open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karbo

**Karbo** esas kemial elemento kun simbolo **C** ed atomala nombro 6. Ol esas nemetalo qua, dependante di la kondicioni dum olua formacado, povas trovesar en naturo sive kom grafito (Amorfa karbo) sive kom diamanto (Kristalizita karbo). La kombinebleso di **karbo** esas tre granda. Nune cirkume 10 milion kemiala kompozuri qui kontenas karbo konocesas. Karbo esas anke la bazo dil organika kemio nam ica elemento trovesas en omna vivanta enti.

Karbo komprenas 4 elektroni en extera strato (2s², 2p²) e povas formar junto \sigma e tri junti \pi : question-esas do di quar-mem-valori (ecepte en la kazo di certa mediacanta reagi o en la familio di *carbeni*, kun du-mem-valori karbo, la du elektroni 2s ne parto-preninta di junto). Ol havas granda afineso per altra lejera atomi, do lu, e sua mikra staturo permisas lu pri formar di multa junti per orbit-hibridito (sp o « triopla junto », lineala ; sp2 o « duopla junto », planala kun di 120° anguli ; sp3 o « unopla junto », quar-mem-anguli).

Maxim ordinara formo di karboxo esas karbobioxo CO2, qua esas minora kompozanto dil tera atmosfero produktas e metabolisas per viva esti. CO2 esas la precipua kompozanto dil altra planeti, exemple Venuso.

## Izotopi di karbo

Esas tri naturala izotopi di karbo: 99% de naturala karbo esas karbo-12, 1% esas karbo-13, e mikrega quanteso esas karbo-14.

Karbo-14, deskovrita ye la 27ma di februaro 1940 da Universitato di Kalifornia, esas radioaktiva e gradope dekadas. On povas konstatar la evo di materio qua ultempe vivis, per mezuro di la quanto di karbo-14 kontenata en la materio.
Periodala tabelo

La **periodala tabelo** (o **periodo-tabelo**) esas tabelala dispozo di la kemiala elementi, rangizita segun lia atomala nombro (nombro di protoni), elektronala aranjuro e kemiala propraji. Ca rangizo montras *periodala tendenci*, exemple elementi kun simila karakteristiki en la sama kolumno. Ol anke montras quar rektangulatra grupi kun kemiala propraji multe simila.

La rangi di la tabelo nomesas periodi; la kolumni esas nomata grupi. Sis grupi (kolumni) havas nomi e nombri: exemple, elementi de la grupo 17 esas la halogeni; e grupo 18, la nobla gasi. La periodala tabelo povas esar uzata por derivar relateso inter la havaji dil elementi, e predicas la havaji di nova elementi ne ja deskovrita o sintizita. La periodala tabelo provizas utila trabaro por analizar kemiala karakteristiki, ed esas larje uzata en kemio ed altra cienci.

Dmitri Mendeleyev publikigis ye 1869 l'unesma larje rikonocebla periodala tabelo. Ilu developis lua tabelo por ilustrar periodala tendenci en la havaji di la tatempa elementi savata. Mendeleyev anke predicis kelka havaji di tatempa elementi nesavata qua expektus plenigar lakuni en ica tabelo. Maxim multe di lua predicuri esis pruvita korekta kande l'elementi esis pose deskovrita. La periodala tabelo di Mendeleyev esis pluvastigita e rafinita per la deskovro o sintezo di plusa elementi nova e la developo di nova modeli teoriala explikar kemiala karakteristiki.

Omna elementi - del atomala nombro 1 (hido) til 118 (oganesono) - sive deskovrita sive sintizita, inkluzite la maxim recenta adjuntaji (elementi 113, 115, 117, e 118) esis konfirmita dal IUPAC ye la 30ma di decembro 201. Li kompletigis l'unesma sep rangi di la periodala tabelo. L'unesma 94 elementi existas en la naturo, quankam kelki nur trovesas en traco-quantesi ed sintizesis en laboratorii ante ke li deskovresis en la naturo. Elementi kun atomala nombri de 95 til 118 nur sintizesis en laboratorii o nukleara reaktori. Sintezo di elementi qua havas plu alta atomala nombri persequas. Plura sintezala radionuklidi di naturala elementi anke produktis en laboratorii.

## Supervido

## Videz anke
* Listo pri kemial elementi

## Extera ligili
* Tabelo periodala dil elementaro da Fernando Zangoni. En Ido. NOVA VERKO: 2008

## Noti


## Referi
Ekonomio di Chad

Esanta senlitora lando, Chad dependas de lua vicini por exportacar ed importacar vari. Petrolo reprezentas cirkume 60% de la revenui kun l'exportacaji. La kusto por transportar la vari importacita esas granda.

Preske 80% de la habitantaro di Chad dependas del agrokultivo por transvivar. Petrolo deskovresis en 2000, e l'exportaci komencis en 2003. En 2023, Chad nacionaligis la tota aktivi di kompanio Exxon Mobil en la lando, inkluzinte permisi por explotar petrolo. La lando anke havas jaceyi di uranio, malgre li ne exploresas.

Chad judikesas kom la 5ma maxim povra lando de la mondo, nam 80% de lua habitantaro transvivas sub povreso-lineo.

## Referi
Arara

**Arara** esas urbo en Braziliana stato Paraíba. Segun la demografiala kontado di 2022 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 99 km². Ol distas 155 km de la chef-urbo dil stato per choseo PB-105.

La dominacanta vejetantaro dil municipio esas biomo* *[[caatinga]]*, tamen kelka restaji de la tropikala foresto rivala di Brazilia ank existas.

## Referi
Ekonomio di Fidji

Fidji, havanta granda richesi forestala, minerala e peskala, esas un ek la maxim developata ekonomii de Pacifiko. L'exportaco di sukro, la pekunio sendita dal Fidjiani qui rezidas exterlande, e la turismo (cirkume 755.000 turisti en 2015) esas la precipua fonti di extera revenui.

L'industrio di sukro modernigesis en 2010 e divenis plu produktiva e profitoza, ma ol subisos l'efekti di la diminuteso di subsidiaji dal Europana Uniono por la preci dil sukro, en 2017. La desequilibro komercala di Fidji relate altra landi duras kreskar, pro granda augmento di importacaji e lenta kresko dil exportaci.

Pos la stato-stroko di 2006, l'Europana Uniono suspensis ekonomikala helpo a Fidji.La stato-stroko afektis turismo en la lando, qua deskreskis 6% en 2007. La riestabliso di la demokratio kun libera elekti en septembro 2014 levis la konfido di la kolokeri.

## Referi
Atolo Palmyra

L**'Atolo Palmyra** esas koralia atolo che Oceano Pacifiko, qua apartenas ad Usa. Lua tota surfaco esas 12 km².

Ol ne havas permananta habitanti. Varieble, 4 til 20 militisti o ciencisti "habitas" ol por kurta periodi, por developar ciencal inquesti.

L'atolo havas mikra milital aeroportuo.
Kingman Rifo

**Kingman** esas koralia rifo, grandaparte submersinta, apartenanta ad Usa. Jacanta a 6°23′N 162°25′W, cirkume an la duimo di la disto inter Havayi ed Usana Samoa, lua tota surfaco, inkluzite la laguno, esas cirkume 1 km², di qui 0,03 km² esas emersinta tereno. La maxim altitudo dil rifo esas infre 1,5 metri. Ol havas nula habitanti e nula naturala resursi.

Edmund Fanning deskovris la rifo en 1789. Ol deskriptesas da W. E. Kingman en 1853. Ye la 29ma di decembro 1934, Usa asumis l'autoritato super ol.
Navassa

**Navassa** esas mikra insulo en Karibia sude de Kuba, weste de Haiti ed este de Jamaika qua apartenas ad Usa. Lua tota surfaco esas 5,2 km². L'insulo ne havas habitanti.

Lua maxim alta monto havas 77 metri di altitudo. Un faro jacas 100 metri cirkum la somito.

L'insulo deskovresis da Cristoforo Colombo en 1504. Usa revendikis ol en 1857.
Quinslando

**Quinslando** esas la 2ma maxim vasta e la 3ma maxim populoza stato di Australia. Ol havas kom vicini la Nordala Teritorio weste, Sud-Australia sud-weste, e Nova Sud Wals sude.

**Bazala fakti pri Quinslando.**
### Historio
Kapitano James Cook arivis en la regiono en 1770.

### Geografio
La nordo di Quinslando havas equatorala e tropikala klimati.

### Ekonomio

### Referi
Ekonomio di Tonga

Granda parto del ekonomial aferi di Tonga ne uzas pekunio, e la lando dependas multe de pekunio sendata da Tongani qui laboras exterlandi. La rejala familio e la nobeli dominacas granda parto di monetala sektori. La lando judikesis la 6ma maxim korupta lando de la mondo segun informo de revuo ''Forbes'' publikigita en 2008.

La precipua ekonomial agado di la lando esas agrokultivo. Ol exportacas poka produkturi, e l'exportaci di agrokultivala produkturi reprezentas 2/3 de la TNP.

Turismo esas la duesma maxim granda fonto di revenui: en 2006, 39.000 turisti arivis en la lando. Dum recenta yari, la substrukturo kreskis rapide, pro Chiniana kolokado.

## Referi
Abdullahi Yusuf Ahmed

**Abdullahi Yusuf Ahmed**, Somaliane, *Cabdullaahi Yuusuf Axmed*, politikisto n. ye la 15ma di decembro 1934 til la 23ma di marto 2012, esis prezidanto di Somalia de 2004 til 2008.
Ekonomio di Samoa

L'ekonomio di Samoa dependas forte de agrokultivo, qua employas cirkume 2/3 de la laboro-povo e reprezentas 9% del exportaci, ed anke de pesko, de pekunio sendata da Samoani qui verkas exterlande, de extera helpo, e de turismo. Preske 120 mil turisti vizitis la lando en 2014.

Samoa esasa vundebla a severa tempesti.

## Referi
Ekonomio di Nova-Zelando

Dum la pasinta 40 yari, Nova-Zelandana guvernerio transformis la bazo di sua ekonomio, de agrala e dependanta de Britaniana merkato, en plu industriala kun libera merkato, kapabla pri konkurencar en tota mondo. Ca dinamikala kresko augmentis la revenuo e larjigis la teknologiala kapablesi del industriala sektoro. Nun, lua ekonomio esas diversa, e la sektoro di servadi kreskis multe dum recenta yari, ed en 2024 ol reprezentis 73% de totala nacionala produkturo.

La TNP po persono segun equivalanta kapableso di kompro kreskis dum 10 inter-sequanta yari til 2007, ma diminutis en 2008-2009. Dum l'unesma duimo dil yardeko, konsumo kreskabis stimulita per expanso di kredito, ma to kreis deficito en l'equilibro di pagi, desfacila por administrar. L'inflaciono stimulis guvernerio augmentar la procento di interesti depos januaro 2004, e dum la komenco di 2008 ol esis un ek la maxim alta inter la membri di OKED. Kun la krizo di 2008 e 2009, Centrala Banko di Nova-Zelando diminutis forte la valoro dil interesto e developis mezuri pri fiskala stimuli, e l'ekonomio itere komencis kreskar dum la fino di 2009, ed atingis 2 til 3% omnayare de 2010 til 2013. Tamen, la precipua ekonomiala sektori restis vundebla a febla extera demandi.

Nova-Zelando dependas forte del extera komerco, nome kun Popul-Republiko Chinia, Australia, Europana Uniono, Usa e Japonia. En 2016, la lando rinovigis kontrato pri libera komerco kun Popul-Republiko Chinia. Servadi esas la precipua ekonomial agadi di la lando, e reprezentis 72,8% de la TNP en 2017. Lua monetaro, dolaro di Nova-Zelando, uzesas en 4 insulala teritorii che Pacifiko.

## Referi
Ekonomio di Kuba

L'ekonomiala kresko di Kuba diminutis pos la fino di Sovietiana helpo. En aprilo 2011, dum l'unesma kongreso dil Partiso Komunista depos preske 13 yari, politikala chefi Kubana aprobis granda modifikuri en l'ekonomio. La guvernerio duras equilibrar la bezoni pri liberigar lua ekonomiala sistemo kontre lua volunto pri kontrolar ferme la politiko.

Dum recenta yari, la guvernerio posibligis l'existo di privata proprieto, la vendo di imobli e nova vehili, e posibligis farmisti vendar lia produkturi direte a hoteli, posibligis la kreado di kooperativi por aferi ultre l'agrokultivo, adoptis nova lego pri extera koloko, ed anke kreis "Specala Developanta Zono" vicina a portuo Mariel. Pos 2016 la kresko diminutis pro problemi kun la provizuri di petrolo de Venezuela. Pos la fino di 2000 Venezuela furnisabas cirkume 100.000 bareli di petrolo omnadie a Kuba, partale kambie de la servadi di Kubana personaro, inkluzite 30.000 mediki, en Venezuela.

## Referi
Ekonomio di Barbados

Depos lua nedependo en 1966, l'ekonomio di Barbados transformesis, de dependanta del exportaci di sukro e basa revenui, a la maxim richa ed un ek la maxim developita de estal Karibia. Nun, lua precipua bazi esas turismo, internaciona bankala operaci, ed extera kolokado. La lando havas un ek la maxim granda TNP po persono de la regiono.

Lua ekonomio kreskis forte pos 2003, pro la kresko di la profiti de turismo e la konstrukturo di domi, ma en 2009 ol subisis l'efekti di mondala krizo ekonomiala: lua ekonomio diminutis, e publika debo atingis 106% de la TNP. Lua guvernerio duras esforcar pri diminutar chomeso, e por stimular l'exterlanda kolokado. La lando havas bone edukita laboro-povo.

## Referi
Ekonomio di Guatemala

Esanta la maxim populoza lando di Central Amerika, Guatemala ankore dependas de agrokultivo, qua reprezentas 9,8% de lua TNP ed employas 32,7% de lua laboro-povo. Lua precipua produkturi por exportaco esas sukro, kafeo, banano e legumi.

La pakto pri paco en 1996, qua finis 36-yara interna milito, eliminis la precipua obstaklo por extera kolokado, e de 1996 til nun la lando adoptis ekonomiala reformi e stabligo. La kontrato DR-CAFTA (signatita da Central-Amerikana landi plu Dominikana Republiko kun Usa) efikeskis en julio 2006, ed stimulis exterlanda kolokado e diversigo di exportaci. De 1990 til 2018 l'ekonomio kreskis mezavalore 3.5% omnayare.

Lua TNP po persono esas la duimo di olta di Arjentinia o Brazilia. La koncentro di richeso en manui di le richa duras esar alta: la 20% maxim richa reprezentas plu kam 51% de la konsumo di vari en la lando, e 23% ek l'individui transvivas sub povreso-lineo. Puerala laboro esas granda en la lando: cirkume 13,4% de pueri evanta de 7 til 14 yari laboras, de qui 68% laboras en agrokultivo, 13% en l'industrio, e 18% en servadi.

## Referi
Ekonomio di Italia

Italia havas la 8ma maxim granda ekonomio de la mondo, la 4ma maxim granda ekonomio del Europana Uniono e la 3ma maxim granda del Eurozono. La nordo di la lando esas forte industriizita e developita, dum ke la sudo havas poka industrii ed alta chomeso, esas dependanta de guvernala helpo, e lua precipua ekonomial agado esas agrokultivo. La lando anke havas importanta subtera ekonomio, qua reprezentas cirkume 17% de la TNP, segun kelk evalui.

Italia fondis la Komunitato Europana pri Karbono e Stalo - l'unesma importanta komunitato ekonomikala del mondo - en 1950, ensemble kun West-Germania, Francia, Belgia, Nederlando e Luxemburgia.

Publika debo kreskis multe pos 2007 ed atingis 120% de la TNP en 2011. Dum la duesma duimo di 2011 Italiana guvernerio adoptis austereso por diminutar la debo, inkluzite l'augmento dil imposto super la valoro adjuntita, modifiki en la sistemo di pensioni, e tranchuri en publika spensi. En 2020, l'ekonomio afektesis multe da pandemio di KOVID-19, e diminutis per 9,04% kompare l'antea yaro. En 2021 komencis la rekupero, e la lando kreskis 6,74%.

## Referi
Ekonomio di Dominikana Republiko

L'ekonomio di Dominikana Republiko esas la maxim granda de Karibia. Dum la lasta 20 yari, lua ekonomio havis un ek la maxim granda kreski inter la Latin-Amerikana landi. Cirkume 40% de lua importaci originas de Usa, qua ank esas la precipua exterlanda kolokero en la lando.

Dum lua historio, la precipua produkturi por exportaco esis sukro, kafeo e tabako, ma dum la lasta tri yardeki la sektoro di servadi kreskis multe, e superiris agrokultivo kom precipua sektoro dil ekonomio, pro l'augmento dil turismo e la funcionado di zoni di libera komerco. Minado anke divenis importanta pos 2012, kande komencis l'exploto di oro ed arjento de la jaceyo *Pueblo Viejo*.

## Referi
Ekonomio di Venezuela

L'ekonomio di Venezuela dependas forte de la exportaco di petrolo, qua reprezentas preske 90% de la revenui kun exportaci e 30% de la TNP, malgre la duranta dekado di la produktado en 2017. De la yari 1950a til la yari 1980a l'ekonomio havis konstanta kresko qua atraktis multa enmigranti, e la lando esis un ek la maxim prosperoza de Latin-Amerika. Kun la krako di la preci dil petrolo l'ekonomio diminutis e l'inflaciono atingis 84% en 1989, e 99% en 1996, tri yari ante Hugo Chávez Frías asumir la povo.

La revenui kun l'exportaco di petrolo itere augmentis dum fino dil yari 1990a e dum la yari 2000a. Publika spenso kreskis per 10% en 2006, 7% en 2007 e cirkume 5% en 2008. Tamen, la diminuto dil preci di petrolo pos 2014 plugraveskis l'ekonomiala krizo. Malgre l'indijo di oficala statistiki, extera experti kalkulas ke la TNP diminutis per 12% en 2017.

Venezuela anke produktas stalo, aluminio e cemento. La produktado koncentresas en Ciudad Guyana, proxim l'aquobarilo Guri, qua furnisas 3/4 del elektro konsumata en la lando. Altra industriala produkturi esas elektronikala vari, automobili, drinkaji e nutrivi. L'agrokultivo reprezentas 4,4% de la TNP, employas 7,3% de la labor-povo ed adminime 1/4 de la teritoriala surfaco di la lando.

## Referi
Ekonomio di Honduras

Honduras esas la duesma maxim povra lando de Central Amerika, e lua ekonomio dependas forte de Usa: plua kam 60% de lua exportaci e preske 50% de lua importaci originas de Usa. La lando historiale dependis del exportaco di du agrokultivala produkturi, banani e kafeo, ma dum recenta yari ol komencis exportacar vestaro ed  elektrala kabli por automobili. La lando havas vasta foresti, e resursi marala e minerala, malgre ke obsoleta formi di kultivo, uzanta fairo por removar vejetantaro, duras destruktar la foresti di la lando.

La kontrato pri libera komerco inter Central-Amerikana landi ed Usa efikeskis en 2006, e stimulis l'atraktado di exterlanda kolokado, ma la nesekureso politikala e materiala, la krimino e la korupto povas senkurajigar potenciala kolokanti. Cirkume 15% de la direta kolokado originas de Usana kompanii.

Segun hondurasana statistiki de 2022, 73% de la habitantaro di la lando esas povra, e 53% vivas en extrema povreso. La lando havas un ek la maxim koncentrata revenui de la mondo.

## Referi
Manuel Zelaya

**José Manuel Zelaya Rosales**, agrokultivala entraprezisto e politikisto n. ye la 20ma di septembro 1952, esis prezidanto di Honduras de la 27ma di januaro 2006 til la 28 di junio 2009, kande ilu revokesis per militarala stato-stroko.
Wolfgang Quies

**Wolfgang Quies** (29ma di novembro 1939 en Anhalt til la 10ma di januaro 2008 en Anklam, Germania) esis Germana mediko ed idisto. 

Il habitis en Est-Germania.  Il esis mediko en l'armeo, e pose docis medicino en la fakultato di Greifswald.  Pos la Chanjo dil GDR il, kom ex-GDR-eminento, ne plus permisesis docar medicino, do laboris kom simpla vilajala mediko.

Quies esis vice-prezidanto dil Germana Ido-Societo.
Clara Kreis-Schneeberger

**Clara Kreis** (20ma di novembro 1907 til la 29ma di marto 2007) esis Suisa Idisto.

Filiino di Friedrich Schneeberger pastoro dil diasporala protestanta eklezio en Solothurn, e di ilua spozo Thekla, origine docero. Plu tarde naskis anke altra fratuli, ed un plu yuna fratino, Anna, a qua el sentis su sempre tre proxima, e qua habitis Bern.

Durigis l'agado di sua patro por Ido. Elua spozo Jakob Kreis elektesis en 1945 kom prezidero di SULI (Suisiana Uniono por la propagado di la Lingui Internaciona). Pos ilua morto en 1968 Clara duris la laboro por l'Ido-movemento til 1994. 

Pro la fakto, ke lua patro mortis en 1926, kande el evis nur 19 yari, el ne povis parfinar sua studii quale el dezirabis. Atinginte tamen komercal diplomo, el laboris kom kontoristo en plura laborloki, ube on multe apreciis el, precipue pro ke el konocis multa lingui. Elua patro esis un ek la pioniri dil linguo internaciona Ido. El konoceskis sua futura spozo, Jakob Kreis, dum Ido-kongreso. El sequis sua futura spozo a Hispania, ube il laboris kom kontisto. Ibe li celebris sua mariajo, ed havis un filiino, Carmen.

Pro la Hispaniana interna milito, li retrovenis a Suisia, ube li experiencis tre desfacila periodo. Li mustis livar omna posedaji en Hispania, e siorino Kreis mustis trovar laboro, nam elua spozo maladeskis grave. El trovis laborplaso che la Suisa ministerio dil judiciado e dil polico. El havis aceso al dosieri dil refujinti, fakto qua multe shokis el. Dum sua tota restanta vivo, el esis tre sucioza pri la fato dil refujinti e dil azil-demandanti.

El sempre manifestis tala sorgi anke en sua privata vivo: el esis matro, avino, pre-avino sempre atencoza pri la bona stando dil familio. Inter elua interesi esas mencioninda la muziko (el pleis piano), ed elua talento pri lingui (el parolis sep).

Kande mortis elua spozo Jakob en evanta 61 yari, el juis vivo nedependanta til la 90-esma evoyaro, malgre plura grava maladesi. Elua lasta monati esis desfacila, nam pos quaresma enhospitaligo, produktita da fali, el ne plus povis habitar heme, e do divenis dependanta del helpo da altra personi, situeso qua multe sufrigis el.

El esis praktikanta protestanto, tamen sempre tre kritikema pri la formala praktikado, qua neglijas l'aspekti humanista e sociala. Tal sorgo pri la proxima homi, ed elua agreabla karaktero, esis karakterizivi, qui igis el tre apreciata.

En artiklo pri Friedrich Schneeberger, quan Siorino Clara Kreis redaktis en agosto 1993, el skribis la sequanta memoraji.

Yen nekrologo aparinta en Progreso 338 (2008).
Ekonomio di Burundi

Burundi, un del la maxim povra landi en la mondo, esas senlitora e havas poka ekonomiala resursi. Lua domestika kalkulita por 2025 esas cirkume 6,75 miliard Usana dolari, ed originas precipue de agrokultivo. La precipua exportacata produkturi esas kafeo e teo, qui reprezentas 90% de la exportacala revenui. En 2023, segun statistiki da *The World Factbook*, agrokultivo reprezentis 25,2% de TNP, tamen employis plua kam 90% de la laboro-povo.

L'interna milito, qua duris dum plu kam 10 yari produktis plu kam  morti, ekpulsis cirkume 48.000 personi vers Tanzania e plusa altra  personi interne la lando. Malgre ke Burundi havas potencialo pri produktar omna nutrivi quin ol bezonas, la nestabileso sociala, tropopulizo e l'erodo di suli kontributis por la diminutado per 25% dil ekonomio por transvivo dum recenta yari. La lando indijas suficanta nutrivi, medikamenti ed elektro.

Politikala stabileso e la fino di la milito produktis l'augmento di donacaji e stimulis l'ekonomial agado. Tamen, la kronika problemi - granda povreso, basa procento de studianti, febla legala sistemo, febla sistemo di chosei, substrukturi kun grava problemi e basa kapableso administrala - minacas l'ekonomiala reformi projetata. Nun, nur 1 ek 2 pueri frequentas skoli, e cirkume 1 ek 15 adulti havas AIDS-viruso.

## Referi
Idriss Déby Itno

**Idriss Déby Itno**, militisto (lietnanto-kolonelo) e politikisto n. 1952 til 2021, esis prezidanto di Chad de 1990 til ilua morto. Ilu sucedesis da ilua filiulo Mahamat Déby Itno.
Funchal

**Funchal** esas chef-urbo di la regiono Madeira, en Portugal. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 76,15 km².

## Referi
Kebekia

**Kebekia** (France: *Québec*, Angle: *Quebec*) esas la sola provinco en Kanada qua havas la Franca kom sola oficala linguo. 

Segun statistiki por 2021, ol havis  habitanti, ed esis la duesma maxim vasta provinco di Kanada, sur  km² (preske omna inter la chef-urbo Québec, ma la maxim granda urbo esas Montréal, qua ank esas la duesma maxim granda urbo Franca-parolanta en la mondo).

Lua guberniestro esas François Legault (CAQ).

## Maxim granda urbi

## Referi
Richard Stevenson

**Richard Arthur Stevenson** esis idisto nova-zelandana qua esis aktiva membro dil Direktanta Komitato di ULI til sua morto (1 di februaro 2008, Nova-Zelando).

Il skribis nombroza artikli pri cienco por l'Ido-revuaro (i.a. Progreso, Kuriero Internaciona, Ido-Saluto, Adavane!, edc.).
Raymond Poincaré

**Raymond Poincaré** (1860 til 1934), politikisto, esis prezidanto di Francia de 1913 til 1920. Il ank esis chefministro 3 foyi: de 1912 til 1913, de 1922 til 1924 e de 1926 til 1929.
Ekonomio di Zambia

L'ekonomio di Zambia kreskis cirkume 6,7% omnayare dum recenta yari pro la kresko di extera preci di kupro ed extera kolokado en la produktado. Tamen, ol kreskis nur 3% en 2015 pro la diminuto di l'extera preci dil mineralo e pro la kurso di kambio di *[[kwacha]]*, la lokala monetaro, divenir desfavorebla.

Zambia dependas forte de l'exportaco di kupro e del agrokultivo, e ne administras bone lua rezervuyi di aquo por produktar elektro. To impedis la kresko di industriala produktado e stimulis la kresko di la inflaciono til 23% en marto 2016. La lando restas un ek la maxim povra del mondo, e korupto esas sistemala.

## Referi
Clément Armand Fallières

**Clément Armand Fallières** (1841 til 1931), advokato e politikisto, esis prezidanto di Francia de 1906 til 1913. Il anke esis chefministro di lando, de januaro til februaro 1883.
Ekonomio di Latvia

La mikra ed apertita ekonomio di Latvia dependas forte del exportaci, qui reprezentas 1/3 de lua TNP. Pro lua geografiala situo, lua sistemo portuala e di transporti esas bone developita. Altra importanta sektori ekonomiala esas l'extraktado e transformo di ligno, l'agrokultivo e la produktado di nutrivi, e la fabrikado di mashini ed elektronikala produkturi.

L'ekonomio kreskis mezavalore plu kam 10% inter 2006 e 2007, ma subisis retrakto en 2008 pro forta budjetala deficito. Lua TNP deskreskis 18% en 2009 pro bankroto di la duesma maxim granda banko di la lando. L'ekonomio ankore ne superiris lua nivelo ante la krizo quankam la forta kresko, nome del exportaci, de 2011 til 2014.

Latvia adoptis Euro kom monetaro ye la 1ma di januaro 2014.

## Referi
Paul Deschanel

**Paul Eugène Louis Deschanel**, politikisto n. 1855 til 1922, esis prezidanto di Francia de la 18ma di februaro til la 21ma di septembro 1920.
Yoweri Kaguta Museveni

**Yoweri Kaguta Museveni** n. ye 1944, militestro, esas nuna prezidanto di Uganda. Ilu asumis povo ye 29 di januaro 1986.
Han Seung-soo

**Han Seung-soo**, ekonomikisto, diplomacisto e politikisto, esis chefministro di Sud-Korea de 2008 til 2009.
Pedro Eugenio Aramburu

**Pedro Eugenio Aramburu Cilveti**, militisto n. ye la 21ma di mayo 1903 til 1ma di junio 1970, esis prezidanto di Arjentinia de 1955 til 1958.
Gevelsberg

**Gevelsberg** esas urbo en Germania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 26,27 km².
Nguyễn Minh Triết

**Nguyễn Minh Triết**, docisto pri matematiko e politikisto n. ye 8 di oktobro 1942, esis prezidanto di Vietnam de 2006 til 2011.
Dileita Mohamed Dileita

**Dileita Mohamed Dileita** (n. ye la 12ma di marto 1958) politikisto, esis chefministro di Djibuti de 2001 til 2013.
Muhammad Mian Soomro

**Muhammad Mian Soomro**, bankisto e politikisto n. ye la 19ma di agosto 1950, esis chefministro di Pakistan de 2007 til 2008, e provizora prezidanto de 18ma di agosto til 9ma di septembro 2008.
Chaim Weizmann

**Chaim Weizmann**, kemiisto n. 1874 til 1952, esis l'unesma prezidanto di Israel, e guvernis de 1949 til 1952.
Carlo Azeglio Ciampi

**Carlo Azeglio Ciampi** ) ekonomikisto e politikisto, esis chefministro di Italia de 1993 til 1994, e prezidanto de 1999 til 2006.

## Referi
Baldwin Spencer

**Winston Baldwin Spencer**, sindikatano e politikisto n.1948, esis chefministro di Antigua e Barbuda de 2004 til 2014.
Chaim Herzog

**Chaim Herzog** (1918 til 1997), militisto (generalo), esis prezidanto di Israel de 1983 til 1993.

Ilu havis militara kariero en Britanian armeo dum la duesma mondomilito, e depos en l'armeo Israelana.
Raúl Alberto Lastiri

**Raúl Alberto Lastiri**, publika administristo e politikisto (1915 til 1978), esis prezidanto di Arjentinia de 13 di julio til 12 di oktobro 1973.
Elias Hrawi

**Elias Hrawi**, advokato e politikisto (1925-2006), esis prezidanto di Libano de 1989 til 1998. Lia religio esis maronita kristano.
Alexandre Millerand

**Alexandre Millerand**, advokato e politikisto, esis prezidanto di Francia de 1920 til 1924. Ante, ilu esis chefministro di lando, de 20 di januaro til 20 di septembro 1920.
Luis Walter Álvarez

**Luis Walter Álvarez** (1911 til 1988) esis Usana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1968.
Gaston Doumergue

**Pierre-Paul-Henri-Gaston Doumergue** (1863 til 1937) judiciisto e politikistulo esis prezidanto di Francia de 1924 til 1931. Ilu anke esis chefministro di lando, de 1913 til 1914, e de 1934 til 1935.
Carl David Anderson

**Carl David Anderson** (1905 til 1991) esis Usana fizikisto qua kumpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 1936, kune Victor Francis Hess.
Oscar Luigi Scalfaro

**Oscar Luigi Scalfaro** ['skalfaro] (1918 til 2012), politikisto, esis prezidanto di Italia de 1992 til 1999.
Mount Vernon

**Mount Vernon** esas nomo di multa loki en Usa

* Mount Vernon, Alabama
* Mount Vernon, Georgia
* Mount Vernon, Illinois
* Mount Vernon, Iowa
* Mount Vernon, Kentucky
* Mount Vernon, Missouri
* Mount Vernon, Nova-York
* Mount Vernon, Oregon
Ernesto Sabato

**Ernesto Sabato**, n. ye la 24ma di junio 1911 til la 30ma di aprilo 2011, esis Arjentiniana skriptisto. Il divenis internacione konocata en 1961 pro la novelo *Sobre Héroes y Tumbas* ("Pri heroi e tombi"). Altra importanta verki esis *El Túnel* ("la tunelo") ed *Abaddón el exterminador* ("Abaddón l'exterminanto").

Ol esis importanta skriptisto de la 20ma e la 21ma yarcenti. Ilu studiis fiziko e facis kelk inquesti en ta fako; tamen lua proximigo kun surealismo, nome kun skriptisti ed artisti de ta movado, stimulis lua intereso pri skriptar. Lua vidado existencialista - videbla en multa personi sen morala valori en lua noveli - e sua detali pri la psikologio dil individui esis importanta karakteristiki di lua noveli.
1775

La yaro **1775** (MDCCLXXV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 775ma yaro di la duesma yarmilo, la 75ma yaro di la 18ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1770a. Kande 1775 komencis, Gregoriala kalendario esis 11 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 21ma di januaro - Che Rusa imperio, la revolto di Yemelyan Pugachov finas.
* 15ma di februaro - Pius la 6ma divenas papo.
* En Britania, aquala latrino patentizesas.

### [[Nord-Amerika]]
* 19ma di aprilo - Usana nedependo-milito: komencas la Batalio di Lexington.
* 18ma di agosto - Tucson fondesas.

### [[Oceania]]
* Duesma exploro-voyajo di James Cook finas.

## Naski

* 20ma di januaro - André-Marie Ampère, Franca fizikisto e matematikisto (m. 1836)
* Joseph Mallord William Turner, Angla piktisto (m. 1851)
* 25ma di mayo - Rana Bahadur Shah, rejulo di Nepal (m. 1806)
* 6ma di agosto - Rejulo Louis la 19ma di Francia (m. 1844)
* 16ma di decembro - Jane Austen, Angla skriptisto (m. 1817)

## Morti
* 11ma di januaro - Rejulo Prithvi Narayan Shah di Nepal (n. 1723)
* 21ma di julio - Szymon Czechowicz, Polona piktisto (n. 1689)
Walter Norman Haworth

**Walter Norman Haworth** (1883 til 1950) esis Britaniana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1937, pro lua studii pri karbohidrati e la Vitamino C.
Friedrich Bergius

**Friedrich Karl Rudolf Bergius** (1884 til 1949) esis Germaniana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1931.
Wrocław

**Wrocław** (pronuncez: *vrocwaf*; Germane *Breslau*) esas la 4ma maxim granda urbo di Polonia e chef-urbo di provinco Infrasilezia. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 293 km². Lua metropolala regiono havas cirkume 1,25 milion habitanti.

Wrocław esas universitatala urbo, kun plu kam 130 mil studenti. De la komenco dil 20ma yarcento til nun, 9 ek la profesori dil Universitato di Wrocław (olim Germana Universitato di Breslau) ganis Nobel-premio en diversa arei. L'urbo anke gastigas la maxim anciena zoo* di Polonia.

Wrocław jacas apud fluvio Oder, e distas cirkume 350 km sude de Baltiko. Dum lua historio, ol apartenis a Rejio Polonia, a Bohemia, a rejio Hungaria, a la dinastio Habsburg de Austria, a Prusia e, de 1871 til 1945, ol apartenis a Germania.

## Referi
Richard Kuhn

**Richard Johann Kuhn** (1900 til 1967) esis Austriana-Germaniana kemiisto qua recevis Nobel-premio pri kemio en 1938.
Otto Stern

**Otto Stern** (1888 til 1969) esis Germaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1943.
Bette Davis

**Ruth Elizabeth "Bette" Davis** (1908 til 1989) esis Usana cinem-aktorino. El ganis Oscar-premio 2 foyi: en 1936 kun filmo *Dangerous* ed en 1938 kun filmo *Jezebel*.

El chanjis sua lojeyo ad Hollywood en 1930, ma lua unesma filmi ne havis suceso. En 1932 el celebris kontrato kun Warner Bros. ed establisis lua kariero. En 1962 el divenis l'unesma persono indikita por recevar l'Oscar-premio.

Konocita por sua bona volo plear nesimpatiinda personaji, esas alte estimata por sua pleaji en rango di filmo jenri, de nuntempala kriminala melodrami a historiala e periodala filmi e kelkafoya komedii, malgre ke sua maxim sucesi esas sua roli en romantika dramati.

Yen la listo di filmi en ke Bette Davis recevis indiko por Oscar:
* 1936: ganis Oscar-premio por *Dangerous*
* 1938: ganis por *Jezebel*
* 1939: indikita por *Dark Victory*
* 1940: indikita por *The Letter*
* 1941: indikita por *The Little Foxes*
* 1942: indikita por *Now, Voyager*
* 1944: indikita por *Mr. Skeffington*
* 1950: indikita por *All About Eve*
* 1952: indikita por *The Star*
* 1962: indikita por *What Ever Happened to Baby Jane?*

El anke verkis por multa programi di televiziono ed altra filmi. En 1983 el esis diagnozisita kun mamo kancero e sufis mastektomio. Du semani pos lia kirurgio, el sufris cerebrala stroko.

Inter sua quar spozi tri finis en divorco. Kun Arthur Farnsworth en 1943 per morto, posible pro el pulsis lu en treno.

## Referi

## Extera ligili
* Bette Davis - oficala pagino
Marcelo Torcuato de Alvear

**Máximo Marcelo Torcuato de Alvear Pacheco**, advokato e politikistulo n. ye la 4 di oktobro 1868 til la 23ma di marto 1942, esis prezidanto di Arjentinia de 1922 til 1928. Il ank esis ambasadisto di Arjentinia en Francia, e deputato.

Ilu partoprenis la revolucioni di tale nomizita "radikali" en 1890 e 1893, e membreskis partiso *Unión Cívica*, pose *Unión Cívica Radical*.
Gregory Peck

**Eldred Gregory Peck** (n. ye la 5ma di aprilo 1916 til la 12ma di junio 2003) esis Usana cinem-aktoro. Il esis un ek la maxim populara aktori di Hollywood de la yari 1940a til la yari 1960a. Ilu laboris en diversa sucesoza filmi, exemple *The Valley of Decision* (1944), *Spellbound* (da Alfred Hitchcock, 1945), o la Biblala dramato *David and Bathsheba* (1951).
Chick Corea

**Armando Anthony "Chick" Corea** (n. ye la 12ma di junio 1941 til la 9ma di februaro 2021) esis Usana jazo-muzikisto.
Faye Dunaway

**Dorothy Faye Dunaway** (n. ye la 14ma di januaro 1941) esas Usana cinem-aktorino qua recevis un Oscar-premio por la filmo *Network* (1976).
Joop den Uyl

**Johannes Marten "Joop" den Uyl** (1919 til 1987) politikisto, esis chefministro di Nederlando de 1973 til 1977.

Il naskis en Hilversum en 1919, e studiis ekonomiko ye la Universitato di Amsterdam. Dum la duesma mondomilito il esis jurnalisto por *Het Parool*, qua tatempe esis rezisto-jurnalo en la okupita lando. Il elektesis a la parlamento en 1956; en 1965 il divenis ministro por ekonomikala aferi, e de 1966 il esis duktisto di la Labor-partiso. La partiso vinkis ye la generala elekto di novembro 1972, en asociuro kun altra partisi, e pos longa negociadi il formacis ministraro ye 11 mayo 1973. La ministraro krulis en marto 1977. Pos la generala elekto en mayo di ta yaro, il restis en ofico til ke Dries van Agt sucedis formacar ministraro en decembro.
Kobayo

**Kobayo** esas mamiferi rodera, de la genero *Cavia*, kun gambi kurta, quar fingri en avana gambi, tri fingri ye la dopa gambi, pezanta proxim 1 kg. Omna speci originas de Sud-Amerika, kelka de Andi, ma altra speci vivas en Brazilia. En multa loki li uzesas kom dorloti, ma Andiana landi, nome Equador e Peru, li ofte uzesas kom fonto di karno, manjata en festini.

La gravideso duras de 68 til 72 dii, do longa for mikra animalo qua naskas developita.

Quale homo, kobayi ne povas produktar vitamino C.
Batalio di Koralia maro

La **batalio di Koralia maro** eventis de la 4ma til la 8ma di mayo 1942, dum la duesma mondomilito. Ol esis navala kombato - ma kun uzo di mult avioni - inter Usani e Japoniani en Pacifiko.

To esas l'unesma batalio en qua avionala transportonavi afrontis l'uno l'altro, e l'unesma en qua nula eskadro vidis o pafis kontre l'altra direte. Nulu klare vinkis la batalio, ma la konsequantaji esis la Batalio di Midway un monato pose.

Du granda avionala transportonavi, USS *Hornet* ed USS *Enterprise*, igis sude pos l'atako da Jimmy Doolittle a Tokio, ma arivis tro tarde por ta batalio.

Dum tri dii nur poka kozi eventis, exemple la sinko di mikra avionala transportonavo Japoniana. Ye la 7ma di mayo USS *Yorktown* lansis 93 avioni por atakar Japoniana floto pos pilotisto avizar qui trovabis 'du avionala transportili e quar krozeri'. Malgre la mesajo del pilotisto esis erora, l'Usana pilotisti trovis Japoniana aerala transportonavo *Shōhō*, qua bombardesis per torpedi lansita del avioni Douglas TBD Devastator e per bombi lansita del avioni Douglas SBD Dauntless. En min kam 10-minuta atako, *Shōhō* dronesis.

Ye la 8ma di mayo eventis la maxim intensa kombato. Ye 11:00 kloki, Japoniana avionala transportonavo *Shokaku* komencis subisar atako da 39 avioni de USS *Yorktown* e subisis grava domaji, dum ke *Zuikaku* perdis avioni. Por Usa, USS *Yorktown* domajabis e la plu anciena USS *Lexington*, desprotektita pro liko di kombustivo, brulis. USS *Yorktown* esis rapide reparita pose en Havayi.

Malgre ke ne existis klara vinkinto en la batalio, Japoniani abandonis l'ideo pri invado di Port Moresby, en Nova-Guinea.

## Referi
Annapolis, Maryland

**Annapolis** esas la chef-urbo dil stato Maryland, Usa, e sideyo dil komtio Anne Arundel. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 21,01 km².

L'urbo gastigis tale nomizita "duesma kontinentala kongreso", e tempale esis la chef-urbo di Usa, de 1783 til 1784. Ol gastigas la fakultato *St. John's College*, fondita en 1696.

## Geografio

La reliefo di Annapolis esas relate plana, jacanta an la planajo rivala dil Atlantiko. Lua mezavalora altitudo esas 13 metri e lua maxim alta punto jacas 15 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida subtropikala (*Cfa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 2,5°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 26,1°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1117 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 125 mm.
Jaroslav Heyrovský

**Jaroslav Heyrovský** (1890 til 1967) esis Chekiana kemiisto qua recevis Nobel-premio pri kemio en 1959.
Daniel arap Moi

**Daniel Toroitich arap Moi**, docisto e politikisto n. ye la 2ma di septembro 1924 til la 4ma di februaro 2020, esis prezidanto di Kenia de 1978 til 2002.
Londrina

**Londrina** esas urbo an nordo di Braziliana stato Paraná. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti, kontre  habitanti segun la kontado di 2010. Lua tota surfaco esas 1 651 km². Ol esas la duesma maxim populoza urbo di Paraná, e la 4ma maxim populoza de Suda regiono.

L'urbo fondesis ye la 10ma di decembro 1934, kom projetita urbo. Nun ol esas importanta komercala ed industriala urbo, kun 3107 industrii en lua teritorio. Ol esas centro di metropolala regiono kun  habitanti en 2013.

## Referi
Falkono

**Falkono** (*Falco*) esas genero de 37 speci di jorna rapt-uceli qui ordinare esas tre rapida ed ajila. Falkoni lojas en omna kontinenti di la mondo ecepte Antarktika.

Falkoni esas mikra rapt-uceli havanta dina ali ed havas ecelanta vidopovo. Li apartenas al la subfamilio di *Falconinae* e la familio di *Falconidae*.

La maxim rapida ucelo en la nuna mondo esas la *Falco peregrinus*, falkono, qua povas flugar kun rapideso til 320 km/h.

La maxim frua fosili di falkoni esas 10 miliono de yari anciena, ma la genero forsan aparis poke frue.
Paranaguá

**Paranaguá** esas urbo jacanta che litoro di Braziliana stato Paraná. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti, esanta la 10ma maxim populoza urbo del stato. Lua tota surfaco esas  km².

L'urbo fondesis ye la 10ma di decembro 1648. Pos inauguro di ferovoyo inter Curitiba e Paranaguá ye la 2ma di februaro 1885, lua portuo developis rapide. Lua doki inauguresis en 1934.

Paranaguá nun esas un ek la la precipua portui di Brazilia, ed exportacas precipue soyo. L'urbo havas la 6ma maxim granda ekonomio dil stato.

## Referi
Ponta Grossa

**Ponta Grossa** esas urbo en Braziliana stato Paraná. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

Ponta Grossa esas la 4ma maxim populoza urbo de Paraná. Lua sideyo kreesis ye la 15ma di septembro 1823, ed ol divenis urbo ye la 6ma di decembro 1855.

Existas du publika universitati en Ponta Grossa: universitato dil stato en Ponta Grossa (Portugalane: *Universidade Estadual de Ponta Grossa*, abreviuro UEPG) e la Teknologiala Universitato Federala di Paraná (Portugalane *Universidade Tecnológica Federal do Paraná* - abreviuro UTFPR) inaugurita en 1991.

## Geografio

La reliefo di Ponta Grossa esas tote salioza, ed existas multa valeti di riveri en l'urbo-loko. La maxim multa riveri qui trairas la urbo apartenas a la baseno dil rivero Paranapanema, ecepte poka riveri nord-este, qui apartenas a la baseno dil fluvio Ribeira.

La klimato dil urbo esas subtropikala, kun varma someri (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturi en januaro e februaro (somero) esas 21,5°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (vintro) esas 13,4°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1517 mm. La mezavalora monatala pluvo-quanto superiras 110 mm ecepte de aprilo til mayo, e de julio til agosto, ma fakte ne existas sika sezono. La mezavalora relativa humideso aerala sempre superiras 70% omnamonate. L'urbo recevas entote 2217 hori di sunala lumo omnayare.

## Ekonomio

L'urbo jacas apud importanta chosei qui ligas la sudo di Brazilia a Sao Paulo, e havas granda industrii di nutrivi e granda entraprezi di transporto. Ol anke havas fabrikerii qui extraktas manjebla oleo de soyo, produktas alimenti por animali, fabrikerii por transformar ligno, biro-fabrikerio de Heineken, e fabrikerii di texuri. L'urbo anke havas granda depozeyi uzata por konservar grani ante l'exporto o por produktar nutrivi por homi e por animali.

La municipo Ponta Grossa esas sideyo dil Statala Parko Vila Velha (*Parque Estadual de Vila Velha*), qua koncentras roki formacita dum Karbonifero, cirkume 340 milion yari ante nun. La formi dil erodita roki semblas kalico, kapo di kamelo, boto, edc.

## Referi
Jean Giraudoux

**Hippolyte Jean Giraudoux** (1882 til 1944) esis skriptisto ed inform-ministro.

De modesta familio, Giraudoux facis brilanta studii e pasionis su per Germana kulturo, ante divenir diplomacisto, ilu esis profesoro dum un yaro en l'universitato Harvard, e skriptisto. 

Vundita du foyi dum l'unesma mondomilito la konoco di Louis Jouvet en 1928 stimulis lua verkaro pri teatro.

Kande debutis duesma mondomilito dum la "drola milito" il esis inform-ministro di Francia.
Blumenau

**Blumenau** esas urbo este dil stato Santa Catarina, en Brazilia. Ol esas la 3ma maxim populoza urbo dil stato: segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 519,8 km². L'urbo jacas apud fluvio Itajaí-Açu.

Blumenau fondesis ye la 2ma di septembro 1850 dal Germana apotekisto Hermann Bruno Otto Blumenau, qua arivis an la regiono kun altra 17 Germana enmigranti. L'urbo mantenas influi Germana en lua konstrukturi ed altr aspekti, exemple lua *Oktoberfest*, la 2ma maxim granda biro-festivalo de la mondo.

Lua ekonomio apogas su sur l'industrio - nome texuri ed informatikoprogrami - en komerco e servadi (nome saneso ed eduko) e kelka turistal atraktivi, nome lua *Oktoberfest*, altra lokala festi, e la Nacionala Parko Serra do Itajaí, qua prezervas cirkume 2,5% del anciena foresti qui kovrabis la litoro dil stato.

## Geografio

La reliefo di Blumenau esas basa ed inundebla proxim fluvio Itajaí-Açu, e kolinoza kelke distanta de ol. Lua mezavalora altitudo esas 21 metri, e lua maxim alta punto esas monto *Spitzkopf*, kun 980 metri super la marala nivelo.

La klimato di Blumenau esas humida subtropikala (*Cfa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en julio (vintro) esas 15,5°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (somero) esas 24,5°C. Someri esas varma, e dum kelka dii la temperaturi povas atingar 40°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 1540 mm, e la maxim pluvoza monati esas januaro e februaro, kun mezavalore 187 mm e 190 mm, rispektive. Fluvio Itajaí-Açu efektigis serioza inundadi dum la historio dil urbo, exemple en 1983/1984, 2008 e 2011.

## Referi
Garopaba

**Garopaba** esas urbo en Braziliana stato Santa Catarina. Segun la demografiala kontado di 2022 ol havis  habitanti, kontre  habitanti en 2010. Lua tota surfaco esas 158,23 km².

La nomo dil urbo havas indijena origino, signifikante "bayeto di bateli", o "loko di bateli".
Balneário Camboriú

**Balneário Camboriú** esas urbo en Braziliana stato Santa Catarina. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 46 km².

Ol divenis urbo ye la 20ma di julio 1964. Nun, turismo esas lua precipua ekonomial agado.

## Referi
FK Kuban Krasnodar

**FK Kuban Krasnodar** od oficale **Futbolni Klub Kuban Krasnodar**esas Rusiana futbalala klubo de urbo Krasnodar fondita en 1928.

## Extera ligili
* Oficala situo 
* Oficala fan situo
* Fan forum GREENMILE
Urubici

**Urubici** esas urbo en Braziliana stato Paraná. Segun la demografiala kontado di 2022 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

Urubici divenis urbo ye la 6ma di decembro 1956. Ol registragis la maxim kolda temperaturo di Brazilia, ye la 29ma di junio 1996: -17,8°C, an la kulmino di monto *Morro da Igreja*.

La ruro dil municipo esas granda produktero di legumi e frukti, nome pomo. Mateo ank esas multe kultivata ibe. La municipo anke posedas bela naturala peizaji, inkluzite kaskado alta de 100 metri, e prehistoriala pikturi trovita en kaverno.

## Referi
Jacques Offenbach

**Jacques Offenbach** (1819 til 1880) esis Germana e Franca kompozisto di opereti.

## Frue vivo
Evante non yari, Offenbach komencis plear la violoncelo. En 1833 il eniris la Konservatorio di Paris, ma il livis pos un yaro, enoyigata da akademiala studiado. Il selektesis kom violoncelisto ye la *Opéra-Comique* en Paris, e dum sequanta yari il divenis famoza, agnoskata kom virtuoza pleanto di la instrumento. Il anke kompozis, ed en 1858 ilua unesma opero di plena longeso, *Orphée aux enfers*, esis pleata; multa plusa operi sequis.

## Lasta yari
Ilu mortis ye la 5ma di oktobro 1880. Dum plura yari il sufrabis pro goto, ed il ofte esis portata a teatro en stulo. En la lasta yari ilua saneso divenis sempre plu mala. Skribante la muziko por *Les contes d'Hoffmann*, il timis ke il ne vivos por kompletigar la verko. Ca verko havis libreto da Jules Barbier; il skribabis dramato pri rakonti da Ernst Theodor Amadeus Hoffmann, olquan Offenbach vidabis en 1851. Offenbach skribis la piano-particiono, e la orkestrala versiono di la prologo ed unesma akto, ante lua morto. *Les contes d'Hoffmann* esis unesmafoye pleata, ye l'Opéra-Comique en Paris, ye la 10ma di februaro 1881.
Miguel Ángel Asturias

**Miguel Ángel Asturias Rosales** (1899 til 1974) esis Guatemalana diplomacisto e skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri Literaturo en 1967.
Alfred Rosenberg

**Alfred Rosenberg** (1893 til 1946) esis intelektoza membro di naziista partiso, en Germania. Ilu kreis l'ideologio di rasala supereso, e defensis, inter altra idei, la persekuto di judi ed altra populi judikita kom "inferiora".

Depos duesma mondomilito, ilu judiciesis en Nürnberg pro milito-krimini, e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ilu mortigesis ye la 16ma di oktobro 1946.
Alfred Dreyfus

**Alfred Dreyfus** (1859 til 1935) esis Franca militisto, qua judiciesis pro spionajo, ed ye la 5ma di januaro 1895 esis sendita ad "Insulo di Diablo", bagno en Franca Guiana. Lua proceso divenis konocita kom afero Dreyfus.

L'autoro Émile Zola publikigis lia texto “J’accuse” (me akuzas) suportante Dreyfus ye 13 di januaro 1898. Ye 1899 la Franciana guvernerio agnoskis la misjudiko, e Dreyfus esis konsiderita inocenta.
Carlos Gardel

**Carlos Gardel** (n. **Charles Romuald Gardès** posible ye la 11ma di decembro 1890 til la 24ma di junio 1935) esis Arjentiniana kantisto e kompozisto di tango, ed anke aktoro.