open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kjell Westö

**Kjell Westö** (n. ye la 6ma di agosto 1961) esas Finlandana skriptisto e jurnalisto. Ilu ganis la Premio pri Literaturo de la Nordala Konsilantaro en 2014.
Jurnalisto

**Jurnalisto** esas persono qua asemblas, skribas e/o distributas novaji od altra informi por la publiko. La profesiono nominesas "jurnalisteso" en Ido, e komence la vorto "jurnalisto" uzesis nur por la profesionani qui skribis por jurnali. Nun, ca vorto ank enkorpigas profesionani qui asemblas, skribas, distributas o brodkastas novaji tra televiziono, radio, interreto, edc, inkluzite raportisti qui transmisas informi exter brodkasteyi.

Existas jurnalisti specaligata en specifika temi, exemple sporta jurnalisti, o cienca jurnalisti.

## <small>Ocidita jurnalisti</small>
Jurnalisto ne esas profesiono sen danjero, li ofte laboras en la maxim danjeroza regioni di la mondo (Palestina, Ukraina, Siria, Pakistan, Bangladesh), sub maxim desfacil e danjeroza cirkonstanci (militi), ed ofte sen aceso a celita dokumenti kovrant ula afero. Segun la NGO Reporters Sans Frontières en 2024 ocidesis 104 jurnalisti pro lia laboro.

## Referi
Bhopal

**Bhopal** esas urbo en India, chef-urbo dil stato Madhya Pradesh. Segun statistiki dil yaro 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 285,88 km².
Inglewood, Kalifornia

**Inglewood** esas urbo en la stato Kalifornia, Usa, jacanta an la metropolala regiono di Los Angeles. Segun la demografiala kontado di 2010, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 23,55 km².
Ananda Mahidol

**Rama la 8ma** (n. **Ananda Mahidol** ye la 20ma di septembro 1925 til la 9ma di junio 1946) esis rejo di Tailando de la 2ma di marto 1935 til lua morto.
Prajadhipok

**Rama la 7ma** (**Prajadhipok**, n. ye la 8ma di novembro 1893 til la 30ma di mayo 1941) esis rejo di Tailando de la 25ma di novembro 1925 til la 2ma di marto 1935.
Marken

**Marken** (pr. c. *markə(n)*; lokala dialekto: *Mereke*) esas vilajo en la municipo Waterland en la provinco Norda Holando, Nederlando.

Ol havis habitantaro 1.810 en 2012 e formacas peninsulo en la lago Markermeer; ol esis olim insulo en la Zuiderzee.  La karakteriziva ligna domi di Marken esas turist-atraktivo.

Dum kelka tempo dum la tarda 19ma e frua 20ma yarcenti, Marken ed olua habitanti esis la foko di konsiderinda atenco da folkloristi, etnografi e fizikal antropologiisti, qui egardis la mikra pesko-urbo kom restajo del tradicionala indijena kulturo qua desaparis dum ke la modernigo di Nederlando rapideskis.
Inter li esis Johann Friedrich Blumenbach qua examenis kranio del insulo di homi quan il nomizis *Batavus genuinus*; e la belga piktisto Xavier Mellery qua sejornis en Marken ye prego da Charles De Coster.  Mellery pregesis facar ilustrala laboro ed il livris plura intimista verki.

La projeti da Cornelis Lely vizis inkluzar l'insulo aden la Markerwaard.  La digo, konstruktita en 1941 en la nordo, esas l'unesma fazo de ta projeto qua cesis pro la Milito.

En 1983, la Marker-Muzeo pri la historio dil insulo apertesis.  Marken esis aparta municipo til 1991, kande ol fuzesis aden la municipo Waterland.
Yangcekiang

**Yangcekiang** o **Yangce** esas Aziana fluvio, longa de  km. Ol esas la 3ma maxim longa fluvio del mondo, la maxim longa fluvio de Azia, e la maxim longa fluvio qua fluas tra un sola lando, Popul-Republiko Chinia.
Georg Schallermair

**Georg Schallermair** (n. ye la 29ma di decembro 1894 til la 7ma di junio 1951) esis Germana naziista militisto, membro de SS e chefa-serjento qua komandis la subtera koncentreyo Mühldorf. Pos la duesma mondomilito il arestesis, judikesis pro milito-krimini, e kondamnesis a mortopuniso. Ilu mortigesis ye la 7ma di junio 1951 per jibeto.
Dio dil Unionita Nacioni

La **dio dil Unionita Nacioni** esas internaciona dio proklamita ye 1947 da la Generala Asemblo dil Unionita Nacioni. Lu celebresas ye la 24ma di oktobro e markizas la aniversario dil efikesko di la charto dil Unionita Nacioni, qua esas la fundamenta akto dil Unionita Nacioni.

## Historio
Ye la 31ma di oktobro 1947, per sua rezolvuro 168, la Generala Asemblo dil Unionita Nacioni fixigar la dio dil Unionita Nacioni kun la skopo *"konocigar la skopi e facuri dil Unionita Nacioni a la populi dil mondo e aquirar lia apogo a la laboro dil Unionita Nacioni"*.

Ye la 6ma di decembro 1971, per sua rezolvuro 2782, la Generala Asemblo dil Unionita Nacioni deklaris ta dio kom internaciona festodio. La Asemblo rekomendas ad omna membra stati dil Unionita Nacioni celebrar ta dio tale.
Manuel Castells

**Manuel Castells Oliván** (n. ye la 9ma di februaro 1942) esas Hispana sociologo, ekonomikisto e politikisto. Il esas membro del Akademio pri Ekonomiala e Financala Cienci di Hispania, ed un ek la maxim citata akademiani pri sociala cienci de la mondo.
Kirsten Thorup

**Kirsten Thorup** (n. ye la 9ma di februaro 1942) esas Dana skriptisto. El ganis la Premio pri Literaturo de la Nordala Konsilantaro en 2017.
Jon Fosse

**Jon Olav Fosse** (n. ye la 29ma di septembro 1959) esas Norvegiana skriptisto. Ilu ganis la Premio pri Literaturo de la Nordala Konsilantaro en 2015. En 2023 ilu ganis la Nobel-premio pri Literaturo.
Charles Haughey

**Charles James Haughey**, kontisto, advokato e politikisto n. ye la 16ma di septembro 1925 til la 13ma di junio 2006, esis chefministro di la Republiko Irlando tri foyi: de 1979 til 1981, de marto til decembro 1982, e de 1987 til 1992.
Estela Giménez Cid

**Estela Giménez Cid** (n. ye la 29ma di marto 1979) esas Hispana gimnastikistino. Ensemble kun Estíbaliz Martínez Yerro, Nuria Cabanillas, Lorena Guréndez García, Tania Lamarca Celada e Marta Baldó Marín, el ganis l'unesma Olimpiala ora medalio pri ritmala gimnastiko por grupi de la historio, dum l'Olimpiala Ludi en Atlanta, 1996.
Sally Field

**Sally Margaret Field** (n. ye la 6ma di novembro 1946) esas Usana teatr- e cinem-aktorino. Konocata pro elua multa labori en teatro e cinemo, el ganis du Oscar-premii, du Ora Globi e tri *Primetime Emmy Awards*.
Gloria Estefan

**Gloria Estefan** (n. **Gloria María Milagrosa Fajardo García** ye la 1ma di septembro 1957) esas Usana kantistino naskinta en Kuba.
Tarsila do Amaral

**Tarsila de Aguiar do Amaral** (n. ye la 1ma di septembro 1886 til la 17ma di januaro 1973) esis Braziliana Modernista piktistino.
Ludwig la 2ma di Bavaria

**Ludwig la 2ma** (n. Ludwig Otto Friedrich Wilhelm ye la 25ma di agosto 1845 til la 13ma di junio 1886) esis rejo di Bavaria de la 10ma di marto 1864 til lua morto.
Gustave Caillebotte

**Gustave Caillebotte** (n. ye la 19ma di agosto 1848 til la 21ma di februaro 1894) esis Franca piktisto.
Louis Janmot

**Anne-François-Louis Janmot** (n. ye la 21ma di mayo 1814 til la 1ma di junio 1892) esis Franca piktisto.
Kampanio Internaciona kontre Subtera Torpedi

La **Kampanio Internaciona kontre Subtera Torpedi** (Angle *International Campaign to Ban Landmines*, abreviuro **ICBL**) esas internaciona ne-guvernala senprofita organizuro kun sideyo en Genève, Suisia, e branchi en plu kam 70 plusa landi. Ol fondesis en 1992 da 6 altra organizuri, inkluzite la grupo *[[Human Rights Watch]]*, havanta kom skopo proskriptar internacione l'uzo di landala torpedi e bombi kun multopla municioni. Un ek lua famoza suportinti esis la princino di Wals, Diana Spencer. Nun, multa ne-guvernala organizuri ed anke religiala grupi suportas la labori da ICBL.

En 1997 la kampanio atingis lua unesma skopo: 156 landi signatis en Ottawa, Kanada, internaciona pakto por l'aboliso di landala torpedi. Tamen, Usa, Rusia e Popul-Republiko Chinia, la maxim granda fabrikanti di armi en la mondo, ne signatis ta pakto. Ank en 1997 l'organizuro kunpremiizesis per la Nobel-premio pri paco ensemble kun un ek lua fonderi, Jody Williams.

## Referi
Instituto pri Internaciona Yuro

L**'Instituto pri Internaciona Yuro** (France *Institut de Droit International*) esas, segun l'artiklo 1ma de lua statuto, "ciencala societo, sen karaktero oficala, havanta kom skopo developar l'internaciona yurocienco per du moyeni: krear kodexo pri yurocienco internaciona, e kontributar, malgre lua limitizi, por la manteno di la paco inter nacioni". Ol fondesis en 1873, e lua internaciona sideyo jacas en Genève.

En 1904, l'Instituto premiizesis per la Nobel-premio pri paco.
Polonia-Lituania

La **Komunitato Polona-Lituana**, formale la **Krono dil Rejio Polonia e di la Grandadukio Lituania** o simple **Polonia-Lituania** esis duala stato o kunfederuro inter la Rejio Polonia e la Grandadukio Lituania. Ol esis un ek la maxim vasta, maxim populoza e maxim povoza stati inter la 16ma e 17ma yarcenti.

La komunitato estabilisesis per pakto signatita en Lublin ye la 1ma di julio 1569, malgre ke fakte l'uniono inter la du kroni existis de 1386, kande lora rejino Jadwiga de Polonia mariajis kun la Grandaduko Jogaila la 2ma de Lituania.

La habitantaro di la komunitato esis etniale diversa, ed existis kelka libereso religiala grantita dal legaro pri la kunfederuro, promulgita en Warszawa en 1573.

Pos multa yari di prospereso, komencis epoko di dekado ekonomiala, politikala e militala. To rezultis lua partigo inter lua vicini Austria, Prusia e Rusa, qua kompleteskis en 1795.

## Referi
Imre Nagy

**Imre Nagy**, militisto e politikisto n. ye la 7ma di junio 1896 til la 16ma di junio 1958, esis dufoye chefministro di Hungaria: de 1953 til 1955, e de oktobro til novembro 1956.
Ntsu Mokhehle

**Clement Ntsu Sejabanana Mokhehle**, politikisto n. ye la 26ma di decembro 1918 til la 6ma di januaro 1999, esis dufoye chefministro di Lesoto: de 1993 til agosto 1994, e de septembro 1994 til 1998.
Elvana Gjata

**Elvana Gjata** (n. ye la 3ma di februaro 1987) esas Albaniana kantistino, kompozistino ed aktorino. Naskinta en Tirane, el surnomizesis "primadono di Albaniana muziko".
Insulo Howland

**Howland** esas izolata insulo senhoma che Pacifiko, jacanta cirkume 1700 km sude de Honolulu, Havayi, cirkume duime la disto inter Havayi ed Australia, che geografiala koordinati 0°48'24"N, e 176°36'59"W. Ol havas entote 2,6 km². Ol apartenas ad Usa de 1856 til nun. En 1935 Usa probis koloniigar l'insuli, tamen pos ataki Japoniana dum la duesma mondomilito la transvivinti evakuesis del insulo.
Óscar Osorio

**Óscar Osorio Hernández** (n. ye la 14ma di decembro 1910 til la 4ma di marto 1969) esis prezidanto di Salvador de la 14ma di septembro 1950 til la 14ma di septembro 1956.
Baltimore

**Baltimore** esas la maxim populoza urbo di Usana stato Maryland. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 238,41 km², equivalanta a 92,05 mi². Ol distas cirkume 64 km de Washington D.C. e 49 km de la chef-urbo dil stato.

Ol establisesis en 1729 kom nedependanta urbo. Dum la milito di 1812 eventis decidigiva batalio ibe. En 1830, inauguresis ferovoyo *Baltimore and Ohio Railroad*, la maxim anciena di Usa. Lua anciena portuo (*Inner Harbor*) esis la duesma maxim importanta por l'eniro di enmigranti en Usa, e l'urbo divenis importanta industriala centro. Pos dekado en l'industrio, Baltimore konvertis su en importanta centro por servadi. Nun, Hospitalo Johns Hopkins e l'Universitato Johns Hopkins esas granda employanti.

## Geografio

Baltimore jacas alonge fluvio Patapsco, proxim la loko ube ol debushas an bayo Chesapeake. La reliefo dil urbo konsistas ek plana arei kun diferi di altitudo inter li, formacanta du regioni: "basa urbo" (*lower city*) ed "alta urbo" (*upper city*), kun kolini ne multe inklinita inter li. Lua mezavalora altitudo esas 65 metri (213 futi), e l'altitudi varias de 0 metri super la marala nivelo an lua portuo, til 150 metri an lua nord-westal extremajo, proxim quartero Pimlico.

La klimato di Baltimore esas humida subtropikala (*Cfa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun varma someri, kolda vintri. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 1,3°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 25,7°C. La minima temperaturo enrejistrita en la urbo esis −22 °C, kinfoye dum la historio: ye la 10ma di februaro 1899, ye la 9ma di februaro 1934, ye la 29ma di januaro 1963, ye la 17ma di januaro 1982, ed ye la 22ma di januaro 1984. La maxim alta temperaturo enrejistrita en la urbo esis 42 °C, ye la 22ma di julio 2011.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 1143 mm. Pluvo-quanto esas bone distributata dum la tota yaro, e ne existas sezono o mem monato komplete sika. La min pluvoza monato esas februaro, kun mezavalore 74 mm, kontre ke la maxim pluvoza monato esas septembro, kun mezavalore 113 mm. Ordinare nivas de decembro til februaro, e plu rare en novembro ed en marto. Februaro esas la maxim nivoza monato, kande falas 19 centimetri di nivo.
Zviad Gamsakhurdia

**Zviad Konstantines dze Gamsakhurdia**, politikisto n. ye la 31ma di marto 1939 til la 31ma di decembro 1993, esis prezidanto di Gruzia de 1991 til 1992.
Konferi Pugwash

La **konferi Pugwash pri Cienco e Mondal Aferi** esas  internaciona organizuro kreita pos serio di konferi qui eventabas de 1957 til nun che la vilajo Pugwash, en Nova-Skotia, Kanada. La konferi kreesis da Joseph Rotblat e Bertrand Russell pos l'emiso di manifesto da Bertrand Russell ed Albert Einstein en 1955.La konferi atraktas eruditi e publika personi qui deziras diminutar la riski pri nukleara konflikto e solvar problemi qui minacas la sekureso mondala.

En 1995, Joseph Rotblat e la Konfero Pugwash recevis la Nobel-premio pri paco pro lia esforci pri desarmizo nukleara.
Internaciona Komitato di la Reda Kruco en Genève

L**'Internaciona Komitato di la Reda Kruco** esas humanal organizuro kun sideyo en Genève, Suisia, qua trifoye premiizesis per la Nobel-premio pri paco: en 1917, 1944 e 1963. Lua skopo esas protektar e kuracar viktimi de internaciona e de lokala militi, exemple vunditi, karcerani, refujanti ed altra personi sen impliko en la kombati. Fondita en 1863 da Henri Dunant, la Reda Kruco esas un ek la maxim anciena organizuri del Internaciona Federuro di Societi Reda Kruco e Reda Miluno, e havas branchi en 190 landi.
Valeri Vladimirovich Polyakov

**Valeri Vladimirovich Polyakov**, naskinta **Valeri Ivanovich Korshunov** ye la 27ma di aprilo 1942 til la 19ma di septembro 2022, esis Rusa-Sovietiana kosmonauto. Ilu establisis rekordo pri maxim longa sejorno en kosmo kande en 1994 ilu voyajis per spaconavo *Soyuz TM-18* a kosmala staciono Mir e restis ibe dum 437 dii, retroveninta a Tero ye la 22ma di marto 1995, per spaconavo *Soyus TM-20*.
Lenín Moreno

**Lenín Boltaire Moreno Garcés**, psikologiisto e politikisto n. ye la 19ma di marto 1953 esas prezidanto di Equador de 2017 til nun.
Lal Bahadur Shastri

**Lal Bahadur Shastri** (n. ye la 2ma di oktobro 1904 til la 11ma di januaro 1966) esis chefministro di India de la 9ma di junio 1964 til la 11ma di januaro 1966.
Jules Malou

**Jules Edouard Xavier Malou** (n. ye la 19ma di oktobro 1810 til la 11ma di julio 1886) esis dufoye chefministro di Belgia: de la 21ma di agosto 1874 til la 19ma di junio 1878, e de la 16ma di junio til la 26ma di oktobro 1884.
Homo erectus

***Homo erectus*** (signifikanta "rekta homo") esas arkaika speco di homo qua vivis dum granda parto dil pleistoceno. La maxim anciena fosila restaji dil *Homo erectus* deskovresis en Dmanisi, Gruzia (evanta 1,8 milion yari ante nun), Hubei, Popul-Republiko Chinia (2,15 milion yari ante nun) ed Yuanmou, Popul-Republiko Chinia (1,7 milion yari ante nun).

Osti de *Homo erectus* trovesis da Nederlandan explorero Eugène Dubois unesmafoye en 1891 (parto de kranio) ed en 1892 (femuro) che insulo Java, de la fino di Plioceno o komenco di Pleistoceno. Eugène Dubois nomizis ol "Homo di Java" (antee *Pithecanthropus erectus*). Komence on kredis ke ca fosili ne apartenis a homala speco, ma en 1927 Kanadana antropologiisto Davidson Black trovis osti che kaverno Zhoukoudian, proxim Beijing di homala speco quan ilu nomizis *Sinanthropus pekinensis* (Homo di Peking). En 1950, pro la similesi inter ca specimeni, Usana biologiisto Ernst Mayr konkluzis ke li apartenis a la sama speco, quan ilu nomizis *Homo erectus*. Altra restaji montris ke li habitis Afrika e mem sudal Europa.

Mulieri e viri *Homo erectus* posible havis la sama staturo, qua variis de 146 til 185 centimetri. Ne esas posibla savar se li havis kapableso por parolar. Esas posibla ke la *Homo erectus* ne exakte extingesis, nam multa ek lua karakterizivi ank existas en hominidi qui vivis pose, exemple *[[Homo heidelbergensis]]*, e mem en nuna Homo sapiens.
Smells Like Teen Spirit

**Smells Like Teen Spirit** esas kansono de 1991 dal usana *grunge*-bando Nirvana, qua editesis kom la chef-disketo de lia duesma albumo *Nevermind*.

La kansono skribesis da Kurt Cobain, Dave Grohl e Krist Novoselic, e Nirvana enorme progresis danke ta disketo.  "Smells Like Teen Spirit" atingis numero 1 en la rangi di Usa, Nova-Zelando, Francia e Belgia ed anke ganis platino-atesto del *Recording Industry Association of America*.

"Smells Like Teen Spirit" egardesas kom la kansono qua popularigjs *alternativa rock* kom jenro komence dil 1990-yari ed ol anke deskriptesis kom himno por Generaciono X.  Nirvana pleis "Smells Like Teen Spirit" unesmafoye ye 17 aprilo 1991 che OK Hotel en Seattle, Washington e kelka monati pose registragis ol che Sound City Studios en Van Nuys, Kalifornia kun produktisto Butch Vig.

Cobain konceptis la titulo dil kansono kande lua amiko Kathleen Hanna spricigis la vorti "Kurt smells like Teen Spirit" sur ilua muro.  Hanna intencis ke Cobain odoris quale la senodorigilo *Teen Spirit*, to quon Cobain saveskis erste kelka monati pos l'editeso dil kansono.
La video-filmo por "Smells Like Teen Spirit" direktesis da Samuel Bayer ed esis la unesma muziko-video quan il direktis.  Cinematografo eventis ye 17 agosto 1991 che GMT Studios en Culver City, Kalifornia ed en la filmo Nirvana pleas yunuli en gimnastikeyo di skolo.  Ye la fino on destruktas l'estradi e destruktas anke la instrumenti dil bando.  La video-filmo, quale la kansono, recevis pozitiva kritiko.  David Fricke di *Rolling Stone* deklaris ke la pleo da Nirvana esis un ek la maxim bona en irga muziko-video, ed Amy Finnerty di MTV deskriptis ol kom "revolucionala".

En 2000 la *[[Guinness Mondala Rekordi|Guinness Book of Records]]* deklaris la video-filmo di "Smells Like Teen Spirit" kom la maxim pleita muziko-video di omna tempo che MTV Europe, e VH1 rangizis olua mondala unesma pleeso ye numero 18 en sua listo "100 Greatest Rock & Roll Moments on TV".
Manoel de Oliveira

**Manoel Cândido Pinto de Oliveira** (n. ye la 11ma di decembro 1908 til la 2ma di aprilo 2015) esis Portugalana filmifisto.
Voss (aquo)

**Voss** esas norvegiana sorto de enboteligita aquo de la vilajo Vatnestrøm en municipo Iveland, en komtio Aust-Agder, Norvegia.

Kontre populala kredo, l'aquo ne enboteligesas en la municipo Voss, qua distas plu kam 400 kilometri del reala enboteligo-situo.  Ol esas komprebla en efervecanta e neefervecanta formi.

Voss enboteligesas da *Voss of Norway AS*, usana kompanio kun chefkontoro en New York-Urbo.  L'aquo vendesas en plu kam 50 landi, kun aparta foko ye Usa.

En 2007, la revuo *Women's Health* rangizis Voss unesme inter plura enboteligita aqui.  Por amuzo che televiziono, probi aranjita da la nacionala brodkasterio di Finlando, Yle, tri okulo-bandajizita vino-experti rangizis Voss-aquo maxim base del sis aqui probita, qui inkluzis la publika robineto-aquo di Helsinki.
La cilindrala vitra botelo di Voss desegnesis da Neil Kraft.  Voss asertas ke sua fabriko-procedo esas tote karbo-neutra.  En ula landi inkluze Usa, Britania ed Australia, Voss anke vendesas en plastika boteli qui retenas la cilindrala desegnuro.
Stéphane Grappelli

**Stéphane Grappelli** (n. **Stefano Grappelli** ye la 26ma di januaro 1908 til la 1ma di decembro 1997) esis Franca muzikisto.
Halloween

**Halloween** (pron.: *helowin*) esas folkloral e pagana festo tradicionala ek la Britaniana insuli qua celebresas omnayare ye la 31ma di oktobro vespere, t.e. la vespero ante la Kristana festo di Omna Santi. Olua nomo esas kontrakturo dil Angla vorti *All Hallows-Even* ("Vespero ante Dio di Omna Santi").

## Etimologio
La vorto *Halloween* venas de la Angla linguo, e nule relatas l'Irlandana linguo od irg altra Kelta linguo. Ol esas kontrakturo di *All Hallows Eve*, qua signifikas "Vespero ante Dio di Omna Santi". *Hallow* esas arkaika formo dil Angla vorto *holy* ("santa") ed *even* esas kustumala formo por *evening* ("vespero"). L'ortografio *Hallowe'en* duras ultempe uzesar en Kanada e Unionita Rejio: *"e'en"* ya esas la kontrakturo di *even* e divenis *"een"*.

## Praktiko
Nuntempe *Halloween* celebresas precipue en Irlando, Britania, Usa, Kanada, Australia, Nova-Zelando e, min forte, en multa altra landi.

Segun la nuna tradiciono maxim konocata, la infanti e pueri travestias su per hororigiva kostumi de fantomo, sorcisto, monstro edc. ed iras sonigar an la pordi por demandar friandaji dicante: *"Trick or treat!"* ("Trompo o bonboni!"). Dum la vespero povas esar anke pirotekni, puerala ludi, lektado di hororo-rakonti o *Halloween*-poemi, spektado di hororo-filmi, edc.
Musiktheater im Revier

**Musiktheater im Revier** (MiR) esas teatro por opero, opereto, muzikala teatraji e baleto en Gelsenkirchen, Germania.

Ol apertesis ye 15 decembro 1959; ol esas listizita depos 1997 kom protektata kulturala monumento.
L'edifico ofras du pleo-spaci: la Granda Domo (*Großes Haus*) kun 1008 sidili e c. 200 plei singlayare, e la Mikra Domo (*Kleines Haus*) kun 336 sidili e c. 120 yarala plei.  Kontraste l'extera kubatra aspekto dil edifico, l'auditorii uzas plu kurva desegnuro.

L'edifico desegnesis dal germana arkitekto Werner Ruhnau.  La kubatra extera shelo dil Granda Domo formacesis da 4500-metroquadrata vitra fasado, per qua on povas vidar l'internajo e la cilindratra kovrilo dil auditorio e la eskaleri, e la du monumentala skulturi dal franca artisto Yves Klein.

Oli konsistas ek monokroma sponjo-skulturo en distinta blua koloro ("Gelsenkirchen-Blua").  Duesma, kelke plu mikra verko, esas en blua e blanka.

Ta intense blua reliefi, videbla de extere tra la vitra pelo dil edifico, inspiris la grafik-artisto, Uwe Gelesch, enduktar blua kom la koloro di Gelsenkirchen.

Kande la teatro apertesis en 1959, ol provizis anke parolo-teatro, tipala germana *Drei-Sparten-Theater* (opero, baleto, teatraji).  Austereso-demarshi en 1966/67 koaktis abandoneso di teatraji.
Quale la maxim multa germana municipala teatri (*Stadttheater*), *Musiktheater im Revier* employas sua propra opero-kompanio e koro- e baleto-kompanio direktata da Bridget Breiner.  La domo-orkestro esas la Neue Philharmonie Westfalen, la maxim granda de la tri stat-orkestri en Nordrheno-Vestfalia.  L'orkestro financiziesas dal urbi Gelsenkirchen e Recklinghausen e la distrkto Unna.  Johannes Kalitzke esis la chef-duktero de 1984 til 1990.  Heiko Mathias Förster esas la nuna muziko-direktisto.
Libertalia

**Libertatia** o **Libertalia** esis legendala anarkiista kolonio fondita dum la te 17ma yarcento en Madagaskar da pirati duktita da Kapitano James Misson.

Libertalia esis libera kolonio forjita da pirati e la pirato Kapitano Misson, quankam ula historiisti expresis dubiti pri olua existo exter literaturo.  La nomo Libertalia devenas de la Latina vorto *Liberi* qua signifikas "libera".  L'ideo da Misson esis havar socio en qua homi di omna kolori, religii, e kredi esez libera de irga exameno.

Malgre ke l'existo di Libertatia kontestesas, la radikala idei quin ol reprezentis esis tre frequa en diversa eventi dil pirato-epoko.  La pirati esis kontre la diversa formi de autoritatema sociala strukturi di lia epoko, monarkii, sklaveso, e kapitalo.  La pirati praktikis formi de direta demokratio, ube la populo entote havis l'autoritato por krear legi e reguli, ed uzis sistemi de konsilistari kun delegiti, qui devis pensar pri su kom "kamaradi" di la generala populo, e ne kom regnanti.  La pirati kreis nova linguo por sua kolonio ed operacis socialista ekonomio.

La moto dil pirat-utopio esis "por Deo e libereso," ed olua flago esis blanka, kontraste la *Jolly Roger*.  Li esis anarkiisti, qui militis kontre stati e legifisti, atakis lia navi, indulgis kaptiti, e liberigis sklavi.  Li nomizis su *Liberi*, e vivis sub komonala urbo-regno, sorto de laboristala korporaciono de pirateso.

Dum cirkumkrozar la litoro di Madagaskar, Misson trovis perfekta bayo en regiono kun fertila sulo, fresha aquo ed amikala indijeni.  Hike la pirati konstruktis Libertalia, renuncis sua origini angla, franca, nederlandana od afrikana e nomizis su Liberi.  Li kreis sua propra linguo, poliglota mixuro de afrikana lingui, kombinita kun la Franca, Angla, Nederlandana, Portugalana ed indijena Malagasi.

La generala konsento di moderna eruditeso esas ke Libertalia (o Libertatia) ne esis reala loko.
José Joaquín de Olmedo

**José Joaquín de Olmedo y Maruri** (n. ye la 20ma di marto 1780 til la 19ma di februaro 1847) esis chefo di stato di Equador de la 6ma di marto til la 8ma di decembro 1845.
Morris Halle

**Morris Halle** (n. **Moriss Pinkovics** ye la 23ma di julio 1923 til la 2ma di aprilo 2018) esis Latviana-Usana linguistikisto.
Kato Felix

**Kato Felix** (Angle **Felix the Cat**; IFA *ˈfilɪks ðə ˈkæt*) esis fiktiva kartunala personego kreita da Otto Messmer ed Pat Sullivan en ero di muta cinematografuri.

Il aparis unesme en 1919 en *[[Feline Follies]]*. Ol esis sucesoza, e plusa filmi produktesis; la kato, iniciale nomizita *Master Tom*, nomizesis *Felix* en la triesma filmo *The Adventures of Felix* en decembro 1919.

Kato Felix esis la unesma populara animita karaktero, e dum la 1920-yardeko Felix aparis sur postkarti, ludili e ceramikaji. Ye la fino di la yardeko, kande kartun-filmi kun sono apareskis, notende di Muso Mickey, ilua populareso deskreskis.
Louis-Eugène Cavaignac

**Louis-Eugène Cavaignac** (n. ye la 15ma di oktobro 1802 til la 28ma di oktobro 1857) esis Franca generalo qua supresis la 4-dia masiva rebeleso di junio 1848 en Paris. Il anke esis chefministro di Francia de la 28ma di junio til la 20ma di decembro 1848.
Stockmann Helsinki

**Stockmann Helsinki** esas kulturale e historiale importanta komerco-edifico e butikego en centrala Helsinki, Finlando.

L'edifico esas situita en la distrikto Kluuvi en bloko definata da la stradi Mannerheimintie, Aleksanterinkatu, Keskuskatu e Pohjoiesplanadi.  La butikego esas la maxim granda en la Nordala landi, e la kinesma maxim granda en Europa.  Samtempe ol esas anke la maxim valoroza, produktiva ed importanta butiko dil firmo Stockmann.

L'edifico konstruktesis segun desegnuro da Sigurd Frosterus, qua ganis duesma rango en konkurso en 1916.  La stilo dil edifico reprezentas precipue klasikismo di la 1920a yari.  Konstrukto komencis en 1921 per bazar-edifico e la butiko ipsa kompletigesis kun quar etaji meze dil 1920a yari.  Fine en 1930 omna ok etaji kompletigesis. La butikego rinovigesis, elevesis e plugrandigesis per plura etapi, exemple per librerio en 1969.  La maxim recenta rinovigo eventis en 2010 kande la supra etaji adjuntesis e kelero-etaji rikonstruktesis.  La butiko havas 12 etaji, ek qui tri esas sub la tero-nivelo. La butikego Stockmann esas situita en centrala Helsinki an krucovoyo di la maxim vivaca stradi, che l'adreso Aleksanterinkatu 52.  La butiko recevas singlayare c. 17 milion klienti e yarala vendi esas c. 350 milion euri (en 2002).

La butiko expansesis plurafoye depos 1930 ed olua nuna spaco esas cirkume 50.000 m². La maxim granda butiki en Europa esas Harrods (90.000m²) en London e Kaufhaus des Westens (60.000m²) en Berlin.  La maxim granda butiki dil mondo esas S6hinsegae Centum City (293.905 m²) en Sud-Korea e Macy's (198.500m²) en New York-urbo. La butikego Stockmann Helsinki ofras servi anke exter la butiko ipsa.  L'Akademiala librerio, Seppälä e One Way, qua vendas yunaro-modo, jacas ye l'altra latero di Keskuskatu e konektesas kun la butiko-edifico per tunelo.
Theatercaféen

**Theatercaféen** esas restorerio en la Hotelo Continental en Oslo, Norvegia.

Theatercaféen apertesis en 1900 e situesis opozite la Nacionala Teatro, olqua apertesis dum la antea yaro.  La restorerio e hotelo originale proprietesis da la Biriferio Foss (*Foss Bryggeri*).  Caroline Boman Hansen (1860-1956) e Christian Boman Hansen (1868-1915) asumis la lokaco-kontrato en 1909, e pos nur tri yari li povis komprar oli.  Elisabeth C. Brochmann esas la nuna proprietanto.  En 1985, el asumis jero de sua matro Ellen Brochmann.

Theatercaféen modernigesis en 1949, e la restorerio kelke perdis sua distinta medio.  En 1971, Theatercafeen itere rinovigesis, icafoye retroe a sua originala *[[Art Nouveau]]-*stilo, surveyata dal arkitekto Hans Gabriel Finne.  Parti del originala mobli esis ankore integra, e per studiar anciena fotografuri esis posibla restaurar Theatercafeen a lua originala stilo.  Inspireso anke glinesis dum voyaji a Paris, København e Stockholm.  La pavimento konsistas ek plua kam 100.000 peceti de linoleumo.  La restorerio itere rinovigesis en 2010, e nun inkluzas nova drinkeyo e *chambre séparée*. Theatercaféen rapide divenis renkontreyo por influiva membri dil norvegiana "ceno" artala e kulturala, inkluze Sigurd Bødker, Sven Elvestad, Herman Wildenvey ultre aktoruli ed aktorini dil Nacionala Teatro.  De 1924, portreti di tala gasti facesis e lokizesis sur la muri di la restorerio.  La tradiciono duras, e la kolekturo nun kontenas 81 portreti di autori, aktori, piktisti, fotografisti, muzikisti e kompozisti, omna olima o nuna klienti dil restorerio.
Abhijit Banerjee

**Abhijit Vinayak Banerjee** (n. ye la 21ma di februaro 1961) esas Indian-Usana ekonomikisto qua ganis la Nobel-premio pri ekonomiko en 2019.
John Raleigh Mott

**John Raleigh Mott** (n. ye la 25ma di mayo 1865 til la 31ma di januaro 1955) esis Usana predikisto Metodista e chefo dil Organizuro Kristana por Yuna Viri (Angle: *[[Young Men's Christian Association]]* - YMCA). Il establisis kunlaboro kun altra kristana eklezii kun skopo promocar paco. En 1946, ensemble kun Emily Greene Balch, ilu kunpremiizesis per la Nobel-premio pri paco.
Jozef Tiso

**Jozef Tiso**, n. ye la 13ma di oktobro 1887 til la 18ma di aprilo 1947, esis sacerdoto katolika e politikisto qua guvernis kom prezidanto la Republiko Slovaka, stato marioneta de Naziista Germania, de 1939 til 1945.

Pos la milito il arestesis, judiciesis e kondamnesis a mortopuniso pro milito-krimini. Ilu mortigesis per jibeto ye la 18ma di aprilo 1947.
GeenStijl

**GeenStijl** esas nederlandana blogo fondita ye 10ma di aprilo 2003 da Dominique Weesie, Romke Spierdijk ed Arne Biesma.

La simbolo esas pinka krono en cirklo.  La video-sito Dumpert uzas verda varianto dil sama krono-logotipo.  En la Nederlandana, la termino "geen stijl" (vortopa tradukuro: nula stilo) uzesas por deskriptar ago da persono od organizuro qua indijas stilo o konveni.

GeenStijl ofte uzas provokiva tono kande ol aludas altra interreto-siti e blogi.  Komentanti en la sito nomesas *reaguurders,* kombinuro dil verbo *reageren* (reaktar/komentar) e l'adjektivo *guur* (kolda/neafabla).

Famoze, en marto 2005 GeenStijl lansis projeto skope senpovigar la duesma Balkenende-guvernerio.  GeenStijl anuncis en sua sito ke li volunte vehigus homi a Rotterdam, ube un ek la guvernerio-partisi konferis.  Ta homi adherus kom nova membri en la konfero, e votus kontre partopreno dal partiso en la guvernerio.  Ta atrapo kreis tumulto; mem la nacionala televizion-programo *NOS Journaal* priraportis l'evento.

La blogo atraktas cirkume 75.000 vizitanti singladie ed esas un ek la 10 maxim populara novajo-siti en Nederlando.  Ye 17ma di marto 2006 la Telegraaf Media Groep aquiris 40% de GeenStijl.  La kontrato asertite valoris €2,6 milion.

Segun Dominique Weesie il vidis merkato por harde-parolanta, "politikale nekorekta" blogo, kande il fondis GeenStijl en 2003, pro ke existinta blogi uzis linguo tro vulgara por la normala komunikili.  Un traito di la blogo esas intence misortografiar quar-litera vorti por diminutar lia shok-efekto.  La sito kritikesis pro la xenofobiala ed extrema naturo dil komenti quin la lekteri darfas publikigar.  Redakteri e lekteri di GeenStijl inventis diversa nomi por aludar enmigranti a Nederlando qui generale egardesas kom stereotipala e mokanta.

Kombine kun la reto di Weesie, qua esis raportisto por la jurnalo "de Telegraaf" dum plua kam 10 yari, to esis sucesoza formulo.  Geenstijl balde adjuntis video-filmi kun Rutger Castricum kom raportero.

En mayo 2006, interreto-provizerii en Bonaire komencis boikotar GeenStijl pos ke la blogo publikigis sekreta e privata dokumenti dil Bonaireana publika persequisto Ernst Wesselius.

GeenStijl komencis laborar pri televizion-programo *SteenGeyl* kun la brodkasterio BNN en 2007.  Weesie asertis ke li spensos "imposto-pekunio."  Tamen, disputo eventis pri la kloko kande la programo brodkastesos, e produkto haltigesis.  Du yari pose li iniciis sucesoza kampanio por fondar sua propra brodkasterio kun la nomo *[[PowNed]]*, qua komencis brodkastar en publika televiziono en septembro 2010.

En mayo 2017 plua kam 100 femina jurnalisti, politikistini, aktorini ed altra mulieri demandis reklamo-boikoto di GeenStijl.  L'asertita motivo esis la sexuala fantazii, mem violentoza, qui aparis multafoye en la komenti-fako.
Ponto di Øresund

La **ponto Øresund** (Dane: *Øresundsbroen*, Suede: *Öresundsbron*, hibrida nomo: *Øresundsbron*) esas ponto por trafiko di motorala vehili ed anke treni liganta Malmö en Suedia a Kobehavn, en Dania. La ponto ligas Malmö al artificala insulo Peberholm, meze del stretajo Øresund. Peberholm ligesas al insulo Amager, en Dania, tra la tunelo Drogden, longa de 4 km.

La sistemo di ponto e tunelo projetesis por posibligar sekura uzo dil aeroportuo di Kobehavn e la transito di navi tra la stretajo Øresund. La konstrukto komencis en 1995, finis ye la 14ma di agosto 1999, e la ponto fine inauguresis por trafiko eye la 1ma di julio 2000.
Francis Rossi

**Francis Dominic Nicholas Michael Rossi**, OBE (n. 29ma di mayo 1949) esas angla kantisto, kansonifero e muzikisto.

Il esas konocata kom la kun-fondinto, kantisto e gitaristo dil *rock-*bando Status Quo.

Rossi naskis ye 29ma di mayo 1949 en Forest Hill, London. La patrala latero di lua familio esis Italiana kremoglacio-komercisti, e lua matro esis nord-Irlandana katoliko de Liverpool. Rossi kreskis en familio kun sua genitori, avino, e "multa onklini ed onkluli"; ilua puereso esis katolika, ed il nomizesis pro Santa Franciscus de Assisi.

Il frequentis la skoli *Our Lady and St Philip Neri Roman Catholic Primary* en Sydenham, e pose *Sedgehill Comprehensive*, de ube il ekpulsesis ye sua lasta dio. En Sedgehill Rossi renkontris Alan Lancaster, kun qua il formacis la bando "The Scorpions" - preirinto di Status Quo. Lua deziro divenar muzikisto komencis kande il spektis pleo da The Everly Brothers ye televiziono ye yuna evo, ed il pregis sua genitori komprar gitaro por lu lor Kristnasko.

En 1967, la frua bando-nomo *Traffic Jam* chanjesis a "The Status Quo", ma pose kareesis la definita artiklo. Rossi skribis la kansono "Pictures of Matchstick Men", qua atingis la rangi en Britania ed Usa. Kurte pose, Rick Parfitt adheris a la bando, kompletigante l'originala membraro, e komencante preske 50-yara partenereso kun Rossi til la morto di Parfitt en 2016.

Pos kelka yari de poka suceso, la bando divenis famoza en 1972 per sua albumo *Piledriver* che Vertigo Records kun "Paper Plane", kansono skribita da Rossi e Bob Young. Rossi divenis famoza kom la karismoza kantisto. Status Quo duris juar granda suceso en Britania, Europa, Japonia, Australia e Nova-Zelando dum la yari 1970ma e 1980ma. Li apertis la koncerto Live Aid en 1985, e Rossi kompozis o kun-kompozis lia maxim famoza kansoni, inkluze "Caroline" e "Down Down". Rossi e Parfitt esis la sola restanta originala membri en la bando til la morto di Rick Parfitt en 2016. En 2013 e 2014, Rossi e Parfitt riunionis su kun l'originala bandani Lancaster e Coghlan por serio de koncerti dil turo "Frantic Four". Til hodie, Status Quo vendis plu kam 128 milion diski cirkum la mondo.

## Verki
* King of the Doghouse (1996)
* One Step at a Time (2010)
* We Talk Too Much (2019)
ATR 72

**ATR 72** esas dumotora aviono projetita e konstruktita en Francia ed Italia, por transportar cirkume 72 veheri.
Internaciona kontoro Nansen pri refujinti

L**'Internaciona kontoro Nansen pri refujinti** esis organizuro establisita en 1930 da la Ligo di la Nacioni e nomizita homaje a Norvegian explorero Fridtjof Nansen poke pos lua morto. La skopo di la kontoro esis protektar refujinti qui fugis de militi, de 1930 til 1939. Ol emisis la nomizita Pasporto Nansen, qua permisis refujinti senpatria voyajar inter nacioni.

Inter altra agadi, la kontoro sucesis konstruktar domi por establisar 40.000 Armeniana refujinti en Siria e Libano, e sendis refujinti de Saarlando a Paraguay, en 1935. Tamen, por la refujinti de la Triesma Reich e del interna milito di Hispania la suporto de la kontoro Nansen esis poke efikiva, pro ke multa landi ne aceptis ca refujinti.

Malgre ca problemi, en 1938 la kontoro recevis la Nobel-premio pri paco, ma pro lua dissolvo en 1939, la premio recevesis da altra kontoro de la Ligo di la Nacioni.
Internaciona kontoro pri paco

L**'Internaciona kontoro pri paco** (Angle: *International Peace Bureau* - IPB; France: *Bureau International de la Paix* - BIP) esas la maxim anciena internaciona organizuro pri la paco. Ol fondesis en 1891 sub la nomo "Permananta Internaciona kontoro pri paco" (Angle: *Permanent International Peace Bureau*, France: *Bureau International Permanent de la Paix*), e recevis la Nobel-premio pri paco en 1910.

La kontoro fondesis ye la 13ma di novembro 1891 kom rezulto de la Triesma Universala Kongreso pri Paco, qua eventis en Roma ca yaro. Un ek lua fonderi e lua unesma prezidanto esis Dana skriptisto e pacifisto Fredrik Bajer, qua recevis la Nobel-premio pri paco en 1908. La sideyo di la kontoro establisesis en Bern, Suisia, kun skopo *koordinar l'agado di diferanta societi favorebla a la paco, e stimular la sercho di pacoza solvi por internaciona konflikti*.

## Extera ligilo
* Retsituo dil IPB
Quarteto Tuniziana por Nacionala Dialogo

Tale nomizita **Quarteto Tuniziana por Nacionala Dialogo** esas grupo di quar organizuri civila qui agis kom mediaceri en l'esforci pri grantar demokratio e pri la redakto di Tuniziana konstituco, ratifikita en 2014. La ratifiko di la konstituco esis la kulmino dil procedi qua komencis kun la nomizita "Jasmina revoluciono", en decembro 2010.

La "Quarteto por la Nacionala Dialogo" formacesis en 2013, dum politikala krizo qua interuptis la konstitucala procedo, kun skopo haltar politikala violento, suportar provizora guverno e ratifikar la konstituco. La quar organizuri qui formacis ol esis:

* la General Uniono Tuniziana pri Laboro (France: *Union Générale Tunisienne du Travail*, UGTT)
* la Kunfederuro Tuniziana di la Industrio, Komerco e Mestier-arto (France: *Union Tunisienne de l'Industrie, du Commerce et de l'Artisanat*, UTICA)
* la Ligo Tuniziana pri Homala Yuri (France: *La Ligue Tunisienne pour la Défense des Droits de l'Homme*, LTDH)
* l'Ordeno Nacionala dil Advokati di Tunizia (France: *Ordre National des Avocats de Tunisie*)

Pro lua sucesoza esforci por grantar pacoza transito a la demokratio, en 2015 la Quarteto recevis la Nobel-premio pri paco.

## Referi
Nutri-Score

**Nutri-Score**, anke nomizita **5-Kolora Nutrala Etiketo**, esas sistemo di nutral etiketizo apogata sur piktogramo kun kin gradi: de A til E e de lo verda til lo reda, segun la nutrivala qualeso di nutrivo. Olua skopo esas favorar la selekto di plu bonqualesa produkturi da la konsumeri, e tale partoprenar la lukto kontre la augmentanta vaskulomorbi, obezeso e diabeto.

Ol establisesis da Franca guvernerio en 2016, ed aplikesas da la produkterii segunvolunte. Altra landi adoptis la sistemo Nutri-Score: Belgia, Hispania. Nuntempe la legaro di Europan Uniono ne permisas al membra stati obligar ita etiketo-sistemo: tale li darfas nur rekomendar ol e kadrizar olua uzado.
Ruslana

**Ruslana Stepanivna Lyzhychko**, plu konocata kom **Ruslana**, n. ye la 24ma di mayo 1973, esas Ukrainana kantistino.
Francisco Orlich Bolmarcich

**Francisco José Orlich Bolmarcich** (n. ye la 10ma di marto 1907 til la 29ma di oktobro 1969) esis prezidanto di Kosta Rika de la 8ma di mayo 1962 til la 8ma di mayo 1966.
José María Arguedas

**José María Arguedas Altamirano** (n. ye la 18ma di januaro 1911 til la 2ma di decembro 1969) esis Peruana skriptisto.
Hervé Bazin

**Jean-Pierre Hervé-Bazin** (n. ye la 17ma di aprilo 1911 til la 17ma di februaro 1996) esis Franca skriptisto. Ilua maxim konocata libri esas mi-biografiala noveli qui parolas precipue pri rebeleso di adolecanti e desfuncionala familii.
Lê Đức Thọ

**Lê Đức Thọ** (n. **Phan Đình Khải** ye la 14ma di oktobro 1911 til la 13ma di oktobro 1990) esis Vietnamana militisto, diplomacisto e politikisto. En 1973 ilu divenis l'unesma Vietnamano qua ganis la Nobel-premio pri paco, pro lua esforci pri establisar paco-pakto kun Usa e finar la Milito di Vietnam. Tamen, ilu refuzis recevar la premio, argumentanta ke en 1973 la paco-pakto ankore ne signatabis.
Molly Ringwald

**Molly Kathleen Ringwald** (n. ye la 18ma di februaro 1968) esas Usana cinem-aktorino, kantistino e skriptistino.
Robert Cecil, 1ma Viskomto Cecil de Chelwood

**Edgar Algernon Robert Gascoyne-Cecil, 1ma Viskomto Cecil de Chelwood**, anke konocita kom **Lord Robert Cecil** (n. ye la 14ma di septembro 1864 til la 24ma di novembro 1958) esis Britanian advokato, politikisto e diplomacisto. Il esis un ek la fonderi di la Ligo di la Nacioni, ed un ek lua precipua defenseri. Pro to, ilu recevis la Nobel-premio pri paco en 1937.
Zuzana Čaputová

**Zuzana Čaputová** (n. ye la 21ma di junio 1973) esas prezidanto di Slovakia depos la 15ma di junio 2019.
Mitja Ribičič

**Mitja Ribičič** (n. ye la 19ma di mayo 1919 til la 28ma di novembro 2013) esis chefministro di Yugoslavia de la 18ma di mayo 1969 til la 30ma di julio 1971. Il esis la sola Sloveniano qua divenis chefministro di Yugoslavia.
Portland, Maine

**Portland** esas urbo en la stato Maine, Usa. Segun statistiki dil yaro 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 124,66 km². Lua metropolala regiono havas plua kam 500 mil habitanti.
Portia de Rossi

**Portia Lee James DeGeneres** (n. **Amanda Lee Rogers** ye la 31ma di januaro 1973), profesionale konocata kom **Portia de Rossi**, esis Australian-Usana cinem-aktorino e manekinino.
Anna Kendrick

**Anna Cooke Kendrick** (n. ye la 9ma di agosto 1985) esas Usana teatr- e cinem-aktorino e kantistino. Elua unesma partopreno en teatro esis en la muzikala spektaklo *High Society*, en 1998, per quo el ganis *Tony*-premio. El anke partoprenis diversa cinematografuri, inkluzite la komedio *Scott Pilgrim vs. the World* (2003).
Abdulla Yameen Abdul Gayoom

**Abdulla Yameen Abdul Gayoom** (n. ye la 21ma di mayo 1959) esis prezidanto di Maldivi de la 17ma di novembro 2013 til la 17ma di novembro 2018.
Óscar Humberto Mejía Víctores

**Óscar Humberto Mejía Víctores**, militisto n. ye la 9ma di decembro 1930 til la 1ma di februaro 2016, esis prezidanto di Guatemala de 1983 til 1986.
Cesare Maldini

**Cesare Maldini** (n. ye la 5ma di februaro 1932 til la 3ma di aprilo 2016) esis Italiana futbalisto e futbalo-entrenisto. Dum lua kariero kom futbalisto, de 1950 til 1967, ilu ludis por *U.S. Triestina Calcio*, *A.C. Milan* e *Torino FC*. Il anke entrenis la nacionala futbalo-esquado di Italia de 1996 til 1998.
Malik Meraj Khalid

**Malik Meraj Khalid**, politikisto n. ye la 20ma di septembro 1915 til la 13ma di junio 2003 esis Chefministro di Pakistan de 1996 til 1997.
Fujiyama

**Monto Fuji** (富士山 *Fujisan*, anke konocata kom **Fujiyama**) esas la maxim alta volkano en Japonia, havanta  metri di altitudo. Ol eruptis lastafoye en 1707-1708. Ol distas cirume 100 km sud-weste de Tokyo.
Glenn Frey

**Glenn Lewis Frey** (n. ye la 6ma di novembro 1948 til la 18ma di januaro 2016) esis Usana kantisto, kompozisto e cinem-aktoro. Ilu fondis rock-bando nomizita *Eagles* ed esis lua precipua kantisto en kansoni, exemple "Take It Easy", "Peaceful Easy Feeling", "Tequila Sunrise", "Already Gone", e "James Dean". Pose ilu komencis sola kariero e sucesis kun kansoni, exemple "The Heat Is On", "You Belong to the City", ed altri.

Ilu partoprenis l'unesma sezono de la famoza policala televiziono-serio *Miami Vice*, ed en kelka cinematografuri, exemple *Let's Get Harry* (1986) e *Jerry Maguire* (1996).
Skandalo di Watergate

La nomizita **skandalo di Watergate** esis politikala skandalo qua afektis l'administrado Usana de 1972 til 1974, dum la guvernisteso di Richard Nixon. La skandalo komencis kande dokumenti furtesis de la sideyo dil Demokrata Partiso che l'edifico Watergate, en Washington DC ye la 17ma di junio 1972. Ye la sequanta dio, la jurnalo *[[Washington Post]]* mencionis la furto, e dum la sequanta dio, 5 viri arestesis pro la furto. Bob Woodward e Carl Bernstein, jurnalisti de *Washington Post*, decidis inquestar pri la furto e deskovris konekti inter la 5 viri e la Blanka Domo. Nixon probis celar ta ligili, ma fine ol koaktesis renuncar, kande Usana kongreso decidis akuzar e revokar lu.
Joseph Henry

**Joseph Henry** (n. ye la 17ma di decembro 1797 til la 13ma di mayo 1878) esis Usana fizikisto. Il esis l'unesma sekretario dil Institucuro Smithsonian. Ilu deskovris l'elektromagnetika fenomeno di su-induktanco.
Pedro Diez Canseco

**Pedro Diez Canseco Corbacho**, militisto n. ye la 31ma di januaro 1815 til la 3ma di aprilo 1893 esis trifoye provizora prezidanto di Peru: en 1863, 1865 e 1868.
Ricardo Jiménez Oreamuno

**Romualdo Ricardo Jiménez Oreamuno**, advokato e politikisto n. ye la 6ma di februaro 1859 til la 4ma di januaro 1945, esis trifoye prezidanto di Kosta Rika: de 1910 til 1914, de 1924 til 1928, e de 1932 til 1936.
Kordiotorakala kirurgio

**(Kordio)torakala cirurgio** esas brancho de medicinala cienco qua traktas kirurgii interne la torako, nome kirurgii en la kordio, pulmoni, ed ezofago. En la maxim multa landi, kordiala kirurgio esas brancho de la medicino separata de la kirurgio pulmonala od en altra organi, ecepte en Usa, Australia, Nova-Zelando e kelka Europana landi, exemple Unionita Rejio e Portugal.
Muro di Berlin

La **Muro di Berlin** (Germane: *Berliner Mauer*), anke nomita "hontoza muro" dal West-Germani o "protektomuro kontre fashismo" dal Est-Germana guvernerio, konstruktesis meze di Berlin dum la nokto dil 12ma til 13ma di agosto 1961 da Est-Germania por impedor ekirado dil habitanti aden West-Germania.

La Muro esis parto dil interna frontiero en Germania. Ol separis la urbo Berlin ad Est-Berlin e West-Berlin dum plu kam 28 yari. Ol esis la precipua simbolo pri Europa dividita per la Fera Kurteno.

Ol konsistas ek milital instaluro kun du muri alta de 3,6 metri, surveyo-voyo, 302 observoturmi ed alarmili, 14.000 gardisti, 600 hundi e pikofilo. Multa homi viktimesis lor probi transpasar la Muro: la Est-Germana gardisti e Sovieta militisti ya ne hezitis pafar a la fuganti.

La feblesko di Sovietia, la Perestroika da Mihail Gorbachyov e la forta volo dil Est-Germani, qui organizis importanta manifesti, efektigis la disfalo dil Muro di Berlin ye la 9ma di novembro 1989, quo kreis surprizeso e admirado di la "libera mondo" e posibligis la balda riunigo di Germania.

Quankam la Muro destruktesis preske tote, ol lasis traci en la organizo di la Germana chefurbo. Kom simbolo dil ideologial e politikala klivo di la kolda milito, ol inspiris multa libri e filmi. Plura muzei konsakresis ad olu.

## Deskripto dil instaluri alonge la frontiero

### Konstrukto dil frontalieral intaluri

La Muro esis longa de 155 kilometri, inter qui 43,1 km esas lua longeso interne Berlin. Ol kompletigis la 1.393 kilometri di la longa frontiero inter West-Germania ed Est-Germania, ed ulmaniere anke inter la westala frontieri di la landi di la Pakto di Warszawa qui formacis la fera kurteno.
Internaciona Asociuro di Mediki por Prevento di Nukleara Milito

L**'Internaciona Asociurio di Mediki por Prevento di Nukleara Milito** (Angle: *International Physicians for the Prevention of Nuclear War*, abreviuro **IPPNW**) esas federuro di asociuri di mediki fondita en 1980, dum la Kolda milito, por preventar l'evento di nukleara milito. Nun ol havas branchi en plua kam 60 landi. Lua sideyo esas en Boston, Masachusec, Usa.

Lua komencala membri esis mediki de Usa e de Sovietia. Mencioninta l'unesma principle de lia profesiono - t.e., mediki devas preventar to quon li ne povas traktar - l'asociuro kunvenis por montrar a la politikisti e a la publiko la medikala e ciencala fakti pri l'efekti di ula nukleara milito, e por rekomendar l'elimino di nukleara armi.

Pro l'esforci dil asociuro dum epoko di politikala tenso en la mondo, ol recevis la Nobel-premio pri paco en 1985.