Arizona

**Arizona** esas Usana stato. Lu havas kom vicini Utah norde, Kolorado nord-este, Nova-Mexikia este, Nevada nord-weste e Kalifornia weste. Sude ol havas frontiero kun Mexikia. Ol esas la 6ma maxim granda stato di Usa segun surfaco totala.

## Historio
Dum mili di yari ante nun, Arizona habitesis da multa indijena tribui, nome etnii *Anasazi* (ancestri di etnio *Pueblo*), *Hohokam* e *Mogollon*. Multa ek lua restaji, nome pikturi, duras existar, ed atraktas multa turisti. Nomada populi Apache e Navajo arivis en la regiono inter 1100 e 1500 depos Kristo, 

L'unesma Europano en la regiono esis Hispana jezuito Marcos de Niza, qua arivis ibe en 1539. Lu serchis "la sep urbi di Cíbola", loko qua, segundo legendo, existus multa richeso. Ye la sequanta yaro, Hispano Francisco Vázquez de Coronado exploris Arizona serchanta la mem urbi. Plua kam 1 yarcento pose, sacerdoto Eusebio Kino fondis 24 misioni en Arizona. En 1736, trovesis arjento proxim la nuna urbo Nogales.

Kande Mexikia nedependanteskis de Hispana imperio en 1821, la nuna Arizona divenis parto di teritorio nomizita *Nueva California* ("Nova-Kalifornia"), anke konocita kom *Alta California* ("Supera Kalifornia"). Dum la milito Mexikian-Usana, Usan armeo okupis urbo México e reklamacis granda parto di la nordo di Mexikia, inkluzite areo qua nomizesis "Teritorio Nova-Mexikia" en 1850. Ye la 24ma di februaro 1863 kreesis  Teritorio Arizona, an olima westa porciono di Norda-Mexikia.

La suda porciono di Nova-Mexikia separis su del Uniono en marto 1861. Teritorio Arizona organizesis ye la 18ma di januaro 1862 da Kunfederiti, dum l'interna milito di Usa. Ibe eventis la maxim westala batalio dil interna milito, la batalio di Picacho Pass, kande trupi veninta de Kalifornia rikaptis la regiono por l'Uniono, en marto 1862. Pos finir la milito, l'edukado di bovi en granda skalo komencis en la stato.

L'unesma chef-urbo di Arizona esis Prescott, fondita en 1864 pos ke deskovresis oro en la teritorio. Dum la yari 1870a, deskovresis arjento en Tombstone. Dum la fino dil yari 1880a, la produktado di kupro superiris olta di precoza metali. En 1907, Arizona esis la maxim granda produktero di kupro di Usa, e surnomizesis "The Copper State" ("la kupra stato"). En 1868 la chef-urbo transferesis a Tucson, ed en 1879 ol itere transferesis a Prescott. De 1873 til 1891 l'edukado di bovi expansesis multe, tamen grava sikeso de 1891 til 1893 decimacesis plua kam la duimo de la bovaro dil stato.

En 1899, la chef-urbo di Arizona transferesis a Phoenix, qua duris esar chef-urbo kande la teritorio divenis la 48ma Usana stato, ye la 14ma di februaro 1912. Mulieri darfis votar segun la konstituco di 1912, 8 yari ante ke la cetera Usana stati, e la habitanti darfis elektar senatani direte.

De 1929 til 1939 l'ekonomio dil stato subisis l'efekti dil ekonomiala krizego di 1929, qua afektis kotonala e kuprala industrii. New Deal kreis projeti por stimular l'ekonomio dil stato, exemple aquobarilo Hoover, qua komencis konstruktesar en 1931. La duesma mondomilito stimulis lokala ekonomio, e multa militala kazerni e aviacado-skoli establisesis ibe. Arizona anke recevis militala kaptiti Germana ed Italiana, ed anke kampeyi por Japonian-Usani en Poston e Gila River.

Pos la milito, politikal aktivismo di indijeni qui luktis en Usan armeo stimulis lua lukto por civila yuri. En 1948 revokesis lego qua impedis indijeni votar. Ank en 1948 Motorola instalis sua unesma fabrikerio en la stato. Depos la yari 1950a, la habitantaro dil stato kreskis multe, pro interna migrado e pro la vendo di klimatizili, qui posibligis suportar varmega someri. De 1950 til 2000 la habitantaro dil stato multiplikesis per 7. Kreesis komunitati por retretinti, exemple Sun City, por atraktar seniorevozi qui migris de regioni kun rigoroza vintri. Granda suburbala arei kreskis cirkum Phoenix e Tucson.

De 1952 til 1992, la habitantaro di Arizona preferis konservema politikisti, exemple Barry Goldwater e John McCain. Tamen, dum recenta yari, li kelkafoye selektis Demokrata kandidati. En 1996, Bill Clinton vinkis prezidantal elekto en la stato, ed en 2020 anke Joe Biden. Depos la yari 2000a, lokala guvernerio probis haltigar nelegala enmigro, exemple en 2010, kande aprobesis lego SB 1070, qua obligis enmigranti portar dokumenti probante ke li enmigris legale. Ca lego pose deklaresis nevalida en 2012, da Supera Korto. Ye la 8ma di januaro 2011 en Tucson, Jared Lee Loughner, probis mortigar lora deputatino Gabby Giffords, e pafis kontre 20 personi, de qui 6 mortis.

Dum la yari 2020 e 2021, multa personi infektesis en la stato pro la pandemio di KOVID-19: segun statistiki publikigita ye la 3ma di junio 2021,  personi infektabis en la stato, equivalanta a 1 ek 8 habitanti. En 2024, elekteri aprobis emendo a lokala konstituco qua grantis yuro ad aborto.

## Geografio

La tri granda naturala regioni di Arizona esas l'alta tereni (*Tierra Alta Mexicana*), dezerto Sonora, e la platajo di Kolorado. Parto di la Granda Ravinego (*Grand Canyon*) jacas en la stato. Tale nomizita *Tierra Alta Mexicana* esas montaro qua trairas la stato de sud-este adnordweste. Ol esas sucedo di monti ed eskarpoza vali. La maxim alta ek lua monti esas monto Graham, kun  metri di altitudo. Proxim ca montaro, adsudweste, jacas dezerto Sonora.

Cirkume 15% de la lando di Arizona esas privata. Granda parto konsistas ek nacionala parki e rezerveyi, e tereni rezervita ad amerindiani.

La precipua urbo esas Phoenix. Altra importanta urbi esas Tucson, Mesa, Glendale, Chandler e Scottsdale.

## Ekonomio
En 2025, la total interna produkturo di Arizona atingis US$ 445 miliardi, qua reprezentis 4 %a kresko relate 2024.

## Referi