Minnesota

**Minnesota** esas Usana stato. Lu havas kom vicini Wisconsin este, Iowa sude, e Norda-Dakota e Suda-Dakota weste. Norde ol havas frontiero kun Kanada. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio

La maxim anciena evidentaji pri homala habitado en Minnesota esas utensili ek petro de 11 mil o mem 12 mil yari aK. La maxim anciena restaji homala esas de tale nomizita "homo de Browns Valley", qua habitis la regiono cirkume 9 mil yari ante nun. Altra anciena evidentajo trovesis en Bradbury Brook, konsistanta ek petra utensili de cirkume 7200 aK. En 1931, trovesis korpo di tale nomizita "muliero di  Minnesota". Proxim el trovesis konko de heliko qua trovesis ante nur en Florida. Cirkume 5000 aK, populi qui habitis proxim Supera Lago kreis utensili ek kupro. Cirkume 700 aK tale nomizita "kulturo Hopewell" konstruktis kolineti qui uzesis kom tumuli. Cirkume yaro 800, komencis kultivo di maizo sude de la regiono. Ante l'arivo dil Europani, Minnesota habitesis dal populo Sioux, qua esas subgrupo de la populo Dakota. Kande Europani arivis al esto di nuna Usa, nativa Amerikani translojis adweste, do stimulis migrado di le *Chippewa* o *Anishinaabe* (anke konocata kom Ojibwe), ed altra populi a la nuna Minnesota.

Malgre polemiko pri arivo di Norvegiani en la regiono, on kredas ke fakte l'unesma Europani en la regiono esis Franci Pierre-Esprit Radisson e Médard Chouart des Groseilliers, qui arivis a la regiono ye fino dil yari 1650a. En 1700, serchante kupro, komercisto Pierre-Charles Le Sueur exploris rivero Minnesota e fondis fuorto L'Huillier. Tamen, nula kupro trovesis, e la fuorto abandonesis en 1702. La teritorio restis sub Franca dominaco til 1803. En 1720, Franci konstruktis fuorto Beauharnois apud lago Pepin. En 1767, exploristo Jonathan Carver trairis la regiono e mapigis teritorii til Pacifiko. En 1783, tota tereni este de fluvio Mississippi cedesis ad Usa per traktato di Paris.

En 1805, Zebulon Pike kompris tereni ube rivero Minnesota debushas an fluvio Mississippi. En 1818, la norda frontiero kun Britaniana posedaji en la nuna Kanada definesis kom paralelo 49°N, ed en 1823, expediciono komandita da Stephen Harriman Long establisis frontierala lineo. De 1819 til 1825, fuorto Snelling konstruktesis ibe. Pos la konstrukto, la regiono komencis prosperar, per konstrukto di chosei, kultivado e konstrukto di muelilo. Ye la 3ma di marto 1849 kreesis teritorio Minnesota, separita de Iowa e de parto di Wisconsin.

En 1854, John H. Stevens projetis urbo Minneapolis weste de fluvio Mississippi, sama yaro kam urbo Saint Paul enkorpigesis. Teritorio Minnesota kreesis en 1849, ed ye la 11ma di mayo 1858, ol divenis Usana stato. Tri yari pose, Minnesota divenis l'unesma stato qua furnisis trupi al Uniono pos l'atako kontre fuorto Fort Sumter. En 1862 eventis tale nomizita "milito di le Dakota" pro famino e falio en guvernala pagi a le Dakota. Centi di koloniigisti mortigesis. La milito finis kun mortigo di 38 indijeni Dakota, ed exilo di la transvivinti.

Komence, la bazo ekonomiala dil stato esis komerco di peli, extraktado di ligno ed agrokultivo. Dum la fino dil 19ma yarcento, minado di fero komencis en Vermilion e Mesabi. Ferovoyi konstruktesis por transportar erco a portui en Duluth e Two Harbors. Dum la komenco dil 20ma yarcento, urbala regioni, nome urbi Minneapolis e Saint Paul, kreskis pro l'expanso di industrii.

L'ekonomiala krizego di 1929 efektigis chomeso, nome en minado, e de 1931 til 1936, granda sikeso afektis l'agrokultivo. Projeti de New Deal helpis rekuperar l'ekonomio dil stato. Dum la duesma mondomilito, Minnesota kontributis multe por Usana milital esforco: cirkume 70% til 75% de fero uzita en armi e navi venis de la stato. Fuorto Snelling preparis plua kam 300 mil rekrutiti.

Pos la milito, agrokultivo modernigesis kun automatigo e specialigo di kultivi. Minnesota anke divenis centro por teknologiala kompanii, exemple Sperry Rand, Control Data e Cray. Kompanio Medtronic, fondita en 1949 en Minneapolis en 1949, divenis la maxim granda fabrikanto mondala di medikal equipuri. La stato anke divenis centro por arti, kun la kreo di teatro Guthrie, l'orkestro dil stato, ed artala centro Walker.

Hubert Humphrey esis influiva Demokrata politikisto qua elektesis urbestro di Minneapolis en 1945, pose trifoye kom senatano, e viceprezidanto di Usa de 1965 til 1969, dum la prezidanteso di Lyndon Johnson. La lego pri civila yuri dil stato inspiresis da Humphrey. Depos 1976, Minnesota sempre suportabas Demokrata kandidati a prezidanteso.

Dum recenta yari, la stato subisis problemi pri substrukturo, exemple ye la 1ma di agosto 2007, kande ponto I-35W krulis dum la komenco di la nokto, e 111 vehili falis che fluvio Mississippi, 13 personi mortis, e 145 plusa homi vundesis. Pos la tragedio, la guvernerio dil stato decidis inspektar ponti e chosei, de qui cirkume 1/3 evis plua kam 50 yari, e spensar US$ 60,5 miliiardi por reformar li.

En 2020, la mortigo di George Floyd da policisto efektigis granda protesti en multa Usana stati e mem exterlande.

## Geografio

La naturala peizajo di Minnesota konsistas precipue ek plana regioni kun poka kolini. Ta reliefo muldesis dum la lasta glacial epoko, qua finis cirkume 12 mil yari ante nun. La fertila suli dil stato, adequata por agrokultivo, originis de materii triturita dum la retreto di glacieri. L'altitudi dil stato esas multe variata. Lua maxim alta punto esas Eagle Mountain, kun 701 metri sur la marala nivelo, kontre ke la maxim basa punto esas Supra Lago, kun 183 metri sur la marala nivelo. La subsulo dil stato kontenas kelk ek la maxim anciena roki de la mondo, kun gneiso de 3,6 miliard yari ante nun.

Minnesota konocesas kom "la lando di 10 mil lagi", pro l'existo di  lagi kun adminime 4 hektari. La maxim granda e maxim profunda esas Supera Lago, kun  km², e profundajo di 390 metri. La stato anke posedas  aquoflui, de qui la precipua esas fluvio Mississippi, qua naskas en lago Itasca e parkuras 1090 kilometri en Minnesota. Exempli pri importanta riveri: Minnesota, Red River of the North, e St. Croix.

Minnesota havas kontinentala klimato (*Dfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen norde, e *Dfa* sude) kun kolda vintri e varma (*Dfa*) o  varmega (*Dfb*) someri. La mezavalora temperaturo en Minneapolis en julio (somero) esas 23,5°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -8,8°C. La maxima temperaturo enrejistrita en la stato esis 46 °C ye la 6ma di julio 1936, kontre ke la minima temperaturo enrejistrita esis −51 °C ye la 2ma di februaro 1996. Dum recenta yari, globala varmesko afektabas ekosistemi dil stato. Exemple, truto, qua bezonas kolda aqui por vivar, perdabas habiteyi en multa lagi pro l'augmento di temperaturi.

## Ekonomio

La total interna produkturo (TIP) di Minnesota en 2024 esis 507,7 miliard dolari. Konsideranta l'efekti di inflaciono, la total interna produkturo ajustita esis 395,3 miliard dolari, e la total interna produkturo po persono esis  dolari ye la sam yaro.

Terciara sektoro (komerco e servadi) esas la maxim importanta dil stato. Profesionala ed aferala servadi produktis US$ 60,3 miliardi, ed imoblala sektoro produktis US$ 51,8 miliardi en 2024. Saneso-servadi, asekuro e komerco ank esas importanta.

Sekundara sektoro (industrio) kontributis kun 46,3 miliard dolari en 2024.

La maxim importanta kompanio kun sideyo en la stato esas Cargill, transnaciona kompanio kun aferi en agrokultivo ed industriizo di agrokultivala produkturi.

## Referi