open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cembro

**Cembro** esas nomo di speco di pino, di qua la semini esas manjebla. Originita de Europa, ol kreskas en Alpi e Karpati, en altitudi inter 1200 e 2300 metri sur la marala nivelo.

L'arboro adulta povas atingar 25 til 35 metri di altajo, e la diametro dil arborotrunko povas atingar 1,5 metri. L'arboro povas vivar inter 500 e 1000 yari, ed atingas riproduktiva matureso proxim 50 yari.

Siberiana cembro (*Pinus sibirica*) kelkafoye judikesas da botanisti kom subspeco di Europana cembro.
Censo

**Censo** esas la revenuo evaluata da l'autoritati statala, sive por taxo, imposto, sive por ula yuro (elektiveso).
Sílvio Romero

**Sílvio Vasconcelos da Silveira Ramos Romero** (1851 til 1914) esis Brazilian advokato, poeto, literaturala kritikisto, sociologiiisto e politikisto. Il esis un ek la fondinti dil Akademio Braziliana pri Literaturo, ed esas patrono di la sidilo 17 dil akademio.
Censoro

**Censoro** esas en Roma antiqua, un ek la du judiciisti di qui la tasko konsistis ye okupar su pri la censo, reprimandar e punisar la personi qui violacis la mori.
Luís Carlos Prestes

**Luís Carlos Prestes** (1898 til 1990) esis Braziliana militisto e politikisto. Dum la yari 1920ma il esis un ek la chefi di politikala rebeleso konocata kom "Tenentismo", qua eventis ta epoko kontre la politikala oligarkii en Brazilia. Pose, dum lua exilo en Buenos Aires dum la komenco dil yari 1930ma ilu divenis membro e chefo di la komunista partiso di Brazilia (PCB).

En 1935 ilu fondis l*'Aliança Nacional Libertadora* (nacional uniono por libereso - ANL), politikala uniono di komunisti e socialisti komandita per PCB kontre la guvernerio di Getúlio Vargas. Pos la falio di komunista rebeleso en novembro 1935 Prestes e lua spozino Olga Benário enkarcerigesis en marto 1936. Olga Benário, judino kun Germana origino sendesis a Germania, ube mortigesis en chambro di gaso. La filiino di Olga e Prestes, Anita Leocádia, naskis en koncentreyo ma sendesis a Brazilia ante la morto di lua matro. Tamen, kande Vargas abandonis lua simpatio por fashismo e nacional-socialismo, Prestes pardonis Vargas e chanjis lua atitudo por politikala suporto pri il.

Kande la diktatoreso di Vargas finis en 1945, Prestes recevis amnestio ed elektesis senatano por Rio de Janeiro. Il partoprenis en l'asemblajo qua aprobis la konstituco di 1946. En 1948 PCB deklaresis ne-legala e Prestes perdis lua politikala yuri. Quankam Komunista Partiso esar proskriptita dum la yari 1950ma, Prestes suportis la nacionalista politiki di Getúlio Vargas til lua suocido en 1954.

Kande eventis militistala stato-stroko en Brazilia 1964 Prestes exilis su en Sovietia til l'aprobo di la lego pri amnestio en Brazilia, en 1979. Kande ilu retroiris a Brazilia la nova membri di PCB ne aceptis ilu kom chefo. Il abandonis PCB en 1982 ed eniris la partiso PDT (demokratiala laborala partiso) fondita da Leonel Brizola.
John Paul Jones

**John Paul Jones** (n. **John Baldwin** ye 3 di januaro 1946) esas Britaniana muzikistulo, ex-membro dil bando Led Zeppelin.
Triktrako

**Triktrako** (o **chaketo**) esas sorto di damoplanko kun rebordi, dividita a du faki ube singla ek ludanti situas sua dami segun la nombro de punti quin lu obtenas per ludokubi quin lu lansas sur la planko.
Sumo (luktado)

La **Sumo** esas sporto e milital arto di Japonia, malgre ke hodie, ula *sumotori* (le sumo-luktisti) esas di Havayi. Lu esas antiqua arto, e inkluzas multa elementi dil religio Shinto.

## Historio dil sumo
Kom la majoritato dil formi di liberala stilo di luktado en la mondo, le radiki dil sumo perdesas a prehistorio. La sumo mencionesas en le maxim antiqua texti Japoniana, dil 8esma yarcento AD (ero komuna). Ica antiqua formi ne esas la sumo kom ke esas hodie, pro ke ne havis multa reguli e on parolis di sumo anke por dil lukti al morto. 
Ula legendi dicas ke brava *[[sumotori]]* esis apta a portar plu kam tuno di armaturo a batalio, ma ica legendi esas multe exajerita.

Kun lua uzo kom forco-proburo en kombato, sumo anke asociesabas al rituali Shinto, e anke hodie ula *[[miyai]]* (templi Shinto) facas tipo di danso rituala en qua homo ceremoniale luktas sen armi kun *[[kami]]* (un spirito o deeso).

En la skribita historio Japoniana, la populareso dil sumo chanjabas segun le kaprici dil cezari e la bezono di maniero por entrenar ipsa en periodi di milito civitanala. La kombato-formo chanjabas gradale a tala en qua la emo por la vinko esis jetar la adverso. La ideo di pulsar la adverso a exter areno streta kreabesas multa dope.

On kredas ke la *[[areno]]*, definita da plu kam la areo cedata al *sumotori* da le spektanti, kreabesas en la 16esma yarcento en turniro qua organizesis da la precipua Japoniana generalo di ica ero, Oda Nobunaga. Lore, le luktisti portis laxa peci di stofo qua cirkondas tayi, ne le rigida mawashi di hodie. La majoritato dil developo dil sumo moderna esis en le primara parti dil Edo periodo.

Esas naturala ke la sumo ordinare praktikesas inter viri; ma, hodie, havas separata societo por le mulieri.

## Ganar parto di sumo
Kom ganar en sumo esas konsidereble simpla:

# La primara *sumotori*, qua tushas la sulo kun irga parto di ilua korpo (altra ke ilua pedi), perdas.
# La primara *sumotori*, qua tushas la sulo exter la areno, perdas.
# *Sumotori*, qua uzas ne-legala tekniko (o *[[kinjite]]*), perdas.
# *Sumotori*, di qua ilua *mawashi* detachas ilu, perdas.
# *Sumotori* povas deklaresar *[[shini-tai]]* ("kadavro"), situeso en qua ilu perdas, kande ke esas en situeso en qua ne povas luktar plu. Ica regulo uzesas rare.

Le parti ordinare duras nur sekundi, en qua *sumotori* rapide ekpulsabas dil areno o esas  jetesas al argilo; ma en okazional situesi povas durar hori. Una od altra di parti esas precedata kun ceremonialo elaborata. Le *sumotori* esas famoza da sua granda maso, qua esas ya faktoro importanta en la sumo.
Champiniono

**Champiniono** esas genero di fungi di la familio "agaricinei", karakterizata de la prezenteso di ringo ye la supro di la pedo, lami libera rozea, pose nigra, c.e., departanta de la bordo di la chapelo e qui ne arivas til la pedo, e spori bruna purpurea.
Chazublo

**Chazublo** esas vesto sacerdotala per qua kovresas sacerdoto dum ke lu celebras santa sakrifiko, qua pendas sur l'albo, ed havas kom ornivo precipua la figuro di la kruco (kristana).
Chopino

**Chopino** (de Alzaciana *Schoppe*, qua signifikas "granda glaso por biro') esas birglaso qua kontenas cirkume un militro.
Muluro

**Muluro** esas ornamento prolongebla, uniforma, salianta, en produkturo di arkitekturo o di menuzado.

**Cimaso** esas muluro ye la supro di kornico.

**Toro** esas muluro cilindra an la bazo di kolono.
Charlotte (Nordal Karolina)

**Charlotte** esas la maxim populoza urbo dil Usana stato Nordal Karolina. Segun statistiki dil yaro 2020, ol havis  habitanti, esanta la 15ma maxim populoza urbo di Usa. Lua tota surfaco esas 800,94 km².

De 2000 til 2014, la metropolala regiono di Charlotte havis la maxim granda procento di augmento di habitantaro inter Usana metropolala regioni. La sideyo di tri importanta financala institucuri Usana, *Bank of America*, *Truist Financial* e *Wells Fargo & Company*, jacas en la urbo. L'universitati *John C. Smith University*, *Queens University of Charlotte*, ed *University of North Carolina at Charlotte* anke jacas ibe.
José Eusebio Otálora

**José Eusebio Otálora Martínez** (1826 til 1885) advokato, politikisto, profesoro e militisto esis prezidanto di Kolumbia de 1882 til 1884.
Aimo Cajander

**Aimo Kaarlo Cajander** (1879 til 1943) botanikisto, profesoro e politikisto, esis chefministro di Finlando 3 foyi: ye 1922, ye 1924 e de 1937 til 1939.
Georg Michaelis

**Georg Michaelis** (1857 til 1936) advokato e politikistulo, esis kancelero di Germania de la 14ma di julio til la 31ma di oktobro 1917.
Cipreso

**Cipreso** esas arboro rezinala, de la familio "koniferi", di qua la foliaro obskura selektesas por plantacar en tombeyi, apud tombi.
Cirajo

**Cirajo** esas kompozajo ofte nigra, quan onu extensas sur la ledro di la pedovesti, dil harnesi, e quan olu frotas per brosilo por igar lu brilanta.
Cirko

**Cirko** esas :
* klozajo cirkla ube onu celebris (che l'antiqui) ludi publike.
* sorto di teatro, cirkoforma, ube la spektajo konsistas ye prodalaji di kavalko, di voltijo.
Cirkuito

**Cirkuito** povas signifikar:
* itinerario per atingar loko o rivenar ad departo-punto.
* imprimita cirkuito, interkonekto inter elektrala kompozanti.
* Lico, voyo preparita specale (ed enklozita) per konkursala kuri (sive di kavali, sive di homi, sive bicikli, automobili, e.c.)
Celulala biologio

**Citologio** o **celulala biologio** esas parto di histologio di qua la studio-temo esas celuli, de la vidpunti konstituceso, morfologio ed evoluciono.
Francesco Totti

**Francesco Totti** (n. ye la 27ma di septembro 1976) esas Italiana futbalisto. Ilu helpis lua lando vinkir la mondala Kupo di Futbalo en 2006.

## Extera ligilo
* francescototti.com
Dalmatiko

**Dalmatiko** esas ornivo kirko-vestala, sorto di chazublo senkruca, quan metas diakono e subdiakoni qui helpas sacerdoto.
Damasko

**Damasko** esas stofo de silko, di qua la texuro prizentas flori, desegnuri; stofo, linjo, qua prizentas ornamenti analoga.
Dateliero

**Dateliero** esas sorto di palmiero qua produktas **datelo**, frukto sukroza, ovala, di qua la grano esas longa.
Dativo

**Dativo** esas kazo di deklino (latina, greka, sanskrita, e.c.) per qua expresesas ke kozo atribuesas a la komplemento.
Yukio Hatoyama

**Yukio Hatoyama**, injenioro e profesoro n. 1947 en Tokyo, esis chefministro di Japonia de 2009 til 2010.
Clímaco Calderón

**Clímaco Calderón Reyes** (1852 til 1913) advokato, profesoro, diplomacisto e politikistulo, esis prezidanto di Kolumbia de 21 til 22 di decembro 1882.
Francisco Javier Zaldúa

**Francisco Javier Martínez de Zaldúa y Racines** (1811 til 1882) advokato, judiciisto e profesoro, esis prezidanto di Kolumbia de la 1ma di aprilo til la 21ma di decembro 1882.
Gabriel Fahrenheit

**Daniel Gabriel Fahrenheit** (1686 til 1736) esis Germana fizikistulo ed injenioro. Il inventis Fahrenheit-skalo por mezurar temperaturi.
Den Haag

**Den Haag** o formale **'s-Gravenhage** esas la triesma maxim granda urbo di Nederlando, dop Amsterdam e Rotterdam, esanta la sideyo di Nederlandana guvernerio e rejala chef-urbo. La parlamento di Nederlando ed omna Nederlandana ministerii situesas en ca urbo. Segun statistiki dil yaro 2018 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 98,2 km². Den Haag ank esas chef-urbo dil provinco Sudal Holando.

La duchambra parlamento di Nederlando, la *Staten-Generaal* o Stati-Generala, kunvenas en la palaco *[[Binnenhof]]*, qua konstruktesis kom resideyi dil komti di Holando e uzesis pose kom sideyo da la reprezentisto dil suzereni Burgundiana. La Stati-Generala derivas del Stati-Generala di Burgundia, separinte su del Hispana imperio per l'Uniono di Utrecht en 1579 e Den Haag devenis la permananta sideyo dil Stati-Generala en 1593.

L'Internaciona Judiciala Korto e l'Internaciona Kriminala Korto anke trovesas en Den Haag, e til sua elimino en decembro 2017 l'Internaciona Kriminala Tribunalo por l'antea Yugoslavia anke kunsidis ibe.

La du precipua dialekti di Den Haag esas notora en Nederlando ed ofte parodiesas.

Den Haag havas granda Surinamana, Turka, Indonesiana e Marokana komunitati. Ol nomesis la "vidvino di (Nederlandan Est) India" pro la Indonesiana habitantaro.

La futbaloklubo di Den Haag esas ADO Den Haag.

's-Gravenhage havas depos 2012 la moto "Vrede en recht" (Paco e yuro).

La blazono di 's-Gravenhage portas cikonio qua manjas anguilo.

## Historio

L'origino di Den Haag esas poke konocata, pro ne existar fidebla dokumenti del epoko pri to. On savas ke ol fondesis da la lasta komtii de la dinastio Holando. Floris la 4ma, komto di Holando havis du domi ibe, e posible kompris altra en 1229 an la nuna quartero *Hofvijver*. Posible ilu deziris konstruktar granda kastelo, ma ilu mortis en 1234, ante ke ulo konstruktesis. Lua filiulo Willem la 2ma di Holando habitis Den Haag ed elektesis Rejo dil Romani en 1248. Ilu decidis transformar la korto en "rejala palaco", qua originis la nuna *[[Binnenhof]]*. Tamen, ilu mortis ante ke la palaco kompleteskis.

La vilajo qua kreskis proxim *Binnenhof* mencionesis unesmafoye quale *Die Haghe* en 1242. Ol divenis la korto dil suvereni di Holando en 1358.

Dum tale nomizita Ok-yara milito, la manko di muregi cirkum ol montresis dizastroza, nam Hispani sucesis okupar ol. En 1575, la stati di Nederlando mem pensis pri demolisar l'urbo, ma ca ideo abandonesis pro mediaco dal princo Willem de Orange, surnomizita "la Tacema".

Den Haag recevis urbo-yuri erste en 1806 de Louis (Lodewijk) Napoleon, frato di Napoleon Bonaparte. Antee, Den Haag fakte esis vilajo ma kun multa specala privileji.
Arthur Napoleon Raymond Robinson

**Arthur Napoleon Raymond Robinson**, advokato e politikistulo (1926 til 2014), esis chefministro di Trinidad e Tobago de 1986 til 1991 e pose prezidanto di lando, de 1997 til 2003.
Papo Pius la 10ma

**Pius 10ma** (n. **Giuseppe Melchiorre Sarto** en 1835 til 1914) esis la 257ma papo di la Katolik-Eklezio. Il beatifikesis ye la 3ma di junio 1951 e kanonizesis ye la 29ma di mayo 1954.
Papo Leo la 13ma

**Leo la 13ma** (n. **Vincenzo Gioacchino Raffaele Luigi Pecci** en 1810 til 1903) esis la 256ma papo di Katolik eklezio.
Papo Pius la 9ma

**Pius la 9ma** (n. **Giovanni Maria Mastai-Ferretti** en 1792 til 1878) esis la 255ma papo di Katolik-Eklezio.
Papo Ioannes la 22ma

**Ioannes la 22ma** (n. **Jacques Duèze** o **d'Euse** en 1249 til la 4ma di decembro 1134) esis la 196ma papo di Katolik eklezio. Il esis la duesma papo che Avignon, Francia.
Papo Klemens la 6ma

**Klemens la 6ma** (n. **Pierre Roger** en 1291 til 1352) esis la 198ma papo di Katolik-Eklezio, la 4ma papo en Avignon, Francia.
Papo Gregorius la 16ma

**Gregorius la 16ma** (n. **Bartolomeo Alberto Mauro Cappellari** en 1765 til 1846) esis la 254ma papo dil katolik eklezio.
Papo Pius la 8ma

**Pius la 8ma** (n. **Francesco Saverio Castiglioni** en 1761 til 1830) esis la 253ma papo di katolik eklezio.
Ancona

**Ancona** esas urbo en Italia, chef-urbo di regiono Marche. Segun statistiki di 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 124,84 km².

Ol esas importanta ekonomiala centro, e lua portuo esas multe uzata por transporto internaciona di pasajeri.

## Referi
Papo Klemens la 14ma

**Klemens la 14ma** (n. **Giovanni Vincenzo Antonio Ganganelli** en 1705 til 1774) esis la 249ma papo di katolik eklezio.
Deficito

**Deficito** esas la manko di quo ne interequilibras la revenui e la spensi, la havajo e la debo, la quanto de produkturi e la quanto bezonata da la konsumeri.
Papo Benedictus la 12ma

**Benedictus la 12ma** (n. **Jacques Fournier** cirkume 1280 til 1334) esis la 197ma papo di katolik eklezio. Il esis lasta papo qua vivis en Avignon, Francia.
Antonio Banderas

**José Antonio Domínguez y Banderas**, maxim konocata kom **Antonio Banderas** (n. en 1960) esas Hispana cinem-aktoro.
Axl Rose

**Axl Rose** (n. **William Bruce Rose, Jr.** en 1962, e kreita kun la nomo **William Bruce Bailey**) esas Usana muzikisto e kantisto dil bando di heavy metal Guns N'Roses.

## Referi
Inkremento

**Inkremento** esas amplitudo-augmento di ocilanta movo; diminuto di varianto-valoro.

**Dekremento** esas diminuto.
Dekalkomanio

**Dekalkomanio** esas procedo per qua onu transportas imaji kolorozita adsur surfaco (porcelano, papero, e.c.) qua retenas lia stampuro.
William Faulkner

**William Faulkner** (pron.: *wiliam-fokner* / n. **William Cuthbert Falkner** en 1897 til 1962) esis Usana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1949.
Desikatoro

**Desikatoro** esas :
* (kemio) aparato sigikera.
* (tekn.) aparato en qua onu pozas diversa texo-materii por determinar la pezo vera di la vari en paki.
Deltoido

**Deltoido** esas muskulo triangulatra qua, per juntar l'humero a la klavikulo ed a la skapulo, servas por elevar ed abasar la brakio.
Demagogio

**Demagogio** esas :
* Sistemo di politiko segun qua onu flatas turbo.
* Stato ube la povo statala abandonesas a turbo.
Despotismo

**Despotismo** (de la Greka Δεσποτισμός, *despotismós*) esas, segun Montesquieu, la formo di guverno en qua singla individuo (*despoto*) guvernas kun absoluta povo, segun sua propra volunto, sen obediar irga lego o regulo.

Ordinare, la vorto *despoto* uzesas pejorative por indikar ulu qua uzas lua povo ed autoritato por opresar la populo, lua regnati o subordiniti. Plu precize, ol aplikesas a chefo di stato o chefo di guvernerio. En ca senco, la uzo di ca vorto esas simila al uzo di la vorti *[[tirano]]* e *[[diktatoreso|diktatoro]]*.

## Referi
Diakono

**Diakono** esas :
* ta qua esas vestizita di duesma di sakra ordeno.
* protestanta laiko okupanta bon-voloza certa funcioni.
Staciono National Police Hospital

**National_Police_Hospital** (경찰병원역) esas staciono che lineo 3 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Diapazono

**Diapazono** esas instrumento qua donas noto uzata kom departo-punto por regular la tono, vibranta stango en formo di U.
Diastolo

**Diastolo** esas movo di dilato di la kordio e di l'arterii, qua alternas kun la movo di konstrikto (sistolo).
Diablo

**Diablo** (de Greka vorto διάβολος *diávolos*, "difamanto", "(lu) ke akuzas") en la religio Kristana ed Islamo tradicionale esas la demono di lo mala, Satano, princo dil angeli rebela. En multa altra religii esas povoza supernatura bestio ke personigas la malo. Segun l'una o l'altra kulturi, il povas esar fakte un opozanta a la kreanta Deo, o nur komik alegorio, od abstrakt aspekto de homala stando.

Dum ke Judaismo ne sempre havis konkrata konceptajo pri diablo, por Islamo e por ortodoxa Kristanismo diablo esas un rebela angelo, o demono qua tentas homi a pekar. En ta religii, diablo asumis dualista stando generale asociita kun hereziani ed altra nekredanti. Tale, la diablo reprezentas la krizo di kredo e individualismo, ultempe anke racionalismo.

En kelka sociala o politikala konflikti personi uzas la konceptajo di "diablo" ed afirmas ke lua opozanti agas sub influo dil diablo, o ke volunte suportas la diablo. Altra uzas la konceptajo di diablo por alegar ke altra religiala fidi esas falsa e despia.

En Kristana e Bibliala fonti la "Beelzebub" (en Hebrea linguo בעל זבוב‎, *Baʿal Zəbûb*), deo ke protektis l'urbo di Ekron en Filistia, esis pose konsiderata un di sep princi di inferno.
Ekonomio di Turks e Kaikos

Olim, la produktado di salo esis importanta por Turks e Kaikos, ma nun lua ekonomio dependas precipue de turismo, financi e pesko. Publika sektoro employas 1/3 de la laboro-povo, e cirkume 1/5 de la laboro-povo laboras en agrokultivo e pesko. La maxim multa turisti qui arivas al insuli omnayare - plua kam 3/4 ek plua kam 1 milion viziteri - venas de Usa, e 3/4 ek la viziteri arivas al insuli per navi. Altra fonto di revenui esas internaciona financal agadi, e doganala revenui.

En 2008, la TNP po persono dil insuli esis  dolari. Uragano *Ike*, l'ekonomiala krizo di 2008 e 2009, e la mala financala jero efektigis problemi en l'ekonomio. L'inflaciono atingis 8% en 2008, e la TNP falis per 20% en 2009. Unionita Rejio prestis 10 milioni pundi en 2010, e ristrukturigis la debo dil insuli por pagar en 5 yari. To rezultis rekupero dil ekonomio.

On kultivas precipue maizo, fazeolo e citrusi, ma maxim multa nutrivi ed altra vari importacesas. La precipua fonto di energio por l'insuli esas generatori qui uzas dizelo. L'insuli ne havas porto kun aqui profunda, do esas desfacila - e plu chera kam en altra loki di Karibia - transportar fuelo por la generatori. Pro to, stimulesas l'uzo di alternativa fonti di energio, exemple eolala e solala generatori.

L'insuli usas Usana dolaro kom monetaro.

## Referi
Diezo

**Diezo** esas signo (♯) quan onu pozas acidente avan noto od an la klefo por savigar ke onu devas elevar ye un mi-tono omna noti skribita sur la sama lineo, en la muzikajo.
Digitalo

**Digitalo** esas planto di qua la floro esas simila a ganto-fingro, e la floro uzata por plulentigar la movi di la homo-kordio.

**Digitalino** esas substanco efikera di la digitalo purpurea (tonizanta por kordio).
Digitigrado

**Digitigrado** esas qua, pro havar la tarso e la metatarso plu alta kam normale, apogas su sur sua fingri exkluzive, lor marsho.
Dikogamo

**Dikogamo** esas dicesas pri la flori hermafrodita, en qui ne eventas sam-instante la developeso di la stamini e di la pistilo.
Diktatoro

**Diktatoro** esas :
* (en Roma antiqua) stat-oficiero extraordinara e provizora, di qua l'autoritato esis sen restrikto.
* ta homo qua recevas od arogas su la yuro koncentrar en sua autoritato, omna yuri.
Dilijenco

**Dilijenco** esas granda publika veturo antiqua, kun plura faki, por transportar posto e voyajanti.

La vorto *dilijenco* devenas de la Franca ma esas rikonocata en Ido: la dilijenci esis "diligenta" e pasable preciza, nam li iradis segun horari.

En la veturo esis fera buxo en qua on gardis postaji et pekunio. Interne esis anke sidili sur qui la voyajeri vehis; foye esis libera loko nur sur la suprajo. En dilijencala halteyo on sempre chanjis la kavali, la voyajeri poke ripozis, on charjis e descharjis postaji, ekiris e arivis voyajeri.

Pos la aparo de la treni, la dilijenci pokope desaparis. Nun on vidas dilijenci en historiala filmi, precipue en Western filmi.
Diktamo

**Diktamo** (Latina: *Dictamnus albus*) esas perena planto aromata de la sudo di Europa. Ol apartenas a la familio "labiei", konsiderita olim kom remediilo kontre la vunduri.
Dinoterio

**Dinoterio** esas genero de mamiferi rostroza, ye qua konsistas la familio "dinoteridi" (antiqua elefanto)
Diploo

**Diploo** esas :
* asemblajo de du lami osta, kompakta, ye qui konsistas la surfaci interna ed extera di la kranio.
* tisuo sponjatra quan onu renkontras inter la surfaci di ta osti, e, generale, en l'osto plata.
Diplomo

**Diplomo** esas :
* (olim) oficial akto (faldita e siglita) qua emanis de suvereno ed establisis o konfirmis yuro, privilejo.
* (nun) oficial akto konstatinta la persono-kapableso qua pasabas exameni.
Diporto

**Diporto** esas ajorno, til liquidaco borsala proxima, di la livro di valor-akti (acioni, obligacioni), vendita, pagante premio, e la premio pagata por ta ajorno.
Dinamito

**Dinamito** esas explozivo ek mixuro de nitroglicerino e substanco inerta (sablo quarcoza, greso polva, e.c.).
Diptiko

**Diptiko** esas :
* (dum antiqua epoki) asemblajo de du tabuleti ivora sur qua onu skribis (en Roma) la nomo di la konsuli e la stat-oficieri altaranga; en eklezio katolika, la nomi dil episkopi, di la bonfaceri di eklezio, di la martiri, e.c.
* (nun) pikturo basreliefa, kovrita da quaza shutro, di qua la surfaco interna esas anke pikturoza e skulturoza.
Diskriminanto

**Diskriminanto** esas :
* (algebro) funciono di la koeficiento di equaciono di la grado duesma, qua posibligas dicernar ke la kurvo reprezentata da l'equaciono en koordinati ortangula esas kurvo vera, o sistemo de du rekti - en la kazo di eclipso - kad ica egas reala od imaginala.
* dicesas anke pri l'equaciono ax2 + bx + c = 0
Dismo

**Dismo** esas :
* dekimo de la rekoltajo (che la judi, olim) presustracionata por ofrar a la Sinioro o donata a la levidi.
* imposto de dek procento (dekimo) de la rekoltajo od edukado presustracionata dal eklezio katolika e de la siniori feudala.  La dismo introduktesis da Karolus la Granda, qua donacesis a la lokala parokio. Ofte oli venis en manui di laiki.
Ditreso

**Ditreso** esas :
* kordio-preseso laceranta.
* situeso kordio-laceranta.
* situeso di ta qua balde perisos se ne helpota quik.
Dojo

**Dojo** esas duko elektita, chefo nominala di la republiki olima di Venezia e di Genova (en certa Italiana civiti)
Riveto

**Riveto** esas klovo di qua la pinto esas abatebla ed aplastebla per martelego (pos igir lu traira plako) por fixigar lu.

**Dolio** esas kavajo qua esas ye l'extremajo dil instrumento specala qua uzesas en la rivetago por impedar la riveto ekbatesar per la martelagi.
Domo

**Domo** esas konstrukturo destinita ad uzo kom habiteyo. Ol povas havar un o plura etaji, ed ordinare uzesas kom rezideyo por singla familio. Ol povas anke havar basamento, teraso, gareyo, ed esar cirkondata da o havar gardeni, od interna korto.

L'unesma refujeyi ek branchi od arbusti komencis konstruktesar da homi adminime 300 mil yari ante nun. L'unesma vintrala kampeyi konstruktita ek ligno por granda grupi di chaseri aparis cirkume 12 mil yari ante Kristo. L'unesma briki ek argilo aparis cirkume 5500 yari ante Kristo.
Domino

**Domino** esas surtabla ludo ek dua dek ed ok paralelipedi osta od ivore, dividita a du parti, per qui onu obtenas la kombinuri diversa : blanka-blanka, blanka-aso, blanka-du, blanka-tri, e.c. til sis-sis.
Joan Manuel Serrat

**Joan Manuel Serrat i Teresa** (Barcelona, la 27ma di decembro 1943) esas folk-kantisto di Hispania.

## Diskaro
*1967 - *Ara que tinc vint anys*
*1968 - *Cançons tradicionals*
*1969 - *Com ho fa el vent*
*1969 - *La paloma*
*1969 - *Dedicado a Antonio Machado, poeta*
*1970 - *Serrat IV*
*1970 - *Mi niñez*
*1971 - *Mediterráneo*
*1972 - *Miguel Hernández*
*1973 - *Per al meu amic*
*1974 - *Canción infantil*
*1975 - *...Para piel de manzana*
*1977 - *Res no és mesquí*
*1978 - *1978*
*1980 - *Tal com raja*
*1981 - *En tránsito*
*1983 - *Cada loco con su tema*
*1984 - *Fa vint anys que tinc vint anys*
*1984 - *En directo*
*1985 - *El sur también existe*
*1986 - *Sinceramente teu*
*1987 - *Bienaventurados*
*1989 - *Material sensible*
*1992 - *Utopía*
*1994 - *Nadie es perfecto*
*1996 - *Banda sonora d'un temps d'un país*
*1996 - *El gusto es nuestro* 
*1998 - *Sombras de la China*
*2000 - *Cansiones (Tarrés)*
*2002 - *Versos en la boca*
*2003 - *Serrat Sinfónico*
*2006 - *Mô*
*2007 - *Dos pájaros de un tiro* (kune Joaquín Sabina)

## Premio
*2004- *Català de l'Any : El Periódico de Catalunya*
*2007-*Légion d'honneur*

## Extera ligili
*  www.jmserrat.com
Driadi

**Driadi** en Greka mitologio esis nimfi di querki, tamen nuntempe la termino konsideresas kom nomo di omna arborala nimfi.

Eli protektis sua santa bosko mortiginte omna intruzinto e kultis Matro Naturo.
Dueno

**Dueno** esas :
* en Hispania, muliero pasabla olda, quaza edukistino, adjuntita ad adolecantino od a yuna muliero di rango nobela, por moro-surveyar elu sencese.
* oldino qua moro-surveyas adolecantino o yuna muliero, note akompananta en extera asemblo.
Duodenumo

**Duodenumo** esas la parto komencala dil intestino tenua di animali. En mamiferi, la duodenumo posible esas la loko ube absorbesas fero. Che homala korpo, duodenumo esas kava tubo longa de 25 til 38 centimetri, e ligas la stomako a jejunumo*.
Ecentriko

**Ecentriko** esas disko uzata por transformar movo cirklo-kurva, per ranuro kalkulita segun la movo produktenda rektalinea (iro e retroveno), ed en qua cirkulas rotato qua komandas la mekanismo.
Ederduno

**Ederduno** esas mikra plumi dina e dolca qui kreskas en la vivo-komenco che l'edero, la cigno, la ganso, ed ek qui onu facas lito-kovrili, matraci, kapkuseni, apogo-kuseni.
Edifico

**Edifico** (de la Latina *aedificĭum*) esas irga konstrukturo havanta tekto e muri, facita por lojigar diversa homal agadi: rezido, religial agadi (templi), teatro, komerco, edc. Ordinare, edifici esas permananta konstrukturi, tamen existas transportebla edifici. Li povas konstruktesar de diferanta materii, exemple briki, stoni, betono, ligno od altri. Li servas kom shirmilo kontre vetero, loko por rezidar, por sekureso, por enmagazinigar vari, por laborar ed altra agadi.

Edifici povas havar un o plura etaji.
Dramato

**Dramato** esas :
* teatrajo, en qua la komika mixesas a lo tragediala.
* (aludante eventajo ek la vivo reala) ensemblo de cirkonstanci violentoza, solvata per katastrofo.
Egido

**Egido** en Greka mitologio esis shildo di Zeus ed Atena, kovrita per la felo di la kaprino Amalteya, e sur qua reprezentesabis la kapo di Meduzo.
Eko (fenomeno)

**Eko** esas reflekto de la son-ondi retrosendita a l'oreli da surfaco qua produktas retroshoko.

La vorto *eko* venis de la Greka: ἠχώ (*ēkō*),  olqua ipsa de ἦχος (*ēkos*), "sono". *Eko* en la Greka mitologio esas nimfo di monto, di qua la parolebleso maledikesis, pro quo el nur povis repetar la lasta vorti dicit ad el.

Kelk animali uzas eko por sensar loko e navigo, quale la cetacei (delfini e baleni) e vespertilii, per metodo nomizata ekolokizo. Eki esas la bazo di Sonar-teknologio.
Sistolo

**Sistolo** esas  movo per qua la fibri muskulala di la kordio kontraktesas por pulsar sango aden l'arterii.
Sistro

**Sistro** esa: muzik-instrumento di l'antiqua Egiptiani, ek mikra ringego de metalo trairata da vergeti qui sonoris kande onu agitis li.
Komunitato di Nedependanta Stati

La **Komunitato di Nedependanta Stati - KNS** (en la Rusa Содружество Независимых Государств, СНГ, tr. *Sodruzhestvo Nezavisimykh Gosudarstv, SNG*) esas regionala organizuro di qua la membri esas ex-Sovietana republiki. La komunitato formacesis pos la fino di Sovietia.

KNS ne esas federuro o kunfederuro di stati, nek supernaciona organizuro quale l'Europana Uniono. Ol esas plu simila a Commonwealth di ex-Britaniana kolonii ed Unionita Rejio. La komunitato havas poka efektigiva povo e posedas povi por koordinar temi pri komerco, financo, yuri e sekureso. Ol anke impulsas demokratiigo e la prevento di krimino. Kom regionala organizuro, KNS partoprenas la trupi por paco-gardo di Unionita Nacioni. Kelka membri di KNS establisis l'Euraziana Ekonomiala Komunitato, kun l'ideo krear komuna merkato.
Ektoplasmo

**Ektoplasmo** esas :
* (biol.) parto periferia di la celulo. diferenciajo de la citoplasmo, tale ke la kambii da ica kun la medio eventas segun la naturo di celulo.
* (cienci okulta) plasmo, da origino psikala, qua (segun-dice) emanas de mediumo.
Sitelo

**Sitelo** esas vazo cilindra, ek ligno, zinko, e c., kun anso, kapaca de plura litri, qua uzesas por cherpar, transportar, aquo o liquido altra.
Sivo

**Sivo** esas  cirklokurvo de ligno sur qua esas tensita telo kun mashi plu o min densa, uzata por kriblagar materii pulveratra (farino, gipso, e.c.)

**kriblo** esas recevuyo di qua la kulo esas borita ye trui interegala, por separar l'objekti di groseso neinteregala, lasanta trapasar ici, retenante iti.
Sizigio

**Sizigio** esas  situeso di Suno e di Luno, kande ta du astri esas sive en kunjunto ("nova luno"), sive en opozeso ("plena luno").
Skabelo

**Skabelo** esas sidilo ek ligno, poke alta, sen brakii nek dors-apogilo, quaza eskalereto movebla, kun du o tri gradi, sur qua onu acesas por atingar ulo.
Emiro

**Emiro** esas :
* che l'Arabi, guvernisto di provinco; chefo di tribuo.
* titulo di la viri qui decendas de Mohamed muliero-linee.
Empireo

**Empireo** esas :
* segun kelka teorii kosmologiala dil Antiqueso, la sfero ciela maxim granda, maxim alta, sama-centra, ta qua kontenis la fairo eterna, o l'astri.
* segun teologio kristana: cielo, kom rezideyo di la beati.
Emposto

**Emposto** esas :
* strato de petro qua kronatrizas fosto o pilastro sur qua su apogas la vulto di arkado.
* parto supra di pordo, di fenestro, quan onu lasas fixa, por diminutar l'alteso di la klapi.
* parto vitro-kareloza, fixa, di pordo, di parieto, tra qua kelka lumo-radii eniras chambro obskura.
Enartroso

**Enartroso** esas artiko movebla.

**Rotulo** esas :
* (anat.) mikra osto plata, kun anguli kelke rondigita, ye qua konsistas la parto avana di la genuo.
* (tekn.) peco metala, sfero-forma, uzata kom artiko en la mashin-organi qui bezonas povar movar su omna-direcione.
Santo

**Santo** esas persono qua agnoskesas kom havanta neordinara grado di santeso, boneso, o proximeso kun deo. Tamen, la kuntexto dil uzo di la vorto *santo* dependas de la religio. Por Katolikismo, Ortodoxa Kristanismo, Luteranismo ed Anglikanismo, omna fideli mortinta en paradizo judikesas kom santi, tamen kelki recevas veneraco. L'ofical agnosko di ula santo facesas per procedo nomizita kanonizo.
Skalio

**Skalio** esas  krusto qua kovras la korpo di l'ostri o di la tortugi.
*kuraso qua kovras la korpo di la tortugi.
Skabio

**Skabio** esas kontagiiva morbo di la pelo efektigita da mikra (0,2 til 0,45 mm) akaro *Sarcoptes scabiei*. La vorto "skabio" originas de Latina *scabere*, signifikanta "skrachar". Kelkafoye, mikra kavigi povas aparar sur la pelo. Dum unesma infekto, simptomi aparas inter du e sis semani.
Skamoneo

**Skamoneo** esas gumo rezina, purgiva, quan onu extraktas de la radiko di speci diversa de konvolvulo mikra.
Skapulo

**Skapulo** esas osto triangula, larja e plata, ye qua konsistas parto dopa di la shultro, e kun qua l'osto di la brakio formacas artiko.
Skarlato

**Skarlato** esas brilanta reda koloro. Tradicionale konsideras ol kom koloro di sango veinala (brilanta - kontre ad obskura karmezino).

Ol obtenesas de la kochenilo di nopalo, e de la kochenilo di querko, e qua uzesas por tintar.
Skarlatino

**Skarlatino** esas morbo produktata da bakterii de la grupo streptokoko A, konocata kom *Streptococcus pyogenes*. La simptomi inkluzas doloro en la guturo (faringito), influro di la pelo, e distingiva makuli skarlata.

Ca morbo esas kontagioza e transmisebla per respirado, ed afektas precipue infanti e pueri evanta de 2 til 10 yari, o mem til 12 yari, e rare afektas adulti.
Skeleto

**Skeleto** konsistas multi osti qui kune suportas la vivanta ento, karpenturo di animalo (vertebroza).

Homala ostaro kontenas 206 osti. La maxim longa osto esas tibio, qua esas 27,5&nbsp;% de la tota longeso di skeleto homala.
Skeno

**Skeno** esas asembluro ek fili de kanabo, de silko, de lano, e.c., volvita ordinoze por ke li ne interintrikez.
Skerco

**Skerco** esas muzikajo nelonga, segun stilo jokema, petulema, lejera, lor la pleo di qua oportas, prefere, separar kam ligar la noti.
Skisto

**Skisto** esas roko stratoza, exfoliebla ye lameli dina, o di qua l'elementi precipua esas silico, argilo, alumino, o metal-oxidi diversa. Skisti kontenas plua kam 50% di plulongigita minerali, mixita kun quarco.
Skolo

**Skolo** esas :
* (a) establisuro en qua onu docas a la pueri la rudimenti : lekto, skribo, kalkulo, gramatiko elementala, e.c.; (b) establisuro ube onu docas specalaji.
* ensemblo ek la dicipuli qui studias ta o ca doktrino (filozofiala, medicinala, artala, literaturala) - ek anke ta doktrino ipsa.
* to quo esas apta igar posedar l'experienco di ulo (la "skolo di vivo", e.c.).
Enklitiko

**Enklitiko** esas vorto qua, en la skribo, unionesas a la vorto preiranta tale ke, aspekte, lu esas quaze una kun ita, e qua ne acentizesas.

**Proklitiko** esas vorto qua, pro indijar acento tonika, su apogas sur la vorto qua sequas.(antonimo: supinacar).
Epiciklo

**Epiciklo** en astronomio esis olima geometriala modelo qua uzesis por explikar la vario di rapideso e direciono di la Luno, la Suno e planeti. Partikulare, ol uzesis por explikar l'aparante retroiranta movadi de la kin planeti tillore konocita.

Ol propozesis unesmafoye da Apollonius de Perga, dum la fino di la 3ma yarcento aK e developesis da lu e da Hiparkus de Rhodes, qua uzis ol multe dum la 2ma yarcento aK. Segun la modelo di epicikli, on kredis ke planeti movis en mikra cirklo nomizita "epiciklo". Lor konjektesis ke li parkuris la periferio di cirklo plu granda, tale justifikante la neregulaji videbla quin onu deskovris en la movi di astri.
Pichilemu

**Pichilemu** esas urbo en la regiono O'Higgins, centro di Chili. Segun la demografiala kontado di 2017, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 749,1 km².
Epifizo

**Epifizo** esas saliajo ostatra qua, ligita - che infanto - ad osto per kartilago, divenas pose apofizo.
Boxe pieds-poings

La larja termino **boxe pieds-poings** ("boxo pedi-pugni"), signifikas en Franca, kombat-sportaro qua praktikesas kun boxala ganti en ringo (o sur matta). Li apartenas al kategorio di sporta boxo. La boxisti uzas, segun la reguli, la kombat-tekniki: la gamb-tekniki (ped-frapi e genu-frapi), la braki-tekniki (pugn-frapi e kudo-frapi) e la tekniki di jetar.  

Inter la maxim notora kombat-sporti en la mencionata senco yen:  
* la Usana diciplini (Usana boxo) sub tri precipua formi:  
** *[[full contact karate]]* sen ped-frapi sub la tayo, 
** kik-boxo kun ronda ped-frapi en la kruri o Usana kik-boxo, 
** e mi-kontakto o kombati en la punti (*point fighting*), klaso di karate, en qua lukteri uzas ganti e pantofli ek spumo, 
* Franca boxo (savate), anke apelata *Savate-Boxe Française*,
* Japoniana kik-boxo: kick-boxing kun direta genu-frapi, ronda ped-frapi en la kruri (*low kick*), e kun kelka kapto di lukto,
* du generi di boxo, ube preske omno permisesas, Burma-boxo (*lethwei*) e Tai-boxo (*muay thai*).

## Extera mashi
*  Franca pagino di ''boxe pieds-poings''.
Kik-boxo

**Kik-boxo** (ang. *kick-boxing*) esas kombat-sporto qua, quankam simila a boxo, uzas la pedi e anke la manui por frapar. Kik-boxo povas praktikesar por saneso generala. La kik-boxo reprezentas grupo di diciplini o kombat-sporti qua uzas la pedi e la pugni. Partikulare, kik-boxo esas un ek la la diciplini di *[[boxe pieds-poings]]* qua developesis unesme da la Japoniani e pose da la Usani. Esas diferanta speci di kick-boxing, plu populara formo esas un ube ped-frapi permisesas nur vers kapo e torso.

En la mezo del yari 1960ma, la Japoniano Kurosaki, qua entrenis en Karate Kyokushinkai, voyajis a Siam deskovranta la fako di boxo Siamana. Pos ilua retorno al Japonia decidis a kombinar ilua tekniki di karate kun ici di boxo Siamana, eliminanta kud-frapi (la Usani anke eliminis genu-frapi), tale nova sporto apelata "kik-boxo" naskis. 

Inter la ne-Japoniani qua ganis plu sucesi, egardo partikulara devas donesar a Franco Christian Guillaume qua en 1969 ganis quar vinki e du remisi; e Usano Benny "The Jet" Urquidez qua en 1977 batis Tatsuyuki Suzuki en quar rondi. 

En 1973 Urquidez e Howard Hanson kreis la WKA (World Karate Association), chanjanta pos yari la "K" di karate por ica di kik-boxo. 

Maxim notora championi esas Rob Kaman, Benny Urquidez, Dennis Alexio, Ernesto Hoost, e Marek Piotrowski. 

## Reguli
La pugn-frapi e ped-frapi permisesas por super la tayo, la *[[sweeping]]s* e la *[[low kick]]s* (ped-frapi al kruro) permisesas. 

La kombati "amatorala" esas duktata en tri rondi, e la profesionala duras 5 rondi; 10 en championo-konkursi di Europa e 12 en la championo-konkursi del mondo, kun temp-duimo (pauzo) di un minuto inter rondi. 

La ped-frapi al kruro (ang. *low kick*) ordinare decidas super la difero en la kombati. 

## Equipilo
Pantaloni (longa o kurta), boxala ganti e protekt-equipilo por la denti e por la organi genitala; en la femina kombati, mulieri devas anke portar protekt-equipilo di pektoro e boti (ne postulata en la kombati profesionala). 

## Mashi extera
* World association of all styles Kickboxing Organizations (WASKO)
* La World Kickboxing e Karate Association (WKA) - Kick-boxing profesionala e amatorala
* International Sports Kickboxing Association (ISKA) - Kick-boxing profesionala e amatorala
* International Kickboxing Federation (IKF) - Kick-boxing profesionala e amatorala
* International Kickboaxing Board of Control (IKBC)
* World Kickboxing Network (WKN)
* World Kickboxing Union (WKU)
* World Kickboxing Federation (WKF)
* World Federation of Kickboxing (WFK)
* World International kickboxing leauge (IKL)
* Professional Kickboxing Association (PKA)
George Hoyt Whipple

**George Hoyt Whipple** (1878 til 1976) esis Usana mediko e profesoro qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1934 kun lua samlandani George Richards Minot e William Parry Murphy, pro lia studii pri anemio e la funcioni dil hepato.
Equiseto

**Equiseto** esas planto kriptogama, di qua la stipo esas rugoza. Ol konsistas ek l'unika genero di planto de la familio *Equisetaceae*, e judikesas kom "vivanta fosilo", nam l'altra planti de la subklaso *Equisetidae* dominacis la foresti dum Paleozoiko e Karbonifero. La familio di planti *Equisetaceae* esas l'unika qui riproduktas su tra spori, vice semini.
Eritroblasto

**Eritroblasto** esas globulo reda prima, kun nukleo e hemoglobino, quan onu renkontras dum la periodi di regenero dil anemii grava, en la kakexio, e mem quik pos la nasko.
Eritrocito

**Eritrocito** esas globulo reda nukleoza, di qua la divideso produktas la globuli reda sen-nuklea (hematii).
Hebe Camargo

**Hebe Maria Camargo**, konocata com **Hebe** o **Loiruda** (1929 til 2012) esis Braziliana prizentistino di televiziono, aktorino ed kantistino.

## extera ligili
* biografio
Eshafodo

**Eshafodo** esas :
* konstrukturo qua subtenas gradi por spektanti.
* konstrukturo sur placo publika, ube on exekutas mortoverdikti.
* konstrukturo karpentura sur qua laboristi okupas da konstrukto, reparo o dekoro di edifici.
Eskoto

**Eskoto** esas grosa kordego manuo-movebla, fixigita en l'angulo di basa segli por desvolvar od extensar li.
Esparseto

**Esparseto** esas planto foreja, analoga a luzerno, di qua floro esas granda, purpuratra e flavatra, e dispozita spike od axo-grape.
Espineto

**Espineto** esas muzik-instrumento portebla, kordoza, quan on pleis per plumo-pinto.
* sorto di klavikordo, di qua kordi agesis per pinto di korvo-plumo.
Klavikordo

**Klavikordo** esas instrumento kun sono fixa, klavaro a kordi metala quin pinchas plumopinti, qua remplasesis da piano.
Skalo (homonimo)

**Skalo** esas :
* eskalero portebla, ek du montanti, an qui adjustesis traversi. 
* gradizuro di mezuri-tabelo. Ta gradizo permisas donar valori-forketo, ma anke quantesar fenomeni ne facile mezurebla tra diferanta signi o extera manifesti.
* (metaf.) (a) serio acensanta o decensanta (exemple: la skalo de l'enti, la skalo sociala, la skalo diatonika, la skalo de la kolori); (b) ligno, dividita aden parti (gradi), e.c., uzebla por mezurar.
Evangelio

**Evangelio** esas doktrino e lego da Iesu; singla de la libri (4) ube raportesas la biografio di Iesu, lua doktrino e lua lego.
Moneto

**Moneto** esas peco de metalo qua uzesas lor kambii, kun estampuro legala qua atestas lua pezo e titruro e determinas lua valoro nominala.
Medalio

**Medalio** esas peco di metalo, estampita por perpetuigar la memoro di ago remarkinda, di personego famoza o glorioza, e qua reprezentas objekto o legendo qua koncernas lu.
David Hunter Hubel

**David Hunter Hubel** (1926 til 2013) esis Kanadana neurociencisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1981.
Faksimilo

**Faksimilo** esas riprodukturo exakta de skriburo, de desegnuro, sive manuale, sive per imprimo, grabo, e.c.
Chiquinha Gonzaga

**Chiquinha Gonzaga** (n. **Francisca Edwiges Neves Gonzaga** en 1847 til 1935) esis Braziliana kompozistino, muzikistino (pianistino) e maestrino. El kompozis e fonografis l'unesma *marchinha* (muziko por karnavalo) en Brazilia, *Ó Abre Alas*.

Elua patro esis generalo dil armeo, José Basileu Gonzaga, ed elua matro esis povra mulatino, Rosa Maria de Lima. Chiquinha kreesis en richa familio - elua baptopatro esis la Duko di Caxias e, dum la republiko, el divenis amikino de Nair de Tefé, spozino di la prezidanto Hermes da Fonseca. Evante 11 yari, el kompozis elua unesma muziko, *Canção dos Pastores*, por Krist-nasko.

Evante 16 yari, el obligesis mariajar Jacinto Ribeiro do Amaral, qua ne aceptis elua muzikala kariero. Pos parturar lua 3ma filiulo, el abandonis lua spozo, kun lua olda filiulo João. En 1867 el vivis kun l'injenioro João Batista de Carvalho, ma anke abandonis il por ne aceptar elua exterspozala aferi.

Chiquinha komencis docar muziko e plear piano por vivar. El kompozis valsi, tango e polki, e divenis l'unesma populala kompozistino di Brazilia, kun la valso *Atraente* en 1877. En 1911 lua opereto *Forrobodó* atingis 1500 prizentadi, granda suceso en l'epoko.

Chiquinha anke partoprenis en la politikala movadi kontre sklaveso e por la republiko.
Poleno

**Poleno** esas polvo fekundigiva che la vejetanti.

**Exino** esas strato extera, transformita a kutino (C6H10O) e ne-egale dikeskinta (pinti e kreski, pori e plisuri), di polenograno.
Exkremento

**Exkremento** esas materio liquida e solida (sudoro, muko nazala, urino, feko) quan ula organi ekpulsas de korpo.

## Referi
Valso

**Valso** esas danso por bal-chambro e muzikala stilo qua havis lua origino en Tirol dum 12ma yarcento. Ta danso konquestis la nobeleso dum 18ma yarcento, cirkum 1760 en Wien, Austria, e rapide expansis trae altra landi. L'origino di la vorto esas Germaniana *walzen* ("laminar, rotacar").

Kelka importanta klasika kompozisti di valsi esis Frédéric Chopin, Johann Strauss (patro) e (filio), Richard Strauss, e Pyotr Chaikovski.
Ped-frapo

**Ped-frapo** esas, en violento, milital arti e sporti, la frapo kun la pedo, o la gambo. Kom atako uzesas en kombato korpo a korpo. La ped-frapi esas, generale, plu lenta kam la pugn-frapi malgre ke plu forta kam li.

La ped-frapi esas parto fundamentala en multa milital arti, kom povas esar la kung-fu, karate, tai-jitsu, kik-boxo, Tai-boxo, Burma-boxo, tangsudo o taekwondo; dum ke altra arti ne uzas ped-frapi, kom esas la kazo del sportala judo o del boxo. Altra milital arti di konkurso povas uzar ped-frapi malgre ke limitizante li a ataki en la gambi e la parti basa del korpo del adverso.

Existas granda nombri di ped-frapi, e multa havas nomi karakteristika por singla un. Freque la sama movo havas diferanta nomi en diferanta milital arti, lu aparas partikulare kande on komparas arti oriental e ocidental.
Turmo

*videz anke [[turmo (homonimo)]]

*'Turmo''' esas konstrukturo cilindra o plur-edra, tre alta kompare a la dimensioni di lua bazo, sola, o salianta ek edifici vicina, e qua dominacas urbo, kastelo.
Kastelo

**Kastelo** esas :
* (en mez-epoko) lojeyo siniorala, defensata per alta muregi, turmi, fosati, fortreso.
* rezideyo di rejo, di princo.
* granda distrakto-domo.
Turmo (shakoludo)

*videz anke [[turmo (homonimo)]] <br />
*'Turmo''' esas piono turmo-forma, en l'angulo di la shakoplako.
Fashismo

**Fashismo** esas ideologio e sistemo politikala di extrema-dextra qua havas karaktero autoritatoza, ultranacionalista, kontre-demokratio e kontre socialismo. La vorto "fashismo" devenas del Italiana vorto *fascio*, veninta de la Latina *fascēs*, signifikante "fasko", aludanta l'autoritato di la judiciisti Romana. Fashista ideologio aparis unesmafoye e kaptis la povo en 1922 en Italia, quar yari pos finir l'unesma mondomilito, ante ke ol dissemesis tra altra landi. Fashisti opozis liberalismo, Marxismo ed anarkiismo.

Fashismo prizentas su kom «triesma posibleso» politikala, kun skopo eliminar deskonkordo: la bazo dil organizo di la socio esas forta diciplino ed obedio a la strukturi di povo, e krear forta militala strukturo, e dissemar la militala diciplino tra tota socio e kultar nacionalismo kun forta identeso e violento kontre ti qui judikesas kom "enemiki".

Fashisti kredas ke la demokratio liberala esas obsoleta, e ligesis a la «dekadanta» nacioni qui vinkis l'unesma mondomilito. Li kredis esar necesa la mobilizo di la socio por armeala konflikto, ed anke por konfrontar l'ekonomiala desfacilesi. La konceptajo pri «fashista rejimo» aplikesas a kelka autoritatoza o totalitara rejimi de Europa inter la du mondomiliti, ed a preske tota rejimi di landi qui suportis l'Axo Roma-Berlin-Tokio dum la duesma mondomilito.

## Referi