open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Matthias Schleiden

**Matthias Jakob Schleiden** (1804 til 1881) esas botanikisto konocita pro celulala teorio.

En lua verko, *Beiträge zur Phytogenesis* (kontributi a fitogeneso, 1838), il examinas la diversa parti konstitucanta planto e determinas ke esas kompozita di celuli. Asertas l'importo di nukleo di celulo deskovrita da Robert Brown e lua rolo en la celula divido. Kontree altra botanikisti dil ero, qua interesas su ad deskripto di nova speci e questioni di taxonomio, Schleiden uzas precipue la mikroskopo per studiar la vejetanti. Esas lu ke incitas Karl Zeiss a produktar mikroskopi en industriala fasono.

Schleiden esas l'uno di unesma germaniani ad adherar ad la tesi di Charles Darwin.
Korbelo

**Korbelo** esas salianta elemento di muro, en arkitekturo. Ulo posibligas subtenar trabo o kornico.

Ta traverseto esas generale integraligita en la muro dum la konstruktado (rare adjuntita da fixigo).

A sua rolo di suporto povas adjuntesar dekoriva rolo. Esas ofte skultita (modiliono) en pompoza edifici. L'austera monakeyi e la militala arkitekturo ne ornas lo.
Kornico

**Kornico** esas kontinua kronizuro en saliajo di elemento od edifico. La kornico esas maxim ofte horizontala, ma povas esar anke inklinita, exemple se ulo desfaldas su alonge klimanta frontono.
Kapitelo

En arkitekturo, **kapitelo** esas elemento en expansita formo qua kronizas kolono o pilastro pro transmisas la kargaji ke devas suportar. De ornamentala vidpunto, esas la kronizuro, la supera parto di fosto.
Abejar

**Abejar** esas vilajeto en la Provinco Soria, regiono Kastilia e Leon, Hispania. Segun statistiki dil yaro 2018 ol havis 302 habitanti. Lua tota surfaco esas 23,43 km².
Alexander Dubček

**Alexander Dubček**, politikisto 1921-1992 esis Generala Sekretario di Komunista Partiso di Chekoslovakia (equivalanta a prezidanto di lando) de 5 di januaro 1968 til 17 di aprilo 1969.

Il esis Unesma Sekretario di la Komunista Partiso di Chekoslovakia depos januaro 1968; ilua esforci por reformar la lando, donante plusa yuri a civitani, esis ne bone recevita da la Soviet-Uniono. En julio eventis ne-sucesoza negociadi inter Chekoslovakia e la Soviet-Uniono. Ye 21 di agosto 1968, armei de kin landi di la Pakto di Warszawa − 250000 soldati e 2000 tanki − eniris Chekoslovakia. Dubček avizis ne-rezisto. 137 civitani mortis; Dubček, kun plura kolegi, arestesis e duktesis a Moskva; il darfis retrovenar ye 27 agosto.

Pos la "velura revoluciono" di 1989, il elektesis kom prezidanto di la federala asembluro di Chekoslovakia, e ri-elektesis en 1990 e 1992. Il mortis ye 7 di novembro 1992, plura semani pos grava automobil-acidento.

## <small>Interhelpo</small>
La patro (Stefan Dubček) di Alexander Dubček implikesis en Interhelpo, la help-organizuro qua sucesis konstruktar fabrikerii ed edifici en Kirgizia. Alexander Dubček evis quar kande il iris kun sua familio a Kirgizia, e vivis en la kolektivo di Interhelpo.  .
Medulo

**Medulo** esas substanco mola, oleoza, flavatra, qua plenigas la kavaji e l'areoli di la substanco sponjatra di osti. Esas la tisuo ke produktas la diversa tipi di celuli di sango :
leukociti, eritrociti e trombociti.

En adulti, medulo en granda osti produktas nova sangala celuli. Konstitucas 4% di totala korpala pezo.
Adradas

**Adradas** esas vilajeto che la Provinco Soria, regiono Kastilia e Leon, en Hispania. Segun statistiki dil yaro 2017 ol havis 48 habitanti. Lua tota surfaco esas 67.47 km².
Ágreda

**Ágreda** esas urbo en la Provinco Soria, regiono Kastilia e Leon, Hispania.
Segun statistiki dil yaro 2017 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 165,01 km².

De pos decembro 2008 ol frateskas kun Usana stato Nova-Mexikia.
Almajano

**Almajano** esas vilajeto che la provinco Soria, Hispania. Segun statistiki de 2017, ol havis 179 habitanti. Lua tota surfaco esas 9.90 km².
Agosto

**Agosto** esas okesma monato di yaro en kalendario. Dum agosto en norda misfero esas somero, en suda esas vintro.

En la juliala kalendario *agosto* nomizesis por honorizar l'imperiestro Augustus. Anke supresesis un dio ek februaro por juntar ad ol, pro ke *agosto* ne devabus esar plu kurta kam *julio*, la monato di Iulius Caesar.

## Vetero en nordal misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Helsinki: 16,3 °C
* en Budapest: 21,2 °C
* en Lagos: 25,0 °C
* en Lisboa: 23,5 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en Finlando: (en sudo) 15 hori 40 minuti
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Helsinki: 80 mm
* en Budapest: 49 mm
* en Lagos: 121,7 mm
* en Lisboa: 6,2 mm

## Vetero en sudal misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Luanda: 22,1 °C
* en Buenos Aires: 12,8 °C
* en Bariloche: +2,9 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Luanda: 1 mm
* en Buenos Aires: 64,2 mm
* en Bariloche: 129 mm
Aglo

**Aglo** esas jornala rapt-ucelo, di qua la regardo esas tre perceptiva ; la flugo, rapida ; la beko, tre forta, bazo-rekta, e kurvigita nur ye lua pinto. 

En la familio *accipitridae*, klaso Falconidae, existas multa speci, exemple l'Orea aglo, l'Aglo di Bonelli,Kalv-aglo, Aglo di Filipini, edc.

Aglo esas nacionala simbolo en multa landi e regioni, exemple: Albania (aglo kun 2 kapi), Armenia, Austria (nigra aglo), Germania, Ghana, Usa, edc.
Kairo

**Kairo** esas chef-urbo di Egiptia. Ol havis  habitanti en 2006. Lua tota surfaco esas 214 km². Lua metropolala regiono havas plu kam 16 milion habitanti, esanta la 11ma maxim populoza metropolala regiono de la mondo e la la maxim populoza de Afrika.

L'urbo fondesis en 969 dal dinastio Fatimid. Nun, ensemble kun Tehran, Istanbul, Damaskus, Baghdad, Kuala Lumpur, Alexandria, Mekka, Kazablanka e Jakarta, ol esas un ek la maxim importanta urbi de Mohamedana mondo. L'universitato *Al-Azhar*, fondita en 970 o 972 dal Fatimid, esas la maxim prestijoza de la mondo pri Mohamedana lernado. L'universitato di Kairo (*Gām‘et El Qāhira*) fondesis en 1908, e havas kampuso en Giza.

Kairo divenis chefurbo di Egiptia en 1169.
Adiciono

**Adiciono** esas un ek la bazala aritmetikala operaci. Ol sumas du o multa grandesi di mem tipo, nominita *operaceri*, por krear unika nombro, nominita **sumo** (diferanta di toto). Adicionar signifikas kalkular la sumo. La signo dil adiciono esas la simbolo « + ». Exemple, on lektas 2 + 3 = 5 kom « du plu tri facas kin » o « du e tri facas kin ».

## Matematikala defino

Formale, l'adiciono esas lego di interna komposeso sur ensemblo, notata +. Maxim ofte + signifikas komutala lego. 
L' adiciona lego povas esar asociura : Per omna elementi x, y, z, (x + y) + z = x + (y + z) = x + y + z 
Kande l'adiciono esas asociura, la parentezi devenas neutila.

### L'altra notizi

Se ni konsideras n elementi di ensemblo notata x_1, x_2, \cdots, x_{n-1}, x_n, lore la sumo povas skribesar al helpo di punti di suspensanta per signizar la manka termi o parentezi : (\cdots (x_1+ x_2)+ \cdots + x_{n-1})+ x_n
o plu simplata kad + es asociura
: x_1+ x_2+ \cdots + x_{n-1}+ x_n
Exemple, 1 + 2 +... + 99 + 100 designas la sumo di integra nombri de 1 til 100.

Por kurtigar la formuli, la sumi povas indikesar per la simbolo sigma (mayuskula greka litero).

Konsiderez l' elementi x_m, x_{m+1}, x_{m+2}, \cdots, x_{n-1}, x_n, ni havas :
: \sum_{i=m}^n x_i = (\cdots((x_m + x_{m+1}) + x_{m+2}) + \cdots + x_{n-1}) + x_n 
E se di plu + es asociura:
: \sum_{i=m}^n x_i =x_m + x_{m+1} + x_{m+2} + ... + x_{n-1}+ x_n
Sub la simbolo sigma, ni trovas muta varieblo *i*  e valoro di debuto *m*; super sigma *n* reprezentas la valoro di fino. Per determinar la sumo, ni donas sucedata ye *i* omni l' integra valori di *m* til *n* e adjuntas segun ke la termino *x*i korespondanta.

Exemplo :
: \sum_{i=2}^6 i^2 = 2^2 + 3^2 + 4^2 + 5^2 + 6^2 = 90

En la partikulara kazo ube m = n, l' ante-lasta sumo precedente esas sumo di unika termino ed esas egala ye xm.

On povas anke konsiderar nefinita sumi di termini; ma en la kazo di numerala serii ta sumo korespondas al limito e la termino di fino remplasesas per la simbolo \infty. Ta nociono esas ordinara per la sumi di sumiva familii.

## Utila sumi
La sequanta relati esas identa:

: \sum_{i=1}^n i = { n(n+1) \over 2 } 

: \sum_{i=1}^n (2i-1) = n^2 

: \sum_{i=0}^n i^2 = \frac{n(n+1)(2n+1)}{6} 

: \sum_{i=0}^n i^3 = \left({ n(n+1) \over 2 }\right)^2 

: \sum_{i=0}^n k.i = {k.n(n+1) \over 2 }  (sumo de aritmetikala serio)

:per x≠ 1,  \sum_{i=0}^n x^i = \frac{x^{n+1}-1}{x-1}  (videz geometriala serii)

: \sum_{i=0}^{\infty} x^i = \frac{1}{1-x} 

: \sum_{i=0}^{n} {C_n^i} = 2^n  (videz binomiala koeficiento)

: \sum_{i=0}^{n-1} {C_i^k} = {C_n^{k+1}}
Adis Abeba

**Adis Abeba** esas chef-urbo e la maxim populoza urbo di Etiopia. Ol havis  habitanti en 2008. Lua tota surfaco esas 530,14 km².

Situo selektita en 1887 dal Imperiestro Menelek II. Lua nomo devenis del Amhara *adis* signifikante 'nova', ed *abeba* signifikante 'floro'.

Ol esas sideyo di la maxim anciena universitato de Etiopia: l'universitato di Adis Abeba fondesis en 1950, da Haile Selasie.

## Geografio
La reliefo di Adis Abeba esas montoza, jacanta en platajo kun altitudi inter 2.300 e 2.600 metri adsur la marala nivelo. Lua maxim alta punto jacas an la monti Entoto, havanta plu kam 3.000 metri di altitudo.

La klimato dil urbo esas subtropikala de alta regioni (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun mixo di montala klimato. La mezavalora temperaturi varias poke dum la yaro, de 14,8 °C en novembro til 18°C en mayo. Ultre to, pro la diferi di altitudo en l'urbo ipsa, la temperaturi povas variar per 10°C inter diferanta regioni.

La pluvoza sezono iras de aprilo til septembro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1165 mm, e la maxim pluvoza monato esas agosto, kun mezavalore 290 mm.
Acipitro

**Acipitro** (Latine: *Accipiter gentilis*) esas mez-granda rapt-ucelo de la familio Accipitridae, de la genro sparviero, qua vivas en foresti, havanta korta larja ali e granda kaudo. Ol chasas prefere leporo.

Ol havas blankatra bando apud l'okulo.
Che Guevara

**Ernesto "Che" Guevara** (1928 til 1967) esis Kubana mediko, politikisto, komunista revolucionero e skriptisto. Ilu partoprenis kun Fidel Castro di la revoluciono qua ekpulsis Fulgencio Batista de povo en Kuba.
Jörn Donner

**Jörn Johan Donner** (1933–2020) esas Finlandana skriptisto, direktisto di cinemo, aktoro e politikisto.
Roland Barthes

**Roland Barthes** (12ma di novembro 1915 til la 26ma di marto 1980) esis Franca filozofo, skriptisto e semiologo.

Ilu judikesis kom bona studento kande ilu studiis en Sorbonne, de 1935 til 1939. Tamen, ilu maladeskis pro tuberkuloso dum 10 yari, e kelkafoye mustis kuracesar en sanatorio. Ilu nur diplomizesis en literaturo, e konstruktis projeto di tezo pri Jules Michelet, e rodis sua intelekto e lua eklektika kuriozesi en București pose en Alexandria, en la kulturala servado di ambasadeyo di Francia.

## Referi
Anastas Ivanovich Mikoyan

**Anastas Ivanovich Mikoyan** (arm. Anastas Hovhannesi Mikoyan), politikisto (1895-1978) esis chefo dil *Prezidium* di Supra Sovieto di Sovietia (equivalanta a prezidanto di la republiko) di Sovietia de 1964 til 1965.
Tago-kordono

**Tago-kordono** es ornamentala tresigita kordono maxim ofte metita sur uniformi ma anke povas observesar sur altra kostumi kom ceremoniala akademiala kostumo. Origine, la vorto referas pri lacagado uzita por asemblar plata homarmaro e partikulare per suportar l'armo defenso. Kom tale, nodo o ringo aranjuro uzesas kelkafoye pendita sur shultro.
Ciprino

**Ciprino** esas granda omnivora nesala aquo fisho kun verda bruna dorso e brunatra ventro qua vivas en lenta fluo o lago. Lua boko, kun barbeti, povas alongar vers avan. 

Ol defensas multa en ligno-pesko.

---

Amélie Nothomb prizentas en romano Tubi-metafiziko quale Chinani konsideras ciprino kom simbolo per kurajo e persevero.
Guillermo León Valencia

**Guillermo León Valencia Muñóz**, advokato e jurnalisto n. 1909 til 1971, esis prezidanto di Kolumbia de 1962 til 1966.
Jerry Rawlings

**Jerry Rawlings**, aviono-pilotisto e politikisto n. ye la 22ma di junio 1947 til la 12ma di novembro 2020, esis prezidanto di Ghana de 1993 til 2001. Ilu anke esis chefo di guvernerio du foyi dum militistala guvernado: de la 4ma di junio til la 24ma di septembro 1979, e de la 31ma di decembro 1981 til la 7ma di januaro 1993.
Hugo Theorell

**Axel Hugo Theodor Theorell** (1903 til 1982) esis Sueda mediko e biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1955.
Cecil Frank Powell

**Cecil Frank Powell** (1903 til 1969) esis Britaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1950.
Clinton Joseph Davisson

**Clinton Joseph Davisson**, n. ye la 22ma di oktobro 1881 til la 1ma di februaro 1958, esis Usana fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri Fiziko en 1937 kun George Paget Thomson.
Roger Federer

**Roger Federer** (n. ye la 8ma di agosto 1981) esas Suisa tenisisto qua vinkis teniso-championokonkurso en Wimbledon de 2003 til 2007, 2009, 2012, e 2017. Ol esis *numero 1* pri teniso dum 310 semani (tituliero di rekordo).

Il divenis profesionala ludanto en 1998, ed en septembro 1999 il eniris la listo di la supra 100 tenisisti. Il unesmafoye ganis importanta premio ye la Wimbledon-konkurso en 2003. Til 2015 il sep-foye esis gananto ye Wimbledon, lasta-foye en 2017, ed il anke plurafoye esis gananto ye la notinda konkursi en Usa ed Australia. En 2015 il esis rangizata kom no. 2 en la mondo.
Martina Hingis

**Martina Hingis** (n. ye la 30ma di septembro 1980) esis Suisa tenisistino, qua esis *nombro 1 de la mondo* pri teniso dum 209 semani.
Doktrino

**Doktrino** (de Latina *doctrīna*, signifikante cienco, konoco) esas ensemblo di teoriala koncepti docata kom vera, da ul autoro od autori. Ula doktrino povas fakte esar ideologio, e povas existar doktrini politikala, judiciala, ekonomikala, religiala, filozofiala, ciencala, militala, edc.

Kelkafoye, doktrini povas judikesar kom sofismi o kom dogmati, pro havar origini religiala o mitologiala. Ofte, la vorto *doktrino* referas ensemblo di religiala principi, quale promulgita da ula religio. *Doktrino* anke povas uzesar por referar principi legala establisita segun tradicioni o pasinta decidi.

## Referi
Knol

**Knol** es situo en la reto per Google de 23 di julio 2008 pri enciklopedio.

Omna *knol* (ficho) prizentas unesme la foto di kapo dil tituliero qua povas moderar la nivelo di impliko da partoprenanti en lua verko. Knol propozas tri modi di kunlaborado. Apertita, la ficho aceptas la modifiki per omni. Moderita, vartas eventuala validigo per aparigar l'adjuntajo. Klozita ne povas eventar, adminime direte. La tituliero responsas pri. 

Povas existar multa fichi pri subjekto o temo. La lektanti arbitras lor inter li.

## Gani per l'autori

La tituliero povas selektar komercala ligili AdSense, qua esas automate pri la temo di ficho.
Samsubstanceso

**Samsubstanceso** es kristana nociono establisas per l'episkopi di unesma koncilo di Nicea ye 325 sequanta Atanazio qua kondamnas la teorii di Ario segun qua, la Filio esas kreito, ta ne povas esar di sama substanco ke la Patro.
Konrad Lorenz

**Konrad Zacharias Lorenz** (1903 til 1989) esis Austriana ciencisto qua recevis la Nobel-premio pri Fiziologio o Medicino en 1973.
Klitorido

**Klitorido** esas erektebla organo di la vulvo, e lua videbla parto jacas an la somito di la mikra labii; formacas saliajo proxim 0,4 til 1 cm en diametro, ma pruvas fakte esar la konjunciono, en profundeso, di du radiki longa di 10 cm, qui cirkondas la vagino e l'uretro. Ta organo, multe plu nervale influxita kam la glando di peniso de la viri, havas simila rolo en sexuala ecitado.
William Randal Cremer

**William Randal Cremer** (1828 til 1908) esis Britaniana politikisto e pacifisto. En 1903 ilu recevis la Nobel-premio pri paco.
Edmonton

**Edmonton** esas chef-urbo di Alberta-provinco, en Kanada. Ol jacas aproxime 400 km norde de Calgary. Edmonton esas poke min populoza kam Calgary, ma konocesas havar plu bona universitato e West Edmonton Mall. La du urbi havas feroca rivaleso.
Peniso

**Peniso** esas organo cilindroida, vaskuloza, rigideskiva, uzata por la kopulaco e koito, anke urinifado che la maskula mamiferi. La peniso tale la testikuli konstitucas l'extera maskula genitala aparato.

## Che l'animali

La plu multi di marsupiali, ecepte la du maxim granda speci di kangurui havas bifurkita peniso, to esas ke il separesas en du nedependanta koloni.

Delfino havas importanta kontrolo sur lua peniso, ke uzas per palpar funde.
Bari

**Bari** esas la chef-urbo dil Italiana regiono Apulia e di la provinco Bari, ed importanta portuo an la Adriatiko. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 116 km².

Ol divenis parto del Romana republiko dum la 3ma yarcento aK, e strategiala komercala punto apud la choseo Traiana. Lua portuo mencionesis unesme en 181 aK.

Lua unesma episkopo esis Santa Gervasius, en 347. L'episkopi dependis de la patriarko di Konstantinoplo til la 10ma yarcento.

Dum la yari 2000a, l'urbo divenis importanta destino internaciona por turismo, pro sua stradi Mezepokala, sua edifici en stilo Romaniko e la reliquii di sua patronino, multe veneracata da ortodoxa kristani, ma anke pro sua quartero Murat, kun edifici de la 19ma yarcento.

## Geografio

Bari situesas an la centro di vasta areo plana. Tamen, lua reliefo havas kelka kolini, e sua altitudo varias de 0 til 131 metri. Lua mezavalora altitudo esas 7 metri super la marala nivelo.

La klimato di Bari esas mediteranea (*Csa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun milda vintri e varma someri. La proximeso kun la maro limitizas la vario di temperaturi; fakte kelkafoye ol afektesas da marala brizo. Tamen, dum vintri, kolda venti suflas de nord-este (Balkani) e del alta monti di Abruzzo, e povas nivar. Dum la pasinta 40 yari enrejistresis nivo en 1987, 1993, 1999, 2003, 2007, 2014, 2017 e 2018. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 8,8°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio ed agosto (somero) esas 24,3°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 562,6 mm, e la maxim pluvoza monato esas novembro, kun mezavalore 72,7 mm. De la fino di marto til agosto la pluvo-quanto diminutas, e de mayo til agosto pluvas min kam 35 mm omnamonate (junio e julio pluvas min kam 26 mm).

## Referi
Iliako

**Iliako** esas larja, plata, nereguloze formacita osto, konstriktita en la centro ed expansita supre ed infre. Havas uno di poka balo ed inkastro-loko junti en la korpo.

Ensemblo kun la sakrumo e kocigo, ul kompozas pelvo.
Sakrumo

**Sakrumo** es larja, triangula osto a la bazo dil spino ed a la supera e dopa parto di pelvala kavajo, ube esas insertita kom konio inter la du iliaki. Lua supera parto konektas kun la lasta lumbo, e fundo kun kocigo.

Che la femino, sakrumo esas plu larja ke che la maskulo.
Kocigo

**Kocigo** indikas la tri lasta vertebri ligita inter li per ligamenti. Che homaro, sub sakrumo, esas uno di multa restaji, ube di kaudo. Proxim kocigo trovesas atrofiita muskuli, qua servis ala movaro di kaudo.
Skroto

**Skroto** esas pelo-sako di maskulala mamiferi inter la peniso e l'anuso e destinita a protektar la testikuli.
Kavernala korpo

**Kavernala korpo** es uno di paro di sponjo-kom regioni di erektebla tisuo qua kontenas maxim dil sango en la maskulala peniso dum erekto.
Veziko

**Veziko** esas kava, muskulala, e dilatebla (od elastika) organo jacante sur la pelvala diafragmo en mamiferaro. Esas l'organo dil urinala sistemo e lua funciono esas kolektar l'urino produktita da la reni pose di konservar lo ante sua evakuo lor dil urinifado. L'urino parvenas en la veziko per l' ureteri, ed ekiras da l'uretro.
Niels Ryberg Finsen

**Niels Ryberg Finsen** (1860 til 1904) esis Dana mediko e ciencisto. Ilu recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1903, por la deskovro di fototerapio.
Vermo

**Vermo** esas komuna nomo donita a diversa grupo di senvertebra animali qua havas longa, mola korpo e ne gambo. Esas proxim 4,400 species di vermi, 2,700 di ci esas lombriki. Animali qua esas komuna nominita vermo inkluzas speco di anelidi, insekti (lua nematura **[[larvo]]** etapo), e platvermi. Multa marala e nesalizata aquo speco, qua esas videbla nur da profesionala biologisti, esas agnoskita kom "vermo".
Glano (anatomio)

**Glano** es la sentema extremajo di peniso, apertita en lua centro per l'uretrala orifico, e plulongigita a lua bazo per la prepuco.
Prepuco

**Prepuco** esas la mobila rifalduro di pelo e mukozo qua kovras plu o min la glano di peniso e protektas lo en stando di moleso. L'ablaciono di prepuco o cirkoncizo es kelkafoye praktikita da medikala motivi ma maxim ofte da societala (religiala).
Uretro

**Uretro** esas la kanalo di ekireyo dil veziko. Havas eksekreciva funciono en amba sexi e plus che la maskulo genitiva funciono (paseyo di spermo).
Papo Benedictus la 15ma

**Benedictus la 15ma** (n. **Giacomo Paolo Giovanni Battista della Chiesa** ye la 21ma di novembro 1854 til la 22ma di januaro 1922) esis la 258ma papo dil Katolik-Eklezio, e regnis de 1914 til 1922.

Lua regno esis notinda pro la centraligado ed intensa diplomacala agiveso dum l'unesma mondomilito.
WALL•E

**WALL•E** esas Usan animita filmo de 2008 produktita da Pixar e direktita da Andrew Stanton.

## Rezumo

Dum la komenco dil 22ma yarcento maxim granda societo kontrolas l'ekonomio e la politiko di Tero. Ta planeto divenis depozeyo submersita da rezidui. Homaro esas sendita en spaco en giganta spacala navo, ube devas nur distraktar su, vartante la netigado. 

Ecepte ke la netigado dil planeto devas durar kin yara e ke ne es ankore finita sepacent yari plu tarde. Tante ke, dum lua sep yarcenti di solitareso, WALL•E developis mikra personaleso : kolektanto (di reliquio di homala genio, exemple Rubik-kubo o acendilo Zippo), ul spektis precipue nefatigebla parto di sola buxeto video Hello Dolly!, realigita da Gene Kelly en 1969. Vidar, ankore ed ankore, ta maskuli e femini dansar e kantar havas kreita bezono che la mikra roboto: tenar la manuo di ulu.

Til dio kande fuzeo tervenas kun pasajanto roboto nominita EVE (Extraterrestrial Vegetation Evaluator, literale evaluanto di extraterala vejetantaro). WALL•E ed EVE, pose koliziono, komencas konkordar ed ameskar l'uno l'altro, la belo e la bestio. EVE es sendita ad Tero por serchar vivanto, pruvo ke la vido sur Tero es denove posibla. Wall-E ofras planto ad el qua ilu trovis dum lua labori di netigado. Ve EVE retrosendesis ad elua bazo en spaco per finar elua misiono, e WALL•E, ne volas faliar lua chanco a donar senso a lua vido di roboto, iris serchar el en la spaco.
Caen

**Caen** esas chef-urbo dil departmento Calvados en Normandia, regiono nord-weste de Francia. Til la 31ma di decembro 2015, ol esis chef-urbo dil anciena departmento "Basa Normandia". Lua tota surfaco esas 25,7 km². Segun statistiki dil yaro 2020 ol havis  habitanti. Ol distas 15 km de la litoro dil Angla Kanalo.

Lua universitato, fondita en 1432, esas un ek la maxim anciena de Francia, dop Paris e Montpellier.

En lua universitato esis profesoro Louis Couturat.

## Referi
Louis Pasteur

**Louis Pasteur** (1822 til 1895) esis mikrobiologiisto e kemiisto.

## Videz anke
* Polareso
* Kirala (kemio)
* jermo-teorio
Étienne de La Boétie

**Étienne de La Boétie** (1530 til 1563) esis Franca skriptisto.

Filio di privata lietnanto di seneshalo di Périgord, amiko di Michel de Montaigne, lua precipua verko esis "Diskurso pri voluntala servitudo" (*Discours de la servitude volontaire*).
Oskar Klein

**Oskar Benjamin Klein** (1894 til 1977) esis Sueda teoriala fizikisto. Ilu studiis kun Svante Arrhenius en Nobel-Instituto, e verkis en l'universitati di København, Michigan, Stockholm ed en l'Universitato Lund. En 1921 ilu verkis kun Niels Bohr en Kobenhavn.
André Citroën

**André Gustave Citroën** (1878 til 1935) esis Franca entraprezisto. Ilu fondis fabrikerio di vehili *[[Citroën]]*.

Evante 10 yari, ilu diskovris la vizionera avangardana skriptisto Jules Verne, qua inspiris lu dum lua tota vivo.
Francisco Macías Nguema

**Francisco Macías Nguema**, naskinta **Mez-m Ngueme**, politikisto (1924-1979) esis l'unesma prezidanto (fakte diktatoro) di Equatorala Guinea. Ilu guvernis de 1968 til 1979, kande revokesis de la povo. Ilu kondamnesis a mortopuniso per fusilagado e mortigesis ye la 29ma di septembro 1979.
Michel de Montaigne

**Michel Eyquem de Montaigne** (1533 til 1592) esis influanta skriptisto de la Renesanco.

Filio di richega familio qua habitis en Périgord, lua patro divenis urbestro di Bordeaux, amiko di Étienne de La Boétie, diktis lua precipua verko *l'esayi*, fluanta habileso a mixar serioza intelektala teoriado kun kazuala anekdoti ed autobiografio.
Jorge del Castillo

**Jorge Alfonso Alejandro del Castillo Gálvez**, advokato e politikisto n. ye la 2ma di julio 1950, esis chefa ministro di Peru de 2006 til 2008. Nun il esas prezidanto dil partiso *Aprista*.
Léon Foucault

**Jean Bernard Léon Foucault** (1819 til 1868), esis fizikisto ed astronomo.

Konocita precipue pro lua experimento demonstranta la rotacado di Tero cirkum lua axo (Foucault-pendulo), ilu determinis anke lumo-rapideso ed inventis giroskopo.
Foucault-pendulo

**Foucault-pendulo**, namita pose fizikisto Léon Foucault, es konceptita kom experimento demonstranta la rotacado di Tero cirkum lua axo.
Pendulo

**Pendulo** esas stango tenua, o filo, finanta per maso, qua su movas ye plano vertikala, e di qua l'ocili esas izokrona.
Pedro Pablo Kuczynski

**Pedro Pablo Kuczynski Godard** (n. ye la 3ma di oktobro 1938) esis ekonomikisto, politikisto e publika oficisto Peruana, qua esis la 66ma prezidanto di Peru. Ante, il esis Prezidanto di la Konsilistaro di Ministri di la lando, de 2005 til 2006. Lua administrado finis lor lua abrupta renunco ye la 23ma di marto 2018, meze politikala skandalo kun akuzi pri korupto.

## Referi
María Estela Martínez de Perón

**María Estela Martínez de Perón**, konocata kom **Isabelita Perón**, ex-dansistino e politikistino n. ye la 4ma di februaro 1931, esis la prezidanto di Arjentinia de 1974 til 1976.
Owen Willans Richardson

**Owen Willans Richardson** (1879 til 1959) esis Britaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1928.
Eduardo Rodríguez Veltzé

**Eduardo Rodríguez Veltzé**, advokato e politikisto n. ye la 2ma di marto 1956, esis prezidanto di Bolivia de junio 2005 til januaro 2006.
Lemki

**Lemki** (lemk. *лемкы* /lemki/, sg. *лемко* /lemko/), un ek la grupi etniala mikra quantale e teritoriale, qui anke nomas su Rusnaki, esas un ek la quar chefa grupi habitanta l' Est-Karpati. Lia linguo deskriptesas o kom aparta Lemka linguo (Lemka linguo esas un ek la quar normi literatural dil linguo Rusnaka), o kom dialekto dil linguo Rusnaka (grupo di dialekti, qua ipsa ultempe deskriptesas kom dialekto dil linguo Ukraina). Irgakaze la Lemka linguo e la linguo Ukraina esas afina, ma ne sempre reciproke komprenebla. La Lemki anke parolas la linguo Polona.

## Loko

La Lemki vivas en Slovakia (dekamil homi) e Polonia (kinamil homi).
* Podlashuki

## Religio
La Lemki esas precipue ortodoxi kun mikra katolika minoritati.

## Lemki famoza

* Bohdan-Ihor Antonich, poetulo
* Thomas Bell, Usana romanistulo
* Patriarko Dimitriy, patriarko dil Eklezio Ortodoxa Autocefal Ukrainana
* Olexandr Dukhnovich, skriptisto
* Volodimir Kubiyovich, historiistulo, geografulo, politikistulo
* Nikifor Krynicki, piktistulo
* Piotr Trochanowski, Lemka poetulo traktanta aferi di nuna Lemki
* Metodyj Trochanovskij, Lemka gramatikistulo
* Mikhaylo Verbickiy, kompozistulo dil himno Ukrainana
* Andy Warhol, «pop-artisto»
* Waldemar Januszczak, kritikistulo di arto
* Vladimir Fekula, aferistulo Usana
Ocilado

**Ocilado** esas iteresa movo segun periodo di mobila peco cirkum fixa equilibro-punto. Amortisilo kontre inerteso arestas li plu rapide.
* pendul-balanciero ocilas de rekta til sinistra cirkum equilibro-punto qua esas vertikalo. La movemento povas esar mantenita da resorto-sistemo o da elektra impulsi.
Évariste Galois

**Évariste Galois** (1811 til 1832) esis Franciana matematikisto, famoza pro lua apliko di grupo-teorio a la solvo di equacioni.

Lua samepokani ne kurajigis Galois, ed il mortis pos duelo evante 20 yari. Ma lua laboro profunde influis plu tarda algebristi.

Lua idei nomesas en moderna matematiko Teorio di Galois, bela teorio pri la simetresi di equacioni.
Manuel Quintana

**Manuel A. Quintana y Sáenz de Gaona** (1835 til 1906), advokato e politikisto, esis prezidanto di Arjentinia de 1904 til 1906.
Julio Argentino Roca

**Alejo Julio Argentino Roca Paz** (1843 til 1914), militestro esis la prezidanto di Arjentinia de 1880 til 1886, e de 1898 til 1904.
Getúlio Vargas

**Getúlio Dornelles Vargas** (1882 til 1954) esis Braziliana politikisto, qua guvernis Brazilia du foyi. Unesme, sen esar elektita dal populo (de 1930 til 1945), e la duesma foyo, de 1951 til 1954, demokratiale elektita. Ta lasta periodo finis tragediale per lua su-ocido.

## Unesma prezidanteso ([[1930]]-[[1945]])
L'unesma periodo dividesis en 3 parti:
# de 1930 til 1934 - provizora guvernerio,
# de 1934 til 1937 - konstitucala guvernerio, segun la konstituco sancionita en 1934, e
# de 1937 til 1945 - diktatoreso di *Estado Novo* ("Nova Stato).

En 1937 Vargas anuncis ke projeto komunista pri la kapto di povo en Brazilia, surnomizita *Plano Cohen*, deskovrabis. Ica nevera projeto uzesis kom pretexto por stato-stroko, e por l'adopto di nova konstituco kun inspiro fashista. En 1938 la fashisti Braziliana (nomizita *Integralisti*) divergis de Vargas e proskriptesis da ilu.

Dum lua periodo di guvernerio, Getúlio adoptis legifuro qua protektis e grantis yuri por la laboristi, exemple l'yuro por havar 30-dia vakanci omnayare, 3-monata vakanci por laboristini pos l'akusho, la 13ma salario por tota laboristi, edc). Ica legifuro, nomizita  *Consolidação das Leis do Trabalho* - CLT en la Portugalana, donis granda populareso a Vargas, qua divenis konocita kom "la patro di la povri".

En 1942, pos diversa sinkadi di Braziliana komercala navi da Germana submara navi, Getúlio Vargas deklaris milito kontre Germania ed Italia, e sendis soldati por militar kontre la du Europana diktatoresi, kune Usana e Britaniana trupi. En 1945, la militarala komandanti qua kombatis en Europa ekpulsis Vargas de povo. José Linhares asumis povo provizore. Elekti por nova konstitucala asemblajo kunvokesis, ed, en 1946, Brazilia itere divenis demokratiala stato. Marshalo Eurico Gaspar Dutra elektesis prezidanto, e guvernis til la 31ma di januaro 1951.

## Duesma prezidanteso ([[1951]] til [[1954]])
Vargas, populara chefo pro la Laborala Legifuro, decidis kandidatesar a prezidanto en 1950, e vinkis l'elekto. Dum lua duesma prezidantala periodo, ilu fondis Petrobras, por explotar petrolo en Brazilia.

Vargas subisis granda presi ed akuzi da opozantaro pri esar demagogo e populisto. En 1954 lua precipua opozero, Carlos Lacerda, subisis atento per pafado ma eskapis viva. La pafo mortigis la mayoro Rubens Florentino Vaz, qua akompanis Lacerda. La chefo di la personala sekureso di Vargas, Gregório Fortunato, akuzesis pri imperar l'atento, e konfesis to.

Pos l'atento, Getúlio subisis granda presi qui demandis lua renunco. La politikala krizo enduktis la prezidanto a suocidar dum la nokto de la 23ma til la 24ma di agosto 1954. Ante la suocido, Vargas skribis letro ube akuzis lua opozanti pri dezirar lua vexeso.

Lua suocido efektigis granda shoko en populo, e desfaciligis la projeto de parto di lua opozinti pri kaptar povo per stato-stroko. Mili di personi sequis la sarko di Vargas, destruktis vehili de la jurnalaro opozanta ad ilu, e protestis en la stradi di Rio de Janeiro. Carlos Lacerda decidis fugar de Brazilia por eskapar de populala furio.
José Linhares

**José Linhares**, judiciisto e politikisto (1886-1957) esis provizora prezidanto di Brazilia de 29 di oktobro 1945 til 31 di januaro 1946. Ilu guvernis pos destronizo di Getúlio Vargas til la okupo di povo da la elektita prezidanto Eurico Gaspar Dutra.
Kurt Georg Kiesinger

**Kurt Georg Kiesinger**, advokato e politikisto (1904-1988) esis kancelero di West-Germania de 1966 til 1969.
Donald Tusk

**Donald Franciszek Tusk**, historiisto e politikisto n. 1957, esis chefministro di Polonia de 2007 til 2014 e de 2023.
José Evaristo de Uriburu

**José Evaristo de Uriburu y Álvarez de Arenales**, advokato e politikistulo n. 1831 til 1914, esis prezidanto di Arjentinia de 1895 til 1898.
Glenn Miller

**Alton Glenn Miller** (1904 til 1944) esis Usana muzikisto di jazo. Inter lua precipua sucesi muzikala esas *In the Mood*, *Chattanooga Choo Choo*, *Tuxedo Junction*, *Moonlight Serenade* ed altri.
Yarmouth, Nova Skotia

**Yarmouth** esas urbeto en la komtio Yarmouth, Nova Skotia, Kanada. Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 10,57 km².

Yarmouth fondesis en 1759.
Robert Koch

**Heinrich Hermann Robert Koch** (1843 til 1910) esis Germana mikrobiologiisto qua recevis Nobel-premio pri Fiziologio o Medicino en 1905 por sua konstataji pri tuberkuloso.
Joseph Arthur Ankrah

**Joseph Arthur Ankrah**, militisto e politikisto n. ye la 18ma di agosto 1915 til la 25ma di novembro 1992, esis prezidanto di Ghana de 1966 til 1969.
Umaru Musa Yar'Adua

**Umaru Musa Yar'Adua**, kemiisto, profesoro e politikisto n. ye la 16ma di agosto 1951 til la 5ma di mayo 2010, esis la prezidanto di Nigeria de 2007 til sua morto.
Listo pri prezidanti di Nigeria

Nune, la prezidanto di Nigeria elektesas dal populo por 4-yara periodo, e povas rielektesar unfoye.

Yen la listo di la prezidanti ed altra chefi di guvernerio di Nigeria de 1963 til nun.

## Prezidanto di Nigeria, 1963-1966
* Nnamdi Azikiwe: de la 1ma di oktobro 1963 til la 16ma di januaro 1966

## Chefi di Militarala Federala Guvernerio di Nigeria, 1966-1979
* Johnson Aguiyi-Ironsi: 16ma di januaro - 29ma di julio 1966
* Yakubu Gowon: 1ma di agosto 1966 - 29ma di julio 1975
* Murtala Mohammed: 29ma di julio 1975 - 13ma di februaro 1976
* Olusegun Obasanjo: 13ma di februaro 1976 - 1ma di oktobro 1979

## Prezidanto di Nigeria, 1979-1983
* Shehu Shagari: de la 1ma di oktobro 1979 til la 31ma di decembro 1983

## Prezidanto dil Suprema Militarala Konsilantaro di Nigeria, 1983-1985
* Muhammadu Buhari: de la 31ma di decembro 1983 til la 27ma di agosto 1985

## Prezidanto dil Konsilantaro di Guvernerio di Nigerian armeo, 1985-1993
* Ibrahim Babangida: de la 27ma di agosto 1985 til la 26ma di agosto 1993

## Provizora prezidanto di Nigeria, 1993

## Militaral administro, 1993-1999
Generalo Sani Abacha komandis stato-stroko e renversis prezidanto Shonekan. De 1993 til 1999 la chefo di stato recevis la titulo "Prezidanto di Provizora Administrala Konsilantaro".

## 4ma Republiko, de 1999 til nun
Segun lua 4ma e nuna konstituco, la prezidanto di Nigeria esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio di la lando. Lu elektesas dal populo por 4-yara periodo, e povas rielektesar.

## Videz anke
* Abubakar Tafawa Balewa, chefministro di Nigeria de la 1ma di oktobro 1960 til la 15ma di januaro 1966, l'unika chefministro di lando.

## Referi
Tony Blair

**Anthony Charles Lynton Blair** (dicas **Tony Blair**, naskita ye 6 di mayo 1953), advokato, esis chefministro di Unionita Rejio de 1997 til 2007.

Tale sua guvernisteso facis Kosovo-milito e sinkita da Irak ed Afganistan militi.
Thomas Pelham-Holles

**Thomas Pelham-Holles, 1ma duko de Newcastle** (1693 til 1768) esis chefministro di Britania (1754 til 1762).

Ilu divenis chefministro pos la morto di sua fratulo, Henry Pelham. Ma deskonkordi kun ministri e Britaniana falii lor la komenco dil Sep-yara milito (1756 til 1763) duktis a lua demisiono en 1756. Lua duesma guvernerio grandaparte dominacesis dal Komto de Chatham, qua direktis la Sep-yara milito.
Spencer Compton

**Spencer Compton, Komto de Wilmington** (1673 til 1743) esis la 2ma chefministro di Britania.

Legifis 'Place Act' (1742), kontre-koruptesa demarsho por limitizar l'ofici di parlamentani. Ilu duktis Britania kom aliancanto di Austria dum la milito pri Austriana sucedo (1740 til 1748).
Abdulsalami Abubakar

**Abdulsalami Alhaji Abubakar**, militestro (generalo) n. ye la 13ma di junio 1942, esis prezidanto di Nigeria de 1998 til 1999.
Sud-Osetia

**Sud-Osetia**, oficale **Republiko Sud-Osetia - stato Alania** esas esas disputata regiono che la sudo di Kaukazia, an la nordo dil teritorio qua oficale agnoskesas kom apartenanta a Gruzia. La nedependo di la republiko agnoskesas da Rusia, Venezuela, Nikaragua, Nauru e Siria.

## Historio

On kredas ke Osetiani decendas del Alani, Indo-Iranana tribuo nomada. Dum la 9ma yarcento, rejio nomizita Alania prosperis norde de Kaukazo. Inter 1239 e 1277 la regiono kaptesis da Mongoli, e pose okupesis dal armeo di Timur la klaudikanta, qua ocidis la maxim multa ek Alani. La transvivinti migris adsude, trairinta Kaukazo vers rejio Gruzia. L'unesma granda konflikto inter Osetiani e Gruziani eventis dum la 13ma yarcento. Alani okupis la teritorio inter Gori e Mtskheta, e la teritorio di la nuna Sud-Osetia.

Dum Sovietian epoko, Sud-Osetia esis autonoma regiono di la Republiko Socialista Sovietiana Gruzia. Ye la 21ma decembro 1991, Sud-Osetia deklaris unlatere sua nedependo de Gruzia, pos milito.

## Politiko
Sud-Osetia havas sua propra parlamento, kun 30 membri.

Sud-Osetia havas tre streta relati kun Rusia. Multa ek lua habitanti havas civitaneso Rusa. Multi volas divenar nepedendenta de Gruzia e divenor parto de Rusia.

En agosto 2008, Gruzia probis retrokonquestar Sud-Osetia per milito, ma Rusia helpis Sud-Osetiani vinkar. Ye la 26ma di agosto 2008, Rusia agnoskis la nedependo di Sud-Osetia. Til nun altra quar landi agnoskis ol.

## Geografio

Sud-Osetia jacas an la centro di Kaukazia, inter Europa ed Azia. Granda parto di lua teritorio jacas super 1.000 metri di altitudo. La montaro di Granda Kaukazia formacas naturala frontiero inter Sud-Osetia e Rusia, e la precipua chosei qui trairas la montaro konvergas a la tunelo Roki, qua ligas Nord-Osetia e Sud-Osetia. Lua maxim alta monto esas Khalatsa, kun  metri super la marala nivelo. La vicina monto Kazbek, an la Gruziana regiono Kazbegi, havas volkanal origino. La 200-kma disto inter la du monti kovresas per multa glacieri, di qui 30% jacas en Sud-Osetia.

## Ekonomio

## Demografio

## Kulturo

## Referi
Lê Đức Anh

**Lê Đức Anh**, militestro e politikisto n. ye la 1 di decembro 1920 til la 22ma di aprilo 2019, esis prezidanto di Vietnam de 1992 til 1997.
Exkomunikeso

**Exkomunikeso** esas rezulto di religiala censuro, uzata por privacar, suspensar o limitizar membreso en religiala komunitato, partikulare la recevo di sakramenti. Ol esas la maxim grava reprimando en kanonala yuro.
Kanonala yuro

**Kanonala yuro** es internal ekleziala legi governanta Katolik eklezio, Orientala ortodoxa eklezio, ed Anglikanismo.
Artropodo

**Artropodi** esas la plu ampla animala grupo (pluse 80% en proxim 2 millioni di speci). Ol inkluzas l' insekti, aranei, krustacei ed miriapodi. 

Artropodo esas tegita da exoskeleto en chitino.

**Artro** esas korpo-parto movebla sur altra a qua lu esas juntita.
Ligando

**Ligando** esas atomo, iono o molekulo portanta kemiala funcioni qua posibligas ligar su a uno o multa centrala atomi od ioni, ordinare envolvanta formala donaco di un o plura ek lua elektroni.

Metalo e metaloidi ligesas a ligandi en virtuale omna cirkonstanci, malgre ke gasatra "nuda" metala ioni povas esar kreita en forta vakuo. Ligandi en komplexo imperas la reaktiveso di centrala atomo, inkluzite ligando substitucado gradi, la reaktiveso di ligandi ipsa, ed oxido-reduktado.
Mihail Saakasvili

**Mihail Nikolozis dze Saakashvili**, oficisto e politikisto n. ye la 21ma di decembro 1967, esis dufoye prezidanto di Gruzia: provizore de 2004 til 2007, e de 2008 til 2013.
Metaloido

**Metaloido** esas kemiala elemento mimetala, to esas do la fizikala e kemiala propraji esas mediacanta inter to di metalo e nemetalo.

Por diferi metaloidi de metali konsideresas multa kriterii, tamen la maxim multa metaloidi esas mikonduktivi prefere konduktivi.
Nino Burjanadze

**Nino Anzorovn Burjanadze**, yuristino e politikistino n. ye la 16ma di julio 1964, esis dufoye prezidantino di Gruzia: de novembro 2003 til januaro 2004, e de novembro 2007 til januaro 2008.
Rotano

**Rotano** esas proxim sis cent speci di palmieri. Many rotani es distinta di altra palmieri per havinta stipo tenua 2–5 cm diametro kun longa stipiti;
Danilo Türk

**Danilo Türk** (n. 19 di februaro 1952) yuristo, diplomacisto e politikisto, esis prezidanto di Slovenia de 2008 til 2012.
Camillo Golgi

**Camillo Golgi** (7ma di julio 1843 til la 21ma di januaro 1926) esis Italiana mediko qua recevis la Nobel-premio pri Fiziologio o Medicino en 1906.
Leopoldo Calvo-Sotelo

**Leopoldo Calvo-Sotelo y Bustelo, 1ma Marquiso de Ría di Ribadeo**, injenioro e politikistulo 1926 til 2008, esis la *prezidanto di guvernerio* (chefministro) di Hispania de 1981 til 1982.
Isaac Hayes

**Isaac Lee Hayes, Jr.** (1942 til 2008) esis Usana kompozistulo, kantisto e muzikistulo di soul e funk. Inter lua precipua verki esas *Hot Buttered Soul* (1969), *Black Moses* (1971) e *Shaft* (1972).
Felipe González Márquez

**Felipe González Márquez** n. 1942, advokato e politikistulo, esis chefministro di Hispania de 1982 til 1996.
Andaluzia

**Andaluzia** esas autonoma regiono di Hispania, jacanta sude de la lando. Ol havas frontieri kun Portugal weste, Extremadura e Kastilia-La Mancha norde, e Murcia este. Sude jacas Mediteraneo e Gibraltar.

**Kelka fakti pri Andaluzia.**
## Geografio

Andaluzia havas entote  km², okupanta 17,3% de Hispana teritorio. Lua tota surfaco esas poke min granda kam olta di Serbia. Ol esas la maxim sudala ek la regioni di Hispania, havanta terala frontieri kun Portugal weste e Gibraltar sude, e marala frontiero kun Maroko sude.

La reliefo di la regiono alternas monti de tale nomizita "Sierra Morena", basa tereni de tale nomizita "Depresión Bética", e la montoza regiono nomizita "Sierra Nevada", ube jacas la maxim alta monto di la regiono, Mulhacém, kun  metri di altitudo.

Lua dominacanta klimato esas mediteranea, kun sika someri e kolda e pluvoza vintri. En l'alta montopinti di *Sierra Nevada* nivas dum vintro. En Andaluzia jacas la sola dezerto existanta en Europa: dezerto Tabernas, havanta entote 280 km² e distanta cirkume 30 kilometri norde del urbo Almerías.

La fluvii di la regiono fluas sive vers Atlantiko, sive vers Mediteraneo. La maxim importanta ek li esas Guadalquivir, longa de 657 kilometri, qua naskas proxim *Sierra Nevada* e debushas proxim Sevilla, che regiono Donaña. Lua baseno okupas  km². Fluvio Guadiana formacas naturala frontiero kun Portugalana teritorio. Inter la fluvii qui fluas a Mediteraneo la maxim longa esas Guadalhorce, longa de 154 kilometri.

Andaluzia subdividesas en 8 provinci:
* Huelva
* Sevilla
* Kórdoba
* Jaén
* Granada
* Almería
* Málaga
* Cádiz

## Referi
Nicéphore Soglo

**Nicéphore Dieudonné Soglo**, oficisto e politikisto n. 1934 esis prezidanto di Benin de 1991 til 1996.
Stanley Ben Prusiner

**Stanley Ben Prusiner** (n. ye la 28ma di mayo 1942) esas Usana mediko e biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1997.
Autobiografio

**Autobiografio** es biografio skribita da la propra persono, sat recenta populara literaturala jenro .

Es retrospektanta naraco en prozajo facata da ula persono pri lua propra existo, kande metas l'acento pri l'individuala vivo, note l' historio di sua personaleso, kontre a "memori", ke metas l'acento pri l'historiala karaktero dil vivo dil autoro.
Su-exameno

**Su-exameno** esas l'exameno, da ula persono, di sua propra koncianta pensi e senti. En psikologio, la procedo di su-exameno dependas exkluzive del individual analizo di sua propra mentala stando.

## Referi
Chasado

**Chasado** esas la trakado di savaja animali pro kaptar o buchar li. Kande chasado esas submisita a regulizado, la praktikado di chasado extere lua legala kadro esas nominita furte-chasado.
Bestieto nociva

**Bestietacho** (segun la vortaro da Dyer) o **bestieto nociva** esas termino aplikebla a diversa speci di animali judikata kom nociva, nam li povas portar morbi de ula loko o persono ad altra, exemple kelka speci di roderi ed insekti, o konsumar o destruktar rekolturi e kultivaji. Pro ke la defino di ca termino relatas homal agadi, qui varias segun regioni, la defino di quala speci animala esas nociva povas variar ed inkluzar granda animali. Ordinare, blati, skorpioni e rati maxim-multa-kaze judikesas kom bestietachi omnaloke. Altra speci, exemple kolombi, kande habitas urbala ambienti en granda quanti, povas judikesar kom bestietachi, o, pejorative, "fluganta rati", nam lia sterko povas gastigar paraziti qui transmisas morbi a la homo. En rurala arei di Australia, sovaja kunikli judikesas kom nociva, nam li povas destruktar plantacerii.
Charles Albert Gobat

**Charles Albert Gobat** (1843 til 1914) esis Suisian advokato e politikisto, qua dividis la Nobel-premio pri paco en 1902 kun Élie Ducommun.
Thesaloniki

**Thesaloniki** o **Salonika** esas la duesma maxim populoza urbo di Grekia, e chef-urbo di Greka Makedonia. Segun la demografiala kontado di 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 19,31 km².

Jacanta an la gulfo di Salonika, ol ank esas la 2ma maxim granda centro ekonomiala, politikala, industriala e komercala di Grekia, ed importanta koncentro-punto por transporte, pro sua portuo. Importanta festivali eventas en Thesaloniki, exemple sua Internaciona Ferio e sua Internaciona Filmo-Festivalo.

## Historio

L'urbo fondesis en 315 aK da Kassandros de Makedonia, qua baptis ol homajanta ilua spozino, Tesalonike. L'urbo konstruktesis 40 km sud-este de Pella, lor la chef-urbo di rejio Makedonia. Dum Romana epoko, ol esis importanta metropolo, e dum Bizancana imperio ol esis la 2ma maxim richa urbo del imperio.

Dum l'unesma mondomilito, l'urb esis importanta fortifikita kampeyo di la Federiti. Ye la 18ma di agosto 1917, granda parto de Thesaloniki esis destruktata pro fairo. La acidentala kauzo esis ne-atencita fairo en koqueyo, e la fairo esis portata per vento a vicina domi. Ol duris dum 32 hori e destruktis 9500 domi. Cirkume quarimo de la habitanti divenis sen-hema, e plu kam duimo esis sen laboro pro destrukto di komercala strukturi. Vice rapida rikonstruktado, la guvernado komisis Franca arkitekto Ernest Hébrard skisar nova desegnuro por l'urbo; kelka, ma ne omna, de ca projeto esis realigata.
Petar Stoyanov

**Petar Stefanov Stoyanov** (n. 1952) advokato e politikistulo, esis prezidanto di Bulgaria de 1997 til 2002.
Plovdiv

**Plovdiv** (Bulgare, ** Пловдив**) esas la duesma maxim populoza urbo di Bulgaria. Segun statistiki dil yaro 2022 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 101 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti en 2018.

Segun arkeologiala restaji trovita en la urbo, ol habitesis del Neolitiko, cirkume 6 mil yari aK. Ol konsideresas un ek la maxim anciena urbi de Europa.

## Referi

## Kelk imaji

Imajo:Bulgaria-Plovdiv-02.jpg
Imajo:Bulgaria-Plovdiv-01.jpg
Imajo:Bulgaria-Plovdiv-03.jpg
Imajo:Bulgaria-Plovdiv-04.jpg
Chefa plumo

**Chefa plumo** es la longa, rigida, nesimetrala formacita, ma simetrala parigita plumi sur l'ali o kaudo di ucelo. Lua prima funciono es helpar en la genitado di amba pulso e levo, per to kapabliganta flugado. 

La chefa plumo di kelka uceli havas evolucionita por exekutar adjuntita funcioni, generale asocita kun teritoriala expozi, amor-korto rituari o nutranta metodi. En kelka speci, ta plumi havas developita en longa ostentema plumi uzita en vidala amor-korto rituari, quankam en altri kreitas sono dum prizenta flugadi. Tre mikra dentizuri sur l'avan parto di alo plumi helpas strigi flugar tacante (e do chasar plu sucesanta, lore la maxim rigida kaudo ali di pego helpas lu ad akrochar su an trunki kande martelagas.
Triangulatra komerco

On nominas **triangulatra komerco** la komerco inter tri portui o regioni. Ol ordinare eventas kande ula regiono exportacas vari qui ne esas bezonata en la regiono de ube ol importacas la maxim multa vari quin ol bezonas. Exemplo historiala esis la komerco di sklavi, qui kompresis da Europani en Afrika kambie texuri, rumo ed altra industriizita vari, e vendesis a proprietinti di plantacerii en Amerika, qui uzis sklavi por produktar sukrokano, kotono od altra agrokultivala produkturi, o por explotar oro, arjento ed altra minerali, qui pose vendesis ad Europani.
Justin Ahomadégbé-Tomêtin

**Justin Ahomadégbé-Tomêtin**, politikisto n. 1917 til 2002, esis prezidanto di Benin de la 7ma di mayo til la 26ma di oktobro 1972, kande ilu revokesis per stato-stroko.