Nordal Dakota

**Nordal Dakota** esas Usana stato. Ol havas kom vicini Minnesota este, Sudal Dakota sude, Montana weste, e Kanada norde.

## Historio

Nativa tribui habitis Nordal Karolina dum mili di yari ante l'arivo dil Europani. La precipua grupi esis Mandan, Hidatsa e pose populi Crow e Dakota. L'unesma Europano qua arivis en la regiono esis La Vérendrye, en 1738.

La regiono esis parto di la grand areo centre de nord-Amerika, qua divenis Usana teritorio kande ol kompresis de Francia en 1803. Pos ke Minnesota (qua esabis parto di la regiono) divenis stato en 1858, Dakota-teritorio establisesis en 1861. (*Dakota* esis la nomo di la tribuo *Sioux* qua okupis la teritorio). Ol komence inkluzis parti de nuna Montana e Wyoming; en 1868, pos kreado di nova teritorii de la regiono, le *Dakota* havis la nuna formo. La veno di ferovoyi augmentis la habitantaro. Esis du centri por populizado, an la nord-esto ed an la sud-esto di la teritorio. La teritorio dividesis en du parti, e Nordal Dakota divenis Usana stato ye la 2ma di novembro 1889, kun Sudal Dakota, dum la guvernisteso dil prezidanto Benjamin Harrison.

La habitantaro di Nordal Dakota duris kreskar rapide til la yari 1920a. En 1890 la stato havis  habitanti, nombro qua kreskis til  habitanti en 1910. Ta augmento eventis pro l'expanso di agrokultivo ed edukado di bestii. La habitantaro dil stato dependis de banki por financar l'expanso di la produktado, e de ferovoyi por transportar la produkturo.

La relati inter farmisti e bankisti nultempe esis bona. En 1915 kreesis organizuro *Nonpartisan League* por helpar farmisti, qua prestis a li kun basa interesti. En 1916, lora guvernisto Lynn J. Frazier elektesis, helpita da *Nonpartisan League*. Ilu guvernis til 1921, diminutis imposti e kreis la *Industrial Comission of North Dakota* qua komencis administrar sili e furnisar krediti por helpar la farmisti.

L'exploto di petrolo divenis importanta dum la fino di la yari 1970a e komenco di la yari 1980a. Tamen, kande l'internaciona preci di petrolo diminutis, l'exploto dekadis.

## Geografio

Nordal Dakota jacas an regiono Usana konocata kom "Granda planaji", drenata partale da rivero Missouri. Ol esas la 19ma maxim vasta stato di Usa. La westo dil stato konsistas ek montoza areo di la "Granda planaji" e la norda parto dil erodita regiono konocata kom *Badlands*. La maxim alta punto dil stato, *White Butte* (1069 metri di altitudo) jacas an regiono konocata kom *Badlands*, che Nacionala Parko Theodore Roosevelt. La regiono esas richa en fosila kombustivi, inkluzite naturala gaso, petrolo e lignito. An la fluvio Missouri formacesis la lago Sakakawea, la 3ma maxim vasta artificala lago di Usa.

La centro dil stato kovresas partale da sabloza sulo e prati (*Drift Prairie*), e partale da tale nomizita "platajo di Missouri". L'esto dil stato konsistas ek la valo di Nordala Reda Rivero. Boski ordinare trovesas ube existas bona dreno, exemple ravini, e ravineto Pembina Gorge. Nordala Reda Rivero partale formacas longa naturala frontiero inter Nordal Dakota e Minnesota. Este, fertila suli posibligas granda developo di agrokultivo. Fakte, la sulo di Nordal Dakota judikesas kom sua precipua naturala resurso.

La klimato di la regiono esas precipue kontinentala, multe varma dum la somero e multe kolda dum la vintro, pro la granda disto del oceani e del influi di aeral amasi qui povus moderar la temperaturi. Weste, la klimato esas miarida (*Bsh* segun la Klimatala klasifikuro da Köppen. Kande varma e humida aeral amasi suflesas de Gulfo di Mexikia e renkontras kolda aeral amasi denorde, povas eventar forta venti, tempesti kun fulmini, greluno e tornadi en la regiono. Dum vintri la klimato esas kolda e sika, ma povas nivar okazione.

## Ekonomio

Agrokultivo esas la precipua ekonomial agado dil stato. Tamen, exploto di petrolo, trakto di nutrivi e teknologial agadi ank esas importanta. En 2013, plua kam 21% del interna produkturo dil stato venas de naturala resursi e minado. La stato esas la maxim granda produktero di hordeo (36% de Usana rekoltajo), durum-frumento (38%), reda frumento (48%), aveno (17%). En 2007, maizo divenis la precipua rekoltajo dil stato, tamen ol reprezentis nur 2% de la tota produktado Usana.

La mezavalora yarala kresko dil ekonomio di Sudal Dakota esas 4,1%. En 2019, lua procento di chomeso esis un ek la maxim mikra inter Usana stati: 2,4% de lua laboro-povo ne esis employata. Nordal Dakota esas la sola stato Usana qua havas propra banko, *Bank of North Dakota*.

## Referi