Virginia

**Virginia** esas Usana stato. Ol havas kom vicini Maryland e Washington DC norde ed este, Nordal Karolina e Tennessee sude, Kentucky weste, e Westal Virginia weste e norde. Oceano Atlantiko jacas este. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

En Virginia naskis 4 ek la 5 unesma prezidanti di Usa: George Washington, Thomas Jefferson, James Madison e James Monroe.

## Historio
Existas evidentaji ke Virginia habitesis da paleoindijeni* adminime 10 mil yari ante nun. Che insulo Pocahontas, trovesis evidentaji pri homala habitado cirkume 6500 yari aK. Agrokultivo komencis cirkume la yaro 900.

Diversa Europana expedicioni exploris la regiono dum la 16ma yarcento, inkluzite Hispana jezuiti, Walter Raleigh e kapitano Arthur Barlowe. En 1607, Angli fondis kolonio Jamestown. Li trovis diversa populi en la regiono, exemple Cherokee, Chesepian, Chickahominy, Mattaponi, Meherrin ed altri. Ca nativa populi subdividesis en 3 granda grupi: l'Algonquini (la maxim nombroza, kun cirkume 15 mil individui en 1607), Iroquois e Sioux. L'Algonquini formacis tale nomizita "kunfederuro Powhatan", fondita da indijena chefo Wahunsunacock, ed okupis granda parto di la regiono. Eventis multa konflikti pri proprieto e kontrolo di tereni, e l'abato di foresti diminutis chaso-areo por indijeni. Inter 1642 e 1644, indijena chefo Opechancanough komandis diversa ataki kontre kolonieri, ma cirkume la duimo dil 17ma yarcento, le Powhatan diminutabis multe.

En 1676, eventis tale nomizita "revolto di Bacon", pro deskontento di koloniigeri pri ataki da indijeni, e pro l'autokratismo di lora guvernisto William Berkeley. Pos la milito Franca-indijena en 1763, lokala koloniigeri komencis questionar taxado sen reprezento en Britaniana parlamento. Ye la 15ma di mayo 1776, la 5ma Konvenciono di Virginia deklaris la regiono nedependanta, ed elektis Patrick Henry kom guvernisto. En 1780, dum la milito pri nedependo di Usa, la chef-urbo di Virginia transferesis a Richmond, pro timo pri vunebleso di antea chef-urbo Williamsburg. Benedict Arnold, e pose generalo Cornwallis atakis Virginia, ma pos la batalio di Yorktown en oktobro 1781, la milito fakte cesis en la regiono.

Virginia havis importanta partopreno en la konstitucala konvenciono di 1787. Ol ratifikis Usana konstituco ye la 25ma di junio 1788, diveninta la 10ma stato qua facis to. Ante, en 1784, Virginia abandonis sua revendiki sur teritorii nord-westala. En 1792, Kentucky separis su de Virginia e divenis stato.

Dum l'unesma duimo dil 19ma yarcento, multa individui abandonis ruro ed iris adweste, pro ke l'intensa kultivo di tabako exhaustis la suli. Dum la fino dil 18ma e komenco dil 19ma yarcento, influita da Usana revoluciono e da prediko di pastori, multa rurala proprieteri de Chesapeake emancipis lia sklavi, e la quanto di negri libera atingis 13 mil personi en 1790, e  en 1810. Tamen, pos revolti en 1800 e 1831, aprobesis legi qui restriktis yuri di negri liberigita.

Dum la milito di 1812 eventis navala batalio che fluvio Rappahannock, kande 17 armizita navi Britaniana atakis 4 navi Usana. Britaniani vinkis la batalio e sucesis kaptar Usana navo *Dolphin*, qua divenis Britaniano *HMS Dolphin*.

L'expanso adweste augmentis la diferi inter regioni di Virginia: este, existis vasta plantacerii di tabako e kotono, qui dependis de sklaveso, kontre ke weste existis mikra proprieti, kultivita da familii sen sklavi, kun expanso di minado ed extraktado di ligno. En lokala parlamento, la maxim multa politikisti reprezentis la westo dil stato, regiono plu populoza. Ye la 17ma di aprilo 1861, pos ke Abraham Lincoln demandis trupi por kontrolar la rebeleso en sudala stati, la konvenciono di Virginia votis por separar su del Uniono. La chef-urbo di la konfederuro transferesis de Montgomery, Alabama, a Richmond.

Virginia divenis la precipua bataliagro dil interna milito di Usa. Ibe eventis l'unesma batalio la milito - unesma batalio di Manassas, en 1861 - e la lasta granda batalio en 1865 (batalio di Appomattox Court House). Richmond esis konstanta emo di ataki dal Uniono. La volunto pri partoprenar en la milito alonge Kunfederiti efektigis la divido dil stato: 48 komtii de la nord-westo dil stato separis su por formacar Westal Virginia, qua divenis stato dil Uniono en 1863. En aprilo 1865, retretinta Kunfederita armeo brulis Richmond, qua rikaptesis dal Uniono. Pos finir la milito, la stato restis devastita, kun substrukturi destruktita e granda nombro di refujinti. Dum tale nomizita "Rikonstrukto", Virginia administresis kom l'"unesma armeala distrikto". En 1870 ol itere membreskis l'Uniono. Ferovoyi komencis expansesar pos finir la milito, e to faciligis transportar precipue karbo de jaceyo Pocahontas.

Ye la fino dil yari 1870a aparis partiso *Readjuster Party*, kun partopreno di blanki e negri e chefeso da William Mahone. La skopo dil partiso esis extingar privileji, promocar publika eduko, riorganizar la debo dil stato por protektar koloko en eduko, ed extingar l'imposto po kapo (*poll tax*). Pos ke *Readjuster Party* dekadis, Virginia kontrolesis da blanki de Demokrata Partiso dum 80 yari. Legifisti aprobis legi por restaurar la hegemonio por blanki e diminutar voto-povo por negri. En 1902, aprobesis lego qua proskriptis votoyuro por iliterati e por personi sen revenui por pagar imposti. To fakte revokis civila yuri por Afrikan-Usani. En 1904, nula Afrikan-Usano de Virginia votis en prezidantal elekto.

L'expanso ferovoyala pose stimulis l'industriizo dil stato. L'industrio sigarala expansis su pos l'invento di mashino por rular sigareti e la kresko di konsumo. Depos 1900, komencis tale nomizita "progresema epoko", kande eventis reformi kun skopo plubonigar eduko, konstruktar chosei e regulizar entraprezi, nome dum guvernado da Claude Swanson (1906 til 1910). Lor, rural arei havis serioza problemi pri dissemita iliterateso, diminutado di habitanti, e morbi qui afektis homi e bestii. Kun federala helpo, kreesis edukala sistemo qua docis farmisti pri ciencala metodi por plubonigar kultivi al agrokultivisti, e docis mulieri pri quale augmentar lia efiki en koqueyi ed en infanteyi. Dum l'unesma mondomilito konstruktesis nova milital instaluri en la stato, exemple Fort Story.

Harry F. Byrd, jurnalo-proprietanto, politikisto e lokala chefo di Demokrata Partiso, komandis la politiko di Virginia de 1926 til 1930 kom guvernisto, e de 1933 til 1965 kom senatano. Dum ta epoko, mantenesis tale nomizita "legi Jim Crow", qui restriktis voto-yuri ad altra yuri por negri. La komenco di duesma mondomilito stimulis l'ekonomio dil stato, kun l'expanso di industrii e konstrukto di navi. Turismo anke developesis dum la yari 1930a.

Kolda milito anke stimulis l'ekonomio, exemple kun la kreo di CIA en 1947 en Langley; e l'inauguro en 1962 dil Internaciona Aeroportuo Dulles, en la samnoma areo dil komtio Loudoun. En Hampton Roads instalesis la sideyo dil Atlantika Floto de Usana mar-armeo. Til 1962, kosmala Projeto Mercury anke havis sua sideyo en Langley. Dum la yari 1950a, lora senatano Harry F. Byrd probis impedar l'asimilo di negri en publika skoli. Per tale nomizita "projeto Stanley", lokala guvernisto recevis povo por klozar publika skoli, exemple che urbi Norfolk e Charlottesville, e komtii Warren e Prince Edward. Erste en 1964, pos decido da Supera Korto di Usa, klozita skoli riapertesis, e l'asimilo efektigesis. En 1976, Washington DC inauguris sua unesma metroala lineo, e dum la sequanta yari linei expansesis til vicina komtii en Virginia. En 1989, la stato elektis l'unesma negra guvernisto, Douglas Wilder.

Virginia divenis centro por informala teknologio. En 2000, plua kam la duimo di interretala trafiko "fluis" tra kabli sub choseo *Dulles Toll Road*. En 2016, 70% de globala trafiko interretala trairis komtio Loudoun. En 2001, Virginia esis un ek la hemi di terorismal ataki di la 11ma di septembro, kande un ek l'avioni lansesis kontre Pentagon. Altra tragedio esis tale nomizita "masakro di Virginia Tech", ye la 16ma di aprilo 2007, kande Sud-Koreana studento Seung-Hui Cho pafis kontre altra studenti e docisti che universitato Virginia Tech, mortigis 32 individui e vundis plusa 17 homi ante suocidar. En 2008, aprobesis en Virginia l'unesma legaro pri sekureso che Interreto.

## Geografio

Virginia situesas inter la rivo di Atlantiko ed Apalachi. Lua reliefo varias de marala nivelo apud l'oceano til 1746 metri di altitudo che monto Rogers, la maxim alta dil stato. Este, bayo Chesapeake separas la kontigua porciono di Virginia de du komtii che peninsulo Delmarva, qui formacas regiono konocata kom *Eastern Shore*.

Geografiale, la stato subdividesas en 5 regioni: 1 - basa tereni apud litoro, inkluzanta *Eastern Shore* e la precipua estuarii di bayo Chesapeake; 2 - "piemont": regiono konsistanta ek sedimentala e fairoza roki de Mezozoiko*, inter la basa tereni e la montaro Blue Ridge Mountains; 3 - montaro Blue Ridge apartenas ad Apalachi, la maxim alta regiono dil stato; 4 - regiono konocata kom "montaro e valo" (*Ridge-and-Valley*) jacas weste de montaro Blue Ridge, e konsistas ek kalkopetra roki; e 5 - platajo e monti Cumberland: jacanta sud-weste del stato, en ca regiono riveri apartenas a baseno di rivero Ohio.

## Ekonomio

La total interna produkturo di Virginia en 2024 atingis 616,1 miliard dolari, e to signifikis 3,1%-a kresko relate 2023. La total interna produkturo po persono esis US$  ye la sam yaro. Profesional ed aferala servadi kontributis kun 141,1 miliard dolari por l'interna produkturo, guvernala sektoro kontributis kun 99,1 miliard dolari, ed imoblala sektoro (lokaci e vendi) kontributis kun 82,7 miliard dolari en 2024.

Agrokultivo praktikesas en 30% de la surfaco dil stato. La precipua produkturi esas soyo, maizo, tabako e produkturi de pesko. La stato ank explotas jaceyi di karbono e naturala gaso.

La stato havas importanta industriala sektoro, notinde equipuri por defenso, ed aeronavigala e spacala industrii, nome kompanio Boeing. En Virginia, produktesas kompozanti por avionala transportonavi kun nukleara propulso, e kompozanti por artificala sateliti. Imoblala konstrukto ank esas importanta, ed esas granda employero.

En novembro 2025, la totala laboropovo di Virginia esis  personi. Chomeso atingis  laboristi, equivalanta a 3,5% de la laboropovo.

## Referi