open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ventotunelo

**Ventotunelo** esas utensilo uzata en aerodinamikal inquesto por studiar efekti di movanta aero kande ol atingas solida objekti.

## Operaco-teorio
Ventotuneli unesmafoye propozesis kom moyeno por studiar l'aerodinamiko di vehili (nome avioni) en libera flugo. Ventotunelo judikesas kom moyeni di inversiganta l'ordinara paradigmo: vice ke l'aero restanta senmova e l'aviono diplasas su rapide tra lo, la sama efekto esos obtenita se l'aviono restas senmova e l'aero diplasas rapide pasinta lo. Talamaniere senmova observero povas studiar aviono dum flugado, e povas mezurar l'aerodinamikala forci esanta impozita sur l'aviono.

Pose, ventotunelo studio venis en lua propa: l'efekti di vento en strukturi fabrikata dal homo od altra objekti quon ulu deziras studiar kande edifici divenas alta sat por prezentar larja surfaco a la vento, e la strukturo di edifico mustas rezistar a rezultanta forci. Determinar ca forci bezonesas ante edifico-kodexi povas specigar la bezonata forco di ta edifico e ta probi duras uzesar por larja o rara edifici.

## Referi
Kurt Cobain

**Kurt Donald Cobain** (1967 til 1994) esis Usana muzikisto, kantisto e kompozisto di la granj-bando Nirvana. Il konsideresis kom la 'voco' di generaciono X.

En 1992 Kurt Cobain mariajesis a Courtney Love di la bando Hole, kun qua il havis infanto Frances. Amba genitori esis konsakrit a narkotigivi (heroeno).

Cobain plura foyi probis suocidar, interaltre per tro-dozo de barbituri en Roma, Italia (4ma di marto 1994). Ye la 8ma di aprilo 1994 la kadavro di Kurt Cobain trovesis en sua domo da elektristo. Pos autopsio konkluzesis ke Cobain ja mortis ante tri dii pro su-afliktita paf-vunduro a la kapo.

La kadavro di Cobain kremacesis: un triimo de la cindro dispersesis en la rivero Wishka, un triimo trovis plaso en budistala templo en New York ed un triimo restis en manui di sua vidvino.
Baldur von Schirach

**Baldur Benedikt von Schirach** (1907 til 1974) esis Germana naziista militisto, chefo di Hitler-yunaro dum la duesma mondomilito. Pose ilu judiciesis en la judicii di Nürnberg e kondamnesis a 20-yara enkarcerigo pro milito-krimini.
Rikonocal exploro

**Rikonocal exploro** esas trairo serchante deskovrar per rapida, diskreta od kun akuta vid-organo unaji en observad-agro. 

## Militala
Preventiva por anticipar la taktiko dil opozanto o judikar la rezultaji di atako exter videbla agro, exemple pos bombardo o saboto.

## Referi
Judicii di Nürnberg

La **judicii di Nürnberg** esis serio di militarala tribunali instalita pos la duesma mondomilito da vinkinta nacioni (Usa, Soviet-Uniono, Unionita Rejio e Francia) en Germana urbo Nürnberg por judiciar importanta chefi di nacional-socialista Germania, akuzita pro militala krimini, e krimini kontre la homaro. La judicii komencis ye la 20ma di novembro 1945 e finis ye la 1ma di oktobro 1946.

Malgre la maxim importanta figuri de la Naziista Germania - Adolf Hitler, Joseph Goebbels e Heinrich Himmler - suocidabis ante esar arestita, 24 importanta militala kriminozi judiciesis. Martin Bormann, sekretario di nacional-socialista partiso, judiciesis *in absentia*.

L'akuzi kontre la 24 esis:
# partoprenar en komuna plano o konspiro por efektigar krimini kontre la paco
# projetar e komencar militi di atako, ed altra krimini kontre la paco
# milito-krimini
# krimini kontre la homaro

Judiciisti de Usa, Unionita Rejio, Francia e Sovietia judiciis la kriminozi. La judiciisti esis:
* de Usa: Francis Biddle, John Parker (supleanto)
* de Francia: profesoro Henri Donnedieu de Vabres, Robert Falco (supleanto)
* de l'Unionita Rejio: Justice Lawrence e Normann Birkett (supleanto)
* de Soviet-Uniono: mayoro-generalo Iona T. Nikichenko, lietnanto-kolonelo A. F. Volchov (supleanto).

Hermann Göring anke judiciesis e kondamnesis a mortopuniso per jibeto, ma suocidis 1 dio ante la mortigo. Hans Frank, Joachim von Ribbentrop, Wilhelm Frick, Alfred Jodl, Ernst Kaltenbrunner, Wilhelm Keitel, Alfred Rosenberg, Fritz Sauckel, Arthur Seyss-Inquart e Julius Streicher kondamnesis a mortopuniso per jibeto. L'arkitekto Albert Speer e la chefo di Hitler-yunaro Baldur von Schirach kondamnesis a 20-yara enkarcerigo. Erich Raeder e Rudolf Hess kondamnesis a dumviva enkarcerigo. Admiralo Karl Dönitz kondamnesis a 10-yara enkarcerigo. Tandem, Hans Fritzsche, Franz von Papen e Hjalmar Schacht esas absolvita.

De la 9ma di decembro 1946 til la 20ma di agosto 1947 eventis la **"Judicio di la Mediki"** qua judiciis mediki qui praktikis experimentado en homi ed amaso-mortigi, maskarita kom eutanazio, en gaso-chambri. Sep kondamnesis a mortopuniso e mortigesis ye la 2ma di junio 1948: Viktor Brack, Karl Brandt, Rudolf Brandt, Karl Gebhardt, Waldemar Hoven, Joachim Mrugowsky e Wolfram Sievers.

Simile la judicii di Nürnberg esis la Militarala Tribunalo Internaciona por l'Extrema Oriento, qua judiciis milito-krimini qui eventis dum la milito sur Pacifiko.
Benny Carter

**Bennett Lester "Benny" Carter** (1907 til 2003) esis Usana trumpetisto, klarinetisto e saxofonisto di jazo ed anke kompozisto.
Mukozo

**Mukozo** esas interna kovraji di precipue endodermala origino, kovrita en epitelio, qua esas envolvita en absorbo e sekreco. Esas en multa loki kontigua kun pelo: ad nazotrui, boko, labii, palpebri, oreli, genital areo, ed anuso. La glutinala, dika fluido sekrecita da la mukoza membrani e glandi esas nominita muko.
Rudi Völler

**Rudolf 'Rudi' Völler** (n. ye la 13 di aprilo 1960) esas Germaniana ex-futbalisto. Ilu ludis dum la Mondala Kupo di Futbalo en 1990 e divenis championo por Germania. Ilu komandis Germana esquado dum la Mondala Kupo di Futbalo en 2002 kom entrenisto.
Extraktiva metalurgio

**Extraktiva metalurgio** esas la studio di procedi uzata por separo e koncentro di kruda materii. La feldo esas aplikita cienco, kovranta omna aspekti di fizikala e kemiala procedi uzata por produktar minerala kontenanta e metala materii, kelkafoye por direta uzo kam finita produkti, ma plu ofte en formo qua bezonas plusa fizikala procedi qua esas ordinara la subjekto di fizikala metalurgio, ceramikaji, ed altra diciplini en la larja feldo di la cienco di materii.

## Referi
Hitler-yunaro

**Hitler-yunaro** (Germane **Hitler-Jungend**, abreviuro **HJ**) esis paramilitarala organizuro en nacional-socialista Germania, kreita da Nacional-socialista Partiso. Ol esis la duesma maxim anciena paramilitarala organizuro dil partiso - la maxim anciena esis *Sturmabteilung* (SA) -, ed existis de 1922 til 1945. L'organizuro formacesis da *Hitlerjungend* propre - por yuna viri evante 14 til 18 yari, da *Deutsches Jungvolk* - por pueri evante 10 til 14 yari, e da *Bund Deutscher Mädel* - por yuna mulieri. Lua precipua chefo esis Baldur von Schirach.
Michael Faraday

**Michael Faraday** (1791 til 1867) esis fizikisto e kemiisto qua studiis elektromagnetismo ed elektrokemio.
PlayStation Vita

**PlayStation Vita**

## Pozitiv aspekti

* Granda, briloza skreno provizas super-akuta imaji
* Decanta baterio furnisas quar hori o quale di aktiva ludotempo
* Komoda, efikema dormomodo
* Reala dual-analogika vergi provizas preciza kontrolo sen ruinanta forma faktoro
* Bone desegnita, intuicala sistemo interfacio*
* Facila foliumar enlinea butiko kun vasta selekto di nova e klasika kontento
* Kruzala ludo parto konversanto babilado kun bona interna mikrofono

## Negativ aspekti

* Larja grandeso facas lo inkombroza por metar en posho
* Dopa tushpado esas konfuziganta por uzar e facas lo harda trovar lateri
* poka pixeli facas proxim ne-uzebla por fotograferi
* Inkombroza medio administrado ed esencala elementi muziko e video pleilo
* Konvenala memorio karto formato qua esas multa plu chera ke ordinara SD karti

## Problemi

* Nesolida protektilo di ludala mikra trueto esas harda apertar e semblas facila ruptar
* Retexplorilo ne povas uzar Flask konteno o plu komplexa interagiva retexplorila pagini
* Mikra facio butoni povas presar aden polexokarno dum longiganta uzo
* Menuo povas esar inkombrata kun proxim ne-utila cirkli por endetala ludi.
Compay Segundo

**Máximo Francisco Repilado Muñoz**, maxim konocita kom **Compay Segundo** (1907 til 2003) esis Kubana muzikisto, kantisto e kompozisto, membro dil bando Buena Vista Social Club.
Pablo Milanés

**Pablo Milanés Arias**, n. ye la 24ma di februaro 1943 til la 22ma di novembro 2022, esis Kubana kantisto, kompozisto e muzikisto.
Pat Morita

**Noriyuki "Pat" Morita** (1932 til 2005) esis Usana televizion- e cinem-aktoro qua pleis precipue kom Japoniano.
Larry Bird

**Lawrence Joe "Larry" Bird** (n. ye la 7ma di decembro 1956) esas Usana ex-basketbalisto ed entrenisto. Ilu ludis dum 13 yari, de 1979 til 1992, por l'esquado *Boston Celtics*. Ilu pose divenis entrenisto di basketbalo-klubo *Indiana Pacers*. En 1992 ilu premiizesis per ora medalio kom parto di Usana basketbalo-esquado dum l'Olimpiala Ludi en Barcelona.
John Cassavetes

**John Nicholas Cassavetes** (pron. *jon-kasavitis*; n. ye la 9ma di decembro 1929 – m. ye la 3ma di februaro 1989) esis Usana cinem-aktoro, cinematografisto e cenaristo.
Demi Lovato

**Demi Lovato** (n. **Demetria Devonne Lovato** ye 1992) esas Usana pop-kantisto. Lua unesma suceso, *This Is Me*, atingis #9 en diversa landi.
La Toya Jackson

**La Toya Yvonne Jackson**, anke skribita **LaToya** o **Latoya** (n. en 1956) esas Usana kantistino di pop, R&B e dance-muziko, kompozistino, aktorino ed ex-manekinino.
Filippo Brunelleschi

**Filippo Brunelleschi** (1377 til 1446) esis un de la chefa arkitekti ed injeniori. Il esas forsan plu famoza pro lua studii di perspektivo ed injeniorarto di la kupolo di katedralo di Firenze, ma lua efektigi anke inkluzas altra arkitekturala laborado, skulto, matematiko, injeniorarto e mem navo-desegno. Lua precipua verki povas esar trovita en Firenze. 

## La Katedralo di Firenze
La katedralo, di qua konstruktado komencabis en 1296, esis kompleta en 1418 eceptante la kupolo. Brunelleschi sucesis en la konkurso por desegnar la kupolo, kun Lorenzo Ghiberti kom koadjutoro. La konstruktado di la kupolo komencis ye la 7 di agosto 1420.  Ghiberti abandonis la projeto en 1425; Brunelleschi perseveris e trovis injenioza metodi por atingar la intencita rezultajo. La kupolo esis kompleta en 1436.
Karibiana Komunitato

**Karibiana Komunitato** (Nederlandane **Caribische Gemeenschap**, Angle **Caribbean Community**, France **Communauté des Antilles**, Hispane **Comunidad del Caribe**) konocata segun l'Angla abreviuro **Caricom**, esas kontrato por libera komerco signatita da 15 landi e teritorii en Karibia por fortigar l'ekonomiala uniono inter lua membri.

La kontrato signatesis ye la 4ma di julio 1973, komence da Jamaika, Barbados, Guyana e Trinidad e Tobago. Nune altra plena membri esas Antigua e Barbuda, Bahama, Belize, Dominika, Grenada, Haiti, Montserrat, Santa Kitts e Nevis, Santa Lucia, St Vincent e Grenadini e Surinam.
Sylvanus Olympio

**Sylvanus Épiphanio Olympio** (1902 til 1963) politikisto, esis prezidanto di Togo de 1960 til esar asasinita en 1963. Ilu anke esis chefministro di la lando de 1958 til 1961.
Mary la 1ma di Anglia

**Mary la 1ma** (1516 til 1558) esis rejino di Anglia.

El esis filiino dil rejo Henry la 8ma e lua unesma spozino Katherine de Aragon. Dum elua yuneso Henry e Katherine divorcis, pro la deziro di Henry havar maskula heredinto. Mary divenis rejino pos la morto di sua mi-fratulo Edward la 6ma di Anglia. El mariajesis kun Felipe la 2ma di Hispania en 1554.
Martin John Evans

**Martin John Evans** (n. en 1941) esas Britaniana genetikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 2007.
Rodney Robert Porter

**Rodney Robert Porter** (8ma di oktobro 1917 til la 6ma di septembro 1985) esis Britaniana biokemiisto qua recevis Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1972.
Deco

**Anderson Luís de Souza**, maxim konocata por la surnomo **"Deco"** (n. en 1977) esas Portugalana ex-futbalisto naskinta en Brazilia. Ilu ludis por la nacionala futbalo-esquado di Portugal e por Fluminense Football Club, en Rio de Janeiro.
Fluminense Football Club

**Fluminense Football Club**, maxim konocata nur kom **Fluminense** esas Braziliana esquado di futbalo kun sideyo en l'urbo di Rio de Janeiro. Ol esis fondita ye 21 di julio 1902 da Oscar Alfredo Cox, Braziliana sportisto filiulo di Angliani.

Cox introduktis futbalo en l'urbo di Rio de Janeiro, e fondis klubo Fluminense Football Club en la quartero di Laranjeiras, habitita da richa familii. Lua unesma luderi esis membri di elito qua studiis en Europa e konocis futbalo ibe. L'unesma konkurso esis kontre nune extingita Rio FC, e Fluminense vinkis, 8 kontre 0. Ye 1911 deskonkordo inter luderi rezultis en fondado di klubo Clube de Regatas Flamengo. Nune la konkurso inter Flamengo e Fluminense, konocata kom Fla-Flu, esas la precipua de Rio de Janeiro en rivaleso.
Jacques Monod

**Jacques Lucien Monod**, n. ye la 9ma di februaro 1910 til la 31ma di mayo 1976, esis Franca biologiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1965 kun André Michel Lwoff e François Jacob.
Monorelo

**Monorelo** esas sistemo di publika transporto qua transitas en singla relo, qua funcionas kom lua unika suportilo e guido-voyo. La vorto originis del Angla *monorail*, kompozita per la radikali *mono* (signifikante "singla") e *rail* (=relo), e datizas posible de 1897, kande German injenioro Eugen Langen kreis l'unesma elevita sistemo di monorelo.

Sistemi di monoreli havas meza kapaceso di transporto, kande komparata a sistemi di autobusi (basa kapaceso) e treni o metropoliteni* (alta kapaceso). La precipua avantajo di la sistemi di monorelo esas ke ol bezonas min vertikala ed horizontala spac por lua konstrukturi. Lua larjeso dependas nur di la larjeso di lua treni, e kom ol uzas elevita voyi, okupante poka spaco en sulo. Altra avantajo esas ke, kom lu uzas roti di kauchuko, ol produktas min bruisi kam la konvencionala treni, autobusi o metropoliteni*. Ol anke esas plu chipa por konstruktar kam la sistemi di urbala fervoyi. Fine, esas preske neposibla ekreligar la treni di monoreli, ecepte se la voyo subisas katastrofo.

Lua desavantaji esas okupar plua spaco en la surfaco kam la subtera sistemi pri urbala fervoyi, e la desfacileso por evakuar lua treni en kazo di urjanteso. En kazo di fairo, voyajanti mustus saltar de granda altajo por evitar bruladi.

La maxim okupata sistemo di monorelo dil mondo jacas en Tokyo, e transportas plu kam 310,000 voyajanti omnadie. La maxim longa sistemo esas la monorelo di Chongqing, en Popul-Republiko Chinia, kun 55.6 km di total extenso. La maxim anciena sistemo di monorelo jacas en Wuppertal (hike akrochita), Germania, ed esis inaugurita ye 1901.
Wuppertal

**Wuppertal** esas urbo en Germania. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 168,39 km². Ol esas la maxim populoza urbo e centro industriala, ekonomiala, edukala e kulturala di la regiono konocata kom *Bergisches Land*, weste de Germania, an valo di Ruhr.

Ol mencionesis unesmafoye dum la 11ma yarcento. Dum multa yarcenti, lua nuna urbal areo apartenis a diversa teritorii. Dum la 19ma yarcento ol divenis importanta industriala centro di Germania e di tot Europa, nome pri produktado di texaro. Nun existas cirkume 4500 arkitekturala monumenti en la urbo.

Wuppertal konocesas internacione pro lua monorelo, longa de 13,3 kilometri, inaugurita en 1901.

## Geografio

La reliefo di Wuppertal esas kolinoza, jacanta an la valo dil rivero Wupper, qua dividas la urbo en du zoni, norda e suda. La kolini norde apartenas a monti konsistanta ek ardezo, konocata Germane kom *Niederbergisch-Märkisches Hügelland*. La mezavalora altitudo di Wuppertal esas 160 metri.

La klimato dil urbo esas moderema, kun influi oceanala e kontinentala (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 3,1°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 18,7°C. Omnayare, l'urbo recevas mezavalore 1300 til 1400 hori di sunala lumo. La naturala vejetantaro esas bone adaptata a la klimato, tamen la posibleso di pluvegi o frosto desfaciligas agrokultivo en la zono.

La mezavalora yarala pluvo-quanto varias de 1100 til 1200 mm. De novembro til februaro esas la maxim pluvoza epoko. La maxim pluvoza monato esas januaro, kun mezavalore 125 mm. Populara frazo lokala dicas ke "en Wuppertal, pueri naskas portanta parapluvo".

## Referi
Tramveturo

**Tramveturo** esas sistemo di publika transporto qua movas super reli instalita alonge stradi, kelkafoye en separata treki. Ol ordinare ligas quarteri de un urbo, ma anke povas ligar vicina urbi. Ordinare, tramveturi konsideresas transporto-sistemo kun mezagranda kapaceso, kande komparata kun autobusi (basa kapaceso) od urbala fervoyi o treni (alta kapaceso).

Nune la maxim multa sistemi di tramveturi existanta uzas elektro kom fonto di energio, ordinare kaptata de rigida o mi-rigida kabli instalita super la stradi per konduktili en formo di pantografo, ma dum granda parto di la 19ma yarcento existis sistemi di tramveturi tirita per kavali o muli.

La vorti *tram* o *tramway* (origino di Ido vorto "tramveturo") origine signifikis la charioti uzata por transportar karbono en mineyi, e la voyi ube ol uzesis. L'unesma sistemo uzita por transportar pasajeri e tirita per kavali aparis en sud Wals en 1807. En Nord-Amerika l'unesma sistemo inauguresis en 1832 en New York. Anke dum la komenco dil 19ma yarcento aparis sistemi tirita per vaporolokomotivi. Paris uzis multe ta sistemo. En 1873 inauguresis en l'urbo San Francisco, Kalifornia, sistemo tirita per kabli qua duras uzesar til nun.

L'elektrala sistemi remplasis preske komplete la vaporolokomotivi ed animali del fino di la 19ma til komenco di la 20ma yarcento. L'urbo qua unesme probis ta sistemo esis Sankt Petersburg, cirkum la yaro 1880. En 1881 Berlin inauguris lua unesma lineo di elektrala tramveturi. En 1883 Magnus Volk inauguris en Brighton, Anglia, lineo kun disto inter reli di 610 mm. En 1884 ta disto modifikesis a 840 mm, e ta lineo duras esar uzata til nun. En 1892 Bendigo, Australia, inauguris tramvetura sistemo qui uzis baterii, ma abolisis ol cirkume 3 monati pos l'inauguro.

En Amerika, granda parto di la sistemi di tramveturi inaugurita dum la 20ma yarcento desaparis, e nur kelka urbi, exemple Rio de Janeiro (tramveturo di Santa Teresa), Santos (turistala tramveturo-lineo en la centro del urbo), Boston (*Green Line "E"*) ed altri prezervis o restauris anciena vehili e linei precipue por turistala e historiala motivi. Toronto, en Kanada, ankore mantenas sua linei. Tamen, dum recenta yari kelka urbi exemple Rio de Janeiro e Santos en Brazilia inauguris moderna tramveturo-linei por transporto di pasajeri. En Europa, ta transporto-sistemo duras existar o riaparis en granda e mezagranda urbi, maxim-multa-kaze ligata al altra sistemi di transporti, exemple autobusi od urbala fervoyi.

## Referi
Frank Macfarlane Burnet

**Frank Macfarlane Burnet** (3 di septembro 1899 til 31 di agosto 1985) esis Australiana virologiisto qua recevis Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1960.
Gerard Piqué

**Gerard Piqué i Bernabeu** (n. en 1987) esas Hispana futbalisto qua ludas por la futbalo-klubo *F.C. Barcelona*.
Kaarlo Castrén

**Kaarlo Castrén** (1860 til 1938) advokato e politikisto esis chefministro di Finlando de 17 di aprilo til 15 di agosto 1919.
Astronauto

**Astronauto** o **kosmonauto** esas persono entrenita por exekutar flugo od esar kruano en spaconavo o kosmoprobilo en voyajo tra extera spaco. Ante, ta vorti uzesis por personi entrenita precize kun skopo explorar extera spaco, ma nune li uzesas por ulu qua voyajus en spaconavi kun altra skopi, exemple ciencisti, turisti, jurnalisti ed altri.

Segun la *Fédération Aéronautique Internationale* (FAI) austronautikala flugi esas nur flugi qui superiras l'altitudo di 100 km. Til la 20ma di junio 2011 523 personi de 38 landi, di qui 24 personi voyajis adextere l'orbito di la Tero. Tri voyajis adsur Luno du foyi: Jim Lovell, John Young e Eugene Cernan. Til 2008 la rekordo di maxima tempo akumulata en extera spaco apartenis a Rusa kosmonauto Sergei K. Krikalev, kun 803 dii, 9 hori e 38 minuti.

## Referi
Kosmoprobilo

**Kosmoprobilo** esas spaconavo sen kruo uzata por explorar ed studiar altra planeti, sateliti, asteroidi o kometi. Ordinare, kosmoprobili havas ikonometri, fotografili ed altra rekursi por obtenar fizikala e kemiala informi pri la studiita cielala korpo e transmisar ta informi a Tero.

L'unesma kosmoprobilo dil historio esis *[[Luna 1]]*, lansita ye 2 di januaro 1959 da Sovietia por studiar Luno. *Luna 1* fotografis Luno e deskovris ke ol ne havis magnetala feldo. Pro un eroro en la tempo di bulo di lua fuelo ol ne eniris en orbito di Luno, inverse ol eniris heliocentral orbito. Ye 24 di septembro 1970 *[[Luna 16]]* divenis l'unika Sovieta spaconavo ke sucesoze obtenis e sendis exemplero di lunala sulo a Tero.

Dum la yari 1970a, Usa lansis misioni Pioneer 10 e Pioneer 11 por explorar Jupitero e Saturno. Lu deskovris luni de ta planeti nekonocita til ta epoko. Ye 1976 Pioneer 10 krucumis l'orbito di Saturno ed ye 1979 ol krucumis l'orbito di Urano. Lua misiono finis oficale ye 31 di marto 1997 kande ol atingis 67 astronomiala unaji de Suno.
Paul Heyse

**Paul Johann Ludwig von Heyse** (1830 til 1914) esis Germana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1910.
Paul Ludwig Ewald von Kleist

**Paul Ludwig Ewald von Kleist** (1881 til 1954) esis Germaniana naziista marshalo dum duesma mondomilito.
Jean Renoir

**Jean Renoir** (1894 til 1979) esis Franca filmifisto. Il esis filiulo di Pierre-Auguste Renoir, e skribis la biografio de lua patro.
Meduzo (mitologio)

**Meduzo** o **Medusa** en Greka mitologio esis monstrino kun serpenti vice ke hari en lua kapo. Segun la mitologio, irgu qua spektis el, esis nemediate transformita en roko.

El esis un ek tri gorgoni (kun Steno ed Euriale), nura mortiva. Pegazo naskis de sango di Meduzo, pos Perseus senkapigar el.
Kosmonavo

**Kosmonavo** esas vehilo o mashino uzata por navigar en extera spaco. Kosmonavi uzesas por multa skopi, inkluzite telekomuniko, meteorologial observi, explorar planeti, e transportar astronauti e/o vari.

En sub-orbitala flugo, kosmonavi iras ad extera spaco e rivenas a Tero sen enirar en orbito. En orbitala flugi, kosmonavi eniras l'orbito di la Tero o di altra planeti o naturala sateliti. Nun, kelka kosmonavi voyajas en trajektorii qui abandonos la sunala sistemo.
Lucio Costa

**Lucio Marçal Ferreira Ribeiro Lima Costa** (1902 til 1998) esis Brazilian arkitekto. Il kreis urbala projeto de l'urbo Brazilia, dum ke Oscar Niemeyer projetis l'edifici.
Bernardo Bertolucci

**Bernardo Bertolucci** (n. ye la 16ma di marto 1941 til la 26ma di novembro 2018) esis Italiana filmifisto, notora, inter altri, por la filmi * [[Ultima Tango en Paris]]* e *[[1900]]*.

## Referi
Templo Mormona en Cardston, Alberta

**Templo di Cardston, Alberta** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Cardston, stato Alberta, Kanada. Inaugurita en 1923, ol esis l'unesma templo dil Eklezio konstruktita exter Usa. La propra urbo kreesis en 1887, da Mormoni.

La templo konstruktesis en krucata formo, e ne havas la statuo dil anjelo Moroni.
Templo Mormona en Anchorage

La **Templo di Anchorage** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Anchorage, stato Alaska, Usa. Inaugurita en 1999, la templo nun uzesas da habitanti di Alaska ed Yukon, Kanada.
Templo Mormona di Baton Rouge

La **Templo di Baton Rouge** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Baton Rouge, stato Louisiana, Usa. L'unesma misioneri Mormona arivis a Louisiana en 1841. La stato esis eniro-loko por enmigranti qui kovertis su al Eklezio, nome Britaniani. Tamen, la maxim multa migris ad altra regioni. En 1895 altra grupo di misionisti sendesis a la stato, e nun existas cirkume 24 mil praktikanti ibe.
Templo Mormona en Bismarck

La **Templo di Bismarck** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta en Bismarck, Nordal Dakota, Usa.
Konstantin Eduardovich Ciolkovski

**Konstantin Eduardovich Ciolkovski** (n. ye la 17ma di septembro 1857 til la 19ma di septembro 1935) esis Rusa ciencisto qua studiis e developis fuzei ed astronautiko.

Honore di Konstantin Ciolkovski nomizesis asteroido de precipua zono 1590 Tsiolkovskaja, deskovrita en 1933.
Templo Mormona en Boise

La **Templo di Boise** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Boise, Idaho, Usa. Ol servas membri del Eklezio de Idaho ed anke de Oregon.
Templo Mormona en Kirtland

La **Templo di Kirtland** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Kirtland, stato Ohio, Usa. Nun mantenata da tale nomizita "Komunitato di Kristo", ol esas un ek la maxim anciena Mormona templi di Usa, e historiala loko.
Templo Mormona en Detroit

La **Templo di Detroit** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Detroit, Usana stato Michigan. Ol dedikesis unesmafoye en 1957, da David O. McKay, lor la prezidanto dil Eklezio.
Templo Mormona en Manti

La **Templo di Manti** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Manti, stato Utah, Usa. Ol esis la 3ma templo Mormona konstruktita weste de fluvio Mississippi, e nun esas klozata por rinovigo.
Templo Mormona en Nashville

La **Templo di Nashville** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Franklin, distanta cirkume 20 kilometri de Nashville, stato Tennessee, Usa.
Templo Mormona en Memphis

La **Templo di Memphis** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Memphis, Tennessee, Usa. Lua konstrukturo havas entote  m² ( futi).
Templo Mormona en Oquirrh Mountain

La **Templo di Oquirrh Mountain** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo South Jordan, stato Utah, Usa. Ol servas regiono habitata da cirkume 83 mil adepti.
Templo Mormona en Provo

La **Templo di Provo** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Provo, Utah, Usa. En oktobro 2021, la prezidanto dil Eklezio anuncis ke la templo rikonstruktesos segun nova projeto.
Templo Mormona en Colonia Juárez

La **Templo di Colonia Juárez** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Colonia Juárez, stato Chihuahua, Mexikia.
Templo Mormona en Mérida

La **Templo di Mérida** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Mérida, stato Yukatan, Mexikia. Ol esis la 11ma templo Mormona konstruktita en Mexikia.
Templo Mormona en Panama-Urbo

La **Templo di Panama-Urbo** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta en Panama-urbo, Panama.
Templo Mormona en Montréal

La **Templo di Montréal** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Montréal, Kebekia, Kanada. Ol recevas adepti de Montréal, Ottawa ed Ontario, ed anke de Vermont e Nova York, en Usa.
Templo Mormona en Helsinki

La **Templo di Helsinki** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Helsinki, Finlando. Diferanta de altra templi qui aceptas viziteri, ca templo nur apertesas por adepti.
Templo Mormona en London

La **Templo Mormona en London** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta en London, Unionita Rejio.
Templo Mormona en Stockholm

La **Templo di Stockholm** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta en Stockholm, Suedia. Ol recevas adepti de Suedia, Norvegia e Latvia.

Vicina a la templo existas sepulteyi de fer-epoko.
Templo Mormona en Saint Paul

La **Templo di Saint Paul** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Saint Paul, stato Minnesota, Usa.
Templo Mormona en St. George

La **Templo di St. George** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo St. George, stato Utah, Usa.
Templo Mormona en Edmonton

La **Templo di Edmonton** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Edmonton, stato Alberta, Kanada. Ol esis la 2ma templo dil Eklezio konstruktita en la stato Alberta, dop la templo di Cardston.
Templo Mormona en Nuku'alofa

La **Templo di Nuku'alofa** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Nuku'alofa, Tonga. Ol jacas centre del insulo Tongatapu, la maxim granda insulo di la lando, tamen kalka milii sude de la chef-urbo Nuku'alofa.
Templo Mormona en Papeete

La **Templo di Papeete** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Papeete, Tahiti.
Templo Mormona en Suva

La **Templo di Suva** esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta an urbo Suva, Fidji. Ol inauguresis ye la 18ma di junio 2000 da Gordon B. Hinckley, lor la prezidanto dil Eklezio, e modernigesis en 2014.
George Herbert Hitchings

**George Herbert Hitchings** (1905 til 1998) esis Usana mediko qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1988.
Nova Testamento

La **Nova Testamento** esas parto del Biblo kristana, e konsistas ek ensemblo di libri skribita kelka yari pos la morto di Iesu de Nazaret. La kanono di la Nova Testamento komencis developesar dum a 2ma yarcento e rapide generala konsenso formacesis pri la quar evangelii, Agadi dil Apostoli, e kelka epistoli da Paulo, ma la stando di kelka libri disputesis longatempe.

## Kanonigo
Ne esis kanono dum la 1ma yarcento. Nun ciencisti pensas ke la agi di Markion en la 140ma yari esis importanta kauzo por la proceo di kanonoformaco. Segun Markus, la Deo dil Anciena Testamento esis mala ed il forigis omna referi pri ol en sua kanono, konsistante ek la Evangelio da Lukas ed la epistoli di Paulo, amba en extensale redaktita formi. Ito esis la unesma kanono en kristanismo. Kristanismo ankore konsistis precipue da Judi, do lia agado esis tre ofensiva.

## Vidar anke
* Evangelio da Santa Mateus
* Evangelio da Santa Markus
* Evangelio da Santa Lukas
* Evangelio da Santa Ioanes
* Agadi dil Apostoli
Camille Paglia

**Camille Anna Paglia** (n. ye la 2ma di aprilo 1947) esas Usana skriptistino e profesorino che Universitato dil Arti en Philadelphia, Pensilvania, depos 1984. El kritikas mult aspekti di moderna kulturo, ed esas autorino di *Sexual Personae*. El anke kritikas Usana feminismo.
James Mirrlees

**James Alexander Mirrlees** (5ma di julio 1936 til la 29ma di agosto 2018) esis Britanian ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri Ekonomiko en 1996.
Myron Scholes

**Myron Samuel Scholes** (n. en 1941) esas Kanadan-Usan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1997.
Merton Miller

**Merton Howard Miller** (1923 til 2000) esis Usan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1990.
Carcassonne

**Carcassonne** esas chef-urbo dil departmento Aude, en Ocitania, Francia, jacanta 90 km sudeste de Toulouse, en eskarto inter Pirenei e Centrala masivo. Segun statistiki de 2018, ol havis  habitanti.

## Historio

### 19ma yarcento
La murego dil urbo falis en ruini, tale ke en 1849 Franca guvernisteso opinionabis pri demolisar ol. Tamen, historisti Jean-Pierre Cros-Mayrevieille e Prosper Mérimée facis kampanio pro prezervar la fortreso kom historiala monumento. Pose, arkitekto Eugène Viollet-le-Duc restauris ol.

La portifukuro konsistas ek duopla ringo di muregi e 53 turmi. Ol servis kom inspirajo por Carcassonne-ludo.

## Extera ligili
* virtuala vizito
Edward Bok Lewis

**Edward Bok Lewis** (1918 til 2004) esis Usana genetikisto qua recevis Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1995.
Anciena Testamento

L**'Anciena Testamento** esas la unesma parto dil Kristana Biblo. Ol komencas per la Genezo e kontenas 39 o 46 libri, qui adjuntesas al 27 libri dil Nova Testamento formacante la Biblo, qua entote kontenas 66 o 73 libri.
Justus von Liebig

**Justus von Liebig** (1803 til 1873) esis Germana kemiisto. Ilu deskovris nitro, deskriptis kloroformo samatempe kam Samuel Guthrie, e judikesas kom la "patro dil industrio di sintezala dungo".
Pedofilio

**Pedofilio** (de Grekiana vorti *Pedos* (= Puero) e *philia* (= amikeso) esas perversgo qua konsistas ek sexual atrakto o deziro por pueri, generale evante 12 admaxime yari, sive maskula o femina. La frazo "paedophilia erotica" kreesis en 1886 da Austriana psikiatriisto Richard von Krafft-Ebing, en lia libro *Psychopathia Sexualis*.

Segun la vortaro *The American Heritage Stedman's Medical Dictionary*, "pedofilio esas l'ago o fantazio de un adulto pri mantenar sexuala relato kun puero o pueri". Quankam ol generale esas plu komuna en viri, anke existas mulieri qua prizentas ta desordino.

## Videz
* pedofilia aktivismo

## Referi
Reda Kruco

**L' Internaciona Movado di la Reda Kruco e di la Reda Miluno (o Krecento)** esas internaciona humanal organizuro fondita da Henri Dunant.

La primara impulso a fondo dil internaciona helpo-organizuro esis la shokiva experienci di Henry Dunant sur la bataliofeldo en Solferino en 1859. La precipua fondoyaro di la Reda Kruco esas 1863, kande Dunant kunvokis la unesma komitato ponderar, quale on povas sekurigar per internaciona kontrati la medicinala kuraco e la flego di la vunditi dum milito.

La organizuro di la Reda Kruco kreesis por protektar homala vivo e saneso, e por preventar e moderar homala sufreso, sen dicerno di raso, nacioneso, sexuo, religiala kredo, klaso o politikal opiniono.

Reda Kruco havas nun cirkum 97 milioni de membri en tota mondo. Nacionala Reda Kruci e Nacionala Reda Krecenti funcionas en preske omna landi. Nun 189 nacionala Reda Kruci o Reda Krecenti existas en tota mondo.

La movemento dil Internaciona Reda Kruco e Reda Miluno konsistas ek diversa nedependanta organizuri unionita en la movemento tra komuna bazala principi, simboli, skopi e statuti. 

La parti di la Reda Kruco esas:
* Internaciona Komitato di la Reda Kruco (ICRC), fondita en 1876 kun sideyo en Genève, Suisia.
* Internaciona Federuro di Reda Kruci e Reda Miluni (IFRC), fondita en 1919 por koordinar la 190 nacionala Reda Kruci e Reda Miluni en tota mondo.

La komuna principi bazala di la Reda Kruco esas:
* humaneso, t.e. omna kunhomi esas traktita humane;
* equaleso, t.e. omna kunhomi esas equala;
* senpartisala, t.e. la politikala opinioni ne efektigas a la helpanti;
* nedependo, t.e. la agi decidesas e la helpo donesas segun la propra principi di la Reda Kruco; 
* fakultativeso, t.e. omna helpanti esas volontarii;
* globaleso, t.e. la principi esas intersama en omna loko di la mondo nedepentante de religii, politiko e c.;
* uneso, t.e. en omna lando de la mondo esas nur un landala organizuro di la Reda Kruco (kun la lokala societi).
Félicien Marceau

**Félicien Marceau** (n. *Louis Carette* ye la 16ma di septembro 1913 til la 7ma di marto 2012) esis Belga-Franca skriptisto, pasionoza por la skripti da Balzac e Dostoyevski.

Ilu laboris en Belga nacionala brodkasto til mayo 1942. Minacita dum purigado, decidis vivar en Vatikano e pose en Francia.

Ilu recevis la premio *Prix Goncourt* por lua verki *Creezy* en 1969. Ye la 27ma di novembro 1975 il elektesis ad Académie française, sucedinta Marcel Achard.

## Referi
Karbohidrato

**Karbohidrato** esas organika kompozajo kun empirika formulo C*m*(H2O)*n*, c.e. ol konsistas ek karbo, hidrogeno ed oxo. Ta vorto ordinare uzesas en biokemio kom sinonimo di **sakarido**.

Karbohidrati dividesas en quar kemiala grupi: monosakaridi, disakaridi, oligosakaridi e polisakaridi. Ordinare monosakaridi e disakaridi nomizesas sukri.
Richard von Krafft-Ebing

**Richard Fridolin Joseph Freiherr Krafft von Festenberg auf Frohnberg**, konocata kom **von Ebing** (1840 til 1902) esis Germana-Austriana psikiatriisto. Il skribis la libro *Psychopathia Sexualis* e kreis, inter altri, la termini sadismo e pedofilio.
Sadismo

**Sadismo** esas karaktero di personeso distingata da uzajo di krueleso por establisar dominacajo en un relato, sexuala o ne. Sadisti sentas plezuro en humiligar altra persono o personi, od animali, specale en prezenteso di altri, e generale obligas la humiliata personi a facar kozi ke il o el ne prizas, nur por vidar sufrado e doloro. La vorto "sadismo" kreesis kom refero a la verki dil Markezo de Sade, Franc autoro de 18ma yarcento qua skriptis pri plezuro di humiligar e facar altra personi sufrar.

Sadista personi povas kombinar kun Mazokisti por obtenar mutuala plezuro: dum ke Sadisti sentas plezuro en humiliar e vundar, Mazokisti sentas plezuro en sufrar humiligo e doloro.
Michael Stuart Brown

**Michael Stuart Brown** (n. en 1941) esas Usana genetikisto qua recevis Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1985.
Escherichia coli

***Escherichia coli***, anke abreviata ***E. coli*** esas bakterio Gram-negativa qua ordinare vivas en intestini di animali kun varma sango. La majoritato di *E. coli* esas nenociva, ma kelka varietati povas produktar intoxiki en homi. La nenociva varietati esas parto de l'intestinala floro, e povas beneficar olia hosti pro la produktado di vitamino K2 e pro preventar l'establiso di morbifanta bakterii en l'intestino.

## Referi
Fermentaco (biokemio)

**Fermentaco** esas procedo por extraktar energio de oxidigo di organika kompozaji, exemple karbohidrati, uzanta endogena elektrono acepto, qua esas kustume organika kompozajo. Kontraste, respirado esas ube elektroni transferesas ad oxo od altra exogena elektronal acepto, tra elektrala transporto kateno. Fermentaco esas importanta en anaerobiala stando ube esas ne oxidigiva fosforilaco* a mantenar la produkto di ATP adenozino trifosfato per glikolizo. Dum fermantaco, piruvo acido metabolizesas en diversa kompozaji. 

## Referi
George la 4ma di Unionita Rejio

**George la 4ma** (George Augustus Frederick) (1762 til 1830) esis la Princulo di Wals e plu tarde rejo George la 4ma, la rejulo di Unionita Rejio. Ilu regnis de 1820 til 1830.

Ye la 15ma di decembro 1785 George mariajesis kun Maria Fitzherbert, en chambro di elua domo en London. To eventis pos plura amor-aferi di George. Ilu minacis poniard-agar su se el ne mariajesis kun il. El esis plu evoza kam il de sis yari, esis duopla-vidvino e katoliko. George, evante min kam 25 yari, mustis ganar oficala aprobo por la mariajo, quon il ne recevis. Legale en Britania la mariajo esis nihila. 

George duris havar amor-aferi pos la mariajo. En junio 1794 Maria informis ilu per letro ke lia afero esas finita. En 1795 George mariajesis kun Caroline, filiino di duko Karl la 2ma di Braunschweig. Ca mariajo, qua esis oficale aranjita, ne esis sucesoza.

George esis la regento di la guvernerio di lua patro pos 1811.

Ilu duktis spensema maniero di vivo qua kontributas a la modi di Britana regenteso. Il esis meceno di nova formo di liberatempo, stilo e gustado. Il komisas John Nash por konstruktar royala paviliono en Brighton e rimodlar la palaco di Buckingham, e Sir Jeffry Wyatville rikonstruktar la kastelo di Windsor. George esis instrumento en la fondo di nacionala galerio en London e rejala kolegio en London.
Frederick Banting

**Frederick Grant Banting** (1891 til 1941) esis Kanadana mediko e ciencisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1923 pro la deskovro di insulino.
Otto Fritz Meyerhof

**Otto Fritz Meyerhof** (1884 til 1951) esis Germana ed Usana (de 1940) mediko e biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino] en 1922 pro lua verki pri muskula metabolio, inkluzite glikolizo.
Biofiziko

**Biofiziko** esas interfaka cienco qua uzas metodi di fizikala cienci por studiar biologiala sistemi. Biofiziko povas studiar omna faki de biologio, de molekulala skalo til granda vivanta organismi. Exempli pri biofizikala studii esas la studii pri audado, biomekaniko (studio pri la movado di vivanta organismi), l'ago da enzimi kom katalizanti, produktado di elektro en kelka vivanta organismi, edc.

Esas posibla ke dum la 21ma yarcento fizikisti, biologiisti e kemiisti studios la sama fenomeni ed eventi en la sama laboratorii. Kelk exempli:
* studii pri neurocienco augmentis e produktis plu bona rezulti de pos ke aplikesis la legi di elektromagnetismo, optiko e fiziko molekulala al studio di neuroni;
* studii pri osmozo di la membrano celulala;
* komputeri povas enrejistrar l'elektrala signi emisata dal cerebro por movar ula brakio o gambo di ula persono sana, e riproduktar ca signi por movar protezo en kripla persono.

## Referi
Insulino

**Insulino** esas hormono produktita en la pankreato por regular karbohidrato e grasi en la korpo di homi od altra animali. Insulino stimulas la celuli dil hepato, muskuli e larda tisui kaptar glikoso de sango por transformar ol en glikogeno.
Judoo

**Judoo** (en Japoniana 柔道 jūdō, qua signifikas "dolca maniero") esas moderna kombat-arto, kombato-sporto ed Olimpiala sporto kreita en Japonia en 1882 da Jigoro Kano. Lua precipua traito esas konkursanta elemento, ube la skopo esas lansar opozanto en sulo, senmovigar lu, o koaktar opozanto a cedar per strangulo. Kano kopiis tekniki de du skoli di jiu-jitsu, praktikita da samurayi en bataliagri til la komenco di la 19ma yarcento.

Unesma konkurso pri judoo en l'Olimpiala Ludi eventis dum l'Olimpiala Ludi en Tokyo, 1964, por viri. Dum l'Olimpiala Ludi en Barcelona, 1992, ol eventis unesmafoye por mulieri.
Sangogrupo

**Sangogrupo** o **sanguina tipo** esas klasifikuro di sango apogata sur la prezenteso di heredinta antigeni en la surfaco di reda celuli dil sango. Ta antigeni povas esar proteini, karbohidrati, glikoproteini o glikolipidi, dependanta de la sistemo uzata por klasifikar sangogrupi. Kelka antigeni anke anke povas esar prezenta en la surfaco di altra tipi di celuli de diversa tisui. Existas 33 sistemi di sangogrupi en homi, nune agnoskata dal internaciona societo por transfuzo di sango.https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4260296/

## Sistemo
La sistemo ABO esas la maxim importanta sistemo di sangogrupo por transfuzo di sango en homi. L'asociita anti-A ed anti-B antikorpi ordinare esas *imunoglobulino M*. Personi kun tipo di sango "A" havas reda globuli kun antigeni "A" en lua surfaco, ed antikorpi kun antigeni "B" en la plasmo. Personi kun tipo di sango "B" havas reda globuli kun antigeni "B" en lua surfaco, ed antikorpi kun antigeni "A" en la plasmo. La personi kun tipo di sango "O" o "0" ne havas antigeni "A" o "B" en la surfaco di lua reda globuli ma havas antikorpi kontre la du en la plasmo. Fine, la personi kun tipo di sango "AB" havas la du antigeni "A" a "B" en la surfaco di lua reda globuli ma havas nula antikorpi kontre la du en lua plasmo.

Infre esas tabelo qua montras kom fenotipi A, B, AB ed O formacesas, segun singla pari di geni:
V-2

**V-2**, Germanian abreviuro di *Vergeltungswaffe 2* esis balistikala fuzeo developita e konstruktita da nacional-socialista Germania, ed uzita specale por atakar London e pos Antwerpen. Ol esis l'unesma balistikala fuzeo di longa porteo, ed uzis liquida kombusteblajo. Pos Duesma mondomilito, Usani e Sovietiani havis acesi a lua teknikala desegni e a Germana ciencisti qui developis ol.

Germania lansis cirkum 3,000 V-2 fuzei vers London e pos Antwerpen. L'ataki rezultis plu kam 7,000 morti en l'urbi bombardita, ed on kalkulas ke plu kam 12,000 karcerani uzita kom sklavi por produktar ol mortis en aerala ataki kontre lua fabrikerii.

## Referi
Modena

**Modena** esas urbo en la regiono di Emilia-Romagna, Italia. Ol esas sideyo di un fabrikerio di Ferrari.

## Fratal urbi
Pi

**** (kelkafoyi skribata **pi**) esas matematikala konstanto qua esas la raporto di kelka Euklidana cirklokurvo a lua diametro.  esas proxime egala a 3.14. Multa formuli en matematiko, cienco ed injeniorarto kontenas , qua esas un ek la maxim importanta matematikala konstanti. Exemple, l'areo di disko esas egala a  multiplikata per la quadrato di la radiuso de la cirklo.

## Historio
L'unesma kalkuli pri proxima valoro di  facesis en Babilonia ed Antiqua Egiptia.

L'unesma algoritmo kreesis da Arkimedes en 250 aK.

## Alternativa konstanto τ
Matematikisto Robert Palais definis τ=2π. La vantaji di ca defino esis:
* τ reprezentar l'angulo di cirklo kompleta.
* Multa formuli divenis plu simpla.

## Referi
José Lins do Rego

**José Lins do Rego Cavalcanti** (1901 til 1957) esis Braziliana regionala skriptisto.

## Noveli
**Menino de Engenho* (1932)
**Doidinho* (1933)
**Bangüê* (1934)
**O Moleque Ricardo* (1935)
**Usina* (1936)
**Pureza* (1937)
**Pedra bonita* (1938)
**Riacho doce* (1939)
**Água-mãe* (1941)
**Fogo morto* (1943)
**Eurídice* (1947)
**Cangaceiros* (1953)
**Histórias da velha Totonha* (1936)
**Gordos e magros* (1942)
**Poesia e vida* (1945)
**Homens, seres e coisas* (1952)
**A casa e o homem* (1954)
**Meus verdes anos* (1956)
**Presença do Nordeste na literatura brasileira* (1957)
**O vulcão e a fonte* (1958)
**Dias idos e vividos* (1981)
Matematikala konstanto

**Matematikala konstanto** esas specala nombro, maxim-multa-kaze reala nombro, qua esas "signifikante interestanta en kelka voyo".

Konstanti acensas en multa diferanta arei di matematiko, exemple la nombri ''e'' e π, ed existas en diversa kuntexti, exemple geometrio, nombrala teorio e kalkulo.

## Referi
Universala deklaro pri homala yuri

**Universala deklaro di homala yuri** esas deklaro adoptita da general asemblo di Unionita Nacioni per la resolvo 217 A (III), ye 10 di Decembro 1948 en Paris, olqua savigas la homala yuri konsiderita bazala.

L'uniono di ca deklaro ed internaciona pakti pri homala yuri formacas to quo konocesas kom universala deklaro di homala yuri.

L'unesma artiklo di la deklaro dicas:

"Omna homi naskas libera ed egala relate digneso e yuri. Li esas dotita per raciono e koncienco e devas agar vers l'una l'altra en spirito di frateso."

## Lektez
* Homala yuri (Anke extera ligilo: Universala deklaro di homala yuri)
Pedro Menéndez de Avilés

**Pedro Menéndez de Avilés** (1519 til 1574) esis Hispan admiralo ed explorero. Ilu fondis l'urbo St. Augustine, Florida, en 1565.
Everglades

**Everglades** esas naturala regiono di subtropikala marshi en la sudo di Usana stato di Florida.

La regiono komencas proxim Orlando, Florida apud la rivi dil fluvio Kissimmee, qua descharjas aden Lago Okeechobee. L'aqui qui ekfluas de la lago dum la pluvoza sezono formacas lenta fluvio, 97 km larje e 160 km longe, qua fluas til Florida-bayo en la sudo dil stato. Everglades subisas inundadi dum la pluvoza sezoni, e fairi dum la sika sezoni.

## Klimato
La klimato di la regiono esas subtropikala, ed yarala mezavalora temperaturo varias de 16ºC til 27ºC. Dum la somero, la temperaturi ordinare superiras 32ºC. De aprilo til fino di oktobro eventas pluvoza sezono, qua koncentras 75% del yarala pluvi. Nur 25% del yarala pluvi falas de novembro til marto.

## Historio
Homi ja habitis la sudo di Florida cirkume  yari ante nun. Du precipua tribui vivis en la regiono: Kalusa e Tequesta. Pos kontakto kun Hispaniani en fino dil 16ma yarcento la du tribui gradope desaparis. Indijeni Seminole, tribuo qua asimilis altra tribui, movis vers la regiono dum la fino dil 19ma yarcento, sub preso di Usana militisti, pos la Duesma Seminole-Milito.

## Nacionala Parko

Nacionala Parko Everglades esas Usana Nacionala Parko en Florida qua protektas la sudala 20 procento del originala Everglades.
Henry Flager

**Henry Morrison Flagler** (1830 til 1913) esis Usan entraprezisto. Il esis asociito kun John D. Rockefeller en *[[Standard Oil]]*, fondis Palm Beach, Florida e konstruktis ferovoyo *Florida East Coast*, de la nuna Jacksonville til Miami.
Andrew Fisher

**Andrew Fisher** (1862 til 1928) sindikatano e politikisto, esis chefministro di Australia 3 foyi: de 1908 til 1909, de 1910 til 1913 e de 1914 til 1915.
Drenado

**Dreno** esas l'evakuado naturala od artificala di aquo de la sulo o de la subsulo di ul areo. Kelkafoye, ta depreno di ecesi di aquo en kelk arei bezonesas, por permisar l'agrokultivo o l'establiso di habitanti.

## Historio
Dum l'antiqueso, civilizesi an la valo dil fluvio Indo ja uzis sistemi pri dreno ed eskarto di kloakajo. Ta sistemi esis plu efikema kam la sistemi uzita dum Mezepoko en Europa, ed anke kam la sistemi ankore uzata en India e Pakistan.

Dum la prehistorio en Europa, la regiono inter Amsterdam, Haarlem e Leiden kovresis da multa lagi. L'extraktado di torfo dum yarcenti gradope permisis l'uniono di multa lagi por formacar granda lago konocita kom Haarlemmermeer. De fino di la 15ma yarcento en Nederlando uzesis sistemi di vento-muelili por movar aquo vers dreno-kanali. Drenado finis nur dum la 19ma yarcento kande vapora mashini komencis uzesar. La lago desaparis komplete de 1849 til 1852, e centi di km² divenis uzebla por agrokultivo e konstrukturi.

## Uzo
Ultre Nederlando, altra regiono qua uzas multe dreno esas Florida, Usa, en la regiono di plantacaji di citrusi. Pos periodi di intensa pluvi, pumpili uzesas por drenar plantacaji ed impedar domajo di arbori.