open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kuboradiko

**Kuboradiko** en matematiko esas termino difinita por nombri reala e komplexa. Por nombro x es tala nombro y, ke y^3 = x. Rezulti di kubala radikifo havas simbolo \sqrt[3]{x}.

## Exempli di radikifo kubala
: \begin{align}
\sqrt[3]{1} &= 1                                        &\sqrt[3]{11} \approx 2{,}2239800905 6931552116 53633... \\
\sqrt[3]{2} &\approx 1{,}2599210498 9487316476 72106... &\sqrt[3]{12} \approx 2{,}2894284851 0666373561 60844... \\
\sqrt[3]{3} &\approx 1{,}4422495703 0740838232 16383... &\sqrt[3]{13} \approx 2{,}3513346877 2075748950 00163... \\
\sqrt[3]{4} &\approx 1{,}5874010519 6819947475 17056... &\sqrt[3]{14} \approx 2{,}4101422641 7522998612 83696... \\
\sqrt[3]{5} &\approx 1{,}7099759466 7669698935 31088... &\sqrt[3]{15} \approx 2{,}4662120743 3047010149 16113... \\
\sqrt[3]{6} &\approx 1{,}8171205928 3213965889 12117... &\sqrt[3]{16} \approx 2{,}5198420997 8974632953 44212... \\
\sqrt[3]{7} &\approx 1{,}9129311827 7238910119 91168... &\sqrt[3]{17} \approx 2{,}5712815906 5823535545 31872... \\
\sqrt[3]{8} &= 2                                        &\sqrt[3]{18} \approx 2{,}6207413942 0889660714 16612... \\
\sqrt[3]{9} &\approx 2{,}0800838230 5190411453 00568... &\sqrt[3]{19} \approx 2{,}6684016487 2194486733 96273... \\
\sqrt[3]{10}&\approx 2{,}1544346900 3188372175 92935... &\sqrt[3]{20} \approx 2{,}7144176165 9490657151 80894...
\end{align}
Infiniteso

**infiniteso** esas ento senlimita (sence sive qualeso sive quanteso). Simbolo di lo es lemniskato \infty.
Projektiva spaco

**Projektiva spaco** en geometrio esas modifiko di spaco per juntar a ensemblo dil omna punti dil spaco – omna direcioni di ca spaco.
Afina spaco

**Afina spaco** en geometrio esas abstrakta strukturo generaliginta tala propraji di euklidana spaco quala es nedependa de termini *longeso* e *[[angulo]]*. En l'afina spaci on povas sustracionar punti por indikar vektoro, e movar punto pri la vektoro, t.e. adicionar vektori a punto. Especale ne existas ula punto, qua on povus konsidererar kom *komenco*. 1-dimensionala spaco ol es nomita *afina lineo*, e 2-dimensionala – *afina plano*.

L'afina spaco konsideresas kom spaco inter eukladana e projektiva.
Grado di libereso

**Grado di libereso** en multa ciencala feldi esas nombro di parametri of sistemo, qui povas variar nedepende.
Du-dimensionala spaco

**Du-dimensionala spaco**, **2D-spaco** o simple **2D** en geometrio esas matematikala spaco pri du dimensioni signifikanta  punti qui havas du gradi di libereso: lia lokizi povas esar lokale eskriptita per du koordinati o li povas movar su aden du nedependanta direcioni.
Euklidana disto

**Euklidana disto** en matematiko esas longeso di lineosegmento inter du punti en Euklidana spaco. To povas kalkulesar de karteziana sistemo koordinatala di punti uzante teoremo di Pitagoro.
Afina plano

**Afina plano** esas du-dimensionala spaco afina spaco.

Exemplo dil afina plani es euklidana plani qui es afina ye reala nombri provizinta per metrika spaco, euklidana disto.
Metrika spaco

**Metrika spaco** en topologio esas ensemblo traktita per *metriko*, t.e. funciono, qua determinas disto inter omna paro di elementi del ensemblo.
Tri-dimensionala spaco

**Tri-dimensionala spaco**, **3D-spaco** o simple **3D** en geometrio esas nomo di euklidana spaco pri tri dimensioni od equivalant ad ol karteziana spaco. Plu larje 3D-spaco signifikas es vektorala spaco pri tri dimensioni.
Plana subspaco

**Plana subspaco** en geometrio esas subspaco di afina spaco qua ipsa es spaco afina. Partikulare, kaze ube parenta spaco es euklidana la plana subspaco es euklidana subspaco, qua heredas nociono di disto del olua parenta spaco. 

En spaco n-dimensionala, ube existas k-plani di omna dimensiono kun k equalesanta de 0 til n; plani, qui es un dimensiono min basa (n-1) nomizesas hiperplani.
Projektiva transformo

**Projektiva transformo** esas bijektio duktanta projektiva spaco a su ipsa e prenanta punti sur un lineo.
Hiperplano

**Hiperplano** en euklidana spaco n-dimensionala es ensemblo di solvuri di equacioni forme:
: a_1\cdot x_1+a_2\cdot x_2+\ldots+a_n\cdot x_n=A

ube ne omna koeficienti a_i equalesas *0*.

La hiperplano havas dimensiono un min basa kam spaco, enqua ol existas, do pri du-dimensionala spaco ol es lineo, e pri 3D-spaco – plano.

Altre la hiperplano esas subspaco afina di (n-1)ma dimensiono kontenata en spaco \mathbb R^n.

Generaleso dil hiperplano es hipersurfaco.
Hipersurfaco

**Hipersurfaco** esas generaleso di termino hiperplano e relatas a mult-dimensionala geometrio.

La termino ofte aparadis en analitikala geometrio kom solvuri di equacioni forme:
: F(x_1,x_2,\dots,x_n)=0

Por lineal equaciono forme:
: a_0 + a_1\cdot x_1+a_2\cdot x_2+\ldots+a_n\cdot x_n=0

la hipersurfaco divenis hiperplano.
Duopla relato

**Duopla relato** o **duopla proporciono** esas en geometrio relatas a proporciono di quar kunlineala punti kom funciono forme:
: (A,B;C,D)\to\frac{A^*-C^*}{A^*-D^*}\cdot\frac{B^*-D^*}{B^*-C^*},

ube punti A, B, C, D konsentas pri A\neq D, B\neq C, e X^* es koordinato punto en koordinatala sistemo sur determinata lineo.

Ol es bazala termino en projektiva geometrio.
Projektiva geometrio

**Projektiva geometrio** esas domeno di matematiko okupanta pri explorar propraji di geometriala figuri existanta che projektiva transformo.
Navigado

**Navigado** esas termino pri determinar aktuala situo e maxim apta voyo a skopeyo por homi, navi ed alta veturi movanta.
Sferala geometrio

**Sferala geometrio** esas geometrio di surfaco di sfero. Ol uzesas de kelk yarcenti pri navigado e astronomio.
Postulato di Euklid

**Postulato di Euklid**, **postulato pri paraleleso** o **5ma axiomo di Euklid** es un ek axiomi di euklidana geometrio.

Olua formo es: *Se [[Lineo (matematiko)|lineo]] intersekas du linei kreante du intern anguli en la sama flanko pri sumo min mikra kam du ort-anguli, konseque ta linei intersekas en flanko, enqua situesas menciit anguli interna*.
Neeuklidana geometrio

**Neeuklidana geometrio** esas geometrio, qua ne konsentas pri omna axiomi di Euklidana geometrio. Ol povas konsentar pri kelk ek li, ma povas kontenar axiomi altra kontredicanta.

Til komenco di 19ma yarcento, malgre ke existis projektiva geometrio (en pikto-arto) e sferala geometrio (en navigado marala ed astronomio), konsideresis geometrio di Euklid kom nura posibla.

La komenci di domeno donas kelk ciencisti (inter altri Carl Friedrich Gauss), tamen decidanta esis laboro di Rusa matematikisto Nikolai Ivanovich Lobachevski, qua en 1829 en Kazan publikis verko *Pri bazi di geometrio*. Pose la domeno developesis i.a. da David Hilbert e Bernhard Riemann.

## Exempli di geometrii neeuklidana
* hiperbolala geometrio (geometrio di Lobachevski)
* elipsala geometrio (geometrio sferala)
* diverseso di Riemann (generaleso dil antea)
Hiperbolala geometrio

**Hiperbolala geometrio** o **geometrio di Lobachevski** existeskis baze de euklidana geometrio pos substitucar di 5ma axiomo di Euklid per nova postulato hiperbolala en formo: *Tra ula punto jacanta sur determinita [[Lineo (matematiko)|lineo]] trairas minime du diversa linei ne havanta komuna punti kun ta lineo*.  

Koncianta explorei di nova geometrio esis Nikolai Lobachevski, Carl Friedrich Gauss e János Bolyai. Lobachevski publikis sua rezulti en 1830, e Bolyai en 1832.

Ol es specala kazo di diverseso di Riemann pri konstanta e negativa kurviguro.
Batalio di Arnhem

La **batalio di Arnhem** esis avionala terveno e batalio dum la Duesma Milito Mondala qua eventis de la 17ma di septembro 1944 til la 25ma di septembro 1944, en e cirkum l'urbo Arnhem, kom parto di *[[Operaco Market Garden|operaco Merkato Gardeno]]*. Dum la duesma mondo-milito ol esis, pos la Batalio di la Skeldo, la maxim grand operaco sur Nederlandana teritorio. L'intenco di la federiti, konquestar la ponto trans la Rheno, faliis. Konseque la nordo e westo di Nederlando ne povis esar liberigata e sufris pro vintro di famino.
Diverseso topologiala

**Diverseso topologiala** esas objekto geometriala, qua lokale havas strukturo di spaco \mathbb R^n od altra vektorala spaco. Ol generaligas por irga nombro di dimensioni termini quale kurvo e surfaco.
Diverseso diferenciala

**Diverseso diferenciala** esas ensemblo, qua lokale,  t.e. en vicinajo di omna punto aspektas quale ensemblo apertita \mathbb R^n, e anke sen videbla akutaji. La domeno es bazal objekto por explorar e diferenciala geometrio.
Diverseso di Riemann

**Diverseso di Riemann** esas reala diverseso diferenciala M di dimensiono n, enqua definita es disto (metriko) inter punti. Nomo devenas de ciencisto Bernhard Riemann.

Riemann generaligis geometrii neeuklidana kom:
* hiperbolala geometrio – konstanta e negativa kurviguro
* parabolala geometrio – konstanta e zerala kurviguro
* elipsala geometrio – konstanta e pozitiva kurviguro
Diferenciala geometrio

**Diferenciala geometrio** esas domeno  di geometrio exploranta kurvi, surfaci e lia mult-dimensionala generaligaji nomizita kom hiperplani e diversesi, bazante ye analitikala geometrio, larje uzante Analitiko, precipue diferencial operaci (derivaji, integrali).
Elipsala geometrio

**Elipsala geometrio** esas un ek sorto di neeuklidana geometrii, specala kazo di diverseso di Riemann por konstanta e pozitiva kurviguro.
BitTorrento

**BitTorrento** (angliane: «BitTorrent») esas kundistributilo, qua uzesas da dosieranti por bone distribuar Kopiyururi ed Kopiyuraji.

Kontre digitala pirati ed piratyuranti atakis BitTorrenton pro ola asocio kun pro la peza uzo di ol dil pirati digitala.

## Historio

### Legala

## Programo

### Bitologio

### Dijitala Uzo

## Statistiki

## Softvari
* BitTorrent (le softvaro)
* uTorrent

## Videz plu
* Pirateso
Halina Reijn

**Halina Reijn** (pron.: *halina-reyn*; n. Amsterdam, la 10ma di novembro 1975) esas Nederlandan aktoro, rejisisto e skriptisto.

En 2019 el debutis rejisar, la filmo *Instinto* (kun aktoro Carice van Houten en la chefa rolo). La filmo ganis Premio la sur la film-festo di Locarno.

La filmo *Babygirl* (infantino) recevis stacant ovaciono dum olua debuto en la film-festo di Venezia di 2024.
Verotabelo

**Verotabelo**, **valorotabelo** o **logikala matrico** esas tabelala matematikala kombinuro di logikala valori (zeri ed uni) di argumenti di determinita propozicionala formulo ed exakte dependanta de logikala valori dil formulo, enqua *1* es verajo e *0* es falsajo.

La verotabelo havesas omna frazifi, exemple: disjunciono (OR), kontrevalenco (XOR), konjunciono (AND) o nego (NOT),

Logikala matrici dukteskis en 19ma yarcento Usana logikisti Charles Sanders Peirce e Emil Leon Post.

Por exemplo verotabelo por logikala disjunciono es:
:
Nikolai Ivanovich Lobachevski

**Nikolai Ivanovich Lobachevski** (n. 1ma di decembro 1792 – m. 24ma di februaro 1856) esis Rusiana matematikisto, fizikisto ed astronomo. Il esis profesoro e rektoro di Statal Universitato di Kazan.

Lobachevski es konocata pro sua laboro pri geometrio. Il es kunkreinto di neeuklidana geometrio, e konkrete hiperbolala nomata anke *geometrio di Lobachevski*. Pri ca domeno laboris il nedepende de Hungara matematikisto János Bolyai, ma kom unesma (1830) publikis sua rezulti – Bolyai facis to en 1832.

## Referi
Federal Universitato di Kazan

**Federal Universitato di Kazan** esas alta lerneyo fondita ye 1804 en Kazan, Rusia, kom *Universitato Statala* – de 2010 ol es *Federala*. Ol es un ek maxim old universitati Rusiana e situesas en centro dil urbo che rivero Volga.

## Lektori, gradiziti e studenti
inter altri:
* Jan Baudouin de Courtenay – Polona linguisto, esperantisto
* Nikolai Lobachevski – Rusa matematikisto, fizikisto ed astronomo
* Lev Tolstoi – Rusa skriptisto e filozofo
János Bolyai

**János Bolyai** (n. 15ma di decembro 1802 – m. 27ma di januaro 1860) esis Hungara matematikisto e filozofo.

Bolyai es konocata pro sua laboro pri neeuklidana geometrio, e konkrete hiperbolala. Il konsideresis kom kunkreinto ca geometrio laborinte paralele e nedepende kun Rusa matematikisto Nikolai Lobachevski, dequa ol es nomata kom *geometrio di Lobachevski*. Bolyai publikis sua rezulti en 1932, do du yari pos Lobachevski.

## Referi
Internaciona Film-festo di Locarno

L**'Internaciona Film-festo di Locarno** (en l'Italiana: *Festival internazionale del film Locarno*) yarale organizesas depos 1946, en la monato agosto, en la Suisian urbo Locarno (Lokarno). Ol esas la maxim mikra de la granda yarala film-festi.
AFK Ajax

**Amsterdamana Futbal-klubo Ajax**, kurte **AFK Ajax** o simple **Ajax** esas Nederlandana profesionala futbal-klubo de Amsterdam. La klubo fondesis en 1900 ed esas un de la tri tradicionala maxim bona klubi di Nederlando. Ajax divenis 36 foyi championo di Nederlando.
Edward Albert Sharpey-Schafer

**Edward Albert Sharpey-Schafer** (n. ye la 2ma di junio 1850 til la 29ma di marto 1935) esis Britaniana fiziologiisto. Ilu judikesas kom la fondinto di endokrinologio, e deskovris hormono adrenalino.
Guerra Junqueiro

**Abílio Manuel Guerra Junqueiro** (n. ye la 17ma di septembro 1850 til la 7ma di julio 1923) esis Portugalana civila servisto, jurnalisto, politikisto, e poeto. Ilu skribis satirala poemi, en qui ilu kritikis konservismo, Romantikismo e l'Eklezio Katolika.
Christine Kangaloo

**Christine Carla Kangaloo**, advokatino e politikistino n. ye la 1ma di decembro 1961, esas la nuna prezidanto di Trinidad e Tobago. El asumis la povo ye la 20ma di marto 2023. El esis la duesma prezidantino di la lando, depos Paula-Mae Weekes. De 2015 til 2023 el esis senatanino.
Invado di bayo di Porki

L**'invado di bayo di Porki** (Angle: *Bay of Pigs Invasion*, Hispane: *Invasión de Bahía de Cochinos*, o * Invasión de Playa Girón*, o *Batalla de Playa Girón* esis milital operaco sensucesa, qua eventis an la sudwesto di Kuba en aprilo 1961. L'invado facesis da politikala grupo *Frente Revolucionario Democrático Cubano* (abreviuro FRDC), konsistinta ek diversa politikala grupeti qui opozis la rejimo di Fidel Castro en Kuba, qui recevis financala suporto sekreta de Usana guvernerio. Ca operaco eventis dum la maxim intensa periodo di tale nomizita "Kolda milito", e lua falio afektis la relati inter Kuba, Usa e Soviet-Uniono.

L'invado komencis dum la nokto de la 16ma til la 17ma di aprilo 1961, da 1400 exiliti Kubana, qui uzis 4 transporto-bateli (*Houston*, *Río Escondido*, *Caribe* ed *Atlántico*). La noktala desembarko faliis, pro problemi en la motori di la bateli. La komuniki per radio inter la bateli alarmis Kubana defenseri. Kande l'exiliti arivis en desembarko-loki, eventis feroca kombati, e li perdis multa homi. Cirkume 6:30 kloki, Kuban avioni komencis bombardar la desembarko-bateli.

Ye 7:30 kloki, kin avioni C-46 ed un aviono C-54 lansis 177 parashutisti, de qui 30 proxim choseo inter Palpite e Playa Larga. Tamen, granda parto dil equipuri lansesis sur marshoza tereno, e la trupo nesucesis protektar la tereno.

Ye la matino di la 20ma di aprilo 1961, granda parto dil invaderi ja kapitulacis. L'invaderi perdis 118 homi mortinta, plusa 360 vundita e 1202 kaptita. Kubani perdis 176 soldati mortinta, e 500 plusa homi vundita. Tamen, on kalkulas ke cirkume 2000 policisti e milicani anke mortis dum kombati.
Adolfas Šleževičius

**Adolfas Šleževičius**, politikisto n. ye la 2ma di februaro 1948 til la 6ma di decembro 2022, esis chefministro di Lituania de la 10ma di marto 1993 til la 15ma di februaro 1996.
Makabi Tel Aviv FK

**Makabi Tel Avivi FK** (komplete **Makabi Tel Aviv Futbal-klubo**) o simple **Makabi Tel Aviv** (en la hebrea:מכבי תל אביב) esas futbal-klubo de Tel Aviv, Israel. La klubo esas barto la generala sport-uniono Makabi Tel Aviv Asociuro. La klubo ludas en Blumsfild-stadiono  en Tel Aviv e la kolobri di la klubo esas bluega e flava. La klubo validesas kom la maxim sucesoz e populara di la lando.
Reciproka komprenado

**Reciproka komprenado** en linguistiko esas relato inter diversa, ma relatat a linguovarii, enqui parolanti dil deversa varii povas komprenar ulu ad altru sen priora familieso o specal esforco.
Linguovario

**Linguovario** o **linguokodexo** en linguistiko esas omna formo linguala konsiderata kom sistemale separata de l'altra.
Linguofrontiero

**Linguofrontiero** o **linguala frontiero** en linguistiko esas lineo qua separanta du linguala arei. La termino generale implikas manko di reciproka komprenado inter du lingui.
Aerospaco

**Aerospaco** esas areo aerala esanta super teritorio landala e marala di stati, super internacion aqui o super teritorii apartenanta a nula lando.
Riverolito

**Riverolito** esas maxim basa parto di valo di rivero, qua situesas che olua fundo e traqua fluas aquo, kreante chanji en formo di ca fundo.
Statala teritorio

**Statala teritorio** esas parto di surfaco di Tero apartenanta a determinita stato (politikala formo di lando) limitita da statala frontiero.
Statala frontiero

**Statala frontiero** esas areo trapasanta lineo frontierala separanta teritorio, subtereno ed aerospaco di singla lando de l'altra landi o arei senlandala.
Aquofluo

**Aquofluo** esas generala termino pri omna sorto di surfacala aqui lineala, fluanta danke pri sua pezo, en formacata da li liti.
Drenobaseno

**Drenobaseno** esas areo landala, dequa aqui enfluas a determinita rivero (od ad olua parto), lago, marsho od altra objekto hidrologiala nomata *recevanto*.
Ekflueyo

**Ekflueyo** o **riveroboko** esas plaso enqua rivero od altra aquofluo enfluas a lago, maro, oceano o plu granda rivero. Ekflueyi esas naturala plasi por portui.
Stagnanta aqueyo

**Stagnanta aqueyo** esas terenala depresajo plenigita per aquo (exemple lago) – kontree aquofluo (aquo fluanta).
Landomaso

**Landomaso** esas areo di ter-krusto ne kovrita per mari e oceani. Landomasi di Tero okupigas 149 milioni km², quo es 29% di olua surfaco.
Gaston Julia

**Gaston Maurice Julia**, n. ye la 3ma di februaro 1893 til la 19ma di marto 1978, esis Franca matematikisto. Ilu studiis racionala funcioni, e publikigis l'artiklo *Mémoire sur l'itération des fonctions rationnelles*, qua grantis postuma notoreso a lu.

Ilu luktis dum l'unesma mondomilito kom soldato. Dum atako, ilu vundesis severe e perdis ilua nazo. Pro to lu mustis uzar maskilo til lua morto en 1978.
Hispana Eskaleri

La **Hispana Eskaleri** (oficala nomo en l'Italiana: *Scalinata di Trinità dei Monti*) en Roma, konstruktit inter 1723 e 1726, esas l'eskaleri qui konektas la placo di Hispania a la Franca kuvento *Trinita dei Monti* (triuneso di la monti) konstruktit inter 1502-1587. L'eskaleri havas 135 gradi e tri diferanta terasi referant a la Santa Triuneso.

La Roman arkitekto Francesco De Sanctis desegnis e konstruktigis l'eskaleri, pos esir komisita da papo Inocentius la 13ma.
Kastelo Sant Anjelo

**Kastelo Sant Anjelo** konstruktesis en la duesma yarcento kom mauzoleo por imperiestro Hadrianus. Pos konstrukto di muro cirkum la mauzoleo en 280 ol chanjesis a Kastelo Sant Anjelo. La nomon Sant Anjelo ol obtenis en 590, kande papo Gregorius la 1ma vidis quale la statuo de anjelo Mikaelo sur la mauzoleo rienglavuyigis sua glavo, kom signo ke la pest-epidemio finis. La Kastelo Sant Anjelo esis parto di defenso-lineo di Roma e plaso ube la papi povas celar su, la Vatikano konektesis per tunelo a la Kastelo Sant Anjelo.

La bronza statuo sur la chapelo produktesis da Pieter Antoon Verschaffelt en 1722.
Willem Janszoon

**Willem Janszoon**, n. ye la c. 1570 til c. 1630, esis navigisto, explorero e guvernisto koloniala Nederlandana. Ilu laboris por Nederlandana Kompanio di Estal Indii, ed en 1605 lu divenis l'unesma Europano qua deskovris la nuna Australia. Ilu mapigis cirkume 320 kilometri de la litoro di la kontinento.
Wojciech Kossak

**Wojciech Kossak**, n. ye la 31ma di decembro 1856 til la 29ma di julio 1942, esis Polona piktisto. Ilua patro esis famoza piktisto Julius Kossak, ed il esis patro dil anke piktisto Jerzy Kossak. Ilua fratulo Tadeusz Kossak esis aktivisto por la nedependo di Polonia.
Ulf Kristersson

**Ulf Hjalmar Kristersson**, politikisto n. ye la 29ma di decembro 1963, esas chefministro di Suedia depos la 18ma di oktobro 2022.
Tapio Wirkkala

**Tapio Veli Ilmari Wirkkala**, n. ye la 2ma di junio 1915 til la 19ma di mayo 1985, esis Finlandana dizignisto e skultisto.
Samuel Prout

**Samuel Prout**, n. ye la 17ma di septembro 1783 til la 10ma di februaro 1852, esis Britaniana piktisto.
Eklipso

**Eklipso** esas astronomial evento qua eventas kande astronomiala korpo (planeto, luno, stelo) tempale obskurigesas, pro paso en l'ombro di altra korpo, o kande ula korpo pasas inter ol e la videro. Eklipsi rezultas de kompleta o de partala "okultaco" di ula korpo.

La termino *eklipso* ordinare referas sunal eklipso, kande l'ombro di la Luno trairas la surfaco di la Tero, o lunal eklipso, kande la luno eniras l'ombro di la Tero e divenas nevidebla.
Nomi di larja nombri

**Nomi di larja nombri** esas vorti signifikanta nombri kun exponenti naturala quale 106, 109 e plu larja.

Existas du nomizosistemi por larja vorti, ekqui maxim grava es "longa skalo" (plu o min Europana) e "kurta skalo" (plu o min Angla-linguala):
Miliono

**Miliono** esas nombro pri valoro 1 000 000 = 106 (mil mili), anke numeralo precipua.

En Internaciona Sistemo di Unaji multiplikajo 106 relatas a prefixo di mezur-unajo mega- (abriviuro *M*), e olua inverseso (0,000001 = 10-6) es prefixo mikro- (abriviuro *µ*).
Giga

**Giga** (abriviuro *G*) esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 109 = 1 000 000 000 (miliardo).

En informatiko on devas uzar prefixo binara *gibi-* (abriviuro *Gi*), nam ibe valoro es diversa kompare de Internaciona Sistemo di Unaji:
: 1&nbsp;**GiB** = 1024&nbsp;MiB = 1024 × 1024 × 1024&nbsp;B = 1&nbsp;073&nbsp;741&nbsp;824&nbsp;B
: 1&nbsp;**GB**&nbsp; = 1000&nbsp;MB&nbsp; = 1000 × 1000 × 1000&nbsp;B = 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;B
Mega

**Mega** (abriviuro *M*) esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 106 = 1 000 000 (miliono).

En informatiko on devas uzar prefixo binara *mebi-* (abriviuro *Mi*), nam ibe valoro es diversa kompare de Internaciona Sistemo di Unaji:
: 1&nbsp;**MiB** = 1024&nbsp;KiB = 1024 × 1024&nbsp;B = 1&nbsp;048&nbsp;576&nbsp;B
: 1&nbsp;**MB**&nbsp; = 1000&nbsp;kB&nbsp; = 1000 × 1000&nbsp;B = 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;B
Miliardo

**Miliardo** esas nombro pri valoro 1 000 000 000 = 109 (mil milioni), anke numeralo precipua.

En Internaciona Sistemo di Unaji multiplikajo 109 relatas a prefixo di mezur-unajo giga- (abriviuro *G*), e olua inverseso (0,000000001 = 10-9) es prefixo nano- (abriviuro *n*).
Biliono

**Biliono** esas nombro pri valoro 1 000 000 000 000 = 1012 (mil miliardi), anke numeralo precipua.

En Internaciona Sistemo di Unaji multiplikajo 1012 relatas a prefixo di mezur-unajo tera- (abriviuro *T*), e olua inverseso (0,000000000001 = 10-12) es prefixo piko- (abriviuro *p*).
Tera

**Tera** (abriviuro *T*) esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 1012 = 1 000 000 000 000 (biliono).

En informatiko on devas uzar prefixo binara *tebi-* (abriviuro *Ti*), nam ibe valoro es diversa kompare de Internaciona Sistemo di Unaji:
: 1&nbsp;**TiB** = 1024&nbsp;GiB = 1024 × 1024 × 1024 × 1024&nbsp;B = 1&nbsp;099&nbsp;511&nbsp;627&nbsp;780&nbsp;B
: 1&nbsp;**TB**&nbsp; = 1000&nbsp;GB&nbsp; = 1000 × 1000 × 1000 × 1000&nbsp;B = 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;B
Biliardo (homonimo)

**Biliardo** esas:
* biliardo – nombro 1015, do mil bilioni
* biliardo – pleo qua konsistas ye pulsar ivoro-buli per longa bastono
Biliardo (nombro)

**Biliardo** esas nombro pri valoro 1 000 000 000 000 000 = 1015 (mil bilioni), anke numeralo precipua.

En Angla-linguala landi, ube uzesas "kurta skalo", 1015 nomesas *quadriliono*, qua normale (en "longa skalo") es equivalento di 1024.

En Internaciona Sistemo di Unaji multiplikajo 1015 relatas a prefixo di mezur-unajo peta- (abriviuro *P*), e olua inverseso (0,000000000000001 = 10-15) es prefixo femto- (abriviuro *f*).
Peta

**Peta** (abriviuro *P*) esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 1015 = 1 000 000 000 000 000 (biliardo).

En informatiko on devas uzar prefixo binara *pebi-* (abriviuro *Pi*), nam ibe valoro es diversa kompare de Internaciona Sistemo di Unaji:
: 1&nbsp;**PiB** = 1024&nbsp;TiB = 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024&nbsp;B = 1 125 899 906 842 624&nbsp;B 
: 1&nbsp;**PB**&nbsp; = 1000&nbsp;TB&nbsp; = 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000&nbsp;B = 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;B
Triliono

**Triliono** esas nombro pri valoro 1 000 000 000 000 000 000 = 1018 (mil biliardi), anke numeralo precipua.

En Angla-linguala landi, ube uzesas "kurta skalo", 1018 nomesas *biliono*, qua normale (en "longa skalo") es equivalento di 1012.

En Internaciona Sistemo di Unaji multiplikajo 1018 relatas a prefixo di mezur-unajo exa- (abriviuro *E*), e olua inverseso (0,000000000000000001 = 10-18) es prefixo ato- (abriviuro *a*).
Exa

**Exa** (abriviuro *E*) esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 1018 = 1 000 000 000 000 000 000 (triliono).

En informatiko on devas uzar prefixo binara *Exbi-* (abriviuro *Ei*), nam ibe valoro es diversa kompare de Internaciona Sistemo di Unaji:
: 1&nbsp;**EiB** = 1024&nbsp;PiB = 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024&nbsp;B = 1 152 921 504 606 846 976&nbsp;B 
: 1&nbsp;**EB**&nbsp; = 1000&nbsp;PB&nbsp; = 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000&nbsp;B = 1&nbsp;000 000 000 000 000 000&nbsp;B
Triliardo

**Triliardo** esas nombro pri valoro 1 000 000 000 000 000 000 000 = 1021 (mil trilioni), anke numeralo precipua.

En Angla-linguala landi, ube uzesas "kurta skalo", 1021 nomesas *sextiliono*, qua normale (en "longa skalo") es equivalento di 1036.

En Internaciona Sistemo di Unaji multiplikajo 1021 relatas a prefixo di mezur-unajo zeta- (abriviuro *Z*), e olua inverseso (0,000000000000000000001 = 10-21) es prefixo zepto- (abriviuro *z*).
Zeta

**Zeta** (abriviuro *Z*) esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 1021 = 1 000 000 000 000 000 000 000 (triliardo).

En informatiko on devas uzar prefixo binara *zebi-* (abriviuro *Zi*), nam ibe valoro es diversa kompare de Internaciona Sistemo di Unaji:
: 1&nbsp;**ZiB** = 1024&nbsp;EiB = 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024&nbsp;B = 1 180 591 620 717 411 303 424&nbsp;B 
: 1&nbsp;**ZB**&nbsp; = 1000&nbsp;EB&nbsp; = 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000&nbsp;B = 1&nbsp;000 000 000 000 000 000 000&nbsp;B
Quadriliardo

**Quadriliardo** esas nombro pri valoro 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 = 1027 (mil quadrilioni), anke numeralo precipua.

En Angla-linguala landi, ube uzesas "kurta skalo", la nomo por 1027 es *oktiliono*, olqua normale (en "longa skalo") es equivalento di 1048.

En Internaciona Sistemo di Unaji multiplikajo 1027 relatas a prefixo di mezur-unajo rona- (abriviuro *R*), e olua inverseso (0,000000000000000000000000001 = 10-27) es prefixo ronto- (abriviuro *r*).
Yota

**Yota** (abriviuro *Y*) esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 1024 = 1 000 000 000 000 000 000 000 000 (quadriliono).

En informatiko on devas uzar prefixo binara *yobi-* (abriviuro *Yi*), nam ibe valoro es diversa kompare de Internaciona Sistemo di Unaji:
: 1&nbsp;**YiB** = 1024&nbsp;ZiB = 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024&nbsp;B = 1 208 925 819 614 629 174 706 176&nbsp;B 
: 1&nbsp;**YB**&nbsp; = 1000&nbsp;ZB&nbsp; = 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000&nbsp;B = 1&nbsp;000 000 000 000 000 000 000 000&nbsp;B
Quintiliono

**Quintiliono** esas nombro pri valoro 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 = 1030 (mil quadriliardi), anke numeralo precipua.

En Angla-linguala landi, ube uzesas "kurta skalo", la nomo es por 1018.

En Internaciona Sistemo di Unaji multiplikajo 1030 relatas a prefixo di mezur-unajo queta- (abriviuro *Q*), e olua inverseso (0,000000000000000000000000000001 = 10-30) es prefixo quekto- (abriviuro *q*).
Rona

**Rona** (abriviuro *R*) esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 1027 = 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 (quadriliardo).

En informatiko on devas uzar prefixo binara *robi-* (abriviuro *Ri*), nam ibe valoro es diversa kompare de Internaciona Sistemo di Unaji:
: 1&nbsp;**RiB** = 1024&nbsp;YiB = 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024&nbsp;B = 1 236 556 924 989 409 741 662 445 824&nbsp;B 
: 1&nbsp;**RB**&nbsp; = 1000&nbsp;YB&nbsp; = 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000&nbsp;B = 1&nbsp;000 000 000 000 000 000 000 000 000&nbsp;B
Queta

**Queta** (abriviuro *Q*) esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 1030 = 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 (quintiliono).

En informatiko on devas uzar prefixo binara *qubi-* (abriviuro *Qi*), nam ibe valoro es diversa kompare de Internaciona Sistemo di Unaji:
: 1&nbsp;**QiB** = 1024&nbsp;RiB = 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024 × 1024&nbsp;B = 1 266 217 789 056 892 244 709 547 356 544&nbsp;B 
: 1&nbsp;**QB**&nbsp; = 1000&nbsp;RB&nbsp; = 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000 × 1000&nbsp;B = 1&nbsp;000 000 000 000 000 000 000 000 000 000&nbsp;B
Quintiliardo

**Quintiliardo** esas nombro pri valoro 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 = 1033 (mil quintilioni), anke numeralo precipua.

En Internaciona Sistemo di Unaji multiplikajo 1033 relatanta ad apta prefixo di mezur-unajo ankore (segun datumi de 2024) ne existas.
Quadriliono

**Quadriliono** esas nombro pri valoro 1 000 000 000 000 000 000 000 000 = 1024 (mil triliardi), anke numeralo precipua.

En Angla-linguala landi, ube uzesas "kurta skalo", la nomo es por 1015.

En Internaciona Sistemo di Unaji multiplikajo 1024 relatas a prefixo di mezur-unajo yota- (abriviuro *Y*), e olua inverseso (0,000000000000000000000001 = 10-24) es prefixo yokto- (abriviuro *y*).
Gugoloduplexo

**Gugoloduplexo** esas nombro pri valoro 10^{10^{10^{100}}} (dek potenco gugoloplexo), altre skribita kom:

101010 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000.
Gugoloklosharo

**Gugoloklosharo** (Angle *googolchime*) esas nombro pri valoro 101000 (dek potenco mil), altre skribita kom:

1 gugoloklosharo = 101000 = 10 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000.
Gugolo

**Gugolo** esas nombro pri valoro 10 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 = 10100 (dek mil sexdecilioni), anke numeralo precipua.
Gugoloplexo

**Gugoloplexo** esas nombro pri valoro 10^{10^{100}} (dek potenco gugolo), altre skribita kom:

1010 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000.
Chan Santokhi

**Chandrikapersad "Chan" Santokhi**, policisto e politikisto n. ye la 3ma di februaro 1959, esis la prezidanto di Surinam depos la 16ma di julio 2020.
Ameenah Gurib-Fakim

**Bibi Ameenah Firdaus Gurib-Fakim**, ciencisto e politikisto n. ye la 17ma di oktobro 1959, esis prezidanto di Maurico de la 5ma di junio 2015 til la 23ma di marto 2018.
La Granda Beleso

**La Granda Beleso** (en l'Italiana: *La Grande Bellezza*) esas Italiana filmo da Paolo Sorrentino de 2013.

La filmo esas odo a La Dolca Vivo da Federico Fellini e ganis la premio Oskar por maxim bona filmo en stranjera linguo, e premio Ora Globo por maxim bona stranjera filmo.
La Belino di Gaza

**La Belino di Gaza** (en la Franca: *La Belle de Gaza*) esas dokumentalo realigita da Yolande Zauberman en 2024

La Belino di Gaza esas faktala filmo pri transsexual identeso en Israel. Segun legendo urbana, yunino minacata per morto pro sua transsexual identeso fugabus Gaza-strio por pede atingar Tel Aviv. La sercho a ca yunino esas la pretexto di prizento de HBTI-komuneso en Israel.
Roger Peyrefitte

**Pierre Roger Peyrefitte** konocata kom **Roger Peyrefitte** (pronunco: *rojey-peyrefit*; n. Castres, la 17ma di agosto 1907 - m. Paris, la 5ma di novembro 2000) esis franca skriptisto de romani, greka antologii e historiala biografii.
Suzu Hirose

**Suzu Hirose** (Japoniane: 広瀬 すず, n. ye la 19ma di junio 1998), esas Japonian aktorino e manekinino. El fameskis kom aktorino pos elua partopreno en la cinematografuro *Umimachi Diary* en 2015.
Diego Hypólito

**Diego Matias Hypólito**, n. ye la 19ma di junio 1986, esas Braziliana gimnastikistulo. Ilu ganis arjenta medalio pri gimnastiko sur sulo por viri, dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016.
Bia Figueiredo

**Ana Beatriz "Bia" Caselato Gomes de Figueiredo**, n. ye la 18ma di marto 1985 til la , esas Brazilian automobilisto ed anke komentisto pri automobilismo. El partoprenis automobilala konkurso *IndyCar* dum 6 yari, ed en 2008 el divenis l'unesma muliero qua vinkis konkurso di tale nomizita *Indy Lights*, vinkinta itere en 2009. El anke divenis l'unesma muliero qua partoprenis la konkurso *Stock Car Brasil*, en 2014.

En Usa el esas plu konocata kom **Ana Beatriz**, elua du unesma baptonomi. "Bia" esas familiala surnomo uzata por *Beatriz* en Brazilia.
Heinz Rühmann

**Heinrich Wilhelm "Heinz" Rühmann**, n. ye la 7ma di marto 1902 til la 3ma di oktobro 1994, esis Germana cinem-aktoro e cinematografisto.
Telly Savalas

**Aristotelis "Telly" Savalas**, n. ye la 21ma di januaro 1924 til la 22ma di januaro 1994, esis Usan aktoro.
Transsexualeso

**Transsexualeso** esas la stando di persono di qua la naskala sexuo chanjesis al altra sexuo. Ofte la chanjo di sexuo esas logikoza sequo di acepto o kompletigo di sua transgenreso, quankam ne necese.
Bisexualeso

**Biseksualeso** esas l'experienco di sexual atrakteso a tam viri kam mulieri.

Bisexualeso esas un de la kin klasifiki di sexual orientizo. L'altra quar esas heterosexualeso, homeosexualeso, pansexualeso ed sensexualeso.
Hans Hartung

**Hans Hartung**, n. ye la 21ma di septembro 1904 til la 7ma di decembro 1989, esis Germana-Franciana piktisto, qua piktis segun abstraktismala stilo.
Nkosi Johnson

**Nkosi Johnson**, nasko-nomo **Xolani Nkosi** (n. proxim Dannhauser, Kwazulu-Natal, la 4ma di februaro 1989 - m. Johannesburg, la 1ma di junio 2001) esis Sudafrikana puerulo diveninta simbolo di destruktriveso di HIV/SIDA.

Nkosi naskis kun HIV e dum sua tota vivo luktis por yuri di infanti kun HIV e SIDA. Il apertis, kun sua matro, shirmeyi por matri kun infanti kun HIV o SIDA. Il anke luktis por la yuri di infanti kun SIDA por irar a skolo, same kam altra infanti.
Septendeciliono

**Septendeciliono** esas nombro pri valoro 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 = 10102 (mil sexdeciliardi), anke numeralo precipua.

En Internaciona Sistemo di Unaji multiplikajo 10102 relatanta ad apta prefixo di mezur-unajo ankore (segun datumi de 2024) ne existas.
Konstantinos Kollias

**Konstantinos Kollias**, advokato e politikisto n. ye la 1901 til la 13ma di julio 1998 esis chefministro di Grekia de la 21ma di aprilo til la 13ma di decembro 1967.
Jacob Schorer

Yun-sinioro **Jacob Anton Schorer** (pronuncez: *yakob-sgorer*; n. Heinkenszand (Zuid-Beveland), la 1ma di marto 1866 - m. Harderwijk, la 18ma di agosto 1957) esis Nederlandana advokato. Il konoceskis kom la fondinto dil unesma Nederlandan organizuro por emancipigo di homeosexuali: la *Nederlandsch Wetenschappelijk Humanitair Komitee (NWHK)*, per qua il - de 1912 til 1940 - luktis kontre diskriminaco di homeosexuali, quale esis deskriptit en artiklo 248-bis di la Legaro di Puniso.
Iranana Revoluciono

L**'Iranana Revoluciono** (en la Persiana: انقلاب ایران *Enkelab-e Iran*) esis la revoluciono en Iran. La revoluciono komencis en novembro 1978, la (pro-ocidentala) *[[sha]]* Mohamad Reza Palavi esis destronizita, por islamala republiko sub dukto da *[[ayatola Komeyni]]*. La revoluciono eventis en du etapi. L'unesma etapo la *sha* forpulsesis da federuro de liberala, sinistra e religioza grupi. Dum la duesma etapo Komeyni sizis povo, ol ofte nomesas l'"Islamala Revoluciono" (en la Persiana: انقلاب اسلامی *Enkelab-e Eslamī*).

Ye la 16ma di januaro 1979 la *sha* fugis. La 1ma di februaro Komeyni retrovenis de sua exilo en Francia e quik komencis formigar la plur-forma revoluciono ad absoluta povo por la klerikaro.
Charles-Ferdinand Ramuz

**Charles-Ferdinand Ramuz** (n. Cully, la 24ma di septembro 1878 - m. Pully, la 23ma di mayo 1947) esis Suisiana skriptisto.

En 1915 il amikigis Igor Stravinski. La maxim konocata verko da Ramuz, la libreton "La Historio di la soldato" muzikigis Stravinski en 1918.

Ramuz skribis en la Franca-suisiana dialekto. Populara libro skribita da C.F. Ramuz esas "La granda pavoro en la montaro" (1925/1926).
Mili

**Mili** (abriviuro *m*) en Internaciona Sistemo di Unaji esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 10-3 = 0.001, ed olua inverseso (1000 = 103) es prefixo kilo-.
Nano

**Nano** (abriviuro *n*) en Internaciona Sistemo di Unaji esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 10-9 = 0.000000001, ed olua inverseso (1 000 000 000 = 109) es prefixo giga-.
Centi

**Centi** (abriviuro *c*) en Internaciona Sistemo di Unaji esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 10-2 = 0.01, ed olua inverseso (100 = 102) es prefixo hekto-.
Hekto

**Hekto** (abriviuro *h*) en Internaciona Sistemo di Unaji esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 102 = 100, ed olua inverseso (0.01 = 10-2) es prefixo centi-.
Deci

**Deci** (abriviuro *d*) en Internaciona Sistemo di Unaji esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 10-1 = 0.1, ed olua inverseso (10
= 101) es prefixo deka-.
Mezur-unajo

**Mezur-unajo** esas termino relatanta a fizikala quanteso ed uzata kom mezuro bazala, do kom normo por expresar altra mezuri di determinita quanteso per metodo di komparar le mezuri per valori nombrala.
Kilo

**Kilo** (abriviuro *k*) esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 103 = 1 000 (mil).

En informatiko on devas uzar prefixo binara *kebi-* (abriviuro *Ki*), nam ibe valoro es diversa kompare de Internaciona Sistemo di Unaji:
: 1&nbsp;**KiB** = 1024&nbsp;B
: 1&nbsp;**kB**&nbsp; = 1000&nbsp;B
Teroformacuri

**Teroformacuri** esas formo di formacigir tereno.

Le teroformacuri povas dividar a:
* konvexa: monto, kolino, taluso e c.
* konkava: valo e c.
* planala: planajo e c.
Planajo

**Planajo** esas grandsurfacalala teroformacuri. Ol es planala o preske horizontala (inklineso til 3°) tereno.
Deka

**Deka** (abriviuro *da*) en Internaciona Sistemo di Unaji esas prefixo multiplikala di mezur-unajo di grandesi fizikala, pri multiplikajo 101 = 10, ed olua inverseso (0.1 = 10-1) es prefixo deci-.
Ravinego

**Ravinego** o **kanyono** esas teroformacuro en formo di longa konkavajo kun streta fundo ed eskarp inklineso. Generala diferenco inter ol e ravino es olua grandeso.
Sindromo di komplexa regionala doloro

**Sindromo di komplexa regionala doloro** (**SKRD**), o **pos-traumatala ''distrofio*** (*'PD**) o ***distrofio* di Sudeck''', esas sindromo de kontinua difuza doloro en membro, ofte brulanta sento, pos lezo o domajanta piko e ne-aktiveso, kun varianta chanji en la sento, la muskulo-funciono e sango-trairo ed ofte kunirant atrofio.
Atrofio

**Atrofio**, de la verbro atrofiar: {tr} Igar deperisar parto di la korpo o di organo qua, pro ne funcionar, ne plus alimentesas da la fluo sangala. – AFGHIR

## <small>Referi</small>
Karcero di Sednaya

La **karcero di Sednaya** (en l'Arabiana: Arabisch: سجن صيدنايا, *sayn saydnaya*), cirkume 30 kilometri de Damaskus (Siria) esis armeala karcero konstruktita sub la rejimo Hafiz al Asad. Ol konsistas de du edifici, un (la reda steloida edifico) por civitani  ed un (la blanka L-forma edifico) por soldati qui desfavoreskis che la rejimo. La du edifici kontenis 10.000 til 20.000 enkarcerigiti. En la l-forma edifico anke esis mortigo-chambro. Depos 2011 mortigesis 13.000 personi en la karcero di Sednaya, quankam evaluesas ke 30.000 personi mortigesis ibe.

Pos falo di la rejimo di Bashar al Asad, la karcero apertesis da HTS ye la 8ma di decembro 2024. La karcero kontenis multa celita celuli, di multa celuli ne esis savata quale apertar la pordi.

## <small>Referi</small>
Suicide

**Suicide** (pronuncez: *susayd*) esis Usana duo de New York existanta de Martin Rev ed Alan Vega. Li esis aktiv inter 1970 e 2016. La grupo finis existar pos la morto di Martin Vega en 2016.
La muziko apartenis a diversa subjenri (elektronala muziko, sintezilo-punk-muziko, avangardo-muziko) di punk-muziko. Komercale la muziko di Suicide ne esis suceso, ma l'influo ye elektronala bandi quale Sisters of Mercy, Soft Cell, Peaches, Dive, Sigue Sigue Sputnik e Stereolab, esis granda.

## <small>Referi</small>
Bernard Hill

**Bernard Hill** (n. Manchester, la  17ma di decembro 1944 – m. Reydon, (Suffolk), la 5ma di mayo 2024) esis Britanian aktoro. Il pleis *Théoden* en la trilogio "Siniorulo di la Ringi". Anke spektebla kom kapitano Edward Smith en la *[[Titanic (1997 cinematografuro)|Titanik]]*.
Amad Yasin

**Amad Ismail Yasin** (en l'Arabiana: أحمد إسماعيل ياسين) (Al-Jura, proxim Ashkelon, 1936 – Gaza, la 22ma di marto 2004) esis Palestinana sheiko e fondinto di Hamas (1987). Il anke esis l'unesma prezidanto di *Shura*-konsilistaro di Hamas, til ilua ocideso.
Brejo da Madre de Deus

**Brejo da Madre de Deus** esas urbo en la stato Pernambuco, en Brazilia. Segun la demografiala kontado di 2022 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 762,3 km².

## Referi
Sistemo di mezurounaji

**Sistemo di mezurounaji** esas kreita ed organizita segun determinita reguli ensamblo di mezurounaji per qui on povas mezurar quantesi fizikala esante parto di sitemo di quantesi fizikala ye qua ol bazas.

Nuntempe normo es Internaciona Sistemo di Unaji.
Grado Kelvin

**Grado Kelvin** (abreviuro *K*) esas mezur-unajo pri temperaturo de Internaciona Sistemo di Unaji. La nomo devenas de Brita fizikisto William Thomson (barono Kelvin).

En skalo di Kelvin zero signifikas minim basa temperaturo qua povas ganar teorie e en qua movo ne existas.

Temperaturo 0 K es quivalento di -273,15 °C, e generala relato inter Celsius-gradi e Kelvin es simpla aritmetikala:

: T_\mathrm{[K]} = t_\mathrm{[{}^\circ C]} + 273{,}15
: t_\mathrm{[{}^\circ C]} = T_\mathrm{[K]} - 273{,}15
Grado Fahrenheit

**Grado Fahrenheit** (abreviuro *°F*) esas mezur-unajo pri temperaturo proponita en 1724. La nomo devenas de Germana fizikisto Gabriel Fahrenheit.

La skalo remplasigesis da Celsius-skalo, e nuntempe ol es uzata nur en Usa, Insuli Kaiman, Bahama, Belize e Liberia.

32 °F esas quivalento di 32 °C, e 212 °F – 100 °C.

Generala relati inter Fahrenheit e Celsius-gradi ne esas simpla:
: T_\mathrm{Fahrenheit} = 32 + \frac{9}{5} \cdot T_\mathrm{Celsius}
: T_\mathrm{Celsius} = \frac{5}{9} \cdot (T_\mathrm{Fahrenheit} - 32)

Simpligita (ne preciza) relati por rapida transkalkular es:
: TCelsius = (TFahrenheit − 32)/2
: TFahrenheit = 2 × TCelsius + 32
Extersistemala mezurounaji

**Extersistemala mezurounaji** esas unaji ne apartenanata a Internaciona Sistemo di Unaji, e mem tala qui havas nula propra sistemo di mezurounaji. Malgre to tala unaji povas uzesar segunyure di determinita lando.

Exempli di tal unaji es Celsius e Fahrenheit, nam en sistemo *SI* unajo pri temperaturo es Kelvin.
Nobla metalo

**Nobla metalo** esas ordinara nomo di metali rezistanta kemiale, do maxim-multa-kaze platino-grupo (rutenio, rodio, paladio, osmio, iridio, platino) e du de kupro-grupo: arjento e oro (kupro es metalo minobela), e ulafoye merkurio e renio.
Yur-ordino

**Yur-ordino** esas termino olqua signifiko determinesas per yuronormi (yurosistemo) e es sistemo di yurala korpi e institucuri, ed ank proceduri koncernanta decidar pril aferi influanta pri kondutar yurala persono ulu ad altru.
Yurosistemo

**Yurosistemo** esas termino de teorio di yuro signifikanta ensamblo di yuronormi, e ank sorto di yur-ordino o mem yurala kulturo.

Propraji dil yuro sistemo es:
* hierarkiala ordino
* mankas antilogio
* kompleteso
Kosmala polvo

**Kosmala polvo** esas materio plenigata kosmoso konsistanta ek partikuli pri quanteso inter kelk atomi e 0,1 μm (diametro).
Antonio Skármeta

**Esteban Antonio Skármeta Vraničić**, n. ye la 7ma di novembro 1940 til la 15ma di oktobro 2024, esis Chiliana skriptisto, qua ganis la Nacionala Premio pri Literaturo di sua lando en 2014.
Meteoroido

**Meteoroido** esas rokala fragmenti min granda kam asteroidi movanta per sua orbiti cirkum suno.

Lia maso esas inter 10−9 e 103 kg. L'objekti plu granda esas asteroidi, e min granda – kosmala polvo.

Eniranta en terala atmosfero meteoroidi ekvokas fenomeno di meteori – ardoranta traci pos movanta meteoroidi.
Volkanismo

**Volkanismo** esas toteso di procesi geologiala, qui eventas sur terosurfaco, relata ad extraktar lavao ed altra materio de litosfero, rezulte movi di magmo sub surfaco.
Aurélio de Lira Tavares

**Aurélio de Lira Tavares**, n. ye la 7ma di novembro 1905 til la 18ma di novembro 1998, esis Braziliana generalo. Il esis membro di militistala triumviraro qua guvernis Brazilia de la 31ma di agosto 1968 (pos ke lora prezidanto Arthur da Costa e Silva subisis cerebrala stroko) til la 30ma di oktobro sam yaro (kande Emílio Garrastazu Médici asumis la prezidanteso).

Lira Tavares ank esis membro dil Akademio Braziliana pri Literaturo.
Antoni Tàpies

**Antoni Tàpies i Puig, markezo Tàpies**, n. ye la 13ma di decembro 1923 til la 6ma di februaro 2012, esis Kataluniana piktisto e skultisto, judikata kom un ek la maxim importanta piktisti de la 20ma yarcento.
Rapideso di sono

**Rapideso di sono** esas rapideso di dissendar en ula moyeno oblonga desordino mekanikala (ondo elastika).

Valoro dil rapideso dependas de moyeno, ex.:
* en aquo – 1500 m/s
* en karbobioxo – 259 m/s
* en aero – 340 m/s

Grava parametro es ank temperaturo di moyeno, ex.:
Supersona rapideso

**Supersona rapideso** en aerodinamiko esas rapideso dil objekto o fluo, movanta plu rapide kam rapideso di sono en aero (che +20 °C, ye marala nivelo – c. 343 m/s = 1 236 km/h)
Shok-ondo

**Shok-ondo** esas streta strato, en qua eventas rapidega kresko di moyenopreso, disendata plu rapide kam sono. Le shok-ondi kreesas dum forteg explozi o movado dil ula korpo (ex. aeroplano) kun supersona rapideso.
Sona grondo

**Sona grondo** esas akustikal efiko akompaniant a dissendar shok-ondo, kreata da objekto movanta kun supersona rapideso, da explozo o fulmino.
Kondri

**Kondri** esas geologiala strukturo, ronda grani di olivini e piroxeni dissemita en materio di meteoroido.

Li kreesas kande stono en kosmoso subite ganas parte temperaturo sua fuzado, til c. 1550 °C, e pose li rapide koldigesas.
Kondrito

**Kondrito** esas stonometeorito kontenanta precipue olivini (silikati) e piroxeni. Olua nomo devenas de olua strukturo nomata kondri.
Akondrito

**Akondrito** esas stonometeorito kontenanta precipue piroxeni e plagioklazi, simila a terala bazalto. Kontre de kondrito strukturo dil akondrito ja trafuzesas.
Meteorito

**Meteorito** esas restajo di astro (meteoroido, asteroido), qua en formo solida korpo atingas planeto od olua naturala satelito.

Sur Tero maxim ofte meteoriti apartenas a stonometeoriti (precipue kondriti).