Butan

**Butan** o **Bhutan** esas rejio en Himalaya, havanta frontieri kun Popul-Republiko Chinia norde, ed India sude. Nepal e Bangladesh esas proxima de la lando, tamen ne havas frontieri kun ol. Butan nomesis segun Sanskrita vorti *Bhyot* (Tibet) e *anta* ('fino'), nam ol jacas an la frontiero kun Tibet.

## Historio

L'unesma evento transskribita en Butan esis la paso di Budista santo Padma Sambhava en 747. Granda parto ek lua anciena historio esas nekonocata, pro fairo qua destruktis lua anciena chef-urbo, Punakha, en 1827. Dum la 10ma yarcento lua politikala developo influesis multe da religio Budista. Dum la 14ma yarcento, ol posible influesis dal dinastio Yuan, de Chinia.

Dum Britaniana dominaco en India, Britaniani probis kontrolar la teritorio di Butan, ma lua suvereni jeris por prezervar la nedependo. Kande India nedependanteskis en 1947, Britaniani abandonis lua voli pri kontrolar la rejio, ed India divenis la protektero di Butan. Erste en 1949, ca du landi signatis pakto qua agnoskis Butanana nedependo.

En 1953, lora rejulo Jigme Dorji Wangchuck establisis lokal asemblitaro kun 130 membri por esar legifala povo e promocar plu demokratala formo di guvernerio. En 1971, ankore dum la regno di Jigme Dorji Wangchuck, Butan divenis membro dil Unionita Nacioni. Lua sucedinto, rejulo Jigme Singye Wangchuck komencis politikala reformi, e alienis parto ek lua povo a la Konsilistaro di Ministri. Il anke posibligis l'akuzo kontre la rejo, per sanciono de 2/3 de la membri di la Nacional Asemblitaro.

Dum la fino di la yari 1980a e la komenco di la yari 1990a, Butan ekpulsis granda nombro di Butanani kun Nepalana origino. Segun l'Unionita Nacioni, en 2008 cirkume  Butanani vivis kom refujinti este de Nepal.

En 1999, la guvernerio di Butan eliminis l'interdikto di televiziono ed Interreto. Butan esis un ek la lasta landi de la mondo qui adoptis televiziono. Nova konstituco por la lando prizentesis en 2005.

## Politiko

Butan esas konstitucala parlamentala monarkio. La nuna chefo di stato, rejulo Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, sucedis lua patro Jigme Singye Wangchuck ye la 16ma di decembro 2006. L'exekutiva povo komandesas dal chefministro e dal konsilistaro di ministri. La chefministro depos 2018 esas Lotay Tshering.

Legifala povo konsistas ek la Nacional Asemblitaro (*Tsongdu*) havanta 151 membri, di qui 106 elektesas da la viri (mulieri ne darfas votar en Butan), 10 elektesas da la Budista grupi, e 35 elektesas dal rejulo. L'unesma elekti por la Nacional Asemblitaro eventis ye la 24ma di marto 2008.

Butan adoptis lua konstituco en 2008. Lua legaro influesis da monakala kodexo *Tsa Yig* e da komuna legaro Britaniana. La judiciala povo konsitas ek la 4-membra Supra Korto - qua povas interpretar la konstituco ed esas la maxim alta revizo-korto di la lando -, l'Alta Korto, e la distriktala *Dzongkhag*-korti.

## Geografio

Butan jacas an la sudala taludi de Himalaya. Norde jacas Tibet ed este, sude e weste jacas rispektive l'Indiana stati Sikkim, Westal Bengal, Assam ed Arunachal Pradesh. L'altitudi di granda parto di la monti norde de la lando superiras 7.000 metri, kontre ke sude la minima altitudo esas 200 metri. La maxim alta monto esas Gangkhar Puensum, havanta  metri di altitudo. La vali inter la monti furnisas naturala pastureyo por la brutaro, e multa ek lua habitanti esas nomadi.

La centro di la lando kovresas da foresti di koniferi, kontre ke la sudo kovresas da subtropikala foresti, e da savani an la regiono Dooars. La klimato varias de subtropikala sude, til kolda polala klimato an la nordala monti, qui permanante havas nivo an lua somiti. La musono portas de 60% til 90% de la pluvo-quanto qui falas en la lando. Pro lua diversa peizaji, Butan havas richa biodiverseso.

La lando havas quar hidrografiala baseni: Drangme Chhu, Puna Tsang Chhu, Wang Chhu, e Amo Chhu. La quar naskas en Himalaya e debushas an rivero Brahmaputra.

## Ekonomio

L'ekonomio di Butan dependas del agrokultivo, extraktado di forestala produkturi, turismo. e de la vendo di hidroelektrala energio ad India. La lando ne havas ferovoyi e mankas substrukturi. Tamen, lua ekonomio kreskis forte dum recenta yari.

## Demografio

Segun statistiki da *The World Factbook pri 2023, Butan havis  habitanti. La maxim multa (50%) esas del etnio Ngalop (anke nomizita *Bhotia*). Nepalani esas 35%, ed altra populi, inkluzite enmigranti, esas 15%.

L'oficala linguo di la lando esas [[dzongkha-linguo|dzongkha]], un ek la 53 Tibetana lingui, parolata da 24% del habitantaro. La linguo maxim parolata en Butan (28% de la habitantaro) esas Sharchhopka; 22% parolas Lhotshamkha-linguo; e 26%, inkluzite enmigranti, parolas altra lingui. L'[[Angla linguo|Angla]] docesas en skoli.

Historiale, [[eduko]] esis monakeyala, e l'unesma sekulara skoli aparis erste dum la yari 1960a. Nun, Butan havas 2 universitati e 11 fakultati, qui formacas la du. Segun statistiki de 2021, 70,9% de la habitantaro, esanta 77,9% de la viri e 62,8% de la mulieri, savas lektar e skribar

Pri [[religio]], la maxim multa habitanti (75,3%) praktikas Lamaista Buddhismo, qua esas varianto de tale nomizita "Budismo Mahāyāna", e havas [[dalai-lamao]] kom spiritala chefo. Hindui esas 22,1%, e 2,6% praktikas altra religii, segun statistiki de 2005.

== Kulturo ==

Butanana kulturo havas forta influi de [[Budismo]]. Hinduismo ank influas lokala kulturo, nome en suda regioni. La guvernerio esforcas por prezervar lokala tradicioni. Ol permisis l'unesma [[radio]]-brodkasto erste en [[1973]], e l'unesma [[televiziono]]-brodkasto erste en [[1999]].

La nacionala vesto por Butanana viri esas *gho*, o *g'ô*, robo qua iras til la genui, nodigata en la tayo per stofa rimeno nomizita *kera*. Mulieri uzas longa robo iranta til maleolo, nomizita *kira*.

La [[muziko]] di la lando havas tradicionala jenri, exemple *Zhungdra* e *Boedra*, e moderna jenro lokala nomizita *Rigsar*, kreita dum la yari 1960a. *Rigsar* populareskis pos ke ol prizentesis en lokala radio- e televiziono-brodkasterio *Bhutan Broadcasting Service*. 

Tradicionala [[danso|dansi]], exemple danso *Chan*, akompanas treatrala dramati en qui la partoprenanti uzas maskili, ed ofte akompanesas per muziko pleata uzanta tradicionala instrumenti. La danseri reprezentas [[demono|demoni]], animali, dei e deaji, mortinti o karikaturi di personi, e lia maskili e vesti esas multe koloroza. L'instituto pri Linguo e Sociala Studii de la Rejala Universitato mantenas kurso pri muziko e dansi tradicionala.

La nacionala sporto di Butan esas lokala versiono di [[arkpafado]]. Konkursi ordinare eventas en vilaji. Ol diferas de la versiono [[Olimpiala Ludi|Olimpiala]] di arkpafado per detali, exemple lokizo di la emi, e l*'atmosfero* di la konkurso. Dardo-jetado e *Digor'' (lokala versiono di pezo-jetado) ank esas multe populara.

Basketbalo, futbalo e kriketo esas esquado-sporti multe populara. En 2002, la nacionala futbalo-esquado di Butan, rangizita en un ek la lasta plasi segun klasigo da FIFA, vinkis la futbalo-esquado di Montserrat per 4-0 en la stadio Changlimithang.

## Referi