Planko-sketado

**Planko-sketado** (verbo: planko-sketar; Angle *skateboarding*) esas de origino Usana sporto qua existas de la fino di la yari sisadek di la 20ma yarcento. La sporto developesis da ondo-glitanti qui volis ondo-glitar sur la tero, ed ofte esas ligit a yunarala kulturo.

Ca sporto esas exekutata per sketo-planko, planko de ligno (maxim ofte acero-ligno), du axi e quar roteti en qui trovesas single du soporti. Per movigar su per to e saltar per to on povas facar nombroza "artifici" e prodaji.

On avancas precipue per pulsar per onua dopa pedo, decensante sur pento, o per "pumpar" per sua gambi sur rampo.  On povas du-maniere stacar dum planko-sketar: se onua dextra pedo esas dopa on stacas *regular* o *natural*; se onua sinistra pedo esas dopa on stacas *goofy*.  Se on stacas per sua nenormala maniero dum tempo to nomizesas *switch*.

Pro la populareso di ca sporto venis specala defiaji qui anke uzesas por BMX (Biciklo-Motor-kruco. X = kruco) e rul-sketado.

En 2021 planko-sketado divenis sporto olimpiala unesmafoye che la Olimpiala Ludi en Tokio 2020, per du evento-tipi Angle *street* e *park.*

Dum la 21ma yarcento aparis elektrala sketo-planki qui bezonas nula esforco dal uzanto e movas vicee per motoro elektrala.

## Tereno e stili
Diversa tipi de tereno esas uzata por planko-sketado.  On povas sketar sur plana tereno per simpla manovri quala la *manual* exemple (rulante sur nur la dopa du roti).  Stilo qua populareskis dum la 1980a e 1990a yari esas *street*, en qua on uzas obstakli tipale trovebla sur strado, exemple bordopetri, benki, pasamani ed eskaleri por exekutar artifici.  Altra stilo praktikata sur plana tereno esas *freestyle*, en qua on uzas plu dina e lejera planko por exekutar tre teknikala e komplexa manovri.

La stilo *vert* esas praktikata sur rampi ("mi-tubi"), baseni e bolegi, ofte trovebla che sketo-parki.  Anke uzata esas plu mikra, basa rampi (*mini-ramp*) qui ofras la posibleso exekutar manovri del stilo *street*.

Altra anciena ma min populara stilo esas *downhill* en qua on decensas (ofte slalome) sur pento.  Ofte on uzas plu longa planko (*longboard*) por tala sketado.

La precipua metodo por saltar sur plana tereno esas la *ollie* inventita da Alan "Ollie" Gelfand.  Surbaze *ollie* on povas konstruktar artifici quala la *kickflip* (komuna en la stili *street* e *freestyle*).  En *vert*-sketado la precipua metodo esas *air,* atingata per acensar rapidege rampo e lansesar aden l'aero.  On povas kombinar *air* kun diversa manovri en qui on exemple rotacas o sizas la planko per manuo (*grab*).

## Historio
Planko-sketado inventesis dum la 1940a o 1950a yari da ondo-gliteri qui volis durar glitar kande l'oceano esis senonda.  Ico nomizesis "sidewalk surfing" e l'unesma sketo-planki esis rudimenta konsistante ek ligna buxi, planki o mem kesti kun roti atachita.

Dum la 1960a yari plura kompanii en suda Kalifornia quala Jack's, Kips', Hobie, Bing's e Makaha komencis konstruktar sketo-planki ed asemblis esquadi por popularigar sua vari.  La populareso dil sporto augmentis e l'unesma revuo *The Quarterly Skateboarder* editesis en 1964.

Dum la frua 1970a yari la kompanio Cadillac Wheels vendeskis roti facita ek plastiko (*polyurethane*) e pro to la populareso di planko-sketado itere augmentis rapide.  En 1975 organizesis l'unesma konkurso depos la 1960a yari, la *Del Mar National Championships*.  Ica konkurso dominacesis dal famoza esquado Zephyr (Z-Boys), kun membri quala Tony Alva, Jay Adams, Peggy Oki e Stacy Peralta.  Craig Stecyk, foto-jurnalisto por la revuo *Skateboarder*, fotografis e skribis pri l'esquado.  Planko-sketeri inkluzante Ty Page e l'esquado Zephyr komencis sketar sur la vertikala muri di balnobaseni qui esis sika pro la senpluveso di Kalifornia en 1976.  Tale komencis la stilo *vert*.

Dum la 1980a yari la stili *street* e *freestyle* populareskis, surbaze la senmanua salto *ollie* inventita da Alan Gelfand dum la 1970a yari.  Ex-membro dil esquado Zephyr Stacy Peralta kun sua partenero George Powell fondis la kompanio Powell Peralta e l'esquado Bones Brigade, qua inkluzis famoza sketeri quala Tony Hawk, Steve Caballero, Lance Mountain, Mike McGill, Rodney Mullen e Tommy Guerrero.  Sketo-planki dum la 1980a yari esis nesimetra kun elevita "kaudo" por faciligar l'exekuto dil *ollie*.

Dum la 1990a yari sketo-planki divenis simetra e kelke plu dina, influita da *freestyle*-planki, kun kelke plu mikra e harda roti, e la sporto duris developesar ed evolucionar.  Video-ludi pri planko-sketado anke aparis e popularesis, exemple la serio *Tony Hawk's Pro Skater*.

## Che la Olimpiala Ludi
En 2021 planko-sketado divenis sporto olimpiala unesmafoye che la Olimpiala Ludi en Tokio 2020, per du evento-tipi *street* e *park*, singla organizita e por viri e por mulieri.

La konkursi dominacesis da japoniani (5 medalii) e brazilani (3 medalii), kun suceso anke por Australia, Usa e Britania.  Anke remarkinda esis la yuneso dil partoprenanti: la britanianino Sky Brown exemple, elqua ganis bronza medalio, evis nur 13 yari.