open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ciencala metodo

La **ciencala metodo** esas ita praktiki konsiderata da la ciencisti kom valida por raportar, konfirmar e refutar la teorii:

* Experimento povas repetesar irgaloke da irga persono.
* Irga experimento qua obtenas diferanta rezultaji a la predicita da la teorio, falsigas tala teorio.

Francis Bacon definis la ciencala metodo per la sequanta pazi:

# Observado dil fakti.
# Induktado dil principi qua guvernas la fakti.
# Kreado di hipotezi.
# Probo dil hipotezi per l'experimentado.
# Demonstro o refuto di tala hipotezi.
# Konkluzi.

Tamen, la moderna cienco ne sequas ica pazi totale. En cienci quale l'astronomio o la teoriala fiziko, esas tre desfacila realigar l'experimenti. Do, icakaze, suficas l'observado por kreor la hipotezi.

To, adminime, esas un expliko di la cienco. Ol esas ta qua sequas la metodo ciencala, ed olca esas la formulo supera. Ma ciencisti sucias plu facar la cienco, kam explorar od explikar quo ol esas. Filozofiisti di la cienco (ek qui BACON esis uno) dum yarcenti esforcis definar od explikar ol. Anke, multi debatis pri la formulo, ed propozis diferinta detali pri ol.

Tre importanta pazi en la cienco kosmologiala ed en filozofio dil cienco facesis da Immanuel Kant. Karl Popper dicas ke la kosmologio da Nicolaus Copernicus e da Isaac Newton divenis la povoza ed ecitanta inspirajo di vivo intelektala di Kant. Lua unesma importanta libro (duras POPPER) esis Teorio dil cielo, ciencala libro. En ol, il enuncis plura tre grava teorii. Lua maxim famoza libro, Kritiko dil pura raciono, esas verko filozofiala inspirita kande lu exploris la logiko di Newtonala teorio.

La filozofio di ipsa Karl Popper forte kritikis e forsan destruktis la “mito” da Bacon. Segun Popper, la maxim frua ciencisti pri qui ni konocas esis la skolo di Miletus, pri qui la epoko esis ante Sokrates, ed ek qui la unesma esis *?????* (Thales, Talio), e la duesma, lua studento Anaximander. Segun la unesma, “la tero sustenesas da aquo sur qua ol flotacas quale navo, e ni dicas ke sismo eventas, kande la tero esas sukusata da movado di la aquo”. La duesma enuncis altra teorio pri susteno di tero. Segun lu, “la tero sustenesas da nulo, ma restas fixa, pro ke ol egale distas de omna cetera kozi. Olua formo esas quaza tamburo (cilindra). Ni promenas sur un ek olua plata surfaci, e l'altra esas ye l'opozanta latero”. Anaximander atingis ica teorio ne per observado dil fakti, ma per rezonado. E **pro observado** lu **faliis** atingar o retenar la teorio ke la tero esas sfera vice cilindra.
Listo di Nobel-laureati pri literaturo

La **[[Nobel-premio]] pri literaturo** (Suediana: *Nobelpriset i litteratur*) adjudikesas omnayare da Suedian Akademio a skriptisti kun eminenta kontributadi a literaturo. La premio administresas da Nobel-fonduro depos 1901.

Pro ne existar Nobel premio pri filozofio, ta premio pri literaturo uzesis tri foyi por filozofi: Henri Bergson, Bertrand Russell, e Jean-Paul Sartre.

Yen listo pri omna Nobel-laureati pri literaturo, de 1901 til nun.

## Referi
Listo di Nobel-laureati pri ekonomiko

La **Premio pri Ekonomiala Cienci de la Banko di Suedia, Memoriganta Alfred Nobel**, anke konocata kom **Nobel-premio pri Ekonomiko** donesas omnayare dal Banko di Suedia. Teknikale, ol ne esas "Nobel-premio", nam ol ne esabis stipulita en 1895 che la testamento di Alfred Nobel. Vicee, ol kreesis da la Centrala banko di Suedia, *Sveriges Riksbank* en 1968, 300 yari pos la fondo dil banko.

Yen listo di Nobel-laureati pri ekonomiko, de 1969 til nun.

## Referi
1833

La yaro **1833** (MDCCCXXXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 833ma yaro di la duesma yarmilo, la 33ma yaro di la 19ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1830a. Kande 1833 komencis, Gregoriala kalendario esis 12 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* Prusia fondas dogano-uniono di Germania.
* 6ma di mayo - Carl Friedrich Gauss e Wilhelm Eduard Weber recevas permisi por instalar telegrafo en Göttingen.
* 28ma di agosto - Unionita Rejio abolisas sklaveso en lua kolonii.
* 29ma di septembro - Isabel la 2ma, lor evanta 3 yari, divenas rejino di Hispania.
* 25ma di septembro - Grandega ter-tremo (8.7 che la skalo di Richter) en Sumatra efektigas ondego e produktas nekontebla morti.

### [[Sud-Amerika]]
* 3ma di januaro - Unionita Rejio okupas Falklandi.

## Naski

* 1ma di januaro - Robert Lawson, Nova-Zelandan arkitekto (m. 1912)
* 9ma di januaro - Fernando Arturo de Meriño, prezidanto di Dominikana Republiko (m. 1906)
* 16ma di februaro - Józef Szermentowski, Polona piktisto (m. 1879)
* 19ma di februaro - Élie Ducommun, Suisa skriptisto e pacifisto. Nobel-laureato pri paco (m. 1906)
* 4ma di marto - Aleksander Gryglewski, Polona piktisto (m. 1879)
* 10ma di marto - Dimitrie Sturdza, chefministro di Rumania (m. 1914)
* 6ma di aprilo - Luis Cordero Crespo, prezidanto di Equador (m. 1912)
* 11ma di aprilo - Fredrik von Otter, chefministro di Suedia (m. 1910)
* 16ma di aprilo – Adolphe Nicolas, Franca mediko e Volapükisto (m. 1913)

* 7ma di mayo - Johannes Brahms, Germana kompozistulo (m. 1897)
* 2ma di junio - Segismundo Moret y Prendergast, chefministro di Hispania (m. 1913)
* 17ma di junio - Manuel del Refugio González, prezidanto di Mexikia (m. 1893)
* 30ma di junio - Manuel Amador Guerrero, prezidanto di Panama (m. 1909)
* 7ma di julio - Félicien Rops, Belga piktisto, grabisto e desegnisto (m. 1898)
* 26ma di julio - Gheorghe Manu, chefministro di Rumania (m. 1911)
* 20ma di agosto - Benjamin Harrison, prezidanto di Usa (m. 1901)
* 20ma di septembro - Ernesto Teodoro Moneta, Italiana pacifisto, Nobel-laureato (m. 1910)
* 21ma di oktobro - Alfred Nobel, Sueda injenioro ed inventisto (m. 1896)
* 23ma di oktobro - Antonio Flores Jijón, prezidanto di Equador (m. 1915)
* 27ma di oktobro - Cándido Bareiro, prezidanto di Paraguay (m. 1880)
* 12ma di novembro - Alexandr Borodin, Rusa kompozisto (m. 1887)
* 31ma di decembro - Salvador Jovellanos, prezidanto di Paraguay (m. 1881)

## Morti
* 22ma di aprilo - Richard Trevithick, Britaniana injenioro ed inventisto (n. 1771)
* 5ma di junio - José María del Castillo Rada, prezidanto di Kolumbia (n. 1776)
* 5ma di julio - Nicéphore Niépce, Franca pioniro di fotografo (n. 1765)
* 29ma di septembro - Rejulo Fernando la 7ma di Hispania (n. 1784)

## Referi
Listo di Nobel-laureati pri kemio

La **[[Nobel-premio]] pri kemio** (Suede: *Nobelpriset i kemi*) esas adjudikata omnayare da la Rejala Akademio pri Cienci di Suedia a la ciencisti quin laboras en diversa faki di kemio. La premio establisesis en 1895 da Alfred Nobel, un yaro ante lua morto. Ol esas adjudikata da Nobel-fonduro depos 1901.

Yen kompleta listo di Nobel-laureati pri kemio, de 1901 til nun.
Listo di Nobel-laureati pri fiziologio o medicino

La Nobel-premio donesas da Nobel-fonduro. Yen listo di Nobel-laureati pri fiziologio o medicino de 1901 til nun.

## [[20ma yarcento]]

## [[21ma yarcento]]

## Referi
Novial

**NOVIAL** (NOVa Internaciona Auxiliara Linguo) esas konstruktita internaciona linguo developita dal Dana linguisto Otto Jespersen e publikigita ye 1928.  Jespersen elaboris Novial en la du libri 'An International Language' (1928) e 'Novial Lexike' (1930).  La duesma esas vortolibro di Novial (al Angla, Franca e Germana).

Jespersen partoprenis Delegaciono quo selektis Ido kom la linguo internaciona ye 1907. Ma pos unesma mondomilito lu deceptesis da Ido e decidis developar sua propra sistemo. Lu sustenesis dal sueda idisto Per Ahlberg, la redaktero dil Ido-jurnalo Mondo, quo divenis sendependa e fine ye 1934 mutacis aden Novial-jurnalo kun la nomo Novialiste. Jespersen ed altra Novialisti pluse developis la linguo per la pagini di Novialiste inter 1934-1939, kande ol mustis cesar pro la komenco di duesma mondomilito.

Novial fondesas precipue sur Ido, kun influo de Occidental (1922) da Edgar de Wahl) ed Idiom neutral (1902 da Waldemar Rosenberger). Maxim multa substantivi finas per *-e*, adjektivi per *-i*, adverbi per *-im*. Verbi finas per sive *-a*, *-e*, *-i*, *-u* por funcionigar la sufixo *-(t)ione*; do exemple *komplika/tione*, *solu/tione*. Altra remarkinda traito esas l' *e/a/o*-vorti: *brose* ('brosilo'), *brosa* ('brosar'), *broso* ('broso'). Per ica sistemo Jespersen kredis solvar la problemo di direta derivo en ido.

Novial mortis kun Jespersen ye 1943. Pos la milito, nek Ahlberg, nek lua kunredaktero Valter Ahlstedt duris laborar por Novial. Multa Novialisti pose transferis ad Occidental od Interlingua dal IALA (1951). Depos 1997 esis diversa esforci rivivigar e/o reformar Novial, ma til nun sen suceso.

## Ortografio

### Alfabeto
Avertez, ke l'espelo di Novial chanji multa foyi trans la vivo di Novial!

## Gramatiko

### La personala pronomi

## Exemplo
Yen Patro nia exemplo inter Novial ed Ido.

## Referi
* Novial Wikipedia
*An International Language Otto Jespersen (1928)
*Novial Lexike Otto Jespersen (1930)
*Plubonisat Novial, Otto Jespersen (1934)
*Discussion pri International Lingue, Otto Jespersen ed Edgar de Wahl (1935)
*Pri reformes in Novial, Otto Jespersen (1937)
*Pri nonmediati derivatione in li international lingues, Siegfried Auerbach (1930)
*Novial-pagino da Bruce R. Gilson
*Novial-Informatione
* Novial Wiki Book

* Novial Discussion Group: Novial discussion group at Yahoo!
* Novial group on Facebook
Leifr Eiríksson

**Leifr Eiríksson** (980?-1025?) esis, 500 yari ante Cristoforo Colombo, la unesma Europano sur la amerikana kontinento.

Leifr Eiríksson esis vikingo e naskanta exploristo, nam sua patro - Eiríkr Raudi (Erik la Reda) - fondis la kolonio Grenlando. En 1000 Leifr Eiríksson livis Grenlando e navigis adweste por serchar la nova tero qua segun rumoro esus situata plu weste de Grenlando. 

Il deskovris ‘*Helluland*’ (= ‘Plan-stono-lando’; la nuna Bafin-Lando), ‘*Markland*’ (= ‘Foresto-lando’; la nuna Labradoro), e segl-iris a ‘*Vinland*’ (= ‘Prato-lando’; la nuna Nov-Lando) ube il restis dumvintre.

Leifr Eiríksson esis la unesma Europano sur la amerikana sulo, ma to ne esis la kauzo pro qua il esis surnomizata ‘Leifr hinn Heppni’ (Leifr la Fortuna). Il recevis ca surnomizo pos ke il dum la hemvoyajo a Grenlando salvis kelka naufrajanti, qui abunde rekompensis il.

Pos kelka yari la kolonieto sur ‘*Vinland*’ esis abandonata pro enemikeso da la indijena populo e pro la mala klimato.

En 1963 norvegiana expediciono trovis la restajo di la kolonieto.
862

La yaro **862** (DCCCLXII per Romala algarismi) esis la 862ma yaro del unesma yarmilo, la 62ma yaro de la 9ma yarcento, e la 3ma yaro de la yari 860a.

## Eventi
* Sueda vikingo Rurik fondas komercala kolonieto proxim la nuna Novgorod e Kiiv.
* marto - Grupo di vikingi komandita da Weland kaptesas proxim la ponto di Trilbardou, e submisesas a Franca rejulo Charles la Kalva. Weland e lua familio aceptas baptar e konvertar su a kristanismo.

## Naski

## Morti
1066

La yaro **1066** (MLXVI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 66ma yaro di la duesma yarmilo, la 66ma yaro di la 11ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 1060a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 5ma di januaro - Edwardus la Profesanto mortas esante sen filio. Tale produktos krizo heredal qua fine abutos a la konquesto Normanda da Anglia.
* 25ma di septembro - Angli vinkas Vikingi en la batalio di Stamford Bridge.
* 14ma di oktobro - Duko di Normandia William la Konquestero rivovenas Anglia e vinkas rejo Harold Godwinson dum kombato proxim Hastings. Tale, Normandi divenas supra klaso en Anglia.
* Vikinga vilajo *Haithabu* (nun Hedeby, en Dania) destruktesas da Slavi de Polonia. To signifikas la fino di vikinga epoko en nordal Europa.

### [[Azia]]
* Seldjukidi konquestas Proxim Oriento.

## Naski

## Morti
* 25ma di septembro - Harald Hårdråde, rejulo di Norvegia (n. c. 1015)
* 14ma di oktobro - Harold Godwinson, rejulo di Anglia (n. c. 1022)
Pikturo

**Pikturo** e desegnuro esas artala verki bidimensionala.

Farbi esas materii aplikita super altra materii, sive pro estetikala motivi, sive por protektar ulo. Ol prizentas su generala en liquida formo, ed aplikesas en fina induturi per pinselo, rolero o per projekto. Ol povas anke esar en pastoza formo ed aplikesar per kultelo (truleto) e mem per manuo. Industriale on uzas anke pulvero-pikti, aplikita per elektrostatika projekto pose bakita.

Farbi komportas ordinare tri kompozanti:
* Koloromaterio, qua donas koloro ed opakeso (exemple Sienne-tero) ;
* Liginta o piktuyo, qua mixas la koloromaterio e donas konsisto e transparenteso (lin-oleo, rezini, arabika gumo...) ;
* diluinta, qua rendas la pikto liquida e permisas facila apliko (esenco di terebento) ; pose apliko, diluinta vaporeskas e la pikto hardeskas (on dicas ke ol sikas).

Ultre koloromaterii e liginti, existas multa produkturi en la farbi qui plubonigas l'elastikeso o la rezisto di la pikturo.
On povas trovar anke di sikativi (produkturi boniginta la sikala). On povas agnoskar di artistika kuranta segun selekto di dissolvivi e sikativi (obskurega norde Europa, klarega en Italia).

Pulvero farbi ne havas dissolvivi. La liginta esas ofte produkturo qua transformas su en polimero, la pikto formacas lore strato di protektiva plastiko.

On nomesas ofte « sen dissolvivo » l'akrila o vinilika farbi ube la dissolvivi esas aquo. Tamen, la farbi qui ne kontenas hidrokarbura dissolvivi (ex: *white spirit*) povas kontenar adjuntaji, exemple la glikol-eteri povinta li anke domajar cirkonde.
Skult-arto

**Skultado** o **skult-arto** kune pikt-arto e grafik-arto es un ek bazala domeni di plastik-arto.

## Prehistoriala skultado

L'unesma exempleri pri skulturi datizas de supra paleolitiko, e kreesis da tale nomizita "kulturo Aurignaciana", lokizita en Europa e sudwestal Azia. Li anke produktis l'unesma pikturi en kaverni konocata. En Germania trovesis skulturo nomizita "homo-leono" (*Löwenmensch*), alta de 30 centimetri, qua esas antropomorfala reprezento di homo kun kapo di leono, skultita en ivoro de mamuto.

En la nuna Turkia trovesis skulto konocata kom "homo de Urfa", o "statuo de Balıklıgöl", de 9 mil yari aK, dum neolitiko, ante la developo di ceramiko. Ol judikesas kom la maxim anciena statuo pri homo, e samtempa kam prehistoriala kolonieto trovita en Göbekli Tepe, suda Turkia. En la nuna urbo Amman, en Jordania, trovesis arkeologiala situo nomizita Ayn Ghazal, ube trovesis entote 15 antropomorfala skulturi kompleta e 15 busti facita inter 7200 e 6250 yari aK. Kelka busti havas du kapi, e l'intenco di ta skulturi esas necerta.

## Egiptiana skultado
* Frua-historiala periodo: c. 4000 aK - 2700 aK
* Periodo di anciena imperio: 2700 aK - 2300 aK 
* Mez-Imperio: 2000 aK - 1800 aK 
* Nov-Imperio: 1600 aK - 1100 aK 
* Posa-periodo: 1100 aK - 330 aK
## Mezopotamiana skultado

## Grekia ed Egeo
* Kikladal arto: 2800 aK -1100 aK 
* Minoal arto: 2000 aK - 1400 aK 
* Mikenal arto: 1600 aK - 1100 aK
* Geometria stilo: 800 aK - 700 aK 
* Arkaistika stilo: 650 aK - 480 aK 
* Klasika stilo: 480 aK - 400 aK 
* Helena stilo: 330 aK - 30 aK

## Etruskiana skultado
* 700 aK - 1

## Skultado en Romana imperio
## Skultado en Europa depos rupto di Romana imperio
## Frua-Kristana skultado
* 100-500: West-Europa
## Pos-Romana skultado
* 300-1100: Westal Europa (Karolus la Magna 768-814) 
## Bizancana skultado
* 500-1453: Bizanco
Otto Jespersen

**Otto Jespersen** (1860 til 1943) esis Dana linguisto, specalisto pri la gramatiko dil Angla linguo. Il naskis en Jutlando e frequentis l'Universitato di København, ganis diplomi en la Angla, Franca e Latina lingui. Il anke studiis linguistiko che l'Universitato di Oxford.

Jespersen esis profesoro pri la Angla che l'Universitato di København de 1893 til 1925. Kun Paul Passy, il fondis l'Internaciona Fonetik-Asociuro. Il forte sustenis la ideo pri auxiliara internaciona linguo. Il esis membro di la Delegitaro qua kreis l'artificala linguo Ido e pose developis Novial, quan il judikis kom plubonigita linguo.

Il esas famoza pro kelka verki. Lua Modern English Grammar esas konsakrata precipue a morfologio e sintaxo. Lua Growth and Structure of the English Language es kompleta vidpunto pri la Angla da homo kun altra matrala linguo, ed ankore nun imprimesas, plu kam 60 yari pos lua morto e preske 100 yari pos l'original publikigo.

Otto Jespersen invitesis plurafoye ad Usa kom gasto-profesoro, ed il kaptis l'okaziono por studiar l'eduko-sistemo di la lando. Lua autobiografio (videz infre) editesis en Angla tradukuro erste en 1995. 

Jespersen propagis fonosemantiko e skribis: kad esas vere plu multa logiko ye l'opozita extremo qua negas irgasorta son-simbolismo (ecepte la mikra klaso de evidenta ekoismi ed 'onomatopei') e vidas en nia vorti nur kolekturo de acidental e senraciona asociuri di sono e signifiko? … "Esas nenegebla ke esas vorti quin ni sentas instintale kom adequata por expresar l'idei quin li reprezentas."

## Bibliografio
* 1905: *Growth and Structure of the English Language* (riimprimuro en 1999 sub ISBN 0-226-39877-3.)
* 1909-1949: *A Modern English Grammar* (en sep tomi; la titulo esas interpretenda kom 'gramatiko pri la Moderna Angla')
* 1922: *Language: Its Nature, Development, and Origin*
* 1924: *The Philosophy of Grammar*
* 1928: ''An International Language'' (endukto di la linguo Novial)
* 1930: ''Novial Lexike'' (vortolibro di Novial)
* 1995: *A Linguist's Life*: Angla tradukuro dil autobiografio da Otto Jespersen, editita da Arne Juul [ed al.]. Odense, 1995.

## Referi

* Otto Jespersen da Niels Haislund (1943)
* Otto Jespersen Online Bibliography
* Otto Jespersen - his work for an international auxiliary language da Henry Jacob (1943)
Edgar de Wahl

**Edgar de Wahl** (naskita Edgar Alexis Robert von Wahl, 23ma di agosto 1867 – 9ma di marto 1948) esis Balt-Germana instruisto pri matematiko e fiziko, quale vivis en Tallinn, Estonia. Li anke uzis la pseudonomo Julian Prorók, ed il esis konocata kom la kreinto di Interlingue, internaciona helpilinguo quale esis konocata kom Occidental dum ilua vivo.

## Biografio
### Ancestri

Edgar von Wahl esis membro di la Päinurme-lineo dil Wahl nobla familio. La preavulo di Edgar von Wahl esis Carl Gustav von Wahl, qua aquiris la domeni Pajusi, Tapiku, e Kavastu, ed esis anke por kurta tempo la posedanto dil domeno Kaave. Carl Gustav von Wahl havis entote 14 infanti ex du mariaji, de qui decendis diversa linei di Wahl. Inter ili, l'avulo di Edgar von Wahl, Alexei von Wahl, civila servisto qua aquiris la domeno Päinurme en 1837, establisis la Päinurme-lineo. Pluse, il esis luanto en la domeno Taevere, ube Oskar von Wahl, la patro di Edgar, naskis.

## Internacion auxiliara lingui
Il studiis Volapük en 1887 ed Esperanto pos un yaro, ma abandonis ol e komencis sendependa studii en 1894. Il interesesis pri naturala solvo dil problemo e kunlaboris en 1906-1907 kun Waldemar Rosenberger, la prezidanto dil *Kadem bevunetik volapuka*, plu tarde la *Akademi Internasional de lingu universal*. En 1907, il submisis al Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona memorando pri la konstrukto di auxiliara linguo, sen submisar kompleta linguo.

La precipua idei en lua memorando esis: 
*1) ke nula existanta sistemo es apta; 
*2) ke l'internaciona linguo konstruktenda fondesez sur l'internaciona linguala materio; 
*3) ke tala projeto havez sua propra sistemo di vorto-formaco; 
*4) ke ol posedez gramatiko qua produktas nula nenaturala formi.

Per *naturala* o *internaciona* de Wahl intencis deskriptar ta formi ja konocata per diversa Europana lingui. Ica idei ne aceptesis dal Delegitaro e de Wahl pose elaboris sua propra sistemo til, en 1922 il publikigis sua propra linguo Occidental, en la jurnalo *Kosmoglott*, plu tarde *Cosmoglotta*. Il riasertis sua principi en konverso kun Otto Jespersen en 1935 (*Novialiste* nro. 6) e postulis da internaciona linguo ke ol respektez la komuna legi di etniala lingui, to es:

#) Ol devas esar organala, vivanta, kreskanta segun sua propra legi, aceptante nov elementi; 
#) Por ica specala skopo ol devas fondesar sur l'internaciona formi komuna en la Europana lingui pri fonetiko, espelo ed expreso-manieri.

## Fonto
* Henry Jacob, *A Planned Auxiliary Language* (1947)
Wilhelm Ostwald

**Wilhelm Friedrich Ostwald** (**Vilhelms Ostvalds**), (1853 til 1932) esis Germana kemiisto e filozofo qua ganis Nobel-premio en 1909 pro sua studii pri katalizo.

Ostwald konsideresas kom la patro di fizikokemio. Ilu laboris pri katalizo, kemial equilibro, rapideso di kemiala reakti ed inventis tale nomizita Ostwald-procedo.

En 1907 il prezidis la kunsido dil komitato qua havis la tasko selektar la maxim apta helpolinguo por internaciona komunikado. La komitato rekomendis multa revizi ad Esperanto, e ta rekomendi duktis a developo di Ido. Pose Ostwald esis i.a. honorumala prezidinto dil Ido-Akademio.

## Biografio
Ilu naskis ye la 2ma di septembro 1853 en Rīga, filiulo di la kuvifisto G. W. Ostwald. Ilu recevis l’unesma instruktado en la *Kronsknabenschule*, pose ilu lernis de 1864 til 1872 en la urbana *Realgymnasium*. Esas interesanta ke ja en ta periodo di sua vivo Ostwald komencis editar “jurnalo”, manue skribita por sua kamaradi. Il ipsa facis la texto e la figuri, e ta okupo havis balde la konsequo ke la preskriptata tempo di la gimnazio longijis de kin yari a sep. En 1872 Ostwald komencis studiar en la universitato Dorpat kemio kontre la deziro di sua patro qua volis facar injenioro ek il. Lore il avancis rapide en lua studii. Du triimi de l’exameni preskriptata duris dum preske tri yari; sed lasta triimo facesis segun pario en nur un monato. En 1875 Ostwald ricevis l’ekmatrikulizuro di l’universitato. En ta yaro aparis la kandidatala verko di la futura maestro di kemio: *Pri l'Efiko di la Maso di l’Aquo*. En 1875 Ostwald divenis asistanto che la konocata fizikisto prof. de Oettingen. En rapida sequo Ostwald publikigis sua konocata e klasika studii pri la kemiala volumeno e la kemiala optiko. Ostwald uzis oli en 1871 por sua magistrala tezi e ye la 20ma di decembro 1878 por recevar la doktorala promoco. Nun Ostwald komencis sua universitatala kariero kom privatdocento kun kurso pri la "kemiala afineso", e samyare ilu divenis asistanto che la tre konocata kemiisto prof. Carl Schmidt en Dorpat. Ja du yari pose (1881) Ostwald recevis la profesoreso di kemio en la Politekniko en Rīga, ube il restis dum sis yari; pose il obtenis en 1877 la profesoreso di fizikala kemio en Leipzig, ube il fondis l’unesma famoza laboreyo di fizikokemio, ed ube il formacis sua famoza skolo kun tanta dicipuli ek omna landi di la mondo.

## Citaji

## Extera ligili
* L'agado di profesoro Wilhelm Ostwald por la linguo internaciona Ido da Günter Anton
* Wilhelm Ostwald pri mondolinguo
* Mashini ed Organismi
Fido Bahaa

**Bahaa Kredo** esas un ek la maxim recenta religii. Olu naskis di shiahismo, quale kristanismo devenis de Judaismo.

Olua fondinto, Bahá'u'lláh, (1817-1892), esas por la Bahaani la maxim recenta dil mesajeri di Deo, en lineo di qua la origini perdesis dum la tempo e en qui enskribesas Abraham, Moshe, Budo, Krishna, Zoroastro, Iesu e Muhammad. 

Segun la mesajo di Bahá'u'lláh, la homaro formacas nur un raso e la momento arivis uneskar en un mondal socio. Deo, Bahá'u'lláh asertas, debutis historial fortesi qui, renversant la tradicional bari di rasi, di klasi, di kredi e di nacionalesi, naskigos universal civilizo. La precipua defio por la populi di tero esas aceptar lia uneso e laborar kune e pacoze.

Un ek la skopi di Bahaa Kredo esas faciligar ta evoluciono. La mondala komunitato Bahá'u'lláh esforcas por enkorpigar lua doktrino. Olua experienco povas interesigar ti qui kundividas olua viziono, ta di homaro formacanta mondal familio habitanta samdome: tero.

L'Ortodoxa Bahaa Kredo kredas durar l'existo di ula Gardanto di la Bahaa Kredo. Nuntempe, ita Gardanto nomesas Joel Bray Marangella.

## Extera ligili

* The Bahá'í World
* Bahá'ís of the United States
* The Bahá'í Community of the United Kingdom
* Bahá'í World News Service
* rekomendata biblioteko Bahá'í
* One Country
* Bahá'í International Community Statement Library
* Bahá'í Faith Index
* Bahá'í Academics Resource Library
* The Bahá'í Faith
* Opening of Terraces
* Bahai-Faith.org
Matematiko

**Matematiko** (de la Greka μάθημα, *máthēma*, "konoco", "studio", "lernado") inkluzas la studio di quantesi (teorio pri nombri), strukturo (algebro), spaco (geometrio) e kalkulo. Ol havas nula defino generale aceptata.

Matematikisti serchas ed uzas modeli por formulizar nova konjekti. Li verifikas la vereso o falseso di ca modeli per matematikala probi.

La bazo di pura matematiko es l'abstrakta studio di quanteso, e tale inkluzas la teorio pri nombri (aritmetiko) e lua plu ampla realigo (algebro). La temi deskriptata kolektive kom geometrio subdividesas en analitikala geometrio, euklidana geometrio, ne-euklidana geometrio, trigonometrio e kelkafoye topologio. La temi deskriptata kolektive kom analizo (partikulare kalkulo e kelka aspekti di analitikala geometrio e vektor-analizo). En moderna matematiko, multa de ca subjekti traktesas segun la termini di ensemblo-teorio.

Aplikata matematiko koncernas l'apliki di ca abstrakta cienco. Ol partale asociesas kun fiziko ed injeniorarto. Specala temi inkluzita es booleana algebro (apliko di ensemblo-teorio a logiko - videz Boole, George); ludo-teorio; informo-teorio; probableso; statistiko; e vektor-analizo.

:

----

**Kelka notora matematikisti en la historio:**
* Euklid
* Pitagoro
* George Boole
* Georg Cantor
* Kurt Godel
* Leonhard Euler
* Benoit Mandelbrot
* Blaise Pascal
Geologio

**Geologio** esas la grupo de cienci qui koncernas la studio dil tero, inkluzante olua strukturo, historio, kompozeso ed origini.

**Fizikala geologio** koncernas la strukturo e kompozeso dil tero e la chanjo-fortesi qui efektas ol. La cienci qui kompozas fizikala geologio do inkluzas geodezio, geomorfologio, geofiziko e sismologio (videz tertremo).

**Historiala geologio** koncernas la tero dum anciena epoki, e la evoluciono di vivo sur ol. Ol embracas cienci quale paleoklimatologio, paleomagnetismo e paleontologio, e dependas forte sur datizo (videz kronologio), nam eventi relatas la geologiala tempo-rango.

**Ekonomiala geologio** jacas inter la du lasta, e cherpas de amba. Ol koncernas la loko ed exploto dil naturala resursi dil tero.

**Geologio di altra planeti**. Ecepte la luno, ne ja esas posibla examenar la roki di altra planeti, ma teleskopi e spektroskopi revelis multo, quale anke senhoma probili.
Antropologio

**Antropologio** esas la studio dil homaro segun biologiala, kulturala e sociala vidopunti. Por facar ta studii, l'antropologio uzas elementi de la sociala cienci e de la biologio. L'origino di la vorto esas la Greka vorti ἄνθρωπος *anthrōpos* (homala) e -λογία *-logia* (konoco).

Herodotos esas forsan la patro dil antropologio, ma erste la 14ma e 15ma yarcenti, lor la komercala expanso dil Anciena Mondo aden nova regioni, la kontakto kun altra populi stimulis ciencala intereso pri la temo. En la moderna antropologio esas du precipua faki: fizikala antropologio e kulturala antropologio, la lasta inkluzas social antropologio.

**Fizikala antropologio** esas la studio dil homo kom biologiala speco, lua pasinta evoluciono e lua nuna fizikala traiti. La studio di prehistoriala homi havas multa konekti kun arkeologio. La fizikal antropologiisto anke studias la diferi inter rasi, etnii e grupi.

**Kultural antropologio** dividesas en plura klasi. Etnografio esas la studio dil kulturo di ula grupo, sive primitiva sive civilizata. Etnologio esas la komparativa studio di la kulturi di diversa grupi. **Social antropologio** koncernas sociala relati e lia signifiko e konsequaji en la primitiva socii.

----

**Kelka antropologiisti:**
* Claude Lévi-Strauss
* Émile Durkheim
* Marcel Mauss
* Franz Boas
* Ruth Benedict
* Margaret Mead
* Darcy Ribeiro
Kabul

**Kabul** esas chef-urbo e la maxim populoza urbo di Afganistan. Segun statistiki de 2019, ol havas cirkume 5,26 milion habitanti, qua inkluzas omna precipua rasala grupi de Afganistan. Ol esas la 75ma maxim populoza urbo de la mondo.

L'urbo jacas en streta valo, an la montaro Hindu Kush, en altitudo di 1791 metri, en strategiala loko alonge komercala treki inter central e sudal Azia. La nomizita Silko-voyo trairis ol.

L'urbo fondesis apud rivero Kabul, plu kam 3500 yari ante nun. Ol divenis chef-urbo en 1774. Lua nomo signifikas *magazino* en Persa linguo.

## Geografio

La reliefo di Kabul esas plana en lua central areo, qua situesas en streta valo alonge rivero Kabul, inter montaro Hindu Kush, e kolinoza en quarteri fore lua central areo. Exempli pri monti qui cirkondas Kabul: Khair Khana-e Shamali, Khwaja Rawash, Shakhi Baran Tey, Chihil Sutun, Qurugh, Khwaja Razaq, e Sher Darwaza. La mezavalora altitudo dil urbo esas 1791 metri super la marala nivelo.

La klimato di Kabul esas kontinentala, kolda e miarida (*BSk* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -2,3°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 25°C. Temperaturi infre 0°C eventas plu freque de decembro til februaro.

La maxim granda quanto di precipiti falas sur Kabul sub formo di nivo. La pluvoza sezono iras de la fino di januaro til aprilo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 312 mm, e la maxim pluvoza monato esas aprilo, kun mezavalore 71,9 mm.

## Referi
Listo pri monarki di Rusia

Yen listo pri monarki di Rusia, de 1283 til 1917.

### Grandaduki di Moskva e Cari di Moskva
Alexander Nevsky, Granda-princo Vladimir, donis autoritato super la teritorii proxim Moskva a lua filiulo Daniel (Daniil), ed establisis la Grandadukio Moskva, komence stato vasala de la princio Vladimir-Suzdal. Ivan la 1ma, filiulo de Daniel, asumis lu propre la trono di Vladimir, e transformis Grandadukio Moskva en la precipua stato di Rusia. La sequanta suvereni pluforteskis la Grandadukio.

Pos la regno di Ivan la 3ma di Moskva, Grandadukio Moskva fakte divenis la dominacanta Rusa stato, pos destruktar l'Ora Hordo e pozar la cetera princii Rusa sub lua povo. Quankam Ivan la 3ma fakte divenis la suvereno di tota Rusia, ca situaciono ne agnoskesis formale til ke lua nepotulo Ivan la 4ma asumis la titulo *Caro* en 1547, kande la naciono Rusia formale komencis existar.

#### Nestabila epoko
Pos la morto di Fyodor la 1ma, la lasta suvereno de la dinastio Rurik, komencis serio di krizi konocata kom "Nestabila epoko". Pro ke Fyodor ne havis maskula heredinti, la parlamento di Rusia (*Zemsky Sobor*) elektis lua bofratulo, Boris Godunov, kom caro. Pro klimatala problemi, la rekoltaji inter 1601 e 1603 esis nesuficanta por nutrar la populo, e Rusia subisis famino qua produktis multa morti. Dume, la kozaki qui vivis apud la fluvio Don komencis revolto. Balde komencis falsa rumori pri Dimitri, filiulo de Ivan la 4ma, ne esabis mortinta, vice vivis exilita, e to stimulis populala revolti.

Pos longa morbo kun halucini, Boris Godunov mortis ye la 23ma di aprilo 1605. Lua filiulo Fyodor la 2ma Godunov probis paktar kun la boyari (nobelaro) helpita da lua matro. Pos ke Dimitri, la Falsa arivis en Moskva ye la 20ma di junio 1605, ilu vizitis la tumulo di Ivan la 4ma, e la vidvo di Ivan agnoskis ilu kom filiulo. Fyodor la 2ma e lua matro mortigesis poke pose.

La falsa Dimitri asasinesis la sequanta yaro, ye la 17ma di mayo, pro suspekti ke ilu ne esis Dimitri, vice trompero, e deziris konvertar Rusia a katolikismo. Pos la mortigo di la falsa Dimitri, princo Ladislaus Shuisky (suvereno di Polonia-Lituania, de la familio Vasa), asumis la povo, suportita da "7 boyari" (7 nobeli).

#### Dinastio Romanov

La "Nestabila epoko" finis kande Mihail la 1ma elektesis caro di Rusia en 1613, e komencis Dinastio Romanov. La suvereni Romanov guvernis Rusia unesme kun la titulo "caro" e pose kun la titulo "imperiestro" til 1917, kande la monarkio revokesis dal Rusa Revoluciono di februaro 1917.

### Imperiestri di Rusia

L'imperio di Rusia proklamesis en 1721 da Pyotr la 1ma. Oficale, la Dinastio Romanov guvernis til 1917, kande ol revokesis dal Rusa Revoluciono di februaro 1917, tamen la lasta maskula decendanto de Pyotr la 1ma mortis en 1730. Anna, nevino di Pyotr, heredis la trono en 1730, e pos kurta regno di elua filiulo Ivan la 6ma, Yelizaveta, filiino de Pyotr, kaptis la trono. Yelizaveta indikis elua filiulo, Pyotr la 3ma, heredanto dil trono.

## Noti
(M) Mortigita dum guvernisteso
Televiziono

**Televiziono** esas la komuniko di movanta imaji inter distanta loki per filo- o radio-difuzi. En televizion-difuzo, centrale preparita programi difuzesas a multa individua recevili, ma klozita sistemi es kreskante importanta. Ofte son-signalo transmisesas kun imaj-informo.

Ordinare, televizion-kamero uzesas por formacar imajo dil ceno transmisenda e konvertar ol aden elektronikala signali. Ici es ampligata e transmisata, sive direte per filo (klozita-cirkuito) o kom radio-ondi, a recevilo ube la ceno es rikonstruktata kom imajo sur la skreno di tubo katod-radiala.

Nam esas neposibla transmisar tota imajo samtempe, l'imajo formacita dal kamero skanesas kom serio de 525 horizontala linei. La spektero vidas l'imajo kom toto pro l'efekto di persistanta vido.

En **kolor-televizono** la lumo enirante la kamero analizesas aden reda, blua e verda kompozanti, la tri primara kolori di lumo. En la kolor-recevilo ca informo uzesas por direktar tri elektron-radii, qui ecitas la mozaiko de reda, blua e verda fosfor-punti qui riproduktas la kolor-imajo.

L'unesma praktikala televizion-sistemo demonstresis en London en 1926, da John Logie Baird.

### Analogika televiziono-sistemi dil mondo
* Nord- e Sud-Amerika, Japonia uzas NTSC (525 linei, 30 imaji/sek)
* Francia, Aljeria, Rusia, Hungaria uzas SECAM (625 linei, 25 imaji/sek)
* Cetera Europa, Afrika, Australia uzas PAL (625 linei, 25 imaji/sek)

### Dijitala sistemi di televiziono en la mondo

En fino di la yari 1980a on komencis developar dijitala sistemi di televiziono. Ta sistemi posibligas transmisar imaji kun granda qualeso sen subisar interferi de elektrala aparati e de atmosferala descharji. Nuntempe existas quar sistemi di dijitala transmiso:
* DVB-T - Kreita ed uzata en Europa (inkluzite Rusia) e kelka landi Afrikana, India, Australia, Kolumbia, edc.
* ATSC - Kreita en Usa ed uzata en Kanada, Mexikia, Sud-Korea, parto di Central Amerika ed kelka landi en Pacifiko.
* ISDB-T - Kreita en Japonia, perfektigita en Brazilia ed adoptita en granda parto di Sud-Amerika e Filipini.
* DTMB - Kreita e developita en Popul-Republiko Chinia.

### Televiziono-brodkasterii en la mondo
* Al-Jazira, Katar.
* BBC (British Broadcasting Corporation), Unionita Rejio.
* CBC/Radio-Canada, Kanada.
* DR (Danmarks Radio), Dania.
* DW (Deutsche Welle), Germania.
* TV5, Francia
* NRK, (Norsk Rikskringkasting), Norvegia.
* ORF, (Österreichischer Rundfunk), Austria
* RAI, Italia.
* SVT (Sveriges Television), Suedia.
* YLE (Yleisradio), Finlando.
Fotografuro

**Fotografuro** esas generala termino relatant ad imajo (o reprezenturo de ulo, exemple sur papero o numerala kolekto en komputero) kreita per fotografala tekniko de kurta kolektinta e puntinta reflektita elektromagnetala radiaco (lumo). Maxim ofte, fotografi kreesas de reflektita videbla onda longi, e produktas permanenta dokumenti, videbla per homala okuli.

Ja recente maxim komuna fotografado esis kun kamero od altra aparato, celita imajo formacesas en celita arjentosalo. L'imajo divenas videbla lor developo.

L'imajo tale produktata esas maxim densa ube l'originala subjekto esis maxim brilanta, ed inverse; ol esas do negativa imajo. Por produktar pozitiva imajo, la negativa imajo uzesas kom la subjekto en la supra procedo, la rezulto esas imprimuro kustumale sur papero.

## Referi
Nombro

**Nombro** esas vorto qua indikas quanta-foye l'unajo kontenesas en quanto. Ordinare nombri uzesas kun unaji: 3 metri, 6,5 kilogrami.

Por expreso-manieri videz kubo, fraciono, reciprokalo, radiko, quadrato, sumo.

Por nombro-sistemi videz binara sistemo, decimala sistemo.

Tipi de nombri inkluzas imaginala nombri, integri, neracionala nombri, naturala nombri, racionala nombri, reala nombri, trancendenta nombri.

Videz anke algebro, kardinala nombro, ordinala nombro, transfinita nombro, perfekta nombro, prima nombro, zero.
Hanso-uniono

**Hanso** (*Hansa*) esis **uniono** di Germana urbi quo dominacis komerco cirkum Baltika Maro ed en nordala Germania de 13ma til 15ma yarcento (en Mez-epoko). Ante Hanso-uniono Vikingi dominacis komerco cirkum Baltika Maro, ma, povo di Vikingi fininte, centro di komerco translojis aden Germania. En komenco komercisti formacis neoficala karteli por defensar lua interesti. Samatempe Germani translojis ad esto, a Polonia, kande naskis nova komerco-zono. Ye 1241 komercisti di Hamburg e Lübeck formacis uniono, altre dicante *hanso*, e li abolisis doganala pagi en intera komerco.

Uniono donis komercala profito, e quik altra urbi unionis su. En komenco di 14ma yarcento komerco- e defenso-uniono, pose hanso-uniono, ja havis tote konstanta poziciono. Meze 14ma yarcento uniono havis c. 70 urbi kom membri, de Flander til Rusia.

Hanso-urbi esis:
:Hamburg, Lübeck, Kiel, Rostock, Stralsund, Magdeburg, Braunschweig, Bremen, Münster, Köln, Dinant, Breslau, Krakov, Danzig (nuna Gdansk), Elbing, Königsberg (nuna Kaliningrad), Reval (nuna Tallinn), Narva.

Hanso-uniono havis ofico en
:Brugge, Antwerpen, Bergen, Novgorod.

Altra komerco-loki importanta esis
:Oslo, Malmö, Kalmar, Visby, Stockholm, Turku, Viipuri.

Hanso-komercisti partoprenis administro di multa urbi.

Por hanso-komerco developesis nova navo-modelo, kogo, en quo fitis multa vari. Importanta vari exportala esis salo, stofi e spensala utensili. De Suedia on aquiris fero, de Finlando furi e fishi, de Norvegia fishi e de Rusia furi e, por bujii di kirki, vaxo. Pluse hanso mediacis a nord-europana influo e modo.

Hanso okupis su precipue en komerco ma ol havis anke militala povo. Ol defensis interesti di membri, pro ke en Germania ne esis forta regno, quo povabus garantiar sekureso di komerco. Dania prolongis propra komerco nedependanta cirkum Baltika Maro anke depos Vikingo-ero. Dum regno di Dana rejo Valdemar 4ma (1340 til 1377) Hanso mustis dufoye defensar kontre ataki da Dania.

Povo di Hanso-uniono finis, kande Suedia aquiris dominaco cirkum Baltika Maro en fino di 15ma yarcento kom militala e komercala povo.
Psikologio

**Psikologio** esas aplikita cienco qua studias la mento e la kondukto. Ol esis originale la fako de filozofio koncerninta la mento, pose la cienco di la mento, e nun ordinare la cienco di konduto, sive di homi, sive di animali.

Ol relatas antropologio e somatologio. Klare psikologio unlatere konektesas kun medicino, ed altralatere kun sociologio. Esas plura interrelatanta faki di homala psikologio. 

* **Experimental psikologio** embracas omna psikologial explori da psikologo.
* **Sociala psikologio** uzas statistiko ed altra metodi por explorar l'efekto dil grupo ye la konduto da individuo (videz anke cibernetiko, industrial psikologio).
* **Aplikita psikologio** uzas praktikale la deskovri e teorii di psikologio.
* **Kompariva psikologio** koncernas diferi en la konduto di diferanta speci di animali, inkluzite homo.

Dum la 20ma yarcento la maxim importanta produkturi di psikologio esas psikiatrio e psikoanalizo. Amba koncernas la kuraco di mentala maladeso.

Du diferanta faki devenis del psikoanalizo da Sigmund Freud: analizala psikologio da Carl Gustav Jung, ed individuala psikologio da Alfred Adler.

**Kelka [[psikologo|Psikologi]]:**
* William James
* Francis Galton
* Wilhelm Wundt
* Sigmund Freud
* Carl Gustav Jung
* Alfred Adler
* Jean Piaget

### Referi

### Extera ligili
* Ansia Psychology University of Rome Research (it)
* In-Mind, Quarterly Magazine for Social Psychology
Hidro

**Hidro** od **Hidrogeno** (latine: *hydrogenium*, devenanta ek la greka: *hidro* = aquo, *genes* = formacanta) esas kemiala elemento di la periodala tabelo di qua simbolo esas **H** ed atomala nombro 1. En normala temperaturo e preso, ica elemento esas bruliva, senkolora e senodora gaso. Hidrogeno esas la maxim abundanta elemento en l'universo, precipue en la steli. Ultre, ol tre aparas kombinata en kemiala kompozi quale aquo. Fakte, hidrogeno esas kapabla reaktar kun preske omna elementi.

En la laboratorii, ol obtenesas per la reakto di acidi kun metali ed industriale, onu obtenas per l'elektrolizo dil aquo. Hidrogeno uzesas por la produktado di amoniako ed nune, kom kombusteblajo.

Hidrogeno esas la maxim lejera elemento. Ol esas parto di multa kemiala kompoziti, exemple:
* aquo
* acidi
* hidrokarbidi
* preske omna organika kompoziti
La Suno ipsa esas granda bulo de hidrogeno.

## Izotopi

Existas tri naturale trovebla izotopi di hidrogeno: protio, deuterio e tritio. Ek omna elementi maxime videsas che hidrogeno - quankam nur mikra - difero inter la izotopi pri lia kemiala reaktemo. Recente on sucesis montrar la kurta existo di quar altra nuklei (4H, 5H, 6H e 7H). Ta nuklei tamen havas kurta vivo-duro.
1613

La yaro **1613** (MDCXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 613ma yaro di la duesma yarmilo, la 13ma yaro di la 17ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1610a. Kande 1613 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* "Trubloza epoko" finas en Rusia, kande Mihail Fyodorovich divenas caro. La dinastio Romanov duros til 1917.

### [[Nord-Amerika]]
* En Virginia, Pocahontas, filiino dil chefo Powhatan, kaptesas dal Angli. Per to Powhatan-chefo forsesas a paco. Pocahontas mariajas koloniano John Rolfe e per mariajo la paco duros til 1618.

## Naski
* 7ma di aprilo - Gerrit Dou, Nederlandana piktisto (m. 1675)

## Morti
* 16ma di februaro - Mikalojus Daukša, Lituaniana skriptisto (n. c. 1527)
* 8ma di septembro - Carlo Gesualdo, Italiana kompozisto (n. 1566)
Listo pri monarki di Suedia

Yen la listo pri monarki di Suedia, inkluzite regenti, til nun.

### Vikingestri
* Erik Segersäll (Erik la Vinkinta)
* Olof Skötkonung (Olof la Gremio-rejo)

### Unesma Kristana reji
* Anund Jakob
* Emund gamle

### Familio di Stenkil
* Stenkil 
* Erik Stenkilsson 
* Erik hedningen (Erik la Pagano)
* Halsten
* Håkan röde (Hakan la Reda)
* Inge den äldre (Inge la Seniora)
* Blot-Sven (Sango-Sven)
* Inge den äldre (Inge la Juniora)
* Filip 
* Inge den yngre (duesma-foye)
* Ragvald Knaphövde
* Magnus Nielsen

### Familii di Sverker ed Erik
1130-1156: Sverker la Seniora 
1156-1160: Erik la Santa (*Erik Jedvardsson den Helige*) 
1160-1167: Karl Sverkersson
1167-1195: Knud Eriksson
1196-1208: Sverker Karlsson
1208-1216: Erik Knudsson
1216-1222: Johan Sverkersson
1222-1229: Erik Eriksson
1229-1234: Knud la Alta
1234-1250: Erik Eriksson

### Familio di Folkunga
1250-1275: Valdemar 
1275-1290: Magnus la Staplo-seruro 
1290-1318: Birger Magnusson
1319-1364: Magnus Eriksson
1363-1395: Albrekt Mecklenburgiana

### Kalmar-uniono
Dum l'epoko konocita kom Kalmar-uniono, Dania, Norvegia e Suedia unionesis sub la sama krono.

### Dinastio Vasa
**Noto:** Pos la duimo de la 16ma yarcento, multa rejii di Suedia havis nekorekta ordinala nombro, pro ke l'episkopo Johannes Magnus pretextis ne-existinti rejii en Sueda historio.

### Familio Pfalziana (dinastio Palatenio-Zweibrücken)

### Familio Hesse-Kassel

### Familio Holstein-Gottorp

### Familio Bernadotte

## Videz anke
* Listo pri chefministri di Suedia
Radio

**Radio** esas komunikilo di informo inter distanta loki per radio-ondi, elektromagnetala radii di ondlongeso inter 1mm til 100km. Radio-ondi esas anke deskriptebla segun frequenco - mezurata per Hertz (Hz) e trovenda per dividar la rapideso dil ondi (cirk. 300mm/s) per l' ondlongeso.

## Radio-kanali dil mondo
*BBC (Britania)
*YLE (Finlando)
*Radio-France (Francia)
*CBC/radio-canada (Kanada)
*Europa plus (Rusa)
*SRG/SSR (Suisa)
*Radio Nederland Wereldomroep (Nederlando)

## Extera ligili
* Radio-Lexiko en Ido
Canberra

**Canberra** esas chef-urbo di Australia. Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 814,2 km².

Ol projetesis en 1913 por esar la chef-urbo di Australia, remplasante l'olima chef-urbo Melbourne. La nomo devenas de Aboriginala vorto *canberry*, quo signifikas "renkontreyo".

Ye la 12ma di marto 1913, la nomo di la projetata precipua urbo - Canberra - esis oficale donata, da Siniorino Denham, spozino di la Guvernanto-Generala di Australia, ye evento por pozar la bazo-stoni di la nova urbo. La loko di la urbo esis selektita por esar mez-voye inter la du notinda urbi: Sydney e Melbourne. La konstruktado di la urbo sequis, e de 1927 la Parlamento di Australia kunvenas en Canberra.

Canberra havas importanta muzei, la nacional universitato di Australia (*Australian National University*), la nacionala biblioteko ed altra importanta kulturala institucuri. Du milital akademii, *Royal Military College Duntroon* e L*'Australian Defence Force Academy* anke jacas en ol.

## Geografio

La reliefo di Canberra esas plana en lua centrala regiono. Lua mezavalora altitudo esas 578 metri, e lua maxim alta punto esas Monto Majura, kun 888 metri super la marala nivelo.

La klimato di Canberra esas oceanala klimato subtropikala (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en julio (vintro) esas 12,1°C°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (somero) esas 29°C. La minima temperaturo enrejistrita en la urbo esis −10.0 °C, dum la matino di la 11ma di julio 1971, kontre ke la maxima temperaturo enrejistrita esis 44 °C, ye la 4ma di januaro 2020.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 579,5 mm, e la maxim pluvoza monato esas novembro, kun mezavalore 68,4 mm. Canberra havas mezavalore 100,4 dii dil yaro sen irga pluvo.
Nassau

**Nassau** esas la chef-urbo, maxim granda urbo e komercala centro di Bahama. Kun  habitanti segun la demografiala kontado di 2010, ol koncentras 70% ek la habitantaro dil arkipelago.

L'internaciona aeroportuo *Lynden Pindling*, la maxim importanta de Bahama, distas 16 kilometri de la centro di Nassau, e havas diala flugi por urbi en Kanada, altra loki di Karibia, Unionita Rejio ed Usa. Ol nomesis honore William la 3ma di Anglia, princo de Orange-Nassau.

Nassau prosperis dum la fino dil 18ma yarcento, kun l'arivo di tale nomizita "loyalisti" - to esis, koloniigisti de la dek-e-tri kolonii qui esis fidela a Britaniana krono - pos Usana nedependo-milito, qui anke portis lia sklavi. Multa ek li establisis su en Nassau, e lua nombro superiris la quanto di habitanti naskinta ibe. Pos 1807, kande Britaniani abolisis internaciona komerco di sklavi, multa sklavi liberigita de sklavo-transportili koloniigis l'insulo.

Nassau gradope kreskis e, nun, ol okupas tota insulo New Providence.

## Historio

Nassau fondesis en 1656 dal Angli kun la nomo Charles Town, homaje al rejo Charles la 2ma di Anglia. Ol uzesis kom portuo dal Angla pirati til 1684, kande Franca-Hispana floto destruktis ol. Ol rikonstruktesis en 1695 e ribaptesis "Nassau", kande rejo William de Orange, de la Nederlandana familio Orange-Nassau, asumis Britaniana trono. Tamen ol duris esar piratala kolonio, ed itere destruktesis dal Hispana armeo. L'urbo itere rikonstruktesis en 1697 ed uzesis dal pirati, ed itere destruktesis dal Hispani. Fine, la pirati rikonstruktis ol en 1713, e pirati quale Edward Teach (Nigra Barbo), Calico Jack, Anne Bonny e Mary Read duris uzar la vicina insuli kom refujeyo dum kelka yari.

En 1718 Britaniani rekuperis la kontrolo dil insuli, e la kapitano Woodes Rogers divenis generala guvernisto. Rogers riestablisis l'administrado e la komerco e rikonstruktis la fortreso di Nassau. En 1720 Hispani probis rikonquestar l'urbo, sensucese.

En 1728 l'Angli establisis en Nassau l'unesma parlamento di Bahama. Dum la milito pri nedependo di Usa, l'ekonomio di Nassau kreskis multe, e nova fuorto konstruktesis kun pekunio obtenita de korsareso. Dum tale nomizita "batalio di Nassau" en 1776, l'urbo okupesis dum kurta tempo da Usani. Dum l'interna milito di Usa, ol uzesis kom portuo por eskapar la blokuso impozita kontre kunfederita stati.

Dum la yari 1920a e 1930a, Nassau profitis kun la proskripto di la vendo di alkoholo en Usa. Pos 1959, turismo en Nassau komencis profitar de la restrikti pri voyaji a Kuba. Nun, lua proximeso de Usa e la facilesi pri voyajar inter la du landi transformis Nassau e la tota Bahama en importanta turistala destino.

## Fratala urbi
* Detroit, Michigan, 
* Winston-Salem, Nordal Karolina, 
* Acapulco, 
* Shanghai, 
* Paraná, 
* Kish, 

## Referi