open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Editerio Krayono

**Editerio Krayono** esis sendependa e privata editerio olqua publikigis dokumenti en la linguo Ido de 2003 til 2008.

Ol kreesis da Fernando Tejón Rubial.

## Verki
* Libera Krayono.
* Astronomiala Kayereto.

## Extera ligili
* Chefa pagino di Editerio Krayono da Fernando Tejón.
Keith Holyoake

**Keith Jacka Holyoake**, farmisto e politikisto n. ye la 11ma di februaro 1904 til la 8ma di decembro 1983, esis chefministro di Nova-Zelando du foyi: em 1957, e de 1960 til 1972. Il ank esis generala guvernisto di la lando de 1977 til 1980.
René Harris

**René Reynaldo Harris** (1947 til 2008) administristo di entraprezi e politikisto, esis prezidanto di Nauru quar foyi: de 1999 til 2000, de 2001 til 2003, de 17 til 18ma di januaro 2003, e de agosto 2003 til 2004.
Hal Holbrook

**Harold Rowe "Hal" Holbrook** (n. ye la 17ma di februaro 1925 til la 23ma di januaro 2021) esis Usana cinem-aktoro, televiziono-direktisto e skriptisto por teatro. Ilu ganis *Tony*-premio por maxim bon aktoro en ceneyo, por teatro-prizentado nomizita *Mark Twain Tonight!* kreita da lu. Ilu laboris en teatro dum plu kam 60 yari til lua retreto en 2017, pro saneso-motivi.
Juan Manuel Santos Calderón

**Juan Manuel Santos Calderón** (n. ye la 10ma di agosto 1951) ekonomikisto e politikisto esis prezidanto di Kolumbia de 2010 til 2018. Il asumis povo en 7ma di agosto 2010. En 2016 ilu ganis l'Nobel-premio pri paco pro lua esforci por obtenar paco-pakto kun Kolumbiana gerilera* grupo FARC.

## Referi
Stephen Root

**Stephen Root**, n. ye la 17ma di novembro 1951, esas Usana cinem- e televizion- aktoro, ed anke voc-aktoro. En 1988 il aparis unesmafoye en cinematografuro, *Crocodile Dundee II*, e pose en diversa filmi de la fratuli Coen, exemple *O Brother, Where Art Thou?* (2000), *The Ballad of Buster Scruggs* (2018), e *The Tragedy of Macbeth* (2021). Il anke aparis en kelka epizodi de diversa televiziono-serii.
Christian Lous Lange

**Christian Lous Lange** (17ma di septembro 1869 til la 11ma di decembro 1938) esis Norvegiana historiisto, profesoro e politikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri paco en 1921 kun Hjalmar Branting.
Bedřich Smetana

**Bedrich Smetana** (n. 2 di marto 1824 – m. 12 di mayo 1884) esis Cheka kompozisto.

Bedrich Smetana (Cheke: Bedřich) naskis en Litomysl, en esta Bohemia. Il esis un de plura filii di Frantisek Smetana qua, de 1823, esis birifisto dil komto Waldstein (di qua la kastelo situesas en Litomysl), e qua havis intereso pri muziko. 

La originala nomo di Bedrich esis Friedrich; la precipua linguo di la familio e la regiono esis la Germana. Bedrich studiis la Chekiana linguo plu tarde en lua vivo. Il esforcis prizentar Cheka kulturo en sua muziko. Ilua opero *Prodaná nevesta* ('La vendata fiancitino'), qua esis unesme pleata en 1866, esis granda suceso; ol esis influiva pri la populareso di Cheka muziko en sequanta yari.
Operodomo di Sydney

Ye 2 di marto 1959 en Australia konstruktado komencis di la operodomo di Sydney. La projeto esis ideo di Eugene Goossens, direktisto di muzikokonservatorio en Australia. En 1957 esis konkurso por la desegno di nova opero-domo. 233 arkitekti konkursabis, ma la sucesanto esis Daniana arkitekto Jørn Utzon. La suportanta strukturo esis kompleta en 1963. La tekto, kun skaliatra segmenti di qui la fabrikado esis desfacila, esis kompleta en 1967. Utzon demisionis en 1966, pro deskonkordi inter la organizuri en la projeto. Ula parti di la desegno, partikulare la internajo, qua facesis dum la lasta fazo di la konstruktado, diferis de la desegno di Utzon. La opero-domo esis kompleta en 1973.
Leonardo De Lorenzo

**Leonardo De Lorenzo** (n. ye la 29ma di agosto 1875 til la 29ma di julio 1962) esis Italiana flutisto e profesoro di muziko, konsiderita un ek la maxim importanta flutisti de la 20ma yarcento.
Marihuano

**Marihuano**, apude hashisho, esas la maxim ordinara kanaba produkturo. Ol preparesas ek la parti di kanabo. Marihuano esas ek la sikigita folii ed infloresenco di kanabo, qui esas triturita a vejentala granetaro. Marihuano konsumesas generale fumante en pipo o kom sigareto. La efikiganta substanco di la kanaba produkturi esas tetrahidrokanabinolo, per abreviuro THC, qua esas registragita kom narkotajo.
Hjalmar Branting

**Karl Hjalmar Branting** (23ma di novembro 1860 &ndash; 24ma di februaro 1925) esis Sueda politikisto. Il esis chefministro di Suedia tri foyi: en 1920, de 1921 til 1923, e de 1924 til 1925. En 1921 il ganis la Nobel-premio pri paco.
Johannes Gutenberg

**Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg** (1398 til 1468) esis Germana imprimisto.

Gutenberg komencis imprimado-komerco en Mainz en 1450. Dum la yari 1450a, Gutenberg imprimis serio di cirkume 200 kopiuri di la Biblo, qui havas 42 linei per pagino. La plu multa imprimesis sur papero, kelka sur velino. Ilua metodo di imprimado per movebla tipo esis tre influiva en Europa. En 1456, ilu perdis sua komercala posedaji pro ne-pago di debajo; ilua posa kariero esis obskura.
Sueda idala asociitaro

**Sueda idala asociitaro**  fondesis en Stockholm ye la 21ma di aprilo 1911 ed esis asociita kun Uniono por la Linguo Internaciona Ido (ULI) por adoptar, propagar e developar ta linguo segun omna posibla e praktikal moyeni en Suedia.

Dum la yari 1930ma l'asociitaro havis c. 200 aktiva e 100 suportanta membri. Lu editis buletini e literaturo en Ido, quale *Komuniki* (1964-1988) *Svensk Världsspråkstidning* 1925-59, e *Mondo* 1912-34.

Pro diminuto di nombro di membri specala kunsido decidis abrogar l'asociitaro en Stockholm ye la 2ma di agosto 1996. En ta kunsido decidis krear fonduro en memorio di lua lasta prezidanto, Hellmut Röhnisch.

## Extera ligilo
* idofonduro.org
Jacques Cartier

**Jacques Cartier** (1491 til 1557) esis Franca navigisto ed exploristo. Il facis mapi di la nuna Gulfo di St Lawrence (France: *golfe du Saint-Laurent*), en nuna estal Kanada.

Il voyajis a Nord-Amerika en 1534. La voyajo esis komiso di la rejulo François la 1ma di Francia "por deskovrar ula insuli e landi ube, on dicas, granda quanto de oro ed altra precozaji esas trovenda". Ca komiso esis asignata ye la 19ma di marto 1534, kelka yari pos ke Bretonia, ube Cartier naskis, unionesis kun Francia. 

Ye la 10ma di mayo 1534, duadek dii pos departo de Francia, il atingis Kabo Bonavista, ye la nordo di Nov-Lando. Il segliris alonge la norda e westa litori di la insulo; ca regiono esis ja konocata da Bretona peskisti.

Dum explorado di la Gulfo di St Lawrence, per du navi, il komercis kun la indijena populo di la loko: kun le Mikmak ye la Baie des Chaleurs (tale nomizita da Cartier); la komercajo esis furaji. Plu tarde dum la voyajo il renkontris grupo di le Iroquois. En septembro il retrovenis a Francia. Il pose voyajis du-foye a ca regiono di Nord-Amerika; la lasta voyajo esis sensucesa esforco pri koloniigo.
Hipokrates de Kos

**Hipokrates de Kos** (480 aK til 377 aK) esis mediko Greka, judikata kom un ek la maxim importanta nomi de la historio di medicino. Ilu surnomizesis "la patro di medicino" pro ilua kontributaji, exemple uzo di prognozo e klinikal observo, e la klasifiko di morbi. Ilua idei revolucionis l'anciena medicino Greka, e separis ol de filozofio e de teurgio (magio).
Joey King

**Joey Lynn King** (n. ye la 30ma di julio 1999) esas Usana cinem-aktorino. El divenis famoza pro elua interpreto di Ramona Quimby, che komedio *Ramona and Beezus* (2010).
Pete Townshend

**Peter Dennis Blandford "Pete" Townshend** (n. ye la 19ma di mayo 1945) esas Britaniana muzikisto, kantisto e kompozisto, e membro de la bando The Who dum plua kam 40 yari.
Imunologio

**Imunologio** esas brancho di biomedicinala cienco qua kovras la studio di omna aspekti di imunologiala sistemo en tota organismi.
Pyotr Ilyich Chaikovski

**Pyotr Ilyich Chaikovski** (Пётр Ильи́ч Чайко́вский) (n. 7 di mayo / Jul. 25 di aprilo 1840– m. 6 di novembro / Jul. 25 di oktobro 1893) esis Rusiana kompozisto.

## Simfonio no. 1
Ye 15 di februaro 1868 en Moskva, ilua unesma simfonio ("Vintrala Revi") esis unesmafoye pleata. Il skribis la verko, kun granda esforco, dum 1866; ilua antea docisti ye la Konservatorio di St. Peterburg opinionis ke nur du movementi di la sinfonio esas apta por pleado, ed oli esis audata, sen suceso, ye koncerto en St. Peterburg en februaro 1867. Quankam Chaikovski preferabus unesma pleado en ta urbo di la tota simfonio, Nikolai Rubinstein en Moskva konsentis direktar kompleta pleado, e la evento esis sucesoza.

## ''Francesca da Rimini''
Ye 9 di marto 1877 ilua orkestrala verko *Francesca da Rimini* esis unesmafoye pleata, en Moskva, ye koncerto di la Rusa Muzikala Societo, direktata da Nikolai Rubinstein. La verko esis bone recevata. La ideo por la verko sugestesis a la kompozisto da ilua fratulo Modest, en letro di julio 1876. La kompozuro esis balde kompleta; la orkestrizado esis kompletigata ye 17 di novembro. La fonto di la verko esis epizodo en la poemo *Inferno*, de *la [[Divina Commedia]]* da Dante Alighieri. La epizodo esas tale: en la duesma cirklo di la inferno, Dante partikulare observas en la ventovortico du tormentata anmi, Francesca e Paulo; Francesca naracas sua historio a Dante: el, desvoluntante mariajita kun la fratulo di Paulo, deskovresis da sua spozulo dum ke el expresis sua amoro di Paulo; la spozulo poniardagis li amba til morto. Pos ca naraco, la anmi di Francesca e Paulo esas for-tirata da la ventovortico.

## Baleti
Chaikovski kompozis muziko por tri baleti:
* *[[Cigno-lago]]*, unesmafoye pleata en marto 1877.
* *La Dormanta Belino*, unesmafoye pleata en januaro 1890.
* *[[La Nucoruptilo]]*, unesmafoye pleata en decembro 1892.
Papo Franciskus

**Franciskus** (latine: *Franciscus*), per civila nomo **Jorge Mario BERGOGLIO** (n. 17ma di decembro 1936 - m. 21ma di aprilo 2025), esis la 266ma e nuna papo di la Katolik eklezio. Il esis l'unesma ne-Europana papo pos Gregorius la 3ma (qua regnis 1 200 yari ante lore) e l'unesma jezuita papo.

Papo Franciskus enterigesis la 26ma di aprilo 2025 en Vatikano.

## Elekto kom papo

Ye la 13ma di marto 2013 la konklavo elektis ilu kom papo. Il elektesis lor la kinesma votado.

Il esis la unesma papo naskinta exter Europa pos Gregorius la 3ma (naskinta en Siria ed elektita ye 731).

Il selektis por su la nomo Franciskus, qua nultempe til lore uzesis da papo, por la memoro di Santa Franciskus de Asizo.

## Opinioni

Dum sua 12-yara papeso Franciskus asertis opinioni progresista favore la lukto kontre la klimatala pluvarmesko, la acepto dil refujanti e la sociala justeso.

Tamen il durigis konservema doktrino pri la yuri dil LGBT-homi e pri aborto.

Il durigis la lukto kontre la sexuala violenti ad infanti e yuni en la Katolika eklezio, e la dialogo interreligia. Il pledis por Ukraina lor la invado di olu da Rusia, e por quika bataloceso en la Gaza-Strio depos 2023.

Ilua stilo ed opinioni igar ilu papo populara che la Katoliki, ma ilu tre kritikesas da la partisi extrem-dextra e mem anke en la eklezio ube la konservemi kontestas ilu.
Nazim al-Kudsi

** Nazim al-Kudsi** (14 di februaro 1906 til 6 di februaro 1998) advokato e politikisto esis l'unesma prezidanto di Siria pos la fino di Unionita Araba Republiko, e guvernis de 1961 til 1963. Il anke esis chefministro di lando du foyi: en 1949, e de 1950 til 1951.
Plymouth (kolonio)

L'unesma kolonigiisti di Massachusetts esis pilgrimeri, qui establisis su en Plymouth en 1620. Granda parto di la pilgrimeri originis de Haverhill, Suffolk, Anglia. Li establisis bona relati kun l'indijeni.

## La voyajo
Ye la 6ma di septembro 1620, navo *Mayflower* departis de Plymouth, Anglia, portante 121 pasajeri, qui deziris eskapar de religiala persekutado e fondar nova kolonio. Li renkontris tempestoza vetero dum la voyajo, e li konsideris retro-irar kande la navo esis domajata; tamen la domajo esis reparata e li duris; li vidis tero ye 9ma di novembro.   

## Kontakto kun indijeni

Ye la 16ma di marto 1621, kelka semani pos la fondo di la kolonio Plymouth, ula indijeno marchis aden la kolonio e salutis la kurioza habitanti en la Angla linguo, "Welcome, Englishmen!"  Il introduktis su kom Samoset, ed explikis ke il rezidas ye vicina insulo, ube Angla peskisti frequentas, de qui il ulgrade lernis la Angla linguo. Ilu explikis anke, ke la lokala indijena vilajo Patuxet esis abandonata pro plago e ke la supra chefo di la regiono esas Massasoit, chefo di le Wampanoag. Samoset departis ye la sequanta dio, promisante retrovenar pos kelka dii kun kelka viri di Massasoit. Ta viri arivis, inkluzante Massasoit ipsa. Ye la 22ma di marto, guvernanto John Carver e Massasoit establisis pacokontrato. 

## L'Unionita Kolonii

L'Unionita Kolonii di Nova Anglia fondesis ye la 19ma di mayo 1643. La guvernerii di Massachusetts, Plymouth, Connecticut e New Haven konsentis kooperar; la precipua skopo esis defenso kontre indijena tribui qui saveskabis la atakebleso di la kolonii, e qui savis ke la koloniisti, pro la lora interna milito en Anglia, ne povis facile demandar sokurso de Anglia. Edward Winslow, un ek la la voyajanti ad Amerika en 1620 en la navo Mayflower, havis rolo en la fondo di la Unionita Kolonii. Il esis importanta en ca periodo; il developis relati kun indijena tribuo, e plurafoye voyajis ad Anglia por traktar aferi kun komercisti e guvernala oficisti. Il esis trifoye guvernanto di la kolonio Plymouth.
Jean-Baptiste Lully

**Jean-Baptiste Lully** (originale Giovanni Battista Lulli) (n. ye la 28ma di novembro 1632 – m. ye la 22ma di marto 1687) esis Franca ed Italiana kompozisto. Maxim granda parto de sua vivo ilu laboris en la korto di Louis la 14ma. Lully havis la nacionaleso Franca depos 1661.

Ye la 16ma di marto 1653 la kompozisto Lully, lor evante 20 yari, nominesis *Compositeur de la musique de chambre du roi* da la rejulo Louis la 14ma. Tale komencis ilua distingita kariero. Naskinte en Firenze, il esis filiulo di muelisto. En 1646 il deskovresis da Roger de Lorraine, Kavaliero di Guise, qua remarkis ilua muzikala genio, e qua duktis il a la dukino di Montpensier (nevino di rejulo Louis la 13ma) en Francia. Ilu rezidis che el kom servanto e gitaro-pleinto. Kelka yari pose il esis en la servado di Louis la 14ma. Ilu dansis en baleti por la rejulo e kompozis baletomuziko; to ganis la atenco di la rejulo, e la oficala nomineso. En sequanta yari Lully kompozis multa baleti, en qua la rejulo ofte dansis kun il.
Insulo Kriti

**Kriti** esas insulo qua jacas en estala Mediteraneo. Ol esas la kinesma maxim grandi insulo di Mediteraneo e la maxim grand insulo di Grekia. Lua longeso esas 250 km ma ol esas nur ye 12-60 km larja.

## La prehistoriala urbo Knossos
La 16ma di marto 1900 l'arkeologo Arthur Evans kompris tereno en la insulo Kriti, ube situesas la restaji di la prehistoriala urbo Knossos. La ruinaji deskovresis da lokala komercisto en 1878, e kelka exkavadi facesis. Evans (1851-1941) komencis explorar la exkavuri en 1894. Pos la kompro, plu granda exkavadi facesis da multa lokala laboranti employita da Evans. Pos du monati la restaji di granda parto di la "Palaco di Minos" (tale nomizita da il) deskovresis. L'exkavadi duris dum plura yari. La civilizuro montrita per la restaji existis de 2500 aK til 1200 aK, dum qui prosperis diversa arti. Argila skribotabeleti trovesis, montranta du tipi di literi, nomizita *lineara A* e *lineara B*.

La duesma tipo, en frua Grekiana linguo, deschifresis en 1952 da Michael Ventris. Ilua intereso komencis en 1936 kande, kom skolano, il asistis diskurso di Arthur Evans. Dum ke il sequis kariero kom arkitekto, il duris studiar *lineara B*, konstatante ke ol esis Grekiana linguo. Il mortis en automobilo-acidento en 1956, evante 34 yari, kelka semani ante ke ilua edituro pri la linguo aparis.
Michel Martelly

**Michel Joseph Martelly** (n. 12 di februaro 1961) muzikisto e kompozisto, anke konocita da lia artala nomo **"Sweet Micky"** esas nuna prezidanto di Haiti. Il asumis povo ye 14 di mayo 2011.
René Préval

**René Garcia Préval** (n. ye la 17ma di januaro 1943, til la 3ma di marto 2017) agronomiisto e politikisto, esis dufoye prezidanto di Haiti: de 1996 til 2001 e de 2006 til 2011. Il ank esis la duesma chefministro di la lando, e guvernis de la 13ma di februaro til la 11ma di oktobro 1991.

## Referi
Nahas Angula

**Nahas Gideon Angula**, politikisto (n. ye la 22ma di agosto 1943) esis chefministro di Namibia de 2005 til decembro 2012.
Super Mario World

Super Mario World  Super Mario Mondo
	
	
		 Simbolo dil Ludo
		
		
	
	
		
		Developisto
		Nintendo EADHummer Team (pirate)
	
	
		
		Publikigisti
		
		
	
	
		
		Direktisto
		Takashi Tezuka
	
	
		
		
		Produktisti
		
		Shigeru Miyamoto
	
	
		
		Serii
		Super Mario Series
	
	
		
		Lumaji
		Super Famicom/SNES, Famicom, Gameboy Advance, Wii Virtual Console
	
	
		
		Liberigala Dato &nbsp;
		
	
	
		
		Jenro
		Platforming
	
	
		
		Linguo
		Angliana linguo
	


***Super Mario World*** (|スーパーマリオワールド|Sūpā Mario Wārudo), konocita kom  ***Super Mario Bros. 4*** en originala Japoniana liberigo  esas platformala video-ludo developita e publikigita da Nintendo ye 1990/1991. Olu publikigesis kun pako di video-lumi de Super Famicom/Super Nintendo Entertainment System.

La ludo centrigas pri sercho di Mario ed Luigi por salvar la Dinosaurio Lando de Bowser, la antagonisto. La du frati mustas voyajar trans sep mondi por restaurar ordino di Dinosaurio Lando.

## References

## Extera ligili
* Official Nintendo Japan ''Super Mario World'' site
* Super Mario World at GT Flash Emulator
* The Mushroom Kingdom
* Super Mario World at Super Mario Wiki
*
Kazimierz Bartel

**Kazimierz Władysław Bartel** (IPA:kaˈʑimjɛʂ ˈbartɛl; 3ma di marto 1882 - 26ma di julio 1941) esis Poloniana matematikisto e politikisto, qua servis kom chefministro di Polonia tri foyi inter 1926 e 1930.

Pos ekirar la guvernerio, il retroiris a l'universitato di Lwów por verkar kom profesoro. Kande Sovietia e Nacional-Socialista Germania dividis Polonia, ilu restis en Lwów e duris verkar kom profesoro. En 1941, poka dii pos la komenco dil invado di Sovietia, naziisti atingis Lwów ye la 30ma di junio e kaptis Bartel. Li propozis ke Bartel aceptus komandar la guvernerio di un marioneto-stato favorebla a Germania, ma Bartel ne aceptis ol. Do, ilu mortigesis ye la 26ma di julio 1941 en la karcero di Brygidki.
Medicinala skolo

**Medicinala skolo** esas terciara edukerio — o parto di tala institucuro — qua docas medicino. Grado programi propozata en medicinala skoli ofte inkluzas bachelero/doktoreso pri medicino, doktoreso pri osteopatala medicino, doktoreso filozofio, gradizo di licenciero, medicinala skoli povas anke employar medicinala ciencisti ed administrar hospitali. L'eniro kriterii, strukturo, instrukto metodologio, e naturo di medicinala programi propozata ad medicinala skoli varias multe cirkum la mondo. Medicinala skoli esas ofte tre konkursiva, uzanta normizata eniro exameni por stretigar la selektala kriterii por kandidati.
Kazimierz Świtalski

Kolonelo **Kazimierz Stanisław Świtalski** (4ma di marto 1886 til la 28ma di decembro 1962) militisto e politikisto esis chefministro di Polonia de aprilo til decembro 1929.
Walery Sławek

**Walery Jan Sławek** (2ma di novembro 1879 en Strutynka, Rusa imperio, nune Ukraina &ndash; 3ma di aprilo 1939 en Warszawa) esis Poloniana politikisto, militisto e politikal aktivisto, qua servis kom chefministro di Polonia tri foyi dum la yari 1930ma. Il esis importanta kunlaborinto di Józef Piłsudski, l'unesma chefo di stato di Polonia pos la nedependo.
Dixie Carter

**Dixie Virginia Carter** (n. ye la 25ma di mayo 1939 til la 10ma di aprilo 2010) esis Usana cinem-aktorino.
Nukleara medicino

**Nukleara medicino** esas medicinala specaleso envolvanta l'apliko di radioaktiva substanci en diagnozo e trakto di maladeso.
Radiologio

**Radiologio** esas fako de la medicino qua uzas imajo ambe por diagnozar e traktar morbi vidanta interne la homala korpo. Radiologi uzas multa vidanta teknologii (exemple radiografuro, ultrasono, tomografio, nukleara medicino, antielektrono emiso tomografio e magnetala resono) por diagnozar o traktar maladesi. Intervenala radiologio esas l'exekuto di (maxim-multa-kaze minimale invadema) medicinala procedi kun guidizo* di imajala teknologii. L'aquiro di medicinala imajilo esas maxim-multa-kaze facas per radiologo o radiologala teknikisto. La radiologo lore interpretas o "lektas" l'imaji e produktas raporto di konstati ed impreso o diagnoso. Ta raporto esas lore transmisata ad komendajo mediko, sive sistematre o en urjanta kazo.
Generala medicino

**Generala medicino** (GM) esas la brancho di medicino koncernanta la kontinueso, bona stando e sorgado di komuneso, sen restriktar su a grupi di maladesi relativa specala organo, evo, o sexuo. Mediko generalista (dicesas anke "mediko di familio") esas ofte konsultata por diagnozar la simptomi ante traktar la maladeso o referar ad specalisto. Maxim-multa-kaze, la mediko traktanta persono esas generalisto. Exemplo di ecepto esus puero qua havas pediatriisto (specalisto) por generalisto.
Lviv

**Lviv** (ante pol. *Lwów* e ger. *Lemberg*) esas urbo en Ukraina. Ol judikesas kom un ek la precipua kulturala centri de la nuna Ukraina. L'urbo havas multa industrii ed importanta universitati, exemple l'Universitato di Lviv.

## Historio
Arkeologiisti montris ke la regiono habitesis de la 5ma yarcento. La regiono inter la kolino dil kastelo e la fluvio Poltva habitesas de la 9ma yarcento. En 1977 deskovresis ke la katedralo di Santa Nikolaus konstruktesis onde antee existis tombeyo.

## Referi
Judal-Araba lingui

La **Judal-Araba lingui** esas kontinuo di Arabala dialekti, parolata da Judi qui rezidas o rezidis en l'Arabala mondumo. La termino anke proxime aludas a Klasika Araba skribata per la Hebrea skribajo, partikulare dum la mez-epoko. Same kam la restaji di l'Arabala mondumo, Judi havis diversa dialekti, dependanta de ube singlu de li rezidis. Ca fenomeno povas komparesar a kazi tala kam formi Yidishala [dil Yidisha linguo] (Judala-Germana) diversa, exemple Westala Yisisha ed Estala Yidisha, o formi di Ladino (o "Ladino") (Judala-Hispana) en regioni tala la Balkani, Thessalonika/Istanbul, Maroko, e.c.
Intervenala radiologio

**Intervenala radiologio** (abreviuro IR o VIR por vaskulala ed intervenala radiologio, anke nomizita kirurgiala radiologio) esas fako di medicino e radiologio qua uzas procedi poke invadebla guidata per imaji por diagnozar e traktar morbi en preske omna homala organi. La skopo di intervenala radiologio esas diagnozar e traktar kuracati uzanta tekniki poke invadebla nun disponebla por diminutar risko a kuracanto ed stando.
Charles Bronson

**Charles Bronson** (**Charles Dennis Buchinsky**, 1921 til 2003) esis Usana cinem-aktoro. En 1972 il ganis premio Golden Globe en la kategorio "Mondala Film-favorati", il ludis en plu kam nonadek filmi.

Pro sua aspekto (rugoza vizajo, mikra okuli) Bronson rolizesis por personi ruda, misterioz e tragika, qui ofte aparis en senkompat e violentoz ago-filmi e *western*-i. Il surnomesis *Ledro-vizajo*.
Pavel la 1ma di Rusia

**Pavel la 1ma** (Павел I Петрович) (1ma di oktobro 1754; Jul. 20ma di septembro - 23ma di marto 1801; Jul. 12ma di marto) esis caro di Rusia inter 1796 e 1801.

Pavel sucedis sua matro Yekaterina la 2ma (qua regnabis depos 1762) en 1796. Il opinionis ke la Rusa nobelaro esas dekadanta e koruptita, e deziris, ke li esez bone diciplinata e loyala, quale mez-epoka ordeno di kavaliereso. Plura de la nobelaro, odiante il, komplotis ilua ocideso, kelka monati ante la evento. 

Caro Pavel 1ma ocidesis ye la 23ma di marto 1801. La caro asasinesis en lito-chambro di la recente-konstruktita Kastelo di St. Mikhail en Sankt Petersburg da grupo de desengajita oficiri. Generalo Nikolai Zubov, un ek la ocidinti, quik pose anuncis ad Alexandr la 1ma (filiulo di Pavel) qua esis en altra parto di la kastelo, ke il esas la nova caro.

## Referi
Andrés Avelino Cáceres

**Andrés Avelino Cáceres Dorregaray** (* Ayacucho, 10ma di novembro 1836 - † Lima, 10ma di oktobro 1923) esis Peruana militisto e politikisto, qua esis dufoye konstitucala prezidanto di Peru: de 1894 til 1895, e de 1896 til 1890.

Ilu decendis de Inkai e parolis Hispana e ''Quechua''. En 1884, pos finir la milito di Pacifiko kontre Chili, komencis interna milito en Peru. Avelino Cáreres refujis su en la centro di la lando, proklamis su kom prezidanto, ed atakis Lima . En 1885 ilu renuncis la guvernerio, ed asumis provizora guvernerio qua kunvokis elekto. Cáceres vinkis l'elekti e divenis konstitucala prezidanto unesmafoye en 1886. Il itere divenis prezidanto en 1894 e guvernis til 1895.

Por lua agadi en la milito kontre Chili e dum la sequanta interna milito, Cáceres judikesas kom nacionala heroo en Peru.
Remigio Morales Bermúdez

**Remigio Morales Bermúdez** (30ma di septembro 1836 til la 1ma di aprilo 1894) militisto e politikisto esis prezidanto di Peru de 1890 til lia morto. Il luktis en la milito di Pacifiko kontre Chili.
Justiniano Borgoño

**Justiniano Borgoño Castañeda** (* Trujillo, Peru, 5ma di septembro 1836 - † Lima, 27ma di januaro 1921) esis militisto e politikisto qua divenis provizora prezidanto di Peru de aprilo til agosto 1894.
Ramón Castilla

**Ramón Castilla y Marquesado** (31 di agosto 1797 &ndash; 25 di mayo 1867) soldato (marshalo) esis prezidanto di Peru quar foyi: februaro til agosto 1844, 1845 til 1851, 1855 til 1862 e de 3 di aprilo til 9 di aprilo 1863.
Kardiovaskulala kirurgio

**Kardiovaskulala kirurgio** esas kirurgio di kordio o granda vaskuli facata da kordiala kirurgi. Maxim multa kazi, ol facesas por traktar kompliki di iskemala* kordiala maladeso exemple, koronala arterio pontigo*), korektigar kongenitala kordio maladeso, o traktar valvulala kordio maladeso de multa kozi inkluzanta endocarditis*, reumatismala kordio maladeso ed atherosclerosis*. Inkluzas anke kordiala transplantaco.
Ryunosuke Akutagawa

**Ryunosuke Akutagawa**, n. ye la 1 di marto 1892 til la 24 di julio 1927, esis Japoniana skriptisto. Il apartenis a generaciono di realista skriptisti qui aparis pos l'unesma mondomilito. Ilua libri, la maxim multa ek li rakonti, parolis precipue pri feudala Japonia.

Judikata kom la "patro di Japoniana rakonti", ilu suocidis en 1927 evante 35 yari. Japoniana literaturala premio *Akutagawa-premio* honoras lu.
Akademi Internasional de Lingu Universal

**Akademi Internasional de Lingu Universal** (Internaciona Akademio pri Universala Linguo) guidita da Waldemar Rosenberger depos 1892, esis akademio di Idiom Neutral. Ol aparis kande Johann Martin Schleyer extingis la Kadem Volapüka ed elektis il propra l'akademiani di Volapük.

Vere l*'Akademi* kreis la Idiom Neutral kom kolektiva projeto dum multa yari. Dum l'administrado dil Usano A. Holmes tandem aparis la kreita linguo-projeto Idiom Neutral en 1902. Tatempe l'Akademio konsistis ek 15-36 akademiani: omna akademiani esis koopte elektata por 5-yara periodo, e povis rielektesir. En 1908 finis l'administrala periodo di Holmes, ed Idiom Neutral (pri qua diskutis l'Akademio en lua nova organo Progres) rapide desaparis avan reforma projeti, exemple Idiom Neutral Modifikita ed Idiom Neutral Reformita.

Sub Giuseppe Peano, depos 1909, ol chanjis en 1910 lu apogo al Latino sine flexione e chanjis la nomo a l'Academia pro Interlingua.
Siligo

**Siligo** esas vilajo en la provinco Sassari, regiono Sardinia, Italia. Segun statistiki de 2020, ol havis 813 habitanti. Lua tota surfaco esas 43,45 km².
Rómulo Betancourt

**Rómulo Ernesto Betancourt Bello** (22ma di februaro 1908 - 28ma di septembro 1981), konocata kom "La patro di Venezuelana demokratio" esis prezidanto di Venezuela de 1945 til 1948 ed itere de 1959 til 1964. Il ank esis chefo dil partiso *Acción Democratica*, la precipua Venezuelana partiso dum la 20ma yarcento.

Il transvivis atento imperita da Rafael Leónidas Trujillo, lor la diktatoro di Dominikana Republiko, kontre lua vivo.
Kolonrektumala* kirurgio

**Kolonrektumala* kirurgio** esas fako de medicinala cienco qua traktas morbi en la rektumo, anuso, e kolono. La fako anke konocesas kom proktologio*, ma la lasta termino esas nun uzata rare interne medicino, e esas maxim ofte uzata por identifikar praktiko pri anuso e rektumo specifika. La vorto proktologio derivesas de Greka vorto πρωκτός ("Proktos"), signifikanta anuso, e λόγος ("Logos") signifikanta cienco o studio.
Generala kirurgio

**Generala kirurgio** esas kirurgiala specaleso qua enfokigas abdominala kontenajo inkluzanta ezofago, stomako, mikra intestino, kolono, hepato, pankreato, biloveziko e bilovaskulo, ed ofte tiroida glando (segun la disponebleso di kapo e kolo specalisti). Uli anke traktas kun maladesi pri pelo, pektoro, mola tisuo e hernii.
Historio di linguistiko

**[[Linguistiko]]** esas studio esforci por deskriptar ed explikar la homala fakultato di linguo.

En antiqua civilizeso, linguala studio esis origine motivizita da la korekta deskripto di klasikala liturgiala linguo, famoze Sanskrit gramatiko per Pāṇini (4 aK), o per developado di logiko e retoriko inter Grekii. Komenco proxim 4 aK yarcento, Chinia anke developita sua gramatikala tradicioni ed Araba ed Hebrea gramatiko developita dum Mez-epoko. Moderna linguistiko komencas developar dum 18ma yarcento, atingita "orea evo di filologio" dum 19ma yarcento. L'unesma duimo di 20ma yarcento esis remarkinda per strukturalist skolo, establisata sur la verko di Ferdinand de Saussure en Europa e Edward Sapir e Leonard Bloomfield en Usa. 1960a vidita springo di multa feldi en linguistiko, kam kreanta gramatiko per Noam Chomsky, sociolinguistiko di William Labov, sistemala funcionala linguistiko ed anke moderna psikolinguistiko di Michael Halliday.
Edward la 1ma di Anglia

**Edward la 1ma** (1239 til 1307) esis la rejo di Anglia de 1272 til 1307. Lua epiteto esis *Edward Longshanks* o *Hammer of the Scots*.

Ye la 30ma di marto 1296, en kampanio kontre Skotia, il asaltis l'urbo Berwick-upon-Tweed, che la frontiero di Anglia e Skotia. Ca urbo esis komercale importanta por Skotia. Ol kaptesis e plura mil homi en l'urbo ocidesis. La garnizono en la kastelo dil urbo ulagrade rezistis, ma ol balde cedis. Ca kampanio di Edward sequis la refuzo di chefi en Skotia suportar ilua projetata kampanio kontre Francia. En 1294 Francia prenabis la provinco Gaskonia, qua esis posedajo di Anglia. Skota chefi, egardante Francia kom asociito, refuzis helpar. Li ne egardis la supozata rejulo di Skotia John Balliol, qua esis quaza vasalo di Edward la 1ma.

Ye la 27ma di aprilo 1296, che Skota kampanio di rejulo Edward la 1ma l'Angla armeo esis vinkoza ye la batalio di Dunbar. Pos la preno di l'urbo Berwick-upon-Tweed, l'armeo avancabis alonge la marobordo e kaptabis la kastelo di Dunbar. Skota armeo avancis de vicina urbeto Haddington por sokursar la kastelo. En la batalio l'Angla kavalrio, pos kurta periodo di manovrado, fugigis la Skota kavalrio. Esis nemulta morti, tamen multa Skota kavalieri kaptesis. Ol esis la konkluzala batalio di la kampanio. Tamen en sequanta yari esis plusa rebelesi en Skotia, notende olta di William Wallace en 1298. En 1306, Robert the Bruce komencis kampanio di Skota nedependo. Edward la 1ma, qua ne agnoskis Robert kom Skota rejo, mortis dum voyajo vers Skotia por direktar opozala kampanio.
Ravindra Prabhat

**Ravindra Prabhat** (n. 1969) esas poeto en Hindi-linguo e romanisto. Ank esas Indiana jurnalisto qua vivas en Lucknow, Uttar Pradesh.

## Extera ligilo

*Endukto en oficala situo
Roger Ebert

**Roger Joseph Ebert** (18ma di junio 1942 &ndash; 4ma di aprilo 2013) esis cinemo-kritikisto, jurnalisto, historiisto e skriptisto.
George Eastman

**George Eastman** (n. 12 di julio 1854, New York – m. 14 di marto 1932) esis Usan inventisto, komercisto e filantropo. Ilu fondis anke Eastman Kodak -firmo. Lua agado chanjis la fotografado de profesionaleso a hobio di omna homi.

En 6 di aprilo 1889 George Eastman komencis vendar la *Kodak Camera No. 1*. Ca kamero esis l'unesma por ne-profesionali, qua utiligis rulofilmo; til ta tempo fotografado esis nur profesionala agado. La rulofilmo esis patentizita da Eastman en 1884. La sucesoza kamero nro 1 kustis 10 dolari. Ol esis ligna aparato, qua prenis ronda fotografuri. Plu tarde en 1889 aparis *Kodak Camera No. 2*, qua esis plu mikra e plu chipa. 

En 1900 l'unesma boxo-fotografilo, *Brownic* da George Eastman, esis komprebla.

Eastman cesis diale direktar sua Kodak-kompanio en 1925, e lua tempo divenis precipue okupata da filantropala agado.
Pioneer 10

**Pioneer 10** esis kosmoprobilo lansita da Usa en 1972. Ol studiis Jupitero quan ol pasis en decembro 1973. Pose ol flugis ek la sunala sistemo sen renkontrar plusa planeti. Omna komuniki kun la probilo duris til januaro 2003.

## Livo di la sunala sistemo
Ye 13 di junio 1993, Pioneer 10, pos studio di Jupitero en 1973, pasis la orbito di Neptuno (qua lore esis plu fore de la suno kam Plutono). Tale ol divenis la unesma homala konstrukturo qua livis la sunala sistemo. La misiono oficale finis ye 31 di marto 1997; ol lore atingabis disto 67 astronomiala unaji de la suno. Ol duris transmisar uzebla informeso.

## Lasta signalifi
La lasta signalifi di Pioneer 10 recevis ye 23 di januaro 2003. Ol esis 12 miliard km, 80 astronomiala unaji, de Tero, e depos 27 di aprilo 2002 ol ne sendabis utila informeso. Voyajante ye olua nuntempa rapideso, ol esos plu distanta kam la vicina stelo Proxima Centauri pos 26.118 yari.
Pioneer 11

**Pioneer 11** esis kosmoprobilo lansita da Usa. La kosmoprobilo Pioneer 11 lansesis de Kabo Canaveral, Usa, ye la 6ma di aprilo 1973. Ol esis la duesma probilo qua flugis trans la orbito di Marso. 

Pioneer 11 pasis Jupitero en decembro 1974, 42.760 km de la nubi di la planeto ye minima disto. Ol utiligis la gravitado di Jupitero por establisar voyo a Saturno, quan ol pasis en septembro 1979. Ol studiis la ringi di Saturno, deskovrante nova ringo. Pri amba planeti la probilo prenis fotografuri, ed ol notis magnetala feldo, temperaturo ed altraji. En februaro 1990, irante vers la bordo di la sunala sistemo, ol transiris la orbito di Neptuno; komuniki cesis en novembro 1995. 

Ol portas plako kun mesajo por irga inteligenti qui trovus ol.
Sebastiano Ziani

**Sebastiano Ziani** esis la Dojo di Venezia de 1172 til 1178.

Ziani esis elektata kom 39ma dojo di la republiko ye 1172, sis monati pos la morto di lua precedanto Vitale Michiel 2ma, qua esis ocidita. Pro mala traktado di la lora konfronteso di Venezia da Konstantinoplo, Vitale esis desestimata da multi en la urbo, ed il fine atakesis da turbacho.

Sebastiano, evante cirkume 70 yari ye elekteso, esis richa, havante komercala relati kun la Oriento. Il aranjis renkontro dum qua la papo Alexander 3ma, e Germana rejo Frederik Barbarossa, quan la papo exkomunikabis, esis rikonciliata. 

La urbo Venezia esis ri-organizata da Sebastiano, establisante nova loko por la navo-konstrukteyo, plu fore de la guverno-domo quan ol perturbabis pro olua bruisado.

Il mortis ye 13 di aprilo 1178, un dio pos retreto a monakeyo ye San Giorgio Maggiore, insulo apud la urbo.
Hugenoti

**Hugenoti** esis Franca protestanta grupo qua kreis la Reformita Eklezio di Francia. Li inpiresis en la texti da Jean Calvin, ed esis cirkume 10% de la habitantaro di Francia ante eventar la Masakro dil dio di Santa Bartolomeo, ye la 24ma di agosto 1572.

## Hugenoti en Afrika
Pos la revoko en 1685 dil Edikto di Nantes di 1598, Hugenoti ne darfis praktikar sua religio, e multi fugis a Nederlando. Ye la 13ma di aprilo 1688 l'unesma grupo de Hugenoti arivis a Sudafrika de Europa, per la navo *Voorschoten*. Ca voyajo aranjesis da la  Nederlandana Est-India-Kompanio (*Vereenigde Oost-Indische Compagnie*, o VOC). La VOC, havante interesi en multa loki en la mondo inkluzite sudal Afrika, volis trovar voluntanti por adjuntesar a la farmisti ye la Kabo di Bon Espero. De aprilo 1688 til januaro 1689, plura navi di la VOC portis Hugenoti a la Kabo. Tale cirkume 175 Hugenoti establisis su, kom parto di la oficala koloniizado di la VOC en ca regiono. Farmo-tereni donesis a li, dispersita inter la Nederlandana farmeyi.
Martin Landau

**Martin Landau** (n. ye la 20ma di junio 1928 til la 16ma di julio 2017) esis Usana cinem-aktoro.

## Referi
Gaetano Donizetti

**Gaetano Donizetti** (1797 til 1848) esis Italiana kompozisto, konocita pro lua multa operi.

Notinda operi esas:

* *Anna Bolena* (1830)
* *L'Elisir d'Amore* (1832)
* *Lucia di Lammermoor* (1835)
* *La Fille du Régiment* (1840)

Ilua opero *Lucia di Lammermoor* unesmafoye pleesis ye la 26ma di septembro 1835 en Napoli. La fonto esis la romano *The Bride of Lammermoor* da Walter Scott; ol traktas rivaleso inter nobela Skota familii, quo detrimentas amor-afero. La opero aparis kande intereso en Europa pri Skotia esis granda, ed ol divenis sucesoza; ol restas kom la maxim famoza di la plura operi di Donizetti.
Richard Wagner

**Richard Wagner** (1813 til 1883) esis Germana kompozisto di operi.

## ''La Fluganta Holandano''
Ye 2 di januaro 1843 en Dresden, ilua opero *La Fluganta Holandano* esis unesmafoye pleata. Ol esas la maxim frua de ilua operi qua havas granda reputeso. En mayo 1840 il komencis skisar la rakonto, fondita sur rakonto da Heinrich Heine, ed en novembro 1841 la opero esis kompleta. En la opero, la kapitano di navo esas kondamnita eterne seglirar, til ke il trovos homino qua fidele amorus il til morto. Pos sep-yara periodo il darfas irar sur tero por serchar tala homino.

## ''Tannhäuser''
Ye la 19ma di oktobro 1845, en Dresden, ilua opero *Tannhäuser* esis unesmafoye pleata. Wagner komencis kompozar la verko en la somero di 1843 ed ol esis kompleta en aprilo 1845, la uverturo esante la lasta parto skribita. La rakonto eventas ye la kastelo di Wartburg en la 14ma yarcento, ube la landgravo di la valo di Thuringia aranjas konkurso di Minnesänger (trubaduri). Wagner, ne tote kontenta pri la opero ye la unesma pleado, facis multa chanji por olua pleo en Paris en 1861.

## ''Die Meistersinger von Nürnberg''
En München ye 21 di junio 1868, lua opero *Die Meistersinger von Nürnberg* esis unesmafoye pleata. La produkturo, qua esis financale sustenata da rejulo Ludwig 2ma di Bayern, esis sucesoza. Wagner ipsa kreis la rakonto di la opero. Vice la kustumala mitala o legendala origino di altra operi di Wagner, ca opero fondesis sur reala mez-epoka gildo di amatora maestro-kantanti en Nürnberg, pri qua la kompozisto lektis dum vakanco en 1845. Il skribis la libreto e la uverturo en 1862, e la opero esis kompletigata en 1867.

## ''Der Ring des Nibelungen''
En München ye 22 di septembro 1869 eventis la unesma pleado di lua opero *Das Rheingold*. Ol esis la unesma de quar operi kune titulizita *Der Ring des Nibelungen* ("La Ringo di la Nibelung"). Ye 26 di junio 1870 en München, la duesma opero *Die Walküre* esis unesmafoye pleata.

Wagner skisis rezumala naraco di la projetata operi en 1848; ilua fonto esis Germana e Skandinavian mitologio, e partikulare la mez-epoka Germana epikajo *Nibelungenlied*. Il intencis komencar skribante opero pri la morto di la precipua karaktero Siegfried (olqua divenis la finala opero *Götterdämmerung*); tamen il decidis explikar la eventi qui duktis a la morto di Siegfried, qui okupis la dramato di la unesma tri operi.

*Das Rheingold* esis kompleta en 1854 e *Die Walküre* en 1856; il pose ajornis la projeto e skribis altra operi. Quankam Wagner volis vartar til ke la projeto esis kompleta ante irga pleado, ilua patrono Ludwig la 2ma di Bayern insistis ke la du kompletigita operi esez pleata.

La finala opero kompletigesis en 1874, e la quar operi esis unesmafoye kune pleata ye Bayreuth dum 13-17 agosto 1876.

## Lasta monati
Ilua lasta opero *Parsifal*, kompletigata en januaro 1882, esis unesmafoye pleata dum ta yaro, ye la duesma Festo ye Bayreuth, quan Wagner asistis. Il lore esis malada, pro debila kordio. La familio pose voyajis a Venezia por rezidar ibe dum la vintro. Ye 13 di februaro 1883, en palaco di la 16ma yarcento an la Granda Kanalo, il mortis pro kordio-atako.
Aelbert Cuyp

**Aelbert Cuyp** (1620 til 1691) esis Nederlandana piktisto.

Lua patro Jacob Cuyp esis portreto-piktisto ed altra membri di la familio anke esis artisti. Aelbert esis piktisto di peizaji de Nederlando. Ilu divenis famoza pro granda pikturi en qua la lumo di frua matino o tarda vespero augmentas la efiko di la reprezenteso di la ceno. Ilu esis un ek la maxim importanta inter la piktisti de ta notinda periodo di Nederlandala arto. Ilu ne voyajis multe; pos ilua mariajeso en 1658 ilu preske cesis piktar. Il divenis eminenta en Dortrecht, tenante diversa civitala ofici. Ilu mortis en la urbo en 1691.
Bolesław Bierut

** Bolesław Bierut** (1892 til 1956) esis Poloniana politikisto qua esis la prezidanto di Polonia de 1944 til 1952 e chefministro di lando de 1952 til lia morto en 1956.

Naskita en Rury Brygidkowskie (Rusa imperio), il obtenis grado en ekonomiko en 1918, e de 1924 til 1930 il vivis en Moskva ed entrenis en la skolo di Komintern.

De 1921 il divenis membro di *Komunista Partizo (Laborala) di Polonia* – de oktobro 1932 til januaro 1933 il esis sekretario di lo en Łódź. En 1933 pro sua komunismala agado donis verdikto 7 yari di karcero. Felice *Bierut* esis exter Soviet-Uniono, ube Stalin facis granda purigo kontre ank membri di KPP. Ultre Polona civitaneso il havis anke la Sovietiana e esis agento di Sovietiana Inform-kontoro.
Christopher Lee

**Sir Christopher Frank Carandini Lee** (n. 27 di mayo, 1922 til 7 di junio 2015) esis Britaniana cinem-aktoro.
Christopher Plummer

**Christopher Plummer** (naskis **Arthur Christopher Orme Plummer** ye la 13 di decembro 1929 til la 5ma di februaro 2021) esis Kanadana cinem-aktoro.
Benjamin Britten

**Edward Benjamin Britten, Barono Britten** (1913 til 1976) esis Britaniana kompozisto.

Il skribis plura operi, inkluzite:
**Peter Grimes* (1941)
**Albert Herring* (fondita sur la rakonto *Le Rosier de Madame Husson* da Guy de Maupassant) (1267)
**Billy Budd* (fondita sur la kurta romano kun sama titulo da Herman Melville) (1958)
**The Turn of the Screw* (fondita sur la rakonto kun sama titulo da Henry James) (1955)

Ilua orkestrala verki inkluzas:
**Simple Symphony* (Simpla Simfonio; por kordeto-orkestro) (1934)
**Variations on a theme of Frank Bridge* (Variadi sur temo di Frank Bridge; por kordeto-orkestro) (1937)
**The young person's guide to the orchestra* (Guido a la orkestro, por yuna persono) (1946)

## ''Peter Grimes''
La opero *Peter Grimes* esis unesmafoye pleata ye 7 di junio 1945; ol divenis tre sucesoza. La fonto esis poemo da George Crabbe (1754-1832, de la Angla komtio Suffolk, ube Britten rezidis), olqua kontenis rakonto pri tragediala karaktero, peskisto Peter Grimes, di la urbeto Aldeburgh ye la marbordo di Suffolk. En la poemo il esas simpla kriminemo, ma en la opero il esas plu komplexa. Britten komentis ke la temo dil opero esas "la lukto di la individuo kontre la populo-amaso. Quante plu vicioza esas la societo, tante plu vicioza esas la individuo."

## ''Albert Herring''
La opero *Albert Herring* esis unesmafoye pleata ye Glyndebourne en Sussex, Anglia, ye 20 di junio 1947. La opero esas komedio, e la fonto di la verko esis la rakonto *Le Rosier de Madame Husson* da Guy de Maupassant. Britten kompozis la muziko dum la vintro di 1946 e printempo di 1947. La originala rakonto eventas en Normandia; en la opero, ol eventas en la Angla komtio Suffolk.
William Boyce

**William Boyce** (1711 til 1779) esis Britaniana kompozisto.

En Anglia dum la mez-18ma yarcento, kande Georg Friedrich Händel esis maxim eminenta kompozisto, Boyce anke esis notinda.

Dum lua yuneso, il esis membro di la koro ye la katedralo di Santa Paulus en London. Il pose esis orgenisto di diversa kirki en London, e kompozisto por la Rejala Kapelo. En 1755 il nominesis kom maestro di la muzik-trupo di la rejo.  

Il kompozis multa ekleziala muziko, e muziko por rejala okazioni.

Nuntempe il esas maxim konocata pro lua ok simfonii, qui aparis kom kolektajo en 1760. Oli omni esas kurta, segun la kustumo di la tempo; singla simfonio havas dureso min kam dek minuti.

Multo de la muziko prenesis da la kompozisto de sua plu frua peci skribita kom rejala odi, o por teatro.
Władysław Wróblewski

**Władysław Wróblewski** (1875 en Kraków – 1951 en Łódź) esis Poloniana politikisto, ciencisto, diplomacisto ed advokato, qua esis chefministro di Polonia de 4 til 11 di novembro 1918. Il anke esis ministro por external aferi du foyi: de 4 til 14 di novembro 1918, e de 13 til 16 di decembro 1919.
Carlo Gesualdo

**Carlo Gesualdo** (inter la 8ma e la 30ma di marto 1566 til la 8ma di septembro 1613) esis Italiana nobelo e kompozisto. Il esas maxim konocata por kompozar madrigali e sakra muziki.

Ilua familio esis regnanti di Venosa depos 1561, ed il divenis princulo di Venosa, urbeto nun apartenanta a provinco Potenza. De yuneso, il devotesis a muziko. Ye la 16ma oktobro 1590, il ocidis sua spozino ed elua amorantulo, qui esis en lito, kande il retrovenis ne-expektite a sua palaco. Savo di la ocidi divenis komuna; tamen kom nobelo il esis imuna de legala proceso. Dum posa yari il sufris pro melankolio, e la stilo di ilua muziko (qua precipue esis vocala muziko) esis ne-ordinare expresoza egarde la periodo, quo probable relatis ilua sento di kulpozeso.
Gustav Holst

**Gustav Theodore Holst** (1874 til 1934) esis Britaniana kompozisto.

Notinda verki esas:
**St Paul's Suite*
**Brook Green Suite*
**The Planets*

## ''La Planeti''
Ye 29 di septembro 1918 en London, ilua verko *La Planeti*, esis unesmafoye pleata, koram cirkume 250 invitata asociiti. Il havis intereso pri astrologio, e la sep movimenti, skribita por granda orkestro, esas astrologiala deskripturi di la sep planeti (ne inluzante Plutono, qua ne esis lore deskovrita). *La Planeti* divenis ilua maxim populara verko; Holst plu tarde esis ne kontenta pri olua suceso, opinionante ke ol tiris atenco de ilua altra kompozuri.
Vincenzo Bellini

**Vincenzo Bellini** (3ma di novembro 1801 til la 23ma di septembro 1835) esis Italiana kompozisto, konocita pro lua multa operi.

Ilua patro ed avulo esis muzikisti. Il havis intereso pri muziko ye frua evo; il pleis piano evante tri yari, e ye sis yari il studiis kompozado kun sua patro. Plu tarde il studiis en Napoli e divenis savoza pri la fako di opero. En 1825 lua unesma opero pleesis; dum sequanta yari, rezidante en Milano, il kompozis dek operi, di qui preske omna esis suzesoza. Ilua stilo di fluanta melodio esis importanta traito di la muziko. Notinda operi esas *I Capuleti ed i Montecchi*, *La Sonnambula*  e *Norma*. Il mortis en Paris, pro intestinala inflameso, en 1835.

### Muziko
Hashim al-Atassi

**Hashim al-Atassi** (1875 til 1960) esis Siriana nacionalista politikisto qua divenis prezidanto di Siria tri foyi (1936 til 1939, 1949 til 1951, e 1954 til 1955) e chefministro du foyi: en 1920, e de agosto til decembro 1949.
Yun Chi-ho

**Yun Chi-ho** (Koreane:윤치호, 1864 til 1945) esis politikisto, edukisto e notora skeptika filozofo de Sud-Korea. Il esis onkulo di Yun Bo-seon, la 4ma prezidanto di Sud-Korea.

## Extera ligili
* Yun Chi-ho (Korea)
* Yun Chi-ho (Korea)
Kometo di 1702

**Kometo di 1702**, kometo C/1702 H1, esis unesmafoye vidata ye 20 di aprilo 1702 .

Ol deskovresis da Italiana astronomi Francesco Bianchini e Giacomo Filippo Maraldi. La kometo situesis proxim la horizonto ed aspektis quale nebuloza stelo. Ol esis lastafoye vidita da ili ye 5 di mayo di ca yaro. Bianchini, inter altraji, studiis la planeto Venuso; Maraldi studiis la planeto Marso dum multa yari. 

Ye 21 di aprilo la *kometo di 1702* esis vidata da Germana astronomo Maria Margarethe Kirch. El esis la unesma muliero qua deskovris kometo. Elua spozulo Gottfried Kirch, qua esis astronomo e kompilisto di kalendarii, e qua ja deskovrabis plura kometi, publike asertis, ke il ipsa deskovris ca nova kometo, ma en 1710 il agnoskis, ke Maria esis la deskovrinto.
Kristana mistikismo

**Kristana mistikismo** referas a la developo di la mistikala praktiki e teorio en Kristanismo. Ol esas ofte konektita a la mistikala teologio, specale ad olqua di la katolika ed a la est-ortodoxala tradicioni. La traiti e la moyeni, per qui la Kristana mistikismo esas studiita e praktikita, alternas e li iras de extazoza vizioni pri la mistikala uniones(k)o di la spirito kun la Deo til simpla devocoza medito di la Santa Skripturo (altre *Lectio Divina*). Ca artiklo referas a la praktiko di la interna e spiritala vivo en la Kristana tradiciono.
Jean Calvin

**Jean Calvin** (10ma di julio 1509 til la 27ma di mayo 1564) esis influanta Franca teologiisto e pastoro dum la Protestanta reformo. Ilu esis importanta religiala pensero dum la developo di kristana teologio pose nomizita Kalvinanismo. Origine ilu esis humanista yuristo, pose ruptis kun Katolik eklezio cirkum la yaro 1530. Pose, religiala tensi kreis violentoza levi kontre protestanti en Francia, Calvin eskapis a Basel, Suisia, ube editis l'unesma edituro di sua precipua verko "L'institucuri di kristana religio", en 1536.