open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herbo

**Herbi** esas, en larja senco, omna planti qui ne prizentas permananta ligna organi. Lia stipiti esas verda, e mortas ordinare pos ke finas la favoroza sezono, e remplasesas da nova stipili dum la sequanta favoroza sezono, se la herbi esas perena. Altra herbi esas yarala, e naskas de semini dum la komenco di favoroza sezono e mortas dum la desfavoroza sezono, ma ante produktas nova semini qui falas aden la sulo.

Existas du tipi di herbi: gramini o poaci, qui havas streta folii; e forbii*, planti qui havas larja folii ed inkluzas tornasoli, trifolii e floroza planti antee klasifikita kom dikotiledona.

Poaco, nome fenala poaco, konstitucas naturala pasturajo e gazono, e pro lua morfologio, ol klasifikesas taxonomiale* en la sama grupo kam junko e karico.
Karolos Papoulias

**Karolos Papoulias** (Greke, **Κάρολος Παπούλιας**), ex-sportisto, advokato e politikisto (n. 4ma di junio 1929 til  la 26ma di decembro 2021), esis prezidanto di Grekia de 2005 til 2015.
Jan Peter Balkenende

**Jan Pieter Balkenende**, profesoro e politikistulo n. 1956, esis chefministro di Nederlando de 2002 til 2010. Ilu studiis historio (de 1974 til 1980) e yuro (de 1979 til 1982) en la Libera universitato di Amsterdam.
Wim Kok

**Willem "Wim" Kok** (n. ye la 29ma di septembro 1938 til la 20ma di oktobro 2018) sindikatano e politikisto, esis chefministro di Nederlando de 1994 til 2002.
Sani Abacha

**Sani Abacha**, militestro (generalo) (1943 til 1998) esis la prezidanto *de facto* di Nigeria de 1993 til lua morto, ye la 8ma di junio 1998.
La dio pos morge

**La dio pos morge** (*The Day After Tomorrow*) esas katastrofo-filmo pri klimatala rivarmigo direktita da Roland Emmerich en 2004.

Por traktar la temo "klimato" ol stimulis reakti ambe de cinemo-kritikisti e de ciencisti.
Kostis Stefanopoulos

**Kostis Stefanopoulos**, advokato e politikisto n. ye la 15ma di agosto 1926 til la 20ma di novembro 2016, esis prezidanto di Grekia de 1995 til 2005.

## Referi
Luis Sáenz Peña

**Luis Sáenz Peña Dávila** (1822 til 1907) advokato e politikisto esis la prezidanto di Arjentinia de 1892 til 1895. Lua filiulo, Roque Sáenz Peña ank esis prezidanto di lando.
Herbacho

**Herbacho**, en ordinara senco, esas herbo qua judikesas kom nedezirata o mem nociva, qua kreskas meze gardeni, gazoneyi od agrokultivala zoni, ma anke en parki, boski od altra naturala zoni. Plu precize, ca termino ofte uzesas por deskriptar indijena e ne-indijena herbi qua kreskas e riproduktas su facile e senkontrola, nocanta kultivi.

Herbachi povas konkurencar kun altra planti pri nutrivi, barar la lumo disponebla, difuzar plantala morbi ad altra speci, o mem esar toxika por animali o homi.
Agrokultivo

**Agrokultivo** esas la praktikado di kultivo di planti ed eduko di bestii. Agrokultivo esis importanta por l'aparo di sedentaria civilizuri homala, e la kultivo di domestika speci kreis ecesaji di nutrivi, qui posibligis la vivo di homi en urbi. La konsumo di sovaja grani komencis cirkume 105 mil yari ante nun, tamen lua intencita kultivo komencis cirkume 11.500 yari ante nun.

La skopo di agrokultivala laboro esas precipue produktar ecesaji di nutrivi por homi ed edukita bestii. Tamen, planti ed animali povas furnisar altra materii, exemple uzebla por produktar dungo, fibri (kotono, lino, lano, kanabo), fuelo (vejetala karbono, alkoholo produktita per fermentaco), ligno e celuloso, flori, edc.

## Referi
Carlos Pellegrini

**Carlos Enrique José Pellegrini Bevans** (1846 til 1906) advokato e politikisto esis la prezidanto di Arjentinia de 1890 til 1892.
Alejandro Agustín Lanusse

**Alejandro Agustín Lanusse Gelly**, militisto n. 1918 til 1996, esis prezidanto *de facto* di Arjentinia de 1971 til 1973.
Fernando Lugo

**Fernando Armindo Lugo de Méndez** (n. ye 1951) politikistulo, ex-katolika episkopo, essas ex-prezidanto di Paraguay. Elektita en 20 di aprilo 2008 il asumis povo en  15 di agosto 2008 e guvernis til 22 di junio 2012, kande esis renversita da akuzo.
Luis Ángel González Macchi

**Luis Ángel González Macchi**, politikisto n. ye la 13ma di decembro 1947, esis prezidanto di Paraguay de la 29ma di marto 1999 til la 15ma di agosto 2003.
César Cielo Filho

**César Augusto Cielo Filho** (n. ye la 10ma di januaro 1987) esas Braziliana natisto qua ganis ora-medalio por 50-metra natado stilo libera dum l'Olimpiala Ludi en Beijing, 2008. Ilu anke ganis du bronza Olimpiala medalii, en 2008 por 100-metra natado libera stilo, e dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012, pri 50-metra natado.
Rod Stewart

**Roderick David "Rod" Stewart** (n. ye la 10ma di januaro 1945) esas Britaniana muzikisto, kantisto e kompozisto. Ilu esis membro dil bando *[[The Jeff Beck Group]]*.
Paul Martin

**Paul Edgar Philippe Martin** (n. 1938), advokato, entraprezisto e politikisto, esis chefministro di Kanada de 2003 til 2006.
Severo Ochoa

**Severo Ochoa de Albornoz** (1905 til 1993) esis Hispaniana-Usana biokemiisto qua recevis  Nobel-premio pri Fiziologio o Medicino en 1959.
Asturia

**Asturia** (Asturiane: *Asturies*, Hispane: *Asturias*), oficale **Princio Asturia**, esas autonoma regiono di Hispania. Lu havas kom vicini Galisia weste, Kastilia e Leon sude, e Kantabria este. Norde jacas Kantabriana maro.

**Bazala fakti pri Asturia.**
## Historio
Asturia divenis autonoma regiono di Hispania ye la 11ma di januaro 1982.

## Geografio

L'originala vejetantaro di Asturia esas multe bone prezervata. Du ek la maxim importanta nacionala parki de Hispania jacas ibe. La montaro Kantabriana (*Cordillera Cantábrica*) formacas naturala frontiero kun la provinco León, sude. Este de Asturia, la nacionala parko *Picos de Europa* havas la maxim alta monti de la regiono, esanta monto Naranjo de Bulnes, o Picu Urriellu, kun altitudo di 2650 metri, la maxim alta ek li.

Altralatere, la regiono vicina a Gijón esas multe polutata, pro la granda quanto di industrii ibe. Pro ke la maxim multa habitanti di Asturia rezidas admaxime 25 kilometri de la portuo di Gijón, on povas dicar ke atmosferala polutajo afektas la maxim multa habitanti de la regiono.

## Ekonomio

## Referi
Heihachiro Togo

Markezo **Heihachiro Togo** (1848 til 1934) esis Japonian admiralo, qua komandis Japoniana mar-armeo dum la milito Rusa-Japoniana.
Nicolás Avellaneda

**Nicolás Remigio Aurelio Avellaneda Silva** (1837-1885), advokato e politikistulo, esis la prezidanto di Arjentinia de 1874 til 1880.
Mitsubishi A6M Zero

**Mitsubishi A6M "Zero"** esis Japoniana chasado-aeroplano uzita dum la duesma mondomilito konstruktita de aluminio. Multe ajila ma poke kurasizita, ol uzesis precipue por atakar altra avioni ma povis anke akompanar bombardavioni dum longa asalti.

Ol havis du 7.7 mm-a mitraliosi, du 20mm-a kanoni e transportis du 30 o 60 kg-a bombi. Multa ek li lansesis de avionala transportonavi. En lua nomo, "A" signifikis ke ol transportesis per avionala transportonavi, "6" pro ol esis la 6ma modelo projetita por Japoniana mar-armeo, e "M" indikis la fabrikinto, Mitsubishi.

Ica eficanta modelo uzesis dal Japoniani de l'atako kontre Pearl Harbor til finir la duesma mondomilito en Pacifiko. Kande Japonia komencis lansar suocidant ataki da pilotisti *[[kamikaze]]*, le *Zero* recevis du 250-kg fixigita bombi.
Michael Phelps

**Michael Fred Phelps** (n. ye la 30ma di junio 1985) esas Usana natisto qua ganis 23 medalii di oro en quar Olimpiala Ludi: 6 en Athina, 8 en Beijing, 4 en London ed 5 en Rio de Janeiro.

Natas admaxime en profundajo. Ilu havas tre longa toraco, brakio, manui e pedi kompare ad gambi, per enverguro plua kam 2 m.
Balthazar Johannes Vorster

**Balthazar Johannes Vorster** (1915 til 1983) esis Sudafrikana politikisto. Ilu guvernis lando kom prezidanto de 1966 til 1978 e kom chefministro de 1978 til 1979.
Serpento

**Serpento** es plulongiginta reptero sen membri kovertita en squami. Omna serpenti es karnivora e povas esar distingita di negambo lacerti per lua manko di palpebro, limbo, extera orelo, e restajo di forelimbo. La 2,700+ speci di serpenti dissemas sur omna kontinenti excepte Antartika alonge de 10 cm til 9 m. Per akomodar lua streta korpo, parita organi (kom reni) aparas uno avan l'altro vice flanke.

Quankam venenoza serpenti es poka di speci, kelko havas potenta veneno kapabla facar doloriganta vunduro o morto a homo. Tamen lua venemo es precipua per ocidar o domtar viktimo ke defensar su.
Planktono

**Planktono** esas ekologiala kategorio konsistanta ek mikra animali e planti, ed anke bakterii qui habitas pelagika zono del oceani, mari o korpi di sensala aquo, e flotacas sen kapableso pri movar su kontre marala flui. Kelka organismi, exemple larvi od ovi di fishi, koralii o krustacei, esas planktono nur parto ek lia vivo-cikli, kontre ke altra organismi esas planktono dum tota vivo.

Tale nomizita "fitoplanktono", konsistanta ek mikra algi, produktas cirkume 50% ek l'oxo bezonata por la vivo en la Tero, ed esas nutrivo por tale nomizita "zooplanktono", qua konsistas ek mikra animali.
Toxino

**Toxino** es veneno produktita da metaboliala agivesi di certa vivanti, e note bakterii.

Toxini varias multa en lua severeso, rangita de generale minora ed akuta (kom en abel-piko), a preske quik mortiganta (kom en botulismo).

Inter la toxini maxim importanta che homaro es anke disenterio, tetano e difterio.
Isoroku Yamamoto

**Isoroku Yamamoto** (1884 til 1943) esis un ek la precipua Japoniana admirali dum la komenco di la duesma mondomilito che Pacifiko. Ilu komandis "Kombinita Floto" (Japoniana mar-armeo) dum atako a Pearl Harbor e dum la batalio di Midway.

Ilu mortis ye la 18ma di aprilo 1943 proxim Buin, Papua-Nova-Guinea (lor Australiana teritorio) kande lua aviono interceptesis ed atakesis da Usan avioni *[[P-38 Lightning]]*.
P-38 Lightning

**Lockheed P-38 Lightning** esis Usana kombato-aeroplano developita dum la duesma mondomilito. Ol uzesis precipue por ataki e por akompanar bombardoavioni en altitudi de 5000 til 7500 metri. Ol esis armizita per du mitraliosi .50" (12.7 mm), du mitraliosi .30" (7.62 mm) *Brownings*, ed un 37-mma kanono en lua nazo. Ol uzesis en agnosko-misioni.

Un ek la precipua ataki per avioni P-38 kontre Japoniani dum la duesma mondomilito rezultis la morto dil admiralo Isoroku Yamamoto: 16 P-38 atakis 2 avioni Mitsubishi G4M "Betty" (un ek oli transportanta Yamamoto) e 6 Mitsubishi A6M Zero quin akompanis ol. L'aviono "Betty" transportanta Yamamoto falis sur la junglo, ed ilu mortis nemediate.
Veneno

Che biologio, **veneno** esas substanco qua produktas la morto, vundi o morbi en organismi, ofte per kemiala reakto en molekulala skalo, kande ula organismo absorbas ol en suficanta quanteso. Ca substanci liberigas od inhibas kemiala reakti che l'organismi, tra uniono a katalizivo od enzimo plu forte kam la normala reakto del organismo. Ta defino exkluzas fizikal agenti, mem de mikra dimensiono (koagulajo, aerobulo en la sango, elektrala fluo, radiaco, e.c.). Certa veneni ank esas toxini, e la diferigo inter ta du termini ne sempre esas facila, mem inter la ciencisti.

Segun observado da Paracelsus, **omna** substanci esas, en granda dozigo, toxini. To inkluzas mem la maxime bezonata, exemple l'aquo, l'oxo, la vitamini. Kontree, substanci nominita veneni, en certa dozi, povas havar interesiva farmacologiala propraji. Exemple per mikra dozo, l'oxido di arseno povas risanigar lupuso. La maxim multa medikamenti efikiva kontre infekti, exemple antibiotiki, esas veneni, e lua dozigado e frequeso kalkulesas por destruktar l'infektiva agento sen endanjerigar la vivo di kuracato. La kontreveneni anke povas esar danjeroza, ma lua antagonismo internihiligas la toxika efekto de singla ek du molekuli. 

On rezervas ordinare la nomo di veneno per to qua agivas a tre mikra dozo (masala proporciono infra milimo o milionimo).

La studio di simptomi, di mekanismi d'agado, la kuracado e diagnozo di biologiala veneni nominesas toxikologio.

## Referi
Konstantinos Karamanlis

**Konstantinos Georgius Karamanlis**, n. ye la 8ma di marto 1907 til la 23ma di aprilo 1998, esis quarfoye chefministro di Grekia (de 1955 til marto 1958, de mayo 1958 til septembro 1961, de novembro 1961 til 1963, e de 1967 til 1974) e dufoye prezidanto di la lando, de 1980 til 1985, e de 1990 til 1995.
Karburatoro

**Karburatoro** esas aparato qua produktas mixuro ek aero e fuelo por motori di interna kombusto, en adequata proporciono por kombusto. L'unesma karburatoro-sistemo inventesis en 1826, da Samuel Morey. Karl Benz patentizis karburatoro-sistemo specifika por motori di interna kombusto en 1888.

En l'industrio automobilala, e partale en l'industrio aeronavala, karburatori maxim-multa-foye suplantesis da sistemi di direta fuel-injektajo. Tamen, li duras uzesar en mikra motori uzata, exemple, en gazonotondili.
Kostas Karamanlis

**Konstantinos Alexandru Karamanlis** (n. ye la 14ma di septembro 1956) politikisto, esis chefministro di Grekia de la 10ma di marto 2004 til la 6ma di oktobro 2009.
Epicikloido

**Epicikloido** esas algebrala plana kurvo, trajektorio di punto fixita a cirklo ke rulas sen glitar sur altra cirklo nominita direktiva, l'apertita diski havanta ta du cirkli per frontiero esanta desjuntiva. Koncernesas do di partikulara kazo di *cikloido a centro*, qua es kategorio di cikloida kurvo.
Andreas Papandreou

**Andreas Georgios Papandreou** (1919 til 1996) profesoro di universitato e politikistulo, esis chefministro di Grekia 2 foyi: de 21 di oktobro 1981 til 2 di julio 1989, e de 13 di oktobro 1993 til 22 di januaro 1996.
Albert Spaggiari

**Albert Spaggiari** (14ma di decembro 1932 en Provenco Alpi Azur-Rivo til la 8ma di junio 1989 en Veneto) esis Italiana banko-furtisto. Ilu esis konocita kom la *cerebro* di tre granda rupto di banko *Société générale* en Nice ye 1976. Soldato dum la milito di Indochinia, partisano di OAS, skriptisto e fotografisto, il defiis la Franciana policistaro dum lua la kavalino til lua morto, pos spektaklala eskapo.

Fotografisto di mariaji, ilu konocis lokala elektiti, un ek li indikis lo ke kofro-chambro ne havis alarmo ma maxim dika muri. Ma ilu decidis enirar tra la kloako.

Ilu havis amiki de armeo ma devis demandar helpo a banditi.

Ye la 16ma di julio 1976 la kruo eniris la kofro-chambro. Suplementa chanco dum la nokto larja saki de granda butiki jetesis da trapo. Spaggiari skribas mesajo sur la muro "sen odio, sen violento e sen armo".

Il laudis ipsa e quik es enkarcerigar. Ye la 10ma di marto 1977 il saltis 6 metri infre de l'oficieyo dil inquestanta judiciisto, sur la tekto di vehilo.
Plana kurvo

**Plana kurvo** en geometrio es kurvo qua es integre kontenita en (unika) plano e qua es identigebla a kontinua funciono

:\alpha: I \longrightarrow \R^2~ 

ube I es intervalo dil ensemblo \R di reala nombri.
Ernst Boris Chain

**Ernst Boris Chain** n. ye la 19ma di junio 1906 til la 12ma di agosto 1979, esis Germana-Britaniana ciencisto qua studiis penicilino e kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1945 kun Alexander Fleming e Howard Walter Florey.
Julio María Sanguinetti

**Julio María Sanguinetti Coirolo**, advokato, historiisto e jurnalisto n. ye la 6ma di januaro 1936, esis dufoye prezidanto di Uruguay: de 1985 til 1990, e de 1995 til 2000.
Konstantinos Simitis

**Konstantinos Simitis** ( 23ma di junio 1936- 5 di januaro 2025), politikisto, esis chefministro di Grekia de 1996 til 2004.
Pulio

**Pulio** esas roto kun ranuro inter du flanji cirkum lua perimetro. Kordo, kablo o rimeno generale kuras interne la flanjo. Pulii es uzita per chanjar la direciono di aplikita forco, transmisas rotacala movado, od obtenas mekanikala avantajo sive lineara o rotacala sistemo di movado.
Konstantinos Mitsotakis

**Konstantinos Mitsotakis** (1918 til 2017), Greka politikistulo, esis chefministro di Grekia de 1990 til 1993. 

Konstantinos Mitsotakis esis mariajata kun Marika Giannoukou e la paro havis quar infanti. La filiulo Kyriakos Mitsotakis esas depos la yaro 2019 chefministro di Grekia e la filiino Dora Bakoyannis nascet quale Dora Mitsotakis esis ministrino por externa aferi di Grekia inter 2006 e 2009.
Ioannis Grivas

**Ioannis Grivas** (n. ye la 23ma di februaro 1923 til la 27ma di novembro 2016) judiciero, esis chefministro provizora di Grekia, de la 11ma di oktobro til la 23ma di novembro 1989.

## Referi
Baricentro

En fiziko, **Baricentro** di sistemo di partikuli esas specifika punto a qua, per multa rezolvi, la maso di sistemo kondutas kom se esas koncentrita. La baricentro esas funciono nur di situesi e masi dil partikuli inkluzita en la sistemo. En kazo di rigida korpo, la situeso di lua baricentro esas fixita relate a l'objekto (ma ne necese en kontakto kun lo). En la kazo di libera distributo di maso en libera spaco, kom, pafo de fusilo, la situeso di baricentro esas punto en spaco inter li ke povas ne korespondar a la situeso di kelka individuala maso. En la kuntexto di kompleta uniforma gravitado la baricentro povas esar nominita gravitado-centro.
La dormanta belino

**La dormanta belino** es populara rakonto. Inter la maxim famoza versioni trovesas ta de Charles Perrault (*La dormanta bela en bosko*) e de fratuli Grimm.

## Analizo
**''Noto** : L'analizo prizentita ibe es fondita pri la versioni de Perrault e de fratuli Grimm ke diferas da multa punti.''

### Skizuro
Okazione di bapto di belino, rejulo e rejino organizas luxoza festo, invitanta familio, amiki e fei baptomatro (sep che Perrault e dekedu che fratulo Grimm) bonvolanta per l'infanto. Omni donacas qualeso a la princino : beleso, gracio, e.c. La festo finas bruske kande olda feo, qua ne es invita, facas vizito e sendas a la princino mortala charmo. 

Felice, uno di fei tenuigas ta charmo en dormo dum cent yari. Ta komencas kande, eventa dekekin yari, la princino pikos su a spindelo e finas per la helpo di princo.
Tzanis Tzannetakis

**Tzanis Tzannetakis** (1927 til 2010) politikisto, esis chefministro di Grekia de 2 di julio til 12 di oktobro 1989.
Roger de Bussy-Rabutin

**Roger de Rabutin**, **komto de Bussy**, nominita **Bussy-Rabutin** es militisto e skriptisto notora per lua mordemeso. Esis la kuzulo e frequa korespondanto di Madame de Sévigné.

Lua patro okupis la maxim importanta militala ofico en Burgundia, e pos la morto di lua olda fratulo il heredis lo. Segun misjudiko il raptis richa muliero ma devis indemnizar lu. Il partoprenis en la batalio di Duni, en 1658.

La skandalo pro lua partopreno ad orgio dum la santa semano en 1659 produktis la desfavorizo di rejo. Il exilesis en lua kastelo. Ibe il skribis *Histoire amoureuse des Gaules* pri l'amora vivo dil importanta personaji di rejio, inspirita da Petronius.

Il elektesis ad Franc Akademio ma la rejo sendis lu a la karcero Bastille. Il prenis la partiso di moderni, en la konkurso inter ancieni e moderni. En 1682 ilu permisesis irar ala korto, ma la koldeso di recevo ube facis lua provincala exilo semblar preferinda. Ilu piktis multa portreti ankore videbla en lua kastelo.
Konstantinos Georgakopulos

**Konstantinos Georgakopulos** (Grekiana: Κωνσταντίνος Γεωργακόπουλος; 1890 til 1973), militarala judiciero e politikisto, esis chefministro di Grekia de 5 di marto til 17 di mayo 1958.
Georgios Rallis

**Georgios Ioannis Rallis** (1918 til 2006), politikistulo, esis chefministro di Grekia de mayo 1980 til oktobro 1981.
Konstantinos Dovas

**Konstantinos Dovas** (1898 til 1973) militestro e politikistulo, esis provizora chefministro di Grekia, de la 20ma di septembro til la 4ma di novembro 1961.
Valdis Zatlers

**Valdis Zatlers** (n. 1955) mediko e politikisto, esis prezidanto di Latvia de 8 di julio 2007 til 8 di julio 2011. 

Ye la 23ma di julio 2011 Valdis Zatlers fondis nova politikala partiso kun la nomo *Zatlera Reformu partiju*/ZRP (*Reformo partiso da Zatlers*).

Zatlers naskis ye la 22ma di marto 1955 en la chef-urbo Rīga. Il esas mariajita e havas du filii.
Tadeusz Mazowiecki

**Tadeusz Mazowiecki** (n. 1927 - m. 2013) skribisto, jurnalisto e sociala laboristo, esis chefministro di Polonia de 1989 til 1991.
Ardezo

**Ardezo** es , metamorfa roko qua formacesas en febla kondicioni di presado e temperaturo. Ol apartenas a la familio di skisto, ma distingas su per la qualeso di grano, tre tenua, nebulatra griza, facile separebla a folii dina. Ta propraji posibligas uzesar ol kom kovranta materio.
Rocheto

**Rocheto** esas vesto generale portita da katolika o anglikana episkopo en koro vestaro. Ne es konocita da orientala eklezii. Rocheto es simila a surpliso, ecepte ke la maniki es plu streta. En katolika tradiciono, rocheto iras sub la genuo e la maniki ed orluro es di laco; en anglikana tradiciono, rocheto portas adinfre l'orluro di sutano e la maniki es juntita a la karpo.
Jarosław Kaczyński

**Jarosław Aleksander Kaczyński** (n. ye la 18ma di junio 1949) advokato e politikistulo, esis chefministro di Polonia de 2006 til 2007.
Kazimierz Marcinkiewicz

**Kazimierz Marcinkiewicz**, fizikisto e politikisto n. ye la 20ma di decembro 1959, esis chefministro di Polonia de 31ma di oktobro 2005 til 14ma di julio 2006.

## Referi
Listo pri prezidanti di Latvia

Yen listo pri prezidanti di Latvia. 

La prezidanto esas la chefo di stato di la lando. En Latvia la parlamento elektas la prezidanto.

; Partisi

;Stando

## Noti

## Videz anke
* Listo pri chefministri di Latvia
Kristaligo

**Kristaligo** esas (naturala od artificiala) procedo di formacado di solida kristali precipitanta de uniforma dissolvuro o fuzado, o plu rare sedimento direkte de gaso.

## Procedo

Kristaligo procedo konsistas en du precipua eventi, **[[nucleation]]** e **[[kristala kresko]]**.
Ricardo Lagos Escobar

**Ricardo Froilán Lagos Escobar** (n. ye 1938) advokato, ekonomikisto e politikisto, esis prezidanto di Chili de 2000 til 2006.
Patricio Aylwin

**Patricio Aylwin Azócar** (n. en 1918 til 2016) advokato e profesoro di universitato (yuro ed ekonomiko), esis prezidanto di Chili de 1990 til 1994.
Xenofon Zolotas

**Xenofon Euthymiou Zolotas** (1904 til 2004) ekonomikisto e politikisto, esis la chefministro di Grekia de novembro 1989 til aprilo 1990.
Franz von Papen

**Franz Joseph Hermann Michael Maria von Papen zu Köningen**,  militestro e diplomacisto n. 1879 til 1969, esis kancelero di Germania de junio til novembro 1932.
Eduardo Frei Montalva

**Eduardo Nicanor Frei Montalva** (1911 til 1982) advokato e politikisto, esis prezidanto di Chili de 1964 til 1970.
Jorge Alessandri Rodríguez

**Jorge Alessandri Rodríguez**, injenioro e politikisto n. 1896 til 1986, esis prezidanto di Chili de 1958 til 1964.
Kurt von Schleicher

**Kurt von Schleicher**, militestro e politikisto n. ye la 7ma di aprilo 1882 til la 30ma di junio 1934, esis kancelero di Germania de 1932 til 1933. Ilu esis lasta kancelero di tale nomizita "Republiko di Weimar".
Adamantios Andrutsopulos

**Adamantios Andrutsopulos** (1919 til 2000) advokato, profesoro e politikistulo, esis chefministro di Grekia de 1973 til 1974.
Marek Belka

**Marek Marian Belka** (n. 9 di januaro 1952) ekonomikisto, esis chefministro di Polonia de 2004 til 2005.
Leszek Miller

**Leszek Cezary Miller** (n. ye la 3ma di julio 1946) politikala ciencisto, esis chefministro di Polonia de 2001 til 2004. Lia guvernerio esis responsebla por sendar Poloniana trupi ad Irak.
Polvo

**Polvo** es seka, bloke solido kompozita di larja nombro di maxim mikra partikuli, ordinare di dimensiono infra ad dekimo di milimetro (100&nbsp;µm) qua povas glitar kande tremita o trepidita. Povi es specala sub-klaso di granala materii, quankam la termi *polvo* e *granala* kelkafoye uzesas por dicernar separata klasi di materio. Partikulare, *polvi* referas a lua granala materii qui havas la maxim fina grano dimensiono, e ke do havas maxim tendenco por formacar grupi kande fluanta. *Granala* referas a la plu grosiera granala materii qui tendencas formacar ecepte kande humida.

## tipi di polvi

Exempli pri polvi inkluzas muelita kafeo, pulvera lakto, kosmetika polvi, pulvero, pulvera sukro, fina nubo, domala polvo, salo, volkanala cindro, la supre strato di lunala regolito e multa drogo.
Ernesto Samper Pizano

**Ernesto Samper Pizano** (n. ye la 3ma di agosto 1950) ekonomikisto, esis prezidanto di Kolumbia de 1994 til 1998.
César Gaviria Trujillo

**César Augusto Gaviria Trujillo** (n. ye la 31ma di marto 1947) ekonomikisto e politikistulo esis prezidanto di Kolumbia de 1990 til 1994. Il anke esis prezidanto dil Organizuro di Amerikana Stati (OAS) de 1994 til 2004.
Jules Vignes

**Jules Vignes** (1884 til 1970) es anarkiista editero, propagandisto ed Idisto. 

Komence laboris kom “galochier” (“galoche” esas ligna-suolizita shuo) en Moulins (Allier), pose facis altra labori (manuala laboro, buchistala helpo, edc.).

En mayo 1906, ilu kondamnesis pro afishizar anarkiistala afishi. En oktobro 1908, il kreis l'anarkiistala jurnalo “La Torche”. 

En 1909, il esas l'unesma sekretario dil departmental Uniono dil laborala sindikati di Allier, ma ilu renuncis un yaro pos lua mandato. 

En aprilo 1910, il es “neparlamentala” kandidato por la legifanta elekti. Komence 1917, il publikigis en St Genis-Laval (Rhône) la liberesala Ido-jurnalo, “la Folio”, de 1927 sequata da “Libération” & “Liberoso” (en Ido).
 
De 1936, il sustenis la republiko dum l'interna milito di Hispania e, ye la komenco di 1939, gastigis multa Hispani en exilo. Dum la duesma mondomilito il rezistis note en la reto di Francisco Ponzán Vidal.

De 1945, il ripublikigis “la Folio”, sequata da “Le Vieux travailleur” (l'Olda laboristo) (1951-57), & “Le Travailleur libertaire” (la Laboristo Liberesana) (1957-58).
Komintern

**Komunistala Internacionalo** (**komintern**) anke konocata kom **Triesma Internacionalo** esis komunist organizuro qua existis de 1919 til 1943, kun skopo "eliminar l'internaciona borgezaro per tota posibla moyeni, e krear internaciona sovieta republiko kom transitala fazo ante la kompleta aboliso dil Stato.

## Komintern ed Esperanto
Komintern diskutis pri la questiono pri Esperanto en olua 2ma kongreso, 6 di agosto 1920, kande hispana delegito Pestana propozis, „ke omna oratoro en internaciona kongreso“ parolez en la por lu maxim facila linguo e ke de omna parolado esez facata nur un tradukuro en helpanta linguo Esperanto.“ La propozo  esis transdonita al Exekutanta Komitato por studieso. Simila propozo prizentis al Komintern skribo-forme, Raymond Lefebvre, Bombacci e 23 altra subskribinti. Rezulte la sekretariaro di Komintern formacis specala studio-komisiono konsistanta de J. Pogany (exkomisario en Hungara Sovietrepubliko), Henri Guilbeaux e Hans Itschner. En la 3ma kongreso di Komintern, 12 di julio 1921, la questiono pri L.I. itere esis traktata ed on itere komisis l'afero al Exekutiva Komitato. Sub influo dil idisto Itschner, sekr. di la studio-komisiono, ta lasta nemulte studiis. Per du voti di Itschner ipsa e Guilbeaux, malgre reteno di la prez. Pogány la komisiono decidis aprobar Esperanto ed Ido sama-tempe; ma rekomendis ad omna komunisti lernar prefere Ido kom „plu perfekta“ kam Esperanto. Ta „decido“, nulafoye aprobesis da komintern ipsa, esis blufe uzita dal idisti por propagando di Ido en komunistala rondi e sur olua bazo kelka komunistala. partisi, ex. Chekoslovakana, Mexikiana, Greka, Luxemburgiana, Reda Sport-Internacionalo, Int. Laboristala Helpo e. a. organizuri aceptis rispektiva rezolvi. Balde tamen la sekretarieyo di ex. komitato di Komunistala Internacionalo oficale desformacis la komisiono sen adopto di irga decido pri Esperanto nek pri Ido. Depos ta fush-afero la questiono pri L. I. nulafoye esis ritushata en la kongresi di Komunistala Internacionalo, ma olua sekretarieyo ofte interesesis pri la movemento.

## Noto
Wojciech Jaruzelski

**Wojciech Witold Jaruzelski** (6 di julio 1923 til 25 di mayo 2014) militestro, esis chefministro di Polonia de 1981 til 1985.
Rafael Addiego Bruno

**Rafael José Addiego Bruno** (n. ye la 23ma di februaro 1923) yuristo, esis provizora prezidanto di Uruguay qua guvernis de 12ma di februaro til la 1ma di marto 1985.
Batalio di Borodino

La **Batalio di Borodino** (Ruse: Бородинское сражение, *Borodinskoe srazhenie*) en la kampanio di Rusia esis la maxim sangoza batalio qua eventis en unika dio, dum Napoleonala militi. Ol eventis ye la 7ma di septembro 1812, inter Grande Armée ( soldati) komandita da Napoléon la 1ma, e la trupi de Rusa imperial armeo komandita dal generalo Mihail Kutuzov ( soldati), proxim la vilajo di Borodino e la rivero Moskva. On kalkulas ke  til  soldati de la du armei mortis, vundesis o kaptesis dum ta batalio. Napoleonala trupi kaptis la precipua pozicioni sur la bataliagro, ma faliis destruktar la Rus armeo.

Strategiala konsideri e la granda perisi koaktis Rusi retretar morgo. La Batalio di Borodino esis esencala punto en la kampanio, pro ke esis la lasta atakema agado da Napoléon en Rusia. Per retreto, la Rus armeo prezervis lua militala potencialo e tandem povis pose ekpulsar Napoléon de la lando.

### Batalio dil reduto di Shevardino
Rusi expektis ke Napoléon avancis tra la nova choseo de Smolensk a Moskva, do li extensis lia trupi strategiale ibe. Rusi anke havis pentagonala ter-fortifikuro cirkum la vilajo Shevardino, sinistre de la choseo. Rapide Rusa generali parkomprenis ke lia sinistra flanko esis vundebla, e movis lia forci vers ibe. Rusa chefo di stabo Alexey Yermolov skribis en lua personala jurnalo ke Rusa trupi esis en movo sinistre kande Franca trupi arivis, plu balde kam li expektis. Ye la 4ma di septembro importanta kavalrio batalio. Morgo kun infantrio rinforci atakanta de westo e sudo la Franci kaptis ta reduto kun  perdaji kontre  de la Rusi.

### La batalio
Rusa dextra flanko esis plu forta ma ne-acesibla por Franc atakeri, kontre ke la sinistra flanko ne havis defensiva protektado. Napoleon selektis la centro per la precipua shoko. Kun maxima suporto de Franc artilrio dum hori la batalio eventis proxim la reduto Raevsky, e rezultis cirkume  Franca perdaji (e multa kavali) kontre cirkume  Rusi.

### Referi
Caravaca de la Cruz

**Caravaca de la Cruz** esas urbo en la regiono Murcia, Hispania. Segun statistiki dil yaro 2018 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 859 km². Ol distas 79 km del urbo Murcia e 397 km de Madrid.
Virgilio Barco Vargas

**Virgilio Barco Vargas** (1921 til 1997) civila injenioro e diplomacisto esis prezidanto di Kolumbia de 1986 til 1990.
Carlos Ibáñez del Campo

**Carlos Ibáñez del Campo** (1877 til 1960) militestro (generalo), esis prezidanto di Chili de 1927 til 1931 (kom diktatoro), e de 1952 til 1958 (kom elektita prezidanto).

Ilu kunfuzis omna policala forci lor existanta en Chili por formacar nacionala policistaro nomizita "Chiliana karabineri". Il anke signatis Lima-kontrato en 1929, en qua Chili aceptis retrodonar a Peru la provinco Tacna, kaptita dum la milito di Pacifiko.
Lucy Lawless

**Lucy Lawless**, pseudonimo di **Lucille Frances Ryan** (n. 29 di marto 1968) esas notora Nova-Zelandana pop-kantistino, dansistino ed anke cinem-aktorino.
Bremen (stato)

**Bremen**, oficale **Libera Hanso-stato Bremen** (Germane: *Freie Hansestadt Bremen*) esas la min granda ek la 16 stati di Germania. Ol konsistas ek du urbi, Bremen, lua chef-urbo, e Bremerhaven, lua exklavo e portuo en Norda Maro. Amba urbi cirkondesas da Germana stato Infra-Saxonia. Segun statistiki de 2020, stato Bremen havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 419,38 km².

## Historio
La regiono habitesis da Saxoni, qui mixis su a lokala habitanti. Diocezo fondita en la regiono dum Mezepoko esis l'origino dil urbo, qua komence esis komercala. En 1186, imperiestro Friedrich Barbarossa grantis urbala privileji a Bremen, qua delore ne esis subordinita al arkiepiskopo en sekulara questioni. Pose sua suvereneso kelkafoye minacesis, til ke inter 1303 e 1308 establisesis legala kodexo e judiciala sistemo propra. Dum la 14ma yarcento, malgre hezito, Bremen adheris a Hanso-uniono. L'adhero kelkafoye minacesis, exemple pro ke Bremen timis ruptar relati kun Friziani, do ne kombatis pirati.

Dum la guvernerio di Napoleon Bonaparte, Bremen divenis nedependanta stato. En 1871, ol divenis parto di Germana imperio.

## Geografio

## Ekonomio

## Referi
Abhazia

**Abhazia** esas *de facto* nedependanta lando kun poka internaciona agnosko. *De jure*, ol esas parto de Gruzia. 

## Historio

Inter la 9ma yarcento aK e la 6ma yarcento aK, Abhazia apartenis a rejio Kolkida, famoza en Greka mitologio kom loko ube Argonauti futis l'orea lanofelo. En 63 aK, ta rejio absorbesis dal rejio Egrisi. Inter 1000 aK e 550 aK, Greki fondis komercala kolonii apud Nigra maro, nome en Pitiunt e Dioskurias, la nuna Suhumi.

Dum l'unesma yarcento, Romani konquestis la regiono, ed administris ol til la 4ma yarcento, kande la regiono aquiris kelka nedependo. Tamen, ol konservesis sub politikala influo de Bizanco. Malgre ke ne savesas exakte kande lokala habitanti konvertesis a kristanismo, on savas ke lokala metropolito partoprenis la konsilo di Nikaia en 325. Til la fino dil yaro 690, la regiono esis princio, kun chef-urbo en Anakopia (la nuna urbeto Nova-Afon) submisita a Bizancana imperio. En 736, Arabi probis invadar la regiono, ma ekpulsesis da Leo la 3ma de Bizanco.

En 1810 Rusia anexis Abhazia. Ye la 4ma di marto 1921, la Republiko Socialista Sovietiana Abhaziana fondesis, kom parto di Sovietia. Ye la 16ma di decembro 1921 Abhazia divenis parto de la Republiko Socialista Sovietiana Gruzia. En 1931, Abhazia divenis autonoma RSS en la Republiko Socialista Sovietiana Gruzia.

De le 1930 naskita en Gruza (Megrela) familio en Abhazia Lavrenti Beria (de 1938 chefo di NKVD) duktis politiko di reprezalo kontre Abhazi – desplasis ili a RSS Kirgizia e RSS Kazakstan, e koloniigis la regiono per Gruzi. Abhazi povis rivenir nur kelk yari pos morti Stalin e Beria.

De 1957 Abhazia havis relativa autonomeso en RSS Gruzia, ma multa arei dil regiono esis ja propraji di Gruzi. Ye la 21ma di julio 1992, pos milito, Abhazia deklaris unlatere sua nedependo de Gruzia.

## Politiko
Abhazia havas streta diplomacala relati kun Rusia. La republiko havas parlamento kun unika chambro e 65 membri. La prezidanto di Abkhazia esis Sergej Bagapsch de 2005 til sua morto 2011. Multa habitanti de Abkhazia havas Rusa civitaneso. Abhazia volas divenar nedependanta de Gruzia.

Pos violentoza atako di Gruzia en Sud-Osetia dum agosto 2008, Rusia agnoskis l'autonomeso di Abhazia ye la 26ma di agosto 2008. Anke Venezuela (2009), Nikaragua (2008) e Nauru (2009) agnoskis ol.

## Geografio

Abhazia havas sub-tropikala klimato. 

En Abhazia jacas la maxim profunda kaverni de la mondo, kun 2190 metri.

## Ekonomio
En Abhazia kultivesas tabako, vino, teo e frukti. 

Koram Sovietia, Abhazia esis tre populara vakanco-loko, nam ol jacas an la nordala litoro di Nigra maro.

## Demografio
Dum 2005 en Abhazia habitis cirkume  homi, di qui , o 45%, esas Abhazi, 60.000 (18,2 %) Armeni, 40.000 (12,9 %) Gruzi e 22.000 (6,5 %) Rusi.

Til 1989, 48% de la habitantaro esis Gruzi e nur 17% esis Abhazi. La militi dum la yari 1992 til 1994 chanjis profunde la demografio di Abhazia.

## Kulturo

## Referi
Batalio di Berezina

La **Batalio di Berezina** eventis de la 26ma til la 29ma di novembro 1812 proxim la rivero Berezina, en la nuna Bielorusia, inter la *[[Grande Armée]]* komandita da Napoléon la 1ma e l'imperiala Rus armei, komandita da Mikhail Kutuzov, Wittgenstein e Pavel Chichagov, pos la falio di la kampanio di Rusia.

Esis fundamentala por la Franci trairar la fluvio Berezina ante ke l'armei Rusa asiejis e kaptis li. Napoléon fine trairis la fluvio, tamen lua armeo subisis granda perdaji.

## Ante la batalio
Franci vinkesis da Rusi du semani ante, dum la batalio di Krasnoi. Tamen, li mantenabis protektera trupi stacita proxim la fluvio Berezina dum l'avanco tra Rusia. Kun ta rinforci, la *Grande Armée* itere havis cirkume 30 mil til 40 mil soldati kapabla por kombatar, ed anke  nekombatanti. Rus havis cirkume  trupi en la regiono, kun altra  komandita da Kutuzov 60 km este.

La transvivinta de la *[[Grande Armée]]* baraktis por eskapar adweste de la Rus armei, qui konvergis vers li. L'ideo di Napoléon esis trairar rapide la fluvio e fugar vers lora Dukio Warszawa ante ke l'enemiki arivis.

## La batalio
Kande Franca retretinta trupi arivis, l'aquo di la marshoza rivero Berezina jacis konjelata, e la ponto en Barisaw (lore Borisov) destruktabis. La trupi sub Oudinot komisesis pri atrakar adsude l'armeo di Chichagov, qua kontrolabis la westa rivo di Berezina. Ca ideo sucesis, e quik Nederlanda injeniori, komandita da Jean-Baptiste Eblé, konstruktis 100-metra ponto qua posibligis l'imperiala trupi Franca trairar la fluvio. La kavalrio trairis ol rapide, e pose l'infantrio. Tamen la trupi di Oudinot subisis granda perdaji, e nur 300 de la Suisa soldati transvivis.

Altra strukturo konstruktesis poka hori pose, e kanoni transportesis deweste adeste por rinforcar la defensi. L'arivo di la kanoni eventis kande Chichagov perceptis lua eroro, ed atakis 11.000 Franca soldati. Napoléon trairis la fluvio ye la 27ma di novembro, e lor la strategio esis protektar la dopa guardo, qua luktis kontre la trupi da Peter Wittgenstein. Dum la vespero, parto de la ponto ruptis, ma la Franci sucese reparis ol. La trupi dal marshalo Davout e dal princo Eugène sucese trairis la fluvio, e nur la trupi dal marshalo Victor restis en l'estala rivo por protektar la dopa guardo.

Malgre ke granda parto de la trupi Franca sucese eskapis, li subisis granda perdaji. Multa soldati falis en la konjelanta aqui e mortis pro hipotermio*, altri aplastesis da su propra kompaneri, ed altri mortis pro pafi dal enemiki. La restanta trupi qui ne povis trairar la fluvio atakesis e destruktesis dal kozaki, qui arivis ibe ye dimezo di la 28ma di novembro. On kalkulas ke 30 mil soldati de la *[[Grande Armée]]* mortis. La batalio di Berezina judikesas kom katastrofoza dizastro por Napoleonala trupi.

## Referi
Batalio di Krasnoi

La **batalio di Krasnoi**, eventinta de la 15ma til la 18ma di novembro 1812, esis serio di skarmuchi e kombati en la lasta parto di retreto di Napoléon la 1ma de Moskva. Ol divenis notora pro la granda perdaji aplikita a la Grande Armée da Rusi, komandita da generalo Kutuzov. Mankante suficanta artilrio, kavalrio e provizuri por militar, la skopo di Napoléon en Krasnoi esis juntar lua dispersita trupi e durigar lua retreto. Malgre Rusa armei esis ordinare plu forta, Franca trupi esis ankore danjeroza, do Kutuzov decidis ne lansar granda atako dum la quar dii di kombato.

## Konvergo di trupi vers Krasnoi
### Retreto vers Smolensk
Kande livis Moskva ye la 18ma di oktobro, la skopo di Napoléon esis lojigar lua armei en Smolensk, 430 km adweste. Dum la tri sequanta semani, la *Grande Armée* subisis privacesi, perdajo dil etiko, laxigo di diciplino, manko di kavali, e necesanta ataki da Kozaki e militet ataki. La situaciono plumaleskis dum la du unesma semani di novembro, kande la temperaturi falis infre 0°C.

Nek bone nek male, la Franc armeo arivis a Smolensk ye la 9ma di novembro. Pro l'antea kombati, nur 40% ek la trupi ankore esis kapabla por bataliar. Pro la devastinta situaciono di lua trupi e Franca vinkesi sur altra fronti, Napoléon parkomprenis ke lua poziciono a Smolensk esis nesustenebla, e selektis durigar lua retreto.

### La marcho di Kotuzov adsude
Samatempe kam Napoleonala trupi retretis, l'armeo komandita da Kotuzov sequis ol adsude, tra paralela voyo. Pro ta voyo trairis regiono ne afektita dum Franca invado, Rusa armeo marchis en plu bona stando kam la Franca. Kotuzov kredis ke nur 1/3 ek la Franca trupi retretabas tra Krasny vers Orsha, kontre ke la cetera 2/3 retretabas per altra voyo, adnorde.
Gabriel González Videla

**Gabriel González Videla** (1898 til 1980) advokato e politikistulo, esis prezidanto di Chili de 1946 til 1952.
Mondal organizuro pri komerco

**Mondal organizuro pri komerco** - MOK (en la quar oficala lingui: Angle *World Trade Organization - WTO*; Germana *Welthandelsorganisation*; Franca *Organisation mondiale du commerce - OMC*; Hispana *Organización Mundial del Comercio - OMC*) esas multilaterala internaciona organizuro qua regulizas komerco e solvas disputi inter lia membrostati, qui ja signatis preske 30 komercala kontrati.

La sideyo di MOK jacas en Genève, Suisia. Fondita en 1995, nun (julio 2021) ol havas 164 membri. Lua nuna general-direktisto esas Ngozi Okonjo-Iweala, diplomacistino de Nigeria.

La skopo di MOK esas plubonigar la prospero de la populi de lua membrostati, specifike per feblesko di komercala barili, e furnisar loko por negocio di komercala konkordi.

## Extera ligilo
* Ret-situo dil Mondal organizuro pri komerco
Palmiero

**Palmiero** es maxim granda planto facile rikonocebla per lua stipo ne branchigita, kronizita di buketo di chefa o palmita folii, simbolizas la tropikala rivi e peizaji.
Gregorio Conrado Álvarez

**Gregorio Conrado Álvarez Armelino**, militisto e politikisto n. ye la 26ma di novembro 1925 til la 28ma di decembro 2016,, esis prezidanto di Uruguay de 1981 til 1985.

## Referi
Belisario Betancur Cuartas

**Belisario Betancur Cuartas** (n. ye la 4ma di februaro 1923 til la 7ma di decembro 2018) advokato, esis prezidanto di Kolumbia de 1982 til 1986.
Julio César Turbay Ayala

**Julio César Turbay Ayala**, advokato e politikistulo n. ye la 18ma di junio 1916 til la 13ma di septembro 2005, esis prezidanto di Kolumbia de 1978 til 1982.
Alfonso López Michelsen

**Alfonso Antonio Lázaro López Michelsen ** (1913 til 2007) advokato e politikistulo, esis prezidanto di Kolumbia de 1974 til 1978. Ilu esis filiulo di ex-prezidanto Alfonso López Pumarejo.
Nancy

**Nancy** esas urbo en Francia, jacanta weste de la lando. Segun statistiki dil yaro 2015 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 15,01 km². Ol distas 281 km este de Paris e 116 km weste de Strasbourg, an la regiono Granda Esto.

Ol esis chef-urbo dil dukio di Lotringia, qua enkorpigesis a rejio Francia en 1766. La placo Stanislas, kun edifici de ta epoko, nun judikesas kom Mondala Patriomonio di la Homaro dal UNESCO.
Saint-Tropez

**Saint-Tropez** esas turismal urbo an la regiono Provenco-Alpi-Azur-Rivo, sude de Francia. Ol havis  habitanti en 2005. Lua surfaco esas 11,18 km².
Spiros Markezinis

**Spiridion "Spiros" Markezinis** (1909 til 2000) politikistulo, esis chefministro di Grekia de 8 di oktobro til 25 di novembro 1973.
Batalio di Waterloo

La **[[batalio]] di Waterloo** eventis ye la 18ma di junio 1815. Ol finis kun decidigiva vinko por du armei: l'armeo konsistanta ek Britaniani e Nederlandi e komandita da la duko de Wellington, e l'armeo Prusiana, komandita da marshalo Von Blücher. La du luktis kontre Franc armeo, komandita dal imperiestro Napoléon la 1ma. Waterloo esis la lasta batalio de tale nomizita Napoleonala militi.

La bataliagro distas 2 kilometri de urbeto Waterloo, Belgia, cirkume 12 kilometri sud-sudeste de Bruxel.

## Preludo

Ye la 13ma di marto 1815, sis dii ante ke Napoléon atingis Paris, reprezenteri di Europana povi - Unionita Rejio, Rusia, Austria e Prusia – deklaris en la Kongreso di Wien ke lu esus proskriptito. Quar dii pose, ca landi mobilizis armei pro vinkar Napoleon.  Napoleon savis ke lua armeo havis min soldati kam la federiti, e kande ilu faliis despersuadar un o plua membri de la Sepesma Koalisuro pri atako kontre Francia, lua unika chanco esus se ilu atakus ante la mobilizado di la Koalisuro. Se ilu povus destruktar l'existanta forci sude de Bruxel ante ke li recevus rinforci, esus posibla repulsar Britaniani vers la maro ed ekpulsar Prusiani de la milito. 

La komencal aranji di Wellington intencis kontreagar la minaco di Napoleon pri encirkligar l'armei di Koalisuro per movanta tra Mons, ad la sudwesto di Bruxel. La skopo esis ruptar komuniki kun lua bazo en Ostend, ma proximigar lua armeo de la di Blücher. Napoleon manipulita la timo di Wellington per perdar lua provizo-kateno de kanalo portui kun nevera informo. Il organizis sua armeo kun sinistra alo komandita da Michel Ney, dextra alo komandita da Emmanuel Grouchy, e rezerv-armeo komandita da su ipsa (quankam omna tri elementi restas sat cirkum per suportar l'una l'altra). Ante l'auroro ye la 15ma di julio, Franci trairis la frontiero apud Charleroi, e quik glutis avanposteni di Koalisuro, sekuranta la prefera mez poziciono inter amba enemika armei. 

Napoleon decidis unesme atakar Prusiani kande Ney kaptis la krucovoyo en Quatre Bras dum la batalio di Ligny. Napoleon vinkis, tamen ne destruktis la trupi qui retretis komplete vers Waterloo.

### La bataliagro
La poziciono en Waterloo esis forta uno. Ol konsistis ek longa kresto kuranta est-westa, perpendikla ad, e bisekita da, la precipua voyo vers Bruxel. Alonge la someto di kresto es kava voyo ube Wellington instalas dop lineo di infantrio. Precipua trupi ecepte l'artilrio e skarmuchanti es en la reversa pento, disimulita di Franciani, min en la sinistra alo per lasar spaco kande arivas la Prusiani.

Avan es tri forta farmo-domi (Hougoumont, La Haye Sainte e Papelotte) barikadizita e defenzita.

Pluvis dum tota nokto; la tereno esis dilutita. La lokizo dil artilrio meze la fango esis desfacila. La debuto di atako esis plutardigita. Pose, l'efiko di pafi es diminutita (la kuglegi penetris en la sulo vice risaltar per rikochi). L'avancado dil infantrio e kavalrio esis desfacila.

## Referi
Henry Ford

**Henry Ford** (1863 til 1947) esis Usana entraprezisto, qua fondis Ford Motor Company ye la 16ma di junio 1903.

Ilua patro esis farmisto. De 1879 Henry esis employata kom mashinisto, pose kom injenioro. En 1896 il konstruktis ilua unesma su-propulsata vehilo, la "Ford Quadricycle". Ilua fabrikerio la Motoro-Kompanio di Ford fondesis en Detroit, Michigan, en 1903. 

Ye la 27ma di septembro 1908 en Detroit, la unesma veturo Model T departis de la Ford-fabrikerio, e ye 1ma di oktobro ol esis introduktata a la Usana populo. Henry Ford volis ke veturo esez produktata, olqua esus suficante chipa por granda nombro di personi. La Model T esis amasale produktata sur movanta asemblo-linei. En 1918, duimo de la veturi en Usa esis le Model T. Kande produktado cesis en 1927, plu kam 15 milion veturi esis fabrikita.
Nigra maro

**Nigra maro** esas maro inter Europa ed Azia. Lua vicina landi esas (en horlojala sinso): Rusia, Gruzia, Turkia, Bulgaria, Rumania ed Ukraina. Stretajo Bosforo konektas ol kun Mediteraneo, do, plu fore, Oceano Atlantiko.

La tota surfaco di Nigra Maro esas cirkume  km². Lua maxim profunda punto havas  metri.

La maxim importanta urbi apud Nigra Maro esas: Constanţa ( habitanti) e Mangalia, en Rumania, Burgas e Varna en Bulgaria, ed Odesa en Ukraina ( habitanti en 2007).
Carlos Lleras Restrepo

**Carlos Lleras Restrepo** (1908 til 1994) advokato e politikistulo, esis prezidanto di Kolumbia de 1966 til 1970.
Benny Goodman

**Benny Goodman** (n. **Benjamin David Goodman** ye la 30ma di mayo 1909 til la 13 di junio 1986) esis Usana muzikistulo, kompozistulo e chefo di jazo-bando.