open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
800

La yaro **800** (DCCC per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 800ma yaro dil unesma yarmilo, la 100ma yaro di la 8ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 800a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 25ma di decembro - Karolus la Granda, rejulo di Frankiani, kronizesas Santa Romana imperiestro dal papo Leo la 3ma.

## Naski

## Morti
603

La yaro **603** (DCIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 603ma yaro del unesma yarmilo, la 3ma yaro de la 7ma yarcento, e la 4ma yaro de la yari 600a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Witterik atakas rejala palaco en Toledo, Hispania, mortigas Liuva la 2ma e divenas rejulo dil vizigoti.

## Naski

## Morti
604

La yaro **604** (DCIV per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 604ma yaro del unesma yarmilo, la 4ma yaro de la 7ma yarcento, e la 5ma yaro de la yari 600a.

## Eventi
### [[Kristanismo]]
* 13ma di septembro - Sabinianus divenas papo.

## Naski

## Morti
* 12ma di marto - Papo Gregorius la 1ma (n. c. 540)
Lineo (matematiko)

**Lineo**, en geometrio, es speco di kurvo. Ordinare lineo referas rekta lineo, kun equaciono dil tipo *y=ax+b*, ube *a* e *b* es konstanti.

Rekta lineo havas nur un dimensiono: longeso. Ol povas extensar infinite, ed es la maxim kurta disto inter du punti.
606

La yaro **606** (DCVI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 606ma yaro dil unesma yarmilo, la 6ma yaro di la 7ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 600a.

## Eventi

## Naski

## Morti
* 22ma di februaro - Papo Sabinianus (naskodio nekonocata)
Plano (matematiko)

**Plano** esas surfaco qua havas nur du dimensioni: longeso e larjeso, ube irga du punti povas juntesar per rekta lineo tote en la plano.

Plano povas definesar per du intersekanta o paralela linei, per lineo plus punto exter la lineo, o per tri punti qui ne jacas sur rekta lineo.

L'interseko di du plani esas rekta lineo; l'interseko di plano e lineo en diferanta plano esas punto.

Infinita nombro de plani povas tra-pasar singla punto o lineo.
Analitikala geometrio

**Analitikala geometrio** esas la brancho di geometrio fondita sur la ideo, ke punto povas definesar relative kun altra punto, od ad axi, per ensemblo de nombri.

En geometrio esas ordinare du axi, *x*-axo e *y*-axo. La poziciono di punto en la plano di la axi povas definesar per paro de nombri *(x,y)*, la koordinati, qui indikas la disto en la direcioni *x* e *y* del origino.

En tri dimensioni esas tri axi, *x*, *y* e *z*.
Origino

**Origino** esas:
* departo-punto (loko, raso, e.c.) di la nasko di individuo, familio, populo.
* instanto di la nasko.
* en geometrio, es l'interseko-punto di du axi. 
L'origino esas la zero-punto dil koordinat-sistemo, ordinare skribita *(0,0)*.

Videz anke analizala geometrio.
Axo

**Axo** esas : 
* (geometrio) lineo matematikala cirkum qua rotacas figuro plana, por produktar rotaco-solido.
* (astronomio) lineo cirkum qua eventas la rotaco di korpo cielala.
* (mekaniko) omna lineo cirkum qua korpo povas movar su.

L'interseko-punto dil axi esas l'origino.
609

La yaro **609** (DCIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 609ma yaro del unesma yarmilo, la 9ma yaro de la 7ma yarcento, e la 10ma yaro de la yari 600a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Nicetas, kuzulo del imperiestro Iraklios de Bizanco, invadas provinco Egiptia. Ilu vinkas Bizancan armeo sendita de Konstantinoplo.

## Naski

## Morti
610

La yaro **610** (DCX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 610ma yaro del unesma yarmilo, la 10ma yaro de la 7ma yarcento, e la 1ma yaro de la yari 610a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Papo Bonifacius la 4ma organizas koncilo en Roma por riestablisar monakala diciplino.

### Azia
* Japonia komencas uzar papero, inventita en Chinia.

## Naski

## Morti
* aprilo - Witteric, rejo di Visigoti (n. c. 570)
607

La yaro **607** (DCVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 607ma yaro del unesma yarmilo, la 7ma yaro de la 7ma yarcento, e la 8ma yaro de la yari 600a.

## Eventi
* 19ma di februaro - Bonifacius la 3ma divenas papo, ma mortos min kam 9 monati pose.

## Naski
* Ildefonso de Toledo, santo di katolik eklezio (m. 667)

## Morti
* 12ma di novembro - Papo Bonifacius la 3ma (naskodio nekonocata)
608

La yaro **608** (DCVIII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 608ma yaro dil unesma yarmilo, la 8ma yaro di la 7ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 600a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 25ma di septembro - Bonifacius la 4ma divenas papo.

### [[Bizancana imperio]]
* Rejulo Khosrow la 2ma del imperio Sasanid invadas Armenia e pose inkursas en Anatolia.

## Naski

## Morti
611

La yaro **611** (DCXI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 611ma yaro del unesma yarmilo, la 11ma yaro de la 7ma yarcento, e la 2ma yaro de la yari 610a.

## Eventi

## Naski
* Papo Leo la 2ma (m. 683)

## Morti
612

La yaro **612** (DCXII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 612ma yaro del unesma yarmilo, la 12ma yaro de la 7ma yarcento, e la 3ma yaro de la yari 610a.

## Eventi
### [[Azia]]
* Imperiestro Yang Guang, de Chiniana dinastio Sui invadas Goguryeo (Korea) kun cirkume 1 milion soldati, nomizita "la 24 armei".

## Naski
* 3ma di mayo - Imperiestro Konstantinus la 3ma de Bizanco (m. 641)

## Morti

## Referi
613

La yaro **613** (DCXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 613ma yaro del unesma yarmilo, la 13ma yaro de la 7ma yarcento, e la 4ma yaro de la yari 610a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* 22ma di januaro - Konstantinus la 3ma di Bizanco, lor evanta 8 monati, kronizesas kunimperiestro da lua patro, Heraklius.

## Naski

## Morti
614

La yaro **614** (DCXIV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 614ma yaro del unesma yarmilo, la 14ma yaro de la 7ma yarcento, e la 5ma yaro de la yari 610a.

## Eventi
### [[Europa]]
* La surnomizita "sudario di Oviedo" transportesas de Palestina ad Oviedo, en la nuna Hispania.

## Naski

## Morti
615

La yaro **615** (DCXV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 615ma yaro del unesma yarmilo, la 15ma yaro de la 7ma yarcento, e la 6ma yaro de la yari 610a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 19ma di oktobro - Adeodatus (Deusdedit) la 1ma divenas papo.

## Naski
* Buyeo Yung, princo di Baekje (m. 682)

## Morti
* 25ma di mayo - Papo Bonifacius la 4ma (n. 550)
616

La yaro **616** (DCXVI per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye jovdio segun Gregoriala kalendario. Ol esis la 616ma yaro del unesma yarmilo, la 16ma yaro de la 7ma yarcento, e la 7ma yaro de la yari 610a.

## Eventi
* Vizigota rejulo Sisebut duras expansar ilua domeni sur Hispania, vinkas Bizancani, e diminutas lia posedaji en la peninsulo ad Algarve. Ilu imperas la konverto di judi a kristanismo.

## Naski

## Morti
619

La yaro **619** (DCXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 619ma yaro del unesma yarmilo, la 19ma yaro de la 7ma yarcento, e la 10ma yaro de la yari 610a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Alexandria siejesas e kaptesas dal Persiani.
* Heraklius preparas transferar la chef-urbo de Bizancana imperio de Konstantinoplo a Kartago, tamen patriarko Sergius la 1ma de Konstantinoplo konvinkis lu ne facar to.

### [[Katolikismo]]
* 23ma di decembro - Papo Bonifacius la 1ma divenas la 69ma papo de katolik-eklezio plu kam 1 yaro pos la morto del papo Adeodatus la 1ma.

## Naski

## Morti
620

La yaro **620** (DCXX per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 620ma yaro del unesma yarmilo, la 20ma yaro de la 7ma yarcento, e la 1ma yaro de la yari 620a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Pos konquestir la provinco Egiptia e Palestina, rejulo Khosrau la 2ma restauras la frontieri dil imperio Persa quale existis en 490.

## Naski

## Morti
Equaciono

**Equaciono** esas aserto di egaleso. Se l'aserto inkluzas varianto, l'aserto veresos pri un o plura valori di ta varianto, ma ne sempre per reala nombri (videz imaginara nombri).

Lineal equaciono havas nula varianto di povo plu kam 1. Solvo di lineara equacioni kun un varianto esas simpla. Konsiderata kom equaciono di kurvo, lineara equaciono definas rekta lineo.

Quadratala equaciono havas varianto di povo 2, ma nula povo plu alta. Videz radiko.

*Grado di equaciono* – lineala equaciono esas di 1ma grado, quadrata di 2ma grado.

*Samtempa equacioni* – singla equaciono kun du (o plu multa) varianti esas generale nesolvebla. Tamen se esas tam multa equacioni kam varianti, onu povas solvar por singla varianto.

*Equaciono di kurvo* – onu povas definar kurvo kom ensemblo de punti. La relato inter la koordinati di omna punto di l'ensemblo esas l'equaciono di la kurvo.
617

La yaro **617** (DCXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 617ma yaro del unesma yarmilo, la 17ma yaro de la 7ma yarcento, e la 8ma yaro de la yari 610a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Avari sendas delegati por renkontrar imperiestro Heraklius, qua suspektas pri embusko, e celas su dop la muri del urbo. Iracoza pri to, l'Avari spolias Trakia.

### [[Religio]]
* Habitanti de Mekka komencas boikotar klano Banu Hashim, a qua apartenas Muhamad. Komencas interna milito en Medina.

## Naski

## Morti
Sequo

**Sequo** esas ordinita ensemblo de nombri (ex. *2,4,6,8, ... 2n, ...*) definita per komuna matematikala formulo.

Maxim multa sequi esas infinita, to esas, oli havas infinite multa termini; ma esas anke finita sequi. Finita sequi poke importas.

Infinita sequo povas esar limitizita. Exemple, la termini dil sequo *1/n* jacas omne inter 0 e 1. On dicas ke 0 es la limito di la sequo.
Limito

**Limito** esas :
* Parto extrema ube finas teritorio, domeno.
* Punto ube cesas l'apliko di povo, di fakultato, di yuro.

La limito di sequo esas fixa nombro, vers quo la termini tendencas.

La limito povas esar, o ne esar, termino di la sequo. Simile, la limito di funciono *y=f(x)* esas la valoro a quo *y* tendencas dum ke *x* proximeskas ula valoro.
Georg Cantor

**Georg Ferdinand Ludwig Philip Cantor** o **Georg Cantor** (pron.: *geyorg kantor*), (1845 til 1918), esis Germana matematikisto qua esis pioniro dil teorio di infinita ensembli (videz ensemblo-teorio), quankam il inicie volas esar muzikisto (violino). Un de sua pre-onkli esis la violinisto Joseph Böhm.

Cantor esis l'autoro di teorio pri transfinita kardinala nombri (*Grundlagen einer allgemeinen Mannigfaltigkeitslehre* 1883), temo qua freneziigis l'autoro. La kritiko quan havis multa matematikisti pri ilua radikala vizioni ed idei depresigis Cantor, plura foyi il aceptesis en psikiatriala hospitalo.

Dum l'unesma mondomilito il perdis sua tota financala kapitalo. La lasta yaro di sua vivo il permanante esis en psikiatrala hospitalo en Halle, ube il mortis en 1918.
Godel-teorio

**Teorio di Godel** es teorio quo montras la vaneso di probar establisar kompleta axiomala formaligo di matematiko.

Kurt Godel pruvis (1931) ke omna *konsequema matematikala sistemo mustas esar nekompleta. To es, en irga sistemo on povas konstruktar formuli nek pruvebla, nek despruvebla en la sistemo.

Pluse, nula matematikala sistemo es pruvebla kom konsequema, sen uzar axiomi exter la sistemo.

La teorio di Godel profunde efikis atitudi vers la fundamento di matematiko.

(Videz anke logiko.)
George Boole

**George Lawlor Boole** (1815 til 1864) esis Britaniana matematikisto e logikisto, precipue konocata pro inventar boolean algebro, quo posibligis matematikala metodi aplikesar a nequantesala objekti, quale logikala propozi.

Dum la 20ma yarcento, boolean algebro divenis importanta en la desegno di telekomuniko-sistemi ed elektronikala logiko-cirkuiti, do en komputera teknologio. Nun, preske tota programo-lingui por komputeri havas logika tipo nomizita *booleano* referanta Boole. *Booleani* povas kontenar nombri 0 (signifikanta 'Falsa') od 1 (signifikanta 'vera').

Exemplo pri Boolean algebro es l'algebro di ensembli (videz ensemblo-teorio).
Algebro

**Algebro** esas la brancho di matematiko quo koncernas la relati e propraji di nombro-sistemi per generala simboli (ex. *a,b,x,y*) por reprezentar matematikala quantesi. Algebro studias equacioni, matematikal operaci, polinomii ed algebrala strukturi.

Origine di termo de verko da Al-Khwarizmi qua riprenas en unesma parto la propozi da Diofanto.

Ici kombinesas per adiciono (*x+y*), subtrakto (*x-y*), multipliko (*xy*) e divido (*x/y*). La relati inter li expresesas per simboli quale =,> e <. Ica simboli uzesas anke en aritmetiko.

Aserti quale *x+y=z* nomesas identesi. Se termino en identeso havas nesavata valoro, ni povas deskovrar lua valoro per examenar la identeso. Ico referesas kom la solvo di equaciono.

**Komuto, asocio e distributo**

Adiciono e multipliko en la feldo di reala nombri esas **komutiva** nam:

*a + b = b + a*

ed *ab = ba*

Adiciono e multipliko esas anke **asociiva** nam:

*a + (b + c} = (a + b) + c*

ed *a(bc) = (ab)c*

Adiciono e multipliko esas kune **distributiva** nam:

*a(b + c) = ab + ac*

## Referi

## Videz anke
* Abstrakta algebro
618

La yaro **618** (DCXVIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 618ma yaro dil unesma yarmilo, la 18ma yaro di la 7ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 610a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Persian armeo invadas Egiptia ed okupas la provinco. Li vinkas Bizancana garnizoni che valo di Nilo, e pose siejas Alexandria.

## Naski

## Morti
* 8ma di novembro - Papo Deusdedit (od Adeodatus) la 1ma (n. 570)
Ensemblo-teorio

L**'ensemblo-teorio** esas fako de la matematiko e del analizala geometrio, qua developesis precipue dal Germana matematikisto Georg Cantor dum la fino dil 19ma yarcento. 

Ensemblo esas kolekturo de objekti o quantesi, simbolizita per mayuskula litero.

Tale *S=*{*2,4,6,8*} signifikas ke *S* es la ensemblo di omna para nombri min kam 10. La membro di ula ensemblo nomesas elemento.

Ordinita ensemblo equivalas sequo. Ensemblo povas esar nefinita, finita o vakua.

Elementi di ula ensemblo qui es anke elementi di altra ensemblo, nomesas la interseko di la du ensembli.

Elementi di adminime un ek du ensembli nomesas la uniono di la du ensembli.
Topologio

**Topologio** esas fako di matematiko koncernanta dal studio di nevarianta propraji di spaco e di ensemblo di funcioni, pos kontinua deformo (extensita sen lacerinta o glutininta).

Topologio introduktis nova geometriala linguo.

Topologio precipue koncernas shablono; to esas, ta traiti ne efikata di chanji di grandeso, angulo ec.

Videz anke problemo di la quar kolori, Klein-botelo, Mobius-strio.geometrio
Problemo di la quar kolori

**Problemo di quar kolori**, nesolvita topologiala problemo quo koncernas la minima nombro de kolori bezonata por kolorizar mapo sur plana surfaco, tale ke nula du kontigua regioni havas la sama koloro.

On povas pruvar ke kin kolori sempre suficas; ed on povas facile desegnar mapi qui bezonas plua kam tri kolori; ma generala pruvo ke quar kolori sempre suficas ankore ne existas.

Sur neplana surfaco, plu kam quar kolori povas bezonesar; exemple mapo sur toro povas bezonar sep kolori.

En 1977 Appel e Haken pruvis ke quar kolori sempre suficas, ma parto di ulo dependas sur exhaustiva sercho per komputero-programo, e ne omna matematikisti aceptas lia demonstrado.
621

La yaro **621** (DCXXI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 621ma yaro del unesma yarmilo, la 21ma yaro de la 7ma yarcento, e la 2ma yaro de la yari 620a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Imperiestro Iraklios de Bizanco establisas paco-pakto kun Avari che Balkani kambie yarala pago.

## Naski

## Morti
* Sisebut, rejo di la Visigoti (n. c. 565)
623

La yaro **623** (DCXXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 623ma yaro del unesma yarmilo, la 23ma yaro de la 7ma yarcento, e la 4ma yaro de la yari 620a.

## Eventi
### [[Azia]]
* Juda komunitato en Medina (Saudi-Arabia) refuzas l'ideo di Muhamad kom profeto dil Judaismo.

## Naski

## Morti
624

La yaro **624** (DCXXIV per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 624ma yaro del unesma yarmilo, la 24ma yaro de la 7ma yarcento, e la 5ma yaro de la yari 620a.

## Eventi
### [[Arabia]]
* 13ma di marto - Muhamad e cirkume 300 ek lua sequanti de Medina surprizas karavano veninta de Siria e vinkas cirkume 1000 *Quraysh* (Araba tribuo qua praktikis komerco) de Mekka.

## Naski

## Morti
627

La yaro **627** (DCXXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 627ma yaro del unesma yarmilo, la 27ma yaro de la 7ma yarcento, e la 8ma yaro de la yari 620a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Imperiestro Iraklius de Bizanco pasas rapide tra Armenia e rikaptas la maxim multa fortresi Bizancana okupita da Persiana imperio.

## Naski

## Morti
628

La yaro **628** (DCXXVIII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 628ma yaro dil unesma yarmilo, la 28ma yaro di la 7ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 620a.

## Eventi
### [[Persia]]
* 25ma di februaro - Rejulo Khosrow la 2ma di Persia revokesas da lua filiulo Kavad la 2ma.

### [[Religio]]
* Muhamad skribas letro a mondala chefi, por explikar la principi di la nova religio monoteista Islamo, segun ilu skribos en Korano.

## Naski

## Morti
629

La yaro **629** (DCXXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 629ma yaro del unesma yarmilo, la 29ma yaro de la 7ma yarcento, e la 10ma yaro de la yari 620a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* septembro - Ierusalem rikonquestesas da Bizancana imperio, pos 15-yar-okupado da Persia.

### [[Arabia]]
* Muhamad sucesas unionar nomada tribui de Araba peninsulo.

## Naski

## Morti
630

La yaro **630** (DCXXX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 630ma yaro dil unesma yarmilo, la 30ma yaro di la 7ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 630a.

## Eventi

## Naski
* 7ma di novembro - Konstantinos la 2ma Pogonatos, imperiestro di Bizanco (m. 668)

## Morti
* Shahrbaraz, rejo di Persia (naskodio nekonocata)
632

La yaro **632** (DCXXXII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 632ma yaro dil unesma yarmilo, la 32ma yaro di la 7ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 630a.

## Eventi
### [[Arabia]]
* (cirkume) 18ma di marto - Muhamad facas lua lasta prediko a Mohamedani. Shia Mohamedani kredas ke lu indikis Ali ibn Abi Talib kom lua sucedanto.
* 8ma di junio - Muhamad mortas en Medina. Abu Bakr Abdullah divenas ilua sucedanto, e l'unesma *[[kalifo]]* (viceregento de la mesajo di Deo).

## Naski

## Morti
* 8ma di junio - Muhamad, profeto del Islamo (n. 570)
626

La yaro **626** (DCXXVI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 626ma yaro dil unesma yarmilo, la 26ma yaro di la 7ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 620a. La nomo *626* uzesas por ca yaro de la Mezepoko, kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Hordo di Avari, konsistanta ek 80 mil homi, inkluzite Bulgari, Slavi ed altra etnii atakas Konstantinoplo. Mikra armeo Persa arivas per stretajo Bosforo an Aziana latero.
* 31ma di julio - Avari e Persiani komandita da Shahrbaraz lansas atako kontre la murego di Theodosios. Pos feroca kombati, Bizancani repulsas la maxim multa ataki.
* 7ma di agosto - La floto Persiana destruktesas kande komencis recevar rinforci. Pro manko di nutrivi e minaco di famino, Avari decidas abandonar la siejo a Konstantinoplo.

## Naski

## Morti
625

La yaro **625** (DCXXV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 625ma yaro dil unesma yarmilo, la 25ma yaro di la 7ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 620a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Imperiestro Iraklios de Bizanco marchas adweste kun lua trupi tra monti di Kordyene. En min kam 1 semano ilu atingas monto Ararat e kaptas strategiala fortresi en Amida e Martiropolis (la nuna Diyarbakır e Silvan, ambe en Turkia).

### [[Europa]]
* 27ma di oktobro - Honorius divenas papo.

## Naski

## Morti
* 25ma di oktobro - Papo Bonifacius la 5ma (n. c. 575)
633

La yaro **633** (DCXXXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 633ma yaro dil unesma yarmilo, la 33ma yaro di la 7ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 630a.

## Eventi
### [[Arabia]]
* Abu Bakr, kalifo del kalifio Rashidun, lansas kampanio kontre Araba tribuo Kindah, qua habitas Najran (nun Yemen).
* 18ma di marto - Abu Bakr kontrolas omna Araba peninsulo, e preparas la konquesto di Persa imperio.
* Aprilo - Arabi invadas Mezopotamia.
* Mayo - Che batalio di Walaja, Arabi vinkas Persiani e lia federiti Araba kristani.

## Naski

## Morti
634

La yaro **634** (DCXXXIV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 634ma yaro del unesma yarmilo, la 34ma yaro de la 7ma yarcento, e la 5ma yaro de la yari 630a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Febla e despopulara imperiestro Iraklios de Bizanco ne povas konfrontar l'ataki Araba che oriento. Ilu sendas lua fratulo Theodoros por komandar l'armeo Bizancana ibe.

### [[Arabia]]
* Arabi del kalifio Hashidun vinkas armeo dekfoye plu granda, konsistanta ek Bizancani, Persiani e kristana Arabi en Mezopotamia.

## Naski

## Morti
635

La yaro **635** (DCXXXV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 635ma yaro del unesma yarmilo, la 35ma yaro de la 7ma yarcento, e la 6ma yaro de la yari 630a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Imperiestro Iraklios de Bizanco federas kun Kubrat, chefo di Bulgari, por luktar kontre Avari che Balkani.

### [[Chinia]]
* Kristana misioneri arivas en Chinia. Alopen, episkopo Nestoriana, predikas en teritorii de la dinastio Tang.

## Naski

## Morti
Klein-botelo

**Klein-botelo** o **botelo di Klein** es topologiala spaco interesanta nam ol havas nur un latero.

Konsiderez kava cilindro facita ek flexebla materio. Se on flexas un extremajo vers l'altra, pulsas ol tra la latero di la cilindro, e juntas ol al altra extremajo, la rezulto es figuro quo havas nula "internajo".

La figuro es nekonstruktebla en Euklidana spaco. Tamen, se on korekte tranchus ol, la rezulto esus du Mobius-strii.
Kongruo

**Kongruo**, en geometrio, la situeso en quo du geometriala figuri es identa, ecepte lia pozicioni en spaco.
Ludo-teorio

**Ludo-teorio** esas apliko di matematikala logiko por decidi en ludi ed, extense, en komerco, politiko e milito.

En singulara ludi (ex. solitero) la strategio di la ludanto determinesas da la reguli sole. En duala ludi (ex. shakoludo, futbalo) la strategio di un ludanto mustas egardar la posibla strategii di l'altru.

Duala ludi es ordinare zero-suma: la gano da un ludanto es exakte la perdo dal altra. Praktikale, tamen, li povas esar ne-zero-suma, exemple kande du konfliktanta nacioni negocias paco quo avantajizas amba.

## Evoluciono di la teorio
* Komence, la *ludo-teorio* da Von Neumann e Oskar Morgenstern uzis selekt-kazi qui restis la mem dum tempo, e qua esis ye zero-suma.
* Ne-zero-suma-ludi studiesis pose, ed uzesis en la negocio-teorio. On deskovris ke sua studio permesis trakteskar per quantesala fasono di qestioni til ibe restita di filozofa ordero, kom etiko.
* On interesus su pri ludi ube selekto pozis su en diferanta termi a singla etapo, lore nomizita *kombinala ludo-teorio*. Ol-ca es pluse nun, per komod-rasoni e concept-komunitato, judikata kom fako sive di graf-teorio, sive tale nomizita artifical inteligenteso.

Cirkume 1950, John Nash prizentis l'unesma defino pri la maxim bona strategii pri ludi kun multa luderi, nomizita "Nash-equilibro". Ca studio plubonigesis da Reinhard Selten. Pro ca studii pri ludo-teorio, lu premiizesis per la Nobel-laureato pri ekonomiko en 1994, ensemble kun John Harsanyi, qua laboris studianta ludi, sen kompleta informi.

L'asocio inter ludo e nombro per Conway establisesis dum la yari 1970a.

## Granda linei
Ludo-teorio studias la konduti - previdita, reala, e pose justifikebla - di individui opoze ad antagonism-situesi, e serchas igar evidenta la *maxim bona strategii*. Du situacioni semblanta multe diferanta povas kelkafoye reprezentesar kun la sama komparala incito-strukturi, e konsistas ek exempli de la sama ludo.

Ol sorgas pri situacioni ube du luderi ludas *vole* lors ke ulo havas di *skopi* se on ne antagonista adminime (ulo ne sorgas pri situacioni di kompleta koopero, ma pri konkurenco o pri sua variano plu ofte ke on nomas *koopkurso*). Ol ne koncernas situacioni di ludo kontre *naturo* desprovizita di skopi, ne desegninta plani, situacioni ube ol ne havus do pri sola ludanto.

## Aplikaji
La ludo-teorio esas multe proxima del ekonomio. Ca-sence, ol serchas racionala strategii en situacioni ube l'aktor-gani dependas no sole di sua komporte e di vendo-kontrati, ma anke di to di altra parto-preni, qua povas exekutar di diferanta o kontredicanta objekti. Anke existas aplikadi en politika cienci o en militala strategio.

Ol es remarkinda ke en evolucion-teorio, la reala adverso di individuo ne es ofte l'ensemblo di sua predati, ma to pri altra individui di sua speco. Quale remarkis Richard Dawkins, brontosauri ne esis plu rapida kam la tyrannosauri qui persequis li (to esus neposibla por li), ma simple esis plu rapida kam la plu lenta membri de sua speco.

Probablesi furnisas "konceptala utensili" por ludo-teorio. Statistiki povas alimentar lia en donaji, e la tekniki di optimigo furnisas matematikala rezulti.

## See also
* Dilemo di la karcerano
Exponentala funciono

L' **exponentala funciono** es la un di funcioni la plu importanta en matematiko.

## Simpla aceso

Kad *a* es reala nombro e *n* es integro, lore l'« exponentala de *n* en bazo *a* » es egala a « *a* potenco *n* » sive :
:exp*a*(*n*) = *a* × *a* × ... × *a* (*n* foyo)

On povas extensar ta funciono a ne-intera nombri. On demonstras lore ke la exponentali es la reciproka funcioni di logaritmi log*a*, e di altra parto ke la trigonometrika funcioni povas expresar su di simpla manero kon di exponentali.

Ta funcioni derivas su e integras su di tre simpla manero, e eventas en multa solvi di altre equacioni. Existas bazo *e* tala ke *e**x* es la reciproka funcion di naturala logaritmo ln.

## Defini e proprieti

On notas l'exponentala funciono **<math>\exp\,</math>** o ankore  x\mapsto e^x (ube e es la naturala bazo di logaritmi) e ta funciono povas esar definata da multa equivalanta fasoni, la un esanta kom la sumo de serio e l'altra kom limito :

: \exp(x) = \sum_{n = 0}^{\infty} {x^n \over n!}
: \exp(x) = \lim_{n \to \infty} \left( 1 + {x \over n} \right)^n

Hike n! es la faktorialo di n e x riprizentas irge reala nombro o komplexa nombro.

En omna vectorala normala kompleta spaco, la precedenta serio es normale konverganto, e on povas do definar l'exponentalo di kelka elemento di algebro di Banach o ankore di kelka elemento di corpo di ''p''-adiala nombri.

### Reala exponentala funciono

Kad *x* es realo, lore exp(*x*) es strikta positiva realo.

Di altra parto la functiono **exp** di \mathbb R en \mathbb R_+^* es klimata e kontinua strikte di plu \lim_{x\rightarrow -\infty}\exp(x)=0 e \lim_{x\rightarrow +\infty}\exp(x)=+\infty, do admisas reciproka funciono, ke es la funciono naturala logaritmo ln, ke es definita sur \mathbb R_+^*.

L'exponentala funciono es derivaga e havas per derivita **exp**, do es nelimite derivaga. Di plu **exp** es konvexa.
Gwangju

**Gwangju** esas la 6ma maxim populoza urbo di Sud-Korea. Segun statistiki dil yaro 2014, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 501,24 km².

Ol jacas proxim la Flava Maro (on dicas "Westa Maro" en Korea). Gwangju jacas en la nuna provinco Jeolla-namdo, ube existis, til la 7ma yarcento, la rejio Baekje.
Logaritmo

**Logaritmo** esas matematikal operaco qua esas l'inverso dil exponentala funciono.

**Mantiso** esas la decimala parto di decimala logaritmo. *Karakteristiko* esas la nombro integra di logaritmo.

Logaritmo *y* dil nombro *x* en bazo *b* esas l'exponento di *b* quan donas *x*. Co esas, *log<sub>b</sub> x = y* o *b<sup>y</sup> = x*.

La nombro *x* esas pozitiva ed *b* darfas esar irga pozitiva nombro ecepte 1.

Exemple, log10100 = 2 (nam 102=100) e log28 = 3 (nam 23=8).

Logaritmi inventesis da John Napier dum la 16ma yarcento por faciligar longa matematikala kalkuli. En 1614 Napier editis sua laboro quan prenesis entuziasmeme da Henry Briggs, profesoro di geometrio en l'universitato di Oxford. Briggs propozis ke l'exponenti di 10, qua donas log(1) = 0 ed log(10) = 1, esus uzinda por facar logaritmi. Esis Briggs qua facis l'unesma listo di ordinara logaritmi. On uzis tala listi di logaritmi depose en matematikala kalkuli ante l'epoko di elektronika kalkulili ed elektronikala komputeri. Logaritmi uzesis plu multe en astronomio, injeniorala cienci, cielala navigado, ed anke en financala feldo.

Ante l'epoko di elektronika kalkulili, la logaritmi uzesis kom helpo di kalkulo, kun di tabuli di dekala logaritmo e di reguli a kalkulo. La Fundamentala ideo es ke la logaritmo dil produkto esas la sumo di logaritmi, e l'adiciono esas plu facila por efektigar kam la multipliko. En l'aplikaji, on uzis logaritmo di bazo 10 o la decimala logaritmo nomita anke l'ordinara logaritmo.

Logaritmi esas anke utila per solvar equacioni do la nekonocati aparas en exponento, ol aparas anke ofte en la solvo di diferencial equacioni pro ke lua derivaj-equacioni esas facila por kalkular.
636

La yaro **636** (DCXXXVI per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 636ma yaro dil unesma yarmilo, la 36ma yaro di la 7ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 630a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Imperiestro Flavius Heraklius organizas granda armeo (cirkume 100 mil homi) proxim la kolini di Golan por protektar strategiala choseo qua iras til lora provinco Egiptia.

### [[Araba imperio]]
* 16ma til la 19ma di novembro - Arabi invadas Persia.

## Naski

## Morti
* 4ma di aprilo - Santa Isidorus de Sevilla (n. 556)
Cilindro

**Cilindro** esas la geometriala solido formacita ek du kongruanta du-dimensiona geometriala figuri qui jacas en paralela plani e la linei qui juntas singla punto sur la frontiero di un al equivalanta punto sur la frontiero dil altra.

La volumino di cilindro es la areo di la bazo multiplikita per la disto inter la du plani.

En analizala geometrio, cilindro formacesas da la linei qui intersekas plana kurvo, singla lineo paralela kun fixa lineo exter la plano di la kurvo.
Mobius-strio

**Mobius-strio** es topologiala spaco formacita per juntar la du extremaji di strio ek papero o altra materio, pos turnar un extremajo tra angulo di 180 gradi.

Ol es interesanta pro ke ol havas nur un latero: lineo de punto A sur la surfaco paralela kun la bordi di la strio, ol fine atingos punto A' direte sur la reverso di la strio de A.

Ica klozita kurvo nomesas senlimita ciklo, nam ol ne es la frontiero di areo sur la surfaco.

Videz anke Klein-botelo.
637

La yaro **637** (DCXXXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 637ma yaro del unesma yarmilo, la 37ma yaro de la 7ma yarcento, e la 8ma yaro de la yari 630a.

## Eventi
### [[Araba imperio]]
* aprilo - Arabi komandita da 'Amr ibn al-'As konquestas Ierusalem, pos 6-monata siejo.
* junio - Arabi, komandita da Khalid ibn al-Walid, vinkas Bizancana armeo proxim Qinnasrin, e konquestas Beirut e Tirus, la nuna Ṣūr en Libano.

## Naski

## Morti
638

La yaro **638** (DCXXXVIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 638ma yaro dil unesma yarmilo, la 38ma yaro di la 7ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 630a.

## Eventi
### [[Araba imperio]]
* Mohamedani kaptas Ierusalem, Palestina ed Akko.
* Mohamedani kreas Islamala kalendario.

## Naski

## Morti
* 12ma di oktobro - Papo Honorius la 1ma (naskodio nekonocata)
639

La yaro **639** (DCXXXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 639ma yaro del unesma yarmilo, la 39ma yaro de la 7ma yarcento, e la 10ma yaro de la yari 630a.

## Eventi
### [[Araba imperio]]
* Armeo Araba komandata da 'Amr ibn al-'As invadas Bizancana teritorii norde de Afrika. Li kaptas strategiala urbo Pelusium pos dumonata siejo.

## Naski

## Morti
640

La yaro **640** (DCXL per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 640ma yaro del unesma yarmilo, la 40ma yaro de la 7ma yarcento, e la 1ma yaro de la yari 640a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 24ma di decembro - Ioannes la 4ma divenas papo.

### [[Afrika]]
* mayo - Mohamedana Arabi del armeo *Rashidun* siejas fortreso Babilonia, an la delto dil fluvio Nilo.
* 21ma di decembro - Mohamedani sucesas kaptar la fortreso Babilonia, pos 7-monata siejo.

## Naski
* (posibla yaro) Abado Aldhelm de Salisbury, tradukero di la Biblo (m. 709)

## Morti
* 2ma di agosto - Papo Severinus (naskodio nekonocata)
641

La yaro **641** (DCXLI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 641ma yaro dil unesma yarmilo, la 41ma yaro di la 7ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 640a.

## Eventi
### [[Afrika]]
* 8ma di novembro - Mohamedana Arabi komandita da 'Amr ibn al-'As kaptas Alexandria en la provinco Egiptia pos 14-monata siejo. Bizancana generali formale kapitulacas ad Amr.

## Naski

## Morti
* 20ma di aprilo (o 24ma/26ma di mayo) - Imperiestro Konstantinus la 3ma di Bizanco (n. 612)
644

La yaro **644** (DCXLIV per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 644ma yaro del unesma yarmilo, la 44ma yaro de la 7ma yarcento, e la 5ma yaro de la yari 640a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Bizancana generalo Valentinus probas uzurpar la trono del imperiestro Konstans la 2ma. Tamen, ilu falias e linchesas dal populo.

## Naski

## Morti
645

La yaro **645** (DCXLV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 645ma yaro del unesma yarmilo, la 45ma yaro de la 7ma yarcento, e la 6ma yaro de la yari 640a.

## Eventi
### [[Arkivo]]
* Imperiestro Kōtoku adoptas agrala reformo segun idei de Konfuceismo e de altra filozofii Chiniana.

### [[Afrika]]
* Alexandria rebeleskas kontre Araba guverno, pos ke Bizancana floto konsistanta ek 300 navi aparas avan lua portuo, e Bizancani rikonquestas l'urbo. Abdullah ibn Sa'ad, Araba guberniestro di Egiptia, lansas atako e rikaptas ol pose.

## Naski

## Morti
Kubo

**Kubo** es reguloza hexaedrono (videz poliedro).

En algebro, la kubo di nombro *x* esas *x<sup>3</sup>* (to es, *x* multiplikita dufoye per *x*).
Poliedro

**Poliedro** esas tri-dimensiona figuro limitizita da quar, o plu multa, **edro** (plana) lateri.

Esas nur kin speci di konvexa poliedro qui povas esar reguloza (to es, la lateri es reguloza poligoni). Ici es la tetraedrono, oktaedro ed ikosaedro, kun 4, 8 e 20 lateri rispektive; la hexaedrono, kun 6 lateri (videz kubo); e la dodekaedro, kun 12 lateri.
Acelero

**Acelero** esas l'intenseso di chanjo di la rapideso di ula movanta objekto.

Nam rapideso, vektorala quanteso, esas rapideso ye partikulara direciono, objekto povas acelerar sive per chanjar sua rapideso, sive per chanjar sua direciono.

Segun la duesma lego di movo da Isaac Newton, acelero esas sempre la rezulto di forco ye objekto; l'acelero A produktita ye objekto di amaso M da forco F esas A = F/M.

L' **acelero pro gravito** di objekto falanta proxim la surfaco di Tero simbolizesas per *g*. En aviaco e spaco-voyajo, l'acelero experiencata da homi e mashini mezuresas per multopli di *g* (ex. 3*g*).

## Referi

## Extera ligili
* https://web.archive.org/web/20050507151253/http://calc.skyrocket.de/en/
Vektoro

**Vektoro** esas radio qua duktesas (en kurvo fokoza) de foko ad irga punto di la kurvo.

Vektoro esas ofte reprezentita da rekto-segmento kun definita sinso, o grafike kam flecho, konektanta *komencala punto* *A* kun a *finala punto* *B*, ed indikata per \overrightarrow{AB}.

Exemplo di vektorala quanteso esas rapideso.

Videz anke vektor-analizo.
643

La yaro **643** (DCXLIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 643ma yaro del unesma yarmilo, la 43ma yaro de la 7ma yarcento, e la 4ma yaro de la yari 640a.

## Eventi
### [[Afrika]]
* Araba armei duras expansar su tra nordal Afrika, e siejas Tripoli.

## Naski

## Morti
642

La yaro **642** (DCXLII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 642ma yaro del unesma yarmilo, la 42ma yaro de la 7ma yarcento, e la 3ma yaro de la yari 640a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 24ma di novembro - Teodorus la 1ma divenas papo.

### [[Afrika]]
* 'Amr ibn al-'As sendas 20 mil kavalriani komandita da ilua kuzulo Uqba ibn Nafi a Makuria (sude de la nuna Egiptia). Nubiani konfrontas Arabi violentoze, per diversa ataki. L'invado di Nubia da Arabi tempale haltesas.

## Naski

## Morti
* 12ma di oktobro - Papo Ioannes la 4ma.
Triangulo

**Triangulo** esas tri-latera poligono. La sumo dil anguli di plana triangulo es 180 gradi.

Esas tri precipua speci di plana triangulo ke tri punti nerektigita (sui *somiti*) suficas a definar.

## Tipologio di trianguli

Trianguli povas esar klasifikita da du manieri :

### sequanta lia simetri

En praktiko, triangulo es simetro quan ol havas egala lateri (o egala anguli).

**skalena**, qua havas nula latero di egala longeso kam altra latero.

**izocela**, qua havas du egala lateri.

**equilatera**, qua havas tri egala lateri. Videz anke teoremo di Pitagoro.
646

La yaro **646** (DCXLVI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 646ma yaro del unesma yarmilo, la 46ma yaro de la 7ma yarcento, e la 7ma yaro de la yari 640a.

## Eventi
### [[Afrika]]
* Arabi rikonquestas Alexandria.

### [[Araba imperio]]
* Kalifo Uthman ibn Affan fondas Jeddah.

## Naski

## Morti
647

La yaro **647** (DCXLVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 647ma yaro del unesma yarmilo, la 47ma yaro de la 7ma yarcento, e la 8ma yaro de la yari 640a.

## Eventi
### [[Azia]]
* astronomiala observatorio ‘’Cheomseongdae’’ konstruktesas en Korea.

## Naski

## Morti
648

La yaro **648** (DCXLVIII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 648ma yaro del unesma yarmilo, la 48ma yaro de la 7ma yarcento, e la 9ma yaro de la yari 640a.

## Eventi
### [[Kristanismo]]
* Papo Theodorus la 1ma exkomunikas patriarko Paulus la 2ma de Konstantinoplo.

## Naski

## Morti
Skalaro (matematiko)

**Skalaro** esas quanteso plene deskriptebla segun lua grandeso. Kontraste vektoro havas e grandeso e direciono.
Poligono

**Poligono** esas klozita plana figuro limitizita da tri, o plu multa, rekta linei.

Poligono kun tri lateri es triangulo; kun quar, quadrilatero; kun kin, pentagono; kun sis, hexagono; ec.

Poligono povas esar sive konvexa sive konkava (trianguli esas sempre konvexa).

Poligono kun egal anguli, e lateri di egala longeso, esas reguloza.

**Kiliogono** esas objekto kun mil anguli.

**Apotemo** esas la disto de centro di regulara poligono perpendikulara ad uno di lateri.
649

La yaro **649** (DCXLIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 649ma yaro dil unesma yarmilo, la 49ma yaro di la 7ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 640a. La nomo *649* uzesas por ca yaro de la Mezepoko, kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Europa]]
* 21ma di julio - Martinus la 1ma divenas papo.

### [[Azia]]
* 10ma di julio - Imperiestro Taizong de la dinastio Tang mortas, e sucedesas da ilua filiulo Gaozong.

## Naski

## Morti
* 14ma di mayo - Papo Teodorus la 1ma (naskodio nekonocata)
650

La yaro **650** (DCL per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 650ma yaro del unesma yarmilo, la 50ma yaro de la 7ma yarcento, e la 1ma yaro de la yari 650a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Kirko di Santa Martinus konstruktesas en Canterbury, Anglia.

## Naski

## Morti
651

La yaro **651** (DCLI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 651ma yaro del unesma yarmilo, la 51ma yaro de la 7ma yarcento, e la 2ma yaro de la yari 650a.

## Eventi
### [[Araba imperio]]
* Ambasado komandita da Sa`d ibn Abi Waqqas arivas per marala voyo en Chang'an, chef-urbo di Tang-Chinia. Imperiestro Gaozong salutas li, e permisas konstrukto di moskeo.

## Naski

## Morti
652

La yaro **652** (DCLII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 652ma yaro del unesma yarmilo, la 52ma yaro de la 7ma yarcento, e la 3ma yaro de la yari 650a.

## Eventi
### [[Afrika]]
* Araba floto komandita da Abdullah ibn Sa'ad vinkas Bizancana floto konsitanta ek 500 navi proxim Alexandria.

## Naski

## Morti
653

La yaro **653** (DCLIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 653ma yaro del unesma yarmilo, la 53ma yaro de la 7ma yarcento, e la 4ma yaro de la yari 650a.

## Eventi
### [[Religio]]
* Papo Martinus la 1ma arestesas en Roma sub impero da imperiestro Konstans la 2ma di Bizanco. Ilu sendesas a Konstantinoplo kom kaptito.

## Naski

## Morti
Nukleo atomala

**Nukleo** esas la mikrega centro di ula atomo, kontenante elektrale pozitiva protoni ed elektrale neutra neutroni.

La quanto de neutroni en la nukleo di ula atomo povas variar inter diferanta atomi di la sama elemento. La rezultanta varianti nomesas izotopi.

Malgre ke la nukleo esas tre mikra, olu kontenas preske omna maso dil atomo.
Protono

**Protono** (simbolo *p*+ o *p*) esas subatomala stabila partikulo (nukleono) qua existas en la nukleo di omna atomi. Ol havas pozitiva elektrala charjo, sama segun grandeso kam olta dil elektrono.

Quale iono di hidrogeno, la protono esas kemiale importanta, aparte en aqua solvuri, ed ofte uzesas en fiziko kom projektilo por bombardar atomi e nuklei.
Elektrono

**Elektrono** esas stabila subatoma partikulo de leptoni qua havas negativa elektra charjo ye -1,6 × 10-19 coulomb.

Elektrono-maso esas proxim 9.11 × 10-31 kg, sive proxim 1/1&nbsp;800 di maso di protono.

Elektroni esas un ek la bazala kompozanti di substanco, freque okupante l'orbiti di nuklei di atomi.

La kemiala propraji di atomi e molekuli grandaparte determinesas da la konduto di elektroni en l'alta orbiti.

Katod-radii e Beta-radii esas flui de libera elektroni en gaso o vakuo.

Undireciona movo di elektroni en solida konduktila esas elektrala fluo.

Antielektrono kom parto di antimaterio es antipartikulo di elektrono kun sama maso ed equivalanta pozitiva charjo.
Neutrono

**Neutrono** esas sencharja subatomala partikulo. Neutroni ordinare existas en la nuklei di atomi. Omna nuklei ecepte hidrogeno kontenas neutroni.

Libera neutroni uzesas en multa nukleara reakti. La neutrono deskovresis en 1932 da James Chadwick.
Temperaturo

**Temperaturo** esas la grado di varmeso o koldeso di objekto, mezurebla quantesale per termometro.

La diversa praktikala skali es arbitriala; la Fahrenheit-skalo unesme fondesis sur la valori 0F di egala mixuro de glacio e salo, 32F dil glaciesko-punto di aquo, e 96F dil normala temperaturo dil homala korpo (videz anke Anders Celsius).

La termodinamika od absoluta temperaturo-skalo ne es arbitriala; ol komencas ye absoluta zero per gradi Kelvin. Tala absoluta temperaturo es sendependa de propraji di partikulara substanci.

Varmeso fluas sempre de plu alta temperaturo a plu basa.
654

La yaro **654** (DCLIV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 654ma yaro dil unesma yarmilo, la 54ma yaro di la 7ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 650a. La nomo *654* uzesas por ca yaro de la Mezepoko, kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Religio]]
* 10ma di julio - Papo Martinus la 1ma revokesas e sucedesas da Eugenius la 1ma. Ye la 17ma di septembro Martinus la 1ma sendesos a Konstantinoplo ube Konstans la 2ma humilios lu.

## Naski

## Morti
* 24ma di novembro - Imperiestro Kōtoku di Japonia (n. 596)
655

La yaro **655** (DCLV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 655ma yaro del unesma yarmilo, la 55ma yaro de la 7ma yarcento, e la 6ma yaro de la yari 650a.

## Eventi

## Naski

## Morti
* 16ma di septembro - Papo Martinus la 1ma (n. c. 598)
* 15ma di novembro - Penda, rejulo di Mercia
Incheon

**Incheon** esas granda urbo en Sud-Korea, jacanta proxim la chef-urbo Seoul. Ol havas la maxim granda aeroportuo di Sud-Korea ed importanta portuo. Segun statistiki de januaro 2017, ol havis  habitanti. En 1883, kande lua portuo inauguresis, ol esis vilajo di peskisti kun nur 4.700 habitanti.

L'Aeroportuo Internaciona di Incheon inauguresis en marto 2001, ante la Mondala Kupo di Futbalo. Ol distas 48 km de Seoul e recevis  voyajanti en 2014, esanta la 8ma maxim uzata aeroportuo del mondo..

Pro ke ol esas vicina a Seoul, linei di urbala fervoyo ligas la du urbi. La metropolala regiono Seoul-Incheon esas la 4ma maxim populoza de la mondo.

## Geografio

La reliefo di Incheon esas partale kolinoza. Distrikto Bupyeong-gu separesas de la centro dil urbo per monti Wonjeok, Gwanggwang e Geomasan. Weste, kelka tereni rezultis de terpleno di arei olim kovrita dal maro.

Incheon jacas inter klimati humida subtropikala (*Cwa*, segun la klimatala klasifikuro da Köppen) e humida kontinentala (*Dwa*, segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -1,5°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 25,6°C.

La pluvoza sezono iras de mayo o junio til septembro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1207,4 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 337,7 mm.

## Referi
Aeroportuo Internaciona di Incheon

L**'Aeroportuo Internaciona di Incheon** (hangul: 인천국제공항; hanja: 仁川國際空港; latina literi: Incheon Gukje Gonghang; McCune-Reischauer: Inch'ŏn Kukche Konghang) (IATA: ICN, ICAO: RKSI) esas la maxim granda aeroportuo di Sud-Korea, ed un ek la maxim granda di Azia. Ol jacas che urbo Incheon, vicina a Seoul.

L'aeroportuo inauguresis en marto 2001, ante la Mondala Kupo di Futbalo. Ol distas 48 km de Seoul e recevis  voyajanti en 2014, esanta la 8ma maxim uzata aeroportuo en la mondo..

## Referi
656

La yaro **656** (DCLVI per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 656ma yaro del unesma yarmilo, la 56ma yaro de la 7ma yarcento, e la 7ma yaro de la yari 650a.

## Eventi

## Naski
* Imperiestro Zhongzong de la dinastio Tang (m. 710)

## Morti
658

La yaro **658** (DCLVIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 658ma yaro del unesma yarmilo, la 58ma yaro de la 7ma yarcento, e la 9ma yaro de la yari 650a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Imperiestro Konstans la 2ma di Bizanco sendas expediciono a Balkania e vinkas Avari en Macedonia.

## Naski

## Morti
660

La yaro **660** (DCLX per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 660ma yaro del unesma yarmilo, la 60ma yaro de la 7ma yarcento, e la 1ma yaro de la yari 660a.

## Eventi
### [[Azia]]
* En Korea, rejio Silla federas kun dinastio Tang e vinkas rejio Baekje.

## Naski

## Morti