open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arpejo

**Arpejo** esas serio di noti emisas sucedante e qua formacus akordo se ulo esis ludita sam-tempe.

Akordo esas dicita « arpejala » kande la noti esas emisar l'uno pos l'altri ma duras sonadar til la kompleta realigo dil akordo.
Noto

**Noto** havas du prima senci: 1) signo uzata en muziko per reprezentar la relativa duro e tono di sono; e 2) tona sono ipsa. Noti esas l'"atomi" di multa ocidentala muziko: sementigado di muzikala fenomeno qua faciligas exekutado, kompreno, ed analizo.
Pareso

**Pareso**, en aritmetiko, irga integro esas sive **para** sive **nepara**. 

Se to esas mulopla di du, ul esas *para nombro* ; altre, to esas *nepara nombro*. exempli di para nombri esas &minus;4, 8, 0, e 70. exempli pri nepara nombri esas &minus;5, 1, and 71. Nombro zero esas paro, pro ke to egalesas du multiplikita per zero.
Josephine Baker

**Josephine Baker** (n. **Freda Josephine McDonald** ye la 3ma di junio 1906 til la 12ma di aprilo 1975) esis Usana kantistino e dansistino, famoza en Francia dum la yari 1930ma.
Mekanismo

**Mekanismo** esas kelka teknikala aspekto di plu larja proceso o mekanikala moyeno, o kombino di parti desegnas per plenigar particular funciono. Kelkafoye kompleta mashino povas esar referita kom mekanismo. Exempli esas la guvernilo per horlojeto l'ensemblo di resorti, balanciero od ingrani uzita per turnar l'aguli.

Omno di ta nedependanta movi, o cinematikala modi, nominezas rango di movebleso.

La mekanismi esas ordinare uzita da transformar movo per altro.

Per extensado, on nominas anke **[[mekanismo (homonimio)|mekanismo]]** omna proceso deterministo, eventi en kaskado determinita per ligili di kauzeso, previdebla konduto (exemple, defenso mekanismo)…
Hammer DeRoburt

**Hammer DeRoburt**, docisto e politikisto n. ye la 25ma di septembro 1922 til la 15ma di julio 1992, esis quarfoye prezidanto di Nauru: de 1968 til 1976, de 1978 til la 17ma di septembro 1986, de la 1ma di oktobro til decembro 1986, e de decembro 1986 til la 17ma di agosto 1989. Ilu duktis negocii pri nedependo de Australia, e fino di la situaciono politikala di "protektorato dil Unionita Nacioni".
John Cage

**John Milton Cage** (pron.: *jon-kej*)  (1912 til 1992) esis Usana muzikistulo e kompozistulo, note *[[4′33″]]*.

John Cage esis avan-garda kompozisto e noviganto di klasika muziko de la 20ma yarcento. Ante la Duesma Mondo-milito ilua muziko havis orientala traiti. Pos 1950, inspirita da la Yi Jing il radikale aplikis l'elemento di hazardo en sua muziko (*Atlas Eclipticalis*, particiono sur bazo di stelaro, singla instrumento korespondas kun stelo en la stelaro).

Ilua matro esis jurnalisto, ilua patro inventisto, interaltre de la submara navo dizel-kombustanta. Cage esis studento di Arnold Schönberg dum du yari, il-ta pensis pri la vorto inventisto vice kompozisto por Cage.

Cage enparticionigis konceptal arto. L'uzo de elektronaji en la muziko igis Cage famoza. Same kam la ne-kustumal uzo dil instrumenti, exemple la 'preparita piano' esas piano kun moneti o krayoni inter la kordi por efektizar la sono (*Sonates and Interludes*).
Al-Khwarizmi

**Abu Abdullah Muhammad bin Musa al-Khwarizmi** (proxim 783 en Khiva til proxim 850 en Bagdad) esis l'autoro di verko origine di termo algebro.
Miguel Alemán Valdés

**Miguel Alemán Valdés**, advokato e politikisto n. ye la 29 di septembro 1900 til la 14 di mayo 1983, esis prezidanto di Mexikia de 1946 til 1952.
Inguino

**Inguino** esas korpoparto qua formacas junteyo di kruro e di infra ventro, plisuro ala junturo di torso kun gambi e l'adjacanta regiono ke inkluzas l'extera genitali, anke nominita la bifurko. La nomo povas esar uzita kom eufemismo per sexuala organi, kom la nomi di lasta esas jurachi en kelka kulturi.
Parolacho

**Parolacho** o **juracho** esas termino o breva expreso, plu o min grosiera, qua uzesas por donar partikulara intenseso ad diskurso, sive por expresar to qua ulo sentas kontre donita situo, sive por manifestar sua iraco, sua indigno o sua surprizo (en la lasta kazo facas ofico d'interjeciono od ankore por donar talamaniere plura intenseso a la parolado.

Parolacho povas eventuale esar interpretita kom insulto segun la cirkonstanci en qua esas enuncita. Tamen, en multa kazi parolacho esas reakto kontre situo e ne vizas partikulare ula destinario.

## Extera ligili
* Parolacho! da Hans Stuifbergen (1997)
Kartuno

**Kartuno** esas rakonto o naraco konsistanta ek serio de desegnuri, ordinare dispozita bandatre ed ofte provizita per texto (komenti, dialogi e.c.) insertita en buli o buxi super, sub o en la imaji.

Ta vorto indikas origine, omnu di desegnuri komposanta la filmo. Pose, per extenso, ta vorto indikas la filmo ipsa.

La personi esas ofte animali « humanigita », exajerita, e posedanta forta karaktero.

## Referi
Frédéric Passy

**Frédéric Passy** (1822-1912) esis Franca ekonomikisto qua ganis la |Nobel-premio pri paco en 1901 kune Jean Henri Dunant.
Solfejo

**Solfejo** esas la studio dil elementi posibliganta lektar, skribar, ludar o kantar particiono. La finala skopo di solfejo esas povar audar muzikala verko, lua instrumentizo e lua interpretado, sen altra suporto ke lua interna orelo.
Ironio

**Ironio** esas formo di expreso qua konsistas de dicar l'inverso di to quan on pensas, quankam esforcanta lasar komprenar la disto qua existas inter dicar e pensar reale. Se on mokas, lore to nomesas sarkasmo.

Ironio esas, en literaturo e retoriko en qua esas nekonvenant o deskonkordo inter to quon parolanto o skribanto dicas o to quon lu intencas, o qua esas generale komprenita.
Apteso

**Apteso** esas inata, aquirita o lernita o developita kompozanto di kompetenteso (*eso l'altri: savo, intelekto ed atitudo*) per facar certena sorto di laboro ad certa nivelo. Aptesi povas esar fizikala o mentala. L'inata naturo di apteso esas en kontrasta prodajo, qua reprezentas savo o habileso qua obtenesas.
Cali

**Cali** esas importanta urbo di Kolumbia, e chef-urbo di la departmento Valle del Cauca. Segun statistiki de 2024, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 619 km². Ol fondesis ye la 25ma di julio 1536 da Sebastián de Belalcázar, esanta un ek la maxim anciena urbi de Amerika.

Ol esas un ek la maxim importanta centri ekonomiala ed industriala de Kolumbia, dop Bogota e Medellín. Ol ank esas la precipua centro urbala, kulturala, industriala ed agrala del westo di la lando. Ibe jacas l'universitato *Universidad del Valle*, fondita en 1945, kun 29.000 studenti.

Cali jacas an la valo dil rivero Cauca, qua debushas an la fluvio Magdalena. L'urbo Buenaventura, portuo che Pacifiko, distas cirkume 114 km weste de ol, an la sama departmento Valle del Cauca. Ol esas la nura granda urbo Kolumbiana kun direta aceso a Pacifiko.

## Referi
Antoine de Saint-Just

**Louis Antoine Léon de Saint-Just** (1767 til 1794), generale konocita kom **Saint Just**, esis Franca revolucionana chefo surnomizita "L'arkianjelo dil Teroro". Proxime federita kun Robespierre, il servis kun ulu en Komitato di publika salvo e gilotinagita kune.
Militala judicio

**Militala judicio** indikas l'establiso en lando di judiciala stando eceptale, meze qua l'armeo sekurigas l'ordeno-manteno vice la policistaro.

## Aplikado

Militala judicio traduktas generale per la suspendeso di ento o parto di fundamentala liberesi di civitani, note lo asemblar su, manifestar ed enkarcerigar sen judiciala fundamento.
Policistaro

**Policistaro** esas agenti od agentesi, ordinare de ministerio, yurizita per efikigar publika e sociala ordino tra la legitimigita uzo di forco. La vorto esas maxim kustuma asociita kun departmenti di stato en definita legala o teritoriala areo di responso.
Preno

**Preno** esas kartoludo kun distinta e komuna ludala strukturo: omna turo di ludo esas dividita en unaji nominita *preni*, dum qua omna ludanto selektas uno de lua karti.

Ta ludi kompozas un ek la plu diversa e proliferema jenro di lud-kartaro. Un ek la teorii pri la proliferema naturo di ca jenro esas ke ol esas populara pro la relate intensa ludala komplexeso &mdash; inkluzanta amba psikologiala e matematikala elementi &mdash; qui emersas de relate simpla strukturo.
André Michel Lwoff

**André Michel Lwoff** (1902 til 1994) esis Franciana mikrobiologiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1965.
Nicolas Poussin

**Nicolas Poussin** (1594 til 1665) esis Franca baroka piktisto.

Lua verki dominacanta traktas klareso, logiko ed ordino, e favoras lineo plu kam koloro. Til la 20ma yarcento il restis la precipua inspirinto por klasike orientita artisti, exemple Jacques-Louis David e Paul Cézanne.
Tresto

**Tresto** esas suportilo uzita en piktado o en skultado per subtenar la verko nun exekutata.

Ateliero-tresto esas generale tripedi kun ajustigebla inklineso, e horizontala suportilo sur qua on ligas la folio di desegnado kun larja pinci konceptita pri.

Plu impozanta tresti komportas generale nur sola gambo plu dika per la plu granda e grava pikturi.

Existas anke di *ruro-tresto*, qua faldas por povas esar transportita extere pro facar peizajo piktado.

Existas mikra tresti per expozado ad pozar sur tablo.
Mohamedana Bulgari

L**'Islamana Bulgari** (bulg. *българи-мохамедани* /balgari-mokhamedani/) esas Bulgari dil religio Islamana. Li esas decendanti di Kristana Bulgari, qui konvertesis ad Islamo dum la periodo de 16ma til 18ma yarcenti - l' Otomana okupado di Bulgaria.

Islamana Bulgari vivas precipue en la Rodopi - la provinco di Smolian, suda parti dil provinci di Pazardjik e Kardjali ed esta parto dil provinco di Blagoevgrad en sud-Bulgaria, same quale en la prefektii di Xanthi e Rodopi en nord-est-Grekia. Li anke vivas en grupo di vilaji en la provinco di Lovech en nord-Bulgaria.

Li anke nomesas Pomaki, ma to esas pejorativega en la linguo Bulgara e rankorata da majoritato dil Islamana Bulgari, specale le ne-praktikanta. La nomo adoptata e uzata vicee esas Islamana Bulgari.

## Bulgaria

Islamana Bulgari ne reprezentas socio homogena. Ma le vivanta en Pirin e west-Rodopi (en la provinci di Pazardjik e Blagoevgrad) esas religiemega e li konservis la sistemo Islamana di nomizado, kustumi e vestizado. Dum ke un triimo di li identifikis su kom Bulgari en la kontado dil habitantaro en la yari 1992 e 2001, un triono di li en west-Rodopi selektis Turka etnikeso, qunkam lia linguo matral anke esas la Bulgara.

Pomaki en la Rodopi parolas multa Bulgara dialekti arkaika. Sub l' influo di skolal edukado, la dialekti preske plene unionesis kun la norma Bulgara inter Islamana Bulgari vivanta en Bulgaria.

## Grekia

Pro ke Grekia tendencis ad egardar sua Islamana minoritato kom parolanta nur Turke e do permisis edukado nur en la Turka, la Islamana Bulgari en Grekia divenis multe bi-lingua e la linguo matral di kelka di li nun esas la Turka. La linguo parolata da ti, qui konservis la dialekto kom sua linguo matral, influesis multe dal Turka e dal Greka ed ol diferas del norma Bulgara.

L' Islamana Bulgari en Grekia multe Turkigesis. Depos la 1990ma yari, Grekia facis probi experimental promocar aparta Pomaka identeso, parte pro la Turkigado avanirinta dil ne-Turka membri di sua Islamana minoritato (Islamana Bulgari e Cigani) e parte pro timo dil procento kreskanta di Islamani en Trakia dum la recenta yardeki. Dicionario Greka-Pomaka publikigesis ed Islamana Bulgari ofte deskriptesas da Grekiana autoritatozi kom amalgamo di Bulgari, Greki ed Turki o Islamana Greki Slav-parolanta.

## Turkia

L' Islamani en Turkia de Bulgaria ne relatas al Turki, qua migris a Bulgaria en la 14ma yarcento. Li esas cirkum 200 000. Li ne egardesas dal Turkiana guvernamento kom etnika minoritato, ma kom Turka decendanti di Kumani ed altra tribui anciena Turkika. Kelka di li havas su-koncio Turka o Pomaka distingiva.
Frank Zappa

**Frank Vincent Zappa** (1940 til 1993) esis Usana kompozisto, muzikisto e cinematografisto.

En lua kariero longa de plua kam 30 yari, Zappa divenis proliferoza e distingiva kompozisto, gitaristo (elektrala gitaro) e chefo di bando. Ultre lua muzika registragado, ilu kreis kurta filmi note pri muziko e kovrili di albumi.
Cinematografisto

**Cinematografisto** o **film-rejisoro*** (Angle *film director* o *filmmaker*) esas persono qua certigas la direktado di produktado per audovidala verko, kustumale por cinematografo o televiziono. De cenaro, lu determinas la vidala e dramatal aspekti di filmo. Lor la turnado, lu certigas l'encenigo, l'aktori-direktado e direktas la teknikala kruo. Esas a lu a respektar l'agendo e budjeto grantita por la produktado.

Segun la termi di kontrato, lu direktas plu o min la muntado.
Reynaldo Bignone

**Reynaldo Benito Antonio Bignone Ramayón**, militestro n. ye la 21ma di januaro 1928 til la 7ma di marto 2018, esis prezidanto di Arjentinia de 1982 til 1983.

## Referi
Piroteknala kompozuro

**Piroteknala kompozuro** esas substanco o mixuro di substanci kreita por produktar kom efekti kaloro, lumo, sono, gaso, fumo o kombino ek ca 5, kom rezulto di ne detoniva auto-konstanta exokalorala kemiala reakti. Piroteknala kompozuri ne dependas de oxo de extera fonti por nutrar la reakto ed ordinare inkluzas kanon-pulvero e pirotekni kun substanci diversa.

Kelka piroteknala kompozuri uzesas en la industrio ed en fuzei, nam li produktas granda volumino di gasi en gaso-generatori. Li ank uzesas en militala piroteknajo, kande bezonesas la produkto di granda quanto di bruiso, lumo, o infrareda radiaco, exemple en jetajo lurilo, fulguropulveri, e aturdiva grenadi. Nova klasi di kompozuri qui esas reaktiva materii esas nun sub inquesto dal militistaro.

## Materii uzata
* Magnezo
* Aluminio
* Aloyuro magnezo-aluminio
* fero
* stalo
* zirkonio
* borono
* blanka fosfo, edc.
Barbara McClintock

**Barbara McClintock** (1902 til 1992) esis Usana genetikisto qua recevis la Nobel-premio pri Fiziologio o Medicino en 1983.
Harry Belafonte

**Harry Belafonte**, n. **Harold George Belafonte, Jr.** ye la  1ma di marto 1927 til la 25ma di aprilo 2023, esis Usana cinem-aktoro, kantisto e politikal aktivisto. Ilu helpis populareskar internacione la muzikala ritmo calypso, exemple per la kansoni  "Day-O (The Banana Boat Song)", "Jump in the Line (Shake, Senora)" e "Mary's Boy Child".

Belafonte esis un ek la rara artisti qui ganis premii *Emmy*, *Grammy*, *Oscar* e *Tony*. Ilu partoprenis cinematografuri, exemple *Carmen Jones* (1954), *Island in the Sun* (1957), *Odds Against Tomorrow* (1959), *Buck and the Preacher* (1972), e *Uptown Saturday Night* (1974). Ilua lasta cinematografuro esis *BlacKkKlansman*, en 2018, direktita da Spike Lee.

Dum ilua kariero, ilu ganis tri premii *Grammy* ed 1 premio *Tony* por teatrajo. Politikale, Belafonte opozis, inter altri, Usan embargo kontre Kuba e l'administrado da George W. Bush, helpis organizar l'albumo *We Are The World* por kolektar pekunio por kombatar famino en Afrika, e suportis la marcho por Civila Yuri en 1963, kampanii kontre AIDS in Sudafrika en 2001, e la politikala kampanii di Barack Obama e Bernie Sanders en Usa.
Charles B. Huggins

**Charles Brenton Huggins** (1901 til 1997) esis Kanadan-Usana fiziologiisto qua recevis Nobel-premio pri Fiziologio o Medicino en 1966.
Dialekto

**Dialekto** esas varianto di linguo parolata da komuneso de homi, maxim ofte regionala ma povas esas anke pri sociala klazo.

Exemple, *[[Chiniana linguo]]* fakte konsistas ek plura distinta dialekti di parolata linguo, inkluzante Mandarin e Kantonana; ma omna parolata dialekti uzas la sama skrib-sistemo (ortografio), tale ke la diversa dialekti es skribe interkomprenebla.
Walt Disney

**Walter Elias "Walt" Disney** (1901 til 1966; pron. *walt-disni*) esis Usana desegnisto, produktisto di cinemo ed entraprezisto. Ilu kreis Disney-lando.

## Donald Duck
L'animita karaktero Donald Fauntleroy Duck unesmafoye aparis ye la 9ma di junio 1934, en la filmeto *The Wise Little Hen* (La Saja  Hanineto). Walt Disney, agnoskinte ke Mickey Mouse divenis rolo-modelo di infanti, deziris krear individuo qua havis mala traiti, quin Mickey ne pluse darfis posedar. Quankam Donald Duck esas optimista, il ofte divenas iracoza. Ilua frua apari esis sucesoza, e sequanta filmi di Mickey Mouse kustumale inkluzis anke Donald.
Tezauro

**Tezauro** esas sorto di hierarkiigita dicionario; normizita vortaro sur la fundamento di generala e specala termi. Furnisas nur acesore defini, la relati di termi e lua selekto dominacanta sur la signifiki.
Hans Adolf Krebs

**Hans Adolf Krebs** (1900 til 1981) esis Germana (pos 1933 Britaniana) mediko e biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri Fiziologio o Medicino en 1953.
Milito Franca-Prusiana

**Francia-Prusia milito** (19 di julio 1870 til 10 di mayo 1871) esis konflikto inter Francia e Prusia, dum ke Prusia esis sustenita da nordala germania federuro e la sudala germaniana landi di Badenia e Wurtemberg e Bavaria. La kompleta Prusiana e Germaniana vinko efektigas la finala unigo di Germaniana Imperio sub rejo Wilhelm 1ma di Prusia. Anke markas la falio di Napoléon 3ma e la fino di duesma franciana cezario, qua esas remplasas per triesma republiko. Kom parto dil konkluzo, Alzacia e preske omna di teritorio di Lotringia esas prenita per divenar parto di Germania, qua kaptas til la fino di unesma mondomilito.

La milito esas kulmino di yara di tenso inter la du povi, qua finala venas a krizo pri la questiono di Hohenzollern aspiranto per la vakanta hispania trono, sequanta la destronizo di Isabella II ye 1868. La publika liberigas di Ems depesho, riskribita da Otto von Bismarck per kredigar da vexanta konjedo di ambasadisto. Francia mobilizita, e ye 19 di julio deklaras milito a Prusia sola, ma l'altra Germania landi quik juntita en latero di Prusia.
Fervoyala transporto

**Fer(o)voyala transportado** esas transporto-moyeno qua uzas vehili kun roti qui kuras sur treki ordinare konsistanta ek du paralela stala reli. Ferovoyala transporto esas un ek la du primara formi di transporti sur lando, l'altra esanta choseala transportado.

Ordinare, ferovoyo uzesas por transportar 8% de la tota pasajeri e vari en la mondo. Ol esas plu efikiva en konsumo di energio, posibligas transportar plu multa quanti di vari kam kamioni, o plu multa pasajeri kam autobusi, e povas mem esar plu rapida kam la transporto per choseo. Ferovoyala transportado esas parto di logistikala kateno, faciliganta internaciona komerco ed ekonomiala kresko en la maxim multa landi.

Treni provizita kun metala roti movas su kun min fricionala rezisto kande komparita a choseala vehili. Altralatere, lokomotivi ed automotori kustume dependas di kontakto-punto di roto kun relo por traciono ed adhero. L'unesma ferovoyi inauguresis dum la 19ma yarcento ed uzis treni kun lokomotivi propulsita per vaporo. Pose aparis lokomotivi propulsita per dizelo-motori, elektro-motori, o gaso-turbini.
Alfredo Stroessner

**Alfredo Stroessner Matiauda** (anke **Strössner** o **Strößner**, 1912 til 2006) esis diktatoro di Paraguay. Ilu guvernis de 1954 til 1989.

Stroessner esis forte kontrekomunisto, e ca propajo facis Usa esar amiko di lu. Stroessner helpis l'invado di Dominikana Republiko en 1965. Ilua rejimo akuzesis pri tormenti, pri kidnapar antagonisti e pri koruptaji.
Bifurkilo

**Bifurkilo** esas mekanikala instaluro kapabliganta fervoyala treni esar duktita de reli ad altri en bifurko-staciono.

L'agulo konsistas en paro di ligilita akuta reli, jacanta inter la diverganta exter reli.
Ferovoyo

**Fervoyo** esas la substrukturo qua uzesas por fervoyala transportado‎, konsistanta ek du paralela reli, ordinare ek stalo, ed anke traversi e stona balasti. Bifurkili duktas treni sen bezonar duktero. Kande ferovoyi konstruktesas, la disto inter la reli mustas mantenesar konstanta, do la reli fixigesas sur traversi - ordinare ligna o betona - qui enterigesas partale uzanta balasto.

## Historio
L'unesma ferovoyi konstruktesis por transportar minerali, exemple karbono o fero-erco, ek mineyi. Pos l'invento e developo di vaporomashini, kreesis lokomotivi por tirar vagoni por transportar pasajeri o vari. Ordinare, kante ula treko ferovoyala finas, uzesas fixa bufri por amortisar eventuala shoki.

L'unesma voyajo di pasajeri per fervoyo uzanta lokomotivi eventis ye 27 di septembro 1825 en Durham Komtio en Anglia. La fervoyo konstruktesis da la kompanio *Stockton & Darlington Railway*, por transportar karbono de mineyi en la komtio a navi ye la portuo Stockton-on-Tees. La originala intenco esis tirar la karbono-vagoni per kavali, ma George Stephenson, la pioniro di lokomotivi uzanta vapormashini, konsilis ke lokomotivo povas tirar multe plu efikive. La unesma voyajo portis karbono e cirkume 450 pasajeri, ye rapideso 24 km/horo. Reguloza servado por pasajeri komencis ye 10 di oktobro, tirata per kavali til 1833.

## Videz anke
*Urbala fervoyo
British Columbia

**Britana Kolumbia** (*British Columbia*, Franca *Colombie-Britannique*) esas la maxim westa provinco en Kanada, jacanta sud-weste de la lando. Lua chef-urbo esas Victoria, ma la maxim granda urbo esas Vancouver, qua jacas proxime a Seattle en Usa. Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti, esante la 3ma maxim populoza provinco di Kanada. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio
British Columbia komence konsistis ek du Britaniana kolonii: l'insulo Vancouver e Nova-Kaledonia (la nuna kontinentala Britaniana Kolumbia. Ca du provinci kunfuzesis en 1866.

En la nomizita "karibua regiono" (centre interna) eventis granda serchado por oro, de 1862 til 1865. To kreis granda fluxo di mineri e koloneri, cirkume  personi. Ta periodo memorigesas en la voyeto dil kiko vers l'oro - ensemblo di historiala loki de Lilloet til Barkerville e transe. Kelka urbi alonge voyo esas numerita segun lia disto a la fino di navigebla kanalo di fluvio Fraser, do la maxim konocata esas 100 e 108 Mile House.

British Columbia divenis provinco de la dominio Kanada ye la 20ma di julio 1871, pos la promiso koncerne konstruktar ferovoyala lineo en la dominio liginta la litoro ad estala provinci. Pos multa desfacilaji, la ferovoyo *Canadien Pacifique* konstruktesis de 1875 til 1885 tra Rokoza Monti.

En 1907 pos frontierala disputi kun Alaska, la nord-esto, precipue la litoro, esis imputar a sua norda vicino.

L'etniala relati esis trubloza dum la duesma mondomilito, kande la habitantaro de Japoniana gepatri diplasesis a koncentreyi.

## Ekonomio
Forestala explotado esas ankore importanta, ma en Okanagan la frukt-kultivado e vit-kultivado developesis.

La montoza peizaji e la spektakla fyordi permisas l'ekoturismo.

Dum la Vintrala Olimpiala Ludi de 2010, la granda skio-staciono Whistler, jacanta 130 km norde de Vancouver, facileskis acesar per choseo, ma ne per ferovoyo.

## Ligili adextere
* oficala sito
Ava Gardner

**Ava Gardner** (n. ye la 24ma di decembro 1922 til la 25ma di januaro 1990) esis Usana cinem-aktorino kun belega verda okuli.
Victorino de la Plaza

**Victorino de la Plaza y Palacios**, advokato e politikisto n. 1840 til 1919, esis prezidanto di Arjentinia de 1914 til 1916.
Élie Ducommun

**Élie Ducommun**  esis Suisa jurnalisto e politikal aktivisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri paco en 1902 kun Charles Albert Gobat.
Emil Adolf von Behring

**Emil Adolf von Behring**  esis Germana fiziologiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1901.
Moravia

**Moravia** (Cheke *Morava*, Germane *Mähren*) esas historiala regiono en central Europa an l'esto di Chekia, un ek l'olima landi Chekiana. Ol nomizesis segun rivero Morava, qua havas sua fonto en la nord-esto di la regiono.

## Populo

**Moraviani** (chek. *Moravané* o konversatre *Moraváci*) esas west-Slava habitanti di moderna Moravia. Li parolas dialekti Moraviana dil Cheka linguo.

Cirkume 2,8 milion Moraviani vivas en Chekia. La majoritato di li deklaras esar di etnio Cheka, qua etniale inkluzas anke Bohemiani, Moraviani e Sileziani. Ma  Moraviani deklaris esar etniale Moraviani, en la demografiala kontado di 2001 (1 363 000 en la yaro 1991).

Pro kauzi historial, e la Cheka vorto por "Cheko" e lo por "Bohemiano" esas sama (sg. *Čech*, pl. *Češi*). La signifiko "Bohemiano" esas rara, ma teoriale povas ne esar klara, qua kategorio intencesas. Pro to kelka homi (exemple politikisti) parolas a Bohemiani, Moraviani e Sileziani en sua diskursi.

Sud-central-Moravia esas plu religiema kam Bohemia e Silezia ed ol esas bastiono dil eklezio katolika e dil Kristana demokrati.

Nur en l' unesma yari pos la Revoluciono di Veluro en la yaro 1989, kelka partisi politikal Moraviana sucesis en l'elekto. Ma li perdis multa forteso dum la des-asociado di Chekoslovakia en la yaro 1993, kande Chekoslovakia pacoze dividis su en Chekia e Slovakia.

## Referi
Muammar al-Qaddafi

**Muammar Abu Minyar al-Qaddafi** (1942 til 2011) esis despotala diretanto di lando de 1969 til 2011. Quankam il ne havis oficala publika oficio o titulo, il esas grantita honorizanta "Guido di unesma di septembro granda revoluciono di socialista libian arabia Jamahiriya populo" o "Fratulo Dukto e Guido di Revoluciono".

## Frua historio
Muammar esis la lasta puero di nomada Beduino rurana familio en la deserta regiono di Sirte. Il recevis tradicionala religiala primara edukeso e frequentis skolo en Fezzan de 1956 til 1961. Kun mikra grupo di amiki juntita ibe il formacis la kerno diretado di militanta revoluciona grupo qua devis eventuale prenar kontrolo dil lando. Al-Qaddafi inspirajo esis de Gamal Abdel Nasser, prezidanto di vicina Egiptia, qua acendis ad prezidanteso ad Araba unajo e kondamnita Westo. En 1961, Muamnar esis ekpulsita de Sebha per lua politika aktivismo.

Al-Qaddafi eniris l'universitato di Libia, ube ilu diplomizesis per alta gradi. Lor ilu divenis membro di la militarala akademio di Benghazi en 1963, ube il e kelka kamaradi organizis sekreta grupo dedikita a revokar la pro-westala Libiana monarkio. Pos diplomizesir en 1965, ilu sendesis al Unionita Rejio por plusa entreno, e retroiris a Libia en 1966 kom chefo di la Signalo Korpo.

## Kaptinta povo
Ye la 1ma di septembro 1969, mikra grupo di militara oficiri duktita da Qaddafi facis stato-stroko kontre Rejo Idris, qua exilesis en Egiptia. La nova rejimo, komandita dal Konsilistaro dil Revolucionala Komando di Libia (RKK), abolisis la monarkio e proklamis la republiko. Qaddafi emergis kom chefo dil RKK e pose fakte kom chefo di stato.

Qaddafi restis en povo til 2011, kande revolucionala movado komencis en Libia. Pos intensa kombati qui komencis ye la 15ma di februaro ta yaro, ilu kaptesis ye la 20ma di oktobro e mortigesis da lua opozanti la sama dio.
Alfred Kastler

**Alfred Kastler** (1902 til 1984) esis Franca fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1966. Ilu studiis quantika mekaniko.
Otto von Bismarck

**Otto Eduard Leopold von Bismarck, komto de Bismarck-Schönhausen, duko de Lauenburg, princo de Bismarck** (1815 til 1898), esis politikisto di Prusia e Germania. Kom chefministro di Prusia de 1862 til 1890, il surveyis l'unigado di Germania. De 1867 il esis kancelero di Nordala Germana federuro. Kande la duesma Germana imperio formacesis en 1871, il servis kom lua unesma kancelero.

Otto von Bismarck surnomizesis "Fera Kancelero". Il kreis per la Franca-Germana milito en 1871 la Germana imperio, quan il regnis til 1890. Bismarck probis mantenar la German uneso per kontre-laborar l'opozantaro (katoliki e socialisti). Ilua exterlandala politiko, precipue l'anexo di Alzacia-Lotringia en 1871 efektigis la nestabileso Europana.
Pakto Ribbentrop-Molotov

**Ribbentrop-Molotov**, o **Molotov-Ribbentrop pakto** esis pakto pri ne-atako signatita en Moskva, Soviet-Uniono, da Joachim von Ribbentrop (lora ministro pri exteral aferi de Naziista Germania) e Vyacheslav Molotov (lora ministro pri exteral aferi de Soviet-Uniono) ye la 23ma di agosto 1939.

Oficale, ol esis pakto pri ne-atako inter nacional-socialista Germania e komunista Soviet-Uniono. Tamen, ol inkluzis sekreta suplementala klauzi per qui Finlando, Estonia, Latvia, Lituania, Polonia e Romania separesis inter Germana e Sovietiana "influo-sferi". Estonia, Latvia, Finlando e, pose adjuntita, Lituania apartenus a Soviet-Uniono, Romania apartenus a Germania, e Polona teritorio dividesus en du parti: la westala parto enkorpigesus da Germania, kontre ke l'estala parto enkorpigesus da Soviet-Uniono.

Pos ke la pakto establisesis, Naziista Germania invadis Polonia, ye la 1ma di septembro 1939. Ye la 17ma di septembro sam yaro, 1 dio pos ke pafoceso inter Japonian imperio e Soviet-Uniono signatesis, Iosif Stalin imperis l'invado dil esto di Polonia. Pos ca invado, la frontieri inter la du povi konfirmesis segun suplementa protokolo de la pakto.

Soviet-Uniono invadis du provínci di Rumania – Besarabia segun interkonsento ma anke Bukovina ed Oltenia.

### Videz anke:
* Anexo di Estonia a Soviet-Uniono
Ho-Chi-Minh-urbo

**Ho-Chi-Minh-urbo** (Vietnamane: *Thành phố Hồ Chí Minh*) olim **Saigon**, esas la maxim populoza urbo di Vietnam. Ol havis  habitanti en 2021. Lua teritorio okupas 2095,5 km². Lua metropolala regiono havas 14 milion habitanti.

Jacanta weste de la loko ube fluvio Saigon debushas an Maro di Sudala Chinia e norde del delto di Mekong, ol esis la precipua portuo di Kambodja, ante ke Vietnamani anexis la regiono dum la 17ma yarcento. Sub la nomo *Saigon*, ol divenis chef-urbo di Franca Indochinia, e pose de Sud-Vietnam.

L'urbo gastigas 76 universitati, di qui la maxim famoza esas la Nacional Universitato di Vietnam en Ho-Chi-Minh-urbo.

## Historio
L'unesma kolonieto en la regiono evas de la 4ma yarcento, epoko en qua populo Funan konstruktis templo ube nun jacas Budista templo t Phụng Sơn. Altra kolonieto, nomizita Baigaur, establisesis en la regiono dum la 11ma yarcento.

L'unesma Vietnamani arivis en la regiono en 1623, kande la familio Nguyễn permisis li establisar kolonieto en Prey Nokor, qua pose divenis urbo Saigon.

## Geografio

Ho-Chi-Minh-urbo okupas 2095 km², o 0,63% de la surfaco totala di Vietnam. La maxim granda disto de norde til sude esas 102 km, kontre ke la maxim granda disto de este til weste esas 47 km. Sua maxim nordala distrikto, Củ Chi, distas nur 20 km de la frontiero kun Kambodja.

La reliefo dil urbo esas kelke plana, kun mezavalora altitudo di 5 metri an lua centrala quartero. La mezavalora altitudo dil urbo esas 19 metri.

Lua klimato dil urbo esas tropikala de savano (*Aw* segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun alta humideso, varianta de 72% til 82% dum tota yaro. La mezavalora yarala temperaturo esas 28°C. La maxim alta temperaturi (40°C) enrejistresas en aprilo, kontre ke la maxim basa temperaturi (13,8°C) enrejistresas en januaro.

Existas du sezoni, pluvoza e sika. La pluvoza musono komencas en mayo e duras til novembro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1931 mm, e la maxim pluvoza monato esas septembro, kun mezavalore 327,1 mm.

## Referi
Iliado

**Iliado** (Anciena Grekiana: *Ἰλιάς*) da Homeros esas Grekiana epikajo e la maxim anciena poemo di l'Europana literaturo. La precipua temo esas l'iraco da Ahileus e naracas l'eventi di l'ultima 51 dii dum la deka yaro pos Troya-milito. 

## Datumo
La dato di lua kompozado esas kontroversala: la memoritala opiniono situigas ol en la duesma duimo di 8ma yarcento aK., ma esas studiisti qua pretendas situar lo en 6ma yarcento aK., dum ke altri defensas que kelka parti di poemo devas esar antee, quale la katalogo di navi di libro 2.

La majoritato di kritiko anke opinionas ke la libro 10, esas tarda interpolo, nam ne havas relato kun la resto di poemo. Ula studiisti, defensas olua autentikeso.

## Argumento

La poemo naracas l'iraco di Ahileus, filio dil rejulo Peleus, olua kauzo, lua longa durado, lua konsequi e lua posa chanjo di  atitudo. L'iraco di Ahileus finas kun la poemo, kande rikoncilias kun Priamos, patro di Hektor, kande ceremonias ilua funero.

### Kanto 1: Pesto e kolero
Pos non yari di milito inter Akaiani e Troyani, pesto aparas en Akaiana kampado. La divinisto Kalkas, konsultita pri to, divinas ke la pesto ne cesos til ke Kriseis, sklavino da Agamemnon, esez riturnata a lua patro Krisès. La kolero di Ahileus originis pro insulto da Agamemnon, qua pose cedar Kriseis, ravisas Brisèis ad Ahileus. Pose to, Ahileus lasas la kombato, ed asekuras ke nun riturnos kande la Troyana fairo atingos lua propra navi. Ol pregas ad ilua matro Tetis, ke el konvinkez Zeus por ke il helpez al Troyani. Il aceptas, nam Tetis helpis ad il kando lua fratuli revoltis kontre il.

## Personi
### Akaiani
* Ahileus – filio dil rejulo Peleus e Tetis, rejulo dil Mirmidoni
* Patroklos – kompano di Ahileus.
* Agamemnon – rejulo  di Mikeno
* Ayas la Granda – rejulo di Salamis
* Menelaos – rejulo di Sparta e frato di Agamemnon
* Helena – spozino di Menelaos, rejulo di Sparta
* Odiseus – rejulo di Itaka
* Nestor – rejulo di Pilos.
* Ayas la Mikra – rejidulo di Lokrida
* Diomedes – filiulo di Tideus, rejulo di Argos

### Troyani
* Priamos – patro di Hektor, rejulo di Troya
* Hekabe – spozino di Priamos
* Hektor – filiulo di Priamos
* Paris – filiulo di Priamos
* Kasandra – filiino di Priamos
* Andromahe – spozino di Hektor
* Eneyas – filiulo di Ankises, rejido di Troya

### Olimpiani
* Zeus – chefa deo de la Greka mitologio
* Hera – filiino di Rea e Kronos, fratino di Zeus
* Apollon – filiulo di Zeus e Leto
* Atena – filiino di Zeus, protektero di Greka urbi Atina
* Afrodite – filiino di Zeus
* Tetis – matro di Ahileus
* Hermes – filio di Zeus.
* Poseidon – frato di Zeus, filiulo di Kronos e Rea

## Extera ligili
* Verko tradukita aden Ido da Jean Martignon
Tan Son Nhat internaciona aeroportuo

**Tan Son Nhat internaciona aeroportuo** (IATA: SGN, ICAO: VVTS) esas la maxim granda aeroportuo en Vietnam, jacas cirkum Ho Chi Minh urbo, Vietnam.

## Extera ligili
* oficala situo
Aeroportuo internaciona Da Nang

L**'aeroportuo internaciona Da Nang** (IATA: SGN, ICAO: VVTS) jacas cirkum urbo Da Nang en centrala Vietnam. Ol uzesis da cirkume 11 milion personi en 2017. Ultre civila uzado, ol ank uzesas da Vietnamana aer-armeo.
Aeroportuo Dong Hoi

**Aeroportuo Dong Hoi** (Vietnamane *Cảng hàng không Đồng Hới*) esas aeroportuo che komono Loc Ninh, distanta 6 kilometri del urbo Dong Hoi, qua esas chef-urbo di la provinco Quảng Bình, e cirkume 500 kilometri distanta de Hanoi.
Musono

**Musono** esas sezonala dominacanta vento quq duras dum multa monati, de esto a westo, dum l'unesma semestro dil yaro, ed inversa-sinse dum la duesma semestro.

En hidrologio, la musonala pluvego konsideresas kande ula regiono recevas la maxim multa pluvi dum partikulara sezono. La maxim importanta esas en sud-Azia ube existas altadenseso di habitantaro.
Ludwig Erhard

**Ludwig Erhard**, komercisto e politikisto n. 1897 til 1977, esis kancelero di West-Germania de 1963 til 1966.
Listo pri kanceleri di Germania

La ***Kanzler*** (Kancelero) esis la tradicionala titulo di la chefo di guvernerio di Germania. Dum la periodo de 1871 til 1945, la titulo en Germaniana linguo esis *Reichskanzler* (imperiala kancelero). Nune esas *Bundeskanzler* (federala kancelero). Pos la elekto di Angela Merkel, l'unesma muliero qua okupis la maxim alta ofico en Germaniana guvernerio, la vorto *Bundeskanzlerin* (kancelerino) kreesis en Germaniana linguo.

## Kanceleri di Germania

### [[Germanian imperio]] (''Reichskanzler'')
* 1871-1890 Princo Otto von Bismarck
* 1890-1894 Komto Leo von Caprivi
* 1894-1900 Princo Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst
* 1900-1909 Princo Bernhard von Bülow
* 1909-1917 Theobald von Bethmann-Hollweg
* &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1917&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Georg Michaelis
* 1917-1918 Komto Georg von Hertling
* &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1918&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Princo Maximilian von Baden
* &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1918&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Friedrich Ebert 
* &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1919&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Philipp Scheidemann 

### [[Republiko di Weimar]] (''Reichskanzler'')
* 1919-1920 Gustav Bauer 
* &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1920&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Hermann Müller 
* 1920-1921 Konstantin Fehrenbach
* 1921-1922 Joseph Wirth
* 1922-1923 Wilhelm Cuno
* &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1923&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gustav Stresemann
* 1923-1925 Wilhelm Marx
* 1925-1926 Hans Luther 
* 1926-1928 Wilhelm Marx
* 1928-1930 Hermann Müller 
* 1930-1932 Heinrich Brüning
* &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1932&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Franz von Papen 
* 1932-1933 Kurt von Schleicher

### Nacional-socialista Germania (''Reichskanzler'')
* 1933-1945 Adolf Hitler
* 1945 Joseph Goebbels
* 1945 Komto Lutz Schwerin von Krosigk

### Federala Republiko di Germania (''Bundeskanzler'')

* 1949-1963 Konrad Adenauer
* 1963-1966 Ludwig Erhard
* 1966-1969 Kurt Georg Kiesinger
* 1969-1974 Willy Brandt
* 1974-1982 Helmut Schmidt
* 1982-1998 Helmut Kohl
* 1998-2005 Gerhard Schröder
* 2005-2021 Angela Merkel
* 2021-2025 Olaf Scholz
* 2025- nun Friedrich Merz
Isambard Kingdom Brunel

**Isambard Kingdom Brunel** (1806 til 1859) esis injenioro qua subversis publika transporti. Il esas precipue konocata pro esar kreinto di *Great Western Railway*, serio di vaporonavi (uzante unesme helico) e multa importanta ponti e tuneli.

Ye la 22ma di decembro 1852 en l'Unionita Rejio signatesis kontrato pri la konstrukto di vaporonavo, qua esus apta por voyaji tra la Atlantiko portante migranti ad Amerika. La injenioro por ca projeto esis Isambard Kingdom Brunel. La konstrukto komencis en 1854. La navo esis multe plu granda kam irga navo ye ta tempo: olua longeso esis 211 metri e larjeso esis 25 metri, ol havis quar vaporomashini por paletoroti e plusa vaporomashino por helico, e la navego povis kontenar 4000 voyajanti. 

En novembro 1857, malgre grava pekuniala trubli dum konstruktado, ol esis pronta por lanseso. La navo nomizesis la *Great Eastern*. Pro la nekustumala grandeso di la navo, la vaporovindili ne povis movar ol. La navo fine pulsesis aden la aquo per specala hidraulikala arieti, preske tri monati pos la intencita lanso-dio. Pos equipado di la navo, la unesma voyajo komencis en septembro 1859.
Gustave Eiffel

**Alexandre Gustave Eiffel** (1832 til 1923) esis injenioro di metala strukturi. Ilu projetis la turmo qua portas lua nomo en Paris, ed multa importanta verki en altra Europana landi.

Il studiis ye la *École Centrale des Arts et Manufactures*, e recevis diplomo en 1855. Dum sequanta yari il desegnis ponti por fervoyi. Il divenis nedependanta konsultata injenioro en 1865, ed en 1868 il formacis sua propra kompanio. Sequanta projeti inkluzis ponto super la fluvio Douro en Portugal, e la strukturo por la Statuo di Libereso, qua transportesis ad Usa.  En 1884 il adhereskis a projeto por konstruktar turmo, intencita kom notenda strukturo por la *Exposition Universelle* di 1889. La fundamento kreesis en 1887, e Turmo Eiffel esis kompleta en marto 1889.
Denis Papin

**Denis Papin** (1647 til proxim 1712) esis Franca injenioro pri vaporomashino.

Pos obteno medikala grado il laboris kun Christiaan Huygens e Gottfried Leibniz en Paris. Il divenis interesita por vakuifar pro genitar movanta povo kun poka chera mashino qui ne uzis merkurio.

Pro la revoko dil edikto di Nantes il instalis su en Germania e pose en London.

Ilu spozigis lua kuzino Marie, indijinta, vidvino kun du pueri.
Edikto de Nantes

L**'Edikto de Nantes** signatita ye la 30ma di aprilo 1598 dal rejo Henri la 4ma grantis a Kalvinisti (anke konocita kom Hugenoti) substancala yuri, nome religiala libereso en Francia, naciono dominacante katolika. L'edikto grantis libereso di koncio ad individui, amnestio e granto di civila yuri por li.

L'eskopo dil edikto esis finar la longe duranta religiala militi en Francia. Henri la 4ma anke havis personala motivi por signatar l'edikto: ante lua kronizo en 1589 ilu esis Protestanta, ed esis simpatiinda pri la protestanti. Ilu konvertis su a katolikismo nur por asumar la trono. L'edikto sucesis adportar paco a Francia, malgre ke nek katoliki nek protestanti divenis komplete kontenta pri lua termi.

La posa Edikto de Fontainebleau revokis l'edikto de Nantes en 1685, e promulgesis dal rejulo Louis la 14ma, nepotulo de Henri la 4ma. 

### La politiko di konverto (1660 til 1685)
De la yari 1660ma, Louis la 14ma adoptis politiko pri konverto di protestanti a katolikismo en la rejio. Astriktas per misionisto-laboro, ma anke per diversa persekuti, exemple la dragonadi, konsistinta ek koaktar la protestanta familii a lojar dragono, membro di militala korpo. Dragono vivis kune protestanta familii ad spensi de li, ed exercis diversa presi sur li.

### Edikto di Fontainebleau (1685)

Por parlaborar ta politiko, Louis la 14ma revokis la religiala parto di edikto di Nantes da signatanta edikto di Fontainebleau ye la 18ma di oktobro 1685. Protestantismo divenis lor interdiktita sur la Franca teritorio.
Leisnig

**Leisnig** esas urbeto en Germana stato Saxonia. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 78,01 km².

## Referi
Grimma

**Grimma** esas urbo en Saxonia, Germania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 217,38 km².
Pirna

**Pirna** esas urbo en Germana stato Saxonia. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 53,02 km².
Joseph Goebbels

**Paul Joseph Goebbels** (1897 til 1945) esis politikisto, propagado-ministro di nacional-socialista Germania.

## Biografio
Goebbels naskis en katolika familio e, dum ilua yuneso ilu havis inflamuro en pulmoni e deformo en lua dextra pedo, pro infekto en l'osto, kande il evis 4 yari. Ilu subisis operaco por fixigar la problemo, sensucese. Ilu mustis portar metala apogilo sur lua gambo dum preske tota lua vivo. Pro ke lua dextra gambo esis plu kurta, ilu refuzesis dal armeo kande il voluntis por dejurar dum la komenco dil unesma mondomilito.

Ilu obtenis doktoresodiplomo pri literaturo e pose pri filozofio del Universitato di Heidelberg en 1921. Il laboris kom jurnalisto e probis dum multa yara divenar skriptisto. Inter lua verki esis novelo nomizita *Michael*. En 1924 ilu juntis su a Naziista partiso, e laboris por Gregor Strasser en la nordo di Germania.

Ma Adolf Hitler konvinkis lu ne atakar importanta milita industriisti krucala suporto dil partiso. Elektita de legifanta elekti ye mayo 1928, Goebbels esis un ek la dekedu unesma deputati di NSDAP siejar en Reichstag.

:*Ni eniras a Reichstag [...] kom du [[volfo|volfi]] en la muton-stablo.* skribis il en *Angriff*, la jurnalo qua ilu fondis en 1927.

En decembro 1931, pos agitata kurtezo, il spozis divorcita Magda Quandt do filiulo Harald (de antea mariajo ad industriisto) esis la nura ek la 7 filii de Magda qua transvivis la duesma mondomilito. Magda esis multe atraktita da Hitler, qua esas la precipua ceremonio-testo. El judikesis kom modelo di *sana valori* dal rejimo.

Il havis intensa mentala ligilo kun Lída Baarová, ma Hitler ne lasis ilu ruptar lua mariajo kun Magda.

Ye la 11ma di marto 1933 il divenis ministro pri informo e propagado pro talentozo kom diskursisto e retorikisto. Lua rolo esas importanta en l'instalo dil diktatoreso e la difuzo di ordero-vorti.
Otto Grotewohl

**Otto Grotewohl**, politikisto 1894 til 1964 esis l'unesma prezidanto di Konsilistaro di Ministri (equivalanta a chefministro) di Est-Germania, e guvernis de 1949 til lua morto en 1964.
Geising

**Geising** esis urbo en Germana stato Saxonia, an la frontiero kun Chekia. Nun ol esas distrikto dil urbo Altenberg, en Saxonia. Ol enkorpigesis ad Altenberg ye la 1ma di januaro 2011.

Segun statistiki de 2021, la distrikto havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 56,07 km².

## Referi
Estal Germania

**Estal Germania**, oficale **Demokrata Republiko Germania** (Germane, *Deutsche Demokratische Republik*, abreviuro **[[DDR]]**), anke konocata kom **Est-Germania** esis lando di central Europa. Lua vicina landi esis Polonia este, Chekoslovakia sude, e West-Germania sud-weste e weste. Norde ol havis litoro en Baltika Maro.

## Historio

En 1945, dum la Konfero di Yalta, e pose dum la konfero di Potsdam, Sovietia, Usa, Unionita Rejio e Francia paktis pri komune administrar Germania til la restauro di lua suvereneso. L'okupo-zono Sovietiana inkluzis kin Germana stati: Mecklenburg-Westala Pomerania, Brandenburg, Saxonia, Saxonia-Anhalt e Turingia.

L'anciena Estal Prusia e tota olima teritorii Germana este de tale nomizita frontiero Odro-Niso cedesis a Polonia. Samatempe, multa individui di etnio Germana qui vivis en Chekoslovakia, Polonia e Hungaria, mem ti qui habitis ta regioni dum generacioni, ekpulsesis de ta landi e riestablisesis en okupita Germania.

Kande westala regioni del anciena nacional-socialista Germania, okupita dal westala federiti (Usa, Unionita Rejio e Francia) unionis su por konstitucar West-Germania, Est-Germania kreesis en respondo, en 1949. Wilhelm Pieck divenis l'unesma prezidanto di Est-Germania.

Ye la 16ma di junio 1953 Est-Germana laboristi qui konstruktis l'avenuo *Stalinallee* revoltis kontre l'augmento di la quoto di laboro. Ye la sequanta dio, la revolto expansis tra altra urbi. En poka dii cirkume 1 milion personi strikis en 700 urbi ed urbeti. Sovietian armeo e Est-Germana polico represis la revolti. Cirkume 50 personi mortigesis e 10.000 enkarcerigesis.

Dum la nokto de la 12ma til la 13ma di agosto 1961 konstruktesis muro di Berlin, probante impedar fugi vers West-Berlin.

En 1990 Est-Germania desaparis, pos la riunigo di Germania.

## Politiko
Demokratiala Republiko di Germania, anke konocata kom **Est-Germania** esis komunista republiko.Lua unesma chefo di stato, kun la titulo "prezidanto" esis Wilhelm Pieck. Pos la morto di Pieck, la titulo di la chefi di stato divenis "chefo di la konsilantaro di stato" - l'unesma esis Walter Ulbricht. La chefo di guvernerio esis la chefministro, unesme Otto Grotewohl. Komunista Partiso esis la precipua partiso di lando.

La parlamento havis unika chambro, la *Volkskammer*, kun 400 membri.

## Geografio
La maxim grand urbo di lando esis Est-Berlin. Altra importanta urbi esis Karl-Marx-Stadt, Potsdam e Rostock.

## Ekonomio

## Videz anke
* West-Germania
* Germania
Endogamio

**Endogamio** es la kustumo di spozigar en sociala grupo. Kulturi qua praktikas endogamio postulas mariajo inter specigita sociala, klasala, od rasala grupano. 

Endogamio kurajigas grupo adhero e formacado di afektiva ligili. Endogamio esas komuna kustumo inter transplantacita kulturi probanta radikifar en nova landi kom ul incitas grupala solidareso e garantias plu granda kontrolo pri grupala moyeni. Helpas minoritati mantenar dum longa tempo en socio kun altra kustumi e kredaji.
Amendo

**Amendo** esas pekuniala puniso ordinare pagata ad autoritato (exemple guvernala autoritati) o privata persono (exemple: amendi establisita en kontrati inter privata personi), kom financala puniso pro min grava desobedii di la legi (delikti, exemple ne pagar imposti justatempe, garar en interdiktita loko, edc.), pro desobedii di la normi del kontrato, o mem pro krimini, segun la legaro de singla lando.

Kelkafoye, segun kelka legari, l'autoritato povas remplasar la puniso per amendo per prestaciono di servado a la komunitato.
Leukocito

**Leukocito** esas senkolora celulo di sango e di limfo, nukleoza, deformebla, e di qua dimensioni esas plu granda kam olti di hematio.
Mariajo

**Mariajo** esas personala unioneso di individui, kande la ceremonio qua markas lua komenco esas kustumala nominita uniono.

Mariajo esas institucuro en qua boparenteso (ordinare intima e sexuala) atestesas dal stato o da religiala autoritato. Ofte videsas kom kontrato. Civila mariajo esas la legala konceptajo di mariajo kom institucuro, segun la mariajo legaro dil resortiso. Se agnoskita da la stato, da la religio a qua la partisi apartenas o da socio, l'akto di mariajo chanjas la personala e sociala stando di individui qui partoprenas lo.
Dopado biokemiala

Videz anke homonimo dopado

**Dopado biokemiala** es la praktikado konsistanta absorbar substanci od uzar medikala akti pro augmentar artificale sua fizikala o mentala kapablesi.

* stimulivo
* vitamino
* anabolizanto
* diuretiko
* betablokusanto
* hormono
Histologio

**Histologio** (de Greka vorti ἱστός "tisuo", e -λογία "studio") esas la brancho di biologio qua studias la mikroskopala anatomio di tisui. Ol esas la kontreparto di anatomio en nivelo celulala. Histologio studias kompozajo, strukturo e rinovigo di tisui, sub mikroskopi.

Ol esas esencala utensilo por biologio e medicino. En paleontologio, ol uzesas por studiar fosila organismi.

## Klasifikuro
Existas biologiala diferi inter la tisui de animali planti. Pro to, on povas dicar ke existas du branchi di histologio: la histologio animala e la histologio vejetala.

* La tisui animala klasifikesas en quar tipi: muskulala tisuo, nervala tisuo, epiteliala tisuo e konektanta tisuo (exemple, la celuli de sango).
* La tisui vejetala anke klasifikesas en quar tipi: epidermala tisui, vaskulala tisui, sula tisui (radiki) e meristemala tisui.