open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Atesturo

**Atesturo** esas obligaciono qua valoras certena preco e qua povas spensita nur per specigiva kauzi od en preciza vari. Exempli inkluzas (ma ne esas limitizita a) lojeyo, voyajo e nutrivo atesturi. La termino atesturo esas anke sinonimo di recepto ed ofte uzesas por referar a recepti uzita kom pruvo, exemple, deklaro pri exekuto di servado o pri spenso facita.
Internaciona Olimpiala Komitato

L**'Internaciona Olimpiala Komitato**, **IOK** (France: **Comité international olympique, CIO**; Angle: **International Olympic Committee, IOC**) esas internaciona korporaciono sen profitala skopo, kreita ye la 23ma di junio 1894 en Suisia dal barono Pierre de Coubertin, por organizar la moderna Olimpiala Ludi de kande le unesma eventis en 1896. Lua unesma prezidanto esis Demetrios Vikelas.

Nun, IOK organizas la moderna Olimpiala Ludi e l'Olimpiala Ludi dil Yunaro, qui eventas dum somero e dum vintro, ye singla quaresma yaro. IOK esas proprietanto di omna yuri asociita a l'Olimpiala simboli: la standardo, la himno, l'olimpiala devizo, l'olimpiala juro e la ludi. IOK kontrolas la yuro pri transmiso di la Ludi, l'anunci ed altra agadi segun l'Olimpiala charto. Ye singla quaresma yaro ol anke selektas l'urbo qua esos eventeyo por la Ludi.

Nun ol konsistas ek 107 membri aktiva, 33 honorumala membri, e 206 Olimpiala komitati nacionala. Lua sideyo jacas an urbo Lausanne, Suisia. Lua nuna prezidanto, depos 2013, esas German advokato Thomas Bach.

## Listo di nacionala Olimpiala Komitati alfabetale ordinita

Nun, 206 Olimpiala Komitati esas membri de ol, quankam Kuwait suspensesis en 2010. La maxim recenta membro esas Sud-Sudan, qua admisesis ye la 2ma di agosto 2015.

## Referi
Nov-yaro

**Nov-yaro** esas la dio od instanto di tempo ube ula nova yaro komencas, e kreskigas la kalkuluro dil totalo di yari. En Gregoriala kalendario, nun uzata en preske tota mondo (malgre ke ol havas lua propra debuto), Nov-yaro eventas ye la 1ma di januaro. Segun kristanismo, Nov-yaro esas la 8ma dio pos nasko di Iesu Kristo. Nune la 1ma di januaro esas la dio di Nov-yaro ed ultre festo e libera dio en granda nombro di landi.

Altra sistemi di kalendarii kalkulas altre la nov-yaro.

Til 1751 en Anglia ed en Wals, Nov-yaro komencis ye la 25ma di marto, Anunco-festo di Nia Siorino. Che Franca republikala kalendario esis la dio dil autunala equinoxo (maxim-multa-kaze 22ma di septembro).
Krizo di fuzei en Kuba

La **krizo dil fuzei en Kuba** (Angle: *Cuban Missile Crisis*; Hispane: *Crisis de los misiles en Cuba*; Ruse: *кубинский ракетный кризис*) eventis dum 13 dii en oktobro 1962, ed esis tre serioza konfronto inter Usa e Sovietia dum Kolda milito pri la poziciono di Sovietiana mezodista fuzei en Kuba. La krizo duris dum 13 dii e la konsequi esis diplomacala reformi da Usa e Sovietia.

Pos l'invado di la Bayo di Porki en 1961 e pro l'instaluro di balistikala fuzei Usana en Italia e Turkia, Nikita Hruschev decidis aceptar la demando di Kuba ed instalis projektili en l'insulo por impedar futura invado.
Mekanikala tenso

**Mekanikala tenso** esas la grandeso di la tiranta forco aplikata a lineala solido (filo, rubando, kordo, kateno o kablo) da ula objekto. Ol esas la rezulto da la forci di atrakto e repulso inter la partikuli di ula solido kande ol subisas deformo, e la tendenco quan ol havas por retroirar a sua originala stando.

Lor kalkulo di centripetala forci, on povas uzar m\frac{v^2}{r} por kalkular la forco di mekanikala tenso di filo, od altra objekto qua funcionas kom kordo. On povas remarkar ke ta formulo korespondas a m \cdot a_c. Segun l'Internaciona Sistemo di Unaji, la tenso mezuresas en "Newton" (pluralo "Newton"-i), simbolizata per la litero **N**, korespondanta a la forco bezonata por produktar acelero di 1 metro po sekundo ad ula objekto pezanta 1 kilogramo.

## Referi
Surnomacho

**Surnomacho** esas surnomo, kelkafoye asumita, ma ofte donita da altru. Esas maxim-multa-kaze familiara nomo, distinta de pseudonimo asumita kam travestio, ma surnomo qua esas familiara sat tale ke povas esar uzita kom vera nomo sen la bezono di expliko. Ta salienta karakterizivo esas di suficanta familieso ke la surnomacho povas esor plu familiara ke l'originala nomo.
Domajo direta di DNA

**Domajo direta di DNA** povas eventar kande DNA direte absorbas la fotono UV-B. La radiaco UVB produktas la rupto di vicina pari di bazi de timino, e seque lua ligilo en pirimidino dimeri. Ta modifiko en la DNA ne povas kopiesar da enzimi. La rupto produktas sunofrapo e stimulas la produkto di melanino.

## Referi
Sunofrapo

**Sunofrapo** esas brulovunduro a vivanta tisui, nome pelo, qua produktesas pro troaexpoxo ad ultraviolea radiaco (UV), ordinara de sunoradio. Komuna milda simptomi en homi ed altra animali inkluzas reda o redacha pelo qua esas varma a la tusho, generala fatigeso, e milda vertijo. Eceso di UV radio povas esar vivo-minacanta en extrema kazi. Expozo di pelo a min quanti di UV radio produktos ofte bronzizo.
Sinagogo

**Sinagogo** esas loko por kulto, en judaismo. L'origino di la vorto esas latina *sinagōga*, qua originis de Greka vorto *sÿnagōgē*, de la verbo *sÿnágein* ("asemblar"). En hebrea linguo nomizas *Bet haKenéset* (בית הכנסת), "loko di asemblo". En yidisha linguo lua nomo esas *shoul*, שול ("skolo"), ed en Juda-Hispana esas אסנוגה, esnoga.

Sinagogi havas larja loki por pregar, ma kelkafoye li havas loki por studiar, sociala hali e kontori. Altra havas separata loki por studiar la *Torah* (Juda Biblo) nomizita בית מדרש‬ ("domo por studio").

L'unesma sinagogi posible aparis en Babilonia dum la 6ma yarcento. Dum lua kaptiteso en Babilonia (de 586 aK til 537 aK) la pregi di Judi esis regulizita da 120 skribisti. To helpis mantenar l'identeso di Judi kom populo dum yarcenti.

Un ek la maxim famoza sinagogi del antiqueso esis la Templo di Salomon, en Ierusalem. Malgre existas reguli pri quo mustas existar interne la sinagogi, ne existas reguli pri extera od interna aranji, tale l'arkitekturo di sinagogi varias multe.
Satyajit Ray

**Satyajit Ray** (Kolkata 1921 til 1992 Kolkata) esis Indiana filmifisto.

Il naskis en Kolkata, kom membro di Bengalana familio qua esis tre prominent en la literaturo ed arto. Ray studiis en la *Presidency* Kolegio ed en la *Visva-Bharati* Universitato. Renkontri kun la Franca filmifisto Jean Renoir  e la Nov-realistal Italiana filmo *Ladri di Biciclette* (Furtisti di Bicikli) esis ilua inspiro.

Satyajit Ray debutis per la filmo *Pather Panchali*. Ca filmo fondita sur la sam-noma romano, esas l’unesma parto dil *Apu*-trilogio da Ray. *Pather Panchali* obtenis 11 grand internaciona film-premii, inter qui ‘Maxim Bona Homala Dokumento’ di la film-festo di Cannes.

Tote Satyajit Ray rejisis 37 filmi, inter qui longa filmi e dokumentala filmi. Ultre ilua laboro kom filmifisto, Satyajit Ray anke esis skriptisto di fiktivaji, editero, grafiala desegnisto e film-kritikisto. Il anke kompozis multa muziko por sua filmi.

Ray obtenis mult internaciona premii, inter qui Akademiala Honorala Premio en 1992.
Salma Hayek

**Salma Valgarma Hayek Jiménez de Pinault** (n. 1966) esas Mexikiana cinem-aktorino ed anke filmifistino.
Pat Benatar

**Pat Benatar** (n. **Patricia Mae Andrzejewski** ye la 10ma di januaro 1953) esas Usana kantistino di rock.
Koloniigo

**Koloniigo** eventas irgekande un o plusa speci populizas ul areo. La termino, originis de Latina *colere*, "habitar, kultivar, frequentar, praktikar, tendencar, guardar, respektar", origine aplikesis nur a homi. Tamen, dum la 19ma yarcento, ca termino kumencis uzesar da biogeografi, por deskriptar kande speci di uceli, bakterii, planti, edc., komencas okupar regioni diferanta de lia origini.

Homala koloniigo esas plu streta kategorio kam la parenta koncepto di kolonialismo, pro ke dum ke koloniigo referas a koloniisto kolonii, faktorii e plantacerii, kolonialismo agas kun ta e la regnanta di existanta populi en nova teritorii.

## Referi
Faktorio

**Faktorio** esis loko o firmo en historiala Nordala Amerika od Azia ube la komerco di vari eventas. La preferita voyajala voyo a faktorio od inter faktorii esis konocata kom voyajala voyo.
Plantacerio

**Plantacerio** esas establisit ensemblo de foresto, agri, farmo od imobli, ube rekoltaji esas kreskigita por vendo, ofte en distanta merkati prefere kam por lokala merkato en situo konsumo.
Hosto (biologio)

**Hosto** en biologio esas organismo qua lojigas parazito, o reciproqua o komensala simbioso, kustume furnisanta nutrivo e shirmivo.
En botaniko, hostala planto esas uno qua furnisas nutrivala moyeni e suportilo por certa insekti od altra animalaro. Exempli di ta interagi inkluzas celulo esanta hosto di viruso, legumo planto hostanta utila bakterio azoto-fixanta, ed animali kam hosti a parazitala vermi, exemple nematodi.
Genitado

**Genitado** esas biologiala procedo per qua individual organismi produktesas de lia genitori.

## Videz anke
* sexuala genitado
Sociala stando

En sociologio od antropologio, **sociala stando** esas honoro o prestijo ligita a ofico di ulu en socio. La frazo povas anke referar a rango o situeso qua ulu tenas en grupo, exemple filio, lud-kompano, lernanto, e.c.

La diversa standi havas propra funciono en la socio (pregar, kombatar, laborar) kun yuri ed obligi ligit a to. Dum la mezepoko on dicernis tri standi: nobeli, klerikaro e civili. Lia guverneri konsultis la rejo en talanomizita statal asemblo.
Helle Thorning-Schmidt

**Helle Thorning-Schmidt** (n. en 1966) politikisitino, esis chefministrino di Dania de 2011 til 2015, e chefino dil Social-Demokrata partiso (*Socialdemokraterne*) de 2005 til 2015.

El esas licenciero pri politikala cienci dal Universitato di Kobehavn.
Infekto

**Infekto** esas la koloniigo di hosto organismo per parazito speco. Infektanta paraziti esforcas uzar la moyeni di hosti a genitar, ofte rezultanta en morbo. Ordinare, infekti esas maxim-multa-kaze konsiderata esar kauzita da mikrobi o mickoparaziti kom virusi, prioni, bakterii e xx quankam plu granda organismi kom makroparaziti e fungi povas anke infektar.
Orestes Quércia

**Orestes Quércia** (1938 til 2010) esis Braziliana politikisto. Dum lua vivo, il esis urbestro di Campinas, senatano por Sao Paulo e la 28ma guberniestro dil stato Sao Paulo. Il anke esis advokato ed entraprezisto, proprietinto dil jurnali *Jornal de Campinas* e *DCI*, e de la radio *Brasil FM Rádio Nova*. Il anke aquiris televiziono-brodkasteri *TVB Campinas* e *TVB Santos*. Ilu kontrolis lua entraprezi di komuniko tra lua entraprezo di koloko "Sol Investment Group".

## Politikala kariero
Quércia komencis lua politikala kariero kom komonala konsilisto en Campinas en 1962 per la Liberala Partiso. Pos l'implanto dil militistala rejimo en 1964, l'anciena partisi desaparis, e Quércia eniris nova partiso MDB, qua opozis la militistala rejimo. En MDB Quércia elektesis kom federala deputato en 1966 e pose kom urbestro di Campinas en 1968.

En 1974 ilu vinkis elekto por senato kontre Carvalho Pinto, de ARENA. Quércia kritikis la guvernerio di Ernesto Geisel e kreskis politikale en MDB. En 1982 ilu kandidateskis por vice-guberniestro del kandidato Franco Montoro, qua elektesis la sequanta yaro. En 1986 il prizentis lua nomo kom kandidato a guberniestro en la partiso PMDB, e vinkis l'ex-guberniestro Paulo Maluf ed l'entraprezisto Antônio Ermírio de Moraes.

Quércia restis kom guberniestro di Sao Paulo til 1990, e helpis elektar Luís Antônio Fleury Filho kom lua sucedinto. Malgre ke ilu faliis kom kandidato a la prezidanteso di Brazilia en 1989, ilu restis importanta politikala figuro en lua partiso til lua morto pro prostato-kancero en 2010.

## Referi
Entraprezisto

**Entraprezisto** esas proprietanto o direktanto di aferala entraprezo qua facas pekunio tra risko ed iniciado. 

## Referi
Vunduro

**Vunduro** esas domajo en biologiala organismo qua povas klasifikesar multasorte.

## Klasifiko
### Segun kauzo

* Traumato esas ensemblo de la desordini fiziologiala quin produktis ago od efiko violentoza.
* Altra vunduri de extera fizikala kauzi, kam radiacomorbo, brulovunduro o frost-influro.
* de infekto
* de toxino o kam adversa efekto di medikamento
* metabolika
** kompliki di diabeto pro hiperglicemio
** kompliki di glikogeno enmagazinigado morbo.
* pro autoimuneso
* pro kancero
* acesora de ul altra morbo

### Segun loko

* Plago, vunduro en qua pelo esas lacerita, tranchita o trapikita (*apertita* vunduro), od ube kontuzanta forco traumato produktas kontuzo (*klozita* vunduro). En patologio, precize referas a akuta vunduro qua domajas la dermo di la pelo.
* Cerebrovunduro
* Spinovunduro
* Nervovunduro
* Mola tisuo vunduro
* Celulala vunduro inkluzite la domajo direta di DNA

### Segun aktiveso

* Sportovundo
* Laborala vundo

## Referi
Sociala cienco

**Sociala cienco** esas l'akademiala diciplino koncernanta pri socio e homala konduto. "Sociala cienco" uzesas ordinare kom generala termino por referar a plumulteso di faki exter naturala cienci, maxim-multa-kaze exkluzanta administrala o jerala cienci.

Malgre ke sociala ciencisti kustumale probas sequar la modelo dil naturala cienci, aspirante simila nivelo di konsento, lia esforci impedesas pro la krudeso di lia konceptal instrumenti relate la komplexeso dil temo, e la limitizita posiblesi pri facar kontrolata experimenti.

Ordinare judikesas ke la sociala cienci inkluzas:
* antropologio, 
* arkeologio, 
* kriminologio,
* demografio, 
* ekonomiko, 
* eduko,
* politikala cienco,
* psikologio,
* sociologio.
Mondal Organizuro pri Saneso

**Mondala organizuro di saneso** (abreviuro: **MOS**) (Angliana: *World Health Organization*, Franciana: *Organisation mondiale de la Santé*, Araba: منظمة الصحة العالمية, Chiniana: 世界卫生组织, Rusiana: Всемирная организация здравоохранения, Hispaniana: *Organización Mundial de la Salud*) esas specaligita agenteso di Unionita Nacioni, ke agas kam koordinata autoritato en internacionala publika saneso. Establisita ye 7 di aprilo 1948, kun sideyo en Genève, Suisia, l'agenteso heredita la mandato e moyeni di sua preiranto, Sanesala organizuro, qua esis agenteso di Ligo di la nacioni. 

La nuna general-direktoro dil Mondal Organizuro pri Saneso esas Tedros Adhanom Ghebreyesus (Etiopia).

## Referi
Listo pri prezidanti di Surinam

La prezidanto esas la chefo di stato, chefo di guvernerio e chefa komandero di l'armeo di Surinam. Segun la konstituco adoptita en 1987, la prezidanto elektesas da Nacional Asemblitaro, por 5-yara mandato.

L'ofico di prezidanto kreesis en 1975 kun la nedependo. Til 1987 ol esis nur ceremoniala. L'unesma prezidanto esis Johan Ferrier, ex-docisto e longatempe politikisto, qua ante esis generala guvernisto depos 1968.

Yen listo pri prezidanti e chefi di stato di Surinam de la nedependo en 1975, til nun.
Chefo di stato

**Chefo di stato** o **statestro** esas la persono qua reprezentas publike un monarkio, republiko, federuro, kunfederuro o kelka altra tipi di stato. Lu exercas povi ed ofici establisita en la konstituco.

Kande Charles de Gaulle skribis la moderna konstituco di Francia, ilu deskriptis roli, quin ilu konsideris importanta por la Franca prezidanto, exemple "enkorpigar la karaktero di la naciono" por la naciono ipsa e por la mondo: *une certe idée de la France* ("certena ideo pri Francia"). Nune, multa landi expektas ke lua chefi di stato personigez nacionala valori en simila maniero.

Chefo di stato di un lando anke povas esar chefo di un komitato, exemple en Suisia, od un diktatoro, quale eventis en nacional-socialista Germania sub sua *Führer* Adolf Hitler. En oligarkala republiko, exemple la Republiko di Venezia o Romana Republiko, la chefo di stato esis la precipua lokala judiciisto, qua recevis la titulo "dojo" en Republiko di Venezia, o "konsulo" en la Romana Republiko.

La chefo di stato povas anke akumular povi di chefo di guvernerio, quale en la prezidantala republiki, exemple Brazilia, Arjentinia ed Usa, od en absoluta monarkii. En parlamentala rejimi, la chefo di guvernerio esas chefministro.
Germani de Karpati

**Germani de Karpati** (Germane: *Karpatendeutsche*, Hungare: *kárpátnémetek*, *Felvidéki németek*, Slovakiane: *karpatskí Nemci*) esas grupo di parolanti di Germana linguo de Central Europa. La termino kreesis da Germana historiisto Raimund Friederich Kaindl (1866-1930) por nomar Germane-parolanta habitanti di regioni cirkum Karpati en Austria-Hungaria, la nordo di Rumania (Maramureș) e Rutenia, en la nuna Ukraina. Nun, ta termino uzesas nur por habitanti Germane-parolanta di Slovakia e Rutenia.

## Historio
Germani establisis su en nordala teritorio di Rejio Hungaria (teritorio qua nun apartenas a Slovakia) de la 12ma til la 15ma yarcento, nome pos l'invado da Mongoli en 1241. Probable ante existis kelka izolita koloniani en Pressburg (nun Bratislava). Germani ordinare laboris kom mestieristi o komercisti. Til cirkume la 15ma yarcento, l'administreri dil urbi en la regiono esis preske exkluzive Germani.

Dum la 19ma yarcento, quale ank eventis kun Slovaki, Germana populi qui habitis la nuna Hungaria koaktesis adoptar Hungara linguo e chanjar lia surnomi a Hungara surnomi por acensar ekonomiale e sociale. Ye la 28ma di oktobro 1918, kelka Germani qui habitis Késmárk (nun Kežmarok, Slovakia) deklaris loyaleso a Hungaria, kontre ke altri deklaris loyaleso a Chekoslovakia du dii pose.
Senkondiciona kapitulaco

**Senkondiciona kapitulaco** esas kapitulaco sen kondiciono, en qua nula garantii donesas a la kapitulacanta partio. En moderna epoko senkondiciona kapitulaci inkluzas maxim-multa-kaze garantii furnisita dal internaciona yuro. Anuncanta ke nur senkondiciona kapitulaco esas aceptebla metas psikologikala preso sur plu febla adverso. Forsan la plu remarkinda senkondiciona kapitulaco facesis dal Axo-povi dum la duesma mondomilito.
Blanka koloro

**Blanka koloro** esas maxim brilanta de kolori.

Homi perceptas ol kande lumo stimulas en egala quanto la tri tipi di kono-celuli en okulo. Vidala stimulo di pura blanka koloro ne havas nuanci.

On existas multa formi por krear blanka lumo. Suno esas la maxim konocata, elektrala inkandeco esas altra. Moderna formi inkluzas fluorecanta lampi e lumo-emisanta diodi. Generale, objekti qua reflektas granda parto di lumo qua recevas semblas blanka por observanti.
Kapitulaco

**Kapitulaco** esas kande soldati, nacioni od altra kombatanti haltas militar e tandem divenas militala kaptiti, sive kam individui o kande imperas da sua oficiri. Blanka flago esas komuna simbolo di kapitulaco, kam esas la gesto di erektar ipsa manui vakua ed aperta super sua kapo. 

Kande la partisi interkonsentas, la kapitulaco povas esar kondicionala, c.e. se la kapitulacanta partiso a submisar nur pos la vinkanto facas certa promisi. Altra esas la senkondiciona kapitulaco, kande la vinkanto facas nula promiso di traktato altre ke ta provisita da la legi di milito — maxim di qua esas estalata en konvencioni di Hague (1907) e konvencioni di Genève. Kustume intermilitanto aceptus senkondiciona kapitulaco nur se komplete nekapabladi durar la militado.
Spionado

**Spionado** enduktas guvernerio od individuo obtenita informo qua judikesas kom sekreta o konfidencala sen la permiso di tituliero dil informo. Spionado esas sekreta operaco ordinare nedezirinda e, maxim-multa-kaze, nelegala e punisebla per lego.

Ol esas subdivido di *informo kolekto* - qua, altralatere, povus obtenesar de publika fonti, uzanta perfekte legala ed etikala moyeni.
Listo pri prezidanti di Gruzia

La prezidanto esas la chefo di stato di Gruzia. Segun Gruziana konstituco, lu elektesas dal populo por 5-yara periodo e povas rielektesar por la sequanta foyo.

Yen la listo pri prezidanti di Gruzia de la nedependeso en 1990, til nun.

## Noti
* ¹ - de la 14ma di novembro 1990 til la 14ma di aprilo 1991 Gamsakhurdia uzis la titulo "Chefo di Supra Konsilistaro".
* ² - dum lua guvernisteso, Shevardnadze uzis la titulo "Chefo dil Konsilistaro di Stato"

## Videz anke
* Listo pri chefministri di Gruzia
Blanka Domo

**Blanka Domo** esas l'oficala domo e precipua loko di laboro por prezidanti di Usa.  Situata en 1600 Pennsylvania Avenue NW, Washington DC, la domo esis projetata dal Irlandan arkitekto James Hoban e konstruktita de 1792 til 1800.

Kolorizita en blanko e konstruktita en neoklasala stilo ol uzesabas kom oficala domicilo por omna Usana prezidanti de John Adams. Kande Thomas Jefferson enmenajis a la domo en 1801 ilu augmentis l'edifico per la helpo di arkitekto Benjamin Henry Latrobe, e kreis du kolonari.

En 1814 dum la milito di 1812, Britaniani brulis la domo. Fairo destruktis internajo ed avariis granda parto del externajo. Rikonstrukto komencis nemediate pose, ed en 1817 prezidanto James Monroe movis vers partale rikonstruktita domo.

La frazo "Blanka Domo" ordinare uzesas nunepoke kom sinonimo di Exekutiva Oficeyo dil prezidanto di Usa.
Arto

**Arto** esas la procedo o produkturo de intencale organizata elementi, por apelar a la sensi od emoci. Esas desfacila dicar quo esas o quo ne esas arto. Arto ne havas limiti ed on ne povas mezurar olu. Tamen, on povas ofte dicar quo esas artala verko, e quo ne esas. (Tale dicita) experti pri arto povas dicar quo esas bon arto e quo ne esas bon arto.

Homo facas utensili, instrumenti ed objekti por lua laboro, ma ofte lu facas li plu bela kam on bezonas. Tatempe homo zelas, ultre la beleso, ad ula artala kozo, e lu facas artala verko, o plu kurte, arto.

Karikatante on povas dicar ke artala verko ne havas ula praktika funciono. Artala verko devas nur esar bela o prizentar beleso. Do en precipua arto on kreas verki, qui donas plezuro a homi, sen ula praktikala uzo o funciono.

Per artala verko e per selekto di temo homo igar lua pensi vidanta. En arto on demonstras interna qualesi di ula objekto tra lua extera traiti.

Arto povas subdividesar en faki e, kelkafoye, ca faki povas grupigesar. Exemple, pikto, skulto, grab-arto, artala ceramiko, fotografo, cinematografio e komputeral arto kelkafoye nominesas "vidal arto". Artala ceramiko e skulto anke povas nomesar "plastic-arti".

Segun Friedrich Hegel, "arto" subdividesas en:
* arkitekturo
* skulto
* pikto
* muziko
* literaturo (poezio)
---
* danso (baleto, opero)
* cinemo
* televiziono
* desegnado, grafik-arto

Arto ed arteso povas revelar su anke en objekti di ordinara vivo, exemple, en mobli e specala utensili.
Movo

**Movo** esas fizikala vario di la pozeso di ula objekto dum la tempo. Movo ordinare deskriptesas segun rapideso, acelero, diplaso e tempo. Movo observesas da ligita referopunto a korpo e mezuranta la chanjo di lua pozeso relate altra referopunto.

## Referi
Amortisilo

**Amortisilo** esas mekanikal aparato intencata a diminutar o tenuigar shoko impulso, e dispersas cinetik energio maxim ofte en kaloro.

Multa fizikala principi povas esar uzita : perdaji di kargajo di fluido, friciono, konduto histerezala, e.c.
Lugo

**Lugo** esas chef-urbo di la samnoma provinco, en Galisia, Hispania. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 332 km².

L'urbo fondesis da Romano Paulus Fabius Maximus la yaro 25 aK, esanta la maxim antigua urbo di Galisia. Lua murego del epoko Romana deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro en 2000. Multa restaji del epoko Romana nun trovesas che Provincala Muzeo.

Nun, l'urbo havas importanta komerco e servadi, e l'universitato di Santiago de Compostela anke havas kampuso ibe.
Autobuso

**Omnibuso** od **Autobuso** esas granda veturo projetita por transportar pasajeri, qua cirkulas en la quarteri diversa di urbo, e haltas dum sua parkuro por lasar enirar (embarkar) od ekirar (desembarkar) la voyajanti quin lu transportas bloke po preco mikra.

L'origino di la vorto esis latina *omnibus*, qua signifikas "por omna (personi)".

Autobusi povas havar singla ferdeko o duopla ferdeko, e povas havar rigida framo od esar artikulita autobusi. Anke existas mikr-autobusi (kun 8 o 11 metri di longeso) ed autobusi kun apertita tekto, ta lasta plu komune uzata por turismo. Autobusi, segun modelo, povas transportar de 10 til 240 personi.

Autobusi uzesas kom publika transporto en urbi, kom transporto di studenti, ed anke por vehar longa disti, en regulala linei kun fixa trajeti, o por turismo. Pos la yari 1920a, la maxim multa autubusi uzas dizelo* kom kombustivo, ma altra modeli povas uzar elektro, gazolino, edc.

## Historio

La vorto *omnibus* kreesis en 1823 en Francia, e la vehili tiresis da kavali. Kelka historiisti konsideras ke Britaniana John Greenwood kreis l'unesma autobuso-sistemo en 1824, kande ilu kompris charioto kun plura sidili e komencis transporto-servo inter Pendleton e Manchester. Lia servo esis diferanta de la komuna dilijenco-servo pro ne oportar facar rezervo, e la duktero povus kolektar e pozar pasajeri irgaloke segun la demando.

La sistemo di autobuso en Paris komencis ye la 30ma di januaro 1828, ma en Francia l'unesma sistemo inauguresis en Nantes, en 1826. Lua kreinto, Stanislas Baudry, pioniris la sistemo en la du urbi. Lia staciono en Nantes esis avan un chapelo-fabrikerio nomizita "Omnès", qua havis Latina frazo "Omnes Omnibus" (signifikante "omna por omni") kom devizo. Balde la habitanti di Nantes komencis surnominar la vehili "omnibus". Kande Baudry komencis lua transporto-servo en Paris, ilu kreis entraprezo nomizita *Enterprise des Omnibus*.

Kande motorizita veturi remplasis kavali en 1905 on komencis uzar la nomo por ta veturi. En multa urbi, sistemi tirita da kavali komencis desaparar en fino di la 19ma yarcento o komenco di la 20ma yarcento, pos l'invento di interna kombusto motoro en 1895 da Karl Benz. En 1906 *omnibus automobile* (motorizita autobusi) komencis remplasar kavali, e lasta autobuso tirita da kavali vehis la 11ma di januaro 1913. En London, la sistemo tirita da kavali desaparis komplete ye la 4ma di agosto 1914.

Paralele al uzado di motori di interna kombusto eventis l'invento di troleo-autobusi, qui uzis elektro kom energio-fonto. L'unesma troleo-autobuso prizentesis publike en 1882 en Halensee, Berlin, Germanian imperio. L'unesma sistemo por pasajeri inauguresis en 1901 en Dresden.

Autobusi duris evolucionar dum la 20ma yarcento. Dum la yari 1950ab London adoptis la notora modelo *Routemaster*, qua divenis "ikono" dil urbo. Nuntempe, framari e motori di autobusi povas konstruktesar da kompanii quale Volvo o Mercedes Benz, kontre ke la korpi konstruktesas da altri, exemple Braziliana kompanio "Marcopolo"; o la sama kompanio povas konstruktar la vehilo komplete - inkluzite motoro, framaro e korpo -, exemple Hyundai Motor Company e sua modelo "Hyundai Universe".

## Referi
Virologio

**Virologio** esas la studio di virusi e viruso-simila agenti: lua strukturo ed evoluciono, lua moyeni por infektar ed explotar hosto-celuli per virusala genitado, lua interago kun hosto organismo fiziologio ed imuneso, la morbi quin li produktas, la tekniki per izolar ed kultivar li, e lua uzo en inquestado e terapio. Virologio judikesas kom fako de mikrobiologio e de medicino.
Mikrobiologio

**Mikrobiologio** esas la studio di mikroorganismi, vivanta organismi kun singla celulo, qui ne esas videbla per nuda okulo, anke nomizita mikrobi. To inkluzas eukarioti, exemple fungi e protisti, e prokarioti. Virusi e prioni, mem se ne strikte klasifikata kom vivanta organismi, anke studiesas dal mikrobiologio. Mikrobiologio ordinare inkluzas la studio dil imunologiala sistemo, od imunologio. Ordinare, l'imunologiala sistemi interagas kun patogena mikrobi; la du faki ofte intersektas. Pro to, multa universitati ofras kune la faki mikrobiologio ed imunologio.

## Referi
Regenero

**Regenero** esas la fakultato di rinovigo, restauro, e kresko qua facas genomi, celuli, organi, organismi, e biocirkumari risaltemeso(?) a naturala fluktuo od eventi qua produktas trublo o domajo. Omna speco esas kapabla di regenero, de bakterio a homi.  Ad lua maxim primara nivelo, regenero esas mediacita da molekulala procedi di DNA sintezo.  Regenero en biologio, tamen, precipue referas a morfogenezala procedi qui karakterizas la (fenotipala plastikeso) di traiti permisanta multa-celulala organismi a reparar e mantenar l'integreso di lua fiziologicala e morfologicala standi. Regenero ordinare regulesas da asexuala celulala procedi. Esas importanta notar ke regenero esas diferenta di genitado. Exemple, hidro facas regenero ma genitas da metodo di stekado.

## Referi
Gustave Flaubert

**Gustave Flaubert** (pron.: *gustaf-flober*; n. ye la 12ma di decembro 1821, m. la 8ma di mayo 1880) esis Franca skriptisto.

Ilu deziris atingar alta qualeso di skribado ed exakteso en singla frazo; il laboris lente, e produktis nemulta verki dum sua vivo.

Ilua maxim famoza romano, *Madame Bovary*, aparis en 1857; la skribado di la verko okupis Flaubert dum kin yari.

Lua romano *Salammbô* aparis ye la 24ma di novembro 1862. La skribado okupis Flaubert dum quar yari, ed il voyajis a Kartago en 1858 por obtenar idei por la verko. La rakonto esis pozata en Kartago dum la triesma yarcento aK, kande revolto di mercenarii eventis en Kartago, kurte ante la Unesma Punika Milito. Ca periodo esis deskriptata da Polybius, la Greka historiisto di ta ero, ilqua esis fonto por Flaubert. La skriptisto kreis rakonto di amoro inter Salammbô, filiino di Kartagana nobelo, e Matho, chefo di la mercenarii. La romano esis sucesoza, quale *Madame Bovary*.

## Citaji
Pedofilala movado

**Pedofilia aktivismo** esas medicinala, politikala e sociala internaciona movado qua defensas social aceptado di pedofilio e di la sexuala konsenta raporti inter adulti e pueri od adolecanti, e qua luktas por atingar, por ta skopo, sociala e yura chanji kom l' aboliso dil evo di konsento e l'elimino di pedofilio kom parafilio di la klasifiki di maladesi de la Mondal Organizuro pri Saneso, dil Usan Asociuro di Psikiatrio e di altra agnoskata institucuri. 

La movado aparis en Nederlando dum la yari 1950a] per l'impulso di inquestisti quale Frits Bernard e Edward Brongersma. Rapide aparis granda numero di asociuri pri defenso di pedofilio en multi landi. 

En la kuntexto di la revoluciono sexuala dil yari 1970a], la movado atingis transitala progreso vers lua skopi en Europa occidentala, precipue en Nederlando, ube esas grava historio di la pedofilia aktivismo, ma ol komencis retromarchar ekde yari 1980a].

## Referi
Slyudyanka

**Slyudyanka** (Ruse Слюдянка) esas urbo en la provinco Irkutsk, Rusia. Segun statistiki dil yaro 2017, ol havis  habitanti. Entote ol havas 38 km².

Ol fondesis en 1647 e divenis urbo en 1936. L'urbo esas importanta bifurko-staciono inter la Transsiberia fervoyo e la historiala ferovoyo Cirkum-Baikal.
Gardenokultivado

**Gardenokultivado** esas la praktikado di kultivo di planti en gardeni. En gardeni, ornamentala planti ofte kultivesas pro lua flori, foliaro o visual-aspekto, kun emfazo estetikala. Utila planti, exemple radikolegumi, foliolegumi, frukti e herbi kultivesas por konsumo, por produktar tinti, o por medicinala o kosmetikala uzo. En kelka kulturi, exemple Japoniana, gardenokultivado konsideresas importanta arto.

L'origino di la vorto "gardeno" (France: *jardin*, Italiane: *giardino*, Hispane: *jardín*, Germane: *Garten*, Angle: *garden*) probable esas Latina-Germana frazo *hortus gardinus*, signifikante "gardeno cirkondata da palisado", nam palisadi uzesis por protektar gardeni de animali. Gardenokultivado posible komencis poke pos la sedentariigo dil homo, kande homala grupi komencis kultivar kelka planti por medicinal o nutrival uzo.
Ornamentala planto

**Ornamentala planto** esas planti kultivata pro lia beleso. Li kultivesas en gardeni ed uzesas en peizajala projeti kom domala planti], tranchata por pozar en floro-vazi, e por expozo di specimeni. Kelka speci, exemple la blanka liliofloro (*Lilium candidum*) kultivesas kom ornamentala planto de l'Antiqueso, adminime de 3.000 yari ante nun.

## Referi
José Manuel Balmaceda

**José Manuel Emiliano Balmaceda Fernández** (1840 til 1891) politikisto, esis prezidanto di Chili de 1886 til 1891.
Ram Narayan

**Ram Narayan** (n. en Udaipur ye la 25ma di decembro 1927 - 9 ma di novembro 2024 ) esas Indiana muzikisto. Kom infanto ilu lernis plear *sarangi* (Indiana tradicional instrumento). En 2005 il esis premiziita per *Padma Vibhushan*.
Juan de Dios Martínez

**Juan de Dios Martínez Mera**, publik oficisto e politikisto n. ye la 8ma di marto 1875 til la 27ma di oktobro 1955, esis prezidanto di Equador de 1932 til 1933.
Alberto Guerrero Martínez

**Alberto Guerrero Martínez**, judiciisto e politikisto n. ye la 28ma di junio 1884 til la 21ma di mayo 1941, esis prezidanto di Equador dum tri monati, inter 1931 e 1932.

## Referi
Sexuala fetishismo

**Sexuala fetishismo**, od *erotika fetishismo*, esas la parafiliala sexual ecito qua ula persono recevas de reala objekto, o de specifika situeso. L'objekto o situeso di intereso esas nominita la **fetisho**, la persono *fetishisto* qua havas *fethisho* por ta objekto/situeso.

Sexuala fetishismo povas konsideresar sive augmentanta elemento a romantika/sexuala relato "atingita en ordinara voyi (exemple havanta la partnero portas partikulara vesto)", sive mentala maladeso/maladeso o sexuala prefero se lo produktas signifikanta psikosociala ditreso por la persono o havas detrimentala efekti pri importanta arei di lua vivo. 

## Referi
Astro di Vivo

**Astro di Vivo** esas blua, sis pintita stelo, konturizata per blanka bordo qua traktas vergo di Asclepius en la centro, origine desegnita e uzita en USA dal *National Highway Traffic Safety Administration*. Tradicionale en USA l'emblemo uzesas kom marko di atesto o certigo por ambulanci, ambulancisti ed altra EMS personaro. Internacione, ol indikas personaro e grupi qui facas urjanta medicinala servadi.

## Referi
Urjanta medicinala servadi

**Urjanta medicinala servado** esas tipo di servado qua furnisas urjanta suporto medikala, nome pos acidenti o kalamitati, e transporto efikiva e rapida por ke kuracato povas arivar a hospitalo o saneso-centro. Nun, existas moderna ambulanci od altra vehili por transporto di kuracati qui povas furnisar diversa vivo-suporti a kuracati, exemple tanki kun oxo, sondili e montrili por examenar la funcionado kordiala e la respirado, anesteziivi, utensili mor senmovigar brakii o gambi kun osti ruptita, etc. La profesionano qua laboras en ca servadi nomesas Ide "ambulancisto".

L'uzo di termino "urjanta medicinala servado" povas referar nur a suporto medikala ante arivo a hospitalo o saneso-centro por detaloza exameno e trakto dil problemo.

## Referi
Rektifikilo

**Rektifikilo** esas kompozanto elektronikala qua konvertas korento alternanta (qua periodale inversigas sinso) a korento kontinua (qua fluas en unika sinso). 

Rektifikili konsistas precipue ek diodi, qui uzesas kande la tenso di ekirado ne bezonas esar ajustata. Tamen, on povas uzar li asociita kun kondensatori por stabiligar la tenso.
George Michael

**George Michael** (n. **Georgios Kyriacos Panayiotou** ye la 25ma di junio 1963 til la 25ma di decembro 2016) esis Britaniana muzikisto, kompozisto e kantisto.

George Michael fameskis en la 1982 per la duopo Wham!, quan il komencis kun sua maxim bon amiko Andrew Ridgeley. La duopo esis extreme populara. Pos rupto inter l'amikeso di la duopo, George Michael duris sole, ed anke sole sucesis obtenar enorma populareso. Il vendis mondo-vaste 100 milion diski.

Pos esir kaptita en delikto di sexual ago kun viro en 1998, il arestesis da la polico en Los Angeles, Usa. Quik pos ilua liberigo il publike konfesis sua homeosexualeso e venjis l'aresto da la polico per video-filmeto en qua vira policisti kisis l'un l'altra.

## Referi
Korento alternanta

**Korento alternanta** esas korento elektrala qua chanjas di senco periode. La formo maxim uzita di korento alternanta esas sinuzoidala korento, precipua por komercala distributo di elektrala energio.

On devas dicernar :

* korenti *nur alternanta* do mezavaloro (kontinua kompozanto) esas nula, qua povas alimentar transformilo sen danjero.
* korenti alternanta kun kontinua kompozanto nulatempe alimentas transformilo.

## Historio

Che Usa Nikola Tesla en 1882 konceptis trifazita alterno. Paralele en Francia, Lucien Gaulard inventis transformilo. Ta du invencioni permisis surmontar la limiti impozita da uzajo di korento kontinua por distributo di elektro, lore laudita da Thomas Edison qua obtenis multa patenti relate kun ta teknologio.

## Avantaji
Kontre korento kontinua, la karakteri (tensiono/korento) di nur korento alternanta povas esar modifikas per envolvesi-transformo. 
Per transformo :
* La korento transportita da di alta tensiono linei subisas per Joule efekto maxim febla. Per dividinta simple da 10 l'intenseso di transportita korento, on divisas da 100 la perditi per rezistiveso esinta proporcione ad quadrato di korento-intenseso.
* Segun konstanta povo, on povas reduktar forte l'intenseso di korento alternanta da plupovigar lia tensiono.

## trifazita
Nur polifazita alternesi esas kapabla da furnisar altita povo. To esas trifazita qua uzesas pro elekt-transporto : tri cabli per omna fazi, kalquita di 120 gradi, e kablo por neutro, ligita a tero, ne transporto ma rekreita a loki ube esas bezonata.
Demi Moore

**Demi Gene Moore**, naskinta **Demi Gene Guynes** ye la 17ma di novembro 1962, esas Usana cinem-aktorino. El aparis unesmafoye en la televiziono-novelo *General Hospital* (1982–1984), ma el divenis maxim konocata pro elua partopreno en la cinematografuro *Ghost* (1990).

## Referi
Mark Zuckerberg

**Mark Elliot Zuckerberg** (n. 14 mayo 1984) esas usana entraprezisto, e la chefo di Facebook.

Il esas admiranto di Augustus, ed esas afliktata da reda-verda kolor-blindeso.

En februaro 2012 ilu posedis 28% del kompanio Facebook, ma 57% de la voto-yuro.

## Videz anke
* Facebook
* face book
* The Social Network

## Referi
Lionel Messi

**Lionel Andrés Messi** (n. en 1987) esas Arjentiniana futbalisto qua desde 2023 ludas por Inter Miami en Usa. Li antea en sua kariero ludadis por FC Barcelona en Hispania e Paris Saint-Germain en Francia. Apud sua rivalo, Cristiano Ronaldo, il es konsiderata kom la maxim futbolisto de la 21ma yarcento e unu di la maxim futbolisti en la historio de la ludo. Til la 27ma di februaro 2019, ilu ludis 408 partii e markizis 408 punti. Ye la 18ma di December 2022, il devenis mondiala championo kun la Arjentiniana naciona esquado.

## Barcelona
*    *La Liga*: 2004-05, 2005-06, 2008-09, 2009-10, 2010-11, 2012-13, 2014-15, 2015-16, 2017-18, 2018-19
*    *Copa del Rey*: 2008-09, 2011-12, 2014-15, 2015-16, 2016-17, 2017-18
*    *Supercopa de España*: 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018
*    *UEFA Champions League*: 2005-06, 2008-09, 2010-11, 2014-15
*    *UEFA Super Cup*: 2009, 2011, 2015
*    Mondala Klubala Kupo de FIFA: 2009, 2011, 2015

## Argentinia
*    Championo de la Mondala Kupo di Futbalo: 2022
*    Sub-championo de la Mondala Kupo di Futbalo: 2014
*    Sub-championo de la Kupo Amerika: 2007, 2015, 2016
*    Olimpiala ora Medalio: 2008
*    Mondala Kupo sub-20 FIFA: 2005

## Referi
Faina Georgiyevna Ranevskaya

**Faina Georgiyevna Ranevskaya** (de domo *Faina Girschevna Feldman*; n. ye la 27ma di agosto 1896 – m. ye la 19ma di julio 1984) esis Rusa cinem- e teatr-aktorino.

Esas konocita por lua aforismi.

* Vivo esas kurta promenado, jus ante l'eterna dormo.
* Solitareso esas domo qua havas telefono, ma l'unika sonado venas de la vekhorlojo.
* Vivo esas cielosalto: ek di utero, aden la tombo.
* Oldiganta esas tedanta, ma esas l'unika voyo por vivar longatempe.
* Pasas mea tota vivo natanta en kuveto di latrino, en papiliono stilo.
John Richard Nicholas Stone

**John Richard Nicholas Stone** (1913 til 1991) esis Britanian ekonomikisto qua recevis Nobel-premio pri ekonomiko en 1984.
David Hume

**David Hume** (1711 til 1776) esis Skota filozofo, historisto, ekonomikisto ed esayisto, konocita precipue por sua filozofiala empirikismo e skeptikismo. 

## Referi
Narkotigivo

**Narkotigivo** origine referis medicinala por ula psikoaktiva drogo kun kelka dorma-produktanta propraji. En Usa havas pose esanta asociita kun opiati, ordinara morfino e heroeno e sua derivaji kom hidrokodono. Nune la termino esas, neprecize definita e kustume havas negativa impliki.   Kande uzita en legala kuntexto en Usa, *narkotigivo* esas simpla un qua esas totale interdiktita, o un qua uzesas en violaco di strikta guvernala regulo, kom heroeno o morfino.

## Referi
Leonid Hurwicz

**Leonid Hurwicz** (1917 til 2008) esis Rusian-Usan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 2007.
Gerard Debreu

**Gerard Debreu** (1921 til 2004) esis Franca-Usana ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1983.
Insulo Baker

**Insulo Baker** esas senhoma atolo en Pacifiko cirkume  km sud-weste de Honolulu, Havayi. Lua tota surfaco esas 2,1 km². Ol apartenas ad Usa.

## Historio

Deskovrita en 1818 dal kapitano Elisha Folger, qua nomizis ol Nova Nantucket, memoriganta l'insulo di Nantucket, nune parto di Massachusetts, Usa. L'insulo recevis altra viziteri ed, en 1857 Usa prenis lua posedo. Lua depozeyi di guano explotesis de 1859 til 1878.

En 1935 Usa probis koloniigar l'insulo Baker, ma la plantacerii faliis e lua mikra habitantaro evakuesis en 1942, pos atako da Japoniani. Dum la Duesma mondomilito naval-infantrio Usana okupis ol. De la fino di la duesma mondomilito til nun l'insulo ne havas permananta habitantaro.

## Geografio
La klimato di Baker esas Equatorala kun poka pluvi, frequa venti e forta sunobrilo. Lua maxim alta punto jacas 8 metri sur la marala nivelo.

L'insulo ne havas arbori e lua vejetantaro konsistas ek 4 speci di gramini ed arboreti qui kreskas poke.
Burj Al Arab

**Burj Al Arab** esas luxoza hotelo lokizata en Dubai, Unionita Araba Emirii. Alta de 321 metri, ol esas la 4ma maxim alta hotelo en la mondo. Burj  Al Arab stacas sur artificala insulo 280 m extere de plajo Jumeirah, ed esas konektata a la kontinento per privata kurvala ponto. La formo di strukturo esas desegnata pro mimar seglo di navo. Kelkafoye deskriptata kam 'l'unika sep-stela hotelo en la mondo', sua klasifikuro ofte debatesas.
Ernest Renan

**Joseph Ernest Renan** (1823 til 1892) esis filozofo e literaturala kritikisto.

Esas maxim konocita por lua influiva historala verki pri frua kristanismo e sua politikala teorii, specale pri nacionalismo e nacionala identeso.

## Referi
Saneso-sistemo

Irga **saneso-sistemo** esas organizuro di personi, institucuri, e moyeni kun skopo furnisar flegado-servadi por grantar la bezoni pri saneso di la habitantaro.

Existas diversa saneso-sistemi en la mondo, kun diferanta historii e organizala strukturi. En kelka landi, la saneso-sistemo furnisesas da privata kompanii, kontre ke en altri, kombinesas esforci inter guvernerii, sindikati, religiala o karitatala institucuri, od altra koordinata korpi por furnisar saneso-servadi por tota o kelka habitanti. Tamen, flegado aranjo esis deskriptita tam ofte evolucione kam revolucionala. 

## Referi
Organizuro

**Organizuro** esas sociala grupo qua distributas taski por kolektala skopo.

Esas diverseso di legala tipi di organizuri, inkluzitanta: korporacioni, guvernerii, neguvernala organizuri, internacionala organizuri, armala forci, karitati, neporprofito societi, asociuri, kooperativi ed universitati.

## Referi
Kontreindiko

En medicino, **kontreindiko** esas stando o faktoro qua servas kom kauzo por ditenar certa medikala kuraco.

Kelka kontreindiki esas *absoluta*, signifiko ke ne esas racionala cirkonstanci por entraprezo segun la reguli. Exemple, pueri ed adolecanti kun virusala infektesi ne recevas aspirino nam la risko di sindromo di Reye,  e persono kun nutral alergio nulatempe manjus ta nutrivo.

Altra kontreindiko esas *relativa*, signifikas ke la kuracato esas sub plu alta risko di komplikuri, ma ke ta riski povas esar pezar plu kom altra konsideri o moderita da altra moyeni. Exemple, gravida muliero devus kustume evitar recevar X-radii, ma la risko povas esar plu granda kam la profito di diagnozo (e lore kuracanta) grava situo, exemple kun tuberkuloso. Relativa kontreindiki povas anke konsideresar *presorgi*, kom en Britaniana nacionala formularo.

## Referi
Varmeso-kondukto

En kalorala transfero, **varmeso-kondukto** esas speco di transfero di energio interna od inter korpi di materio, pro temperaturala gradiento. Kondukto signifikas kolizionala e difuzala transfero di cinetika energio di partikuli di ponderabla materio (kam distinta de fotoni). Kondukto eventas en omna formi di ponderabla materio, viskoza solidi, liquidi, gasi e plasmi. Kaloro spontane tendencas a fluar de korpo a plu alta temperaturo ad body a plu basa temperaturo. En l'absenteso di extera koaktanta flui, temperaturo diferi, pos duro, proximas varmes-equilibro.

En kondukto, la kaloro fluas tra la korpo ipsa, tam opozita a sua transfero da la bloko di la materio kam la konvekto, e da varmeso-radiaco. En solidi, esas pro la kombino di vibrado di la molekuli en treliso o fononi kun l'energio transportita da libera elektroni. En gasi e liquidi, kondukto esas pro la kolizioni e difuzeso di la molekuli dum sua hazarde movado. Fotoni generale ne kolizionas l'uno l'altro e termala transporto da elektromagnetika radiaco esas ne regardita kam kondukto di kaloro. En solidi, ne esas simpla separar transfero per fotoni de transfero per ponderabla materio, ma la distingeso povas esar facita plu facila en liquidi, ed esas sistematre facas en gasi.

## Referi
Guidobaldo del Monte

**Guidobaldo del Monte** (1545 til 1607) esis Italian astronomo e matematikisto. Il korespondis kun Galileo Galilei.
Temperaturala gradiento

**Temperaturala gradiento** esas esas fizilaka quanteso qua deskriptas en qua sinso ed ye qua grado la temperaturo chanjas la maxim rapideso proxim specala loko. Temperaturala gradiento esas dimensionala quanteso dicas en unaji di gradi (partikulare, temperaturala skalo) per unajo longeso. L'unajo por mezurar ol en la Sistemo Internaciona esas kelvin po metro (K/m).
Cissy Houston

**Emily "Cissy" Houston** (n. **Emily Drinkard** ye la 30ma di septembro 1933 til la 7ma di oktobro 2024) esis Usana kantistino di *[[soul]]*, *[[gospel]]* e *[[disco]]*. Pos kantar kune Roy Hamilton, Dionne Warwick, Elvis Presley ed Aretha Franklin, el komencis sola kariero e ganis du "Grammy"-premii, kom maxim bona kantistino di *[[soul]]*. El esis matro dil anke kantistino Whitney Houston, ed onklino di kantistini Dionne Warwick e Dee Dee Warwick.
Dionne Warwick

**Dionne Warwick** (n. **Marie Dionne Warwick** ye la 12ma di decembro 1940) esas Usana kantistino di R&B e soul. El esas nevulino di Cissy Houston e kuzino di Whitney Houston.
Herman Melville

**Herman Melville** (1819 til 1891) esis Usana skriptisto, maxim konocata pro lua libro *Moby-Dick*.

Ilua patro esis komercisto, qua mortis en 1832 kurte pos financala ruineso. De 1839 til 1844 il esis navano; ca periodo inkluzis baleno-expediciono. Ilua unesma romano *Typee* aparis en 1846. Ilua maxim famoza romano *Moby-Dick* aparis en 1851;  ca romano komence esis ne sucesoza, ma olua reputeso divenis granda dum la 20ma yarcento.
Rosie Huntington-Whiteley

**Rosie Alice Huntington-Whiteley** (n. ye la 18ma di aprilo 1987) esas Britaniana manekinino, cinem-aktorino ed entraprezistino. Inter altri, el laboris kom manekinino por linjo-fabrikanto *[[Victoria's Secret]]*, e kom aktorino en la fiktivajo-cinematografuro *Transformers: Dark of the Moon*, de la yaro 2011.
Constanţa

**Constanţa** esas urbo ed importanta portuo en Rumania. Lua metropolal areo, kun 14 altra vicina urbi, havis  habitanti en 2007 ed esas la duesma maxim granda de Rumania.
José Miguel Gómez y Gómez

**José Miguel Gómez y Gómez** (1858 til 1921) militisto (generalo) e politikisto, esis prezidanto di Kuba de 1909 til 1913.
Mortopuniso

**Mortopuniso** esas kondamnar ulu a morto pro kulpo di krimino. Krimini qui povas rezultar en mortopuniso konocesas kom *kapitala krimini* o *kapitala ofensi*. La termino kapitala naskigis de Latina *capitalis*, literale "pri kapo". For kapitala krimini esas origine uno punisita da tratrancho la kapo de korpo.

## Referi
Standardiero

**Standardiero** esas persono (soldato o civilo) qua portas standardo, c.e. sive standardo o neflexebla ma movema imajo, qua uzesas (ed ofte honorizita kom formala, vizuala simbolo di stato, princo, armeala unajo, edc.

Ta povas sive esar okazionala devo, ofte vidita kom honoro (note dum paradi), o permanenta ofico (anke en bataliagro); la duesma tipo havas mem duktita a ta tasko esanta reflektita en oficala rangotituli, exemple sublietnanto e korneto.