open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bernie Sanders

**Bernard "Bernie" Sanders** (n. ye la 8ma di septembro 1941), esas Usana politikisto. Depos 2007 ilu esas nedependa senatano por l'Usana stato Vermont. Lu famoze esas longatempe la precipua partisano por socialismo en l'Usana nacionala politiko. Il es un del kandidati por nominato prezidantala dil Demokrata Partiso. Il anke esis un de du chefa kandidati por la Demokrata kandidateso por la prezidantal elekto di 2016, ma perdis la kandidateso a Hillary Clinton. Sanders ofte parolas pri sua sucii pri plutokratio en Usa ed opozas neegaleso e povreso. Lu apartenas al min militema flanko dil Demokrata Partiso.

Ilu esis urbestro di Burlington de aprilo 1980 til aprilo 1989. Pose esis il nedependa reprezentanto por Vermont de januaro 1991 til 2007. Il esis ofta kandidato por la socialista Liberty Union dum la 1970ma yari.

Sanders konsideresas kom un del maxim influoza sinistra politikisti en Usa. Ad ilua kampanio prezidantala en 2016 on atribuas la kresko di socialista e socialdemokrata kandidati en la Usana politiko. Lua kampanio anke popularigis la praktiko di refuzar donacaji pekuniala del granda firmi e la sektoro financal.

Ilua fratulo Larry Sanders esas lokala politikisto por la Verda Partiso di Anglia e Wals en Oxford.

## Frua vivo
Sanders, naskinte en Brooklyn, New York ye la 8ma di septembro 1941, esas la filio di Elias Ben Yehuda Sanders e Dorothy "Dora" Sanders. Elias esis Poloniana Juda enmigranto ek Galicia, Dorothy naskis en New York kom filio di Rusa e Polonia Juda genitori. Ilua patro esis vendisto di farbo. Segun Larry Sanders la familio nultempe indijis manjajo o vesti, ma ofte ne povis sustenar plu granda spensi. Bernie Sanders dicabis ke esis frue klara por il ke politiko importas, dicinte ke l'elekto di Adolf Hitler e la Holokausto montris to.

Bernie Sanders studiis dum un yaro che Brooklyn College de 1959 til 1960 e lore movis a la University of Chicago, ube il aquiris BA en 1964. En Chicago il divenis aktivisto por la Civil Rights Movement.

## Urbestro di Burlington
Sanders divenis nedependanta kandidato por urbestro di Burlington ye 1980. Lua kandidateso esis sucesoza, ganante per majoritato di 10 voti. Sanders esis urbestro de 1981 til 1989.

Multa jurnalista organazuri traktis la elekto di Sanders kom stranjajo. Il lore decidis ke il bezonos sua propra kanali di komunikado.

Kom urbestro Sanders ofte kritikis Usana politiko en Latin Amerika.
Snorri Hjartarson

**Snorri Hjartarson** (n. la 22ma di aprilo 1906 til la 27ma di decembro 1986) esis Islandana skriptisto qua ganis la Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1981.
Sven Delblanc

**Sven Delblanc** (n. ye la 26ma di mayo 1931 til 15ma di decembro 1992) esis Suediana skriptisto qua ganis la Premio pri Literaturo de la Nordala Konsilantaro en 1982.
Alexandr Vladimirovich Popov (natisto)

**Alexandr Vladimirovich Popov** (n. la 16ma di novembro 1971) esas Sovietiana e Rusiana ex-natisto.

Ilu ganis du ora medalii (por 50m e por 100 metri-natado) e du arjenta medalii en l'Olimpiala Ludi en Barcelona, 1992.
Paulo Gracindo

**Paulo Gracindo** (n. **Pelópidas Guimarães Brandão Gracindo** la 16ma di julio 1911 til la 4ma di septembro 1995) esis Braziliana televizion, teatr e cinem-aktoro.
Granda Fairo di London

La **Granda Fairo di London**, qua destruktis multo di la urbo, komencis ye 2 di septembro 1666 e finis pos tri dii.

La fairo destruktis la mezepokala centro di London, e cirkume 13200 domi esis perdata. Ne-multa homi mortis. Pos la evento, projeti esis propozata por nova aranjuri di stradi; tamen la urbo esis ri-konstruktata utiligante la antea strado-aranjuro, la domi konstruktita de briki o stoni, ne de ligno.
Jimmy Zámbó

**Jimmy Zámbó** (n. **Imre Zámbó** ye la 20ma di januaro 1958 til la 2ma di januaro 2001) esis Hungariana pop-kantisto. Ilu suocidis acidentale en 2001. Ilu esis un ek la maxim granda pop-kantisti de Hungaria.
Templo di Bel

**Templo di Bel**, anke nomizita **Templo di [[Baal]]**, esis templo en Palmyra, Siria. La templo konsakresis por la Mezopotamiana deo Bel. La ruinuro esis la maxim bone prezervita templo en la tota Siria.

## La demoliso
Ye la 30ma di agosto 2015, *Associated Press* raportis ke Islamana Stato partale demolisabis la templo, segun testi. Habitanti di Palmira atestis ke la briki e la koloni jacita sur la tero, e nur un muro stacesis. La chef-antiquajisto di Siria Maamoun Abdulkarim, dicis malgre l'explozi apud la templo, la templo ankore stacis komplete. Tamen, ca raporti pruvesis falsa, kande l'UN konfirmis la demoliso dil templo pos examinir satelital imaji.
Nicolas Appert

**Nicolas Appert** (1749 til 1841) esis Franciana koquisto qua inventis metodo por prezervar nutrivi tra bolio en hermetika e sterila kontenanti, multa yari ante ke Louis Pasteur deskovris ke kaloro mortigis bakterii.
Kardinala nombro (linguistiko)

En linguistiko, note en tradicionala gramatiko, **kardinala nombro** esas vortospeco uzata por kontar, exemple l'Idala vorti *un*, *du*, *tri*, edc, ma anke kompundi, exemple *triacent-e-quaradek-e-du*. Kardinala nombri klasifikesas kam definita numerali e relatas kun ordinala nombri, tala *unesma*, *duesma*, *triesma*, edc.

## Videz anke
* Kardinala nombro por la relato-uzo en matematiko

## Referi
Pakistan Journal of Botany

La ***Pakistan Journal of Botany*** (*Pakistana revuo di botaniko *en Ido) (imprimala: ISSN&nbsp;[//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0556-3321 0556-3321], interretala: ISSN&nbsp;[//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:2070-3368 2070-3368], CODEN: PJBB6) esas ciencala revuo pri botaniko publikigata da la *Pakistan Botanical Society*. La revuo fondesis en 1969 e publikigas kompleta evaluado-pero exploro-artikli. Segun la *Journal Citation Reports*, lua 2009a efekto-faktoro esas 0.520. nun lua kontenajo esas disponebla de 2003 til nun. Or, pro la parfineso di la Digitalization Project, komencita en 2003 da Muhammad Ashraf, omna edituri esos disponebla dop 1969.

## Extera ligilo
* oficala retosituo
Kontrato di Petrópolis

**Petrópolis-kontrato** esis pakto pri paco signatita da Brazilia e Bolivia ye la 17ma di novembro 1903 che urbo Petrópolis. La pakto stipulis ke Bolivia cedus  km² di teritorio a Brazilia, korespondanta preske tote a nuna Braziliana stato Acre. Ante, en 1867, tra la *Pakto pri Paco ed Amikeso* Bolivia cedis  km² qua nun apartenas al stato Amazonas.

Inter la motivi por la cedo esis ke la regiono koloniigesis da Braziliani, qui eniris Boliviana teritorio por explotar kauchukofigieri dum l'epoko konocata kom *febro dil kauchuko*, e la su-levo dil habitantaro kontre Bolivian administrado.

Kambie por la teritorio, Brazilia aceptis
* konstruktar ferovoyo qua posibligus transportar Boliviana produkturi til urbo Porto Velho, en nuna Rondonia, nam rivero Madeira ne posibligas navigado en la regiono
* cedar  km² di teritorii a Bolivia
* posibligar Bolivia navigar tra Braziliana fluviala voyi til oceano Atlantiko
* posibligar Bolivia konstruktar dogani en l'urbi Corumbá, Manaus, Belém ed en altra urbi de la frontiero
* pagar £  punda-indemno a Bolivia (equivalanta nun a plu kam 290 milion dolari).

Brazilia efektigis tota demandi dil kontrato. La ferovoyo Madeira-Mamoré inauguresis en 1912, quankam ol ne atingis urbo Riberalta, pro problemi en la tereno. La ferovoyo kustis US$ 33 milioni, e 3600 laboristi mortis pro malario o flava febro.

## Videz anke
* Acre
* Ferovoyo Madeira-Mamoré
* José Plácido de Castro
Amalie Haizinger

**Amalie Haizinger** (n. ye la 6ma di mayo 1800 til la 10ma di agosto 1884) esis Germanian aktorino.

Haizinger komence en 1818 per lua bona pleado, en 1829 lu pluvastigis a Paris, London, e Santa Peterburg, e depos 1846 employesis da Burgteatern en Wien.

## Fonti
* Carlquist, Gunnar (red.) (1932). Svensk uppslagsbok. Malmö: Svensk Uppslagsbok AB:s förlag, band 12 s. 304-05.
Mons Maraldi

**Mons Maraldi** esas monto sur la nordesta parto di la luno. La longeso di la monto esas 15&nbsp;kilometri longa e 1.3&nbsp;kilometri alta. La nomo prenesis de la Italian astronomo Giovanni Domenico Maraldi.

Mons Maraldi jacas sur la westa bordo di la mikra lunmaro Sinus Amoris, e nordesta de la kratero Maraldi. Cikum 100&nbsp;kilometri westa de Mons Maraldi esas la loko ube Apollo&nbsp;17 decendis, apud Mons Vitruvius. Cirkum 50&nbsp;kilometri adnorda jacas la kratero Franck.

## Anke videz
* Listo di lunmonti
* Listo di lunmari
* Listo di lunkrateri

## Fonti
* Rükl, Antonín, Mondatlas, Prag 1990
Nirvana

**Nirvana** esis rock-bando formacita en Aberdeen, Washington en 1987, qua judikesas kom un ek la maxim influinta bandi de la yari 1980a e 1990a. La bando separis su pos la morto di Kurt Cobain en 1994, diversa membri komencis nova bando, exemple Foo Fighters, da exmembri Dave Grohl e Pat Smear, e Sweet 75, da Krist Novoselic.

## Videz anke
*[[Smells Like Teen Spirit]]* (1991)

## Albumi di ateliero
* *Bleach* (1989)
* *Nevermind* (1991)
* *In Utero* (1993)
Caraguatatuba

**Caraguatatuba** esas urbo an la norda litoro di Braziliana stato Sao Paulo. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 484,95 km². Ol distas 178 kilometri de la chef-urbo dil stato.
Lascaux

**Lascaux**, en sud-westa Francia, esas situo di kaverni qui esas notinda pro lia prehistoriala pikturi.

Li deskovresis ye la 12ma di septembro 1940 da quar yunuli e lia hundo. En 1948 ol apertesis unesmafoye por publika regardo. La pikturi facesis forsan cirkume 17 000 yari ante nun; la plu multa montras animali exemple kavali, cervi e bizoni. La kaverno klozesis en 1963 pro dicernebla domajo di la imaji konsequante di la respirado di la vizitanti; aceso pose esis restriktata a kelka vizitanti dum semano. Pos la instalo di aero-regulozigili en 2001 esis kresko di ulsorta moldi, pri quo nuntempe esas desquieteso.
Chicharito Hernández

**Javier "Chicharito" Hernández Balcázar** (n. ye la 1ma di junio 1988) esas Mexikiana futbalisto qua nune ludas por l'Angla esquado *West Ham United *, e por Mexikiana nacionala esquado.
La rekurso di la metodo

***La rekurso di la metodo ***(Hispane: *El recurso del método*) esas Mexikiana-Kubana dramato-cinematografuro direktita da Miguel Littín. Ol fondesis sur samnoma romano skribita da Alejo Carpentier. Ol partoprenesis la Film-festo di Cannes en 1978. La cinomatografuro ank elektesis kom la Kubana konkursanto por l'Oscar-premio pri maxim bona cinematografuro en stranjera linguo ye la Festivalo di *Oscar* di 1978, ma ne aceptesis kom nominato.

## Aktori
* Nelson Villagra - El Primer Magistrado
* Ernesto Gómez Cruz - Cholo
* Salvador Sánchez - Peralta
* Reynaldo Miravalles - Oberst Hoffmann
* Raúl Pomares - Generalo Galván
* Katy Jurado - La Mayorala
* Alain Cuny - akademikisto
* Gabriel Retes - studento
* María Adelina Vera - filiino dil prezidanto
* Roger Cudney - kapitano dil armeo
* Didier Flamand
* Denis Perrot
* Monique Perrot
* Jacques Rispal
* Idelfonso Tamayo - Miguel Estatua
## References
Tärnaby, komono di Sala

Koordinato: [//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=sv&pagename=T%C3%A4rnaby,_Sala_kommun&params=59_49_43_N_16_42_23_E_region:SE 59°49′43″N 16°42′23″Ö&#xFEFF; / &#xFEFF;59.82861°N 16.70639°Ö&#xFEFF; / 59.82861; 16.70639]

**Tärnaby** esas loko en la komono di Sala en Västmanland.

Tärnaby jacas en Tärna.

Tärnaby jacas apud la riksväg 70 cirkum dek kilometri sud-esta de Sala e cirkum tri kilometri nord-westa de la Tärna kirkurbo. La urbeto jacas esta de Sagån, qua implikas ke lu jacas en la komtio di Uppland. Sagån jacas en la frontiero inter Uppland e Västmanland.

La urbeto havas unfamiliodomi e farmeyi.
Tito Guízar

**Federico Arturo "Tito" Guízar Tolentino** (n. la 8ma di aprilo 1908 til la 24ma di decembro 1999) esis Mexikiana cinem-aktoro.
Duolingo

**Duolingo** esas gratuita utensilo por lernar diversa lingui. Duolingo havas cirkume 40 diferanta lingui, e havas plu multa kam 100 milioni uzanti. Duolingo existas ed uzebla en la retosituo, ma anke havas programi por portebla telefonili quala iOS, Android e Windows Phone.

## Kursi
Kursi en Angliana (de l'unesma a la lasta):
* Hispaniana
* Franciana
* Germaniana
* Italiana
* Portugalana
* Nederlandana
* Irlandana
* Suediana
* Daniana
* Turkiana
* Norvegiana (Bokmål)
* Ukrainana
* Esperanto
Kursi en Angliana qua ne finesas:
* Rusiana
* Hungariana
* Poloniana
* Vietnamana
* Rumaniana
* Hebrea
* Grekiana
* Hindi
* Kingon
* Yidish
* Chekiana

## Premii
Duolingo recevis multa premii dum la yari. Olu recevis iPhone App of the Year (iPhone programo di la yaro) da Apple en 2013, Best Education Startup (Maxim bona eduktado-starto) dum la 2014a Crunchies, ed esis la maxim deskarginta edukto-programo ye la Google Play en 2013 e 2014.

## Extera ligili
*
Álvar Fáñez

**Álvar Fáñez** esis un ek la precipua kapitani dil rejulo Alfonso la 6ma di Leon, sive dum la konquesto di la *Taif*-o (mikra princio) de la nordo, sive en la ripopulizo dil teritorii prenita de la Mohamedani, sive en la defenso kontre la expanso dil imperio Almoravida.
Rejio Kastilia

La **Rejio Kastilia** (Latino: *Regnum Castellae*) esis un ek la Mezepokala rejii di Iberia. Ol naskis kom autonoma politikala ento ye la 9ma yarcento, esinta komtio vasala de Leon, e divenis "rejio" dum la 11ma yarcento. Lua nomo venas de la granda quanteso di kasteli qua trovabis en lua areo.

## Videz anke
* Listo pri monarki di Kastilia
Mezepokala literaturo

On parolas pri **mezepokala literaturo** kande referas ad omna verki skribita dum Mezepoko t.e. dum la mil yarcenti pasinta de la falo dil Romana Imperio til la fino dil 15ma yarcento.
Komparo inter Ido ed Esperanto

Malgre ke Ido esas decendanto di Esperanto, ibe existas multa diferanti inter Ido ed Esperanto. Ido kreesis en la komenco di la 20a-yarcento pro esar skismo de Esperanto, qua kreesis en la fino di 19a-yarcento.

## Historio

## L'alfabeto

## Nombri

## Gramatikala formi

## Pronomi

# *vi* esas kustume uzata en ica cirkonstanco, nam la pronomo "ci" nur existas teorie ed olu preske nulatempe esas praktike uzata.
# *tiu*, quankam ne personala pronomo, esas kustume uzata en ica cirkonstanco, nam multa parolanti havas problemo uzar la pronomo "ĝi" por homi pro influo di altra lingui.

## Specimeni
### [[Universala deklaro pri homala yuri]]

### [[Patro nia]]

## Referi
Dinastio Qing

La **dinastio Qing** (Chiniane: 清朝) esis la lasta imperiala dinastio di Chinia, e regnis de 1644 til 1912 kun kurta restituco en 1917. Ol sucedis la dinastio Ming e sucedesis da Republiko Chinia. La multi-kulturala imperio Qing duris dum preske tri yarcenti, e formacis la bazo di moderna Chiniana stato.

La dinastio Han fondesis dal klano Yurchen, populo qua habitis regiono proxim fluvio Amur, inter la nuna Rusia e Popul-Republiko Chinia. Ca populo pose konocesis kom Mandjuriani. Nurhachi, chefo dil Yurchen, komencis organizar populi de la nordo di Chinia (Mandjuriani, Han e Mongoli) sub chefeso di militala chefi lokala. En 1616 ilu proklamis tale nomizita "tarda dinastio Jin". En 1636, ilua filiulo Hong Taiji proklamis tale nomizita "dinastio Qing". Ilua nepotulo, imperiestro Kangxi, plusolidigis kontrolo, manteninte Mandjuriana identeso, adoptis Tibetana Buddhismo e mantenis elementi de Konfuceismo. Oficisti de etnio Han laboris kune Mandjuriani. La dinastio anke kontrolis Tibet e Mongolia.

Dinastio Qing atingis lua apogeo dum la regno dil imperiestro Qianlong (1735-1796), e pose gradope dekadis. La habitantaro kreskis ed atingis cirkume 400 milion individui, tamen l'imposti e la revenui dil guvernerio kreskis multe min kam la habitantaro, e to pose efektigis fiskala krizo. Pos l'unesma Opiumo-milito (1839-1842), extera povi impozis a Chinia tale nomizita "neegala traktati". La revolto di Taiping (1850-1864) e la revolto di Dungan (1862-1877) produktis la morto di 20 milion personi, la maxim multa pro famino.

## Imperiestri
Robin van Persie

**Robin van Persie** (n. ye la 6ma di agosto 1983) esas Nederlandana futbalisto, qua ludas por Nederlandana futbalo-esquado e por Turkiana klubo *Fenerbahçe*.
Juan Pablo Montoya

**Juan Pablo Montoya Roldán** (n. ye la 20ma di septembro 1975) esas Kolumbian automobilisto pri Formulo 1.
Vanessa-Mae

**Vanessa-Mae Vanakorn Nicholson** (n. la 27ma di oktobro 1978) esas Britaniana violinisto naskinta en Singapur. Milioni di CD kun lua muziki vendesis en tota mondo, ed en 2006 el esis la maxim richa muzikistino de Unionita Rejio.

En 2014 dum Vintrala Olimpiala Ludi en Rusia, el konkursis por Tailando en Alpala skiado, sub la nomo **Vanessa Vanakorn**.

## Referi
Martin Sheen

**Martin Sheen** (n. kom *Ramón Antonio Gerardo Estévez* ye la 3ma di agosto 1940) esas Usana cinem- e televizion-aktoro, ed aktivisto pri paco. Ilu ganis internaciona notoreso pro lua rolo kom kapitano Benjamin Willard en la cinematografuro *Apocalypse Now* (1979). Ilua filii, Emilio Estevez, Ramon Estevez, Charlie Sheen e Renée Estevez ank esas aktori.
Ndebele-linguo

**Ndebele-linguo** povas esar:
* Suda-Ndebele-linguo parolata ed oficala en Sudafrika
* Norda-Ndebele-linguo, parolata en Botswana e Zimbabwe, ed oficala en Zimbabwe.
Suda-Ndebele-linguo

**Suda-Ndebele** od anke **Transvaala Ndebele-linguo**, **isiNdebele** o **Nrebele** esas Afrikana linguo qua apartenas a Nguni-grupo de Bantua lingui e parolesas en Sudafrika.
Batalio di Guadalete

**Batalio di Guadalete** esis batalio inter Mohamedani e Vizigoti ula dio inter la 16ma e la 19 di julio 711 proxim la fluvio Guadalete, qua rezultis en vinkeso por Vizigoti e l'expanso di Berberi tra la peninsulo.

Segun fonti konocata, l'invado komencis kande trupi komandita da Ṭāriq ibn Ziyād trairis stretajo di Gibraltar dum la nokto de la 27ma til la 28ma di aprilo 711. Vizigota rejulo Rodrigo esis en la nordo di la peninsulo en milito kontre Baski, en Pamplona. Ilu recevis l'informo pri l'invado cirkume du o tri semani pose. Rodrigo organizis armeo (pose kalkulita dal historiisto Roger Collins en cirkume  soldati) por luktar kontre cirkume  Mauri.

Segun kroniki, la batalio eventis en loko nomizita *Wadi Lakka* dal Berberi. Berbera trupi cirkondis la trupi de Rodrigo ed atakis rapide e forte. Rodrigo perisis en la batalio.

La batalio di Guadalete esis decidiginta por la komenco dil avanco di Mohamedani tra Iberia.

## Referi
P. T. Barnum

**P. T. Barnum** (**Phineas Taylor Barnum** n. 1810 en Bethel, Connecticut til 1891 en Bridgeport, Connecticut) esis notora Usan artisto di cirko e entraprezisto.
Aquedukto di Segovia

L**'aquedukto di Segovia** esas Roman aquedukto en Segovia, Kastilia e Leon, Hispania. Ol konstruktesis dal Romani cirkume l'1ma yarcento, por transportar aquo de Fuenfría a Segovia, distanta 17 kilometri de la fonto. Lua maxima alteso esas 28 metri.
Bhagavad Gita

**Bhagavad Gita** esas Hindua santa skribajo, skribita en la Sanskrita kom parto dil Hindua epikajo Mahabharata.
30 di februaro

**30 di februaro** trovesas en kelka kalendariari, ma ne en la Gregoriala kalendario. 30 di februaro uzesas kom sarkasma dato por referar ulo qua nulatempe eventos.
Batman

**Batman** esas la precipua karaktero di la Batman kartuni e cinematografuri. Batman kreesis da Bill Finger e Bob Cane por DC Comics.
Andrej Bajuk

**Andrej Bajuk** (18 di oktobro 1943 til 16 di agosto 2011) ekonomikisto e politikisto, esis chefministro di Slovenia dum poka monati en 2000.
Karolus la 5ma di Germania e la 1ma di Hispania

**Karolus la 5ma, Santa Romana imperiestro** (Prinsenhof, 24 di februaro 1500-Cuacos de Yuste, 21 di septembro 1558) esis imperiestro di Santa Romana Imperio de 1520 til 1558, e rejo di Hispania sub la nomo *Carlos la 1ma* de 1516, uniganta talemaniere en singla persono la kroni di Kastilia, Aragon e Navara. Kom rejo di la Nova Mondo il disponis pri granda revenuo. Rapide pos ilua morto l'imperio kruleskis.
Blues

**Blues** esas muzikala jenro e muzikala formo qua originis en Afrikan-Usana komunitati de la sudo di Usa, proxim la fino dil 19ma yarcento. La genero kunfuzas tradicional Afrikana muziko kun Europana tradicionala muziki, kun *spirituals* (religioza muziko), laborokansoni, krii e kanti, e rimizis simpla kansoni. La formo di *blues*, ubiqua en jazo, rhythm and blues e rock and roll distingesas per la modelo "klamo-e-respondo", e per propra muzikala skalo ed harmoniala progresiono. Altra muzikala jenri influesis dal *blues*, exemple *ragtime*, jazo, *bluegrass*, *[[rhythm and blues]]*, *[[rock|rock and roll]]*, *[[funk]]*, *[[heavy metal]]*, *[[hip-hop]]*, *[[country]]* e pop-muziko.

La nomo *the blues* referas la *blue devils* ("blua diabli"), la depreso e la tristeso. Un ek l'unesma referi a *blue devils* trovesas en la farso *Blue Devils, a farce in one act*, de 1798, da George Colman, la Yuna. En la muziko Afrikan-Usana, la vorto *blues* aparis unesmafoye en 1912, signifikanta depreso.

Omna kansoni *blues* uzas gitaro dum kurta o longa tempo, e kanto esas fakultativa.

## Referi
Martinus Beijerinck

**Martinus Willem Beijerinck** (n. ye la 16ma di marto 1851 til 1ma di januaro 1931) esis Nederlandana mikrobiologiisto qua judikesas kom un ek la la patri di virologio. Ilu studiis morbo qua afektis tabako, e deskovris ke ol ne kauzesas per bakterio, ma posible per altra agenti plu mikra kam bakterii, quin ilu nominis virusi.

## Referi
Obstetriko

**Obstetriko** od **akush-arto** esas brancho de la medicino qua traktas kun gravideso, parturo, e kun la periodo posparturo. Akush-arto esas la profesiono plu relatanta a la naturala procedo kun basa riski.
Truman Capote

**Truman Capote** (n. **Truman Streckfus Persons** la 30ma di septembro 1924 til la 25ma di agosto 1984) esis Usana skriptisto.
Carl Nielsen

**Carl August Nielsen** (n. ye la 9ma di junio 1865 til la 3ma di oktobro 1931) esis Dana kompozisto.

Ilu naskis che Dana insulo Funen. Il studiis ye la Rejala Dana Akademio di Muziko, ed en 1889 il divenis violinisto en la Rejala Dana Orkestro e restis ibe dum 16 yari. Ilua simfonio no. 1 esis unesmafoye pleata, da ta orkestro, en 1894; la sisesma e lasta simfonio aparis en 1925. Ilua kompozuri esis ne bone konocata internacione dum ilua vivo, ma li divenis plu multe audata pos la duesma mondomilito.
Spaco-paromo Atlantis

La unesma misiono di **Spaco-paromo Atlantis** komencis ye la 3ma di oktobro 1985 ye la kosmodromo di Kennedy en Florida,  Ol portis kin voyajanti, e la flugo duris til 7 di oktobro. En posa misioni di Atlantis, diversa taski esis facata; partikulare, ol portis plura importanta parti a la Staciono Kosmala Internaciona (ISS).

Olua 33ma e lasta flugo eventis en julio 2011; to anke esis lasta flugo di irga spaco-paromo. En ta 33 flugi, Atlantis facis entote 4848 orbiti di Tero.
Treno di granda rapideso

**Treno di granda rapideso** (TGR) o **kuglo-treno** esas treno qua povas vehar per rapideso plu granda kam 200 km/h en ordinara treno-voyi o per rapideso plu granda kam 250 km/h en specala treno-voyi, segun stipuli da UIC (Internaciona Fervoyala Uniono).

Lua granda rapideso posibligas a lu konkurencar kun avioni e superesar autobusi od automobili en voyaji longa de poka centi de kilometri. Ol judikesas kom la maxim sekura transportomoyeno en la mondo, kun rara acidenti dum sua historio.

L'unesma lineo di treno di granda rapideso - Tōkaidō Shinkansen, longa de 515.4 km - inauguresis ye la 1ma di oktobro 1964 en Japonia. La treni uzis kom energio-fonto elektro, furnisita ye 25kV en alternanta korento, ed atingis maxima rapideso di 210 km/h. Lua lokomotivi - entote  - fabrikesis de 1963 til 1968. La normo por rot-eskarto en lua lineo esis  mm.

*Shinkansen*-treni ordinare retretesas pos 15- o 20-yara uzado, kontre 30 o plua yari por ordinara treni. Nun, 27 ek l'originala *Shinkansen*-treni prezervesas.

La duesma lando qua adoptis treno di granda rapideso esis Unionita Rejio, kun *Class 370*-treno, konocata kom APT-P (Avancata Prototipo di Treno por pasajeri) en 1980. APT-P-treni anke uzis 25kV-elektro, quankam experimentala treno qua konstruktesis dum la yari 1970a uzis naturala gaso en lua propulsanta turbino.

Nune la maxim rapida treni di granda rapideso uzas magnetala levo vice roti, e desegnesas por voyajar ye 500 km/h, exemple la treno *Transrapid*, projetita en Germania ed uzata en la Popul-Republiko Chinia.

## Referi
Joseph Rotblat

**Joseph (Józef) Rotblat** (n. la 4ma di novembro 1908 til la 31ma di agosto 2005) esis Poloniana fizikisto. Ilu partoprenis en la grupo qua konstruktis l'unesma atom-bombo (Manhattan-projeto) ma abandonis ol pro kazo di koncienco.

Pose, ilu fondis Pugwash-organizuro kontre nukleara armi. Ilu recevis la Nobel-premio pri paco en 1995.
Ávila

**Ávila** esas chef-urbo di la provinco samnoma, en la regiono Kastilia e Leon, Hispania. Segun statistiki de 2014, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 231,9 km².
Mezepokala literaturo Hispana

**Mezepokala literaturo Hispana** esas omna literaturala verki skribita da Hispani de cirkume la komenco dil 13ma yarcento til la fino dil 15ma yarcenti. La verki di refero por ica dati esas la *[[Cantar de mio Cid]]*, di qua manuskripto maixm anciena esus di 1207, e La Celestina, di 1499, verko di transito vers la Renesanco.

Tala kom montas la glosi uzita en Kastilia por explikar Latina termini, en la fino dil 10ma yarcento la Latina parolata esis tre longe di lua origini (komencanta lua evoluciono ver la diferanta Latinida linguo dil peninsulo), on mustas kompreni ke orala literaturo esus produktita per la Kastiliana de multe ante kam la skribita literaturo.

Tale montras, altralatere, la fakto ke plura autori de inter mezi dil 9ma yarcento e la fino dil 11ma povus inkluzar, en la fino di lia poemi en l'Arabiana o la Hebrea, versi que, en ula kazi, esis specimeni di tradicionala poezio per Latinida linguo, qua konocesas kom *jarcha*.
Caius Lutatius Catulus

**Caius Lutatius Catulus** (n. c. 275 aK) esis Romana konsulo e militisto. Ilu komandis floto Romana qua luktis kontre e vinkis Kartagani che batalio dil insuli Egadi, dum l'unesma punika milito.

Ilu divenis Romana konsulo en 242 aK.
Aziz Sancar

**Aziz Sancar** (n. ye la 8ma di septembro 1946 en Savur, Mardin, Turkia) esas Turkiana biokemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio en 2015 kun Tomas Lindahl e Paul L. Modrich.

## Referi
Paul L. Modrich

**Paul Lawrence Modrich** (n. ye la 13ma di junio 1946 en Raton, Nova-Mexikia, Usa) esas Usana fiziko-kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio en 2015 kun Tomas Lindahl e Aziz Sancar.

## Referi
Tomas Lindahl

**Tomas Lindahl** (n. ye la 28ma di januaro 1938 en Stockholm, Suedia) esas Sueda kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio en 2015 kun Paul L. Modrich e Aziz Sancar.

## Referi
Debbie Meyer

**Deborah Elizabeth "Debbie" Meyer** (n. la 14ma di agosto 1952) esas Usana natistino qua ganis tri ora medalii en l'Olimpiala Ludi en México, 1968 por 200 metri, 400 metri e 800 metri mixita stili.
Historio di Islamo

La **historio di islamo** koncernas la religo islamo e lua adheranti, nomizita Mohamedani. Mohamedani e lua religio impaktabis en politikala, ekonomiala, e militara historio di Proxim Oriento, ube jacas lua radiki. Pro absenco di historiala e arkeologiala registri, on kredas ke islamo originis en Meka ye la 7ma yarcento.

Un yarcento pos la morto di Muhamad, Mohamedana imperio expansis de Al-Andalus weste, til Indus-valo este. Mohamedana civilizuro kreis diversa centri di difuzo kulturala, e produktis remarkinda ciencisti, astronomi, matematikisti, mediki, flegisti e filozofi dum tale nomizita "Ora epoko di Islamo".

Dum lasta parto di Mezepoko, la Mongola invadi e la perdo di habitantaro pro bubonala pesto febligis la tradicionala centro di Mohamedana mondo (de Persia til Egipto) e la Otoman imperio povis konquestar la maxim granda parto diAraba-parolanta arei, kreante Mohamedana mondo-povo denove, quankam un qua ne povis dominacar la defii dil moderna ero. Pose, dum la 18ma e la 19ma yarcenti, multa Mohamedana regioni falis sub influo di Europana Granda Povi. 

Pos l'Unesma mondomilito, l'Otomana teritorii partigis en plura landi pro tale nomizita "kontrato di Sèvres".
Umayada kalifio

**Umayada kalifio** (Arabe: *الخلافة الأموية*; *Al-Khilāfat al-ʾumawiyya*) esis la duesma ek la quar maxim granda Islamala kalifii establisita pos la morto di Muhamad.
Pirrhus

**Pirrhus**, rejo di Epirus, esis decendanto di Ahileus per lua matro, e di Herkules per lua patro, havis en lua agitema mento la projeto konquestar la mondo; konstatante la potenteso dil Romani, il konsultis l’oraklo di Apollo pri la konkluzo dil milito quan il intencis entraprezar kontre li. Ilu recevis de la Deo respondo dusenca, e qua, en la Latina, signifikis samatempe: Yes, Pirrhus, tu povos uladie vinkar la Romani. Yes, Pirrhus, la Romani uladie povos vinkar tu.

Pirrhus interpretas ca oraklo segun lua deziro; e, por sokursar Tarentum, deklaras milito a Roma. Il fugigas, proxim Heraklea, konsulo Levinus, ilqua esis trublita lor l’aparo dil elefanti, tillore nekonocata en Italia. Vidante la Romani qui restis sur la bataliagro, omni vundita adavane, Pyrrhus klameskas: «Kun tala soldati, me povabus balde konquestar la tota universo.»

Lua amiki gratulas il: «quala importo povas havar a me, lu respondas, tala vinko kande me perdas l’elito di mea armeo?» Il iris kampar ye duadek milii
de Roma e retrosendis sen ransono la militkaptiti a Fabricius. Kande il vidis riaparar Levinus kun nova trupi: «Me havas, lu dicis, kontre la Romani la fato di Herkulo kontre la hidro.» Vinkita da Curius e Fabricius, il fugas a Tarentum e transiras a Sicilia. Balde il rivenas ad Italia, en Locri, e probas spoliar la trezori di Proserpina; ma naufrajo riportigas li al templo di ca Deino. Lore Pirrhus retrovenas a Grekia e dum la siejo di Argos, il ocidesas per frapo di tegulo. On adportas lua kadavro al rejo di Macedonia Antigone, qua sepultigis lu kun splendideso. Pirrhus retropulsata da Romani lor duesma batalio retromarchabis a Tarentum: un yaro pose, on sendis kontre lu Fabricius, qua ja venabis a lua korto kom ambasadisto, e di qua il probabis neutile subornar la vertuo per promisar a lu la quarimo de lua rejio. Pro ke la kampeyo dil Romani ed olta di la rejo esis vicina l’una de l’altra; la mediko di Pirrhus venis, dum nokto, vizitar Fabricius, e promisis a lu venenagar ca princo, se la dicita konsulo grantus a lu ula rekompenso: Fabricius retroduktigis lu katenizita a lua mastro, quan il informis pri la propozi dicita da lua mediko por mortigar ilu. Lore la rejo
plena de admiro por Fabricius, klameskis, onu dicas: «Lo esas sempre ica Fabricius quan esus plu desfacila deviacigar de la voyo dil Honoro kam la suno de lua irado!»

## Extera ligilo
* Texto en la magazino
Ora epoko di Islamo

Tale nomizita **Ora epoko di Islamo** referas a periodo di Islamo dum Mezepoko de la 8ma yarcento al 13ma yarcento, kande la maxim granda parto dil Araba-parolanta mondo esis guidita da plura kalifii, experimentanta ciencala, ekonomiala e kulturala prosperado. Ca periodo komencis dum regnado dil Harun al-Rashid, kalifo de dinastio Abbasid, qua regnis de 786 til 809. Dum ca epoko inauguresis Domo di Sajeso en Baghdad, ube eruditi de diversa loki e kun diferanta antecedenti asemblis e tradukis omna mondala klasika savo al Araba linguo. Ordinare dicesas ke ol finis kun la faliego di kalifio Abbasid, Mongola invadi, e la spoliado di Baghdad en 1258. Plura nuntempa eruditi, tamen, situas la fino dil Ora Epoko di Islamo cirkume la 16ma o la 17ma yarcenti.

## Bibliografio
* Josef W. Meri (2005). *Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia*. Routledge. ISBN 0-415-96690-6. pp.&nbsp;1088.
* Tamara Sonn: *Islam: A Brief History*. Wiley 2011, ISBN 9781444358988, pp. 39-79 Google books cSK6g_9jclQC reta kopio, pagxo 39
* Maurice Lombard: *The Golden Age of Islam*. American Elsevier 1975
* George Nicholas Atiyeh; John Richard Hayes (1992). *[http://books.google.com/books/about/The_Genius_of_Arab_Civilization.html?id=Nu2PQgAACAAJ The Genius of Arab Civilization]*. New York University Press. ISBN 0814734855, ISBN 9780814734858. pp.&nbsp;306.
Taur Matan Ruak

**José Maria de Vasconcelos**, konocata per lua surnomo **Taur Matan Ruak** (n. ye la 10ma di oktobro 1956) esas la nuna chefministro di Estal Timor. Ante, il esis prezidanto di la lando de 2012 til 2017.
Granda Uragano di 1780

La **Granda Uragano di 1780** esis la maxim mortigiva uragano di la Atlantiko.

Ol komencis ye 10 di oktobro 1780 en Karibia. Ol frapis Barbados ye ca dio, kun venti di plu kam 320 km/horo, e pasis tra vicina insuli. Ol plu tarde frapis Porto-Riko ed esta Hispaniola. Eventante dum la Amerikana Revoluciono, ol grave domajis floti di Britania e Francia, qui esis rivali en la regiono. La uragano duris til 16 di oktobro.
Hispaniola

**Hispaniola** esas insulo en Karibiana Maro. 

Du nacioni existas en la insulo: Haiti en la westo, e Dominikana Republiko en la esto.
Roger Ducret

**Roger Ducret** (n. ye la 2ma di aprilo 1888 til 8ma di januaro 1962) esis Franciana Olimpiala skermisto. Dum l'Olimpiala Ludi en Paris, 1924 ilu partoprenis en 5 de la 6 eventi pri skerm-arto e ganis tri ora e du arjenta medalii.
Nacionala Biblioteko di Israel

La **Nacionala Biblioteko di Israel** (Hebree: *הספרייה הלאומית - HaSifria HaLeumit*) esas la bilioteko dedicita a amasigar la kulturala trezori di Israel e di la Juda heredaji. La biblioteko kontenas plu kam 5 milioni di libri, ed lokesas en la Hebrea Universitato di Jerusalem.

## Extera ligili

* Nacionala Biblioteko di Israel
Peter Seeberg

**Peter Ejnar Lauritzen Seeberg** (n. la 22ma di junio 1925 til la 8ma di januaro 1999) esis Daniana skriptisto qua recevis la Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1983.
Göran Tunström

**Göran Tunström** (n. la 14ma di mayo 1937 til la 5 di februaro 2000) esas Suediana skriptisto qua recevis la Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1984.
Skoli di islamala teologio

**Skoli di islamala teologio** esas plura branchi en diferanta skoli di pensado pri islamana kredo ("Akida").
Juda filozofio

**Juda filozofio** (Hebrea: *פילוסופיה יהודית‎*) inkluzas omna filozofio facita da Judi, o rilatinda Judaismo. Til moderna Haskala* (Juda racion-epoko) e Juda emancipo, Juda filozofio preokupis por konciliar koheranta nova idei kun tradiciono di Rabina Judaismo; talemaniere organizante emergenta idei qua ne esis necese Judala en unika Juda skolastika kadro e mondovido. Kun lua acepto en moderna socio, Judi kun sekulara edukado aceptis o developis nova filozofii qui satisfacas la demandi dil mondo en qua hodie trovas su ipsa.

Mezepokala rideskovro di anciena Greka filozofio inter la Geonim* dil Babilonial akademii deil 10ma yarcento adportis racionala filozofio aden Talmudala Judaismo. Filozofio generale konkurencis kun Kabbalah*. Amba skoli divenus parto dil klasika rabinala literaturo, quankam la deklino dl skolastika racionalismo koincidis kun historiala eventi qui atraktis la Judi al Kabalistika vidpunto.
Historio di judaismo

**Historio di judaismo** (o la **historio dil Juda populo**) esas la historio dil Juda populo e lua religio e kulturo, quale ol developesis ed interagis kun altra populi, religii e kulturi. Quankam Judaismo kom religio unesmafoye aparis en Greka registri dum Helanistika periodo e la maxim frua menciono di Israel esas inskribo en Mernepta steleo (1213-1230 aEK), la religiala literaturo rakontas la naraco dil Izraelidi c. 1500 aEK. Juda diasporo komencis kun Asiriana konquesto e duris kun plua intenseso dum Babiloniana konquesto. Judi anke esis tre difuzita en Romana Imperio e anke en Bizancana Imperio en centrala ed estala Mediteraneo. En 638, Bizancana Imperio perdis kontrolo di Levanto e l'Araba e Islamala Imperio sub la kalifo Omar konquestis Ierusalem e Mezopotamia, Siria, Palestina e Egiptia. La Ora Epoko di Juda kulturo en Hispania koncidis kun Mezepoko en Europa, e kulmino dil periodo di administrado Mohamedana en granda parto di Iberia. Dum ca tempo, Judi ordinare aceptesis en la socio, e la vivo ekonomiala, kulturala e religiala dil Judi florifis.
Tanakh

La **Tanakh** (Hebree: *תַּנַ"ךְ*) esas la kanono dil Hebrea Biblo. Ol anke nomesas *mikrah* quon signifias "quon legesas" o "lektado".
Galaxio-halono

La **galaxio-halono** esas la regiono dil kosmo qua cirkondas spirala galaxii, exemple nia galaxio, Lakto-Voyo. On povas referar ad ula di diversa distinta kompozanti qua formacas ici propraji:
* la galaxio-sferoido (steli)
* la suno-halono (varma gaso, c.e. plasmo)
* la sombra materio-halono
La distingo inter la halono e la prima korpo di la galaxio esas maxim klara di spirala galaxii, ube la sferala formo di la halono kontrastas kun la plata disko. En elipsala galaxio, ibe ne existas formo transito inter la korpo di la galaxio e la halono.
Emil Zátopek

**Emil Zátopek** (n. ye la 19ma di septembro 1922 til 22ma di novembro 2000) esis Chekoslovakian atleto qua ganis 4 Olimpiala medalii ( ora ed 1 arjenta) por 5,000-metra e 10,000-metra kuradi en l'L'Olimpiala Ludi en London ed en Helsinki. En la Ludi di 1952 ilu anke ganis ora medalio por la maratono.
Latino sine flexione

**Latino sine flexione** esas auxiliara linguo internaciona inventita dal Italiana matematikisto Giuseppe Peano. 
Parolesas, quale lua nomo indikas lo, pri formo di la Latina sen la modifiki morfologial debata a la deklino ed a la konjugo nam la vortaro restas la sama. Peano justifikis sua linguo en la artiklo *De Latino sine Flexione, Lingua Auxiliare Internationale* ("Pri Latino sine Flexione, Linguo Auxiliara Internaciona"). Nome, lu pensis ke la helpolingui internaciona esas ne-utila, pro ke la Latina ja pleas ica rolo. Lu komencas lua artiklo pri Latino sine Flexione en normala Latina, pose, pokope, il supresas omna flexioni til ke ye la fino dil dicit artiklo omno skribesas en Latino sine Flexione.

Ita linguo, olqua, pose, nomizesis anke Interlingua ne esas konfundota kun l'Interlingua dil IALA. Kontree ad olta, la Latino sine Flexione ne uzas propra vortaro, nam dicionario pri la Latina suficas kun la reguli por la derivado dil vorti di LsF. Ultre lo, la vortaro di la klasika Latina linguo povas kompletigesar per vorti pruntita de la moderna Latinida lingui. Til 1950, esis sat multanombra publikigaji en Latino sine Flexione (aproxime 3.000 paginedi), olqui esis precipue ciencala publikigaji. La Latino sine flexione esas do un de la skarsa projeto-lingui trovinta praktikal
utiligo. Olu desaparis profite al Interlingua dil IALA, ma on pluduras citar olu kom sucesoza exemplo por la simpligo di la Latina. Exemplo di texto en Lsf :
:«*Latino es lingua internationale in occidente de Europa ab tempore de imperio romano, per toto medio aevo, et in scientia usque ultimo seculo. Seculo vigesimo es primo que non habe lingua commune. Hodie quasi omne auctore scribe in proprio lingua nationale, id es in plure lingua neo-latino, in plure germanico, in plure slavo, in nipponico et alio. Tale multitudine de linguas in labores de interesse commune ad toto humanitate constitue magno obstaculo ad progressu.*»

Tradukuro:
: *La Latina esas la linguo internaciona en westala Europa de la tempo dil Imperio Romana, dum la tota Mezepoko, ed uzata en la cienci til la pasinta yarcento. La duadekesma yarcento esas la unesma qua ne havas linguo komuna. Hodie, singla autoro redaktas fakte en lua propra nacionala linguo, t.e. en plura Latinida lingui, en la Germanala lingui, en la Slava lingui, en la Japoniana ed en altra idiomi. Tala multeso de lingui en la labori di  intereso komuna a la tota homaro, reprezentas granda obstaklo a la progreso.*

## Extera ligili
* L'artiklo che KI
* (latino sine flexione) Nuntios: Latino sine Flexione in http://nuntios.blogspot.com/
2034

La yaro **2034** (MMXXXVI en Romala algarismi) esos yaro komenconta ye sundio segun Gregoriala kalendario. Ol esos la 34ma yaro di la triesma yarmilo, la 34ma yaro di la 21ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 2030a.

## Eventi

## Naski

## Morti

## Nobel-premiiziti
*Fiziko: 
*Kemio: 
*Fiziologio o Medicino: 
*Literaturo: 
*Paco: 
*Ekonomiko:
Libro di Exodo

Tale nomizita **libro di Exodo** (de Greka vorto , *exodos*, signifikanta "ekirar"; e la Hebrea vorto: ‎‎, *Sh'mot*, "Nomi") esas la duesma libro di Juda Torah, e del Anciena Testamento, dop Genezo. Ca libro naracas quale Izraelidi foriris Anciena Egiptia ube li esis sklavi, guidita da profeto Moshe. Segun ca libro, Deo dicabis a Izraelidi ke li esis ilua "selektita" populo, e quale ilu donacus "promisita lando" a li future.
Qantas

**Qantas Airways Limited** esas la nacional aviacofirmo di Australia. Ol fondesis ye la 16ma di novembro 1920, ed esas la 3ma maxim anciena aviacofirmo de la mondo, dop KLM ed Avianca. Ol komencis flugar internacione en 1935.

En 2014, Qantas kontrolis 65% ek la domestika aviaco-merkato di Australia, e transportis 14,9% ek la pasajeri qui vizitis o departis de Australia.
Levitiko

**Levitiko** (de la Grekiana vorto , *Leuitikon*, qua signifikas "relatar la Levitani", e la e la Hebrea vorto: ‎‎, *Vayikra/Wayiqra*, qua devenas de l'unesma vorto di la libro; "Ed ilu apelis.") esas la triesma libri di la Juda Torah e l'Anciena Testamento.
Dunkerque

**Dunkerque** esas urbo an la norda mar-bordo di Francia.

Ye 17 di oktobro 1662, Charles 2ma di Anglia vendis Dunkerque a Francia. Ca urbo ye la mar-bordo esis posedajo di Nederlandani, Hispania e Francia en antea yari. En 1646 Francia prenis la urbo de Hispania. ma Hispania ri-prenis ol en 1652. En 1658 ol kaptesis da armeo di Anglia e Francia, e pose, segun kontrato, ol donesis ad Anglia. En 1662 Anglia vendis Dunkerque po 320 mil pundi, ed ol pose permane esis Franca posedajo.
Papo Pius la 2ma

**Pius la 2ma** (n. **Enea Silvio Piccolomini** ye la 18ma di oktobro 1405 til la 14ma di agosto 1464) esis la 210ma papo dil katolik-eklezio.
IUPAK

**IUPAK** od **IUPAC**  esas Internaciona Uniono pri Pura ed Aplikada Kemio. Lua nomo esas akronimo di l'Angla esprimo *International Union of Pure and Applied Chemistry*. Ol esas internaciona, ne-registara organizuro fondita en 1919 dedikata al plubonigo di kemio, e donacas ciencala rekonmendi pri multa temi di kemio, exemple terminologio e mezurado. Ol esas membro di ICSU, l'Internaciona Konsilistaro pri Cienco.

Ol ordinare esas l'agnoskata autoritato pri la nomado di kemiala kombinaji, e normigas literumado kande existas kontroversi. Exemple, komitato di IUPAC decidis ke esas preferinde l'Usana literumado *sulfur* vice la Britaniana *sulphur* por l'elemento sulfo, e ke Britaniana *aluminium* (aluminio) esas plu konkorda kun altra metali (qui finas per '-ium') kam l'Usana *aluminum*.

## Extera ligili
* oficala Retopagino (Angle)
* Termologiaro che retopagino da ACD Labs (Angliane)
## Videz anke
* Kemiala elemento
* Grupo dil perioda tabelo
Arthur Bruce McDonald

**Arthur Bruce "Art" McDonald** (n. ye la 29ma di agosto 1943) esas Kanadana astrofizikisto qua ganis la Nobel-premio pri fiziko en 2015.

## Referi
Jejunumo

**Jejunumo*** esas la duesma parto di mikra intestino en homi e multe alta vertebrozi, inkluzanta mamiferi, repteri ed uceli. Ol jacas inter duodenumo ed ileono.
Jorno dil evoza homi

L'Idoamiki Berlin prizentis Ido kun estaleyo ye la "Jorno di evoza homi" (*Seniorentag*) ye la 18ma di septembro 2015 en la quartero Schoeneberg en Berlin.

## Referi
* Informo che la reto-pagino di Idoamiki Berlin
Duos habet et bene pendentes

***Duos habet et bene pendentes*** (Latine ‘Lu havas du e bone pendanta’), o ***Testes habet et bene pendentes*** (‘Lu havas testikuli e bone pendanta’), o ***Habet duos testiculos et bene pendentes*** (‘Lu havas du testikuli e bone pendanta’), od abreviate ***Testiculos habet*** (‘Lu havas testikuli’) o nur ***Habet!*** (‘Lu havas!’) esas supozata procedo lor la elekto dil papo, per qua on konfirmis ka l’elektito havas maskulala qualesi e pose dicis la frazo.

La mito pri la rituo kreesis pro famoza mezepokala legendo, la kazo pri papino Ioanna. Multa verki, sive erudital, sive literatural, insertabis ta legendo, segun qua supozeble muliero fingis esar viro e povis okupar la papeso meze dil 9ma yarcento, dum cirkume du yari, til ke dum procesiono inter la baziliki di Santa Petrus e Santa Ioannes di Laterano el parturis infanto, e lore lua trompo deskovresis. Pro to, de lore on dicis ke irga papal kandidato mustas subisar kontrolo por konfirmo di lua sexuo. Por to, lu supozeble sideskis sur specala stulo, la *sedia stercoraria*, kun mezala truo, tra qua insinuesis la genital organi, e yuna diakono konfirmis lua vireso. La versioni ne konkordas pri kad on konfirmis lo nur vide o palpe, o ka l'exekutanto esis diakono o yuna kardinalo. Pos la konfirmo e la proklamo, la asistanti dil ceremonio supozeble respondis *Deo Gratias* (‘Danko a Deo’). Papo Adrianus la 6ma supozeble abolisis la kustumo en la 16ma yarcento. Tamen konservesas la ilustruri da Lawrence Banka, qui montras la probo pri maskuleso di Innocentius la 10ma, papo inter 1644 e 1655.

En la Muzei di Vatikano konservesas la famoza *sedia stercoraria*, expozata al vizitanti.

## Referi

## Bibliografio
*
Antonis Samaras

**Antonis Samaras** (Grekiane: *Αντώνης Σαμαράς*, [anˈdonis samaˈɾas]; (n. 23 di mayo 1951) esas Greka ekonomikisto e diplomacisto, qua esis la chefministro di Grekia de 2012 til 2015.
Spyridon Louis

**Spyridon Louis** (n. ye la 12ma di januaro 1873 til 26ma di marto 1940) esis Grekian atleto. Ilu kuris e vinkis l'unesma maratono de la Moderna Olimpiala Ludi, e divenis naciona heroo en Grekia.
William Wordsworth

**William Wordsworth** (1770 til 1850) esis Britaniana poeto di Romantikismo, konsiderita un ek la precipua Britaniana poeti del movado.
Romana cifri

**Romana cifri** esas cifro-sistemo la Romani uzis. La sistemo uzas literi transar la nombri. La Romana cifri esas:

E quale konstruktar plu granda nombri (en la plu anciena sistemo):

* Notez ke la maxim granda nombri omnatempe esas an la komenco
En plu recente tempi (dum la Mezepoko), la sistemo chanjis:
2036

La yaro **2036** (MMXXXVI en Romala algarismi) esos bisextila yaro komenconta ye mardio, segun Gregoriala kalendario. Ol esos la 36ma yaro di la triesma yarmilo, la 36ma yaro di la 21ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 2030a.

## Eventi

## Naski

## Morti

## Nobel-premiiziti
*Fiziko: 
*Kemio: 
*Fiziologio o Medicino: 
*Literaturo: 
*Paco: 
*Ekonomiko:
Joseon

La **rejio di Joseon** (*대조선국*, *大朝鮮國*) esis Koreana rejio fondita da Yi Seonggye qua duris kin yarcenti, de julio 1392 ad oktobro 1897, kande rinomesis kom Koreana Imperio. Ol fondesis pose la destronizo di la lasta rejulo di Goryeo en quo hodie esas l'urbo di Kaesong.
Pizza

**Pizza** (o **Pica**) esas famoza plata pano manjajo de Napoli, Italia. Facita precipue kun pasto, tomato-sauco e fromajo, Pizza ofte kontenas shinko o Pepperoni, fungi e papriko, ed/od altra legumi.

## Etimologio
L'origino di Pizza esas nesavata. La maxim propozita origino esas de l'Anciena Grekiana vorto πίττα "pita".

## Historio
La nuna Pizza devenis de varianto ek Napoli, Italia, kande l'Anciena Grekiani pozis olei, herbi ed fromaji, la Napoliani pozis alio, salo, saimo, fromajo e bazilo (plu proxima a la nuna Pizza.)

## Galerio
Maria Mutola

**Maria de Lurdes Mutola** (n. ye la 27ma di oktobro 1972) esas Mozambikan atleto. El ganis l'unesma ora medalio por Mozambik en la historio dil Olimpiala Ludi, por 800-metra kurado en Sydney, 2000. Antee, el ganis bronza medalio por la sama konkurso en l'Olimpiala Ludi en Atlanta, 1996.
José Craveirinha

**José João Craveirinha** (n. ye la 28ma di mayo 1922 til la 6ma di februaro 2003) esis Mozambikana poeto, konsiderata la maxim importanta poeto de lia lando.
Portable Document Format

**Portable Document Format**, ofte abreviesas aden **PDF**, esas granda dokument-kodexaro kreita ye la komenco di 1990. PDF donas richa dokumento kun multa induturi, videbla sur komputori, telefonili e multa diferanta aparati.
Romulus Augustulus

**Romulus Augustulus** (n. cirkume 475, m. pos 476) esis la lasta Romana Imperiestro.

Il divenis Romana Imperiestro en 475. Il regnis en la westala imperio, qua esis multe plu mikra kam antee, e la Romana armeo esis dominacata da oficiri di Germana origino.

Odoaker esis duktanto di rebeleso di tribui qui deziris tereno en Italia. Ye 4 di septembro 476, Odoaker kaptis la urbo Ravenna, la rezideyo di la imperiestro, e Romulus Augustulus mustis abdikar.
Avezzano

**Avezzano** esas urbo en la centrala regiono Abruzzo, en Italia. Segun statistiki dil yaro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 104,09 km².

Ye la 13ma di januaro 1915 eventis severa ter-tremo en Avezzano. Centrala e sudala Italia esas notinda pro tala eventi: severa tertremi eventis en 1603, 1783 e 1908. La tremo eventis ye 8 kloki e duris dum cirkume un minuto;  ol esis sentata en granda parto di Italia, inkluzite Roma. De la 11.000 habitanti en Avezzano, plua kam 9.000 mortis;  plura altra vilaji destruktesis. Plura domi esis konstruktita de stoni sen mortero, quo efektigis granda mortigi. Entote, cirkume 30.000 homi mortis pro la tertremo.

L'urbo rikonstruktesis por bombardo da Federiti en 1944.