open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carol Widney Greider

**Carolyn Widney "Carol" Greider** (n. ye la 15ma di aprilo 1961) esas Usana biologiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 2009.
Simon & Garfunkel

Metallica esas un muzikala bando di folk rock de Usa. Lua nuna membri esas Paul Simon e Art Garfunkel.

## Diskografio
### Albumi di atelier
* Wednesday Morning, 3 A.M. (1964)
* Sounds of Silence (1966)
* Parsley, Sage, Rosemary and Thyme (1966)
* Bookends (1968)
* Bridge over Troubled Water (1970)

### Kompilo-albumi
* Simon and Garfunkel's Greatest Hits (1972)
* The Simon and Garfunkel Collection: 17 of Their All-Time Greatest Recordings (1981)
* Tales from New York: The Very Best of Simon & Garfunkel (2000)
* The Essential Simon and Garfunkel (2003)
Muhammad Ayub Khan

**Muhammad Ayub Khan**, militisto e politikisto n. ye la 14ma di mayo 1907 til 19ma di aprilo 1974, esis la duesma prezidanto di Pakistan. Ilu guvernis de 1958 til 1969.
Muhammad Zia-ul-Haq

**Muhammad Zia-ul-Haq**, militisto (1924 til 1988) esis prezidanto di Pakistan de la 16ma di septembro 1978 til lua morto en aeroplano-acidento, ye la 17ma di agosto 1978.
Zulfikar Ali Bhutto

**Zulfikar Ali Bhutto** (1928 til 1979) militisto e politikisto esis prezidanto di Pakistan de 1971 til 1973 e chefministro de 1973 til 1977. Ilu judiciesis en polemika judicio, kondamnesis a mortopuniso e mortigesis en 1979.

## Referi
Vladimír Špidla

**Vladimír Špidla** (n. 1951) arkeologiisto e politikisto esis chefministro di Chekia de 2002 til 2004.
János la 1ma di Hungaria

**János la 1ma di Hungaria** esis guvernanto di Transilvania depos 1511. En ca ofico ilu divenis richa ed influiva. Ye la 29ma di agosto ca yaro eventis la batalio di Mohács, en qua l'armeo di Hungaria vinkesis da la trupi di Suleyman la 1ma di Otoman imperio. Cirkume  homi de Hungaria mortis, inkluzite la rejo Lajos de Hungaria e Bohemia. János Zápolya e lua armeo ne partoprenis la batalio. L'Otomani spoliis l’urbo Buda e pose retro-iris. 

Dum la hiato di politikala povo en Hungaria, la kandidati por rejeso esis János Zápolya ed arkiduko Ferdinand di Austria. Ye la 10ma di novembro 1526 János Zápolya esis proklamata rejo János la 1ma di Hungaria. Multa Hungariana opozinti di Zápolya mortabis en la batalio di Mohács. Quankam il esis sustenata en sua lando, ilua regno ne agnoskesis dal arkiduko Ferdinand.
Komenius

**Jan Amos Komensky**, plu bone konocata kom **Komenius**, esis episkopo dil eklezio Bohemiana, enciklopediisto e patro di la moderna pedagogio. Kande eruptis la triadek-yara milito il devis fugar pro la persekuto katolika, voyajante tra tot Europa til ke il atingis Amsterdam ube il pasigis la lasta dek e quar yari di sua vivo. Il konsakris sua vivo ye la developo di sistemo edukativa, global e progresiva por la yunaro. Ja depos l'infanteso il esis konvinkita ke la voyo a perfekteso nur es atingebla segun edukado sistemala permananta ed universala, la pansofio. Lua koaktita, longa vagadi tra Europa konvinkis il ke la regnanta "Babel di Lingui" en Europa esis la maxim granda impedo por harmonio inter nacioni. La konflikto inter la populi esus solvata da restauro dil eduko-sistemo universal e linguo komuna. "Lore", Komenius skribis, "homi itere esus quale anteriora, un populo, un familio, un skolo di Deo". La viziono prekursora di Komenius pri linguo komuna por la homaro, Panglosio, qua devus esar kreata e perfektigita da komitato de ciencisti e linguistikisti, qui es aperta por omna kontributuri richigiva di la linguo, es klara prekursoro di la spirito qua inspiris posa vizioneri e fonderi di la komuniko-sistemi universala. E to es, sendubite, viziono prekursora di la spirito di la fondinti di IDO.

Zamenhof, la kreinto di Esperanto, selektis, quale il skribis en letro a sua onklo, la nomo ne-juda Ludwig (por povar vivar inter la ne-judi quale la kustumo olima) pro l’influo de verko da Komenius, qua citis Francis Lodwick o Lodowick, la linguistikisto e kreinto di altra linguo-projeto universala.

Komenius esis persekutita ed exilita da la fundamentalisti katolika di sua ero qui toleris nek disidentaji, nek alternativi por lia veresi, lia lineo rekta, indikita da li.

Komenius, viro kun mento universala, kredis en kulturo universala e saveso ne-sektana. Lua kontributuro a la historio di la pedagogio e la linguistiko esis fundamentala, jus pro ke lu refuzis esar fundamentalisto. Por il la homaro esis en movo konstanta serchante a paco, harmonio e perfekteso, ca utopio elevanta es inheranta a la homo sen qua nia sorto nulatempe esus decensinta del arbori o livinta la kaverni, regardinta la cielo, kreinta la dei e spaco-navi.

Ca vizito es nia honorizo ye la Cheko ed Europano universala qua esis kapabla, quale poki en epoko di lacerado, ne-toleremeso e frato-militi, revar pri mondo fondita ye konkordeso, mutuala kompreno e la paco.

## Bibliografio
* Ic artiklo provenas ek Ido-Saluto!, no. 3/1997
La patrio en danjero

**La patrio en danjero** (Franciane: *La patrie en danger*) esas la nomo qua recevas la deklaro di Franca nacional asemblo ye 11 di julio 1792 e qua respondis a l'intenco di finar kun la Franca revoluciono da l'Europan absolutista monarkii, specale la rejio di Prusia e l'arkidukado di Austria, en la kontexto dil komenco dil Franciana revolucionala militi.

## Bibliografio
* Deklaro
Cheshire, Connecticut

**Cheshire**  esas urbo en la komtio New Haven, Connecticut, Usa. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti, kontre  habitanti en 2010. Lua tota surfaco esas 33,4 quadrata milii, equivalanta a 86,4 km², de qui 33,1 mi² o 85,6 km² esas lando, e la cetera kovresas per aquo.

La centrala quartero di Cheshire esas vilajo samnoma, qua ank esas lua demografiala centro. Segun la demografiala kontado di 2010, vilajo Cheshire havis  habitanti. L'urbo fondesis en 1694, ed enkorpigesis en mayo 1780. Komence, Cheshire esis parto di Wallingford, Connecticut.

Cheshire esas la demografiala centro di Connecticut. En 2009, Cheshire rangizesis #72 en "100 Best Places to Live" (100 Loki Maxim Bona por Vivar), de la revuo *Money*, ed en 2011, ol rangizesis #73. L'urbo havas 1 fakultato, *Cheshire High School*, kun 1538 studenti.

## Geografio

Cheshire jacas meze kelka importanta grand urbi di Connecticut. Ol distas cirkume 14 mili (23 kilometri) norde de New Haven, 25 mili (40 kilometri) sude de la chef-urbo Hartford, 30 mili (48 kilometri) nordeste de Bridgeport ed ol esas vicina di Waterbury. Cheshire adjacas norde e nordeste Southington, nordeste Meriden, este Wallingford, sude Hamden, sudweste Bethany, weste Prospekt, e nordweste Waterbury e Wolkott. Lua reliefo esas plana kun kelka kolini. Lua mezavalora altitudo esas 70 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (*Dfa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen) Lua klimato karakterizesas per varma someri, kolda vintri e pluvi dum la tota yaro, sen sika sezono. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 28,3°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) varias inter 0,9°C dum la maxim varma dii, e -5,6°C dum la maxim kolda.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1386 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 97 mm.

## Demografio
Segun la demografiala kontado di 2000, esis 28 543 personi, 9349 hemi, e 7254 famili qui vivis en la urbo. La denseso di habitantaro esis 867.4 personi per quadrata milio (334.9 personi per quadrata kilometro). Esis 9588 domi kun mezvalora denseso di 291.4 per milio quadrata (112.5 per kilometro quadrata). Segun raso, esis 89.40% Blanki, 4.76% Afrikan-Usani, 0.22% indijeni Amerikana, 2.63% Aziani, 0.02% Pacifik-insulani, 3.84% Hispan-Amerikani, 1.91% altra rasi, ed 1.15% de du o plura rasi.

Esis 9349 hemanari, di qui 39.1% havis pueri od adolecanti evante min kam 18 yari en la domo, 68.5% esis mariajita e habitis kune; en 6.9% muliero sen spozulo esis la domo-chefo, e 22.4% esis ne-familii. En 19.4% de omna hemanari vivis singla individuo, e 9.6% habitesis da singla individuo evanta 65 yari o pluse. La mezvalora grandeso po hemanaro esis 2.71 personi e la mezvalora grandeso po familio esis 3.14 personi.

La procento di habitanti segun evo esis: 25.2% evanta min kam 18 yari, 7.7% de 18 til 24 yari, 29.4% evante de 25 til 44 yari, 25.0% evante de 45 til 64 yari, e 12.6% evante 65 yari o pluse. La mezavalora evo esis 38 yari.

## Referi
Galia

**Galia** esis la Latina nomo donita a la regiono de Ocidentala Europa nune okupata da Francia, Belgia, la westo di Suisia e kelk arei di Nederlando e Germania weste de Rheno. Anke Britaniana Insuli havis Kelta habitantaro. Tale, la vorto *Galiano* referas a la Kelta habitantaro de ta regiono dum l'Antiqueso, ed uzesis precipue da la Romani qua poka foyi nomesis kom Kelti a ta populi. Ica vorto konversesis tra la tempo en la nomo dil teritorio qua nune formacas Francia. Mem nun,Franci nomisesas "Galiani" e, fakte, *Gallia* esas la nomo di Francia en moderna Greka linguo.
Bourbona restaurado en Francia

Pos l'ejekto di Napoléon Bonaparte ye 1814, l'asociiti restauris la Bourboni en Francia. Ta periodo nomesis Restaurado, karakterigita da koservema reakto e ri-establiso dil Katolik eklezio kom politikala povo en Francia. Ma la guverni da Louis 18ma (1814 - 1824) e Charles 10ma (1824-1830) mustis aceptar realesi aparita kun Franca revoluciono, kom konstitucala monarkio, parlamentarismo e ri-distributo dil tero facita dum konvulsi dil final dil 18ma yarcento.
Duesma Franca Imperio

La **Duesma Franciana Imperio** esas konstitucala e politikala sistemo establisita en Francia ye la 2ma di decembro 1852 kande Louis-Napoléon Bonaparte, prezidanto di Franciana Republiko, divenis "Napoléon 3ma, imperiestro dil Franciani". Ca politikala rejimo sucedis a la Duesma Franciana Republiko e precedis la Triesma Republiko.
Triesma Franca Republiko

La **Triesma Franciana Republiko** (Franciane: *La Troisième République*) esas la periodo dil historio di Francia inter la Duesma Imperio e la Quaresma Republiko, pos intervalo dil Rejimo di Vichy. 

Ol esis parlamentala demokratio, qua komencis en 4 di septembro 1870 kande la Republiko proklamesis pos diteno di Napoléon 3ma dum la Francia-Prusia milito. Ol transvivis l'unesma mondomilito ma ne povis represar Nacional-socialist invado en 1940, dum la duesma mondomilito.
Quaresma Franca Republiko

La **Quaresma Franciana Republiko** (Franciane: *Quatrième République*) esas politikala rejimo di Francia de oktobro 1946 til oktobro 1958.
5ma republiko Franca

La **Kinesma Franciana Republiko** esas nuna republikala rejimo en Francia. Ol administresas tra la Konstituco aprobita en 1958, aprobita par referendaria voyo. Ol sucedis a la Quaresma Franciana Republiko depos la 4ma di oktobro 1958, qua instauresis en 1946. Lua instiganto esis Charles de Gaulle ed ilu divenis lua unesma prezidanto. Ol esas la Franca republikala rejimo maxim stabila pos la Triesma Franciana Republiko (1870-1940).
Agatha Barbara

**Agatha Barbara**, docistino e politikistino n. 1923 til 2002, esis prezidanto di Malta de 1987 til 1987.
Leonid Makarovich Kravchuk

**Leonid Makarovich Kravchuk**, politikisto n. ye la 10ma di januaro 1934 til la 10ma di mayo 2022, esis prezidanto di Ukraina de 1991 til 1994.
Ido-stelo

**Ido-stelo** o **Jankó-stelo** esas la simbolo di Ido. Lu esas stelo sispinta, ube la pinti signifikas la sis fonto-lingui di Ido; Angla, Franca, Germana, Hispana, Itala e Rusa. La stelo desegnesis da Paul von Jankó, frua pioniro di Ido, por remplasar la plu komuna stelo qua similesis altra lingui; exemple l'Esperantala stelo.

Origine, l'emblemo esis sispinta blanka stelo sur blua, ronda fondo. Ta stelo kompozesis da du equilatera trianguli egala, sam-centra ed inverse pozita.
Programo Luna

**Program Luna** esas Sovietiana programo pri senesquadala por explorado dil Luno. Ol kontenis 45 (24 oficale) misioni. Ene del programo esis unesma en historio vehili planetala (movebla kosmosondili nomita *Lunohod*.

**Kosmoprobili dil programo:**
* Kosmos 60
* Kosmos 111
* Kosmos 300
* Kosmos 305
* Luna 1
* Luna 2
* Luna 3
* Luna 4
* Luna 5
* Luna 6
* Luna 7
* Luna 8
* Luna 9
* Luna 10
* Luna 11
* Luna 12
* Luna 13
* Luna 14
* Luna 15
* Luna 16
* Luna 17 e Lunohod 1
* Luna 18
* Luna 19
* Luna 20
* Luna 21 e Lunohod 2
* Luna 22
* Luna 23
* Luna 24
Valentín Gómez Farías

**José María Valentín Gómez Farías**, mediko e politikisto n. ye la 14ma di februaro 1781 til la 5ma di julio 1858, esis 5-foye prezidanto di Mexikia: de aprilo til mayo 1833, de la 3ma til la 18 di junio 1833, de julio til oktobro 1833, de decembro 1833 til aprilo 1834, e de 1846 til 1847.

## Referi
Félix Gouin

**Félix Gouin** (1884 til 1977) politikistulo, esis chefministro di Francia de 26 di januaro 1946 til 24 di junio 1946.
Deala yuro dil reji

**Deala yuro dil reji** esas politikala e religiala doktrino provenanta de politikal absolutismo. Kom generala termino uzata por idei qui justifikis autoritato e legitimeso di monarko, ca doktrino afirmas ke l'origino di la povo di ula suvereno por governar esas la volo di Deo, e ne ek nula temporal autoritato, nek ek volo di lua submisiti. Elektita dal deeso, monarko nun esas responsanta avan il, e nun devas respondar pro lu akti avan Deo. Ca doktrino implikas ke destronizo dil suvereno o restrikto di lua povo esas agado kontre la volo di Deo. Tamen, ca doktrino ne esas konkrete politikala teorio, vice ol esas grupigo di idei. Praktikala limitesi supozis limiti tre konsiderebla sur politika povo ed autoritato dil monarki, e teoriala preskripti di deala yuro rare tradukis en total absolutismo.
1642 Hill

**1642 Hill** (1951 RU) esas mikra asteroido dil asteroido-zono. Deskovresis la 4 di septembro di 1951 pro la astronomo germaniana Karl Wilhelm Reinmuth ye la Heidelberg-Königstuhl-stata Observatorio.

Nomeskas di astronomo George William Hill.
Ponte in Valtellina

**Ponte in Valtellina** esas urbo en Italia. Ol esas parto di la provinco Sondrio en Lombardia, e distas 100 kilometri nordeste de Milano. Segun statistiki dil yaro 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 67,73 km².
Kosmoprobili di Sovietia

**Listo pri Kosmoprobili di Sovietia** (segun programi):
* programo Fobos
* programo Luna
* programo Mars
* programo Venera
* programo Zond
Luna 17

La kosmoprobilo ***Luna 17*** esis lansita da Soviet-Uniono ye 10 di novembro 1970. Ol atingis la surfaco di la luno ye 17 di novembro. *Luna 17* esis l'unesma probilo di Sovietia, qua sucesoze arivis adsur la luno portante veturo por explorar la surfaco. Du-e-duima hori pos l’arivo ca veturo *Lunohod 1* movis su alonge rampo adsur la surfaco. Olua longeso esis 2,3 metri ed ol havis ok roti, qui esis nedependante guvernebla. Ol funcionis dum 322 dii. Dum ca periodo ol voyajis 10 km e prenis plu kam  fotografuri. Lua elektrala povo venis de sunala paneli. Ol plurafoye analizis la sulo ed utiligis profundeso-mezurilo. La lasta komuniko kun la veturo eventis ye 14 di septembro 1971.
Alexandru Averescu

**Alexandru Averescu** (1859 til 1938) militisto esis chefministro di Rumania tri foyi: februaro til marto 1918, 1920 til 1921 e 1926 til 1927.
Alexandru Marghiloman

**Alexandru Marghiloman** (1854 til 1925) politikisto esis chefministro di Rumania de marto til oktobro 1918.
Duesma Franca Republiko

La **Duesma Franca Republiko** esis republikala politiklaa rejimo instaurita en Francia de la 25ma di februaro 1848 til la 2ma di decembro 1852. Malgre lua kurta durado, dum ca epoko eventis granda reformi, qui enplantacis universala votado por viri ed anke abolisis la sklaveso en Franca kolonii.
Juliala Monarkio

**Juliala Monarkio** esas la nomo kun qua historiografio konocas historiala periodo qua developis en Francia inter 1830 e 1848, inter du dil precipua revolucionala procedi konsiderata cikli dil liberala o borgezala revoluciono (revoluciono di 1830 o Juliala revoluciono, e la revoluciono di 1848, surnomizita "primtempo dil populi").
Unesma Franca republiko

L**'Unesma Franciana Republiko**, oficale **Franca Republiko** proklamesis ye la 21ma di decembro 1792, dum Franca revoluciono. 

Ca dio, Louis la 16ma revokesis de la povo.
Revoluciono di 1830

La **Franca Revoluciono di 1830**, anke nomizita **Juliala Revoluciono** o **Tri Gloroza Dii** (France: *Révolution de Juillet* e *les Trois Glorieuses*) esis Franca revoluciono, qua eventis la 27ma, 28ma e 29ma di julio 1830 en Paris, precipue pro populala tumulto.

Pos longatempa nestabileso dil guvernerio e parlamento, la despopulara rejo Charles la 10ma di Francia probis ri-impozar sua povo per serio de edikti e per dissolvar la nove elektita, liberala asembleo. To enduktis statorenverso organizita da la maxim reformema parlamentani, qui influis ed efike ecitis la populo.

La populo barikadizis Parisana stradi e rezistis la rejala militisti. Pos morto di 200 militisti e preske 800 rebeli, Charles la 10ma foriris ek Paris.

La majoritato del parlamentani duris favorar monarkio. Pro to, pos kelka hezito, li decidis enoficigar nova rejo: Louis Philippe la 1ma di Francia, ne kom "rejo di Francia" ma kom "rejo dil Franciani". Ca Juliala Monarkio – e plu generale monarkio en Francia – cesabos lor la francia revolucioni di 1848.
David Jeffrey Wineland

**David Jeffrey Wineland** (n. ye la 24ma di februaro 1944) esas Usana fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 2012 kun Serge Haroche. Ilu studiis optiko, precize koldigo di ioni uzanta lasero.
Earl Wilbur Sutherland Jr.

**Earl Wilbur Sutherland Jr.** (1915 til 1974) esis Usana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1971.
Biosfero 2

**Biosfero 2** (Angliane: *Biosphere 2*) esis experimento, qua ambicias establisar nedependa, klozata ekologia sistemo. Lua establo permisis milionozo Edward Bass per investo di 200 milioni USD. On elektis la nomo *Biosfero 2* por egardigar pri to, ke „Biosfero 1“, la Tero, esas en danjero.
William Parry Murphy

**William Parry Murphy** (n. ye la 6ma di februaro 1892 til la 9ma di oktobro 1987) esis Usana mediko qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1934 kun lua samlandani George Minot e George Hoyt Whipple pro lia studii pri anemio.
Salammbo

La romano **Salammbo**, da la Franc autoro Gustave Flaubert aparis ye 1862. La skribado okupis il dum quar yari. La rakonto esis pozata en Karthago dum la triesma yarcento A.K. kande revolto eventis di mercenarii en Karthago, kurte ante la unesma "Punic"-milito. Ca periodo esis deskriptata da Polybius, la Greka historiisto di ta ero, ilqua esis fonto por Flaubert. La autoro kreis rakonto di amoro inter Salammbo, filiino di Karthagana nobelo, e Matho, chefo di la mercenarii. La romano esis sucesoza, quale ilua antea romano Madame Bovary. Flaubert, qua deziris atingar alta qualeso di skribado ed exakteso en singla frazo, laboris lente, e produktis nemulta verki dum sua vivo.

## Extera ligilo
* Texto en la Franca
Buddho

**Buddho** o Siddhartha Gautama (Sanskrita: सिद्धार्थ गौतम) (566 aK, Lumbini til 486 aK, Kushinagar esas la fondero di budismo (*buddha-śāsana*)).

**Buddho** esis filiulo di rejala familio qua edukesis talmaniere ke lu havis nula savo pri la realaji dil vivo e di mondo. Ulfoye, vizitante proxima urbo, lu vidis oldulo, mortanta malado e kadavro. Ilu tre impresesis pri ico e quik delore lu serchis solvo por eskapar l'oldeso, la maladeso e la morto. Pos vana e severa asketismo senrezulta, lu rezolvis abandonar ica tro severa vivo e meditar sub arboro (probable figiero) pri l'enigmato dil vivo e di mondo. Il trovis (od opinionis trovar) ica solvo per la nociono di Nirvana qua jacas exter la kustumala konceptaji dil homi. Lore il difuzis lua doktrino tra Nepal e nord-India. Lu mortis kande il evis plu kam okadek yari pos repasto kontenanta venenoza fungo. Lua doktrino ja grande difuzesis danke la monaki adepti di lua religio.

## Noto:

## Extera ligilo
* La Prediki dil Buddho
La vivo esas revo

**La vivo esas revo** (Hispane: *La vida es sueño*) esas teatrajo da Pedro Calderón de la Barca publikigita en 1635, apartenanta al literaturala movado Baroko. Lua centrala temo esas la libereso dil homo por figurar lua vivo, sen esar "sklavo" di ula destino.
Theodosius la 1ma

**Theodosius la 1ma** esis imperiestro di Romana Imperio de 379 til 395. Il esis la lasta chefo di amba parti dil Imperio.

Il divenabis imperiestro en l' Est-Romana Imperio pos la morto di Valens en la batalio di Hadrianopolis en 378, en qua la Visigoti esis vinkoza. Theodosius durigis la kampanio kontre la Visigoti en l' esto. Por ca kampanio il mustis rekrutar barbari ja establisita en l' imperio. Ye la 24 di novembro 380 unesmafoye en sua vivo imperiestro Theodosius la 1ma eniris Konstantinoplo, la precipua urbo di regiono trublata da inkursi di Visigoti. 

Il paktis kun la Visigoti en 382: li darfis rezidar en l' imperio guvernata da sua propra chefi, ma mustis bataliar por l' imperio. Pos la morto di Valentius la 2ma di la westala imperio en 392, Theodosius divenis unika imperiestro, la lasta di amba regioni dil Imperio.
Adolfo de la Huerta

**Felipe Adolfo de la Huerta Marcor**, publika kontisto e politikisto n. ye la 26ma di mayo 1881 til la 1ma di julio 1955, esis prezidanto di Mexikia de 1 di junio til 30 di novembro de 1920.

Ye la 22ma di aprilo 1920, De la Huerta kun du altra generali di Sonora, Álvaro Obregón e Plutarco Elías Calles, deklaris la *Plan de Agua Prieta*, manifesto kontre la guvernerio di Venustiano Carranza. La manifesto esis multe sustenata en Mexikia; Carranza fugis kande armeo di De la Huerta progresis vers México, ed il plu tarde mortis.
Iesu de Nazaret

**Iesu di Nazaret** (Greka linguo: *Ἰησοῦς*, Bethlehem o Nazaret, 2 aK o 7 aK) esas la fondero di Kristanismo

Segun Kristanismo, Iesu esas la "Filio di Deo" e la Mesio mencionita en l'Anciena Testamento, naskinta homo e Kristo (de la Greka Χριστός, "ho Christos") revelita a la populo di Israel  por guidar la homaro per la mesajo di "Nova Impero", t.e. 'amez l'altri e facez a li quale vi volus ke li facez a vi'.

Por l'islamo ilu ne esis la unika ed il ne esas filio di Deo, pro Deo esas nur unu, e nek havas filii, nek povas asociesar ad altra dei.

Lua titulo esas Mesio, "nomata Kristo". La titulo Mesio uzesis en la Libro di Daniel 9:25-26 od en predico pri "Sisadek Semani". La Hebrea nomo esas מָשִׁיחַ (Māšîaḥ) "mashiach" qua signifikas "uncionata". Ta nomo uzesas por Iesu en la psalmo 2:2, ube on parolas pri reji e principi konsultanta kontre Deo e kontre sua "Uncionata", esanta to la signifiko dil nomo "Kristo".

### Iesu por judaismo
La Judi tradicionale vidis Iesu kom un ek la nevera mesii qui aparis dum lua historio. Li vidas lu quale un ek la maxim influinta super lua populo e, pro to, qua produktis la maxim granda domajo. Tamen, pro la doktrino pri l'arivo dil Mesio ne esas centrala por judaismo, la diskuto pri kande ilu arivus ne esas importanta por judi.

Judaismo nultempe aceptis nulquanta predico ke la kristanani dicas ke atribuesas Iesu. Tamen interdiktas adorar ulu pro esar konsiderata kam idolatrio e la centrala kredo je judaismo esas l'absoluta uneso e singuleso di Dio.

Judala eskatologio indikas ke la veno dil Mesio akompanesos per serio di partikulara eventi qui til nun ne eventis:

* riveno di omna judi al Promisita Tero
* rikonstruktado dil Templo
* ero di paci e kompreno in qua "la konoco di Dio" plenos la Tero.

Judaismo dicas ke Iesu ne povas esar kandidato por esar Mesio pro dum Lua vivo ne sucesis nulu di ta eventi.

Existas kurento nomizita mesiala judaismo -ne aceptita da la tradiciala judaismo- qua subtenas ke Iesu esus la Mesio. Li ne kompartas la visiono di resta dil Judi ke dum lia vivo ne sucesis nulu dil eventi ke le judisti kredas esar predicita en Biblio e dicas ke la mesiala predicaji kumplesas en Lua persono.
Gustav Stresemann

**Gustav Stresemann** (10ma di mayo 1878 til 3ma di oktobro 1929) esis Germaniana politikisto. Il esis kancelero di Germania de mayo til oktobro 1923, e ministro di exterlandal aferi de 1923 til oktobro 1929. En 1926 il kunpremiizesis per la Nobel-premio pri paco kun Aristide Briand, por lia verki pri la politikala rikonstruktado di Germania pos l'unesma mondomilito.
Wilhelm Cuno

**Wilhelm Cuno** (2 di julio 1876 til 3 di januaro 1933) advokato ed industriisto esis kancelero di Germania de 1922 til 1923.
Joseph Wirth

**Karl Joseph Wirth** (6 di septembro 1879 til 3 di januaro 1956) matematikisto e politikisto esis kancelero di Germania de 1921 til 1922.
Karl la 14ma Johan

**Karl la 14ma Johan di Suedia e la 3ma di Norvegia** (n. **Jean Bernadotte,** (1763 til 1844) esis rejo di Suedia e Norvegia.

Originale nomizita Jean Bernardotte, il naskis en Francia en 1763; de 1780 il servis en la Franca armeo, de 1794 kom generalo. Kom marshalo di la Franca Imperio il esis guvernero di Hanover de 1804 til 1805.

En 1810 il esis elektata kom heredanto di la trono di Suedia, sucedanto di Karl la 13ma, qua ne havis heredanti. Bernardotte esis populara en Suedia, e la armeo di Suedia favoris elektar militisto. Il refuzis la demando di Napoléon ke il nultempe, kom rejulo di Suedia, militez kontre Francia; do Napoléon dicis: "Irez, e nia destini esez realigata."

Il esis kronizata kom rejulo di Suedia ye 11 di mayo 1818 en la katedralo di Stockholm. 

En St. Helena Napoléon dicis: "Povas akuzar ulu di negratitudo ma ne trahizado."
Oakland, Kalifornia

**Oakland** esas urbo en Usana stato Kalifornia. Segun statistiki de 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 202 km².

Ol ligesas a San Francisco per tale nomizita Ponto San Francisco-Oakland Bay.

## Fratala urbi
* , Agadir
* , Đà Nẵng
* , Dalian
* , Fukuoka
* , Funchal
* , Najodka
* , Ocho Ríos 
* , Sekondi-Takoradi
* , Santiago de Cuba
* , Port-de-Paix
* , Oakleigh

## Referi
Philip Showalter Hench

**Philip Showalter Hench** (1896 til 1965) esis Usana mediko qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1950.
Constantin Fehrenbach

**Constantin Fehrenbach** (11 di januaro 1852 til 26 di marto 1926) advokato e politikisto esis kancelero di Germania de 1920 til 1921.
Iskander Mirza

**Iskander Ali Mirza**, militisto e politikisto n. 1899 til 1969, esis l'unesma prezidanto di Pakistan, e guvernis de de 23ma di marto 1956 til 27ma di oktobro 1958. Ante, il esis generala guvernisto di la lando, de 1955 til 1956.
Carlos Antonio López

**Carlos Antonio López** (1792 til 1862) politikisto e jurnalisto esis prezidanto di Paraguay de 1844 til lia morto, ye 10 di septembro 1862.
Adriana Calcanhotto

**Adriana da Cunha Calcanhotto**, maxim konocita dal artala nomi **Adriana Calcanhotto** od **Adriana Partimpim**, naskinta ye la 3ma di oktobro 1965, esas Braziliana kantistino e kompozistino.
Vicente do Rego Monteiro

**Vicente do Rego Monteiro**, n. ye la 19ma di decembro 1899 til la 5ma di junio 1970 en Recife) esis Braziliana piktisto.

## Referi
Pixinguinha

**Pixinguinha**, naskinta **Alfredo da Rocha Viana Filho** ye la 23ma di aprilo 1897 til la 17ma di februaro 1973) esis Braziliana kompozisto e muzikisto.
Noel Rosa

**Noel de Medeiros Rosa**, konocita kom **Noel Rosa**, naskinta ye la 11ma di decembro 1910 e mortinta ye la 4ma di mayo 1937 esis Braziliana kompozisto e kantisto di samba.
Victor Ponta

**Victor-Viorel Ponta** (n. 20 di septembro 1972) advokato, esis chefministro di Rumania de 2012 til 2015.
Enrique Peña Nieto

**Enrique Peña Nieto** (n. ye la 20ma di julio 1966) advokato esis prezidanto di Mexikia de 2012 til 2018.
Antônio Carlos Gomes

**Carlos Gomes**, naskinta **Antônio Carlos Gomes** ye la 11ma di julio 1836 til la 16ma di septembro 1896 esis Braziliana klasika kompozisto e pianisto.
Mihai Răzvan Ungureanu

**Mihai Răzvan Ungureanu**, politikisto n. ye la 22ma di septembro 1968, esis chefministro di Rumania de la 9ma di februaro til la 7ma di mayo 2012.
Henry la 1ma di Anglia

**Henry la 1ma** esis rejo di Anglia e duko di Normandia.

Henry asumis la rolo di rejulo di Anglia en agosto 1100 ye la morto di lua fratulo William la 2ma di Anglia; lua altra fratulo Robert, qua esis plu olda kam Henry ed expektis divenar rejo, esabis ye la unesma krucomilito depos 1096; ye lua retroveno a Normandia en septembro 1100, Henry recente esis kronizita. La konkurso inter la fratuli, qua inkluzis invado di Anglia da armeo di Robert, finis kande Henry invadis Normandia. Ye la 28ma di septembro 1106, Henry vinkis sua fratulo Robert ye la batalio di Tinchebrai, en Normandia, e tale divenis duko di Normandia. La batalio esis kurta ed esis nemulta vunditi e morti: forsan 100-200. Pos lua vinkeso, Robert esis duktata ad Anglia e dum-vive enkarcerigata; il mortis en 1134.

Henry la 1ma mortis en St Denis-le-Fermont, proxim Rouen, ye la 1ma di decembro 1135 evante 67 yari. Il ne havis maskula heredanti depos ke lua filiuli William e Richard mortabis en naufrajo dum voyajo de Normandia ad Anglia en 1120. 

Henry la 1ma volis ke lua filiino Matilda esez rejo. Tamen lua nevulo Stephen, voyajinte a London de sua domeno en Boulogne ye l'informeso pri la morto, ganis suficanta suporto por prenar la trono en 22ma di decembro. Ilua regno ne esis sekura; Matilda divenis rejino dum plura monati en 1141 ma Stephen riganis la trono. La sequanta rejo, pos la morto di Stephen en 1154, esis la filiulo di Matilda, Henry, komto di Anjou.
Listo pri monarki di Anglia

## Dinastio Normanda
* William la Konquestero
* William la 2ma di Anglia
* Henry la 1ma di Anglia

## Blois-dinastio
* Stephen di Anglia
* Matilda di Anglia

## Dinastio Anjou
* Henry la 2ma di Anglia
* Richard la 1ma di Anglia
* John di Anglia

## Dinastio Plantagenet
* Henry la 3ma di Anglia
* Edward la 1ma di Anglia
* Edward la 2ma di Anglia
* Edward la 3ma di Anglia
* Richard la 2ma di Anglia

## Dinastio Lancaster

La familio Lancaster decendis de John de Gent, triesma filiulo de Edward la 3ma. Henry la 4ma revokis Richard la 2ma e revokis de la sucedo-lineo Edmund Mortimer, decendanto de la duesma filiulo de Edward la 3ma, Lionel de Antwerpen. 

## York-dinastio

## Lancaster-dinastio (itere)

## York-dinastio  (itere)

## Tudor-dinastio
La familio Tudor decendis de John  Beaufort, 1ma komto de Somerset, bastarda filiulo de John de Gent (3ma filiulo de Edward la 3ma di Anglia) e sua amorantino  Catherine Swynford. Kustume, bastarda decendanti de Angla monarki havus yuro pri la krono, ma la situeso divenis diferanta kande John de Gent e Catherine mariajis en 1396 (25 yari pos la nasko di Beaufort). Do, tra papala dekreto, l'eklezio katolika retrodeklaris legitima la decendanti di Beaufort. La sequanta proklamo di Henry la 4ma kom legitima filiulo de John de Gent anke agnoskis la legitimeso di Beaufort, ma on deklaresis ke li ne povis asumar la trono. Tamen, le Beaufort restis alianciti kun la decendanti de Gent-dinastio, la familio Lancaster.

Margaret Beaufort, nepotino de John Beaufort, mariajis kun Edmund Tudor. Ilu esis filiulo di Owen Tudor e Catherine de Valois, vidvino di Henry la 5ma di Anglia. Edmund Tudor e lua fratuli esis bastardi, e divenis richa pro la testamento de lia mi-fratulo Henry la 6ma. Kande Lancaster-dinastio perdis povo, la familio Tudor anke perdis povo. Dum la fino dil 15ma yarcento, la familio Tudor esis l'unika espero por la suportinti de la dinastio Lancaster. La filiulo di Edmund Tudor divenis rejulo Henry la 7ma, pos vinkar Richard la 3ma en la Batalio di  Bosworth Field, qua finis la Milito di la du Rozi.

## Dinastio Stuart
Elizabeth la 1ma mortis en 1603 e ne havis heredinti. Do, Skotiana rejulo James la 6ma sucedis el en Angla trono, sub la titulo James la 1ma. James decendis de la familio Tudor tra lia preavino Margaret Tudor, l'olda filiino de Henry la 8ma.

### Komuneso
Ne existis monarko de la mortigo di Charles la 1ma en 1649 e la *restauro* di Charles la 2ma en 1660. Vice, du personi exercis povo sub la titulo *Lord Protector* ("sinioro protektero") dum l'epoko konocita kom *Commonwealth* ("komuneso")

### Stuart-dinastio (kontinueso)
Quanam la monarkio riestablisesis en 1660, nula stabila pakto esis posibla til la "Glorioza Revoluciono" di 1668, kande Angla parlamento revokis katolika rejulo James la 2ma e remplasis lu per lua filiino Mary la 2ma, protestanta, e per lia bofiliulo, princulo William de Orange, pose William la 3ma di Anglia.

## Videz anke
* Listo pri monarki di Unionita Rejio

## Referi
Paul Lauterbur

**Paul Christian Lauterbur** (6ma di mayo 1929 til 27ma di marto 2007) esis Usana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 2003.
Butro-lakto

**Butro-lakto** esas graso-povra, acida e drinkebla laktajo.

## Produkto
De anciena epoki butro-lakto produktesas per l'agitado de acideskinta lakto. On pulsas per bastono adinfre-adsupre l'acideskinta kremo en alta kuvo, l'agito-kuvo. Dum ca procedo la lakto-graso peceteskas pro ke la graso-membrani ruptas e flotacas kom butro sur la butro-lakto. La butro esas deprenata. La restinta acida fluido esas drinkata kom butro-lakto.
Prezente preske omna butro-lakto esas produktata en laktajiferii. A sengrasa lakto laktacido-bakterii esas juntata, per to la laktoso esas chanjata a laktacido. Biologial-dinamala butro-lakto (obtenebla en naturala nutrivo-butiki) ankore esas produktata anciena-mode. Laktajiferii adjuntas sukro por mildigar l'acida gusto di butro-lakto, fakte por min acidigar ol.

## Apliko
Ca drinkajo esas tre apreciata da Nederlandani, precipue dum la somero. Anke Germani aprecias butro-lakto, quin li konocas kom Buttermilch. En Belgia la drinkajo anke vendesas, ma ol ne esas tam populara kam en Nederlando. Kelki procedas butro-lakto en pad-kuki, quale en Usa. Anciena-moda Nederlandana desero esas paplo butro-laktala: boliita butro-lakto kun farino (od altra ingrediento) ed ofte dolcigita per siropo.

En Flandria ol anke manjesas kom chefa repasto, remplasanta supo. Ol anke aparas en chefa repasto: terpomi kun butro-lakto e mole boliita ovi kun onyoni stufita en butro. Variajo esas *Totjespap*, existanta de pureigita terpomi kun butro-lakto  e brunigita butro kun supre fritita ovo.

Anke *Hangop* ofte facesas de butro-lakto. En Francia ol drinkesas kun siropo de frukti. En Afganistan ed Iran butro-lakto mixesas kun spici e servesas kom extra dishi, nomizita *doegh*. Turka variajo de butro-lakto esas Ayran (quankam to ne esas butro-lakto, ma yogurto dilutita en aquo) quo ofte servesas en *döner*-vendeyi.

## Strii en vakua glaso di butro-lakto
Strii qui existas pos pardrinkir glaso de butro-lakto, efektigesas pro la kompozeso di butro-lakto. Butro-lakto existas de aquo, proteino, sali e lakt-acido. La lakt-acido acesas la proteino-participi tale ke en butro-lakto oli kunglutineskas a plu granda participi kam en lakto, ya til milople plu granda. Pos certa tempo ca proteino-participi dekantas pro la gravitado.
Barry James Marshall

**Barry James Marshall** (n. ye la 30ma di septembro 1951) esas Australiana mediko qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 2005
Geografio di Mexikia

Du montari trairas Mexikiana teritorio: *Sierra Madre Occidental* e *Sierra Madre Occidental*, qua esas prolonguro di Usana Rokoza Monti. Este til weste e centre de la lando, *Sierra Nevada*, kun lua volkani, trairas Mexikiana teritorio. En ta regiono jacas la maxim alta monti di la lando: Pico de Orizaba ( metri di altitudo), Popocatépetl ( m) ed Iztaccíhuatl ( metri).

Mexikia dividesas ek 31 regioni konocita kom stati, plu lua chefurbo, México, qua formacas autonoma Federala Distrikto.

Aguascalientes, Basa Kalifornia, Basa Kalifornia Sudo, Campeche, Chiapas, Chihuahua, Coahuila, Colima, Durango, Guanajuato, Guerrero, Hidalgo, Jalisco, México, Michoacán, Morelos, Nayarit, Nuevo León, Oaxaca, Puebla, Querétaro, Quintana Roo, San Luis Potosí, Sinaloa, Sonora, Tabasco, Tamaulipas, Tlaxcala, Veracruz, Yukatan, Zacatecas.
Potosí

**Potosí** esas chef-urbo di samnoma departmento en Bolivia. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco (urbo + municipo) esas 118,2 km².

L'urbo jacas a 4090 metri di altitudo, ed esas un di la maxim alta urbi en la mondo. Dum yarcenti, Hispani explotis arjento en lua vicineso, e la monetifeyo koloniala jacis ibe. L'arjento transportesis per muli e lamai til la litoro di Pacifiko, de ube ol transportesis per navi a Panama-urbo, ed itere per muli til la litoro di Atlantiko e de ibe a Hispania.

Nun, l'urbo duras esar importanta centro por minado. Granda parto di lua kolonial edifici prezervesis, e lua historiala centro nun esas Mondala Patrimonio di la Homaro, segun UNESKO. La kulmino di la monto *Cerro Rico de Potosí* jacas  metri adsur marala nivelo.

## Geografio

La reliefo di Potosí esas kolinoza en lua historiala centro, e montoza en lua vicineso. Lua mezavalora altitudo esas 4067 metri, e lua maxim alta punto esas monto *Cerro Rico de Potosí*, kun 4824 metri super la marala nivelo. *Cerro Rico de Potosí* havas la maxim granda jaceyo di arjento de la mondo, e minado komencis dum la 16ma yarcento. En 1996 extraktesis 60 mil tuni de arjento de ol.

La klimato di Potosí esas miarida (*Bsh*) o subpolala oceanala, kun sika vintro (*Cwc* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora diala temperaturo en decembro (somero) esas 10°C, kontre ke la mezavalora diala temperaturo en julio (vintro) esas 5°C. Dum vintri, noktala temperaturo povas falar til -4°C. En rara okazioni nivas sur la urbo.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 397 mm. La pluvoza sezono iras de decembro til marto. La maxim pluvoza monato esas januaro: mezavalore 92 mm. La mezavalora pluvo-quanto de mayo til oktobro esas infre 3 mm omnamonate. Junio e julio esas preske komplete sika. L'atmosferala humideso esas 25% dum vintro, e 63% dum pluvoza sezono.

## Turismo

Potosí deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro da UNESKO en 1987, diveninta l'unesma loko en Bolivia agnoskita quale to. En junio 2014, UNESKO inkluzis l'urbo en listo pri patrimonii minacata, nam minado sen kontrolo minacas la urbo.

L'urbo havas richa patrimonio arkitekturala en sua stradi centrala, kun multa konstrukturi de kolonial epoko. Exempli esas sua katedralo, konstruktita segun stilo gotika, lua antiqua monetifeyo (*Casa de la Moneda*) konstruktita de 1757 til 1773, e l'edifico dil Autonoma Universitato *Tomás Frías*.

Altra notora edifico, nomizita *Torre de la Compañía* konstruktesis kom kuvento da jezuiti, inter 1700 e 1707. Ol jacas proxim monto *Cerro Rico* e l'antiqua monetifeyo.

La kuvento di Santa Franciskus, fondita dal monako Gaspar de Valverde en 1547, esas la maxim anciena monakeyo di Bolivia. Ol rikonstruktesis ed augmentesis en 1726. En sua internajo existas importanta muzeo pri kolonial arto, nome religial objekti, kun ecelanta pikturi de tale nomizita "skolo di Potosí", exemple pikturo "Instalo di la Kruco", da Melchor Pérez de Holguín, e diversa verki da Juan de la Cruz Tapia, facita dum la 19ma yarcento.

## Referi
Malvina Seferi

**Malvina Seferi** (naskis en est-Rrogozhinë ye 14 di agosto 1989) esas Albaniana manekino kun civitaneso italiana.
Biblioteko di Kongreso

La **Biblioteko dil Kongreso di Usa** (Angle: *United States Library of Congress*) situesas en Washington DC ed okupas tri edifici (Edifico *Thomas Jefferson*, Edifico *John Adams* ed Edifico *James Madison*). Ol esas un ek la maxim granda biblioteki del mondo, kun plu kam 138 milioni dokumenti. 

La kolektajo di la Biblioteko di Kongreso inkluzas plu kam 30 milioni libri en 470 lingui, plu kam 61 milioni di manuskripti e la maxim granda kolektajo di rara e prizata libri, inkluzite un ek l'unika quar kopii dil Biblo da Johannes Gutenberg, e la klado di la Deklaro di Nedependo di Usa. Ultre, ol kontenas plu kam 1 milion edituri del guverno di Usa, 1 milion jurnali de diferanta parti dil mondo publikigita dum la lasta tri yarcenti,  cilindri di mikrofilmifi,  tituli di komiki, la maxim granda kolektajo di legala dokumenti, filmi, cirkume 5 milioni di mapi, particioni e plu kam 13,7 milioni di graburi e kopii di fotografuri. La maxim anciena dokumento esas petrala etajero de 2040 aK. Ol anke havas arto-verki, arkitekturala desegni e valoroza musikal instrumenti.
Cochabamba

**Cochabamba** esas la 4ma maxim populoza urbo di Bolivia. Segun la demografiala kontado di 2012, ol havis  habitanti. Lua metropolala regiono havis  habitanti dum la sama yaro.

## Historio
Arkeologiala restaji montras ke, komence, la valo ube jacas Cochabamba habitesis da populi chaseri e kolekteri. Pose, altra civilizuro plu bone organizita habitis la regiono cirkume 2 mil yari ante nun. La populi Kana, Quta e Chuwi anke habitesis ibe. Pose, l'Inkai e lua povoza civilizuro, qua praktikis agrokultivo, edukado di bestii, metalurgio e havis organizita armeo, anke okupis parto ek ta valo.

## Geografio

La reliefo di Cochabamba esas plana, jacanta an valo cirkondata per kolini, di qui du esas remarkebla: la kolino *Coronilla* o *San Sebastián*, ube eventis batalio pri nedependo de Hispania ye la 27ma di mayo 1812, e la kolino *San Pedro*, kun lua 34,2-metra statuo di Kristo, nomizita *Cristo de la Concordia*, videbla omnaloke del urbo. La mezavalora altitudo di Cochabamba esas 2558 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas mi-arida (*Bsk* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun varma dii e kolda nokti. La temperaturi rare falas infre 10°C dum vintri o superiras 30°C dum someri. La mezavalora temperaturo en junio (vintro) esas 12,2°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en novembro e decembro (somero) esas 18,3°C. La sika sezono esas longa, ed iras de mayo til oktobro. La pluvoza sezono iras de komenco di novembro til marto. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 362,7 mm, e la maxim pluvoza monato esas januaro, kun mezavalore 94 mm.
Kolonio di la Reda Fluvio

**Kolonio di la Reda Fluvio** (en l’Angla: *Red River Settlement*) esis en granda regiono nomizita Rupert's Land, posedata da kompanio Hudson's Bay. La populo di la kolonio esis indijeni e le Métis, di qui la ancestri esis mixuro de indijena, Franca, Skota ed Angla. 

Ye 8 di decembro 1869 Louis Riel deklaris la provizora guvernado di la Kolonio di la Reda Fluvio, ube Riel naskis, en nuntempa Manitoba, proxim nuntempa Winnipeg. La negociadi esis procedanta por transferar posedeso a Kanada. La eventi di 1869 sequis recenta enmigrado di Kanadani de Ontario, ed inspektado di la kolonio da Kanadana ministro. Louis Riel esis chefo di grupo de le Métis, qua opozis ca ago. En 1870 la delegiti de la provizora guvernado diskutis la afero kun la guvernado di Kanada en Ottawa. Esis konkordo egarde postuli di le Métis e plu tarde en 1870, la nova Kanadana provinco Manitoba kreesis.
Manizales

**Manizales** esas chef-urbo di departmento Caldas, en Kolumbia. Segun statistiki de 2024, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 571,84 km².

Ol jacas proxim volkano Nevado del Ruiz. La vicina regiono havas granda produktado di kafeo.
Chennai

**Chennai** (olim **Madras**) esas la chef-urbo di Indiana stato Tamil Nadu. Ol esas la 6ma maxim granda urbo di India, ed esas un ek la maxim granda centri kulturala, ekonomiala ed edukala di sudal India. Lua metropolala regiono esas la 36ma maxim populoza de la mondo.
Renaixença

**Renaixença** (Ide: *Rinasko*) esas Kataluniana kulturala movado dil 19ma yarcento. La nomo originis de la volunto pri rivalorigar Kataluniana linguo kom literaturala e kulturala linguo pos yarcenti di diglosio pri la Hispana (periodo nomizita *Decadència*). Ol eventis paralele a la nomizita *[[Rexurdimento]]*.

## Koncepto

Ofte diskutesas oportuneso dil termino *Renaixença* nam rilatas a lua antea periodo, la *Decadència*; ol propozis profundar la studio di ta male nomizita *Decadència*; altra-latere negis esar komprenata kom epoko e substrekizesas ke ol esas kulturala movado qua havas komencanta stimuli en la dekado inter 1830 e 1840, ma ke developis inter 1840 e 1880. Singla momento esas plu evidenta l'urjo di stablisar la momento en qua uzesis sistematikale la termino *Renaixença*.

La koncepti di linguo e patrio unuigas da Herder dum Germana Romantikismo. Renaixença pluforteskis en cirkumajo di kulta borgezaro qua trovas en Romantikismo intereso ye propra pasato. Ol revendikis gloriala pasato dum formado dil diferanta Europana nacioni, dum Mez-epoko. En la transkurso dil movado qua on konocas kom Renaixença, uzesas poka ta termino avan Renasado, raportanta al linguo, literaturo ed al patrio. L'unesma foyo ke existas atesto di l'uzado dil termino esas kande Pere de Rosselló divas diskurso kom sekretario dil *Jocs Florals* ye 1861. En 1871 fundesas dusemana magazino *La Renaixença*, ma en lu artikli kontinas uzanta la nomo *Renaixement* por raportar al patrio ed al Kataluniana literaturo.

*Renaixença* esas la literaturala periodo qua komencas en la fino dil *Decadència* ed finigas en la *Modernismo*, markita enkadrigata da kulturala movemento e di nacionalistala koncio plu ampla (envolvas omna kulturala manifestadi), spricata ek la borgezaro ek la tranformi provokita dal Industriala Revoluciono. La *Renaixença* identigas klare kun la Kataluniana kulturala rekuperado, e precipue, kun rekuperado di ilua linguo.
Nokto-gardeno ed altra rakonti

**Nokto-gardeno ed altra rakonti** esas libro da Brian E. Drake, publikigita da The Oxford Rationalist.

Ol kontenas plura rakonti, serioza, drola, misteria, komedia, e.c. 

## Extera ligilo
* Pagino ye Lulu.com
Quezon City

**Quezon City**, Tagalog *Lungsod Quezón*, esas la maxim populoza urbo di Filipini e parto de la metropolala regiono di Manila.
Biblioteca Ambrosiana

**Biblioteca Ambrosiana** esas biblioteko en Milano. Ol nomizesis por Ambrosius de Milano, patronala santo dil urbo e lua arkiepiskopo dum la quaresma yarcento.

La biblioteko esas un ek l'unesma biblioteki apertita por studianti, ankore existanta. Ol fondesis da kardinalo Federico Borromeo. Lua agenti serchis apta libri e manuskripti en diversa landi, inkluzite Grekia e Siria. 

La konstrukto dil edifico por kontenar la libri e manuskripti komencis en 1603. Ye la 8ma di decembro 1609 la biblioteko apertesis.

Komence ol kontenis cirkume 8000 artikli e pose plusa artikli donacesis a la biblioteko. Kurte pos la morto dil Kardinalo en 1631, ol aquiris manuskripti da Leonardo da Vinci, inkluzite *Codex Atlanticus*, konsistanta ek diversa skriburi e skisuri da Leonardo en 12 tomi. Nun ol ja havas plua kam 1,5 milion objekti.
William la 1ma di Skotia

**William la 1ma** (c. 1143 til la 4ma di decembro 1214) esis rejo di Skotia depos 1165. Ilu surnomizesis "William la Leono".

William kampaniis riganar Northumberland (en nuntempa nordala Anglia), di qua komto il esis til 1157, kande la lora rejo di Skotia Malcolm la 4ma donis la komtio a la Angla rejo. 

William la 1ma esis liberigata en 8ma di decembro 1174 de karcero en Normandia, ube il esis kaptito di Henry la 2ma, rejulo di Anglia e duko di Normandia. William mustis asentar esar vasalo di Henry la 2ma.

Pos ilua liberigo, William kampaniis subordinar la chefi di nordala Skotia, ed esis grandaparte sucesoza.

En 1189 la Angla rejulo Richard la 1ma, por furnisar la pekunio por sua krucomilito, vendis la yuro di Skotia a William.
Minoritatala linguo

**Minorigata linguo** esas termino di sociolinguistiko qua referas a linguo qua sufrabis persekutado od interdikto en ula momento di lua historio. Ol esas, do, koncepto qua remarkas la presenco di koercitiv aciono qua skopas finigar lua uzado. Ol dissamas di la termino minoritata linguo, qua referas al lingui uzata da mikra nombro di parolanti. Li ne esas sinonimi ed ne omnatempe minorigata linguo esas minoritata, quankam tendencas ad lu.
Euskaltzaindia

La **Rejal akademio pri Baska linguo** (Baske: *Eukaltzaindia*) esas kulturala institucuro fondita en 1918 da Alfonso la 13ma di Hispania e, quale la la Societo pri Baska Studii (*Eusko Ikaskuntza*), stimulita da la quar deputatari de Baskia e Navara, por gardar e normaligar l'uzo di la Baska e facar lua studio filologiala ed etimologiala.

La sideyo di Euskaltzaindia esas Bilbao, havanta branchi en San Sebastián, Pamplona, Vitoria-Gasteiz ed en Bayonne (Francia).

## Extera ligilo
* Oficala reto-pagino di Euskaltzaindia
Institut d'Estudis Catalans

L**'Institut d'Estudis Catalans** (Ide: *Instituto di Kataluniana Studii*) esas privata Kataluniana kulturala institucuro fondita da Enric Prat de la Riba segun l'akordi dil Deputataro di Barcelona ye 18 di junio 1907 e 14 di februaro 1911, di qua Enric Prat de la Riba esis prezidanto. Konstitucas lo akademiala, ciencala e kulturala korporaciono, qua havas kom skopo l'inquesto di omna elementi dil Kataluniana kulturo.
Andrea Lehotská

**Andrea Lehotská** (naskis en est-Detva en 2 di decembro 1981) esas Slovakiana manekino ed aktorino kun civitaneso italiana.
Jaime Paz Zamora

**Jaime Paz Zamora**, politikisto n. ye la 15ma di aprilo 1939, esis prezidanto di Bolivia de 1989 til 1993. Il esas patro dil prezidanto Rodrigo Paz Pereira.