Louisiana

**Louisiana** esas Usana stato. Lu havas kom vicini Arkansas norde, Texas weste, e Mississippi este. Sude jacas gulfo di Mexikia. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti.

## Historio

Louisiana habitesis da multa indijena populi dum yarmili ante l'arivo dil Europani. L'arkeologiala komplexo di ter-amaso *Watson Brake* kun 11 kolineti konstruktita kom sepulturi datizesis de cirkume 3.500 yari aK, ed esas la maxim anciena arkeologiala komplexo trovita en la regiono, esanta plu evoza kam la piramidi de Egiptia. Cirkume 2 mil yari pose, tale nomizita "kulturo de Poverty Point" atingis lua kulmino cirkume 1500 aK, konstruktis ceremoniala kresti e ter-amasi, e kreis komercala e religiala centro, kun influo sur vasta regiono. Pose, tale nomizita "kulturo Tchefuncte" konstruktis ceramikal objekti.

Kande Europani arivis en Amerika, la regiono habitesis da populi Natchez e Taensa. L'unesma Europani en la regiono esis Hispani, qui arivis en 1528 kande Pánfilo de Narváez komandis expediciono por explorar la delto di fluvio Mississippi. En 1542, Hernando de Soto exploris la nordo e la westo di la regiono. Tamen, Hispani havis nula intereso pri la regiono dum cirkume 150 yari.

En 1682, Franca explorero Robert Cavelier de La Salle nomizis la regiono *[[Louisianne]]*, honore lora rejulo Louis la 14ma di Francia. L'unesma permananta kolonieto, Fort Maurepas, fondesis proxim la nuna Ocean Springs, Mississippi, en 1699. Lor, Franci ja konstruktabis faro en la regiono nomizita *La Balise*, o *La Balize*, por guidar navi qui trairis la fluvio. En 1715, Louis Juchereau de St. Denis establisis fuorto *Fort St. Jean Baptiste* (*Natchitoches*), l'unesma permananta kolonieto che valo di fluvio Mississippi.

En 1724, Franc administrado kreis lego nomizita *Code Noir* ("negra kodexo") kun skopo regulizar interago inter blanki e negri en sua kolonio Louisiana. Pos ke Usa kompris Louisiana la lego duris uzesar, exemple proskriptanta kruelaji kom puniso. Fuginta sklavi, nomizita *maroons* povis facile celar su en marshoza arei. La vorto *maroon* venis de Hispana *cimarrón*, qua signifikis "nedocila".

Kande Usa kompris Louisianne en 1803, aceptesis ke sklavi povus sendesar a Louisiana tam facile kam esis posibla sendar li a vicino Mississippi, malgre ke to signifikis violaco kontre Usana lego. Malgre opozo da kelka politikisti, sklaveso duris, pro ke ol esis profitoza.
 
Louisiana divenis Usana stato ye la 30 di aprilo 1812. En 1838, eventis l'unesma parado di *Mardi Gras* en New-Orleans, qua esis la chef-urbo dil stato til 1849. Ca yaro, Baton Rouge divenis chef-urbo.

Louisiana esis sklavista stato. Segun la demografiala kontado di 1860, ol havis  sklavi; to esis 47% de lua habitantaro. Pro la forta ekonomial intereso pri mantenar sklaveso, Louisiana separis su dil Uniono ye la 26ma di januaro 1861, ed unionis su a Kunfederita Stati di Amerika. Tamen, la stato rapide vinkesis, e federala trupi kaptis New-Orleans ye la 25ma di aprilo 1862. Louisiana itere divenis Usana stato en 1868. Pos l'interna milito, politikala partopreno di negri augmentis. Tamen, pos ke federala trupi evakuesis en 1877, blanki de Demokrata partiso itere kontrolis la povo.

En 1898, lokala legifantaro komandita da blanki Demokrata aprobis nova konstituco qua fakte abolisis elektal yuri de la maxim multa negri, per imposti ed exameni pri alfabetizado. En 1896 existis  negri apta a votar. Du yari pos l'adopto di la nova konstituco, en 1900, nur  negri restis apta a votar.

Petrolo deskovresis en la stato en 1901. En 1915, lokala muzikala stilo nomizesis jazo (*jazz*). En 1926, l'unesma aeroportuo dil stato inauguresis en Mansfield. En 1932, inauguresis la nuna edifico dil parlamento en Baton Rouge. Depos l'ekonomiala krizego di 1929 la stato guvernesis da Huey Long, populista guvernisto, akuzita pri esar autokrato. Lu asasinesis en 1935.

Dum la duesma mondomilito multa employi kreesis en la stato. Mili di laboristi, blanki e negri, migris de Kalifornia serchante plu bona employi en armal industrio. Pos la milito, en 1947 komencis l'exploto di petrolo en la stato. Dum la yari 1950a, la stato kreis nova postulaji por probar la kapaceso di individui pri votar. Malgre to, la quanto di negra elekteri kreskis, ed atingis 32% del individui apta a votar en 1964. Ante, en 1963, Universitato Tulane admisis l'unesma 5 Afrikan-Usana studenti. En 1965, depos l'aprobo di la lego pri civila yuri en 1964, federala guvernerio Usana imperis lokala polico protektar negra aktivisti, pro violentoza rezisto di blanki qui probis impedar negri uzar publika loki.

Erste ye la 11ma di junio 1970, Louisiana ratifikis la 19ma emendo di Usana konstituco, segun quo mulieri darfis votar. En 1974 revokesis lego de 1921, segun quo l'Angla esis la sola linguo docita en la stato. En 1977, Ernest Morial divenis l'unesma Afrikan-Usana urbestro di New-Orleans. En 1979 David Treen divenis l'unesma Republikano guvernisto dil stato.

Pro sua proximeso a la gulfo di Mexikia, Louisiana multafoye afektesis da forta uragani e tropikala tempesti dum sua historio. En 1992, Louisiana frapesis da uragano *Andrew*, qua efektigis US$ 1 miliardo en domaji. Ye la 29ma di agosto 2005, kom konsequi del uragano *Katrina*, multa basa arei dil stato subisis inundado. Pro rupto di digi qui cirkondis New-Orleans, plua kam 80% del urbo inundesis. Mili di individui ne abandonis sua inundita domi e kelke mortis, malgre avizi pri serchar refujeyi en sekura loki.

L'unesma kazo di KOVID-19 en Louisiana anoncesis ye la 9ma di marto 2020.

## Geografio

La teritorio di Louisiana povas dividesar en du arei: sude, existas granda arei plana, formacita da aluvionala sedimenti transportita da fluvio Mississippi dum mili di yari. Ta sedimenti formacis granda delto ube la fluvio debushas an gulfo di Mexikia, ed anke marshoza arei apud la fluvio ed apud la litoro. Ta plana areo aluvionala kovras cirkume  km². Apud gulfo di Mexikia existas plana regiono qua kovras cirkume 60% de la teritorio dil stato. L'altitudi kreskas vers la nordo dil stato. La mezavalora altitudo esas 30 metri, e la maxim alta punto di Louisiana esas Monto Driskill, kun 163 metri di altitudo. La maxim basa punto dil stato jacas apud New-Orleans: 8 metri sub la marala nivelo.

Lua klimato esas subtropikala (*Cfa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun longa, varma e humida someri e kurta e milda vintri. Ta klimato esas dominacanta pro la modesta altitudi dil stato, sua basa latitudo, e sua proximeso (min kam 320 km per rekta lineo en sua maxim distanta punto) de gulfo di Mexikia. Pluvas dum la tota yaro, tamen l'epoko maxim pluvoza iras de aprilo til septembro. Oktobro esas la min pluvoza monato. Omnayare, la stato recevas mezavalore 1450 mm di pluvo-quanto. Julio ed agosto esas la maxim varma monati. En agosto, la mezavaloro di la maxim alta temperaturi atingas 28,9 °C en New Orleans. Dum vintri, temperaturi rare falas infre -10 °C.

Louisiana ofte frapesas da uragani e tropikala cikloni. Mezavalore, cirkume 27 tornadi frapas la stato omnayare, maxim freque de januaro til marto. Tornadi esas maxim frequa de januaro til marto sude de la stato, e de februaro til marto norde.

## Ekonomio

La totala interna produkturo di Louisiana atingis US$ 256,4 miliardi en 2024, pos ajusti qui konsideras l'inflaciono. La precipua ekonomiala sektoro esas servadi, qua reprezentas 66% de interna produkturo, pose industrio (cirkume 33%), ed agrokultivo.

La stato dependas multe del extraktado di naturala resursi, nome petrolo e naturala gaso Havanta plua kam 280 mil petrolo-putei, la stato esas un ek la precipua produkteri di petrolo de Usa. La precipua industriala produkturi esas kemiala e petrokemiala produkturi, karbono, nutrivi industriizita, transporto-equipuri, e produkturi ek papero.

Agrokultivo nur reprezentas 1,1% del interna produkturo. La precipua agrokultivala produkturi esas sukrokano, kotono, soyo e rizo.

## Referi