open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arthur da Costa e Silva

**Artur da Costa e Silva** (antiqua formo: *Arthur*, 1902 en Taquari til 1969 en Rio de Janeiro) militestro (generalo) e politikisto, esis prezidanto di Brazilia de 1967 til 1969.

Filiulo di un komerciisto naskita en Madeira, Portugal, Costa e Silva komencis lia armeala kariero en Porto Alegre, ed en 1918 entris l'Armeala Skolo di Realengo, en Rio de Janeiro. Ilu divenis Generalo dil Armeo en 1961.

Costa e Silva partoprenis en la stato-stroko di 1964, e dum la guvernisteso di Castello Branco il esis Ministro dil Armeo. Il konkurencis kom unika kandidato en nedireta prezidantal elekto en 1966, ed asumis povo ye la 15ma di marto 1967.

Dum lua guvernisteso, kreskis la protesti kontre la militistala rejimo, e la respondo esis la kresko di la represo. Costa e Silva sufris cerebrala stroko ye la 31ma di agosto 1969 e remplasesis per uniono di militestri til la nedirekta elekto di Emílio Garrastazu Médici. Ilu mortis la sam yaro, ye la 17ma di decembro.
Astronomio

**Astronomio** esas cienco pri l'observo ed expliko di eventi qui esas exter Tero e lua atmosfero. Onu studias per olu l'origini, l'evoluciono, e la fizikal e kemiala propraji di exter-tera objekti, e la procedi qui relatas ici.

Astronomio esas un de la poka cienci en qua neprofesionani ankore pleas importanta rolo, partikulare pri la deskovro ed observo di kurte duranta fenomeni. Astronomio devas ne konfundesar kun astrologio, pseudocienco qua esforcas predicar la destino di ulu per sequar la jiri di cielala objekti. Quankam la du faki havas la sam origino, li esas multe diferanta: astronomio uzas ciencala metodo, kontre ke astrologio ne uzas ol.

### Artikli relatanta
* Universo
* Galaxio
* Stelo
* Planeto
* Exoplaneto
* Sunala sistemo

## Famoza astronomi
* Tycho Brahe
* Galileo Galilei
* Edwin Hubble
* Johannes Kepler
* Nikolaus Kopernikus
* Charles Messier
* Isaac Newton
* Jan Oort
* Harlow Shapley
* Fritz Zwicky

## Extera ligili

* Astronomiala Kayereto esis revueto pri astronomiaji en la linguo internaciona Ido.
Biologio

**Biologio** esas cienco generala pri vivo, lua kondicioni e lua formi diversa (organizo di enti vivanta, ambienti ube li vivas, funcioni di vivo, e.c.) **planti** ed **animali**, inkluzante homi.

Esence existas du faki di la biologio, la studio di animali (zoologio) e la studio di planti (botaniko). Singla fako subdividesas en plura tradicionala faki qui koncernas la strukturo (anatomio, citologio), la developo e la funcioni (fiziologio, embriologio), heredala genetiko (evoluciono), klasfiko (taxonomio) ed interrelati di organismi l'unu kun l'altru, e kun l'ambiento (ekologio).

Ca faki anke subdividesas en plura specaligata faki, exemple mikologio, entomologio e herpetologio.

Tamen, la tradicionala divido inter zoologio e botaniko ne plus esas valida, nam kelka biocienci qui ruptis l'antea "frontieri" inter la du, exemple mikrobiologio, bakteriologio, virologio, oceanografio e marala biologio, evolucionis. Altra cienci "ruptis" la limito inter biologio e tale nomizita "fizikala cienci" - kemio, fiziko e geologio -, exemple biokemio, biofiziko e paleontologio. Simile esas ti qui relatas homala konduto, ex. psikologio e sociologio.

### Biologiisti
* Bombard, Alain
* Laborit, Henri
* Pasteur, Louis

## Imaji


File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (= 1 mikrometro)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Kemio

**Kemio** esas la cienco qua studias la propraji e la kompozanti di materio. Ol esas parto de tale nomizita "cienci di la naturo", qua studias kemial elementi qui formacas la materio, e kompozanti facita ek atomi, molekuli ed ioni.

Ol explikas la maniero ye qua ca kompozanti asemblesas e reaktas una ad altra. Kemio esas la studio dil transformi dil materio, kontre ke fiziko esas la studio dil standi dil materio.

L'energio-quanteso laboras en la kemiala fenomeni facas ke sola la periferial elektroni es koncernata. Transe, on entras en la fiziko di plasmi, mem en la nuklara fiziko kun l'implikajo di atoma kerno.

La ciencisto qua studias kemio esas nomizita kemiisto. Kemiisti povas verkar en multi subdivizioni di kemio: fiziko-kemio, bio-kemio, organika-kemio, inorganika-kemio, ec.

Antoine Lavoisier, qua vivis dum la 18ma yarcento, judikesas kom *patro di la moderna kemio*.

## Videz anke
* kemial elementi

## Extera ligilo

* Linguo internaciona e cienco naturala
Louis de Beaufront

**Louis de Beaufront** (1855 til 1935), di qua la vera nomo esis Louis Chevreux ma di qua la biografio ne esas tote bone konocata, esas la precipua autoro e pioniro di Ido. Ilu naskis de celiba matro e lua patro esis potenta e richa viro (forsan la lora rejo di Belgia). Ante kontributar ye la kreado di Ido, il esis fervoroza Esperantisto ed helpis la difuzado di ca interlinguo ye la komenco dil 20ma yarcento. Il asociis la Franca editerio Hachette a la propago di Esperanto e tale furnisis forta bazo por Esperanto taepoke.

Zamenhof, patro di Esperanto, volis donar bazo ideologiala por lua interlinguo e taskope intencis krear spiritala movado titulizita homaranismo t.e. spiritaleso neutra e komuna (quale la interlinguo asociita kun ol) per krear renkontreyi ube homi di omna kulturi e religii povus havar komuna kulto sen renuncar pri sua propra kustumala religio ed povus interamikeskar. Ita epoko (ye 1905 cirkume) esis tre poke favoroza a la religio e spiritaleso (esis la tempo dil maxim violentoza afronti inter laikisti ed Eklezii en Francia). La homaranismo ne povis naskar. Louis de Beaufront esis katoliko qua havis tre konservema opinioni. Il propozis a Zamenhof impulsar Esperanto en la neutra medio dil turismo. La autoro di Esperanto refuzis per asertar ke il ne volas ke Esperanto divenez komercala afero ma restez pure idealismala. Lore skismo divenis ne-evitebla e de Beaufront relateskis kun Louis Couturat qua impulsabis en 1900 Delegitaro por l'adopto di linguo internaciona neutra ed artificala. Til lore la laboro di la Delegitaro esabis tre dormema. 

En 1907, Esperanto precipue adoptesis da la Delegitaro kun la restrikto di kelka necesa reformi propozita da de Beaufront sub la pseudonimo Ido. Zamenhof refuzis la reformi ed amba movadi haveskis existo sendependa una de l'altra. De Beaufront e Couturat impozis la principo di neutreso ideologiala e politikala por Ido. Regretinde Ido ne havis fundamento quale Esperanto e la disputi por reformi qui eventis quik de 1928 tre plufebligis la Ido-movado depos ita tempo. En 1925 de Beaufront esis l'autoro di Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido qua plu tarde divenis surrogato di Fundamento por l'Idolinguo.

## Extera ligili
* PDF
* HTML
Linguistiko

**Linguistiko** esas cienco studianta linguo. Ordinare linguistiko studias lingui kom sistemo autonoma sen ula kontakto kun realeso existanta exter ol. La skopo di studio di linguistiko povas esar:
* generala qualesi di omna lingui homala. Ca domeno esas *generala linguistiko*.
* ula linguo o dialekto specifika.
* la linguo di ula persono (idiolekto), o la linguo di ula grupo.

Linguistikala studiado povas esar:
* sinkronala - Catempe studiesas ula situeso qua existas en ula linguo ye ula momento. Ofte studiesas linguo di nuna tempo (qua esas abstrakto).
* diakronala - Catempe studiesas ula linguo kom chanjanta fenomeno segun la paso dil tempo. En diakronala studiado chanji dil fenomeni deskiptesas kun helpo di anciena texti o materii furnisata da altra lingui, proxima o ne de ol.

**Domeni** en linguistiko esas:
* fonetiko (studio pri foni)
* gramatiko
** fonologio (fonetiko funcionala)
** morfologio
** sintaxo
* lexikologio
** onomasiologio (studio pri nomi, nomizado)
** etimologio (studio pri origino di vorti)
** lexikografio (studio pri lexiki)
** terminologio
* semantiko
* stilistiko
* geografio linguala
* tipologio linguala

L'origino di linguistiko esas la filozofio. Dum l'Antiqueso, filozofi diskutis pri la vera nomi di objekti e kazi. De ta pensado naskis vortoklasi, e samatempe naskis nova cienco, linguistiko. Do, linguistikala konceptaji pri l'esenci di la lingui kreesis da filozofi. Antiqua filozofi kreis nuna vortoklaso-konceptaji, qui demonstris quale klasi esis importanta en la Greka e la Latina. Tamen, ta vortoklasi ne esas universala. Exemple, en la Finlandana esus necesa propra klaso por deverbala substantivi (vorto povas havar ambe atributi di verbo e kazo-sufixi di substantivo), en Turka lingui adverbo (atributo di verbo) e adjektivo (atributo di substantivo) ne havas ula morfologiala difero.

**Proxima** cienco-**domeni** di linguistiko esas:

* textaro-linguistiko (Angle: *corpus linguistics*)
* filozofio di linguo
* linguo-teknologio
* psikolinguistiko
* nervo-linguistiko
* socio-linguistiko
* semiotiko (generala doktrino di signi)
* filologii di diversa lingui
* studio pri anciena texti
** paleografio (studio pri anciena sistemi di skriburi)
Linguo

**Linguo** esas sistemo, en qua audala signi produktesas kun parol-organi. Per linguala signi homo expresas sua pensi. Ca signi nomizesas linguala expresuri. Per helpo di skribo on povas igar linguala expresuri  videbla, altre dicante, lektebla. En gesto-linguo linguala expresuri esas videbla, ma ne audebla. Linguo esas o *naturala* od *artificala*.

## Naturala lingui
La traito di naturala linguo esas:
* Ol evolucionis dum yarmili en ula socio homala.
* Ol esas primara, altre dicante matrala, linguo di ula individuo, quo adoptis, ne studiis, nomizata linguo dum sua infanteso.
* On uzas la linguo en diversa eventi kom moyeno di komuniko e kom moyeno por komprenar od intelektar la mondo.

Naturala lingui klasifesas:
* segun linguala traiti e tipi aden tipologio
* segun genezo aden familii (historial-komparanta studio).

## Artificala lingui
Specifika:
* Formala lingui, exemple, la lingui di programifo en informatiko, exemple FORTRAN, COBOL, BASIC.
* Bliss (maxim grafika)
* Internaciona helpolingui. Ofte esas quale la kemiala nomenklaturo, ube la signo nominanta omna korpi kompozata reprezentas ipse l'analiso di lua kompozeso. La maxim konocata esas:
** Volapük (1880)
** Esperanto (1887), havante la maxima quanto di membri.
** Idiom neutral (1902)
** Latino sine flexione (1903)
** Ido (1907)
** Occidental / Interlingue (1922)
** Novial (1928)
** Basic English (1932)
** Interlingua (1951)
** Glosa (1981)
** Románico (1991)
** toki pona (2001)
Cómpeta

**Cómpeta** esas urbo en Andaluzia, Hispania. Segun statistiki dil yaro 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 54,7 km².
Naturala cienci

La **naturala cienci** esas cienci di qua skopo esas la studio di naturo. Ica cienci studias la fizikala aferi dil mondo, ne le homala.

La termino **naturala cienco** anke uzesas por distingar la cienci kom studio qua sequas la ciencala metodo, e la "cienco" kom generala savo pri afero, exemple "informatiko-cienco".

Che Wikipedio, la naturala cienci fakizesas ye:

* Astronomio
* Biologio
* Fiziko
* Geologio
* Matematiko
* Kemio
Mondo

En mondo esas ensemblo ek lo existanta. ensemblo ek Suno qua luminas ni, Tero quan ni habitas, e la planeti cetera kun lia sateliti e kometi. Sis kontinenti:
* Afrika
* Amerika
* Antarktika
* Azia
* Europa
* Oceania

Kom planeto mondon nomizesas Tero o terglobo.
----
**Oceani **

Antarktika oceano | Arktika oceano | Atlantiko | Indiana oceano | Pacifiko
Amerika

**Amerika** esas la 2ma maxim granda kontinento de la Tero, dop Azia. Ol okupas granda parto de westala misfero, e subdividesas en tri arei: Nordala, Centrala e Sudala parti. Altralatere ulafoye on parolas nur pri Nord- e Sud-Amerika, e tatempe Central Amerika judikesas kom parto de Nord-Amerika. Anke Karibia od Antili (Granda Antili e Mikra Antili) judikesas kom aparta areo.

Segun la linguala stando en Amerika, on parolas pri Angla linguala Amerika (Usa, Kanada ed Antili), Franca linguala Amerika (Kanada, nome Quebec e New Brunswick), Hispan-Amerika e Portugalan-Amerika (Brazilia).

## [[Nord-Amerika]]
**Stati**
 Kanada | Mexikia | Usa 
----
**Altra loki**
Alaska | Aleuti | Grenlando | Santa Pierre e Mikelon 
----
**Fluvii e riveri**
 Mississippi, Missouri, Yukon, Sant-Lawrence
----
**Monti**
 Monto Mc Kinley | Monto Whitney | Monto Elbert | Monto Waddington 

## [[Central Amerika]]
**Stati**
 Bahama | Barbados | Belize | Dominika | Dominikana Republiko | Grenada | Guatemala | Haiti | Honduras | Jamaika | Kosta Rika | Kuba | Nikaragua | Panama | Salvador | Santa Lucia | Santa Kitts e Nevis | Santa Vincent e Grenadini 
----
**Altra loki**
 Antili | Aruba | Bermuda | Guadelupa | Hispaniola | Insuli Kaiman | Insuli Turks e Kaikos | Kuracao | Martinik | Montserrat | *[[Nederlandan Antili]]* | Kanalo di Panama | Porto-Riko | Sint Maarten | Virgin Insuli Britaniana | Virgin Insuli Usana 
----
**Mari**
 Karibiana Maro 

----
**Monti**
Citlatepetl

## [[Sud-Amerika]]
**Stati**

----
**Altra loki**
 Galapagi | Patagonia 
----
**Fluvii**
 Amazon | Uruguay | Paraguay | Paraná | Fluvio Orinoco | São Francisco
----
**Monti e montari**
 Ancohuma | Aconcagua | Chimborazo
Afrika

**Afrika** esas la duesma maxim granda kontinento de la Tero. Kun cirkume 30.2 milion km², ol kovras 6% de la surfaco dil planeto, e havis  milion habitanti en 2005. Afrika esas cirkondata norde per Mediteraneo, nord-este per la kanalo di Suez e la Reda maro, sud-este per Indiana oceano e weste per l'Oceano Atlantiko. Afrika, partikulare central estal Afrika, esas larje egardis inter la ciencala komunitato qua olu esas l'origino dil homi.

* **Surfaco**: 30,2 milioni km²
* **Habitantaro**:  milion personi (2005)
* **Nedependanta landi**: 54 (kun la nedependo di Sud-Sudan)

#### Geografio
* **Maxim norda punto**: Ras ben Sakka, Tunizia (37°21′N 09°45′E﻿).
* **Maxim esta punto**: Santo Antao, Kabo Verda (34°49′S 20°00′E﻿).
* **Maxim suda punto**: Kabo Agulhas, Sudafrika (34°50'S 20º00'E).
* **Maxim westa punto**: Rodrigues insulo, Maurico (19º40'S 63º30'E).
* **Maxim alta monto**: Kilimandjaro ( m)
* **Maxim basa punto**: Lago Assal, Djibuti (-155 m)
* **Mezvalor [[altitudo]]**: 600 metri.

#### Nedependanta landi en Afrika

#### Dependanta teritorii en Afrika
Ceuta e Melilla | Kanarii | Madeira | insulo Mayotte | Réunion | Santa Helena, insulo Acenso e Tristao da Cunha

----
**Altra loki **
 Kabo di Bon Espero | Sahara | St Helena (insulo) | Magrebo | Zanzibar
----
#### Historiala loki
 Abisinia | Berberia | Dahome | Franca Westala Afrika | Zaire 

#### Riveri e fluvii

La tri maxim granda fluvii en Afrika esas Nilo (6,853 km di extenso), Kongo (4,700 km) e Nijer (4,180 km). Altra importanta fluvii esas Zambezi (2,574 km), Orange (2,200 km), Limpopo (1,750 km), e Volta (qua formacesas per l'uniono di Nigra Volta (1,352 km) kun Blanka Volta (885 km)).

#### Monti
 Kilimandjaro | Ras Dashan 

#### Ekosistemi
Equatorala e tropikala foresti | savano | dezerto | delto di Okavango

#### Referi
Oceania

**Oceania** esas geografiala, ofte geopolitikala regiono qua konsistas ek multa landi, nome insuli ed arkipelagi, che Pacifiko. La vorto *Oceania* anke definas la kontinento formacita da insuli ed arkipelagi en Pacifiko, plu l'"insulo-kontinento", Australia.

La tota landala surfaco di Oceania esas  km². Ol havas cirkume 32 milion habitanti.

## Stati
Existas 14 nedependanta landi en Oceania.

**Altra loki **
Usana Samoa | Havayi | insulo Nova-Guinea | Nova-Kaledonia | Nova-Sud-Wals | Polinezia | Franca Polinezia | Pitkern | Tahiti | Tasmania

## Lektez anke
* Koloniigo di Oceania

## Referi
Geografio

**Geografio** (de la Greka γεωγραφία, *geographia*, "deskripto di la tero") esas ciencala fako qua studias la landi, la traiti, la habitantaro e la fenomeni di la Tero e di altra planeti. L'unesma persono qua uzis la vorto γεωγραφία esis Eratostenes de Cyrene (276 aK til 194 aK). Geografio esas vasta cienco havanta kom skopo komprenar la Tero e lua homala e naturala komplexesi, ne simple "ube jacas la kozi", ma quale la kozi evolucionis por divenar quin li esas.

La quar historiala tradicioni pri geografial inquesti esas:
- la spacala analizo di naturala e/o homala fenomeni (to esas: en qua aero li eventas/eventis);
- regionala studii (Angle: *area studies*) pri la kulturo, idiomo e historio di ula specifika regiono o populo, e lua relato kun altra populi o regioni, exemple, tale nomizita Egiptologio;
- la studii pri relati inter homi e la regioni ube li habitas; e
- tale nomizita Cienci di la Tero.

## Historio

Geografio esas un ek la maxim anciena ciencala faki, tamen ol havis komplexa developo dum la historio. Greki unesmafoye akumulis ed organizis konoci pri la temo, e nomizis ta konoci «geografiala». Dum Mezepoko, la kartografio developesis multe en Europa. Pro demandi por posibligar navigado ed explorar nova regioni deskovrita, dum multa tempo kartografio e geografio esis preske sinonimi.

Preske dum la sama epoko, Chini developis geografiala konoci por kontrolar marfora teritorio di sua imperio, kontre ke Araba kartografo Al-Idrisi developis studii pri klimatala zoni, deskriptita unesmafoye en lua libro "La Gardeni di la Homaro", e historiisto Ibn Khaldun enrejistris l'unesma studii pri demografio ed ekonomio. Tamen la konceptajo "geocentrismala* esis dominacinta dum ca epoko. Segun ca konceptajo developita dal Greko Claudius Ptolemaeus, la Tero esus la centro dil universo. Ca konceptajo komencis modifikesar unesme kun la teorio pri "heliocentrismo*", to esas, ke la Suno esus la centro dil universo, developita da Nikolaus Kopernikus. Pose, Galileo Galilei developis l'ideo pri la sfereso di la Tero, e la konceptajo "geocentrismala*" desaparis definitive erste pos tale nomizita "ciencala revoluciono" e la koncepto pri gravitado da Isaac Newton. Poke ante, en 1595, publikigesis l'atlaso developita da Flandriano Gerardus Mercator, qua unesmafoye projektis en la surfaco plana di mapo l'imajo di Terala sfero, kun linei paralela sur surfaco plana. Nun ca projekto konocesas kom "projektajo da Mercator".

## Faki

Geografio ordinare subdividesas en du granda faki: fizikala geografio, e homala geografio. Fizikala geografio studias l'ambiento naturala e lua transformo-procedi, en l'atmosfero, hidrosfero, biosfero e litosfero. Altralatere, homala geografio studias la populi e lia komunitati, kulturi, ekonomii ed interagadi kun l'ambiento.

## Videz anke
* Chef-urbi dil nacioni dil mondo.
Konsonanto

**Konsonanto** esas artikulomaniero di fono, qua varias segun movi di la lango o di la labii.

La soni di homala linguo esas konsonanti e vokali. 

La konsonanti havas du precipua grupi: (A) resonanti e (B) obstruenti.

(A) Pronucante resonanto, l'aero ekfluas libere:
* mivokalo: aero-fluo trairas en la nazo quale pronuncante vokali, exemple *y,w*.
* liquido: aero-fluo trairas difere en la nazo kam pronuncante vokalo.
** lateralo: aero-fluo iras alonge lateri di lango, exemple *l*.
** tremulanto: aero-fluo esas ruptanta, exemple *r*.
* nazalo: aero-fluo iras tra nazo, exemple *m, n*.

(B) Pronuncante obstruento, aerofluo ekiras nelibere.
* klusilo: aerofluo interruptas totale, exemple *k, p, t*.
* frikativo: aero ekfluas partiale obstruktante:
** sibilanto: aero iras tra truo qua esas kam ranuro, exemple *s, sh*.
** spiranto: aero iras tra truo qua esas plana e vasta, exemple *f, v, h*.
* afrikato: kunsono di klusilo e frikativo pronuncante samaloke, exemple *c, ch*.

Konsonanto esas sonanta kande la sono-labii tremas. Resonanti esas ordinare preske sempre sonanta ma, exemple, en linguo Moksha (parenta linguo di Finlandana) existas ne-sonanta *r-* e *l*-sono. 

Supre nomizita obstruenti esas ne-sonanta ma
* sonanta klusili esas *b, g, d*.
* sonanta sibilanti esas *z, j*.
* sonanta afrikati esas *dz, dj*.

Pronunco-loki di konsonanti de labii til guturo (faringo) esas sequanta:
* bilabiala, por ex. *m, p, w*.
* labio-dentala, dento-labiala, por ex. *v*.
* dentala, por ex. *t, d*.
* alveolara, por ex. *d* en Rusiana.
* palato-alveolara, por ex. *c, ch*.
* palatala, por ex. *k, g, y*.
* velara, por ex. *ach*-sono en Germana.
* uvulara, por ex. *r* en Franca.
* faringala, por ex. multa soni en Araba.
* laringala, glotala, por ex. klusilo inter du vokali en Finlandana imperativa frazo *anna’ ‘olla* ‘lasez esar!’
Franz Schubert

**Franz Peter Schubert** (1797 til 1828) esis grandega germana muzikisto qua kompozis cirkume 600 *lieder* (kurta e mikra kansono skriptita en la Germana linguo ed akompanata preske sempre da la piano.)

Il havis dek-e-tri gefrati ed il esis la dek-e-duesma de li. Ilua patro esis instruktisto ed il volis ke Franz Schubert anke esez instruktisto, ma Franz Schubert amis la muziko. Il esis lernanto di Antonio Salieri, ca lasta universale konocata pro ilua disputi kun Wolfgang Amadeus Mozart.

Kande ilu evis dek e quar yari, il komencis kompozar *lieder*. Multa ek ilua lieder inspiresis da la famozega Germana poeto Goethe.

Quankam nun il esas un ek grandega muzikisti dil historio, dum ilua vivo, il subisis hungro e dum multa tempo il vivis kun e per multa amikala helpo. On ignoras kad il havis spozino o gefilii, ma ilua amiki esis vera amiki dum ilua tota vivo. Fakte, kelka dii ilu renkontris kun la Germana muzikisto por plear ilua muziko. Ca asembli nomesis “*schubertiade*”.

Dum ilua vivo, Schubert editis nula verko nek orkestrala nek operala. Ilua maxim konocata verki esas la *lieder* “La bela muelistino”, la kord-quarteto “La morto e la servistino” ed anke non sinfonii, la okesma ne finita.

Evante nur triadek ed un yari, Schubert mortis pro sifiliso.

## Verki deskovrita pos morto
Dum ilua vivo il esis konocata precipue kom kompozanto di kansoni, ed ilua orkestrala verki esis apene konocata.

Pos ilua morto, la manuskripto di la Simfonio en C (No. 9) deskovresis da Robert Schumann en 1838. Schubert kompozis la simfonio en 1825. Robert Schumann, vizitante Wien, vidis la manuskripto di la simfonio ye la *Gesellschaft der Musikfreunde*. Il portis kopiuro a Leipzig, ube Felix Mendelssohn esis direktisto di la Orkestro di la Gewandhaus. La simfonio esis unesmafoye pleata en koncerto ye la 21ma di marto 1839, direktata da Mendelssohn.

Ye la 17ma di decembro 1865 en Wien, ilua ne-kompleta Simfonio no. 8 esis unesmafoye pleata. La manuskripto di la simfonio, di qua nur du movimenti esis kompleta, esis posedata depos 1822 da amiko di Schubert, Anselm Hüttenbrenner. Il revelis la manuskripto a nulu til 1865, kande il savigis muzikisto Johann von Herbeck, qua direktis l'unesma pleado di la simfonio.

Plusa orkestrala muziko, korala verki, chambro-muziko ed altraji deskovresis da George Grove ed Arthur Sullivan en 1867; tale, intereso augmentis pri la verki di Schubert.

## Operi
Schubert kompozis la operi *Alfonso und Estrella* en 1822, e *Fierrabras* en 1823; li amba esis ne pleata dum la vivo di la kompozisto. Il anke kompozis la verko *Die Zwillingsbrüder* (La Jemela Fratuli), qua esis opero di un akto. Ol esis unesmafoye pleata ye la 14ma di junio 1820 ye la Kärntnertortheater en Wien. Ol esis ne sucesoza: esis judikata ke la temo di la opero esis tro lejera por la alta qualeso di la muziko.
Ronald Reagan

**Ronald Wilson Reagan** naskis la 6ma di februaro 1911 en Tampico, Illinois, Usa.

Il laboris kom vivo-salvisto e sporto-raportisto dum sua yuneso. Il pleis en plu kam 50 cinem-filmi en Hollywood depos 1937.

Ilu esis guberniestro di Kalifornia de 1966 til 1975.  Il elektesis prezidanto di Usa en 1981 e laboris til 1989. On dicas ke ilu vinkis kolda milito, igis Soviet-Uniono falar, komencis ero di libera kapitalismo e kreis bazo por hegemonio di Usa en mondo.  Altralatere on dicas ke il esis stulta marioneto, militarista e faliganto dil ocidentala komforto-socio.

Maleskis pro Alzheimer-morbo e mortis en Kalifornia ye la 5ma di junio 2004.
Antarktika

**Antarktika** esas granda koldega kontinento lokizita sur la sudala polo di Tero. Ol havas formo preske cirklala, mezurante 4.500 kilometri ye diametro. Antarktika esas la maxim elevita kontinento sur Tero nam sua mez-altitudo esas 2.000 metri. Ica kontinento kovresas da ampla strato de glacio mezuranta 2500 metri ye dikeso, ma olua maxim granda parti, olca strato havas denseso de preske 5 kilometri.

## Historio
La kontinento deskovresis en 1820, da Fabian Gottlieb von Bellingshausen.

Ye 7 di februaro 1821, homi unesmafoye stacis sur Antarktika. Segun la registri di John Davis, chasanto di mar-hundi e navestro di la *Cecilia*, il atingis la Peninsulo di Antarktika, e navani, serchante mar-hundi, pozis pedi sur la tereno.  La loko nun havas la nomo "Marbordo Davis".

## Kontrato di Antarktika
La Kontrato di Antarktika, qua stipulis permisata agadi en ca kontinento, esis apertata por signato ye 1 di decembro 1959. 12 stati signatis ol ye la komenco: Arjentinia, Austria, Belgia, Chili, Francia, Japonia, Norvegia, Nova-Zelando, Sudafrika, Soviet-Uniono, Unionita Rejio e Usa, qui de plura yari havabis interesi pri Antarktika. 

Plusa stati signatis la kontrato dum sequanta yardeki. La kontrato divenis efektigiva ye la 23ma di junio 1961. La Kontrato kontenis 14 klauzi. Ol stipulis ke l'agadi en la kontinento mustas esar pacoza, exemple ciencala explorado. Nula probi per nukleala armi esas permisata ed existanta teritoriala aserti esas ne tushata ma nula nova aserti esas permisata.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg
Fonetiko

**Fonetiko** esas brancho di linguistiko, en qua on studias produktado di homala sono e pronuncuri di pronuncado, vokali e konsonanti. Anke on studias akustika karakteri di vokali e konsonanti. Un importanta aspekto en studio esas quale audanto komprenas soni, quin lu audas.

## Videz anke
* Fonemo
* Fonologio
* Linguistiko
Vokalo

**Vokalo** esas pronuncuro. Kande on produktas vokalo, en pronunco-truo ne existas obstrukti formacita per sono-labii, lango, denti, labii od altri. Tatempe aero-fluo iranta ek pulmoni povas trairar libere.

Un vokalo povas esas silabo di ula linguo, ma konsonanto devas havar preske sempre un vokalo kun lu.

La poziciono e la formo di lango e la labii altrigas qualesi di pronunco-truo, e produktas diversa soni. Vokali klasifikesas segun frontaleso (palataleso) e dopaleso (velareso), e segun klozeso ed aperteso di pronunco-loko. Anke la posturo di labii efektigas, exemple, ronda vokalo havas mikra truo.

En *horizontala* dimensiono vokalo povas esar
* fronta (palatala) - intera - dopa (velara).

En *vertikala* dimensiono vokalo povas esar
* klozita - meza - apertita *od*
* klozita - mimeza - miapertita - apertita.

Segun posturo di labii vokalo povas esar
* ronda (labiala) - mironda - vasta (nelabiala) *od*
* ronda (labiala) - mironda - mivasta - vasta (nelabiala).

Exemple, la vokali di Ido esas

Lingui de la mondo havas anke vokali, quale

Pluse kompleta vokali, en lingui di mondo esas reduktita vokali. Li pronuncesas ordinare meze en muzelo(?). Ofte li havas anke ula nuanco di ula vokalo kompleta.

Ultempe liquido-konsonanto (lateralo o tremulanto) povas posedar funciono di vokalo e funcionas kom parto formacinta silabo, exemple, en Cheka vorto *vlk* ‘volfo’ *l* (lateralo) lasas aero-fluo pasar tra lateri di lango, ed en Kroata familio-nomo *Prso* tremulanto *r* lasas aero-fluo ruptante pasar preter apexo(?).

Lingui havas anke diversa diftongi qui pronuncesas quale unika sono.
Altaika linguaro

**Altaika linguaro** konsistas ek tri sublinguari, qui esas:
* Mongoliana linguo
* Tungusiana lingui
* Turka lingui
Parenteso di ca linguo-grupi esas ne-pruvita. Anke ula linguisti konsideras Koreana e Japoniana kom Altaika linguo ma mem relato inter Koreana e Japoniana esas ankore ne-klara.
Mongola lingui

Mongola lingui esas un grupo en Altaika linguaro. En evoluciono di Mongola lingui dicernesas tri periodi:

I. La periodo di anciena Mongola finis c. 1200. Ne existas anciena texti, ma esas konkluzita ke esis du precipua dialekti, de qui un divenis la bazo di Libro-Mongola.

II. De periodo di Meza-Mongola (1200–1500) esas prezervita multa linguala materiali. Dum Chingiz-kano e sua propaginti Mongola esis en poziciono di mondala linguo. Per estala dialekto skribita dokumenti esas komparate multa, ed esas prezervita Araba-Mongola e Persiana-Mongola vortari, quin Islamana eruditi kompilis ye 13ma e 14ma yarcenti. De sudala dialekto ne existas ula literaturala traci.

III. Periodo di nuna Mongola komencis kun Buddhana renesanco, qua produktis ampla literaturo. Mongoli turnis a Buddhani c. 1575, e pose komencis tradukar verki ek Sanskritana, Chiniana e Tibetana. Nuna lingui dividas su en estala e westala grupi.

Linguisti ne esas unanima pri klasifiko di Mongola lingui. Yen tri diferanta klasifiki ek diversa fonti.
## Klasifiki
### 1ma klasifiki
3 grupi: Estala, Westala e Altri
**Estala grupo:**
* Dagura / Daura (multe diferas de altri; parolesas en Interna-Mongolia, Chinia)
* Monguora (en Kansu di Chinia)
** Tu
** Paongan / Bao’an / Bonan
** Santa / Thung-hsiang
** Flava Uigura (Kansu di Chinia)
* Mongola (7 dialekti)
** Halha Mongola (generala e literaturala linguo di Mongolia)
** Ordos / Urdus (linguo di Interna-Mongolia)
** Chahaari
** Urat
** Harchin (10 dialekti)
**Westala grupo:**
* Oirata (en Mongolia, Sinkiang; dialekti i.a. Torguta, Dorbota)
* Kalmuka (proxima ad Oirata)
**Altri:**
* Mogola (Iranigita / Persianigita (?) restajo-linguo en Afganistano)

### 2ma klasifiki
2 Grupi: Estala e Westala
**Estala grupo:**
* Daguro
* Monguoro (Bonan, Dongxiang, (Estala-)Yugur)
* Oirata-Halha 
** Halha-Buryata (Buryatana, Mongoliana)
** Oirata-Kalmika-Darhata (Darhata, Kalmika-Oirata)
**Westala grupo:**
* Mogola

### 3ma klasifiki
2 Branchi: Estal-Mongola brancho e Westal-Mongola brancho
**Estal-Mongola brancho:**
* Mongoliana
**Westal-Mongola brancho:**
* Oirata
* Kalmuka
* Buryata
* Mogola
* Dagura
* Monguora
* Santa
* Paomgan

----
Videz Wikipedio en Mongola
Turka lingui

**Turka lingui** esas un grupo en Altaika linguaro. Parenteso-relati di Turka lingui ne esas unsenca. Hike prizentesas grupi di Turka lingui kun diferanta termini ek tri prizenturi linguistikale e geografiale. Sequez mayuskula, dika ed italika literi:

1. NORDA-WESTA / **1. Westa** / *1. Kipchaka grupo*
* (*1. Kipchaka-Bolgara brancho:*)
** Tatara
** Bashkira
* (*1b. Kipchaka-Kumana brancho:*)
** Kumika
** Karachai-Balkara
** Karaima
* (*1c. Kipchaka-Nogaia brancho:*)
** Kazaka
** Karakalpaka
** Nogai
** Kirgiziana (= * 2. Kirgiziana-Kipchaka brancho*)

2. NORDA-WESTA / **2. Norda**
* Tatara di Altai / Altai-Turka / Oirota
* Flava-Uigura
* Teleuta
(*3. Hakasa-Tuvana grupo:*)
* Tuva / Soyota / Uryanhi
* Tofa
* Karagassi
* Hakasa / (Tatara di) Akaban
* Shor
* Tatara di Sudal-Siberia
(*4. Yakuta grupo:*)
* Yakuta
* Dolgana

3. SUDA-WESTA / **3. Suda-westa, Oguza grupo** / *5. Oguza grupo, 5a. Seldjuka brancho*
* Turkiana / Osmana
* Gagauza
* Azerbaijana / Azera
* Haladji
* Kashgai
* Turkmena

4. SUDA-ESTA/ **4. Esta, Uigura grupo** / *5. Oguza grupo, 5b. Chagatai brancho*
* Uigura
* Nov-Uigura
* Uzbeka
* Salara

5. CHUVASHA / **5. Bolgara** / *6. grupo di Chuvasha*
* Chuvasha
----
Videz Wikipedio en Azera, Kazaka, Kirgiza, Tatara, Turka, Turkmena, Uzbeka
Uralika linguaro

**Uralika linguaro** esas anciena linguaro en Nord-Europa e Nord-west Azia. Uralika lingui havas kelka komuna traiti kun Altaika lingui ma nuntempe linguisti konsideras Uralik-Altaika superlinguaro nur kom hipotezala. Existas anke samatipa similaji inter Uralika ed Indo-Europana linguaro, ma la hipotezo pri komuna origino esas tre nesekura. Kelki homi anke asertas ke Uralika linguaro esas parenta kun Eskimo-Aleuta linguaro, (Uralika-Siberia linguaro). Kelka homi anke asertas ke l’Yukagira linguaro esas parenta kun l’Uralika linguaro.

Uralika linguaro havas sequanta branchi e grupi:

* Samoyeda brancho
** Nord-Samoyeda
*** Nganasan linguo
*** Neneca linguaro
**** Nenec di tundro
**** Nenec di foresto (Nechan)
*** Enec linguaro
**** Enec di tundro
**** Enec di foresto
** Sud-Samoyeda
*** Selkup linguaro
**** Nord-Selkup
**** Sud-Selkup
*** Kamas linguaro
**** Kamas linguo
**** Koibala linguo (mortinta ye 19ma yarcento)
*** Mator linguo (mortinta ye 19ma yarcento)
* Fina-Ugra brancho
** Ugra grupo
*** Hungariana
*** Hanti (Ostyak) 
*** Mansi (Vogul)
** Fina-Perma grupo
*** Perma-Fina
**** Komi-linguo (Ziryan)
**** Komi-Permyak
**** Udmurtiana (Votyak)
** Fina-Volga grupo (Fina-Volga es nur geografiala grupo) 
*** Volga-Fina grupo
**** Mari (Cheremis)
**** Mordva (= Erzya e Moksha)
*** Fina-Saama
**** Saama lingui
**** Baltiko-Fina lingui
***** Estoniana
***** Kareliana
***** Vepsiana
***** Votiana
***** Livoniana
***** Ingriana
*****Kvena linguo
*****Meänkieli
*****Ludiana linguo
***** Finlandana
****** Fingelska
----
Videz Wikipedio en Estoniana, Finlandana, Hungariana, Komi-linguala, Udmurtiana.
Literaturo

**Literaturo** esas ensemblo di stiloverki (en qui preponderas la beleso di kompozo, di expreso: poezio, eloquenteso, e.c.) di yarcento, di naciono.

* Prozo
* Poezio
* Biografio
* Ido literaturo

Literaturala **jenro** esas distinta grupo o kategorio de literaturala verki kun komuna kontenajo o komuna traiti stilala. On dicernas plura jenri literaturala. La klasifiki varias segun autori, skoli, epoki e mem modi. Tamen multa autori asentas la sequanta klasifiko:

* liriko
* epiko
* dramato
* didaktiko
* oratoriko
Biografio

**Biografio** esas verko qua naracas historiale la tota vivo di persono.
*Autobiografio* esas vivo-naraco pri persono, verkita da ca persono ipsa.

Exempli pri autori di autobiografii:
* Scott Fitzgerald
* Georges Simenon
Georges Simenon

**Georges Simenon** (1903 til 1989) esis Belga skriptisto. 

Il pasis sua yuneso en Liège. Evanta 15 yari Georges livas skolo por laborar a 'Gazette de Liège'. Il artiklifis pri temi diversa e il skribas diala jurnalo-kolumno. Samtempe il probas romanifar; en 1921 aparas, ye la pseudonimo G. Sim, lua unesma libreto *Au Pont des Arches*. Decembro 1922 il, kun sua spozino Régine Renchon, livas Liège ed iras a Paris ube il publikigas inter 1923 e 1933 ye diversa pseudonimi preske 1000 rakonti e proxime 200 romaneti. Kom seglero fanatika il pasas multa tempo surmare e sur riveri e kanali Europala. En 1929 il kreas dum restado en l'urbeto Delfzijl (Nederlando) la personajo Maigret, policestro en Paris. La parisana policisto es tre populara ed entote 72 romani pri Maigret aparas, la lasta ye 1972. Balde Simenon es kapabla alternar la suceso di Maigret kun romani psikologiala; il verkifas entote 117 de ica romani. Ilua verko tradukesas en plu kam 60 lingui e multa romani filmagesas, mem se lua universo es relate statikala. On evaluas ke entote duima miliardo (500.000.000) libri imprimesis. 

Dum ke il romanifis, Simenon es survoya permanente. En 1938 il vivis proxim la Rochelle. De junio til septembro 1940 il responsis pri Belga refujanti. En 1945 il livis Francia e voyajis tra Amerika ube il renkontris Denyse Ouimet. Il engajis el kom sekretario, pose el anke divenis ilua amoranto e tandem ilua duesma spozino. Il ja livis Usa en 1955 e retrovenis a Francia ube il sejornis en Paris e ye la Franca sud-litoro ante ke il definitive foriris a Suisia. Balde Denyse livis il e lia servisto Teresa Sburelin remplasis el kom vivo-kompano di Simenon. Autune 1972 Simenon anuncis oficale ke il retretis, il ne plu publikigis romani ma il ankore ya diktas sua memoraji qui publikigesis en 22 tomi. 

En 1981 ankore aparas ilua *Mémoires Intimes* qua deskriptis ilua vivo-stilo komplexa. Georges Simenon mortis, evante 86 yari, ye la 4ma di septembro 1989 en ilua domo en Lausanne.
Historio

**Historio** esas la cienco qua studias pasinta eventi, tradicionale de la homaro. Ol uzas metodi propra de la Homala e Sociala Cienci, ma anke metodi de la cienci di la naturo, facanta multafoye interfacala studii. Ca studii apogesas maxim ofte en skribita dokumenti, ma ank en l'arto, teknologio, edc, de pasinta epoki. Ofte on uzas anke interviuvi, arkeologiala trovuri, fotografuri, arto-verki, edc. L'epoko ante l'aparo di skribo-sistemi nomesas prehistorio.

On povas studiar historio de diversa vidopunti, exemple historio sociala, kulturala, ekonomikala, politikala, militala, edc.

## Etimologio
La vorto *historio* venas del anciena vorto Greka *ἱστορία*, qua povas tradukesar kom "inquesto" od "informo", de la verbo *ἱστορεῖν* ("inquestar"). De lo naskis la Latina vorto *historia*.

Proto-Indo-Europana vorto esas **wid-tor-* (de la radiko **weid-*, "savar, vidar"; * =hipotezala konstrukturo), anke en la Latina vorti kom "ideo" o "visiono", en la Germanala *wit*, *wise* o *wisdom*, la Sanskrita *veda*, e la Slava *videti* o *vedati*, en altra lingui di l'Indo-Europana familio.

La vorto en Greka antiqua *ἱστορία* uzesis da Aristoteles ye lua *Περὶ τὰ ζῷα ἱστορίαι* ('Historio dil animali'). La termino derivis de *ἵστωρ* ('testo, judicianto, saja homo'). On povas trovar diferanta uzi di *ἵστωρ* ye Homerala himni, Heraklitos, e.c.

## Divido di la prehistoriala e historiala tempo





## Historio segun regiono

## Historio de diversa vidopunti

* Kulturala historio
* Religiala historio
* ...

## Videz anke
* Arkeologio
* Paleontologio
* listo di yarcenti
* Deskovristi

## Referi

## Extera ligili

* Nova horizonti
Ekologio

**Ekologio** esas cienco qua studias la relati inter vivanta organismi, inkluzite homi e l'ambiento. Ol esas fako de la biologio. La skopo di studio di ekologio povas esar vivanta organismi, o faktori quale la klimato od orografio.

Lua skalo di studio iras de mikra bakterii til eventi qui afektas tota Tero. Lua studio havas praktika efekti en la prezervo di speci, en la plubonigo di agrokultivala tekniki, en la kreo di verda arei en urbi ("urbi ekologiale korekta"), edc.

Exempli pri temi studiata da ekologio:

* l'efekti de homala agadi sur l'ambiento. Exemple l'efekti di ecesiva uzo di pest-ocidili che ambiento, o quale kontrolar aerala poluto, inter altri;
* vivala procedi, interagi inter vivanta enti, ed adapti;
* la sucedanta evoluciono di ekosistemi;
* la transfero di energio e materii (exemple, tale nomizita "ciklo di nutrivi", la fotosintezo, edc);
* koopero, konkurenco e chasado interne od inter speci;
* la distributo di individui di ula speco che l'ambiento;
* modeli pri biodiverseso, e lia efekti che ambiento.

La vorto "ekologio" kreesis en 1869 dal Germana naturalisto e filozofo Ernst Haeckel, qui unionis du Greka vorti: *oikós* (hemo) e *lógos* (strudio). Komence, Haeckel definis 'ekologio' kom la cienco qua studias la relato inter vivanta enti e l'ambiento, ma pose augmentis la skopo dil studio, nun inkluzanta la studio dil transporto di materio ed energio, e quale vivanta enti transformas li.

## Videz anke

* Ambiental efekti de la produktado di karno
Faraono

**Faraono** (= la granda Domo) esas la titulo di reji dil antiqua Egiptia.

Li videsis kom la filiuli di la sun-deo. La maxim konocata regninti esas Keops e Kefren (quaresma dinastio, ck. 2500 a.K.) qui konstruktigis piramidi che Giza; Amenofis la 4ma (1364-1347), quan chanjis sua nomo ad Akenaton e qua veneris la sun-disko Aton kom unika deo; e Tutanhamon, la filiulo di Ahenaton.
Tungusiana lingui

**Tungusiana** (anke Manchu-Tungusiana) lingui esas un grupo en Altaika linguaro.

**Tungusiana lingui** parolesas en Siberia de la fluvii Ob e Yenisei a Maro di Ohota e de Arktika oceano a Mongolia. La nombro de parolanti di ta lingui esas nur c. 65&nbsp;000, e la Rusiana kaptas plusa uzo.

La Manchu parolesas en Norda-westa Chinia. Ol esas antiqua linguo kulturala en Est-Azia. La Manchu skribesas per kelke altrigita Mongola alfabeto. Nur un dialekto di la Manchu e Soloni e Mongola Daguri en Mandjuria uzas ol kom libro-linguo. Manchu-linguala tradukuri ek Chiniana klasika verki tre helpas, kande on solvas anciena Chiniana sintaxo, qua esas tre komplexa.

La folkloro esas tre richa ma nur dum Sovietiana ero on komencis krear literaturo. L' alfabeto esas nuntempe Kirila alfabeto, ma antee probesis anke la Latina alfabeto.

Tungusiana lingui havas ica grupi:

Sudala grupo
* Sudal-estala grupo
** Nanaia subgrupo
*** Nanai (Goldi)
*** Oroki (Ul’ta)
*** Ulch / Olcha / Cha
** Udihea subgrupo
*** Udihe / Udehe / Ude
*** Orochi
* Sudal-westala grupo
** Manchu
** Hibe
** Yurchen / Djurdjen (mortinta c. 1650)
Nordala grupo
* Evenkiana (Tungusiana)
* Evena (Lamuta)
* Negidala (Elkembei)
* Soloni
* Samagiri (posible dialekto)
* Manegiri (posible dialekto)
* Birari (posible dialekto)
Marco Pantani

**Marco Pantani** (1970 til 2004) esis Italiana biciklisto. Per ilua spektinda stilo sur la biciklo, Marco ganis la kordio de multa diletanti nam kande la voyo ascensabas, Marco kustumale esis la maxim rapida.

Dum ilua epoko kom biciklisto-diletanto, Marco ja esis granda promiso por la biciklismo italiana. Tale, la profesionala equipo *Carrera* vidis il e Marco kontratesis en 1992. Ilua internaciona arivo esis dum *Giro d'Italia* en 1994, ube Marco sucesis vinkar du etapi.

Ma, la maxim bona yaro por Marco Pantani, esis 1998, kande vikis la generala klasifico di irado de Italia e Tour de France, du ek le tri maxim prestijoza kuradi por biciklisti.

La maxim grava problemo por Marco Pantani eventis en 1999, kande ye la kurado di *Giro d'Italia*, l'italiana biciklisto ekpulsesis di la konkurso pos trovir indico di nelegala substanco en ilua sango. 

Pos ica afero, komencis la pento en la kariero di Marco. Il sucesis finar tre poka konkurenci e falis en grava depreso. Pantani komencis konsumar kokaino kustumale.
1623

La yaro **1623** (MDCXXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 623ma yaro di la duesma yarmilo, la 23ma yaro di la 17ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1620a. Kande 1623 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
* 6ma di agosto - Urbanus la 8ma divenas papo.

## Naski
* 26ma di mayo - William Petty, Angla ekonomikisto (m. 1687)
* 19ma di junio - Blaise Pascal, Franca matematikisto, fizikisto e filozofo qua konstruktis l'unesma kalkulinta mashino (m. 1662)

## Morti
* 4ma di julio - William Byrd, Angla kompozisto (n. c. 1542)
* 8ma di julio - Papo Gregorius la 15ma (n. 1554)
Sporto

**Sporto** esas fizikala aktiveso, kustumale guvernata da regularo. Ol povas praktikesar kom diletanto o kom sportisto en konkurenci. Existas sporti qui bezonas granda fizikal esforco da la praktikanti, quale futbalo, basketbalo, biciklado, edc. Tamen, en altra sporti plu importas la tekniko e la koncentro, quale shakoludo, dard-ludo, edc. Existas motoro-sporti, qui havas motoro por movar su ipse, praktikesas en automobilismo, motor-biciklo, edc.; en ica sporti, la skopo dil praktikanto esas duktar la veturo rapide. Por to, esas tre importanta la tekniko, la koncentrado, ma anke la fizikala kapableso.

## Listo di sporti

* Sporti kun balono (e tala)
** Flugodisko
** Futbalo
** Basketbalo
** Rugbio
** Gazonohokeo
** Teniso

* Fizikala sporti
** Atletismo
** Biciklado
** Triatlono

* Kombato
** Boxo
** Judoo
** Mixita milital arti
** Skermo
** Taekwondo

* Motoro-sporti
** Automobilismo

* Koncentro-ludi
** Shakoludo

* Altra sporti
** Gimnastiko
** Glaciohokeo
Biciklagado

**Biciklagado** o **ciklismo** signifikas la uzo di biciklo kom vehilo en trafiko, en liberatempala vehado, ma anke en konkursi biciklala.
Turo di Francia

La **Turo di Francia** (en la Franca: *Tour de France*) esas la maxim glorioza e maxim desfacila biciklo-konkurso de la mondo. La Turo konsistas ek cirkume 20 etapi.  

La unesma biciklo-kurado tra , nomizita *le Tour de France*, anuncesis en la revuo *L'Auto* ye la 19ma di januaro 1903. La revuo esis sportala jurnalo qua luktis kontre rivala sportala jurnalo *le Vélo*. Ca granda projeto esis esforco divenar la plu sucesoza jurnalo. La redaktero di *L'Auto*, Henri Desgrange, esis notinda biciklisto. La intenco esis ke la kurado eventez dum 5 semani, de la 1ma di junio til la 5ma di julio 1903; tamen poka biciklisti anuncis partopreno, do la premio esis augmentata e la kurado eventis de 1ma di julio til 19ma di julio. Esis 60 partoprenanti di la kurado. Un ek la favoriti, Maurice Garin, esis duktanto pos singla de la sis etapi, ed ilu ganis la premio.

## Vinkinti
Teniso

**Teniso** esas sporto quan onu praktikas per raketi e baloneti, sur tereno equipita specala. Ol povas ludesar individuale kontre unika opozanto ("singli", l'unu kontre l'altru), o inter du esquadi kun du ludisti singla ("duopli"). Singla ludisto uzas tenisala raketo por frapar baloneto kovrata per felto super ula reto kontre la feldo di lua rivalo o rivala esquado, segun organizita reguli.

Teniso esas sporto olimpiala (de Olimpiala Ludi en Athina, 1896), e povas ludesar da irga persono qua povas tenar ula raketo, inkluzite da personi en rotosidili.

## Championkursi
Quar turniri pri teniso judikesas kom la maxim importanta, e formacas la championkonkurso konocita kom *Grand Slam*: konkurso libera di Australia (Melbourne Park); la  konkurso libera di Francia (Roland Garros); la konkurso libera di Anglia (Wimbledon), e la konkurso libera di Usa (Flushing Meadow). Altra exempli pri championkonkursi esas *Orange Bowl* ed *ATP World Tour Maters 1000*.

## Kelka famoza tenisisti

* Björn Borg
* Jimmy Connors
* Steffi Graf
* Justine Henin
* Ana Ivanović
* Jelena Janković
* Richard Krajicek
* Martina Navratilova
Kleopatra

**Kleopatra** (cirkume 69 aK til 30 aK) esis faraono di l' antiqua Egiptia. El esis la lasta membro di Ptolemeana dinastio e regnis Egiptia kom Kleopatra VII. El sucedis sua patro, Ptolemeo 12ma Auletes, ye 51 aK.

El esis l'amoratino di Iulius Caesar e pose anke di Marcus Antonius, ilquan el suportis dum l'interna milito kontre Octavianus. L'amoro inter Antonio e Kleopatra e lia su-ocido (en 30 aK) teatro-textigesis da Shakespeare e spektakloze filmigesis en 1963 kun Richard Burton ed Elizabeth Taylor en la chefa roli.
Lexikologio

**Lexikologio** esas cienco studianta l' origino o genezo di vorti (**etimologio**), principi di nomizado di objekti e kazi (**onomaziologio**) e principi di deskripto e prizentado di vorti (**lexikografio**). Praktike lexikografisto esas vortaro-skribanto.

En lexikologio on studias anke quala parti esas en lexiko. Takaze lexikala morfologio studias formi di vorti, e lexikala semantiko studias senci di vortoformi.

Ordinare en lexikologio objekto di studio esas komuna linguo o dialekto di ula naturala linguo. Kande l'objekto esas vorti di ula profesionala domeno, parolesas pri **terminologio**. En laboro pri komuna linguo, komenco-punto di laboro esas vorto (i.e. materialo), di qua sencon on devas explikar. En laboro pri ula profesionala linguo, komenco-punto di laboro esas nociono od ideo, qua demandas apta vorto (i.e. termino) ed expliko. **Termino** havas sempre exakta senco, ma altralatere vorto di komuna linguo povus havar vasta ed ampla senco. Analizo di senco esas necesa fazo en terminologiala laboro.

En Idala lexikologio vortaro-laboro esas kelke diferanta ed omnafoye semblas terminologiala laboro en naturala linguo. Principe omna Idala vorti esas ek AFGHIR-lingui (A = Angla, F = Franca, G = Germana, H = Hispana, I = Italiana, R = Rusa). Do etimologiala laboro esas tre facila: nur on exploras quale on nomizas ula objekto o kazo en l' AFGHIR-lingui. La selektado e kreado di nova vorti Idala esas samatempe terminologiala ed etimologiala laboro. En Idala vortifado produktesas vorti qui havas plu exakta senco kam en ula naturala linguo. Ma altralatere anke Ido semblas naturala linguo e multa vorti havas un precipua senco e duesma senco (o senci), pro ke singla skribanto e parolanto en Ido uzas Ido per sua matrala (naturala) linguo.

En lexikografio on (lexikografisto) kreas ed uzas praktike lexikografiala principi. Ofte esas montrata en vortolisti, Exemple, se ula verbo esas transitiva, netransitiva od amba. En dicionario o vortolibro di ula naturala linguo, la sufixi esas montrata en gramatiko en seciono di morfologio. En Idala vortari la sufixi montresas en listo di vorti, pro ke l'Idala sufixi semblas tre multe vorti qui havas propra senco. Do Idala vortaro ne devas havar omna vortoformi, e bazala vorti suficas. Mem l'uzo di Idala dicionario ofte semblas terminologiala laboro.
Zoologio

**Zoologio** esas biologio pri animalo dividas en:
* Klaso di speci,
* Evoluciono-teorio,
* paleontologio,
* etologio,
* morfologio,
* anatomio,
* ekologio,
* embriologio,
* filogenio.


Zoological Illustrations Achatinella livida.jpg|
Museum of Zoology SPb 000000139 1 m.jpg|
A Silesian Zoological Garden jac 05.JPG|


### Zoologisti
* Morris, Desmond (etologio)