open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Magdeburg

**Magdeburg** esas chef-urbo di Germana stato Saxonia-Anhalt. L'urbo jacas apud la fluvio Elbe. Segun statistiki de 2015 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 200,95 km².

Ol esas sideyo di du universitati: Universitato * Otto-von-Guericke* ed Universitato *Magdeburg-Stendal* pri Aplikata Cienci.

## <small>Historio</small>
**2024 Atento ye merkato**

La 20ma di decembro 2024 atento per automobilo sur la Kristnaskala Merkato di Magdeburg produktis 6 mortinti e 299 vunditi. L'atentinto, (de origino Saudi-Arabian) anti-islamaktivista membro di *[[Alternative für Deutschland]]*, kaptesis ed arestesis.
.

## Referi
Hassanal Bolkiah

**Kebawah Duli Yang Maha Mulia Paduka Seri Baginda Sultan Haji Hassanal Bolkiah Al-Mu'izzaddin Waddaulah ibni Almarhum Sultan Omar Ali Saifuddien Sa'adul Khairi Waddien** (n. ye la 15ma di julio 1946) esas nuna sultano di Brunei.
Malaya-linguo

**Malaya linguo** esas austroneziana linguo parolata en Malaizia, Brunei e Singapur (loki ube ol esas oficala) ed anke ol parolesas en altra landi kam Tailando e Filipini.
Gerardus 't Hooft

**Gerardus 't Hooft** (n. ye la 5ma di julio 1946) esas Nederlandana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1999.
Sigismund la 3ma Vasa

**Sigismund di Suedia**, anke **Zygmunt (Sigismund) la 3ma Wasa** (1566 til 1632) esis rejo di Suedia de 1592 til 1599. Anke elektesis rejo di Polonia-Lituania, e regnis de 1587 til 1632.
Ion Antonescu

**Ion Victor Antonescu** (1882 til 1946), soldato e politikisto, esis chefministro e diktatoro (*conducător*) di Rumania de 1940 til 1944.

Dum la Duesma mondomilito ilu formacis asocio kun Adolf Hitler pro ke ilu deziris riokupar Besarabia e Bukovina, okupita da Sovietia en 28 di junio 1940. Ilu anke sendis Rumaniana soldati en l'Operaco Barbarossa por atakar Sovietia. Kande Rumaniana trupi vinkesis en la batalio di Stalingrad ilu perdis lia populareso. Pos la duesma mondomilito, ilu enkarcerigesis e judiciesis pro milito-krimini. Kondamnita a mortopuniso, ilu fusilagesis ye la 1ma di junio 1946.
Percy Williams Bridgman

**Percy Williams Bridgman** (1882 til 1961) esis Usana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1946 por lua verko pri la fiziko di alta presi.
Friedrich Jeckeln

**Friedrich Jeckeln** (2ma di februaro 1895 til la 3ma di februaro 1946) esis naziista generalo, chefo (Obergruppenführer) di Waffen-SS en 1944 che l'estala fronto dum la Duesma mondomilito. 

Vundita dum l'unesma mondomilito, il obtenis Fera kruco.

Sovietiani haltigis ilu por milito-krimini. Ilu judiciesis de la 26ma di januaro til 3ma di februaro 1946, e mortigesis ye la 3ma di februaro sam yaro.
Ferenc Szálasi

**Ferenc Szálasi**(1897 til 1946) militisto e politikisto, esis chefministro di Hungaria de oktobro 1944 til marto 1945. Ilu apartenis a nacionalsociasta e fashista "Partiso di Kruco di Flechi" (en Hungara, *Nyilaskeresztes Párt-Hungarista Mozgalom*). Ilu ne deportis judi a Germania, ma dozeni esis mortigita da membri di "Kruco di Flechi".

En 1945 depos Sovieti okupis Budapest, Szálasi fugis vers Austria, ube Usani enkarcerigis il. Judiciita por milito-krimini, ilu esis exekutita ye 12 di marto 1946.
Alexandr Alexandrovich Alehin

**Alexandr Alexandrovich Alehin** o **Alexandre Alekhine** (1892 til 1946) esis Sovietiana e Franciana shakoludisto.

Il esis championo ye yari 1927-1935 e 1937-1946. Honore de il nomesis kelk aperti e varianti di ludo – maxim konocata es *defenso di Alehin*.

## Referi
Döme Sztójay

**Döme Sztójay** (1883 til 1946) esis chefministro di Hungaria en 1944, dum la duesma mondomilito. Ilu kunlaboris kun Nacional-Socialista Germania. En 1945 ilu fugis de Hungaria.

Arestita dal Usani, ilu sendesis a Hungaria, ube judiciesis pro milito-krimini e kondamnesis a mortopuniso. Sztójay mortigesis ye la 22ma di agosto 1946.
John Maynard Keynes

**John Maynard Keynes, 1ma barono Keynes de Tilton** (1883 til 1946) esis Britaniana ekonomikisto. Ilu defensis statala interveno en l'ekonomiko, por moderar l'efekti di ekonomiala krizi.
John Howard Northrop

**John Howard Northrop** (1891 til 1987) esis Usana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1946.
James Batcheller Sumner

**James Batcheller Sumner** (1887 til 1955) esis Usana kemiisto qua ganis la Nobel-premio pri kemio en 1946 kun Wendell Meredith Stanley e John Howard Northrop.
Buffalo (Nova-York)

**Buffalo** esas la duesma maxim populoza urbo de la stato Nova-York, Usa. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti en 2010. Lua tota surfaco esas 136 km².

## Referi
Hermann Hesse

**Hermann Hesse** (1877 til 1962) esis Germana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1946.
Hermann Göring

**Hermann Wilhelm Göring** (1893 til 1946) esis Germaniana militisto e politikisto di nacional-socialista rejimo. Ilu divenis chefo di *[[Luftwaffe]]* (German aerarmeo), e dum la Duesma mondomilito il esis chefo di nacional-socialista partiso.

En 1932 il esis la prezidanto di la nacional-socialisti en la "Reichstag"(parlamento di Germania), pos la transpreno di povo en 1933 la ministro di aviaco e ministro di enlandal aferi en Prusia. Il fondis la timata sekreta statala polico (*Gestapo*). Dum la yari periodo il perdis povo, ma tamen atingis granda militala sucesi per la Germana aerarmeo (*Luftwaffe*).

Ilu judiciesis en Nürnberg pro milito-krimini e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ma ilu su-ocidis un dio ante mortigo.
Slobodan Milošević

**Slobodan Milošević** (1941 til 2006), politikisto, esis prezidanto di Serbia de 1989 til 1997. Ilu anke esis prezidanto di Serbia e Montenegro de 23 di julio 1997 til 5 di oktobro 2000.
Andre Agassi

**Andre Kirk Agassi** (n. en 1970) esis Usana ex-tenisisto. Ilu ganis 2 ora-medalii pri teniso dum Olimpiala Ludi. Il esas mariajata depos la yaro 2001 kun la Germana ex-tenisistino Steffi Graf. La paro havas un filiulo ed un filiino.
Heinrich Brüning

**Heinrich Brüning**, ekonomikisto e politikisto n. 1885 til 1970, esis kancelero di Germania de 1930 til 1932.
Gabriela Sabatini

**Gabriela Sabatini** (n. ye la 16ma di mayo 1970) esas Arjentiniana ex-tenisistino, konsiderita un ek la maxim bona tenisistini di Sud-Amerika. El recevis ganis arjenta medalio pri teniso en 1988 dum l'Olimpiala Ludi en Seoul.
Alan Shearer

**Alan Shearer** (n. en 1970) esis Angliana futbalisto. Dum lua kariero, ilu ludis por Angla futbalo-klubi *Southampton F.C.*, *Blackburn Rovers F.C.*, *Newcastle United F.C.*, e por la nacionala futbalo-esquado di Anglia. Entote ilu markizis 422 punti dum ilua kariero.
Newcastle upon Tyne

**Newcastle upon Tyne** (pron.: *niwkastol-apon-tayn*, maxim konocata kom **Newcastle** esas urbo jacanta nord-este de Anglia, 166 km sude de Edinburgh e 466 km norde de London, apud fluvio Tyne, e distanta 13,7 km de Norda Maro.

Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti, esanta la 20ma maxim populoza urbo de Unionita Rejio. Lua tota surfaco esas 115 km², de qui 113,5 km² esas lando.
Newcastle

Newcastle o **New Castle** povas signifikar multa loki, exemple:

En Anglia, la urbi:
* Newcastle upon Tyne
* Newcastle-under-Lyme

En Usa:
* New Castle, Delaware
* Newcastle, Kalifornia
* Newcastle, Oklahoma
* Newcastle, Wyoming
...

Ed anke povas signifikar personi:
* Duko di Newcastle
New Castle, Delaware

**New Castle** esas urbo en la komtio samnoma, en Usana stato Delaware. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti, kontre  habitanti en 2010. Lua tota surfaco esas 9,12 km², equivalanta a 3,52 mi².

Ol distas 10 km sude de Wilmington.
Eduardo Frei Ruiz-Tagle

**Eduardo Frei Ruiz-Tagle** (n. 1942), injenioro e politikistulo, esis prezidanto di Chili de 1994 til 2000.
Eduardo Duhalde

**Eduardo Alberto Duhalde Maldonado**, advokato e politikisto n. ye la 5ma di oktobro 1941, esis prezidanto di Arjentinia de la 2ma di januaro 2002 til la 25ma di mayo 2003
Stephen Hawking

**Stephen William Hawking** (8ma di januaro 1942 til la 14 di marto 2018) esis Britaniana fizikisto.

## Referi
Oxford

**Oxford** esas urbo en Anglia, Unionita Rejio. Ol esas la sideyo dil komtio Oxfordshire. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 45,59 km².

Oxford esas internacione famoza pro lua universitato, fondita posible en 1096. Ol esas la maxim anciena universitato di Anglia, ed anke la maxim anciena di la landi qui parolas Angla linguo. Ultre l'universitato, Oxford havas importanta industrii, edukerii, imprimerii, e teknologial entraprezi, kelke kreita che lua universitato.
Hans Frank

**Hans Michael Frank** (1900 til 1946) esis Germana advokato e politikisto dum l'epoko dil Triesma Reich. Ilu divenis guberniestro di okupita Polonia de la 26ma di oktobro 1939 til 1942.

Depos duesma mondomilito, Frank judiciesis en la judicio di Nürnberg pri milito-krimini, e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ilu mortigesis ye la 16ma di oktobro 1946.
Julius Streicher

**Julius Streicher** (1885 til 1946) esis fondinto e chef-redaktero di Der Stürmer, la naziista jurnalo di Germania. Ilu anke skribis 3 infantala libri kontre judi, la precipua esis *Der Giftpilz* ("La venenoza champiniono").

Depos duesma mondomilito, Streicher judiciesis en Nürnberg pro milito-krimini, e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ilu mortigesis ye la 16ma di oktobro 1946.
Nürnberg

**Nürnberg** esas la 2ma maxim populoza urbo del stato Bavaria, en Germania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 186,44 km².

Nürnberg esis la hemo di piktisto Albrecht Dürer (1471-1528).

Ido-konfero 2001 eventis en Nürnberg.
Sumatra

**Sumatra** esas la 6ma maxim granda insulo dil mondo, ed apartenas ad Indonezia. Ol havis 45 milion habitanti en 2005. Lua tota surfaco esas 470 000 km².

Sumatra dividesas en 10 provinci:
* Aceh
* Nord-Sumatra
* West-Sumatra
* Bengkulu
* Riau
* Riau Insuli
* Jambi
* Sud-Sumatra
* Lampung
* Bangka-Belitung
Aceh

**Aceh** esas Indoneziana provinco jacanta an l'extrema westo del insulo Sumatra.

### Historio

### Politiko
Aceh havas importanta movado pro-nedependo.

### Geografio
Jane Austen

**Jane Austen** (1775 til 1817) esis Britaniana skriptisto.

Notinda romani esas:
* *Sense and Sensibility* (1811)
* *Pride and Prejudice* (1813)
* *Mansfield Park* (1814)
* *Emma* (1815)

*Persuasion* esis la lasta kompletigita romano da Jane Austen; ol aparis en decembro 1817, kelka monati pos elua morto, kun elua unesma romano *Northanger Abbey*, kompletigita por publikigo en 1803 ma ne lore publikigata; li esis kune imprimata en un tomo. Entote imprimesis 1750 kopiuri, qui rapide vendesis.
Mary Shelley

**Mary Wollstonecraft Shelley** (1797 til 1851) esis Britaniana skriptisto de la Romantikismo. Elua maxim konocita verko esas la romano *Frankenstein, or The Modern Prometheus*.

Elua patro esis filizofo William Godwin; elua matro esis filozofo Mary Wollstonecraft, qua mortis kelka dii pos la nasko. En 1816 el esis mariajata kun la poeto Percy Bysshe Shelley.

En somero 1816 el vakancis an Lago Genève en Suisia, kun Shelley e la poeto Byron; Byron sugestis ke singlu skribez fantomo-rakonto. La rakonto skribita da Mary divenis *Frankenstein; o, La Moderna Prometeo*, pri ciencisto qua kreas vivanta ento.
Louis Daguerre

**Louis Jacques Mandé Daguerre**, n. 18ma di novembro 1787 til la 10ma di julio 1851, esis Franca piktisto ed inventinto, qua developis, kune Nicéphore Niépce, tekniki e kemiala procedi por enrejistrar fotografuri.
Gabriel Lippmann

**Gabriel Lippmann** (1845 til 1921) esis Franciana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1908.
Wilhelm Wien

**Wilhelm Carl Werner Otto Fritz Franz Wien** (1864 til 1928) esis Germaniana fizikisto qua recevis Nobel-premio pri fiziko en 1911. Ilu developis la fizikala-juro di Wien en 1896.
Nils Gustaf Dalén

**Nils Gustaf Dalén** (1869 til 1937) esis Sueda injenioro e fizikisto. Ilu inventis tale nomizita «sunala valvo» por automatale kontrolar fari qui uzas acetileno. Kande expozata a la lumo sunala, la valvo haltigas la paso dil gaso, ed inverse enswichas la faro kande obskureskas. Pro ca invento ilu recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1912.

Poke ante recevir la premio ilu blindeskis dum acidental explozo.
Anthony Burgess

**Anthony Burgess** (1917 til 1993) esis Britaniana skriptisto, dramatifisto, kritikisto di literaturo, jurnalisto, poeto e tradukisto. Ilua maxim konocita libro esas *A Clockwork Orange* ("Mekanikal Oranjo")
Mata Hari

**Mata Hari** (n. **Margaretha Geertruida (Grietje) Zelle** en 1876 til 1917) esis Nederlandana exotika dansisto. Lua stilo di danso esis orientala, e lua nomo en sanskrita signifikas "Matro di Deo". En la malaya signifikas "Okulo dil auroro".

Dum l'unesma mondomilito, Nederlando esis neutra ed el darfis facile transirar nacionala frontieri, quo efektigis suspektado. Ye la 13ma di februaro 1917 en Paris, el arestesis, akuzita pri spionado por Germania. Pos proceso dum qua el insistis pri sua senkulpeso, deklarante sua amo di Francia, el mortigesis per pafado-esquadro ye la 15ma di oktobro 1917.
Sidanta Bovo

**Sidanta Bovo** (n. **Tatanka Iyotanka**, **Tatanka Yotake**, o **Ta-Tanka I-Yotank** en 1831 til la 15ma di decembro 1890) esis chefo di populo Sioux. Ilu vinkis la batalio di Little Bighorn, kontre generalo komandanto George Armstrong Custer.
Mireya Moscoso

**Mireya Elisa Moscoso Rodríguez de Arias**, designisto di interiori n. ye la 1ma di julio 1946, esis prezidanto di Panama de 1999 til 2004.
Anja Pärson

**Anja Sofia Tess Pärson** (n. ye la 25ma di aprilo 1981 en Umeå) esas Sueda Alpala skiistino. El rezidas en Monako.

Pos la Mondala championkonkurso pri Alpala skio qua eventis en 2001, el ganas ofte. Kande en 2007 el obtenis l'unesma rango per la tri unesma exameni el montras lua joyo per glitar sur la ventro quale cetacei.

## Extera ligilo
* oficala situo
Adolf Eichmann

**Adolf Eichmann** (1906 til 1962) esis Germana militisto (lietnanto-kolonelo) membro di Waffen-SS. Ilu organizis ed inspektis la deporto di judi e Hungari a koncentreyi.

Pos la duesma mondomilito Eichmann fugis vers Arjentinia, ma deskovresis e kaptesis dal Israelani en 1961. Sendita a Israel, ilu judiciesis e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ilu mortigesis ye la 1ma di junio 1962.
Eschweiler

**Eschweiler** esas urbo en Germania, jacanta inter Köln ed Aachen e proxim la frontiero kun Luxemburgia, che *Bundesland* (stato) Nordrheno-Vestfalia. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 75,75 km².

L'autochosei A-4 ed A-44, linei di autobusi, stacioni ferovoyala *Eschweiler Hauptbahnhof*, *Eschweiler-West*, *Eschweiler-Talbahnhof*, *Eschweiler-Nothberg* ed *Eschweiler-Weisweiler* servas l'urbo.

Importanta turistal atraktivi esas lua kasteli, golfo-ludeyo, lago artificala *Blausteinsee*, e lua karnavalo. L'urbo anke havas centralo elektrala qua uzas lignito, industrio metalurgiala, industrio kemiala, e kazerno dil armeo federala di Germania.

## Referi
George Armstrong Custer

**George Armstrong Custer** (n. ye la 5ma di decembro 1839 til la 25ma di junio 1876) esis Usana militisto (lietnanto-kolonelo) qua partoprenis Usana interna milito e la militi kontre indijeni en Usa. Ilu mortis dum la batalio di Little Bighorn kontre indijeni komandita da Sidanta Bovo e Fola Kavalo, ye la 25ma di junio 1876.
Świętochłowice

**Świętochłowice** (Germane: *Schwientochlowitz*) esas urbo en Silezia (sud-Polonia). Segun statistiki de 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 13,31 km².

Ol situesas en la provinco Silezia, depos lua kreo en 1999. Ante, ol apartenis a provinco Katowice. Dum la duesma mondomilito, koncentreyo Eintrachthütte konstruktesis ibe da Germani.

## Referi
Fola Kavalo

**Fola Kavalo** (n. **T‘ašunka Witko** en 1840 til 1877) esis Usana indijena chefo di populo Sioux qua, kune Sidanta Bovo, vinkis la batalio di Little Bighorn kontre Usana generalo George Armstrong Custer.
Thomas Alva Edison

**Thomas Alva Edison** (1847 til 1931) esis Usana inventisto ed entraprezisto. 

Il divenis famoza pro l'invento di fonografilo, cinematografilo, e praktikala inkandecanta lumobulbo. Il introduktis sistemo por produktar elektrala povo.

## Fonografilo
Ye la 21ma di novembro 1877, il anuncis ke il inventabis fonografilo, aparato qua registragas e ri-pleas sono. Il unesmafoye demonstris la aparato ye 29ma di novembro. La inventuro esis konsequantajo di ilua experimenti pri registragar telegrafo-mesaji por rapida transmiso. La unesma fonografili havis rotacanta cilindro de stan-folio, sur qua facesis spirala kanaleto di varianta profundeso, konforme la soni facata.
Mandjuria

**Mandjuria** (en la Mongoliana: Манж, en la Chiniana: 滿洲, Pinyin: Mǎnzhōu) esas historiala regiono di Azia. Segun la defini, Manjuria povas jacar tote en nord-estala Chinia, o dividita inter Rusia e nord-estala Chinia.

En Chinia, **Mandjuria** (interna) esas regiono kun aproxime 1.550.000 km.

Ol konsistas ek tri provinci ma la habitanti judikas ol kom ensemblo:
* Heilongjiang,
* Jilin,
* Liaoning.

Vicina landi esas en esto Nord-Korea, en westo Mongolia, en nordo Rusia ed en sudo Chinia precipua.

Dum la 17ma yarcento, Mandjuriani guvernis Chinia, til la falo di Qing-dinastio en 1911.

## Klimato

La klimato esas la maxim extrema en la mondo, kun varma humida somero e kolda sika vintro.

## Historio
Insulo Bouvet

**Bouvet** (Norvegiane: *Bouvetøya*) esas insulo an l'extrema sudo dil Atlantiko, che latitudo 54°26'S e longitudo 3°24'E. Ol distas plu kam 2.600 km sud-sudweste de Sudafrika, preske 1700 km norde de Antarktika, e 2000 km este del insuli Sudal Sandwich.

L'insulo havas tota surfaco di 49 km², di qui cirkume 93% kovresas da glacio. Ol esas nehabitata, tamen ol havas automata meteorologiala staciono. L'insulo videsis unesmafoye le la 1ma di januaro 1739 da Franca maristo Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier. Ol divenis teritorio di Norvegia ye la 27ma di februaro 1930. En 1971, ol deklaresis naturala rezerveyo.
Sandwich

**Sandwich** (Angla vorto por "sandwicho") anke esas nomo di multa loki:

En Usa:
* Sandwich, Illinois
* Sandwich, Massachusetts

Insuli:
* Sandwich Insuli
Chorzów

**Chorzów** esas urbo en Silezia, Polonia. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 34 km².
Piekary Śląskie

**Piekary Śląskie** (Germane: *Deutsch Piekar*) esas urbo en Silezia, Polonia. Segun statistiki dil yaro 2013, ol havis  habitanti. Entote ol havas 39,98 km².

## Referi
Papo Paulus la 6ma

**Paulus la 6ma** (n. **Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini** en 1897 til 1978) esis la 262ma papo di katolik eklezio.
Mireille Mathieu

**Mireille Mathieu** (n. en 1946) esas Franciana kantistino. 

El kantas en 11 lingui: Franciana, Germaniana, Angliana, Hispaniana, Italiana, Rusiana, Finlandana, Japoniana, Chiniana, Kataluniana ed Okcitana.
Lev Nikolayevich Tolstoi

**Lev Nikolayevich Tolstoi** (n. ye la 9ma di septembro 1828 – m. ye la 20ma di novembro 1910) esis Rusa skriptisto inspirita da Arthur Schopenhauer. Ilu divenis famoza ja dum yuneso, pro lua trilogio "Infanteso", "Adoleco", ed "Yuneso" (1852-1856), ed "Esbosuri de Sevastopol" (Ruse: Севастопольские рассказы, *Sevastopolskiye rasskazi*, de 1855), ube ilu naracis ilua experienci dum la milito di Krimea.

## ''Milito e Paco''
Ilua romano "Milito e Paco" aparis unesmafoye en toteso en 1869. Ol plu frue aparabis seriale inter 1865 e 1867, kun titulo *La yaro 1805*. La unesma skisuro di la verko esis kompleta en 1863. Pozata en la periodo 1805 til 1820, la rakonto traktas la invado di Napoléon aden Rusia, ed olua influo sur kin aristokrata familii. Parti de la verko esas filozofiala diskutado; Tolstoy konsideris ke ol ne esas romano, opinionante ke *Anna Karenina* (1878) esis ilua unesma vera romano.

## Selektita bibliografio
* 1855 - "Esbosuri de Sevastopol"
* 1863 - "Kozaki"
* 1885 - "Ivan la fola"
* 1869 - "Milito e paco" (Война и мир) 
* 1872 - "karcerano en Kaukazia" (Кавказский пленник, *Kavkazskii plennik*, kurta rakonto)
* 1877 - "Anna Karenina"
* 1899 - "Rivivigo" (Воскресение *Voskreséniye*)
Peninsulo Yukatan

**Yukatan** esas peninsulo qua separas Karibia de la Gulfo di Mexikia. Ol jacas proxim la limito inter Nord-Amerika e Central Amerika. Olua tota surfaco amontas a  km². En la peninsulo jacas 3 Mexikiana stati: Yukatan, Kampeche e Quintana Roo. Anke jacas la norda parto di Belize e Guatemalana regiono *El Petén*.

La suli la peninsulo, ecepte en lua sudala porciono, konsistas ek kalkopetro harda, e havas poka fluvii e monti importanta. Dum yarmili, la pluvi pokope exkavis grandega trui en la kalkopetra roki, konocata kom *cenotes*, qui uzesis dal Maya por obtenar drinkebla aquo.

Norde de lua litoro, cirkume 7 km este de la portuala urbo Progreso, existas vilajeto di peskisti nomizita Chicxulub, ube on kredas ke 65 milion di yari ante nun falis grandega aerolito qua kreis kratero kun diametro di 180 km, e lor la quanto di polvo lansita che atmosfero kovris sunolumo dum tempo suficanta por mortigar granda arbori e produktar l'extingo di dinosauri. Dum l'unesma yarmilo d.K. la civilizuro Maya habitos la peninsulo. Lua monumenti, exemple en Chichén Itzá, nun esas turistal atraktivi.

Ultre Chichén Itzá, altra loki kun konstrukturi del epoko Maya, exemple Edzná, Calakmul, Becán, Uxmal, ed altri, ank esas importanta turistala atraktivi. Rivala urbi e balneyi, exemple Cancún, Playa del Carmen, San Francisco de Campeche, Tulum e l'insulo Cozumel, omni en Mexikia, anke aktraktas mili di viziteri omnayare.
Cancún

**Cancún** esas turistala urbo e la maxim populoza urbo de la Mexikiana stato Quintana Roo. Ol distas 1.700 km de México]] e havis 526,701 habitanti en 2005.
Międzyrzec Podlaski

**Międzyrzec Podlaski** esas urbo en sud-esta Polonia, jacante inter Biała Podlaska e Lublin, ye Krzna Rivero. Ol esas chef-urbo di sua propra komono en provinco Lublin e havas  habitanti ye 2005.
Fritz Sauckel

**Ernst Friedrich Christoph Sauckel** (1894 til 1946) esis Germaniana naziista generalo dum la duesma mondomilito. Ilu organizis koaktita verki en koncentreyi.

Pos la milito, Sauckel judiciesis en la judicii di Nürnberg pro milito-krimini e krimini kontre la homaro, e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ilu mortigesis ye la 16ma di oktobro 1946.
Edgar Degas

**Edgar Degas** (n. **Hilaire-Germain-Edgar Degas** en 1834 til 1917) esis Franca piktisto, pioniro di Impresionismo.

Il havis intereso en arto dum yuneso. Il renkontris la piktisto Dominique Ingres en 1855, ed en ta yaro il komencis studiar ye la *École des Beaux-Arts.* De 1856 til 1859 il rezidis en Italia, e kopiis verki de la renesanco. Ye retroveno a Paris il produktis historiala pikturi. De 1866 ilua pikturi montris aktuala temi; ca chanjo esis influita da la piktisto Édouard Manet. Dum plura yari de 1874 il produktis ilua maxim famoza pikturi, quin il expozis kun verki da Impresionista artisti.
William Henry Bragg

**William Henry Bragg** (1862 til 1942) esis Britaniana fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 1915 kun lua filiulo William Lawrence Bragg.
William Lawrence Bragg

**William Lawrence Bragg** (1890 til 1971) esis Britaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1915 kun lua patro, William Henry Bragg.
Karl Alexander Müller

**Karl Alexander Müller** (n. ye la 20ma di aprilo 1927 til la 9ma di januaro 2023) esis Suisa fizikisto qua ganis la Nobel-premio pri fiziko en 1987 kun Johannes Georg Bednorz, pro lia verki pri superkonduktiveso.
Artisto

Ordinare nomesas **artisto** persono qua praktikas un ek la sequanta mestieri od agadi:

* aktoro
* arkitekto
* cinematografisto
* dansisto
* desegnisto
* skriptisto
* grafikisto
* grabisto
* jonglisto
* muzikisto
* piktisto
* fotografisto
* plastikisto
* poeto
* Skultisto
Norrköping

**Norrköping** esas urbo en Suedia. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 36,68km². Lua municipo (inkluzite la rurala zono) havas entote 1.604,35 km² e  habitanti en 2017, esanta la 8ma maxim populoza municipo de Suedia.

## Historio
Norrköping fondesis dum la Mezepoko, e divenis urbo posible dum la komenco dil 14ma yarcento, malgre ne existar irga dokumento mencionanta ol skribita ante 1384. Ca yaro, lora rejulo Albrekt de Suedia skribis pri *Norrköping*, qua signifikas "norda merkato".

Dum yarcenti, ol esis loko por multa batalii. Dum la Sep-yara Nordala Milito, de 1563 til 1570, l'urbo brulesis. Ol rikonstruktesis da Johan la 3ma di Suedia, qua projetis lua nuna strukturo di stradi.

## Referi
Charles Glover Barkla

**Charles Glover Barkla** (1877 til 1944) esis Britaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1917.
Robert Andrews Millikan

**Robert Andrews Millikan** (1868 til 1953) esis Usana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1923.
Disney-lando

**Disney-lando** esas amuzeyo, ube onu povas renkontrar la karakteri kreita da designisti de Disney-kompanio, e da altra entraprezi, exemple Marvel, aquirita da Disney-kompanio.

Existas kin Disney-landi en la mondo:
* Anaheim, Kalifornia, Usa (inaugurita en 1955)
* Orlando, Florida, Usa (inaugurita en 1971)
* Tokyo, Japonia (inaugurita en 1983)
* Paris, Francia (inaugurita en 1992)
* Hong Kong, Popul-Republiko Chinia (inaugurita en 2005)
Alfred Jodl

**Alfred Jodl** (1890 til 1946) esis Germaniana generalo, chefo dil *Oberkommando der Wehrmacht* (OKW), ed adjutinto di Wilhelm Keitel.

Malgre ke ilu afirmis nur "obediar imperi" dum la judicii di Nürnberg, ilu kondamnesis pro milito-krimini e krimini kontre la homaro, e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ilu mortigesis ye la 16ma di oktobro 1946.
Wilhelm Frick

**Wilhelm Frick** (1877 til 1946) esis Germana militisto dil Triesma Reich. En 1933 ilu divenis ministro di internal aferi, e projetis diversa yuri dil nacional-socialista rejimo.

Depos Duesma mondomilito Frick judiciesis en la judicii di Nürnberg pro milito-krimini, e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ilu mortigesis ye la 16ma di oktobro 1946.
Sun Yacen

**Sun Yixian**, **Sun Yat-sen** o **Sun Yacen** (Pinyine: *Sūn Yìxiān*) esis mediko e politikisto n. ye la 12ma di novembro 1866 til la 12ma di marto 1925, esis l'unesma prezidanto di la Republiko Chinia, e guvernis de la 1ma di januaro til la 12ma di marto 1912.
Ferdinand Marcos

**Ferdinand Emmanuel Edralín Marcos** (1917 til 1986), advokato e politikisto, esis prezidanto di Filipini de 1965 til 1986. Ilu divenis diktatoro depos 1972.
Corazon Aquino

**María Corazón Sumulong Cojuangco-Aquino** (1933 til 2009) esis la prezidanto di Filipini de 1986 til 1992.

Ye la 25ma di februaro 1986, pos suceso en elekti di la 7ma di februaro, Corazon Aquino divenis prezidanto di la Filipini. El remplasis Ferdinand Marcos qua elektesis en 1965. Sno Aquino divenis politikisto pos ke elua spozo, Benigno Aquino, qua esis politikala opozanto di Marcos, asasinesis en 1983 kande il retrovenis a la Filipini de exilo. La elekto di Corazon Aquino finigis periodo di politikala tumulto qua sequis la ocido.
Hans Cornioley

**Hans Cornioley** (n. 1896 til 1977) esis Suisa docisto ed Idisto.
 
Cornioley esis docisto che Suisa skolo en Luino, Italia, de 1917-1922, e Bern, de 1922 til 1948. Ilu studiis muziko, filologio e pedagogio en Bernana universitato, e de 1948 til 1958 esis sekretario dil urbal skolo-direkterio en Bern (pensionario ye 1959). Pro sua verki pri literatural kritiko il recevis en 1962 la literatural premio di urbo Bern e la Suisa yunarala libro-premio. Cornioley prezidis plura Bernana e Suisa societi ed esis konocata kom autoro di divers artikli, studiuri, expertizuri e kritiki filologial, literatural, muzikal, pedagogial e psikologial. Lua voco esis audebla che "Radio Bern" (Beromünster). Il esis adepto dil moderata minuskuligo dil Germana ortografio e membro dil direkterio (1962-1967) di "Bund für vereinfachte Rechtschreibung".
 
Il tradukis anke de Italiana linguo, docis Bernana dialekto e lingui Finlandana, Franca, Germana, Italiana, Rusa e Romancha. Pri olca il kompozis mem vorto-libro.     
 
Pro pacifista konsideri e lingual intereso Cornioley familiareskis kun la neutra universala linguo en 1915. Pro repulsar la supersigni e l'akuzativo di Esperanto, il serchis kontakto kun l'Idisti, a qui il restis dumvive loyala. Dum sua sejorno en Italia (1917-1922) Cornioley asistis la fondo di Italiana Ido-Societo, e pos retrovenir a Suisia l'Ido-docero ed Ido-'konsulo' exekutis plura funcioni: prezidanto di la Bernana Ido-grupo, prezidanto (c. 1929-1934) e sekretario-kasero (1946-1950) di SULI [Suisa Uniono di la Linguo Internaciona], sekretario dil Ido-akademio e linguala sekretario di ULI. Inter 1937 til c. 1957/1959 il esis prezidanto di ULI. En 1939 il organizis la Ido-kongreso en St.Gallen. Danke lua esforci e la kunlaboro da altra importanta Suisa Idisto, Jacob Kreis, la precipua Ido-periodalo "Progreso" povis aparar dum duesma mond-milito. Ad ica revuo Cornioley kontributis lektinda texti (ex. '30 yari Ido 1907-1937', n-ri 120 e 121/1938) redaktis "Linguala suplemento" (1930-1950ma yari) e publikigis enciklopedieto pri la historio dil projet-lingui ('Mikra Enciklopedieto Mondolinguala', en: "Progreso" 120/1938 -3/1948).
 
Sorgante bona relati kun diversa institucuri, ye 1946 il konvinkis la guidanto di Suisa Nacional Biblioteko en Bern instalar 'mondlingual arkivo' e komencis krear arkivo pri li. Dum Ido-renkontro en 1961, ye la 5ma di agosto en Zürich, il facis diskurso sub la titulo 'Pri Suisia'. Pro sua okulala maladeso, la projetita 7-lingua "Ido-vortaro" restis nekompleta (1ma tomo, Bern, Genève 1965; 2ma tomo samloke 1966; 3ma tomo samloke 1967).
 
L'atitudo di Cornioley koncerne altra projet-lingui, nome kontre Esperanto, esis severa, mem rigida. Ilu ne hezitis publike montrar sua desprizo pri Esperanto: exemple en "Berner Schulblatt" di 1928 il polemikis kontre l'akuzativo di Esperanto. Lua abomino di Esperanto atingis tante alta grado ke en 1959 il mem postulis ke on privacez Ido de Irga Esperantal influo."
Auguste Rodin

**François Auguste René Rodin** (1840 til 1917) esis Franca skultisto. Lua maxim konocita verki esas la skulti *La Pensero* e *La Kiso*.
Meudon

**Meudon** esas urbo en la regiono Francilia, distanta 12,7 km sud-weste de Paris. Segun la demografiala kontado di 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 9,9 km².
Urbestro

**Urbestro** esas la titulo dil administranto di ul urbo. En multa politikala sistemi, l'urbestri esas elektita politikisti qui verkas kom chefi di exekutiva povo e/o kom ceremoniala funcioneri en multa municipi. En tota mondo, la funcioni e povi de l'urbestri varias segun la legi de singla landi.

En antiqua Hispania, urbestro (kun la titulo *alkalde*, "alkaldo") anke verkis kom lokala judiciisto en municipi o komoni.

En Anglia l'urbestri recevas la titulo *Mayor* (kun origino en latina vorto *māior*, qua signifikas "maxim granda"). L'urbestri en Anglia esas la moderna "decendanti" de la feudala baroni. Li elektesas dal populo depos la regno di John, dum la 13ma yarcento.
Franco Modigliani

**Franco Modigliani** (1918 til 2003) esis Italian-Usana ekonomikisto qua recevis Nobel-premio pri ekonomiko en 1985.
Algot Untola

**Algot Untola** (1868 til 1918) esis Finlandana skriptisto e jurnalisto. Ilu skribis kun multa pseudonimi: *Maiju Lassila*, *Irmari Rantamala*, *Algoth Tietäväinen*, *Väinö Stenberg*, *J.I. Vatanen*, *Liisan-Antti*, e *Jussi Porilainen*. Lia maxim famoza libri esis *Harhama* (1909) e *Tulitikkuja lainaamassa* ("Pruntinte alumeti") (1910).
Miklós Horthy

Admiralo **Miklós Horthy de Nagybánya** (1868-1957) esis regento di Hungaria inter 1920 e 1944.

Il naskis en 1868; de 1896 il havis kariero en la milit-navaro di la imperio di Austria-Hungaria, ed en 1918 il divenis Komandanto di la Floto. Estimata kom heroo di la Granda Milito, il esis invitata en 1919 divenar Ministro di Milito, da Gyula Károlyi, chef-ministro di la kontre-revolucionala guvernerio en Hungaria pos la falo di Béla Kun. Ye 1 di marto 1920 la Rejio di Hungaria esis establisata, e la asemblo votis por Horthy kom regento.
Prefekto

**Prefekto** esas :
* la persono qua esas la chefo di stat-administro-fako en distrikto determinita.
* la persono qua administras departmento, en Francia.
Nicolae Ceaușescu

**Nicolae Ceaușescu** (1918 (pron.: *chosesku*) til 1989) politikisto, esis prezidanto di Rumania de 1967 til 1989. Il esis lasta komunista prezidanto di lando, ed esis exekutita da fusilagado ye la 25ma di decembro 1989.
Provinco Buenos Aires

La **Provinco Buenos Aires** esas la maxim populoza e richa di Arjentinia. Lua chef-urbo esas La Plata. Arjentiniana chef-urbo, Buenos Aires, ne apartenas a ca provinco.

## Historio

Ante l'arivo di Hispani, la regiono habitesis da indijeni, nome etnii Charrúa e Querandí. Dum la sequanta 350 yari pos la koloniigo, lia kulturi desaparis. Multi mortis pro morbi portita da Europani, e la transvivinti unionis su ad altra tribui od ad Europani. En 1536, Pedro de Mendoza fondis *Santa María del Buen Ayre*, e malgre ke l'unesma kontakto kun aborijeni esis pacoza, balde ol divenis konfliktoza. L'urbo evakuesis en 1541. En 1580, Juan de Garay itere fondis la kolonieto, e nomizis ol *Santísima Trinidad y Puerto Santa María de Los Buenos Aires*.

Malgre konflikti kun l'aborijeni, gradope farmeyi por edukado di bovi expansis su tra arei vicina al urbo, qua divenis centro ekonomiala di la regiono. Pos la kreo di vicerejio di Fluvio Plata ye fino dil 18ma yarcento, l'exportaco di karno, ledro e lua produkturi tra la portuo di Buenos Aires divenis la bazo por la developo ekonomiala di la regiono. Jezuiti probis, sensucese, enkorpigar aborijeni a la kulturo portita da Hispana konquesteri. Dum la fino dil 18ma yarcento obtenesis kelk equilibro en la situaciono, kande fluvio Salado divenis la limito inter la du kulturi. Ca equilibro ruptesis en 1879 kande komencis tale nomizita *conquista del desierto* ("konquesto di la dezerto"), dum qua l'aborijeni preske extingesis komplete.

## Geografio

## Ekonomio
La suli di la provinco esas un ek la maxim fertila de la Tero. Li uzesas por agrokultivo ed edukado di bestii, nome bovi. Lua maxim importanta agrokultivala produkturi esas frumento, maizo, tornasolo e soyo. Komence, la maxim multa tereni uzesis por edukado di bestii, ma depos la yari 1990a, nova agrokultivala tekniki posibligis augmentar la quanto di kultivi, nome soyo. Anke kultivesas frukti, patato e manjebla folii, nome proxim urbo Buenos Aires. Che urbo Médanos, proxim Bahía Blanca, kultivesas vit-bero e produktesas vini kun ecelanta qualeso, de vitoberi *malbec*, *cabernet sauvignon*, *tannat*, *chardonnay* e *sauvignon blanc*.

## Referi
Marguerite Yourcenar

**Marguerite Yourcenar** (n. **Marguerite Antoinette Jeanne Marie Ghislaine Cleenewerck de Crayencour** ye la 8ma di junio 1903 til la 17ma di decembro 1987) esis Franca skriptistino.

Es l'unesma femina membro di Franc akademio.
Xavier Cugat

**Xavier Cugat** (n. **Francesc d'Asís Xavier Cugat Mingall de Bru i Deulofeu** ye la 1ma di januaro 1900 til la 27ma di oktobro 1990) esis Hispana-Kubana muzikisto (violinisto) di cha-cha-cha e mambo.

## Referi
Juan Perón

**Juan Domingo Perón**, militestro (generalo) n. 1895 til 1974, esis prezidanto di Arjentinia de 1946 til 1955, ed itere de 1973 til 1974.
José Antonio Remón

**José Antonio Remón Cantera**, militestro e politikisto n. ye la 11ma di aprilo 1908 til la 2ma di januaro 1955, esis prezidanto di Panama de 1952 til lua asasino, ye la 2ma di januaro 1955.
Charles Hard Townes

**Charles Hard Townes** (28 di julio 1915 til 27 di januaro 2015) esis Usana fizikisto qua recevis Nobel-premio pri fiziko en 1964 por la deskovro di lasero.
Maurice Chevalier

**Maurice Chevalier** (1888 til 1972) esis Franca kantisto e cinem-aktoro. Ilu komencis laborar evante 13 yari, en 1901. Ilu iris a Hollywood laborar kom aktoro dum la yari 1930a.
Tarjei Vesaas

**Tarjei Vesaas** (20ma di agosto 1897 til la 15ma di marto 1970) esis Norvegiana skriptisto qua recevis la Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1964.
Jens Christian Skou

**Jens Christian Skou** (n. ye la 8ma di oktobro 1918 til la 28ma di mayo 2018) esis Dana kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio en 1997 kun Usano Paul Delos Boyer e Britaniano John Ernest Walker.
Graz

**Graz** esas la duesma maxim populoza urbo di Austria, dop Wien. Segun statistiki de 2024, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 127,56 km². Ol distas 198 km de Wien, per choseo *S Autobahn/E59*.

## Referi
Augsburg

**Augsburg** esas urbo en Germana stato Bavaria. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 146,78 km².
Euro

**Euro** esas l'oficala valuto di 20 landi dil Europan Uniono. Olua simbolo esas **€**. Ol dividesas en 100 centimi. Ol emisesas dal Europana Centrala Banko.

Kande la valuto lansesis ye la 1ma di januaro 2002, l'unesma landi qui adoptis ol esis Austria, Belgia, Finlando, Francia, Germania, Grekia, Hispania, Irlando, Italia, Luxemburgia, Nederlando e Portugal. Slovenia adoptis euro ye la 1ma di januaro 2007. Malta e Chipro adoptis ol ye la 1ma di januaro 2008. Slovakia adoptis ol en la 1ma di januaro 2009. Estonia adoptis ol ye la 1ma di januaro 2011, Latvia adoptis ol ye la 1ma di januaro 2014, Lituania adoptis ol ye la 1ma di januaro 2015 e Kroatia adoptis ol ye la 1ma di januaro 2023

## Kriterio por adoptar euro
Por adoptar euro, monetigar bankobilieti en euro e havar sideyo en Europana Centrala Banko, landi mustas satisfacar kriterii definita en la duesma versiono dil Mekanismo di Kurso Europana (ERM II). Ta mekanismo establisas, inter altri, la maxima procento de publika debo relate la TNP, e la maxima procento de yarala inflaciono (2,5%) quan ula lando povas havar ante remplasar lokala valuto per Euro. Bulgaria, Chekia, Hungaria, Polonia e Rumania esas obligata adoptar l'Euro, ed ante li mustos satisfacar ta kriterii. Dania e l'Unionita Rejio unlatere decidis ne adoptar Euro, e ca lasta mem decidis abandonar Europan Uniono. La habitantaro di Suedia votis duesmafoye ye la 14ma di septembro 2003 kontre l'eniro en la Eurozono.

## Islando
Kun la nestabileso dil Islandana krono, en 2008 la guvernerio di Islando komencis negociar eniro di Islando en la Europan Uniono por future uzar euro kom nacionala valuto.

## Extera ligili
* Euro (bilieti) () ()
Clement Attlee

**Clement Richard Attlee** (1883 til 1967) esis chefministro di Unionita Rejio de 1945 til 1951.

Il partoprenis en Potsdam-konfero.

Il esis chefo di la Laboro-partiso di Britania de 1935 til 1955. Dum la duesma mondo-milito il esis vice-chefministro, servante sub Winston Churchill. En la generala elekto en 1945 la Laboro-partiso esis forte vinkoza, ed Attlee esis la unesma chefministro di la Laboro-partiso qua duktis la guvernado dum kompleta kin-yara periodo. En la elekto di 1950 la Laboro-partiso esis apene vinkoza, ed ol perdis elekto di la sequanta yaro.
Harold Macmillan

**Maurice Harold Macmillan**, editisto e politikisto n. 1894 til 1986, esis chefministro di Unionita Rejio de 1957 til 1963.

Videz anke: Afero Profumo
Hideki Shirakawa

**Hideki Shirakawa** (n. 20 di agosto 1936) esas Japoniana kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio en 2000 kun Novazelandano Alan MacDiarmid ed Usano Alan J. Heeger.
Fritz Pregl

**Friderik (Fritz) Pregl** (1869 til 1930) esis Austriana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1923.
Sussex

**Sussex** esas nomo di regiono an la sudo di Anglia qua olim esis rejio, e pose komtio. La nomo *Sussex* uzesis til 1974. Lua tota surfaco esis cirkume 3674 km². Lua olima teritorio nun dividesas en du komtii: Est-Sussex e West-Sussex, ed unitara autoritato nomizita Brighton and Hove, konsistanta ek l'urbeti Brighton e Hove, qua administresas quale singla urbo.

En Sussex eventis la famoza batalio di Hastings, en qua William la Konquestero vinkis Harold Godwinson, lor la rejo di Anglia, ye la 14ma di oktobro 1066.
Edmund Hillary

**Edmund Hillary** (1919 til 2008) esis Nova-Zelandana monto-acensisto ed explorero. Ilu esis l'unesma homo qua acensis Monto Everest, ye la 29ma di mayo 1953.
Yahya Ayyash

**Yahya Ayyash** (1966 til 1996), injenioro, esis membro di Hamas.

Ayyash asasinesis da Israelana *Shin Bet*, per dupigo amiko di Ayyash, qua donis ilu posh-telefonilo kun bombo.
Konrad Adenauer

**Konrad Hermann Josef Adenauer**, advokato e politikisto n. 1876 til 1967, esis kancelero di West-Germania de 1949 til 1963.

Sub sua guvernado eventis la German ekonomiala miraklo (*Wirtschaftswunder* - en Ido: ekonomiala miraklo). Integrigo di Germania en west-Europa por Adenauer esis plu importanta kam riuniono kun est-Germania (GDR).
Köln

**Köln** esas la 4ma maxim populoza urbo di Germania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 405,01 km². L'urbo fondesis la yaro 30 aK dal Romani.

La fondo-stono di la katedralo di Köln pozesis ye la 15ma di agosto 1248 da Konrad von Hochstaden, Arkiepiskopo di Köln; la katedralo esis konsekrata ye la 27ma di septembro 1322. Pos ceso di laboro en 1560, konstruktado di la katedralo rikomencis en 1842, ye periodo di intereso pri la mez-epoko e pos la deskovro di la originala skisuro por la fasado. Ye la 15ma di oktobro 1880, la katedralo esis kompletigata per pozo di stono ye la suprajo di la sud-westa turmo.  

La Stadtbahn di Köln esas lejera fervoyo en Köln, inkluzante plura cirkondanta urbi di la regiono Köln-Bonn.
Nordrheno-Vestfalia

**Nordrheno-Vestfalia** esas Germaniana stato. Kun preske 18 milion habitanti en 2015, ol esas la maxim populoza stato di Germania. Quar ek la dek maxim populoza urbi di Germania - Köln, Düsseldorf, Dortmund ed Essen - jacas en la stato. Lua chef-urbo esas Düsseldorf.

## Historio
Iulius Caesar esis l'unesma persono qua skribis pri la teritorii weste de Rheno. Lor la regiono okupesis dal *Eburones*, anciena Germana tribuo. Romani komencis perdar povo en la regiono kande li perdis la Batalio di Teutoburg, dum la yaro 9 di la Kristana ero.

Parti de Vestfalia kontrolesis da Brandenburg-Prusia dum la 17ma e 18ma yarcenti. En 1648 signatesis en Osnabrück e Münster la paco di Vestfalia, qua finis la Milito di Triadek-yari.

Nordrheno-Vestafalia fondesis en la yaro 1946 da la britaniana okupado-povo per la unionigo di Prusiana provinco Vestfalia kun la nordala parto di la Prusiana provinco Rheno. En 1947 la regiono Lippe adheresis a Nordrheno-Vestfalia. Depos 1949 Nordrheno-Vestfalia esas federala stato di la Federala Republiko Germania.

## Geografio

Nordrheno-Vestfalia inkluzas basa regioni dil valo dil fluvio Rheno e parto dil alta tereni (Germane: *die Mittelgebirge*) an la centro di Germania. La stato havas entote  km² e havas frontieri kun Belgia sud-weste, e Nederlando weste e nord-weste. La montaro Rothaar esas la maxim alta regiono dil stato, kun monti qui superiras 800 metri di altitudo, exemple la monto Langenberg, la maxim alta dil stato, jacante 843.2 metri sur la marala nivelo.

Ultre Rheno, altra importanta aquoflui dil stato esas riveri Ruhr, Ems, Lippe, e Weser. La centrala valo dil Rheno esas importanta regiono di kultivo di vitobero por produktar vino.

## Ekonomio

Dum la yari 1950a e 1960a, Nordrheno-Vestfalia konocesis kom "lando di fero e stalo" (*Land von Kohle und Stahl*). Dum l'epoko pos-milita, la valo di Ruhr esis un ek la maxim importanta industriala regioni di Europa, e kontributis multe por Germana "ekonomiala miraklo" (*Wirtschaftswunder*). Sektori di mekanikal injeniorarto e produktado di stalo ed altra metali kreskis multe, e nun 37 ek la 100 maxim granda korporacioni di Germania havas sideyi en la regiono, exemple ThyssenKrupp, un ek la maxim granda produkteri di stalo e mekanikal equipuri de la mondo, qua anke produktas navi por mar-armei di multa landi.

## Referi
Tom Mix

**Tom Mix** (n. **Thomas Hezikiah Mix** en 1880 til 1940) esis Usana cinem-aktoro di filmi *[[Armizita rebelo|Western]]*.


Arkivo:Mr. Logan, U.S.A.jpg|*Mr. Logan, U.S.A.* (1918)
Arkivo:Tom Mix 1919.jpg|Tom Mix (1919)
Arkivo:The Coming of The Law.jpg|"The Coming of the Law'' (1919)
Calais

**Calais** esas urbo an la regiono Supra Francia, norde de Francia. Segun la demografiala kontado di 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 33,5 km².

Calais distas 291,7 km de Paris.
Lille

**Lille** (pronuncez: /lil/) esas urbo Franca, chefurbo dil regiono *Hauts-de-France* (Supra Francia) e dil departmento *Nord*.

Segun statistiki dil yaro 2015 ol havis  habitanti, quo igas Lille la 4ma maxim granda urbo en Francia dop Paris, Lyon e Marseille. Ol esas la maxim granda urbo dil Europana metropolo Lille, qua havis  habitanti en 2014.

## Nomo
La nomo dil urbo devenas de sua geografiala situaciono, insulo sur la rivero Deûle ube la urbo fondesis. Konseque, en diversa akti on trovas la nomo dil urbo, unesme Latina: *Isla* en 1066, *Insula* en 1104, *castro Insulano* en 1177; pose Franca: *Lysle* en 1259.

En la Nederlandana, la nomo dil urbo esas *Rijsel*, qua devenas de la vorto *ter ijssel* del anciena Nederlandana.

## Sporto
Futbalo-klubo LOSC Lille havas sua hemo en la urbo. LOSC Lille ludas en la Ligue 1 qua esas la maxim alta futbalo-ligo di Francia.

## Blazono e logotipo

Arkivo:Coat of Arms of Lille (flat).svg|Magna blazono di Lille.
Arkivo:Blason ville fr Lille (Nord).svg|Blazono di Lille: blanka florifanta liliofloro sur reda fundo.
Arkivo:Blason ville fr Lille-Empire (Nord).svg|Blazono di Lille dum la unesma e duesma Franca Imperii (19ma yarcento).
Arkivo:Blason ville fr Lille-Restauration (Nord).svg|Blazono di Lille komence dil Triesma Franca Republiko (fino dil 19ma yarcento).

Arkivo:Logo ville de Lille.svg|Logotipo di Lille depos 2013.


## Jemel urbi
Lille jemelesas kun la yena urbi:
Altitudo

**Altitudo** esas l'altajo di ul objekto relate nivelo o punto konocata. La maxim uzata refero esas la mezavalora plafono di maro (definita kom "altitudo 0 metri"). En Tero, la punto kun la maxim granda altitudo esas la somito di Monto Everest, jacanta 8550 metri super marala nivelo.

L'atmosferala preso diminutas kande altitudo kreskas. To esas la principo di operaco dil altimetro, qua indikas altitudo vice kam preso. Che marala nivelo ("altitudo 0") la preso esas 760 Torr (760 milimetri di Hg).

## Referi
Maro

**Maro** esas granda surfaco di saloza aquo konektata ad oceano (exemple: Baltiko), o granda saloza lago sen naturala ekflueyo (exemple: Kaspio, inter Rusia, Azerbaijan, Iran, Turkmenistan e Kazakstan). Ordinare, la vorto "maro" ank uzesas por parolar pri oceani. Do, mari kovras plu kam 70% de la surfaco di la Tero.
Baltiko

La **Baltika Maro**, o la **Baltiko**, esas un maro e mikra parto di Atlantiko en norda Europa, inter 53&nbsp;°N e 66&nbsp;°N latitudi, ed inter 20&nbsp;°E e 26&nbsp;°E longitudi. Ol havas aproxime 337&nbsp;000 km2. Lua vicina landi esas: Dania, Estonia, Finlando, Germania, Latvia, Lituania, Polonia, Rusia e Suedia.

La 5 precipua urbi an la Baltika litoro esas:
* St. Peterburg (Rusia) 4&nbsp;700&nbsp;000 habitanti.
* Stockholm (Suedia) 774&nbsp;411 habitanti.
* Rīga (Latvia) 760&nbsp;000 habitanti.
* Helsinki (Finlando) 559&nbsp;716 habitanti.
* København (Dania) 501&nbsp;158 habitanti.
Louis Braille

**Louis Braille** (1809 til 1852) esis Franca docisto. Ilu inventis l'alfabeto Braille, qua posibligas blinda personi lektar e skribar. Ilua alfabeto uzesas til nun, kun poka modifikuri, e mem adaptesis a lingui qui ne uzas latina alfabeto. Tamen, ilua alfabeto-sistemo komencis adoptesar erste en 1854, du yari pos lua morto.
Brian David Josephson

**Brian David Josephson** (n. 4ma di januaro 1940) esas Britaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1973.
Gustav Ludwig Hertz

**Gustav Ludwig Hertz** (22ma di julio 1887 til la 30ma di oktobro 1975) esis Germana fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri Fiziko en 1925 kun James Franck.
Mahagono

**Mahagono** esas ligno di mahagoniero (tropikala arboro), pala rozea o redatra.

Ol uzesas en lign-inkrustado, tamburo e naveto.
Chiniala kalendario

Chiniala kalendario esas lunala. Pro to la exakta dato di nova yaro alternas, ma ol esas dum januaro o februaro. La festo di nova yaro (*chunjie*, printempo-festo) esas tre importanta por Chiniani. En ca kalendario la horoskopo-animalo esas dominacanta dum tota yaro, ed on asocias diferanta simbolismo kun la animalo-signi.

### Chiniala horoskopo-signi 1899–2018
Enrique Bolaños

**Enrique José Bolaños Geyer** (n. en 1928) injenioro, politikistulo e entraprezisto, esis prezidanto di Nikaragua de 2002 til 2007.
Arnoldo Alemán

**José Arnoldo Alemán Lacayo** (n. en 1946) advokato e politikistulo, esis prezidanto di Nikaragua de 1997 til 2002.