open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
La Husaro sur la tekto

***La Husaro sur la tekto*** es filmo da Jean-Paul Rappeneau prizentita ye 1995 de romano di Jean Giono.

## Rezumo

Cirkum 1832 en Drôme Sud-Francia, dum koler-epidemio, yuna e bela nobela femina, Pauline de Théus, voyajas pro juntar kun spozo. El krozas la voyo di altra nobela kavalkisto de Italia ke kombatas Austria.

Inspirita da Fabrice Del Dongo (La Chartreuse de Parme, Stendhal) e l'antea filmo Cyrano de eponima placo da Edmond Rostand la protagonisti defias danjero kon maxim kurajo ed ardoro.
Air France flugo 358

**Flugo 358 de ''[[Air France]]**'' acidenteskis dum proximigo dil aeroportuo di Toronto, Kanada ye la 2ma di agosto 2005. L'aviono Airbus A340, transportanta 297 pasajeri e 12 kruani, acidenteskis ye 16h 3 min kloki, horo de Toronto, dum proximigo di la voyo 24L, la maxim kurta del aeroportuo (2743 metri di longeso), dum pluvego e burasko.

L'aviono tushis sulo ye 264 km/h (kom devis) plu fore ke normala punto ad 450 m e pulsis da vento ye 274 km/h. A fina voyo lua rapideso esis ankore 150 km/h!

L'Airbus A340 haltigis su 160 m fore la voyo 24L, en ne profunda ravino, e brulis. Omna interna personi, 297 pasajanti e 12 virari, ekiris nur kun kelka kun lejera vundi.
Detonigo

En exploziva imperanta, **detonigo** es parto qua komencas.

Maxim simpla detonigo es kordo en petardo ma anke to funcionas kun kontakto o proxime.
Staciono Universitato Hanyang

***Universitato Hanyang*** (한대앞역) esas staciono di la Lineo 4 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Depos 2020 ol ank esas staciono di tale nomizita Lineo Suin-Bundang.
Staciono Sangnoksu

**Sangnoksu** (상록수역) esas staciono en la Lineo 4 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol anke nomizesas **Staciono Universitato Ansan**.
Staciono Sanbon

**Sanbon** (산본역) esas staciono che Lineo 4 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol konstruktesis sur la surfaco. *Sanbon* esas nomo di projetita urbo en Sud-Korea, establisita en 1988.
Staciono Geumjeong

**Geumjeong** (금정역) esas staciono en la linei 1 e 4 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ca staciono jacas en Gunpo, urbo distanta 15 kilometri sude de Seoul.
Staciono Beomgye

**Beomgye** (범계역) esas staciono dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea, jacanta an urbo Anyang.

La nomo dil staciono vortope signifikas "fluvio plenigita da tigri".
Staciono Indeogwon

**Indeogwon** esas staciono che Lineo 4 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. En 2024, ol ligesos a metroala lineo di Gyeonggang.
Staciono Jeongbu Gwacheon Cheongsa

**Jeongbu Gwacheon Cheongsa** (정부과천청사) esas staciono en la lineo 4 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Staciono Daegongwon

**Daegongwon** (대공원역) esas staciono che lineo 4 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol anke konocesas kom "Staciono Granda Parko di Seoul".
Staciono Hipodromo di Seoul

**Hipodromo di Seoul** (경마공원) esas staciono che lineo 4 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Batalio di Morgarten

La **Batalio di Morgarten** eventis ye la 15ma di novembro 1315 en defileyo sude de Zürich proxim la lago Ägeri. Cirkume 1500 soldati (anke ofte mercenaria) Suisi embuskis trupi di Habsburga kavalriani e vinkis li. To esis l'origino di la kunfederuro di tri kantoni, Uri, Schwyz ed Kantono Unterwalden, qui formacis la nuna Suisia.
Staciono Incheon

**Incheon** (인천역) esas termino-staciono che linei 1 e Suin-Bundang dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Staciono Juan

**Juan** esas staciono en la Lineo 1 dil metroo di Seoul, Sud-Korea, ed en la Lineo 2 dil metroo di Incheon.
Staciono Dongam

**Dongam** (동암역) esas staciono en la Lineo 1 ed en la lineo Gyeongin dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Staciono Bupyeong

**Bupyeong** (부평역) esas transfero-staciono inter lineo 1 dil metroo di Seoul e lineo 1 dil metroo di Incheon, en Sud-Korea.
Staciono Jamsillaru

**Jamsillaru** (송내역) esas staciono en la Lineo 2 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol esas la staciono maxim proxima dil hospitalo *Asan Medical Center*.
Staciono Onsu

**Onsu** (온수역) esas staciono che linei 1 e 7 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol esis olima termino dil lineo 7, ma en 2012 ca lineo extensesis al staciono Bupyeong Gucheong.
Staciono Yeongdeungpo

**Yeongdeungpo** (영등포역) esas staciono che Lineo 1 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol ank esas parto dil feovoyala lineo *Gyeongbu*.
Staciono Daebang

**Daebang** (대방역) esas staciono che Lineo 1 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ante l'inauguro di lineo 5 ol esas la precipua ligilo inter la metroo di Seoul e l'aferala distrikto Yeouido.
Staciono Seoul

**Seoul** (서울역) esas staciono che linei 1 e 4 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol ank esas la precipua ferovoyala staciono di Seoul, de ube departas diversa linei di treni di longa disto.
Staciono Jongno 3(sam)-ga

**Jongno 3(sam)-ga** (종로3가역) esas staciono che linei 1, 3 e 5 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Staciono Sinseol-dong

**Sinseol-dong** (신설동) esas staciono en la linei 1 e 2 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea, ed anke dal metroala lineo di kapaceso mediata qua ligas quarteri Ui-dong e Sinseol-dong.
Staciono Cheongnyangni

**Cheongnyangni** (청량리역) esas staciono che lineo 1 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ye la 31ma di decembro 2018 ol anke divenis termino-staciono por metroala lineo Suin-Bundang.
Staciono Universitato Hankuk pri Exterala Studii

**Universitato Hankuk pri Exterala Studii** (휘경역) esas staciono che lineo 1 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Staciono Universitato Kwangwoon

**Universitato Kwangwoon** (광운대역) esas staciono che lineo 1 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Batalio di Morat

La **batalio di Morat**, anke **batalio di Murten**, esis batalio qua eventis ye la 22ma di junio 1476 30 km sude de Bern. Suisi vinkis Charles la Neprudenta, duko de Burgundia.

Pos la batalio di Grandson, ube Charles perdabis tota artilrio kande lua trupi ekigis fuginta, il grupigis nova armeo kun multa mercenarii e probis donar kohero apud Lausanne. Fina mayo l'armeo avancis vers Bern til fortifikita urbo Morat/Murten, ube stacis 1500 soldati komandita da Adrian von Bubenberg.

Charles siejis Morat e placis palisaro pro protektar su kontre arivo di altra suisa trupi. Lua artilrio komencis demolisar l'urbo-muri.

Pos pluvego, sokurso-trupi atakis e trovis l'enemiko sendefensa. L'artilrio ne suficis por protektar la trupi Burgundiana, qui panikis, ma ne povis fugar, ecepte vers la lago. Burgundiani perdis inter 6 mil e 10 mil soldati, kontre 410 soldati Suisi.
Batalio di Khalhin Gol

La **batalio di Khalhin Gol**, eventinta de la 15ma til la 31ma di agosto 1939 en Mongolia, esis batalio qua eventis inter Sovietiana e Japoniana trupi ante la duesma mondomilito, kun decidigiva vinko Sovietiana. Komandita da Georgi Jukov, la rezulto di la batalio chanjis l'opiniono di Japoniana chefi pri atakar Pearl Harbor vice Siberia, e permisis Sovietia sendar lua maxim bona trupi kontre naziista Germania dum l'Operaco Barbarossa.

## Japoniana agreso

Ye la 11ma di mayo 1939 Japoniana trupi eniris la teritorio di Mongolia, lor federita kun Sovietia, de lua satelito-stato Mandchukuo. Mongoliana trupi retretis trans la fluvio Khalhin Gol. Ye la 13ma di mayo granda nombro di Mongoliana soldati riokupis la perdita teritoro, ma ye la sequanta dio Japoniana trupi - komandita dal lietnanto-kolonelo Yaozo Azuma e dal kolonelo Takemitsu Yamagata - kontreatakis, e Mongoliani retretis. Altra kombati duris dum junio e julio, tamen Japoniani duris mantenar l'okupo.

Sovietiana chefo Iosif Stalin imperis ad STAVKA (centro di reda armeo) pri developar plano kontre l'invado. Lor yuna generalo Georgi Jukov, qua evitis la purgi, selektesis.

## Batalio
Pos nesevera kombati Jukov decidis lansar atako ye la 20ma di agosto 1939, por ekpulsar Japoniani de Khalhim Gol e finar la lukto. Ilu decidis atakar unesme per tanki por maxima intenseso e rapideso, e nur pose okupar la tereno uzanta infantrio. Sovietiani ank uzis avioni por atakar rapide Japoniana komuniko-linei. Provizuri transportesis de Chita (600 km fore la bataliagro) ed adminime 4.000 tanki uzesis. Jukov preparis specala armeo kun  soldati, brigado di vehili mi-kurasigita, e bon avioni.

Jukov disimulis la proximeso dil invado, simulachanta ke ilu preparis nur defensiva agadi. Ilu savis ke Japoniani atakus ye la 24ma di agosto, e mantenis komuniki kun Moskva sen uzar kodexo e sempre pri "defensiva prepari", quankam sekrete preparis l'invado. Sovietiana trupi lansis surpriz-atako per artilrio e 557 avioni kontre Japoniani ye 5:45 kloki la 20ma di agosto.

La vinko di Jukov esis kompleta e rapida, grandaparte pro efikiva uzo di tanki, qui pasis adlatere e siejis Japonian armeo, preninta lua provizuri. Ye la 27ma di agosto, Japoniani probis ekigar ma faliis. Kande lia chefi ne aceptis kapitulacar, Jukov bombardis li til lua kompleta destrukto. Ye la 31ma di agosto Japoniana trupi en Mongolia esis komplete destruktita.

Sen la minaco di "sekundara fronto" en Azia, Iosif Stalin povis koncentrar su pri la milito en Europa.

## Referi

## Bibliografio
* Coox, Alvin D.: *Nomonhan: Japan Against Russia, 1939*. Two volumes; 1985, Stanford University Press. ISBN 0-8047-1160-7
Petro V. Dimitriev

**Petro V. Dimitriev**  de Pleven Bulgaria esis Ido-poeto.

Ilu kompozis multa valoroza poemi por la revuo *Muevo*, dum la yari 1930a.
René Magritte

**René François Ghislain Magritte** (1898 til 1967) esis Belgiana surealista piktisto.

En 1912 ilua matro su-ocidis per dronado. Ilu divenis desegnisto til 1926, kande il employesis kom piktisto dal artala galerio *Galerie la Centaure*. Tamen, lua unesma expozo ne esis suceso, do ilu translojis a Paris ube ilu konocis André Breton e la surealista movado.

Magritte exploris l'efekto di imaji neexpektita en lua pikturi, por stimular la reflekto dil spektanti. 

## Referi
Jules Verne

**Jules Gabriel Verne**, n. ye la 8ma di februaro 1828 til la 24ma di marto 1905, esis Franca skriptisto, poeto e skriptisto por teatro. Granda parto di lua libri esis cienco-fiktivaji, e kelke pose adaptesis por cinemo e televiziono.

Ilu komencis skribar libreti dum yuneso. En 1847 ilua patro, qua esis legisto, sendis Jules a Paris por studiar yurocienco. En Paris ilu renkontris skriptisti e dramatisti, qui stimulis lua kariero kom skriptisto. En 1858 ilu renkontris Pierre-Jules Hetzel, importanta editisto, qua sugestis adjuntar komika acenti, modifikar la fino di kelka historii en feliceso, e dolcigar diversa politikala mesaji. La novelo "Kin semani en balono" (*Cinq semaines en ballon*) publikigesis da Hetzel en 1863.

*Voyage au centre de la Terre* aparis en 1864. Il duris reguloze produktar aventuro-romani kun ciencala temi dum sua vivo. 

Verne esis geografiisto e pasionita por navi. Lua precipua personaji esis Skoti.

## Partala verki

* 1863 - Kin semani en balono *Cinq semaines en ballon*
* Paris dum la 20ma yarcento *Paris au XXe siècle*
* 1864 - Voyajo a la centro di la Tero *Voyage au centre de la Terre* 
* 1865 - De Tero a Luno *De la Terre à la Lune*
* 1868 - La filii di navestro Grant *Les enfants du Capitaine Grant* 
* 1870 - Duadek Trimilii submare *Vingt Mille Lieues sous les mers*
* 1872 - Cirkum la mondo en okadek dii *Le tour du monde en quatre-vingt jours* 
* 1874 - La misterioza insulo *L'île mystérieuse*
* 1876 - *[[Michel Strogoff]]*
* 1877 - La nigra Indii *Les Indes noires*
* 1879 - La Tribulesi di Chiniano en Chinia *Les tribulations d'un chinois en Chine*
* 1882 - La verda radio *Le rayon vert*
* 1885 - *[[Mathias Sandorf]]*
* 1886 - Robur la konquestero *Robur le conquérant*
* 1888 - Du yari lor vakanco *Deux ans de vacances*
* 1895 - Helic-islando *L'île à hélice*
* 1901 - Bela flava Danubio *Le beau Danube jaune*
* L'aerala vilajo *Le village aérien*

## Extera ligili

* mikra libri
Georges Feydeau

**Georges Feydeau** (1862 til 1921) esis Franca skriptisto teatrala.

Naskinta en mez-klasa familio, ilu kreskis en artala e literaturala medio. De lua yunaro, ilu komencis skribar teatraji, e divenis amiko di Gustave Flaubert, Théophile Gautier ed Alexandre Dumas, filio. En 1882, unesmafoye pleesis un ek lua akti, *Par le fenêtre* («Tra la fenestro»).

Lua unesma importanta verko, *Tailleur pour dames* («Talioro por mulieri»), havis multa bona  acepto en 1886 che la teatro *Théâtre de la Renaissance*, kun gratuli da Labiche. Ye la sama yaro, ilu mariajis su kun Marie-Anne Carolus-Duran, filiino de lora prosperoza piktisto Carolus-Duran, e la mariajo helpis lu desembarasar su de financala problemi, pos serio di sensucesa teatraji.

En 1890 Feydeau komencis studiar komika teatraji, nome verki da Eugène Labiche, Alfred Hennequin, e Meilhac. Ilu profitis del studio, ed ye la sequanta yaro ilu skribis du teatraji qui sucesis en 1892: *Monsieur chasse!* («Sinioro chasas!»), e *Champignol malgré lui*, ca lasta triumfema suceso, pleita 434 foyi en 1893. Ank en 1892 ilu skribis «la Sistemo Ribadier», qua sucesis en Berlin, London e New-York. Georges Feydeau novigis la jenro *vaudeville*, segun ula kritikisto.

Malgre la granda suceso, Feyedeau komencis havar problemi pri lua mariajo dum la komenco di la 20ma yarcento, pro lua granda spensi - ilu havis tablo permanante rezervita che restorerio *Maxim's* - e lua granda pekuniala perdaji en hazardoludi, ed en 1901 ilu mustis vendar multa chera artala objekti. L'opero *Le Billet de Joséphine*, skribita en 1902 ensemble kun Alfred Kaiser esis fiasko, ed retrotiresis pos 16 pleaji. En 1907 ilu skribis *Un puce à l'oreille* («Pulco en l'orelo») qua judikesis kom un ek lua maxim granda sucesi. Tamen, pro la morto di un ek la maxim importanta aktori pos la 86ma pleajo ol retrotiresis, e ne itere pleesis en Paris til 1952. En 1916, ilu divorcis de Marie-Anne Carolus-Duran.

Dum vintro di 1918 Feydau infektesis da sifiliso, qua rapide plumaleskis ed efektigis dementeso. Feyedeau eniris komato, ed ye la 5ma di junio 1921 ilu mortis en sanatorio che Rueil-Malmaison, urbo vicina a Paris.

## Referi
O. J. Simpson

**Orenthal James Simpson** (n. ye la 9ma di julio 1947 en San Francisco, Kalifornia til la 10ma di aprilo 2024 en Las Vegas, Nevada), surnomizita *la suko*, esis championo (maxim rapideso) di Usana futbalo qua akuzesis pri l'asasino di lua ex-spozino Nicole e lia amigo Ronald.

En punisala proceso pri qua raportesis vaste da la komunikilaro, lu absolvesis, ma pose en civila judicio pro min multa pruvo-charjo ilu kondamnesis pagar enorma pekuniala sumo.
René Descartes

**René Descartes**, (Latine) **Renatus Cartesius** o simple **Kartezio** (1596 til 1650) esis Franca filozofo, matematikisto (do geometrio) e fizikisto en universala cienco.

Til la 17ma yarcento on agnoskis grose ke geometrio okupis su pri figuri di spaco e ke algebro havar intereso ad nombri..

Ye 1637 Descartes kunligas ta du nocioni da kreanta la koncepto di marko. Analizala geometrio naskis.

La metodo-diskurso kontre skolastikismo
Madame Bovary

***Madame Bovary*** esas novelo da Gustave Flaubert publikigita unesmafoye en 1856 ma disponebla en Francia ye 1857 pos judicio, kritikinta certa romantikismo.

Charles Bovary, mediko en Normandia-vilajo, spozigas yuna, bela e naiva Emma, qua kontrolas e desestimas il tote. El prenas amoranti uzinta povo di pekunio da spensar do donaci.
Bouvard et Pécuchet

***Bouvard et Pécuchet*** es nefinita novelo da Gustave Flaubert prizentita en 1881, pos lua morto.

En Paris du homi preske identa, Bouvard e Pécuchet, renkontras ed interkonocas. L'unu konfidencas sua projeti a l'altru. Se lu povas, lu amoras vivar kom ruro. Kande ulu heredas pekunio ulu reprenas fermo en Normandia e komencas agrokultivo segun libri. Ma katastrofi sequas. Pose ulu interesas su pri medicino, kemio, geologio e politiko, kun dizastroza rezulti.
Batalio di Mylae

La **Batalio di Mylae**, proxim Sicilia, esis l'unesma navala batalio inter la floti (ambe kun cirkume 125 navi) di Kartago e la Republiko Romana dum l'unesma Punika milito. Pos la batalio di Agrigentum, la Republiko Romana decidis durar la milito sur maro, e konstruktar e equipar galeri. Kartagani kredis tante pri la superioreso di lia mar-armeo, qua decidis atakar Romana navi individuale, vice kombatar uzanta linei di navi.

Che Romana flanko, chefo Caius Duilus instalis rabatita ponteto, nomizita *corvus*, ad avan la navi por uzar supere infantrio enemika ed asaltar la navi per abordo, do obtenar decidiganta vinko. Dum l'unesma atako, Romani kaptis 31 navi Kartagana, inkluzite lua chefa navo. Hannibal Gisco, chefo Kartagana, sucese eskapis uzanta remobatelo. Cirkume altra 13 o 14 navi Kartagana sinkesis.
Giorgio de Chirico

**Giorgio de Chirico** (ye 10 di julio 1888 en Volos, Grekia - 20 di novembro 1978 en Roma Italia) esis Italiana piktisto.

Lia patro esis diletanto qua facis deskovrir antiqua Grekia. Ilu studiis arto che München-Akademio, ube ilu lektis pri la filozofii di Nietzsche e Schopenhauer, e konocis Arnold Böcklin-labori.

De Chirico esis maxim prizita per lua pikturi realigita de 1909 til 1917, lua metafizika periodo, qua esis memorinda por la spirita, onirika e humor-junti imaji. Lore debuto, lua subjekti esis ankore pri urbala paisaji kun la brilanta lumo di Mediteraneo, ma progresive ilu turnis lua atenco a studii di inkombra depozeyi, kelkafoye habitita da manekini.

Lua posa labori divenis imituri de antea verki.

De Chirico editis anke en 1925 *Hebdomeros, le Metaphysicien.*
Alexandre Jardin

**Alexandre Jardin** (n. ye la 14ma di mayo 1965) esas Franca skriptisto e cinematografisto, filio di Pascal Jardin, skriptisto.

Quale Georges Feydeau, lua precipua temi esas amoro e pedagogio, o quale (ri)naskigar amoro, o l'envidio pri agar nelimitizita pro ne faliar en rutino, monotonio, konforto sen pasiono. Pueri astonegita ofte esas en ceno.

Il esis literaturala kronikisto che Franca televiziono-kanalo *Canal+*, en l'emiso *Nulle part ailleurs*, kun Philippe Gildas ed Antoine de Caunes. En 2008, ilu publikigis la libro *Chaque femme est un roman*.
Glorioza unesma di junio

Tale nomizita **glorioza unesma di junio**, o **batalio di 13 prairial an II**, esis navala batalio eventinta ye la 1ma di junio 1794 inter l'eskadro Franca, komandita da Louis Thomas Villaret de Joyeuse, e l'eskadro Britaniana, komandita dal admiralo Richard Howe sur l'Atlantiko, 700 km weste de Ouessant/Ushant.

Francia mankis nutrivi e subisis blokuso, ma kompris grani de Usa. Ye la 19ma di mayo l'eskadro apogita sur Brest departis kun eskorto di konvoyo. Britaniana navi komandita dal admiralo Richard Howe chasis li. Amba floti havis la sama quanto di milito-navi, la maxim granda esis Franca navo *Montagne*, kun 120 kanoni.

Kande la vetero amelioris e l'Angla eskadro povis uzar la vento, li atakis.

Multa Franca navi dronesis e domajesis, tamen la konvoyo povis irar a Brest.
Oleo

**Oleo** esas generala termino por organika liquidi qui ne esas mixebla kun aquo. Butro ne esas oleo. Graso esas mixuro di oleo e sapono.
Lakto

**Lakto** maxim ofte signifikas dolca nutriva fluo produktita da mamala glandi di femina mamiferi. Ol provizas prima nutrivofonto por la nove naskinti ante li esas kapabla digestar plu diversa nutrivi. Esas anke traktita ad lakta produkti kom kremo, butro, butro-lakto, yogurto, glacio, fromajo, kazeino, seka lakto, edc.

L'unesma lakto esas konocita kom kolostrumo, qua havas maxima quanto di antikorpi.

## Kompozuro e nutrivo
Lakto-kompozuro varias maximale inter diferanta mamiferi.
* Homo esas fina ed alta en laktoso, lia prima sukro.
* Bovino esas infra en sukro ed alta en proteino, ed esas komposita da 3.5&nbsp;% til 6.5&nbsp;% graso, 4&nbsp;% til 8.5&nbsp;% solidi e cirkum 88&nbsp;% aquo. Lia precipua proteino (80&nbsp;%) esas kazeino.

## Moderna produktado

Nun en westa landi, lakto di bovi produktesas en industriala skalo. Ol esas la precipua formo di lakto konsumata en la mondo. Lakto esas ordinare pasteurisata ante la konsumo. Ol ank uzesas por produktar fromaji, butro, yogurto, lakto en pudro, ed altra produkti.
Tribologio

**Tribologio** es cienco di **friciono** (uzuro e lubrifiko) kun du korpi en kontakto es anmizita da relata movi do precipua ingranajo ma anke kondicione.
Uzuro

**Uzuro** en materio-cienco es roduro di solida surfaco, precipua da altra solido, parto di tribologio.

To es quar precipua formi pri uzuro:
# Adheriva uzuro
# Smirga (Angla:abrasive) uzuro
# korodo
# fatigeso
Fritz Zwicky

**Fritz Zwicky** (1898 til 1974) esis Suisa astronomo naskinta en Bulgaria, de patro Suisa e matro Cheka. Zwicky deskovris e studiis 18 galaxii e 121 supernovi.

Il esis l'unesmo qua uzis tale nomizita "Viriel-teorio" por deduktar l'existo di materio obskura. Il esis famoza anke por surnomizar ilua  desafecioniti quale «sferatra bastardi», nam, segun lu "li esis bastardi, de irga vidopunti".

Zwicky esis ateisto.
Dmitri Ivanovich Mendeleyev

**Dmitri Ivanovich Mendeleyev** (n. ye la 8ma di februaro 1834 en Tobolsk, Siberia til la 2ma di februaro 1907 en Sankt-Peterburg) esis kemiisto ed inventisto, qua kreis la periodala tabelo pri kemiala elementi.
Rusia (homonima)

**Rusia** havas du senci:

# l'anciena Rusa imperio di cari.
# La kompleta nomo di la nuna Rusia esas **Federala Republiko Rusia**.

O ka Vu serchas
# Republiko Socialista Sovietiana Rusia qua existis de 1922 til 1991?
# Sovietia, qua existis de 1922 til 1991?
Voltaire

**François-Marie Arouet** maxim konocita kom **Voltaire** (1694 til 1778) esis skriptisto kun politikal influo.

Lasta filio di richa notario, Voltaire frequentis la Franca alta libertina socio. Pos konkurso kun Chevalier de Rohan, il exilis su en Anglia ube deskovris la filozofiala pensado da John Locke.

Ilu retroiris a Paris pose igis de 1750 til 1750 en Berlin, a la korto di Friedrich la 2ma di Prusia. En 1758 il instalis su en domego apud Genève, proxim la frontiero Suisa.

Ilua satirala novelo *[[Kandide, o l'Optimismo]]* (la 15ma di januaro 1759) esis granda suceso ed editesis samatempe en kin landi. La novelo havis granda influo ye la literaturo e filozofio. Voltaire esis la pioniro di la Racion-epoko.

## Videz anke
biblioweb

## Referi
Nicolas Baudin

**Nicolas Thomas Baudin** (1754 til 1803) esis botanikisto ed explorero.

Evante 15 yari il engajis su en komercala navuro pose duadek en kompanio di Franca est-Indii. Servis en Karibia dum l'Usan interna milito.

Kom navestro transportinta austra botanikisti tra Indiana oceano e Pacifiko oceano il aprenis botaniko e quale mantenar vivenda planti ed animali en la navo.

En 1792 Francia ed Austria militis e Nicolas probis sensucese integraligar Franca kombatonavaro. Kun Antoine de Jussieu pro nacionala muzeo di naturala historio facis fruktoza voyajo a Karibia por studiar lokala planti, uceli ed insekti.

## Voyajo ad Australiana teritorio (1800-1804)

En oktobro 1800 (vendemiaire an IX) il selektesis pro konduktar expediciono ad Australia-litoro kun du navi *Le Géographe* e *Le Naturaliste*, kune altra zoologiisti e botanikisti, inkluzite Jean Baptiste Leschenault de la Tour.
Arthur Rimbaud

**Jean Nicolas Arthur Rimbaud**, (pronunco: *artur-rimbo*; n. ye la 20ma di oktobro 1854 til la 10ma di novembro 1891, esis poeto Franca.

Lua patro, militisto, pos 5 filii, abandonis lua matro mizeroze. Lasta, tamen, asertis severa amoro.

Poeto maxim kapabla, Arthur Rimbaud, revoltis kontre impero e borgezaro. Pos relato kun Théodore de Banville e pose kun Paul Verlaine, trouzis liquoro di absinto, igis a Etiopia kom komercisto.

Ilu retroiris a Francia en 1891 kun genu-kancero.

Hans Stuifbergen skribis Idala biografio.

## Referi

## Extera ligilo
*
Batalio di Solferino

La **batalio di Solferino** eventis ye la 24ma di junio 1859, en Solferino, Lombardia. Austrian armeo, qua konsistis ek cirkume 100.000 soldati komandita da Franz Josef la 1ma, vinkesis dal federita armei komandita da Napoléon la 3ma di Francia e da Vittorio-Emmanuele la 2ma de la rejio Sardinia, kun entote 118.600 soldati. Lor ol esis la maxim granda batalio en l'Europana kontinento pos la batalio di Leipzig, en 1813.

La batalio esis parto dil procedo di Italian unigo. Pos 9-yara kombato, Austriani kapitulacis. Entote la perdaji di la federiti esis 2492 mortinta,  vundita e  kaptita o desaparinta, kontre plua kam 3.000 soldati Austriana mortinta,  vundita e  kaptinta o desaparinta.

Henri Dunant, qua atestis la batalio e la sufrego di vunditi en bataliagro, decidis krear l'Internaciona Reda Kruco pos ol.

## Motivi di la batalio
Pos sekreta kontrato sigatita en Torino, l'armeo di Napoleon la 3ma di Francia decidis helpar Piemont, invadita dal Austriani pos ne aceptar nemediata desmobilizo di lua trupi. Pos serio di batalieti, Piemontani vinkis Austriani,  qui rigrupigis lia trupi e decidis  neprudente afrontar Franci.

## La batalio

Austrian armeo, komandita dal propra imperiestro, trairis la fluveto Mincio ed okupis serio di kolini proxim urbo Solferino, centre de sua lineo.

Franci atakis de sinistre ed okupis urbeto Medole. Centre, Austriani mantenis pozicioni, kontre ke dextre, trupi komandita dal generalo Benedek rezistis ataki da Piemontan armeo. 

Franci timis ke Austriani povis rinforcar lua dextra flanko e decidis atakar la pozicioni Austriana en Solferino.  L'artilrio Franca bombardis l'urbeto e mortigis multi. Pose, l'infantrio lansis atako. Pos severa kombati, li sucese kaptis l'urbeto e dividis Austrian armeo. 

Malgre ke Benedek prenis kontrolo de la dextra flanko, Franca ataki koaktis l'Austriani cedar tereno. Pos perdir Solferino, Austriani evakuis  l'urbeto Cavriana, ante ke la kombati cesis pro forta tempesto. Austriani retretis, e pose komencis negocii qui modifikis la frontieri inter Francia, Piemont  ed Austria. 

La mortigo per nova armi, quale fusili e ranurizita kanoni, ne esis tam sangoza kam altra batalii de la 19ma yarcento. Tamen, la cirkume 38.000 viktimi motivizis Suisa entraprezisto Henry Dunant organizar sokursala helpo por omna vunditi, sen selekto di lando (*Tutti fratelli*, "omni frati"), pose fondis la Reda Kruco.

## Referi
Paul Verlaine

**Paul Marie Verlaine** (1844 til 1896) esis poeto.

Lua patro esis militisto. En 1870, Paul Verlaine mariajis Mathilde Mauté, pro qua venis publikigar *La Bonne Chanson*. La sequanta yaro Arthur Rimbaud aparis ed il sequis il ad Anglia, pose Belgia, dum quo ilu skribis *Romances sans paroles*. En 1873 vundis lua amiko per pistola pafo ed kondamnesis a du yari enkarcerigita. Il ekiris lua libro *Sagesse*. Igai ad Anglia, pose Rethel ube laboris kom profesoro, ma maleskis.
Zacarias Moussaoui

**Zacarias Moussaoui**, (pronuncez: *zakarias-musawi*;  naskinta ye la 30 di mayo 1968 en Saint-Jean-de-Luz), es akuzita esar la 20ma *[[kamikaze]]* en atenti ye la 11ma di septembro 2001 ad Usa.

Ilu havas Franca nacionaleso, de Marokana genitori, il arestesis pri violaco di enmigro-legaro e enkarcerigesis.

Lua proceso apertesis ye oktobro 2002 en Alexandria, Virginia, sub autoritato di judiciisto Leonie Brinkema. Ante Zacarias refuzis la helpo di advokato atributita por ke volis defensar su. La judicio estimis li kapabla ma Zacarias iratis pro princip-deklari.

Ye 6 di aprilo 2006, Moussaoui, pos la prizento di imaji pri atento-viktimi jetanta su en la vakuo, parodiis la notora kansono da Bruce Springsteen *Born in the USA* en « Burn in the USA ».

Ilu kondamnesis a dumviva solitar enkarcereso en karcero ADX di Florence (Kolorado), kun maxim grand enoyo, provizita de mikra blank-e-nigra televiziono por specal edukado.
Nikita Sergeyevich Hrushchyov

**Nikita Sergeyevich Hrushchyov** (n. la 17ma di aprilo 1894 apud Kursk til la 11ma di septembro 1971 en Moskva) esis Sovietiana politikisto, chefo di Sovietia pos morto di Stalin de 1953 til 1964 (en yari 1953-1955 en *troika*: kun Georgi Malenkov e Vyacheslav Molotov).

Komence la *troika* (trio) Hrushchyov-Malenkov-Molotov administris la stato, ma en 1958 Nikita Hrushchyov elektesis chefo di Komunista Partiso di Sovietia, e talamaniere, dil stato. Ja en 1956, Hrushchyov revelabis l'obskura e kruela latero di Stalin-epoko. L'atmosfero en la lando divenis plu libera. Tekniko progresis en la lando: Sovietia konstruktis sua propra atomala e hidrogenala bombi, e sendis l'unesma artificala satelito (Sputnik 1) aden kosmo en 1957, ed unesma homo (Yuri Gagarin) en 1961. Sovietia provokabis Usa en kontesto, e semblis ke Sovietia esus vinkanto.

Tamen kelka politikala sektori en la lando esis nekontenta relate Hrushchyov. Li pensis, ke la rupto da Hrushchyov kun Stalinismo mustus finar.

## Krimea
En 1954 Hrushchyov transferis Krimea de SFSR Rusia a RSS Ukraina. Ilu dicidis tale pro granda konstruktado di Sovietia – junanta aquokanalo inter rusa Krimea e rezervuyo Kahovka (en ukrainiana provinci: Dnipropetrovsk, Herson e Zaporijjya). La decido faciligis financado per un republiko en 1956 (fakte nur pos 1991 rusi en Krimea - majoritato di habitantaro - igis jura majoritato).

## Denunco di Stalin
Ye la 25ma di februaro 1956, en diskurso a la 20esma Kongreso di la Komunista Partiso, il denuncis la antea duktisto Iosif Stalin, qua mortabis en 1953. Il detaloze deskriptis kruelaji di la rejimo di Stalin, kritikis lua politikala agi dum la mondo-milito, e revelis ke Lenin, en sua lasta testamento, konsilis ne retenar Stalin kom generala sekretario di la Komunista Partiso.

## En Usa
Ye la 15ma di septembro 1959, Hrushchyov, kun spozino e filii, arivis en Usa; lo esis la unesma vizito di chefa ministro di USSR. Il ibe pasis dek-e-tri dii, vizitante New York, Los Angeles (ube il vizitis filmo-studieyi en Hollywood e renkontris famoza aktori), San Francisco, Iowa (por vizitar granda progresema farmeyo ja vizitita da Sovietala oficisti), Pittsburgh, Washington D.C. e Camp David, la rurala rezideyo en Maryland di la prezidanto. Il plurafoye renkontris prezidanto Dwight D. Eisenhower. La turanti sequesis da multa fotografisti ej urnalisti, qui juis raportar la kuriozeso di Hrushchyov pri Usana vivado ed ilua impetuoza reakti.
Konestablo

**Konestablo** esis origine (stablo-komto) qua kontrolis kavalrio, precipue dum militi. Exemple, en Francia la maxim famoza esis Bertrand du Guesclin.

En la landi di la Commonwealth, "konestablo" esas policisto ed ad Usa okupas funciono en tribunalo.
Atenti ye la 11ma di septembro 2001

L**'Atenti ye la 11ma di septembro 2001** esis la maxim importanta terorist-atako ad Usa.

Quar lineo-avioni kaptesis e turnesis simultane dum matine, da dekenon homi:
* du esis precipitita a jemela turmi di World Trade Center, en New York, qui krulis en amianto-nubo.
* altu kontre alo di Pentagon en Washington DC,
* altr aviono aplastis sur agro apud Pittsburgh, pos interveno da pasajeri.

Zacarias Moussaoui esas kondamnita kom *dudekesma teroristo*. 

Ye la 20ma di septembro la prezidanto di Usa George W. Bush proklamas, ke la *bon-axo* o *Nova Mond-Ordino* militeskos kontre teroristi, precipue invados Afganistan ed Irak.

Pos esir enkarcerigita dum tri yari en celita karceri di FBI, la Pakistanana Galid Sheik Mohamed konfesis en 2007 esar kulpanta pri projetir l'atenti. Pro l'aplikita (nelegala) konfesigo-metodi da la FBI la konfesi konsideresis ne-valida.

En 2024 Galid Sheik Mohamed konfirmis esar kulpanta kontre chanjo di puniso mortal ad enkarcereso dumviva. Du suspektita komplicanti Walid bin Atash e Mustafa al-Hawsawi anke konfesis esar kulpanta.

## <small>Referi</small>
Nikolai la 2ma di Rusia

**Nikolai Aleksandrovich [[Romanov dinastio|Romanov]]** (n. ye la 18 di mayo 1868 en Carskoye Selo til la 17 di julio 1918) esis la lasta caro de Rusa imperio, de 1894 til lua abdiko ye la 15ma di marto 1917.

Nikolai esis filio di imperiestro Alexandr 3ma e Maria Fyodorovna (naskinta Princino Dagmar di Dania).

Pos la revoluciono di februaro 1917 en Rusia, la provizora guvernado koaktis la Caro  abdikar ye 15 di marto. En agosto 1917 Nikolai ed ilua familio esis transferata a Tobolsk en la Urali, por esar plu sekura; la intenco esis ke la familio eventuale trovus azilo exterlanda. Tamen pos la Bolshevik-revoluciono en oktobro 1917, la expekto por la familio esis alterata; ye 17 di julio 1918 Nikolai e la altra familiani esis ocidata en domo en Yekaterinburg.
Alexandr la 3ma di Rusia

**Alexandr Alexandrovich [[Romanov dinastio|Romanov]]** (10ma di marto 1845 en Sankt Petersburg til la 1ma di novembro 1894 en Livadija) esis caro di omna Rusia de 1881 til morto.

Prudenta ed imperema ilu chanjis federo de Germana imperio a Francia.
Alexandr la 2ma di Rusia

**Alexandr Nikolaiovich [[Romanov]]** (29ma di aprilo 1818 - 13ma di marto 1881, asasinita en Sankt Petersburg), esis caro di omna Rusia de 1855 til sua morto.

Dum l'unesma yaro di lua regno eventis la milito di Krimea, pose Sevastopol-falio paco-negocio da fid-konsilo Princo Gorchakov. 

Komencis lore radikala reformi pro resemblar Germania.
Markezo de Custine

**Astolphe-Louis-Léonor, markezo de Custine** (1790 til 1857) esis aristokrato e skriptisto maxim konocita pro skriburi pri voyaji tra Rusia en 1839, dum la regno di Nikolai la 1ma di Rusia. Il esis l'Europana vizitero en la 2002-filmo *Rus arko*.

La patro di Astolphe posedis famoza fabrikerio di porcelano e lua matro konocesis por lua intelekto e granda beleso.

La patro e l'avo di Astolphe ambe havis simpatii por Franca Revoluciono ma ambe gilotinagesis. Lua matro poke eskapis mem fato. El edukis ilu segun l'ideali de Chateaubriand.

Astolphe laboris quale diplomacisto dum la konfero di Wien e mariajis e havis filio, ma kande lua spozino mortis ilu vivis lua homeosexualeso.

Ye la 28ma di oktobro 1824 lua korpo neagnoskebla trovesis en fango ek Paris, nudigita til tayo, frapita e raptita. L'asalto facesis da soldat-grupo do uno Custine esus probar sexual interrelato.

L'alta socio klozis pordo, ma literatura saloni duris aceptar Astolphe. Ilu perdis suporto de lua familio e divenis maxim religioza.
François-René de Chateaubriand

**François-René, viskomto de Chateaubriand**  (1768 til  1848) esis skriptisto e diplomacisto judikata kom pioniro di Romantikismo en Franca literaturo.

Ilu naskis e kreskis che familio-kastelo en Combourg. En 1791, ilu vizitis Nord-Amerika, qua furnisis ad enviro pri exotika noveli *Les Natchez* (skribita en 1800 ma publikigita erste en 1826, *Atala* (1801) e *René* (1802). Lua vivanta deskripti di la naturo en poke habitita Usana profunda sudo aparas vera.

La koaktita exilo di Chateaubriand dum teroro inspiris lua unesma verko, *Essai sur les Révolutions* (1797).

En 1802 ilu divenis famoza kun *Le Génie du christianisme* (*La genio dil Kristanismo*), apologio pro ta religio qua kontributis ad nova suceso.

Salariita sekretario di ambasadeyo en Roma per Napoléon la 1ma pos ministro en Valais Suisia, Chateaubriand demisionis pro mortigo di la duko di Enghien en 1806. Ilu elektesis al *[[Académie française]]* en 1811. 

Pos la falio dil imperio, Chateaubriand rijuntis su a la Bourboni, ma pro lua liberala vivo ilu facis multa enemiki. Dum la regno di Louis la 18ma ilu divenis pero (1815), servis kom ambasadisto en Berlin (1821), pos London (1822), e mem altigita a ministro di exteral aferi til agosto 1824. Charles la 10ma nominis il ambasadero en Roma, ma ilu demisionis kande Polignac divenis chefa ministro.

En 1830 pro lua refuzo a jurar fideleso a Louis Philippe la 1ma di Francia ilu finis lua kariero. Ilu skribis lore *Mémoires d'outre-tombe* (*Ek tombo-memori*) konsiderita maxim abutita verko.
Maximilien de Robespierre

**Maximilien François Marie Isidore de Robespierre** ye 6ma di mayo 1758 en Arras Nord-Francia til gilotinagita la 28ma di julio 1794 (*10 thermidor an II*) en Paris esis Franca politikisto surnomizita "la nekoruptebla".

Pos ecelanta studio divenas advokato kum lia patro en Arras. Pos esas kriminal-judiciisto ma demisionas pri mortejo. Kom skribas maxim bona, vestizar minucioze (quale *dandy*) esis nominita ad literatural e muzikal akademio dil urbo. En 1789 kande rejo juntis delegato Maximilien elektesis pro l'idei di Jean-Jacques Rousseau.

blokusita en asemblo Maximilien igas ad Jacobin klubo ube multa borgezi divenis facinita da lia retoriko. Pos la fugo di rejo komitato di publika salvo prenis povo. Ube Maximilien exercis maxim influo kun helpo di altra *montagnard* (opinionegi) pro instalar nova regimo qua ocidis opozanti. Do ne esis diktatoro direte, per ke divas konvinkar grupo ma lia politiko esas radikalo (teroro).

Ma lia enemiki povas pavorar susteni e kun altra esis anke purigita.
Komitato di publika salvo

**Komitato di publika salvo** esis Franciana exekutanta til direktorio, kreita da nacionala Konvenciono ye 6 di aprilo 1793 (17 Germinal an I) do membri (non pos dekedu) elektita por monato e rielektebla.

To komitato, dominacita komence da Georges Danton, pos 10 di julio 1793 (22 messidor an I) Maximilien de Robespierre, exercas kun komitato di generala sekureso feroza rejimo pro danjeri di milito. En principio nacionala Konvenciono havas supra autoritato ma preske sempre ratifikita. Anke preske omni membri esis sempre ri-elektita.
Georges Danton

**Georges Jacques Danton**  (n. ye la 26ma di oktobro 1759 en Arcis-sur-Aube - gilotinagita la 5ma di aprilo 1794 (segun la Franca republikana kalendario: *16 germinal an II*) esis Franca politikisto, bonega diskursanto qua influis la populo dum la Franca revoluciono.

Kom puero, ilua vizajo esis frapita da bovulo, qua domajis nazo e labii. Il divenis advokato ma preferas irar ad kafe-taverno ube frequentis futurala revolucioneri e trovis richa spozo qua permisis da lu komprar ofico.

En aprilo 1790 Danton divenis la prezidanto di la politikala societo Klubo di Kordieri, qua aspiris tre radikal-revolucionala politiko. Dum printempo di 1790 il demandas a la populo impedar l'aresteso di Jean-Paul Marat. Dum autuno il esis selektita por esar komandanto di batalio di la nacionala guardo. Komenco di 1791 il elektesis ad employo di administrero di Paris-departmento.

Il esis responsebla por la destronizo di Louis la 14ma di Francia e la talanomizita 'septembr-ocidi'. Segun Maximilien de Robespierre Danton esis tro modesta. Danton ne transvivis la Teroro.

Kom unesma prezidanto di la Komitato di publika salvo, fondita ye la 6ma di aprilo 1793, Danton probis kalmigar la lukto inter la diversa partii e plu-humanigar la revoluciono.
Expo.02

**Expo.02** esis 6ma Suisa nacionala expozo, de 15 di mayo til 20 di oktobro 2002 en nord-westa di lando (Jura).

Devas esar Expo.01 ma la budjeto ne esis suficanta do la federala guvernerio devas helpar pluse.

Partigesas en kin situi kon omna temo, nomizita *Arteplages*, apud e sur lagi, lokita ad Neuchâtel (*Naturo e Artifico*), Yverdon-les-Bains (*me e Universo*), Morat/Murten (*Instanti ed Eterneso*), Biel/Bienne (*Povo e Libereso*) e sur granda plat-navo pro Jura-kantono (*Senco e Movo*).

Venis pluse dek milioni vizitanti.

## Extera ligilo

* Expo.02
Guillaume Apollinaire

**Guillaume Apollinaire**, pseudonimo di **Wilhelm Apollinaris de Kostrowitzky** (n. ye la26ma di agosto 1880 til la 9ma di novembro 1918) esis Franca poeto.

Filio di Polona aventurera komtino, ilu havis poka pekunio kande vivis en Montmartre, Paris, ube skribis populara literaturo. 

En 1911 juntis su a la grupo *Puteaux* (Kubista movado) e, suspektita pri la skandalo *Joconde*, ilu enkarcerigesis dum un semano, experimento qua influis ilu maxime.

En 1914, debuto dil unesma mondomilito, Apollinaire engajis su kom soldato. En 1916 esis grave vundita ad temporo (kapo). Febligita, mortis pro Hispana-gripo.
Apgujeong

**Apgujeong** (압구정) es distrikto en l'urbo di Seoul en Sud-Korea. Apgujeong jacas en Gangnam proxime a la fluvio di Han ed esas la maxim richa loko en Seoul. La kompanii di Calvin Klein, Armani edc. omna havas lua butiki en Apgujeong.
Staciono Hoeryong

**Hoeryong** (희룡역) esas staciono che lineo 1 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. En julio 2012 ol divenis transfero-staciono a la lineo di lejera metroo nomizita "Lineo U".
Marseille

**Marseille**, pronuncez *Marseye* (en l'Ocitana: *Marselha*)  esas urbo ed importanta portuo en sudala Francia, sur Mediteraneo-litoro. Segun statistiki de la yaro 2021 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 240,62 km².

Ol esas la 2ma maxim populoza urbo di Francia, dop Paris, ed esas la maxim anciena urbo di la lando, ensemble Béziers. Marseille fondesis da Greki cirkume 600 aK, kun nomo Μασσαλία (*Massalía*). Vit-beri kultivesas proxim ol de cirkume 4ma yarcento aK. Ol enkorpigesis da rejio Francia en 1481. Nun, ultre portual agado, ol ank esas importanta industriala centro, nome por petrokemial industrii e rafino di petrolo.

Marseille havas importanta universitato, *Université d'Aix-Marseille*, kreita en 2012 kom rezulto dil enkorpigo di du olima universitati, *Université de Provence Aix-Marseille I* fondita en 1970, ed *Université de la Méditerranée Aix-Marseille II*, fondita en 1971.

## Geografio

La reliefo di Marseille esas kolinoza, kun basa ed extensa regiono proxim la litoro, e naturala tereni montoza en qui ne esas posibla urbanigar. Lua mezavalora altitudo esas 0 til 652 metri, e lua maxim alta punto esas 652 metri super la marala nivelo.

La klimato di Marseille esas mediteranea, kun milda vintri e varma e sika someri (*Csa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 7,7°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 25,2°C. La minima temperaturo ulafoye enrejistrita en la urbo esis −16,8 °C, ye la 12ma di februaro 1956, kontre ke la maxima temperaturo ulafoye enrejistrita esis 40,6 °C ye la 29ma di julio 1983.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 532 mm, e la maxim pluvoza monato esas septembro, kun mezavalore 82 mm. La maxim pluvoza sezono esas l'autuno, de septembro til la komenco di decembro. Marseille recevas multa sunolumo: plu kam 2800 hori di sunolumo omnayare, nome pro influo da sika e kolda vento *[[Mistral]]*, qua suflas denorde.

## Referi
Benito Mussolini

**Benito Amilcare Andrea Mussolini** (1883 til 1945) esis diktatoro di Italia de 1922 til 1943 de rejimo fashistala.

De Emilia-Romagna il iris a Suisia ma ne povis laborar ibe. Il komencis jurnalo en Austriana urbo Trento.

Il helpis la nacionalisti di Francisco Franco dum la Hispana interna milito e koloniigis Etiopia. Il iraceskis kontre Unionita Rejio e Francia, e do darfis federar kun Nacional-socialista Germania.

Benito Mussolini judikis favoroze pri Ido-linguo (Paolo Lusana en Popolo Biellese, 24 julio 1926)
Kirko di la Santa Familio, Barcelona

**Sagrada Familia** en Eixample quartero, Barcelona, Katalunia, esas maxim granda e diferanta baziliko konceptita da Antoni Gaudí kun multa skulti.

Tre ambicioza pri ilustrar kristanismo do rikonquista ta kirko-museo esas ankore dum konstrukto pos uno yarcento.
Nacionala Muzeo Prado

**Prado**, oficale **Nacionala Muzeo Prado**, esas la maxim granda muzeo en Madrid, Hispania, ed un ek la maxim importanta e vizitata de la mondo. En 2022 ol recevis  viziteri. Ol gastigas plu kam 35 mil pikturi e skulturi Europana de la 14ma til la debuto dil 19ma yarcento. Inter lua maxim importanta kolekturi, esas verki da Diego Velázquez, El Greco, Francisco de Goya (la maxim granda kolekturo de la muzeo), Tiziano, Peter Paul Rubens e Hieronymus Bosch.

Vizito esas gratuita dum sundio ma ol klozesas ye 19 kloki vespere.

## Referi
Salvador Dalí

**Salvador Felip Jacint Dalí Domènech** (n. ye la 11ma di mayo 1904 en Figueras, Katalunia til la 23ma di januaro 1989 mem urbo) esis piktisto di famoza sureala verki.

Amiko kun importanta Hispaniana artisti, exemple Federico García Lorca, Luis Buñuel, Joan Miró e Pablo Picasso, Dalí povis facar omna stili, separita od ensembla.

## Refero
* Libro : *Carré d'Art* (Salvador Dali), J-P Thiollet, Anagramme Ed., 2008. (ISBN : 2 35035 189 6)
Jean Yanne

**Jean Yanne** (civila **Jean Gouyé**, n. ye la [18ma di julio [1933 en Les Lilas, Francia - 23ma di mayo 2003 apud Reims) esis aktoro e cinematografisto, do maxim vera vidinta pri lua epoko facis anke importanta kam Molière.

Ilu komencis jurnal-studio, pose abandonita por skribar humor-naraci. Pose laboris en Dauphiné Libéré, pos debuto yari 1960ma radio-animisto.
Bilbao-muzeo

**[[Bilbao]]-muzeo** Nord-Hispania es komplexa e ronda imoblo tegita da titan-folio konceptita da Frank Gehry por Guggenheim fondajo pro prizentar moderna arto.
Muzeo Dalí di Figueras

*Teatro Museo* (en Hispaniana linguo) o *Teatre-Museu* (en Kataluniana) esas maxim granda muzeo di Salvador Dalí situita en nask-urbo di Figueras Katalunia.

De 1974 ta anciena teatro prizentas pikti e gluizi di El Greco, Marcel Duchamp kun galerio pri Antoni Pitxot, ke divenas direktoro di muzeo pos Dalí morto.

## Extera ligili
* oficala sito
Willebrord Snellius

**Willebrord Snellius** (n. ye la 13ma di junio 1580, Leiden til la 30ma di oktobro 1626, Leiden), anke konocita kom **Snell van Royen** o **Snellius**, esis astronomo e matematikisto, famoza da refraktolego di Snell.

En 1613 il sucedis lua patro kom matematiko-profesoro en proxima universito. Em 1615 ilu trovis nova metodo por kalkular terorayono per triangulo. Snell esis famoza pri plubonigita &pi;-kalkulo pos l'antiquo.


Image:Snell - Cyclometricus, 1621 - 183410.jpg|*Cyclometricus*, 1621
Christiaan Huygens

**Christiaan Huygens** (1629 til 1695) esis Nederlandana matematikisto, astronomo e fizikisto.

Huygens developis, inter altri, studii pri algebro, pri la ringi di Saturno e, pri l'uzo di geometriala metodi, pruvis ke la movado en la tautokrona kurvi esis cikloidala vice cirklala arki, do la penduli ne esis izokrona. Huygens docis analizala geometrio a Gottfried Wilhelm Leibniz.
Kontrato di Oregon

La **kontrato di Oregon de 1846**, formale nominita **kontrato kun Britania pri la frontieri weste de [[Rokoza Monti]]**, establisis la frontiero inter Britaniana ed Usana teritorii en la westo di Nord-Amerika. Ta regiono kolonizesis da la du landi, segun pakto establisita en 1818. Kom la exata frontiero ne esis klara, plu preciza kontrato bezonesis.

La kontrato establisis latitudo 49º N kom frontiero ecepte por l'insulo Vancouver, qua restis Britaniana teritorio, e pose Kanadana.
Insulo Vancouver

**Insulo Vancouver** esas la maxim granda insulo di westal Amerikana litoro, havante  km. Lua maxim urbo esas Victoria, la chef-urbo di British Columbia, Kanada.

Habitanti : 800.000 (2004), di qui la duimo habitas Victoria.
Diametro

**Diametro** esas rekta lineo qua iras di cirklopunto ad opozita punto tra la centro. Ol sempre partigas la cirklo ad du egala parti.
Staciono Dongmak

**Dongmak** (동막역) esas metroala staciono che urbo Incheon, jacanta an la lineo 1 di metroala sistemo di Seoul, Sud-Korea.
Optiko

**Optiko** esas fako di fiziko qua deskriptas la kondukto e propraji di la lumo e lua interago kun la materio. Ol dividesas en tri branchi: geometrial optiko, fizikal optiko od ondal optiko e quantika optiko. Ta branchi ecelas per lia kontenajo-nivelo di optika fenomeni.

## Endukto

Historiale geometrial optiko developesis de antiqua tempi til la 18ma yarcento. Ol propozas analizo di la lum-propago fondita sur simpla principii : direta propago, reflekto e refrakto.

Lore nova fenomeni, quala lum-deformo proxim obstakli o lum-duoplesko tra certena kristali, duktis dum la 19ma yarcento al developo dil fizikal od ondal optiko, qua judikas lumo kom ondo, konsideras anke la fenomeni di interfero, difrakto e polarigo.

Komence dil 20ma yarcento, la teorii da Einstein pri la korpuskulala lum-naturo abutis al deskovro dil fotono ed a quantika optiko. La fizikisti komencis agnoskar ke la lumo prizentas propraji ne nur ondala ma anke korpuskulal.

## Geometrial optiko

Geometrial optiko developesis per simpla observado, tote repozante sur tri fundamentala legi e nula hipotezo pri la lum-naturo.

* en homogena ed izotropa medio, la lumo movas segun rekta lineo

* lego da Snell-Descartes pro reflekto

* lego da Snell-Descartes pro refrakto

On povas rezumar la tri legi povas en l'unika principo da Fermat.

La problemi solvesas per geometriala konstruktado, kalkulado di anguli e trasado di rekti, de ube konsequas la nomo "geometrial optiko". Ol donas bona rezultaji e ne esforcas modelizar la fenomeni relatanta polarigo od interferi.

## Fizikal od ondal optiko
Ondal optiko kreas hipotezi pri la naturo di la lumo, kontre ke geometrial optiko esas pura fenomenologio fondita sur observo. Ondal optiko posibligas plu subtila deskripto dil fasono e plu kompleta interago inter lumo e materio. On enduktas la nocioni pri polarigo ed interfero, ed on determinas la lum-propago en ula medio per solvar equacioni da Maxwell.
Staciono Dongchun

**Dongchun** (동춘역) esas staciono en la lineo 1 dil metroala sistemo di Incheon, urbo vicina a Seoul, en Sud-Korea. Ol anke povas judikesar kom apartenanta a la metroala sistemo di Seoul, nam la Lineo 1 dil metroo di Incheon interligesas a la Lineo 1 dil metroo di Seoul che staciono Bupyeong.
Staciono Sinyeonsu

**Shinyeonsu** (신연수역) esas staciono che lineo 1 dil metroo di Incheon, urbo vicina a Seoul, Sud-Korea.