open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Traktato di Lausanne

**Traktato di Lausanne** esas pacala traktato signatita en Lausanne, Suisia ye la 24ma di julio 1923. Ol oficale finis la milito-stando inter Turkia e Britanian imperio e lua federiti, Francia, rejio Italia, Japonian imperio, Grekia, Rumania, e la Rejio di Serbi, Kroati e Sloveni, pos finir l'unesma mondomilito, ed establisis la frontieri di moderna Turkia.  Ol rezultis de la duesma probo por paco pos la faliita traktato di Sèvres, qua signatesis da omna antea partopreninti, ma pose refuzesis da la nacionala movado Turka, qua kombatis kontre l'antea termi e kontre l'importanta perdajo di la teritorio di Anatolia

La Traktato di Lausanne finisis la konflikto e definis la moderna frontieri Turka ecepte lua frontiero kun Irak. En la traktato Turkia renuncis omna pretendi a la cetera Otoman imperio e, kompense, la federiti agnoskis Turka suvereneso en lua nova fronteri. L'anexo VIII dil kontrato grantis imuneso a ti qui praktikis militala krimini e krimini kontre civili inter 1914 e 1922, inkluzite la gentocidi kontre Armeniani, Asiriani e Greki.

## Referi

## Extera ligili
* Texto dil Traktato
Deimos

**Deimos** esas la min granda de la du sateliti di Marso (l'altra esas Fobos), e plu fore de la planeto. Olua dimensioni esas 15 x 12,2 x 10,4 km; ol esas tro mikra por havar sferala formo, pro la febleso di olua gravitado.
Bhumibol Adulyadej

**Bhumibol Adulyadej** (Tailandane ภูมิพลอดุลยเดช, **Phumiphon Adunyadet**; naskinta ye la 5ma di decembro 1927 e mortinta ye la 13ma di oktobro 2016) esis monarko di Tailando. Il anke konocesis kom rejulo **Rama la 9ma**. Kronizita ye la 5ma di mayo 1950, lua regno komencis ye la 9ma di junio 1946 ed esis la maxim longa regno de Tailandana historio.

## Referi
Eros Ramazzotti

**Eros Luciano Walter Ramazzotti**, plu konocata kom **Eros Ramazzotti** (n. 28 di oktobro 1963) esas Italiana kompozistulo, kantistulo e muzikistulo.
Carmen McRae

**Carmen Mercedes McRae** (n. ye la 8ma di aprilo 1922 til la 10ma di novembro 1994) esis Usana kantistino di jazo.

## Referi
Dee Dee Ramone

**Dee Dee Ramone** (pron.: *didi-ramon*), nasko-nomo **Douglas Glenn Colvin**, naskis ye la 18ma di septembro 1951 e mortis la 5ma di junio 2002) esis Usana muzikistulo e kompozistulo, dil bando The Ramones. Dee Dee Ramone prenis ica nomo por refuzar la nomo di sua patro. 'Ramon' esis pseudonimo di Paul MacCartney, heroo di Dee Dee.

Dee Dee esis la fondinto di la bando e pleis bas-gitaro en la Ramones de 1974 til 1989.

Pos livir la Ramones il havis kurta kariero kom rap-muzikisto Dee Dee King, ma balde retro-iris a punk-muziko. Il pleis en divers altra bandi, inter qui la Ramainz (kun ilua spozino Barbara, Marky Ramone e C. J. Ramone), bando tributanta la Ramones.

Dee Dee Ramone esis heroen-dependanta. Sua spozino trovis lu mortinta en ilua apartamento en Los Angeles pos tro-dozizo de heroeno.

## <small>Referi/Fonti</small>
Fatboy Slim

**Norman Quentin Cook** (naskinta **Quentin Leo Cook** en 31 di julio 1963) maxim konocata por lua pseudonimo **Fatboy Slim** esas Britaniana muzikisto e disk-jokeo.
Tori Amos

**Tori Amos**, n. **Myra Ellen Amos** ye la 22ma di agosto 1963) esas Usana muzikistino, kompozistino e kantistino.

## Verki
* 1992: Little Earthquakes
* 1994: Under the Pink
* 1996: Boys For Pele
* 1998: From The Choirgirl Hotel
* 1999: To Venus and Back
* 2001: Strange Little Girls
* 2002: Scarlet's Walk
* 2005: The Beekeeper
* 2007: American Doll Posse
* 2009: Abnormally Attracted to Sin
* 2009: Midwinter Graces
* 2011: Night of Hunters
* 2012: Gold Dust
* 2014: Unrepentant Geraldines
* 2017: Native Invader
* 2021: Ocean to Ocean
* 2025: The Music of Tori and the Muses
* 2026: In Times of Dragons
Medicinala serchado

**Biomedicinala serchado** (od **experimentala medicino**), generale nur konocata kom **medicinala serchado**, esas bazala serchado, aplikata serchado, o translaco serchado duktita por helpar e suportar la korpo di konocado en la feldo di medicino. Medicinala serchado povas esar dividita en du generala kategorii: l'evaluo di nova traktadi por amba sekureso ed efikiveso en qua esas limita klinika probi, ed omna altra serchado qua kontributas a la developado di nova trakti. To lasta esas limita preklinikala serchado se lua skopo esas precize por elaborar konoco for the developo di nova terapiala strategii, Nova paradigmo por biomedicinala serchado esas limita translaco serchado, qua enfokigas en iterala retroago ringi inter la bazala e klinikala serchado domeni por acelerar savo translaco de litokapo ad benko, ed ankore. Medicinala serchado povas envolvar facar serchado pri publika saneso, biokemio, klinikala serchado, mikrobiologio, fiziologio, onkologio, kirurgio e serchado pri multa altra nekomunikebla maladesi tale diabeto e kardiovaskulala maladesi.
Fairphone

**Fairphone** esas sociala entraprezajo kun skopo di developar posh-telefonilo desegnita e produktita kun minimala domajo a homi e planeto. La societo havas sideyo en Amsterdam, Nederlando, ed esas suportita dal societo Waag, fundamento qua ambicionas favorar experimento kun nova teknologio, arto e kulturo. La precipua motivo por fondar Fairphone esis developar posh-telefonilo qua ne kontenas minerali originata de konfliktoza regioni, e kun equitatoza laborala standi por l'efektivi alonge la provizokateno.

## Extera ligili
Oficala situo
Equitatoza komerco

**Equitatoza komerco** esas institucata sociala movado kun skopo helpar produktanti en developanta landi havar plu bona condicioni ed incitar sustenebla developo. Ol rekomendas la pago di alta preco a exportacisti kam plu alta sociala ed ambientala normi. Ol kustumale enfokigas l'exportaci de developata landi a developinta landi, nome objekti manuale facita, kafeo, kakao, sukro, teo, banani, mielo, kotono, vino, recenta frukto, chokolado, flori ed oro. Existas multa atestanti pri equitatoza komerco, exemple *Fairtrade International*, *IMO* ed *Eco-Social*.
Kardiologio

**Kardiologio** (de Greka *καρδίᾱ*, kardiā, "kordio"; e -λογία, -logia) esas medikala specaleso qua kuracas kordiala maladi sive en homi, sive en bestii. La fako inkluzas medicinala diagnozo e trakto di kongenitala kordiala problemi, arteriala morbi di la kordio, kordio feblesko, valvulara* kordio-maladeso ed elektrofiziologio*. Mediki specalisti pri ca fako di medicino nomizesas **kardiologiisti**. Mediki specalisti pri kordiala kirurgio nomizesas **kirurgiisti**.
Geofiziko

**Geofiziko** esas la cienco qua interesas pri la studio di la Tero segun la vidopunto di la fiziko, e lua cirkondantajo en la spaco. La geofiziko ne posedas unika metodologio, e ne havas klara frontiero sive kun la geologio, sive kun la fiziko.

Kande la geologiisti bezonis nova metodi ed instrumenti por studiar la Tero, la geofiziko kreesis. Segun la *American Geophysical Union*, geofiziko konsistas ek la sequanta faki: meteorologio (cienco qua studias l'atmosfero); hidrologio (cienco qua studias l'aquo, sive en la surfaco, sive subtere); oceanografio (qua studias l'oceani), sismologio (qua studias ter-tremi); volkanologio (qua studias volkani); geodezio (qua studias la gravitofeldo di la Tero); e tektoniko*, qua studias la deformo di la roki e l'origino di la montari.

## Referi
Biologiala injeniorarto

**Biologiala injeniorarto**, **bioteknologiala injeniorarto** od **bioinjeniorarto*** (inkluzite l'injeniorarto pri biologiala sistemi) esas l'apliko di koncepti e metodi de biologio (ed acesore de fiziko, kemio, matematiko, ed informatiko) por solvar problemi de la reala mondo pri vivanta cienci e/o l'apliko di to, uzanta lua analizala e sintezala metodologii di injeniorarto ed anke lua tradicionala sentemeso a lua kusto e praktikale di la solvo (solvi) parvenas ad. En lua kontexto, dum ke tradicionala injeniorarto aplikas fizikala e matematikala cienci a analizar, desegna e fabrikado senanma utensili, strukturi e procedi, biologiala injeniorarto uzas maxim-multa-kaze la rapida developanta korpo di konoco konocita kom molekulala biologio por studiar ed advancar aplikaji di vivanta organismi.
Nova Biologiala Nomenklaturo

**Nova Biologiala Nomenklaturo** (NBN) esas sistemo por nomizar la specii ed altra taxoni* di animali, planti, edc. en diferanta voyo de la tradicionala nomizadi di olim. En ta maniero lua propozanto Wim De Smet, Flandriana zoologiisto, definas lo. Lua projekto naskis e developis proxim inter 1970 e 2005, qua koincidis kun l'existo di suportanta organizuro, organizuro por l'introdukto di nova biologiala nomizado. La sistemo repozas sur 57 evidente formulata reguli e uzala termi de linguo Esperanto, kelkafoye kun adjuntajo di neologismi kun Esperanto-strukturo. Tamen NBN ne simpla envolvas translaco en Esperanto di nomini di animali e planti, ma esas tota nova ciencala sistemo qua esas intencata esar racionala donita nomo di omna taxoni di la bioto*.
Sulala cienco

**Sulala cienco** esas la studio di sulo kom naturala havajo sur la surfaco di Tero inkluzanta sulo formado, klasifiko e kartografio; fizikala, kemiala, biologiala e fertileso, propraji du suli; e ta propraji relate ad uzado e jeranto di suli.
Globaligo

**Globaligeso*** esas la proceso di internacionala integrigeso* acensanta de l'interchanjo di mondala opiniono, produkti, idei, ed altra aspekti di kulturo. Evolucionado en transportado e telekomunikado substrukturo, inkluzanta la kresko di telegrafado e lua decendantaro la reto, esas chefa faktori en globaligeso, produktanta plusa intersolidara* di ekonomika ed kulturala agesi.
Sociala movemento

**Sociala movemento** esas tipo di agado, quan okupas su larja neformala grupi di individui od organizuri kun skopo precipue pri politikala o sociala problemi. Altravorte li exekutas, rezistas od nekompleta sociala chanjo.
Etnobiologio

**Etnobiologio** esas la ciencala studio pri la maniero quale planti ed animali traktesas od uzesas da diversa homala kulturi. Ol studias la dinamikala relati inter populi, bioto ed ambiento, de pasintajo til nun.

La interagi "Homi-bioteso-cirkumajo" en tota la mondo dokumentesas e studiesas tra tempo, tra kulturi, e tra faki en sercho por valideso, serchante respondi a du "klara" questioni. "Quale ed per qua moyeni homala socii uzas la naturo", e "quale la diversa homala socii pensas pri naturo."
Europana kontoro por la lingui min uzata

L**'Europana kontoro por la lingui min uzata** esis neguvernala organizuro qua kreesis por stimular linguala diverseso e lingui. Ol fondesis en 1982 e cesis existar en 2010. L'organizuro havis proximeso ambe kun l'Europana parlamento e l'Europana konsilo, e fondesis amba dal Europana komisitaro e da la lokala e regionala guvernal organizuri.

Depos lua establiso en 1982, l'Europana Kontoro por la Lingui Min Uzata havis fortigiva kontakti e developita reciproka kooperado inter min uzata linguala komunesi. La chefa fixita skopo di qua esas stimular linguala diverseso e suportar diversa komunesi. Funcionas kam faciligo* in their ligili e komunikado kun Europana instituzuri. Lua skopo esas parolar por 46 miliono parolanti di regionala e minorita linguo en Europa.

Europana ofico por min uzata lingui esis klozita da decido di lua komitato di diretori ye 27 di januaro 2010. La precipua oficala kauzo esis ke "la finance mekanismo di ta organizala modelo [esis] ne konvenigebla en kurenta cirkonstanci.
Cienco e teknologio en Kanada

**Cienco e teknologio en Kanada** konsistas de tri distinta ma proxim relatita fenomeni:
* la difuzo di teknologio en Kanada,
* ciencala serchado en Kanada e novigado,
* invento ed industriala serchado en Kanada.
Ning

**Ning** esas sociala reto centralizata qua fondesis da Marc Andreessen e Gina Bianchini en 2004 ed esis vendita en 2011 a la firmo Glam Media fondita en USA en 2003. 

## Avantaji
On ne bezonas jerar la tekniko di ca sistemo ed olua aktualigado. Suficas pagar la servico por uzar ol (sociala reto per Ningkustas adminime 22 po yaro por 1000 membri).

## Videz anke
* Parolez Ido

## Extera ligili
* Oficala reto-pagino
Mariner 5

**Mariner 5** esis kosmosondilo di Usa por explorar la planeto Venuso.

Ol lansesis ye 14 junio 1967. Ol ne portis fotografili; ol portis diversa mezurili, por mezurar radiado e magnetala feldo ed altraji. Ye 19 di oktobro 1967 ol preterpasis Venuso, ye disto 4094 km de la planeto.  Dum la preterpaso, la sondilo trovis nula radiado-zoni tenata da la magentala feldo di la planeto; la surfacala temperaturo esis 527 Celsius, e la preso esis 75- til 100-foyi di Terala preso. Mariner 5 esis la duesma Usana sondilo qua atingis Venuso; la unesma, Mariner 2, esis anke la unesma sondilo de irga lando qua vizitis altra planeto, atingante disto 34762 km de Venuso en 1962 e facante mezuradi.
Academia Latinitati Fovendae

**Academia Latinitati Fovendae** esas internaciona organizuro, fondita ye 1967, di qui membri esas docisti e suporteri di la Latina linguo. La chefa skopo di la organizuro esas propagar intereso a la Latina, a lua lernado, a la Latina literaturo ed a la Romana kulturo. L'organizuro multafoye kongresis en diversa loki en mondo depos 1966. En agosto di 1997 la organizuro kongresis en Jyväskylä, Finlando. La chefa kontoro di la organizuro esas en Roma.
Europana Komisitaro

L' **Europana Komisitaro** esas l'exekutiva organo di Europana Uniono. Ol propozas legi, exekutas decidi, mantenas la traktati dil Uniono e garantias la diala funcionado di EU.

La komisitaro agas kom ministraro e konsistas ek 28 membri, neformale konocata kom "komisiti". Esas un membro por singla membra stato, quankam la membri mustas reprezentar ne nur la interesti di sua hemala sato ma anke olti di EU kom totajo. Un del 28 membri esas la Prezidanto dil Komisitaro, propozata dal Europana Konsilantaro ed elektata dal Europana Parlamento. La konsilantaro pose komisas l'altra 27 membri di la komisitaro en konkordo kun la prezidanto, e pose la 28 membri kom una organo submisas su a voto di aprobo dal Europana Parlamento. Portugalano José Manuel Durão Barroso asumis l'ofico di prezidanto dil komisitaro en 2004.

La termino "komisitaro" esas uzata sive streta-sence, inkluzanta nur la mencionita 28 membri, sive larja-sence, inkluzanta l'administrala organo ek cirkume 23.000 Europana funcioneri, dividita en plura faki. Ordinara procedurala lingui di la komisitaro esas la Angla, Franca e Germana. La membri di la komisitaro e lua komitano sidas en l'edifico Berlaymont en Bruxel.
Alfabeto di homala pensado

L**'alfabeto di homala pensado** esas koncepto propozita da Gottfried Leibniz qua furnisas universala moyeno por reprezentar ed analizar idei e relati, irgo quo komplikos, per panear lua kompozanti. Omna idei konsistas ek kelka poka nombri di simpla idei qui povas esar reprezentata per unika "reala" karaktero.

René Descartes sugestas ke la lexiko di universala linguo devus konsistar ek primitiva elementi. La sistemala kombino di ta elementi, segun sintaxala reguli, produktus "infinio di diversa vorti." Dum frua 18ma yarcento, Leibniz konturizis sua *[[characteristica universalis]]*, artificala linguo en qua gramatikala e logikala strukturo koincidos, qua permizos maxim rezonar povas esar reduktita a kalkulo. Leibniz agnoskas la laboro di Ramon Llull, partikulare *Ars generalis ultima* (1305), quale un ek lua inspiri por ta ideo. La bazala elementi povos esar piktograma karakteri reprezentanta senambiguale limita nombro di primara koncepti. Leibniz nomizis l'invento di ta koncepti "l'alfabeto di homala pensado." Esas tote kelka mencioni di karakteristi en skribaji di Leibniz, ma il nulatempe ekiris ula detali ecepte kurta konturo di kelka posibla frazi en lua Diserto pri arto di kombinuri.

## Videz anke
* Gottfried Leibniz
* Louis Couturat
* Ido (kreita da Louis Couturat segun sua koncepti pri l'idei da Leibniz).
Robert Phillipson

**Robert Phillipson** (naskinta ye la 16ma di marto 1942 en Anglia) esas inquestisto e profesoro de la departmento pri l'Angla linguo an la Skolo pri Afero di København. Esas forsan konocita por skribar *Linguala Imperialismo* ed *English-Only Europe?: Challenging Language Policy* (Ide: *Ka nur-Angla Europa? Defianta linguala polico*) qua tradukesis ad Esperanto da István Ertl: *Ĉu nur-angla Eŭropo? Defio al lingva politiko*).

Ilu diplomizesis kom studento del universitato Cambridge, e pose obtenis lua doktoreso del universitato di Amsterdam. Lua interesi inkluzas linguala pedagogio, linguala politiko, e homala yuri pri linguo.

Ye la 21ma di februaro 2010, Phillipson recevis la "premio Linguapax", kune Miquel Siguan i Soler. L'instituto Linguapax deskriptis li kom "famoza advokati pri multilinguala edukado kom faktoro di paco e linguala yuri kontre kulturala e linguala procedi di homogeneso".

## Bibliografio
* *Linguistic Imperialism*, Oxford University Press, 1992
* *Language: A Right and a Resource: Approaching Linguistic Human Rights*, Central European University Press, 1999
* *English-Only Europe? - Challenging Language Policy*, Routledge, London / New York, 2003
* *Ĉu nur-angla Eŭropo? - Defio al lingva politiko*, Ausgabe in Esperanto, UEA, Rotterdam, 2004
* *Social Justice Through Multilingual Education*, Multilingual Matters, 2009
* *Linguistic Imperialism Continued*, Routledge, 2010

## Extera ligili
* Reto-pagino pri Robert Phillipson
* Reto-pagino en la Dana
Nanoteknologio

**Nanoteknologio** esas la manipulo di materio a atomala e molekulala nivelo. La maxim ante, plu difuzita di nanoteknologio referita a la specala teknologiala skopo di precise manipulo atomi e molekuli por fabrikar di makroskalo produkti, anke nun referita kom molekulala nanoteknologio.

Plu generaligita deskripto di nanoteknologio esis pose establisita da National Nanotechnology Initiative, qua definas nanoteknologio kom la manipulo di materio kun adminime uno dimensione 1 til 100 nanometri. Ta defino reflektas la fakto ke l'efekti di quantumala mekaniko esas importanta en ta quantumo-fako skalo, e tale la defino chanjis de partikulara teknologiala skopo a serchado kategorio inkluzita di omna tipi di serchado e teknologii qua traktas kun la specala propraji di materio qua eventas sub la donita dimensiono solio. Esas do ordinara vidar la multa formi "nanoteknologii" referas a la larja rango di serchado ed aplikaji di qua komuna traito esas dimensiono. Nam la diverseso di potenciala aplikaji (inkluzanta industriala ed armeala), guvernerii havas kolokita miliardi dolari en nanoteknologio serchado. Tra lua National Nanotechnology Initiative, Usa havas kolokita 3.7 miliardi dolari. EU havas kolokita 1.2 miliardi dolari e Japonia 750 milioni dolari.

Nanoteknologio kom definita per dimensiono esas naturale tre larja, inkluzanta faki di cienco kom diversa tam surfaco cienco, organika kemio, molekulala biologio, mikonduktoro* fiziko, mikrofabrikado, e.c. L'asociita serchado ed aplikaji esas anke diversa, extensesanta de extensesi di konvencionala aparato fiziko a komplete nova aprochi apogata en molekulala equipuro, de developanta nova materii kun dimensioni di nanoskalo a direta kontrolo di materio en atomala skalo.

Ciencisti nun debatas temi pri la futuro di nanoteknologio. Nanoteknologio povus esar kapabla pri krear multa nova materii ed aparati kun vasta rango di aplikaji, exemple en medicino, elektroniko, biomaterii ed energio produktado. Altralatere, nanoteknologio produktas multa di sama problemi kom ula nova teknologio, inkluzanta koncerni pri toxikeso ed ambiental* influo di nanomaterii, e lua potenciala efekti sur globala ekonomiko, ultre spekulo pri diversa cenari katastrofo. Ta koncerni menabas a debato inter interceso grupi e guvernerii sive specala regulo di nanoteknologio esas garantiita.
Siegfried & Roy

**Siegfried Tyron Fischbacher** (n. ye la 13ma di junio 1939) ed **Uwe Ludwig Horn** (n. ye la 3ma di oktobro 1944 til la 8ma di mayo 2020) esas retretinta duo di magiisti Usana, ambe naskinta en Germania. Li divenis famoza pro l'uzo di blanka leoni e tigri en lia spektakli.
Carlos Mencia

**Ned Arnel Mencía** (n. ye la 22ma di oktobro 1967), konocita kom **Carlos Mencia**, esas notora Usana komediisto e cinem-aktoro naskinta en Honduras.
Uluru

**Uluru**, od **Ayers Rock**, esas granda petra saliajo en la mezo di Australia, en la sudo di Norda-Teritorio; ol esas 335 km de Alice Springs. Ol esas formacuro de greso; olua alteso esas 348 m de la cirkumjacanta tereno.

La indijeni di mez-Australia konocis la roko de plura mil yari, e li havas legendi pri olua kreeso. Ol esis unesmafoye vidata dal Europani en 1872; ol recevis la nomo "Ayers Rock" por la lora chefo di Suda Australia, Henry Ayers.

Ye la 26ma di oktobro 1985, la proprieto di Uluru donesis da la guvernerio di Australia a la lokala Pitjantjatjara-indijeni. Kondiciono esis ke le Anangu, la tradicionala proprietanti di Uluru, lugus ol a la agenterio por nacionala parki e sovaja animali dum periodo di 99 yari, e ke ol esus kune administrata.
Alice Springs

**Alice Springs** esas urbo an la centro geografiala di Australia. Ol esas la triesma maxim populizita urbo dil Norda-Teritorio.
Granda Koralio-barilo

La **Granda Koralio-barilo** esas granda naturala formacuro de koralio proxim la litoro di Queensland, Australia. Olua longeso esas plu kam  km.
Bernie Mac

**Bernard Jeffrey "Bernie" McCullough** (5ma di oktobro 1957 til la 9ma di agosto 2008) esis Usana televizion-aktoro.
Kellita Smith

**Kellita Smith** (n. 1969) esas Usana Komediistino, manekinino e televizion-aktorino, konocita por interpretar la persono *Wanda McCullough* en Usana komedio por televiziono *The Bernie Mac Show* (2001-2006).

## Referi
Hobart

**Hobart** esas la chef-urbo e maxim populizita urbo dil Australiana stato Tasmania. Ol situesas an la estuaro di la fluvio Derwent.
Marcia Wallace

**Marcia Karen Wallace** (1ma di novembro 1942 til la 25ma di oktobro 2013) esis Usana televizion-aktorino.
Phyllis Diller

**Phyllis Diller**, artala nomo di **Phyllis Ada Driver** (17ma di julio 1917 til la 20ma di agosto 2012) esis Usana cinem-aktorino.
Alice Munro

**Alice Ann Munro** (n. **Alice Ann Laidlaw** ye la 10ma di julio 1931 til 2024) esis Kanadana skriptistino qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 2013.

Munro skribis kurta rakonti qui skribesis atencoze e qui postulis atencoza lekto. El komparesis a la grand anciena skriptisti de kurta rakonti quale Chekov, Maupassant, Tolstoy e Flaubert.

## Referi
Societo di Finlandana Literaturo

**Societo di Finlandana Literaturo** (en la Finlandana: *Suomalaisen Kirjallisuuden Seura*, SKS) esis fondata ye 1831 por avancar la literaturo skribita per la Finlandana linguo. Inter lua unesma edituri esis Kalevala, la nacionala epikajo Finlandana.

## Extera ligilo
* Oficala reto-pagino
* Reto-pagino en l'Angla
Fenistiko

La **studio di la Finlandana linguo**, altre **fenistiko**, esas humanismala brancho en cienco, qua havas kom la docala e studiala objekti inter altri l'uzo di la Finlandana linguo en diferanta okazioni e medii, la linguo kom sintaxala, fonologiala o morfologiala strukturo ed altra variaji di la linguo. Ca fenomeni povas studiar sive sinkroniale, kande la objekto esas la nuna stando, sive diakroniale, kande on studias la linguala chanji e la developo di la linguo.

La fenistiko studiesas en Finlando en la universitati di Helsinki, di Turku, di Tampere, di Jyväskylä, di Oulu e di Est-Finlando (en Joensuu), en qui ol apartenas a la docado di la Finlandana linguo e parte di la Fino-Ugristiko.
Taoismo

**Taoismo** (anke en la moderna formo **Daoismo**) esas anciena filozofala e religiala tradiciono qua emfazas la vivo en harmonio kun *Tao*, vorto qua signifikas "voyo" o "principo". Taoista skoli generale reverencas l'ancestri, e havas rituari por exorciso e por divino.
PHP

**PHP** esas servilo*-latero cenarala* linguo desegnita por reto developado ma anke uzita kom generalista programanta linguo. PHP esas nun instalita sur plus ke 244 milioni retala situi e 2.1 milioni retala servili*. Origine kreita da Rasmus Lerdorf ye 1945, la refero laborado di PHP esas nuna produktita da PHP grupo. Quankam PHP origine standas por personala hemo pagino. Standas nuna por PHP: hipertexto preprocesoro, iterala akronimo.
Sociala reto

**Sociala reto** esas teoriala sociala strukturo facita di ensemblo di sociala aktori (tale individui od organizuri) ed ensemblo di diadala* ligili inter ta aktori. La sociala retala perspektivo furnizas ensemblo por analizar la strukturo di tota sociala enti tale diverso teorii exp;ikanta la modeli observita en ta strukturi. La studio di ta strukturi uzas sociala reto analizo por identikar lokala e globala modeli, lokizar influanta enti, ed examinar retala dinamiko. La teoriala aprocho esas, necese, relatala. Axiomo di sociala neto aprocho a kompreno sociala interago esas ke sociala fenomeno devas esar origine konceptas ed inquestas tra la propraji e relati inter ed en unesi vice ke propraji di ta unesi ipsa.
Characteristica universalis

La latina vorto ***characteristica universalis***, komuna interpretita kam universala karaktero, od universala karaktero en Ido, esas universala e formala lingui imaginita da Germana filozofo Gottfried Leibniz kapabla expresas matematikala, ciencala, e metafizikala koncepti. Leibniz do esperas krear linguo uzebla en la kadro di universala logikala kalkulado o "calculus ratiocinator".

"Characteristica universalis" esas iteranta* koncepto en la skribanta Gottfried Leibniz. Kande skribanta en Franca, il kelkafoye employis la frazo "**spécieuse générale**" por la sama efekto. La koncepto esas kelkafoye parita kun la nociono di *calculus ratiocinator* e kun lua plani por enciklopedio kom kompendio di omna homala savajo.

## Videz anke
* Ido
* Louis Couturat
Diwali

**Diwali** esas festivalo di lumi, ed un ek la precipua festivali de Hindui, Jainisti, Sikh-i, e kelka Buddhisti, nome Buddhisti Newar. Ca festivalo posible originis de rakolto-festivali del anciena India, e mencionesis unesmafoye en Sanskrita texti, exemple *Padma Purana* e *Skanda Purana*. Segun gregoriala kalendario, Diwali povas eventar de la duimo di oktobro til la duimo di novembro.

Segun la texto *Harivaṃśapurāṇa* de jainismo, redaktita da Acharya Jinasena en 783, Bhagavan Mahavira atingis "nirvana" en Pavapuri dum la monato Kartika lor la auroro. La dei lumizis Pavapuri per lampi por markizar ica okaziono. Depos ca epoko, la habitantaro di India celebras la famoza festo "Dipalika" (altra nomo di Diwali) por kultar Sinioro Mahavira, okazione di lua "nirvana".

## [[Jainismo]]
Diwali markizas la dio kande Sinioro Mahavira atingis la "Nirvana".
Emirio Bari

**Emirio di Bari** esis efemera Mohamedana stato centrita en l'urbo Bari, sudo de Italia, de 847 til 871. Esis la maxim longa epizodo en la historio dil Islamo en la sudo di Italia.

## Bibliografio
* ''Chronica Sancti Benedicti Casinensis''
* ''Chronicon Salernitanum
* Erchempert, ''Historiola''
*Musca, Giosuè (1964). *L'emirato di Bari, 847&ndash;871*. (Università degli Studi di Bari Istituto di Storia Medievale e Moderna, 4.) Bari: Dedalo Litostampa.
**Drew, K. F. (1965) Review of *L'emirato di Bari, 847&ndash;871*, Giosuè Musca. *The American Historical Review*, **71**:1 (Oct.), p.&nbsp;135.
**Krueger, Hilmar C. (1966) Review of *L'emirato di Bari, 847&ndash;871*, Giosuè Musca. *Speculum*, **41**:4 (Oct.), p.&nbsp;761.
*Kreutz, Barbara M. (1996) *[http://muse.jhu.edu/books/9780812205435 Before the Normans: Southern Italy in the Ninth and Tenth Centuries]*. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-1587-7.
Instituto di l'Estoniana Linguo

L**'Instituto di l'Estoniana Linguo** (en l'Estoniana: *Eesti Keele Instituut*) esas linguala regulanto dil Estoniana linguo. Ol fondesis ye 1993, kande l’Instituto di la linguo e literaturo esis riorganizita. Ol esas lokizita en Tallinn. Nune olu esas direktita da Tõnu Tender.

## Extera ligilo
*EKI reto-pagino
Fonduro dil Estoniana linguo

**Fonduro dil Estoniana linguo** (Estoniane: *Eesti Keele Sihtasutus*, *EKSA*) esas Estoniana fonduro, qua komencis ye 1993, konforme la skopo di la Instituto dil Estoniana linguo (*Eesti Keele Instituut*), suportar ed avancar la studio di la Estoniana linguo e kulturo e helpar multaspeca studio e sorgo dil Estoniana linguo kom oficala linguo e kom moyeno dil Estonianeso.

Fonduro dil Estoniana linguo konsentresas a redakto di la linguistikala verki e dicionarii, ma ol publikigas anke Estoniana literaturo e tradukuri di la serioza literaturo mondala.

## Extera ligilo
* Fonduro dil Estoniana Linguo reto-pagino
Emirio Sicilia

**Emirio di Sicilia** esis Mohamedisto stati (emirio) en l'insulo di Sicilia (en sudala Italia), qua existis de 831 til 1072. Lua chef-urbo esis Palermo.
Usana pioniri

**Usana pioniri** esas un ek la populi qui enmigris weste dum la Historio di Usa por koloniigar e developar nova arei. La termino ordinare referas a to qua esanta instalar ula teritorio qua havas antea ne instalita o developita da Europana od Usana socio, quankam multa teritorii ja habitabis od uzabis dal indijena populi.

La pionira koncepto ed etoso multe precedas la migrado di parti di Usa nominita westo, tam multa loki nuna konsiderita estala esis anke instalita da pioniri de la litoro. Exemple, Daniel Boone, decidiganta figuro en usana pioniro historio, instalita en Kentucky, kande "Dark and Bloody Ground" esas ankore nedevelopita.

Importanta developo en la koloniigo dil Westo esis "Homestead Act", qua furnisis formala legifuro qua regulis l'instalado proceso.

## Populara kulturo e folkloro
La figuro di pioniro efikeskis larja rolo en Usana kulturo, literaturo e folkloro. La pioniro esas ne l'unika ikonala figuro qua figurizas en la koloniigo di Westo. Multa kulturala noto donesas a altra figuri di plu tempala naturo, exemple bukanieri, bestio-kaptisti, exploranti, ministi, e.c. Quankam, la pioniro sola reprezentas to qua iris en neexplorita teritorio en serchado di nova vivado, exploranta por establizar permanenta koloniego.

Diversa figuri en Usan folkloro e literaturo simbolizas la pioniro. *The Deerslayer* esis la maxim sucesoza di frua serii, Leatherstocking rakonti, pri pioniro vivado en New York, Mikra Hemo en prato (*Little House on the Prairie*), uno yarcento posa, simbolizita posa serii di noveli deskriptanta pioniro familio. Daniel Boone e Davy Crockett esas du reala-vivo ikoni di pioniro historio.
Queen

**Queen** esas pop-rock-bando de estal London, Anglia. Formacita en 1970 da la kantisto Freddie Mercury. Plu kam 300 milion de lia albumi vendesis til nun.

* Kantisto: Freddie Mercury
* Basisto: John Deacon
* Gitaristo: Brian May
* Tamboristo: Roger Taylor

## Verki
* Queen (1973)
* Queen II (1974)
* Sheer Heart Attack (1974)
* A Night at the Opera (1975)
* A Day at the Races (1976)
* News of the World (1977)
* Jazz (1978)
* The Game (1980)
* Flash Gordon (1980)
* Hot Space (1982)
* The Works (1984)
* A Kind of Magic (1986)
* The Miracle (1989)
* Innuendo (1991)
* Made in Heaven (1995)
Usana imperialismo

**Usana imperialismo** esas l'ekonomikala, militala e kulturala influado di Usa sur altra landi. La koncepto di Usana imperio esis unesma populigita dum la prezido di James K. Polk qua duktis le Usa en Mexikia–Usana milito ye 1846, e l'eventuala anexo di Kalifornia ed altra westala teritorii tra traktato di Guadalupe Hidalgo e Gadsden kompro.
Emirio di Tbilisi

L**'emiri di Tbilisi** (Gruziane: თბილისის საამირო, Arabiane: إمارة تبليسي‎ Imarāt Tiflisi) guvernis sur la parti di nuna estala Gruzia de lua bazo en l'urbo di Tbilisi, de 736 til 1080 (nomale til 1122). Establisita dal Arabi dum lua invadi di Gruzia, l'emiro esis importanta avanposteno di Mohamedana regulo en Kaukazia til rikaptis da Gruziani sub rejo David 4ma ye 1122. Depos, l'urbo esabis la chef-urbo di Georgia til nun.
Surveyor 6

**Surveyor 6** esis kosmosondilo di Usa, qua atingis la surfaco di la luno.

La skopo di la Surveyor-projeto esis demonstrar la praktikebleso di dolce atingar la surfaco di la luno; esis sep kosmosondili en la serii, qui lansesis de 1966 til 1968, di qui kin esis sucesoza. Surveyor 6 lansesis ye 7 novembro 1967; pos arivo ye 9 novembro, ol transmisis preske 30000 imaji ante la lunala nokto qua komencis ye 24 novembro. Ol esis la unesma sondilo qua lansesis de la lunala surfaco: ye 17 novembro ol levis su til alteso 3 metri, e ri-atingis la surfaco ye 2,5 metri de la originala loko. Ol pose fotografis olua antea pedotraci por trovar mekanikala propraji di la sulo; ol prenis plusa fotografuri per qui, kun fotografuri ante la movo, stereoskopiala imaji esis obtenata.
Emirio Granada

**Emirio Granada** (Araba: *إمارة غرﻧﺎﻃﺔ‎*, trans. *Imarat Gharnāṭah*), anke konocata kom **Nasrid rejio di Granada** (Hispana: *Reino nazarí de Granada*), esis emirio establisita ye 1238 sequanta la vinko di Muhammad an-Nasir di Almohada dinastio da federo di kristana rejii en batalio di Las Navas de Tolosa ye 1212. Pos princo Idris foriris Iberia por prenar l'Almohad chefeso, l'ambicioza Mohammed la 1ma ibn Nasr establisis la lasta Mohamedana dinastio sur Iberian peninsulo - Nasrid. L'emirii Nasrid konstruktis tale nomizita palaco Alhambra. L'Araba esis l'oficala linguo e matrala idiomo di la majoritato di la habitantaro.
Edward la 7ma di Unionita Rejio

**Edward la 7ma** (n. Albert Edward ye la 9ma di novembro 1841 til la 6ma di mayo 1910) esis rejulo dil Unionita Rejio de la 22ma di januaro 1901 til lua morto ye la 6ma di mayo 1910.

Naskinta en la Palaco di Buckingham, London, Anglia, il esis filio di la rejino Victoria ed elua spozo, princo Albert de Saxe-Coburg-Gotha, qua esis filiulo di Ernest la 1ma, duko di Saxe-Coburg e Gotha. Ernest esis Prusiana generalo qua partoprenabis batalii kontre Napoléon la 1ma. En 1863, Albert Edward mariajesis ad Alexandra princino di Dania; el esis filiino di Christian la 9ma di Dania, ilqua esis rejo di Dania de 1863 til 1906.

Ye la 22ma di januaro 1901, pos la morto di sua matro, il divenis rejulo Edward la 7ma. Il kronizesis en l'abadeyo di Westminster ye la 9ma di agosto 1902. La kronizo-ceremonio esis eventonta ye la 26ma di junio 1902; tamen ye la 24ma di junio on diagnozis apendicito ad Edward. Il subisis operaco, quo ne esis kustumala en ta periodo. Ol esis sucesoza, e la tardigita ceremonio eventis.
Sud-Estoniana linguo

La linguo **Sud-Estoniana** esas Fina linguo parolata en Sud-esta Estonia. Ol kontenas la dialekti di Tartu, Mulgi, Võro e Seto. La Sud-Estoniana esas tradicionale konsiderata kom un ek la du o tri chefa dialektala grupi dil Estoniana linguo. Ol e la moderna Estoniana generala esas larje interkomprenata, quankam historiale la norda e la suda Estoniana esas du separata faki di la Fina lingui.
Akademio Estoniana pri Cienci

L**'Akademio Estoniana pri Cienci** (*Eesti Teaduste Akadeemia*), fondita en 1938, esas la nacionala akademio pri Cienci di Estonia en Tallinn. Quale altra nacionala akademii, ol esas nedependanta grupo de bone konocata ciencisti, qui havas kom asertita skopo avanigar la studio e developo, plularjigar la internaciona kunlaboro ciencala e dissendar la savo a la publikeso. En decembro di 2012 ol havis 77 reala membri e 15 exterlandana membri. Pos la 15ma di oktobro 2014 la prezidero dil Akademio esas la matematikisto Tarmo Soomere.

L'akademio havas quar secioni:
* Seciono pri Astronomio e Fiziko (Estoniane: *Astronoomia ja füüsika osakond)
* Seciono pri Informatiko ed Injeniorarto (Estoniane: *Informaatika ja tehnikateaduste osakond*)
* Seciono pri Biologio, Geologio e Kemio (Estoniane: *Bioloogia, geoloogia ja keemia osakond*)
* Seciono pri Homala e Sociala Cienci (Estoniane: *Humanitaar- ja sotsiaalteaduste osakond'')

## Referi
Emirio

**Emirio** esas islamala stato o provinco, qua suvereno portas titulo emiro. Lo es l'equivalo di westal-Europana princio.

Maxim ofte l'emirii es provinci administrata da emiri (Saudi-Arabia, Unionita Araba Emirii), e ank es kom stati, inter altri: Afganistan, Katar, Kuwait e olim Emirio di Nordal-Kaukazia.
Emirio Kordoba

**Emirii di Córdoba** (Arabiane: *إمارة قرطبة*, *Imārah Qurṭuba*) esis nedependanta emirio en Iberia peninsulo inter 756 e 929 kun Córdoba kom lua chef-urbo.
Grandadukio Lituania

**Grandadukio Lituania** esis Europana stato qua existis de la 12ma yarcento til 1795. Ol fondesis da Lituani, un ek la politeista baltika tribui de Aukštaitija. La dukio pose expansesis por inkluzar larja porcioni di olima Kiyiva Rus ed altra Slavika teritorii, inkluzite de la nuna Bielorusia, Latvia, Lituania e parti de la nuna Moldova, Polonia, Rusia ed Ukraina. Dum lua maxim extenseso en la 15ma yarcento ol esis la maxim granda lando di Europa. Esis plurarasala e plurakonfesionala stato kun granda diverseso di lingui, religii e kulturala heredaji.
Linguo Latina mezepokal

**Mezepokala Latino** esis la formo di Latina linguo qua uzesis dum Mezepoko, nome kom moyeno por erudita kambiado e kom liturgiala linguo di mezepokala Romana Katolika Eklezio, ma anke kom linguo di cienco, literaturo, lego ed administro. Malgre ke multa skriptisti qui uzis ol havis klerikal origino, la linguo Latina uzita dum Mezepoko ne uzesis sole ekleziale.

Fakte, ne existas generala konsento pri l'exakta tempala limito kande tarda Latino finis e mezepokala Latino komencis. Segun kelka inquestisti, to eventis dum la duimo dil 4ma yarcento, segun altri to eventis cirkume la yaro 500, ed fine por altri, Mezepokala latino remplasis komplete l'anciena Latino skribita erste dum la yaro 900.
Hofburg-palaco

**Hofburg**, vorto signifikanta "kastelo di la korto" esis olima palaco di la dinastio Habsburg, jacanta an la centro di Wien, Austria. Ol konstruktesis dum la 13ma yarcento, e pose augmentesis diversa foyi. Ol ank uzesis kom vintrala palaco, kontre ke Schönbrunn preferesis kom somerala rezideyo. Depos 1946 ol esas l'oficala rezideyo dil prezidanto di Austria.

Ibe habitis kelk ek la maxim povoza homi di la historio di Historio di Austria e di Europa, inkluzite membri de la dinastio Habsburg e rejii di Austro-Hungariana imperio. Diversa injeniori ed arkitekti laboris dum la sucedanta reformi ed augmenti, exemple Johann Lukas von Hildebrandt, Joseph Emanuel Fischer von Erlach, ed italiano Ludovico Ottavio Burnacini.

La nuna mapo dil palaco semblas kruco o la litero X, e sua diversa ali e chambri konstruktesis en diversa epoki. Lua maxim anciena porciono konocesas kom "Suisa alo", e konstruktesis dum la 13ma yarcento, sub impero di la lasta duko de dinastio Babenberg, o dal rejo Ottokar la 2ma di Bohemia. En ca alo konservesas la juveli di la krono di Austria.

## Extera ligilo
* Hofburg, Wien - oficala reto-pagino
Laestadiismo

**Laestadiismo** esas konservema vekigomovado Luteranista, qua naskis ye la mezo di la 19ma yarcento en norda Suedia. Ol havas remarkinda traiti di influi ambe de pietista ed anke de Moraviana eklezio. Ol esas la maxim granda vekigala movado en la Norda landi. Ol havas membri precipue en Suedia, Norvegia, Finlando, Rusia e Nord-Amerika. Existas anke mikra kongregacioni en Afrika, Sud-Amerika ed en Centr-Europa. Pluse Laestadiisti havas misioneri en 23 landi. La kalkulita quanto di Laestadiisti en mondo esas inter 144.000 e 219.000.
Lars Levi Laestadius

**Lars Levi Laestadius** (10ma di januaro 1800 til la 21ma di februaro 1861) esis Sueda pastoro en Laponia ed administrinto dil Suediana statala Luterana kirko en Laponia, qua fondis la Laestadiista pietista vekigo movado por helpar lua longa Laponiana kongragacioni, quo esis devastita pro alkoholismo. Il anke esis notinda botanikisto e verkisto.
Emirio di Kriti

**Emirio di Kriti** esis Mohamedana stato qua existis sur l'insulo Kriti en Mediteraneo de fino dil yaro 820a til Bizancana rikonquesto dil insulo en 961. Quankam l'emirio agnoskis la suzereneso dil Kalifio Abbasida e e mantenis proxim ligili kun Tulunida Egiptia, esas fakte nedependanta.
Index Translationum

L**'Index Translationum** (Ide: *Indexo Translationum*) esas datumaro di UNESCO pri tradukita libri. Multa libri tradukesis dum yarmili, sen ula centrala arkivo por li. La ligo di la nacioni establisis datumaro pri tradukuri en 1932. En 1946, l'Unionita Nacioni remplasis la Ligo, e l'indexo atribuesis ad UNESCO. En 1979 l'informi dil arkivi kompilesis en komputeri.

## Extera ligilo
* ''Index Translationum'' UNESCO
Palaco di Schönbrunn

**Palaco di Schönbrunn** (Germane: *Schloss Schönbrunn*) esas antea imperiala 1,441 chambri rococo somerala rezideyo en moderna Wien, Austria. Uno di maxim importanta kulturala monumenti en la lando, depos 1960a esabas uno di precipua turista atraktaji en Wien. La palaco e jardini ilustras la gusti, interesi, ed aspiradi di sucedanta Habsburg rejii.

## Extera ligilo
*  Oficala reto-pagino
Homeosexualeso

**Homeosexualeso** esas atrakteso inter personi di la sama sexuo o genro. La sexual orientizo deskriptesas kom duranta inklineso por experiencar sexual, afecional od atrakteso precipue o nur a membri di sua propra sexuo. La vorto anke deskriptas la personal e social identesi de homeosexuala personi relate ica atrakteso: lesbiani e geyi.

Politikale ed ofte sociale, homeosexuala personi esas solidara kun bisexual e transgenrala personi en la komuneso HBTI de: Homeosexuali, Bisexuali, Transgenrali ed Intersexuali (anke *LGBT* de Lesbiani, Geyi, Bisexuali e Transgenrali).

## Referi
Automata ingranilo

**Automata ingranilo** od **automata ingranbuxo** esas sistemo uzata en automobili od en motorcikli por transsendar la forco de la motoro a la diferencialo o direte a la roti sen manuala interveno da veturanto. Ta sistemo uzesis en automobili unesmafoye en 1938. Depos la yari 1950ma preske tota automobili en Usa uzas ta sistemo.

La precipua formo di automata transmiso funcionas per hidraulikala sistemo, uzanta fluida kuplilo o konvertilo di forco-momento, ed ensemblo de planetala ingranili por furnisar serio de ingran-raporti.
Venera 3

**Venera 3** esis kosmosondilo di Sovietia qua atingis la planeto Venuso.

Ol lansesis ye 16 di novembro 1965 de kosmodromo Baikonur. La Venera-projeto di Soviet-Uniono, por explorar la planeto Venuso, komencis en 1961; Venera 3 esis la unesma de la serio qua sucesoze eskapis de Terala orbito. La sondilo kontenis instrumenti por registragar la preso, temperaturo e kompozeso di la Venusala atmosfero; la intenco esis ke ol transmisus ca informeso pos dolca terveno, per parafalo, sur la planeto. Tamen la sondilo cesis funcionar ye 16 di februaro 1966, ed ol kolizionis kun Venuso ye 1 di marto sen transmisar informeso. Ol esis la unesma objekto de Tero qua atingis altra planeto.
Belvedero (Wien)

**Belvedero** esas historiala komplexo di edifici en Wien, Austria, qua konsistas ek du baroka palaci (l'alta e la basa belvedero), oranjiereyo, e la kavaleyi di palaco. L'edifici esas fixigita en baroka parko peizajo en la triesma distrikto dil urbo, adsudeste de lua centro. Lojigas la museo Belvedere. La parko jacas en dolca pento ed inkluzas dekorativa en etaji fonteni e kaskadi. Baroka skulturi, e majestoza forjita ferala pordi. La baroka komplexo palacala konstruktesis por esir la somerala rezideyo por princo Eugenio de Savoya.

La belvedero konstruktesis dum periodo di ampla konstruktado en Wien, qua lore esis amba l'imperiala chef-urbo e hemo di la rejanta dinastio. Ta periodo di prospero sequita di sucesoza konkluzo di serii di militi per generalisimo princo Eugene of Savoya kontre Otomani.
Paul Hindemith

**Paul Hindemith** (1895 til 1963) esis muzikisto e kompozisto Germana.
 
Ilu naskis en 16ma di novembro 1895, en Frankfurt am Main, Germania. Dum lua yuneso ilu studiis violino, ed en 1914 ilu divenis profesionala violinisto. En 1921 ilu fondis kord-quarteto, pleanta la alto.

Frue en lua kariero il kompozis kelka verki qui ganis multa intereso pro lia moderneso; kelke plu tarde il developis plu simpla stilo e kreis tre multa kompozuri por diversa mikra instrumentala grupi. Pos 1930 il kompozis grandaparte por orkestro. En 1935 il kompletigis opero *Mathis de Mahler*, pri la piktisto Matthias Gruenewald. De 1940 il rezidis en Usa. Ilua maxim famoza verko esas la *Simfoniala Metamorfosuro di Temi da Carl Maria von Weber*, skribita en 1943.

Il retrovenis ad Europa en 1953; il rezidis en Zürich e docis che l'universitato dil urbo.
Rachel Morris

**Rachel Morris** esas Usana Ido-lernanto e komputerala programisto.

Lu kreis la reto-pagino Nia Ido.

## Verki
* Nia Ido Vortolibro (Angla, Hispana, Japona, Germana, Franca, Itala, Rusa, e plu)
* Moosader Ido (YouTube-kanalo)
La Plumo Idala

**La Plumo Idala** esas elektronikala jurnalo sezonala (trimonatala) en linguo Ido redaktita da Tiberio Madonna. Ol esas gratuite deskargebla del interreto.

## Extera ligilo
* Blogo da Tiberio Madonna ube trovesas la jurnalo.
Kelka tezi pri la forci

**Kelka tezi pri la forci** esas dokumento prizentita a *det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab* (Rejala Dana Societo di la Cienci) en la yaro 1843.

## Traduko aden Ido
La dokumento tradukesis aden Ido da IDo da ingenioro J. P. GJERULFFk, kun introduco da Prof. W. OSTWALD e publikigesus en la revuo Progreso en la numero di agosto 1913.
Ido en Hungaria

**Hungari** pleis importanta rolo depos la origino di la Ido-linguo. En la laborado preliminara di la "Delegitaro" inter 1901 e 1907 partroprenis anke Kövesligethy Radó, profesoro di astronomio en la Universitato di Budapest.
Famoza fizikistino Eötvös Loránd esis membro di la komitato, qua en olua kunsidi en oktobro 1907 en Paris decidis pri la reforminda formo di Esperanto, qua divenis Ido. Eötvös, profesoro di experimentala fiziko en la Universitato di Budapest, esis inventero dil tordo-pendulo, qua faciligis la explorado di subtera strati e partikulare la trovo di petrolo.

Valoroza kontributi facesis da Jankó Pál/Paul de Janko (1856-1919). Lua propozi, qui aparis en exempleri de 1908 til 1914 di Progreso, helpis multe diskutar e formacar la linguala strukturo e vortaro di Ido, quale ni konocas nun. Jankó esis de la komenco membro dil Akademio di Ido. Ilu mortis en Istanbul, ube il habitis dum lua lasta yari.

Ja ante 1913 publikigesis kurta gramatiko di Ido kun vortkolekturo da barono Orzcy László. En 1908 Orzcy esis demisionita prezidero dil "Adriatika Ligo Esperantista" en Fiume. Lu semblas partroprenir en la kreanta laborado por Ido.

Dum somero 1913 la rektoral ofico dil Teknikal Universitato en Budapest grandis ad Idistaro la permiso docesor ibe, pos ke simila peticiono di Esperantisti refuzesis. L'oficala docisto di Ido divenis Szentkereszty Zsigmont, oficisto dil komercal ministerio Hungariana. Szentkereszty en la sama yaro publikigis kurta ma kompleta gramatiko, lexiketo e pamfleto pri Ido. Til l'unesma mondomilito, partoprenis lua kursi eminenta personi, profesori dil Teknikala Universitato (T.U.), ciencisti, konocata skriptisti, sacerdoti e docisti.

Ye la triesma marto 1914 fondesis Hungariana Uniono por la Linguo Internaciona Ido. Schulek Frigyes, famoza arkikekto, profesoro en la T.U., viceprezidero Szentkereszty, sekretario Baronyi István. Baronyi esis tre energioza laborero por Ido. Ye la 19ma di marto 1914 il diskursis koram la sindikalismala laboristala grupo pri Ido, la teknikala studento Czibur Géza en a Galilei-kör ye la 23ma marto 1914 e la medicinala studento Lantos Albert samloke.

Bakonyi, qua komencabis sua mondolingual agado kom Esperantisto, ekspulsesis ek la Esperantista Societo, pro ke il komencis propagar Ido ibe.

Komprenende la propagando dum la Unesma Mondomilito forte impedesis dal cirkonstanci. Bakonyi mustis servar militistale e subisis grava vunduro. La rivivesko dil movado komencis en la Galilei-kör. Ica politikala klubo de radikala tendenci ja fondesis en 1908, ed olua membraro konsistis maximparte ek universitatala studenti. La klubo klozesis dum la lasta yaro di la milito pro kontremilitistala propagado, ma lor la revoluciono en oktobro di 1918 durigis lua agado. La energioza Bakonyi quik organizis kursi en la klubo ed altraloke.
Palaco Augarten

La **palaco Augarten** esas baroka palaco en la distrikto Leopoldstadt, Wien, Austria. Konstruktita en tarda 17ma yarcento da Johann Bernhard Fischer von Erlach sur situo di chasado, la palaco e gardeni expansesis dum la 18ma yarcento sub impero di Franz Josef la 1ma di Austria. Malgre subisir extensiva domaji dum la duesma mondomilito, la palaco mantenabas preske en lua originala fasado, e multa ek l'originala moblaro esas ankore hike.

Nune, la palaco Augarten esas hemo e spaco por prepleo  por la Koro di Pueruli di Wien, qua anke havas lua propra skolo ibe. La palaco jacas an la 52-hektara parko Augarten, qua esas la maxim anciena baroka gardeno en Wien.

## Referi