open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maurice Dobb

**Maurice Herbert Dobb** (24ma di julio 1900 til la 17ma di agosto 1976) esis Britaniana Marxista ekonomikisto. Ilu studiis nome la feudal epoko.

## Verki
* *Capitalist Enterprise and Social Progress*, 1925
* *Russian Economic Development since the Revolution*, 1928
* *Wages*, 1928
* *"Economic Theory and the Problems of a Socialist Economy"*, 1933, *EJ.* 
* *Political Economy and Capitalism: Some essays in economic tradition*, 1937
* *Marx as an Economist*, 1943
* *Studies in the Development of Capitalism*, 1946
* *Soviet Economic Development Since 1917*, 1948
* *Some Aspects of Economic Development*, 1951
* *On Economic Theory and Socialism*, 1955
* *An Essay on Economic Growth and Planning*, 1960
* *Papers on Capitalism, Development and Planning*, 1967
* *Welfare Economics and the Economics of Socialism*, 1969
* *"The Sraffa System and Critique of the Neoclassical Theory of Distribution"*, 1970, *De Economist*
* *Socialist Planning: Some problems*.  1970
* *Theories of Value and Distribution Since Adam Smith*, 1973
* *"Some Historical Reflections on Planning and the Market"*, 1974, in Abramsky, editor, *Essays in Honour of E.H.Carr*, London, Macmillan Press
Rejio Irlando

**Rejio Irlando** (en Irlandana *Rioghacht Éireann*) esis la nomo donita ad Irlando de 1541 til 1801 kande ol desaparis ed unionesis a Britania por formacar Unionita Rejio.
Urino

**Urino** esas liquido exkrementa quan sekrecas la reni, duktata da uretero aden la veziko de ube lu ekpulsesas per uretro.
Vicero

**Vicero** esas omna organo vivala esencala quan kontenas un ek la tri kavaji : kranio, torako ed abdomino.
Yuko

**Yuko** esas genero di planti 40 til 50 speci di perena arboreti di familio agavo, eminenta per lua dura rozeto, sabro-forma folii e granda grapi di blanka o blankatra flori. Ulo esas nativa di varma e sika parti di Nord e Central-Amerika polenas da Prodoxidae.
Torako

**Torako** esas :
* (che la vertebrozi) kavajo quan shirmas parieto osta, e qua kontenas l'organi precipua di la sango-cirkulado e di la respirado.
* (che l'insekti) parto di la korpo inter la kapo e l'abdomino, e sur qua insertesas l'ali e la gambi.
Tubo

**Tubo** esas cilindro kava, naturala od artificala, quan onu uzas por pasigar, ula-direciona, liquidi, fluidi.
Despina Vandi

**Despina Vandi** (Greke: Δέσποινα Βανδή, naskinta **Despina Malea** en 1969) esas Greka kantistino di pop-muziko, laïka e dance music. Lua unesma albumo esis *Gela Mou*, de la yaro 1994.
Xilofono

**Xilofono** esas muzikal instrumento ek ligno-tabuleti ne-inter-egale longa, subtenata da du suportili, e sur qui onu frapas per du vergeti ligna.
Warfo

**Warfo** esas amaso de petri, ronda stoni, sablo, e.c., jetita an l'enireyo di portuo, interligita forte, e subtenata per palisegaro sinkita en sulo - destinita ruptor l'impetuo di ondegi.
Portuo

**Portuo** esas loko en la litoro, fluvio o lago protektita kontre forta ondi, ube navi povas ankragar, endokigar, restar, desembarkar od embarkar vari e/o pasajeri, e departar por navigo. Portui anke havas altra instaluri, exemple por enmagazinigado di vari, doganal oficeyo (se ol uzesas por internaciona komerco), edc.

Portui povas esar naturala od artificala. La maxim granda edi importanta artificala portuo de la mondo jacas en Rotterdam, Nederlando.

## Kelka naturala portui
* La Bayo di Guanabara en Rio de Janeiro, Brazilia
* Cartagena de Indias, Kolumbia
* La portuo di Hamburg, Germania
* La portuo di Mumbai, India
Hordeo

**Hordeo** esas planto cereala singlayara, herbatra, di qua la stipo perpendikla esas garnisita ye folii alterna, lineatra, e la flori dispozita spiko-forma. - grano quan produktas ta planto, uzata por facar pano-sorto grosiera, nutrar la kavali, la brutaro, fabrikar biro, e.c.
Vabo

**Vabo** esas konstrukturo ek vaxo, quan l'abeli facas en l'abeluyo.

L'alveolo kontenas larvo e gardas mielo e poleno.
Vetur-identifikilo

**Vetur-[[identifikilo]]** esas metala o plastika plako atachita an vehilo o remorkero pro oficala identigo skopi.
Plumo

**Plumo** esas singla ek la tubi korno-harda, garnisita ye aristi e ye lanugo, qua kovras la korpo dil uceli.
Tropiko

**Tropiko** esas paralelo terglobala, qua en la mi-sfero *boreala* ed en la mi-sfero *australa*, separas la zono torida de la zono varmeso-temperatura.

La klimato esas karakterizata da alta temperaturo e humideso e multa pluvo dum preske tota yaro.
Bakanalo

**Bakanalo** o **Bako-festo** esis ancien-Romana festo pri Bakhos.

Segun Livius ol komenceskis en Magna Grekia, e pose aparis en Roma. Pos tempo bakanalo transformis ad orgio.

Ordinare la termino relatas a sovaj amuzo kun alkoholo, ed ofte kun bruisoz orgii.
Tako

**Tako** esas mikra peco de ligno qua subtenas l'extremajo di traverseto ; qua mantenas angulo di moblo ; qua garnisas la kuseneto di pulio por ke olca ne tendencez a sterno ; quan onu sinkas aden tero por uzesar kom repero-punto lor la rektigo di voyo ; qua startas la naveto "fluganta" di texo-mashino, e.c.
Balanco

**Balanco** esas instrumento por ponderar korpo, equilibriganta olca per maso de metalo uzata kom pez-unajo.

**Vekto** esas levero di balanco, qua ocilas sur sua axo e suportas lua pleti.
Baleto

**Baleto** esas sorto di danso alegoria, ed anke la nomo di la danso-tekniko korespondanta. Tale nomizita "klasika baleto" esas formo di danso ube bazo di la movementi korpala esas totala kontrolo de la korpo. Por aquirar ca kontrolo, la danseri komencas praktikar ol de la infanteso. Diferanta de altra dansi, singla ek lua pazi e movementi havas propra nomo.

Baleti exekutesas sive en festi, sive en teatri, kom intermezo di opero, di komedio.
Balifo

**Balifo** esas oficiro yurala o nobela qua, en nord-Francia, Flandria, Heno-komtio, Holando e Zelando, olim judiciis ye la nomo di la rejo o di sinioro.
Pluv-arko

**Pluv-arko** o **ciel-arko** esas lumoza arko ube expozesas omna la spektro-kolori en l'ordeno (reda, oranjea, flava, verda, blua, indigo, violea).
Banderolo

**Banderolo** esas triangula standardo o longa bendo ek stofo, qua flotacas en l'aero. Ol ofte finas per du pinti; en pikturi, portas surskriburi.
Tabernaklo

**Tabernaklo** esas :
* (antiqua, che la judi) tendo en qua esis klozita l'"archo di kontrato" til ante kande la templo esis konstruktita.
* (liturgio katolika) recevuyo en qua esas klozita la santa ciborio, super la tablo altara.
August Strindberg

**Johan August Strindberg** (1849 til 1912) esis Sueda skriptisto e dramatisto. Il esis autoro di plua kam 60 texti por teatro.

Ilua unesma dramato *Mäster Olof*, skribita en 1872, esis unesmafoye pleata, pos plura refuzi, en 1881 kande il evis 32 yari. Multa dramati sequis. Notinda esas *Fröken Julie*, unesmafoye vidata en 1889. Ol esis dramato de la movado naturalismo, en qua iluziono di realeso esas montrata per teatrala strategii; la movado florifis precipue en Francia ye ta tempo.
Balkono

**Balkono** esas :
* platformo plu o min larja qua salias ek fasado di edifico, ye sama nivelo kam un o plura fenestri di etajo, e qua komunikas kun internajo per un o plura aperturi.
* galerio en dopa parto di granda navo, kom ornivo o komodajo.
* parto di galerio unesma qua, en teatro, apudesas lojii avancena.
Bambuo

**Bambuo** esas planto gramina di qua kortico esas plektebla aden korbi, mati, e.c., e yuna stipi, transformebla a mobli, promeno-bastoni, e.c.
Falva strigo

**Falva strigo** (*Strix aluco*) esas speco di strigo qua vivas precipue en central e westal Europa (til sudo di Norvegia Suedia e Finlando) ed en estal Azia.
Taliono

**Taliono** esas puniso qua konsistas ye aplikar a la kulpinto l'ipsa trakto quan lu subisigis da sua kunhomo.
Talono (homonimo)

**Talono** esas :
* (anatomio) la dopa parto di pedo, che homo (kalkaneo).
* parto di la pedovesto qua inkluzas la dopa parto di homo-pedo.
* (metafiziko) (a) extremajo infra di ula objekti ; (b) marjino di la folieti detranchebla, qua duras sur parto di la folieto fixigita ye la registro, ye la kayetero, a qua uzesas kom kontrolo-moyeno.
Tunelo

**Tunelo** esas subtera galerio qua konstruktesas por ligar du loki. Ordinare, tuneli esas artificala.

Povas existar tuneli por personi o biciklisti, ma ordinare kreesas por motorala vehili, exemple automobili, treni, metroi* ed, en kelka kazi por navi, quale kanalo. Ank existas tuneli por transportar aquo, por servadi di telekomuniko, o por l'extraktado di minerali.

Tuneli povas konstruktesar manuale (exemple la tuneli exkavata da ministi, por extraktar minerali), per granda perforo-mashini, nomizita Angle *Tunnel Boring Machine*, abreviita T.B.M. (exemple la tunelo konstruktita sub l'Angla Kanalo) o per l'uzo di explozivi.

Tuneli anke povas konstruktesar per tale nomizita metodo "trancho-e-kovro" (Angle: *"cut-and-cover"*) per du metodi:
* per exkavo di trencho en la sulo, la konstrukto di muri en la lateri dil exkavado, e pose konstrukto, ordinare uzanta betono, dil tekto de la tunelo; o
* unesme, la sulo exkavesas lo suficanta por konstruktar la du laterala muri del tunelo, pose konstruktesas la tekto e fine exkavesas la sulo infre la tekto por forigar la tero ed apertar la tunelo.

## Kelka granda tuneli
* Tunelo sub Angla kanalo (*Eurotunnel*), inter Unionita Rejio e Francia
* Tunelo Seikan, en Japonia
* Tunelo Lærdal, en Norvegia
* Tunel Kristo Redemptero, inter Arjentinia e Chili
* Tunelo sub la Monto Blanka
Tampono

**Tampono** esas :
* mikra bloko, garnisita ye linjo, felto, e.c. quan onu imbibas per substanco liquida quan onu volas extensar, aplikar sur surfaco.
* (skermoarto) rondo de felo quan onu montas tampone ye l'extremajo di flereto por igar iga nevundiva.
* (tekn.) stifto ligna, ye qua onu garnisas truo borita en muro, por fixigar en lu skrubo, klovo.

Mulieri ofte uzas tamponi dum sua menstruo por haltar la sango. La tampono insinuesas aden la vagino di la muliero por ica skopo. Ca tamponi konsistas ek pado di vato e kordeto. Tamponi uzesas en la medicino por cesigar fluo di sango.
Tunelo sub la Monto Blanka

La **Tunelo sub la Monto Blanka** esas tunelo sub la Monto Blanka en Alpi, inter Francia (Chamonix) ed Italia (Courmayeur, en la Valo di Aosta). Ol esas extensa de 11,6 km e larja de 8,6 metri.

Acidento di kamiono che la tunelo qua efektigis incendio ye la 24ma di marto 1999 produktis 39 morti, en un ek la maxim granda automobilala tragedii di Europa. La fairo duris dum 53 hori.
Tanino

**Tanino** esas substanco astriktiva, qua existas en la kortico di querko, sumako, kastaniero, ed igas olu apta preparar la ledri,en le prosedure de curtition.Esto les fase aptos pur le confektion di vestimenta,e latre cose como silla di montare ekinos.
Taluso

**Taluso** esas tereno, kun pento tre inklinita, qua rezultas ordinare de terlaboro, e qua garnisas la bordo di trancheo, di fosato, e.c.
Tapeto

**Tapeto** esas peco de stofo per qua onu kovras la muri interna, e sur qua faces.is ek lano, silko, e.c., figuri, ornivi diversa, sur fundo qua igas saliar lua beleso.
Tarantelo

**Tarantelo** esas dans-ario, danso agata en la sudo regioni di Italia, segun la movimento 6/8 tre rapida.
Tarantulo

**Tarantulo** esas araneo-sorto, tre ordinara en la regiono qua cirkondas Tarente (Italia), e di qua la morduro produktas, che la homi, acidenti nervala.
Taso

**Taso** esas mikra vazo kun anso ek porcelano, metalo, vitro, quan onu uzas por drinkar (kafeo, teo, chokolado, e.c.)
Teatreyo

**Teatro** o fakte **teatreyo** esas edifico ube reprezentesas verki qui havas la formo di konversi, e samatempe edifico kun ti qui direktas lu, l'aktori qui reprezentas la verki teatrala, la dekoruri, e.c.
Olimpiala Ludi en Los Angeles, 1932

L**'Olimpiala Ludi en Los Angeles, 1932**, od oficale la **10ma Olimpiala Ludi**, esis internaciona plursporta konkurso qua eventis en 1932 en Los Angeles, Usa. Lore duesmafoye l'Olimpiala Ludi eventis en Usa, ed unesmafoye en Los Angeles.
 
La Ludi komencis ye la 30ma di julio e finis ye la 14ma di agosto 1932. Partoprenis 1.332 atleti (126 mulieri e 1.206 viri) de 37 landi. Esis 116 eventi de 14 sporti.

Nula altra urbo prizentis lua kandidateso por l'eventeyo. Pro la Granda Ekonomiala Depreso di 1929 multa landi ed atleti ne povis pagar la voyajo til Los Angeles. Min kam duimo del atleti qui partoprenabis en Amsterdam partoprenis itere en la konkursi en 1932. Mem lora Usana prezidanto Herbert Hoover decidis ne asistar la Ludi.
 
## Kelka fakti

* Unesmafoye en la historio di la Ludi, Olimpiala Vilajo konstruktesis.
* Estrado por montrar la vinkinta atleti uzesis unesma-foye.
* Fotografo uzesis unesma-foye por determinar la vinkanta atleti en kurado.
* Polona atletino Stanisława Walasiewicz ganis ora medalio por 100-metra kurado. En 1980 kande el mortis, deskovresis ke el esis hermafrodito.
* Finlandan atleto Paavo Nurmi ne povis partoprenar, por ja esar profesionala kuristo.
* Japoniano Takeichi Nishi (Barono Nishi) ganis ora medalio por kavalkado kun lua kavalo *Uranus*. Pose, ilu mortis en 1945 dum la kombati en Iwo Jima.
* Italiano Romeo Neri ganis tri ora medalii por gimnastiko.
* Kusuo Kitamura, lor evanta 14 yari e 309 dii, ganis l'ora medalio pri 1500-metra natado, til nun la maxi yuna natisto qua ganis ora medalio dum l'Olimpiala Ludi.

## Medalii ganita

Yen la listo di landi qui recevis adminime 1 bronza medalio en Los Angeles en 1932.

|-style="background:#ccccff"
|1||align=left|  ||41||32||30||103
|-
|2||align=left|  ||12||12||12||36
|-
|3||align=left|  ||10||5||4||19
|-
|4||align=left|  ||9||5||9||23
|-
|5||align=left|  ||7||7||4||18
|-
|6||align=left|  ||6||4||5||15
|-
|7||align=left|  ||5||8||12||25
|-
|8||align=left|  ||4||7||5||16
|-
|9||align=left|  ||3||12||5||20
|-
|10||align=left|  ||3||1||1||5
|-
|11||align=left|  ||3||1||0||4
|-
|12||align=left|  ||2||5||8||15
|-
|13||align=left|  ||2||5||0||7
|-
|14||align=left|  ||2||1||4||7
|-
|15||align=left|  Sudafrika ||2||0||3||5
|-
|16||align=left|  ||2||0||0||2
|-
|17||align=left|  ||1||2||1||4
|-
|18||align=left|  ||1||1||3||5
|-
|19||align=left|  ||1||0||0||1
|-
|20||align=left|  ||0||3||3||6
|-
|21||align=left|  ||0||2||0||2
|-
|22||align=left|  ||0||1||0||1
|-
|22||align=left|  ||0||1||0||1
|-
|22||align=left|  ||0||1||0||1
|-
|25||align=left|  ||0||0||3||3
|-
|26||align=left|  ||0||0||1||1
|-
|26||align=left|  ||0||0||1||1
|- class="sortbottom"
!colspan=2| Totali ||116||116||114||346
|}

## Noti e referi
Tekto

**Tekto** esas parto di la karpenturo somite de edifico, di domo, ek reguli, ardezo-plaki, palio, e c., qua kovras ta konstrukturo.
Teleskopo

**Teleskopo** esas optik-instrumento, uzata por observar l'objekti tre fora, per la reflektigo, sur speguli, di l'imajo de ta objekti, e per plugrandigar ta reflekturo per lansi.

**Lorno** esas aparato qua konsistas de lensi quin on pozas inter okulo regardanta ed objekto regardata, por vidar plu precize, plu dicerneble.
Temato

**Temato** esas:
* (muziko) temo, motivo, melodiala di muzikajo.
* (gram.) parto nevariiva di vorto, qua recevas la flexioni.
Tasko

**Tasko** esas :
* to quon onu obligesas laborar, facar, agar.
* quanto de laboro quan onu su oblig.is exekutar en fristo e po preco konvencionita.
* laboro skribala quan docisto donas kom exekutenda da lua docarii exter la doceyo.
Taverno

**Taverno** olim esas komerceyo en qua onu iris konsumar drinkaji plu o min alkoholoza, manjar e fumar. Olim, ank esis lojeyo por voyajeri.

Nun, taverno signifikas kafe-drinkerio, restorerio plu o min luxoza, ed (en ula kazi) ornita da objekti artala (freski, pikturi, statui).
Temperamento

**Temperamento** esas konstituciono propra ye korpo organizita, qua dependas de la maniero ye qua la funcioni interequilibras en lu.
Tenalio

**Tenalio** esas utensilo fera, ek du branchi morsoza qui beas e, pose, interklemas por sizar e tenar forte.
Tendo

**Tendo** esas paviliono ek stofo tensita, quan onu erektas en aero ne-enklozita, uzata kom shirmivo (precipue por kampo armeala).
Tendino

**Tendino** esas en la muskularo, fasko ek fibri, distingita de la muskulo per sua fibri qui esas nekontraktebla a sua koloro (brilante-blanka).
Teorbo

**Teorbo** esas tir-instrumento analoga a liuto, plu granda, kun du kapi : un por la kordi quin onu fingragas sur la mancho, l'altra por la grosa kordi quin onu pinchas vakue.
Tepalo

**Tepalo** esas un ek la parti dil envelopilo florala (kolektive nomizita "perianto"). Ca termino uzesas kande la parti ne povas klasifikesar exakte en sepali e petali. Ca desfacileso por klasifikar povas eventar kande la du parti de perianto esas multe simila, quale eventas, exemple, kun la floro magnolio.
Teplico

**Teplico** esas chambrego vitro-mura, kalorizita, en qua onu shirmas la planti qui domajesus da temperaturo kolda.
Terario

**Terario** esas instaluro plu o min granda, en qua onu depozas tero, petri, stoni, planti, edc., sive por kultivo di plante, sivo por eduko ed entrateno di kolektajo ek repteri, batraki, insekti, edc.
Teraso

**Teraso** esas :
* platformo plu o min vasta, facita en gardeno, en parko, por regardar la peizajo til horizonto o por promenar - ek teramaso sustenata cirkonde de masonuro.
* platformo masonura, facita por regardar la cirkondajo o por promenar, sur un ek l'etaji supra o sur la tekto-karpenturo di domo, di edifico.
Tentakulo

**Tentakulo** esas apendico movebla ye qua esas provizita ula animali, e qua uzesas da li kom, precipue, organo di tusho-senso.
Peter Debye

**Peter Debye**, n. **Petrus Josephus Wilhelmus Debije** (1884 til 1966) esis fizikisto e fiziko-kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1936.
Tereno

**Tereno** esas extensajo de tero, de sulo, quan onu egardas kon apta por ta o ca uzeso.

**Reliefo** esas la parto qua salias ek la surfaco cirkondanta.
Termoskopo

**Termoskopo** esas aparato por montrar l'existo e la signo di difero pri la temperaturi reciproka di du medii, ma qua donas unike valori relativa pri la grandeso-grado di ta diferi.
Terpentino

**Terpentino** essas rezino liquida quan donas l'arbori ek la familio "terebintecei", e di qua un elemento esas C10 H16.
Tiaro

**Tiaro** esas :
* kapovesto alta, uzata olim che l'Oriento-populi.
* kapovesto di la sacerdoto suprega, che l'Hebrei.
* che la Katoliki : kapovesto quan portas la papo dum la ceremonii, boneto kun, kom ornivi, tri kroni, e, suprege, globo kun un krono.
Terino

**Terino** esas vazo ek ligno, fayenco, porcelano, ceramiko vernisizita, ronda, un-peca, sen rebordo nek anso, nek mancho, kun fundo plata, uzata en la menaji.
Termometro

**Termometro** esas aparato por la mezuro di la temperaturi, per la dilato o la kontrakto di merkurio, di alkoholo, e.c., en tubo gradoza.
Tilio

**Tilio** esas arboro di qua uzesas : la floro, por facar infuzuri kalmigiva, e la kortico, por facar puteo-kordegi.
Timbalo

**Timbalo** esas mi-globo de kupro o latuno, kovrita per felo tensita, quan onu klemas o desklemas per skrubi, por akordigar lu, e sur qua onu frapas per vergeti ek ligno harda e tegita ye felo-peco segun la sonoreso-grado quan onu deziras obtenor - muzik-instrumento qua uzesas en kavalrio ed en orkestro.
Klosho

**Klosho** esas instrumento ek bronzo o altra materio quo povas sonigar per ocilado, forme di vazo inversigita, qua longe vibras efike da frapilo suspensita interne, o da martelo extera.

**Sonalio** esas mikra bulo, kava, ek metalo, qua kontenas frapilo moviva qua igas lu resonigar lor movo mem mikra.
Tineo

**Tineo** esas :
* mikra insekto lepidoptera, di qua la speco maxim difusita esas ta qua devoras la grani.
* mikra insekto lepidoptera, noktala, di qua la larvo rodas la stofi, la libri, e.c.
Avenuo Paulista

**Avenuo Paulista** esas importanta avenuo en São Paulo, Brazilia, Ol havas 2700 metri di longeso ed 85 metri di larjeso.

## Extera ligili
* Historio dil Avenuo Paulista
* Avenuo Paulista
Tofo

**Tofo** esas petro tre poroza, sorto di agreguro kalka, quan onu renkontras strate en la tereni, sub la tero vejetantala.
Tindro

**Tindro** esas substanco sponjatra, extraktita de l'agariko di la querko (fungo kun kortico lignatra, ochropus fomentarius), qua acendosas kontakte di cintilo.
Toldo

**Toldo** esas kovrilo de dika telo gufrizita, o ek ledro, qua uzesas por shirmar la kargajo di la chareti, di la dilijenci, di la navi.
Tonsilo

**Tonsilo** esas korpo glandatra, mandelo-forma, situita an singla latero dil istmo de la guturo, faringo, laringo.
Tonsuro

**Tonsuro** esas :
* (religio katolika) krono quan onu facas sur la kapo di la kleriki, diakoni, sacerdoti, monaki, e.c. per razar parto di la hari.
* ceremonio dum qua l'episkopo grantas ad ulu la grado unesma di la klerikeso, per razar la hari desur la somito de la kapo.
Tübingen

**Tübingen** esas urbo en Badenia-Wurtemberg en la sudo-westo di Germania, cirkume 45 kilometri sudala de Stuttgart. Esas la chef-urbo di la sam-noma distrikto. 

*Tübingen* esas famoza universitato-urbo. L'universitato havas cirkume 25.000 studenti. La multa studenti dominacas la vivo en l'urbo. Segun l'evo di la habitantaro Tübingen esas la maxim yuna urbo en Germania. L'universitato nomizas Universitato Eberhard Karls e fondesis en 1477.

En 1078 l'urbo mencionesis unesmafoye. Multa famoza personi habitis e studiis en *Tübingen*. La medicinisto e botanikisto Leonhart Fuchs, la poeti Friedrich Hölderlin, Hermann Hesse, Ludwig Uhland ed Eduard Mörike, la teologiisti Melanchton ed Hans Küng, la papo Benedictus la 16ma, la ex-federala prezidanto di Germania Horst Köhler e la politikisti Kurt-Georg Kiesinger (ex-federala kancelero), Roman Herzog (Ex-prezidanto di Germania) e multa altra famoza personi.

La nuna urbestro di *Tübingen* esas Boris Palmer depos yaro 2007. Il esas membro di la partiso “*La Verdi*”. 

La komon-domo e la civito esas konservata bone. En la civito esas multa streta stradeti. En *Tübingen* esas anke la kastelo *Hohentübingen*. La majoritato dil habitantaro esas protestanti. La *Stiftskirche* esas la maxim importanta protestanta kirko. La *LTT* (*Landala Teatro Tübingen*) esas la maxim granda teatro dil urbo. Existas multa muzei en *Tübingen* quala *Kunsthalle Tübingen* (Arta halo Tübingen) e *Museum Schloß Hohentübingen* (*Muzeala-kastelo Hohentübingen*).

En Tübingen eventis l'Ido renkontro 2010.
Tontino

**Tontino** esas asociitaro de personi qui kolokas kapitalo komuna, por obtenar de lu, ye epoko determinita, rento dum-viva, qua reversionesos (pos singla morto) a la transvivinti, di qui la porciono kreskas proporcione.
Lotrio

**Lotrio** esas hazardo-ludo en qua onu distributas ula quanto de bilieti paganda, qui havas numeri, ek qui uli, indikota de hazardo (fato), yurizas pri recevor pekunio-quanto od objekto.
Topinamburo

**Topinamburo** esas planto ek la familio "kompozaji", di qua la tuberkulo manjesas kom surogato di artichoko. *halianthus tuberosus*
Tomato

**Tomato** esas :
* Planto ek la familio "solanei", kun frukti brilante-reda. (L. solanum lycopersicum).
* La frukto di ta planto, uzata por facar dishi o salado- forme.
Tono

**Tono** esas :
* (psik.) flexo di la voco, qua indikas la diversa senti di la psiko.
* (muziko) (a) intervalo inter du noti, (b) singla de la gami en qua muzikajo esas kompozebla, indikata per la noto komencala qua determinas la repartiseso dil intervali e mi-intervali inter du noti.
* (fotogr., pikt.) grado di la sama koloro segun ke lu esas plu o min obskura, plu o min briloza.
* (fiziol.) kontrakturo mikra e permanenta di ula muskuli, precipue olti di la sfinteri.
Topografio

**Topografio** esas la studio di landala surfaci. La topografio de ula areo povas signifikar sive la formo di ula regiono, sive lua deskripto (exemple, per topografiala mapi).

Topografio esas un ek la faki di geocienco, e ne simple interesas pri la reliefo, ma anke pri naturala ed artificala traiti, exemple riveri, lagi, digi, edc, e mem pri la historio e kulturo lokala.
Torcho

**Torcho** esas flamo-fonto grosiera, ek kordego tordita, indutita ye rezino e vaxo - od ek bastono ek ligno rezinoza, kovrita ye vaxo, sebo, quan onu portis lor la procesioni, la mariaji, la funeri - quan onu tenis en sua manuo lor sua penitenco publika o reparo-prego - e quan onu uzas ankore por lumizar defilo dum nokto.
Torfo

**Torfo** esas akumulo di vejetantaro od organika materio partale deskompozata. Ol esas unika en regioni slamoza, fangoza e marshoza.

Torfo esas materio kombustebla, sponjatra, nigratra, qua naskas (maxim-multa-kaze) sub l'aqui stagnanta, de la deskompozo di la rezidui de vejetanti.
Tornasolo

*Videz anke [[Tornasolo (homonimo)]]* 
**Tornasolo** esas solvuro de ta blua materio, quan l'acidi igas redeskar.
Torpedo (homonimo)

**Torpedo** esas :
* (zool.) Fisho kartilagoza, kun korpo plata, disko-forma, qua havas, en singla latero di sua korpo, organo partikulara qua elektro-sukusas ti qui tushas ta fisho.
* (milit-arto) mashino plenigita ye pulvero, kun amorcilo, qua, se shokata, explozas, e quan onu lansas kontre la navi enemikala, od imersas, por impedar la proximesko da ta navi a la litoro, e.c.
Trabo

**Trabo** esas strangego de ligno, quadratigata, destinata a suportor ula parto di edifico (tekto, plankaro, e.c.).
Trabekulo

**Trabekulo** esas dina prolonguro qua separas su de parieto di celulo e salias en kavajo, maxim-multa-kaze per kontraktar anastomosi kun la trabekuli vicina.
Abdullah Öcalan

**Abdullah Öcalan** (pronuncez: *abdula-echalan*; n. ye la 4ma di aprilo 1948) esas militanta chefo di Kurdistan, qua fondis la grupo *Partiya Karkerên Kurdistanê‎* (PKK) en 1978. PKK judikesas kom teroristal organizuro da diversa landi, exemple Usa, Turkia, Europana Uniono, edc.

Til 1998 Öcalan vivis en Siria, ma ta yaro ilu ekpulsesis, pos presi di Turka guvernerio. Öcalan translojis a Rusia, depos Italia e Grekia. Ye la 15ma di februaro 1999, ilu fine arestesis da sekreta servado Turka (MIT) en Kenia.

Abdullah Öcalan kondamnesis ad enkarcerigo dumvive, e de 1999 ilu vivas en karcero che insulo İmralı, an Maro di Marmara. Nun ilu defensas pacoza solvo por la konflikto Kurdala.

La 28ma di februaro 2025 Öcalan de la karcero advokis la PKK a pozar l'armi e nuligar l'organizuro. L'advoko lektesis lauta-voce en Istanbul da reprezenteri di DEM (partiso) pos vizitir Öcalan en la karcero.
Maro Marmara

**Marmara** esas interna maro qua konektas Nigra maro ad Egea maro. Stretajo Bosforo konektas Maro Marmara a Nigra maro, kontre ke stretajo Dardaneli konektas ol ad Egea maro. La tota surfaco di Maro Marmara esas 11.360 km², e lua maxim granda profundeso esas 1.370 metri.
Tragedio

**Tragedio** esas teatrajo normala, di qua la roli luktas kontre sua pasioni o kontre desfortuno, e quin minacas e frapas katastrofi.
Tragikomedio

**Tragikomedio** esas teatrajo di qua la roli ne esas monarki, suvereni, quankam la temo esas tragediala.
Torso

**Torso** esas korpo di homo od animalo, sen la kapo e la membri. Torso ordinare subdividesas en torako (la supera parto), l'abdomino, e la pelvo e perineo, qui formacas l'infra parto.
Trakeo

**Trakeo** esas tubo ek serio de ringi kartilagoza, qua venas de laringo, decensas alonge kolo, avan ezofago, bifurkas ye lua parto infra, formacante du tubi (bronkii) di qui singla komunikas kun un ek la du pulmoni, ed uzesas por la paso di aero.
Olimpiala Ludi en Amsterdam, 1928

L**'Olimpiala Ludi en Amsterdam, 1928**, od oficale la **9ma Olimpiala Ludi**, esis internaciona plursporta konkurso qua eventis en 1928 en Amsterdam, Nederlando.

La Ludi komencis ye la 28ma di julio e finis ye la 12ma di agosto 1928, kun la partopreno di 2.883 atleti (277 mulieri e 2.606 viri) de 46 landi. Esis 109 eventi de 14 sporti.

Frederik van Tuyll van Serooskerken prizentis unesmafoye la kandidateso di Amsterdam en 1912, mem ante la kreado dil Komitato Olimpiala Nederlandana. En 1916 la ludi ne eventis, pro l'unesma mondomilito. En 1919, la Nederlandana komitato decidis sustenar Antwerpen kom kandidato por la ludi en 1920, ed en 1921 Paris selektesis por la ludi en 1924.

## Kelka fakti

* L'Olimpiala torcho acendesis unesmafoye.
* Barono Pierre de Coubertin, malada, ne povis partoprenar.
* Germania partoprenis unesma-foye pos la fino dil Unesma mondomilito.
* La parado di landi unesmafoye komencis kun Grekia e finis kun la gastiganta lando, tradiciono qua duras til nun.
* Mulieri partoprenis en atletismo unesmafoye.
* Uruguay ganis ora medalio en futbalo pos vinkar Arjentinia.
* Paavo Nurmi ganis lua unesma ora medalio, por -metra kurado.
* Johnny Weissmuller ganis du ora medalii por natado. Pose, il pleis rolo en diversa filmi kom *[[Tarzan]]*.
* Germana Lina Radke ganis ora-medalio por 800-metra kurado por mulieri. Quoniam mult altra konkursanti fatigesis dum la kurado, lore la prezidanto dil Olimpiala Internaciona Komitato, Henri de Baillet-Latour, decidis interruptar la 800-metra konkurso por mulieri til 1960.

## Medalii ganita

Yen la listo di landi qui recevis adminime 1 bronza medalio en Amsterdam en 1928.

|-
|1||align=left|  ||22||18||16||56
|-
|2||align=left|  ||10||7||14||31
|-
|3||align=left|  ||8||8||9||25
|-
|4||align=left|  ||7||6||12||25
|-
|5||align=left|  ||7||5||7||19
|-
|6||align=left|  ||7||4||4||15
|-
|7||align=left|  ||6||10||5||21
|-style="background:#ccccff"
|8||align=left|  ||6||9||4||19
|-
|9||align=left|  ||4||5||0||9
|-
|10||align=left|  ||4||4||7||15
|-
|11||align=left|  ||3||10||7||20
|-
|12||align=left|  ||3||3||1||7
|-
|13||align=left|  ||3||1||2||6
|-
|14||align=left|  ||2||5||2||9
|-
|15||align=left|  ||2||2||1||5
|-
|16||align=left|  ||2||1||2||5
|-
|17||align=left|  ||2||1||1||4
|-
|18||align=left|  ||2||0||1||3
|-
|19||align=left|  ||1||2||1||4
|-
|19||align=left|  ||1||2||1||4
|-
|21||align=left|  ||1||1||3||5
|-
|21||align=left|  ||1||1||3||5
|-
|23||align=left|  Sudafrika ||1||0||2||3
|-
|24||align=left|  ||1||0||0||1
|-
|24||align=left|  ||1||0||0||1
|-
|24||align=left|  ||1||0||0||1
|-
|24||align=left|  ||1||0||0||1
|-
|24||align=left|  ||1||0||0||1
|-
|29||align=left|  ||0||1||2||3
|-
|30||align=left|  ||0||1||0||1
|-
|30||align=left|  ||0||1||0||1
|-
|32||align=left|  ||0||0||1||1
|-
|32||align=left|  ||0||0||1||1
|- class="sortbottom"
!colspan=2| Totali ||110||108||109||327
|}

## Referi
Trajektorio

**Trajektorio** esas :
* Lineo quan parkuras la baricentro di korpo qua lansesis.
* Kurvo qua krucumas, ye angulo donita, kurvi altra, infinite-multa.
Traktoro

**Traktoro** esas vehilo automovanta uzata por tranar o shovar remorki, barki, agrokultivala implementi (exemple plugili), ed altra granda o pezoza objekti. Lua roti provizesas per organi por igar lu adherar a la sulo, mem tre inklinita. En kelka modeli, la roti interrelatas per bendo metala quaze-tapisa qua, lor la funciono, aspektas quale raupo movanta, o lua roti esas angulopecoza. Traktori anke havas juntosistemo di falchomashini.

L'origino di la vorto "traktoro" esas Latina vorto *trahere* ("tirar, arachar"). Ordinare, traktori havas basa rapideso, ed uzesas en farmeyi od en konstrukti (di stradi, edifici, e.c.). Ank existas traktori kun haui, por exkavar la sulo en konstrukturi.

L'unesma traktori aparis dum la 19ma yarcento, ed uzis vaporomashini por furnisar traciono. Ica vehili uzesis por tirar plugili en farmeyi od exkavar dreno-kanali. En 1892, John Froelich inventis l'unesma traktoro uzinta gazolino-motoro en Iowa, Usa. Britaniano Dan Albone obtenis komercala suceso kun lua traktoro movita per gazolino-motoro en 1901. En 1926 Harry Ferguson inventis la sistemo di akrocho kun 3 extremaji, qui permisas kuplar diversa agrokultivala implementi, altra mashini, o mem vehili ad ula traktoro.
Traktrico

**Traktrico** esas kurvo quan trasas kordo quan onu tir-esforcas - altra-vorte : di qua la tangento egalesas lineo konstanta.
Trancheo (homonimo)

**Trancheo** esas :
* (tekn.) Exkavuro facita en sulo ula-longe (por kanalo, kanaleto, voyo, fervoyo, e.c.).
* (milit-arto) Fosato, shirme da qua onu povas proximigar su a fortifikajo, a fortreso, siejo.
Trakeotomio

**Trakeotomio** esas incizo di la trakeo, qua posiblegas l'eniro dil aero extera en la kazo dil efekti qui obstruktas la respiro-tubi (krupo, e.c.)
Trakito

**Trakito** esas roko quan karakterisas la prezenteso (plugranda-skale) en olu di feldspato alkalioza, e la preska absenteso di quarco o nefelino.
Transformatoro

**Transformatoro** esas aparato qua, recevante energio elektrala di ta o ca speco, modifikas exkluzive lua formo.
Trapo

**Trapo** esas pordo horizontala qua klozas aperturo facita en la plankaro a quan onu levas od abasas segun-vole.
Paul Karrer

**Paul Karrer** (1889 til 1971) esis Suisiana biokemiisto naskinta en Rusa imperio qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1937, pro lua studii pri vitamini.
Olimpiala Ludi en Paris, 1924

L**'Olimpiala Ludi en Paris, 1924** od oficale la **8ma Olimpiala Ludi** esis internaciona plur-sporta konkurso qua eventis en 1924 en Paris, Francia. Lore duesma-foye moderna Olimpiala Ludi eventis en Paris, le unesma eventabis en 1900.

La Ludi komencis ye la 4ma di mayo e finis ye la 27ma di julio 1924. Partoprenis 3.089 atleti (135 mulieri e 2.954 viri) de 44 landi. Esis 126 eventi di 17 sporti.

Paris ganis la konkurso kontre Amsterdam, Berlin, Los Angeles, Rio de Janeiro e Roma. Esis la lasta Olimpiala Ludi preparita da Pierre de Coubertin.

## Kelka fakti

* L'inauguro-ceremonio eventis en la stadio di Colombes, qua havis kapaceso por 45.000 personi en 1924.
* L'olimpiala devizo *Citius, Altius, Fortius* ("plu rapide, plu alte, plu forte") uzesis unesmafoye.
* Johnny Weissmüller (qua pose esis l'aktoro qua interpretis *[[Tarzan]]* en cinemo) ganis 3 ora medalii por natado. Usana Duke Kahanamoku - Havayiano qua pose konsideresis "la patro di surfo* - ganis arjenta medalio por 100-metra mixita stilo.
* Paavo Nurmi de Finlando ganis ora medalio en la 1.500 e 5.000 metri. Ville Ritola ganis ora medalio en la 10.000 metri ed en la 3.000- metra obstaklo-kuro, ed arjenta en la 5.000 metri. Albin Stenroos ganis ora medalio en maratono. La 3 atleti divenis konocata kom la *fluganta Finlandani*.
* 24 viri ganis 10 punti po gimnastiko-prizentadi konsiderita perfekta.
* Franca skermisto Roger Ducret ganis 5 medalii, di qui 3 esis ora.
* La disto por la maratono-konkurso fixigesis ye 42 kilometri e 195 metri.
* Uruguay, Haiti, Equador, Irlando, Polonia, Lituania, Latvia e Filipini partoprenis unesmafoye en ta yaro. Chinia, quankam invitita, ne partoprenis.
* Uruguayana esquado ganis ora medalio por futbalo.

## Medalii ganita

Yen la listo di landi qui recevis adminime 1 bronza medalio en Paris en 1924.

|-
|1||align=left|  ||45||27||27||99
|-
|2||align=left|  ||14||13||10||37
|-style="background:#ccccff"
|3||align=left|  ||13||15||10||38
|-
|4||align=left|  ||9||13||12||34
|- 
|5||align=left|  ||8||3||5||16
|-
|6||align=left|  ||7||8||10||25
|-
|7||align=left|  ||5||2||3||10
|-
|8||align=left|  ||4||13||12||29
|-
|9||align=left|  ||4||1||5||10
|-
|10||align=left|  ||3||7||3||13
|-
|11||align=left|  ||3||1||2||6
|-
|12||align=left|  ||2||5||2||9
|-
|13||align=left|  ||2||3||4||9
|-
|14||align=left|  ||2||0||0||2
|-
|15||align=left|  ||1||4||5||10
|-
|16||align=left|  ||1||3||2||6
|-
|17||align=left|  ||1||1||4||6
|-
|18||align=left|  Sudafrika ||1||1||1||3
|-
|19||align=left|  ||1||0||0||1
|-
|20||align=left|  ||0||3||1||4
|-
|20||align=left|  ||0||3||1||4
|-
|22||align=left|  ||0||1||1||2
|-
|23||align=left|  ||0||0||1||1
|-
|23||align=left|  ||0||0||1||1
|-
|23||align=left|  ||0||0||1||1
|-
|23||align=left|  ||0||0||1||1
|-
|23||align=left|  ||0||0||1||1
|- class="sortbottom"
!colspan=2| Totali ||126||127||125||378
|}
Pordo

**Pordo** esas :
* aperturo en muro posibliganta enirar od ekirar.
* klapo qua klozas ta aperturo e povas apertesar por paso.
Trapezoido (homonimo)

**Trapezoido** esas :
* (geom.) quadrilatero plana, di qua omni lateri esas interobliqua.
* (anat.) muskulo suppela qua kovras preske tote la regiono dorsala.
Treko

**Treko** esas mala voyeto quan facis nevole la personi, o trupi, o veturi, qui pasis ofte sur la traci di lia pre-irinto, en sulo naturala.
Treliso

**Treliso** esas plako plu o min granda areale, ek fer-fili interplektita tale ke li formacas mashi plu o min larja, quan onu montas avan fenestro o lokizas avan la fairuyo di kameno, od uzas (larja-benda) kom klozilo di gardeno, di tereno, e.c.
Trapezoedro

**Trapezoedro** esas :
* Solido di qua l'edri esas trapezoida.
* Solido ek duadek e quar edri quadrilatera intersimetre.
Ekonomio di Guernsey

L'ekonomio di Guernsey dependas precipue de financal agadi, qua reprezentis 32% de la revenuo totala, e 21% del employi en la insulo en 2016. Turismo, industrio e kultivo di tomato e flori divenis min importanta en lua ekonomio dum recenta yari. La basa taxado transformis Guernsey en "fiskala paradizo" por multa entraprezi.

Guernsey ne havas centrala banko, tamen ol imprimas sua propra monetaro, pundo di Guernsey. Bankobilieti di Britaniana pundo ank aceptesas. En marto 2016, existis plua kam 32 mil personi employata en Guernsey, de qui 19,6% laboris por financala institucuri.

## Referi
Trepanago

*Videz anke [[Trepano]]* 
**Trepanago** esas borar l'osti, precipue olti di la kranio, por posibligar l'ekfluo de puso o la retrodukto di osto profunde sinkita a lua plaso normala.
Trezoro

**Trezoro** esas ensemblo di richesi - ofte antiqua - qua judikesis kom desaparinta til ke ol itere deskovresis. Kelka jurisdicioni establisas en lego quo judikesas kom trezoro, exemple Britaniana *Treasure Act* de 1996. Existas individui surnomizita "trezoro-chaseri", qui vivas serchanta trezori.

L'ideo pri enterigita trezori ofte asociesas populare a pirati qui, pos spoliar richesi, enterigis kofri kun objekti ek oro od arjento, o precoza stoni en remota loki, por pose retroirar e rekuperar li. E por retroirar a la loko exakta, li facis mapi. Tri noveli kontributis por popularigar mito pri enterigita trezori: *Wolfert Webber* (1824) da Usana skriptisto Washington Irving, *The Gold-Bug* (1843) da Edgar Allan Poe, e *Treasure Island* (1883) da Robert Louis Stevenson.
Tribunalo

**Tribunalo** esas asemblitaro di judiciisti qui kunsidas ensemble por judikar od adjudikar disputi, segun la legaro di ula lando.
Triglifo

**Triglifo** esas saliajo kun ranuri vertikala, ye qua esas ornita singla latero di friso dorika, e qua reprezentas l'extremaji di la trabeti pozita sur l'arkitravo.
Tribuo

**Tribuo** esas sociala grupo de ofte parenta familii qua ulamaniere diferas del moderna nacionala socio. Historiale tribuo esas autonoma grupo di parenta familii, qua formacas socio organizita sen formala burokratio. Ita formo ankore existas inter ula indijena populi, ma la vivomaniero ofte minacesas per la influo di la moderna socio. En kelka moderna socii tribui funcionas kom social identeso di parenta personi.
Trikino

**Trikino** (*trichinella spiralis*) esas genero di vermi de brancho nematoda qui efektigas morbo konocata kom trikinoso. Ca genero agnoskesis unesmafoye en 1835, en formo di larvo. L'adulti vivas kom paraziti muskulala en animali, inkluzite domestika e sovaja, ed anke homi.
Trikinoso

**Trikinoso** esas parazitala morbo produktata da vermi de genero *[[Trikino|Trichinella]]*. Dum la komenco dil infekto, l'invado di intestini produktas diareo, abdominala doloro e vomo. La migrado di larvi vers muskuli produktas infleso di la facio, di la blanko di okuli, febro, muskulala doloro ed erupti. Minora infekti povas ne produktar simptomi. Inflamo di kordiala muskuli, di centrala nervaro o di pulmoni esas exempli pri komplikuri.
Trilobito

**Trilobito** esas granda klaso di marala artropodi abundanta dum paleozoiko, cirkume 500 milion yari ante nun, de qua konocesas plu kam 20 mil speci. Li havis exoskeleto, qua esas videbla en la sulo-strato di regioni qui esis kovrata da Paleozoika mari.

Trilobiti esis un ek la maxim sucesoza speci di anciena animali, e restis en la planeto dum cirkume 300 milion yari. Kelka speci esis chasera, altri filtris planktono ed altri manjis mortinta animali o planti. La motivi pro quo li extingesis restas neklara.
Trioleto

**Trioleto** esas kupleto de ok versi en qui l'unesma repetesas pos la triesma, e la duesma pos la sisesma.
Triptiko

**Triptiko** esas pikturo o tabelo sur tri "shultri" faldebla, de qui du (la dextra e la sinistra) kovras, pos faldo, la centrala.
Salamandro

**Salamandro** esas amfibio di qua onu judikis la morduro kom venenoza, ed a qua onu atribuis la proprajo povar vivar en fairo.
Trofeo

**Trofeo** esas :
* (epoki antiqua) asemblajo ek la spoliuro, la raptajo de enemiko vinkita, quin onu suspend.is a la trunko di arboro, kun monumento pri sua vinko.
* (nun-epoke) grupo de armi, de standardi, asalte konquestita de l'enemiko, quan onu suspendas kom memorigivo pri sua vinko.
Trogo

**Trogo** esas :
* Vazo ligna quan uzas la masonisti por dilutar gipso, cemento.
* Petro-bloko kavigita o ligno-vazo de qua drinkas la kavali, la bruti.
Trombono

**Trombono** esas instrumento ek du tubi latuna qui interinkastras, e glitas ita sur ica, tale ke varias la longeso di la tubo.
Trono

**Trono** (de la Greka θρόνος, *thronos*, "sidilo") esas alta sidilo, sur qua reji, imperiestri, o papi sidas en solena funcioni kom suvereni. La vorto "trono" en abstrakta senco, anke povas referar ula monarkio.

Troni uzesas del Antiqueso.
Trotuaro

**Trotuaro** esas extensado pavizita, petro-plakizita o bitumizita (maxim-multa-kaze), situita an singla ek la lateri di ula choseo, strado, o rivo di fervoyo, por la cirkulo ed embarko di la pediranti.

Segun la maxim recenta injeniorala normi adoptita da la maxim multa landi, on devas posibligar ke personi blinda o kun movo-desfacileso povas uzar trotuari por movar su, exemple uzanta bastoni o rotosidili. Pro to, trotuari mustas esar plana e havar rampi e tushebla guidili an lia krucovoyi.
Ekonomio di Equatorala Guinea

Equatorala Guinea esas mikra lando an la westala rivo di Afrika. Lua ekonomio dependas forte de l'exportaco di petrolo. Extraktado di ligno ed agrokultivo esas minora fonti di revenui. Malgre lua alta TNP po persono, en 2015 la lando rangizesis 138ma loko inter 188 landi segun l'Indexo pri homala developeso dal Unionita Nacioni.

Ante la nedependo, kakao esas la precipua ekonomiala produkturo di la lando. En 1959, la regiono havis la maxim alta TNP po persono di Afrika. Pos la nedependo, la neglijo di rurala ekonomio diminutis la potencialo di kresko suportata dal agrokultivo.

La deskovro di granda jaceyi di petrolo en 1996 kontributis por dramatala chanjo en la revenui di lua guvernerio. En 2004 la lando divenis la 3ma maxim granda produktero di petrolo en Sub-Saharan Afrika, e la diala produktado kreskis de 35.000 bareli omnadie en 2002 a 220.000 bareli omnadie en 2004. Pos ke l'internaciona preci dil petrolo krulis en 2014, l'ekonomio deskreskis 9,1% en 2015, 8,6% en 2016, 3,2% en 2017, 5,48% en 2019, 4,24% en 2020 e 0,95% en 2021. En 2017, la lando membreskis ONEP.

## Referi
Pearl S. Buck

**Pearl Sydenstricker Buck** (1892 til 1973) esis usana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1938 ed anke Pulitzer-premio en 1932.
Ekonomio di Guinea-Bisau

Guinea-Bisau esas un ek la 10 maxim povra landi del mondo. Lua ekonomio dependas forte del agrokultivo, pesko e de extera financala helpo. La kultivo di *anakardo kreskis multe dum recenta yari, e la lando divenis la 9ma maxim granda produktero di anakardi* en 2019. La bazo di lua formala ekonomio esas l'edukado di bestii e la pesko, e la lando anke exportacas konjelita fishi e marala nutrivi, arakido, semini di palmi e ligno. Tamen, l'exportaco di drogi pobable esas la maxim profitoza agado.

La lando havas serioza problemi pri substrukturo: en 2022, 37,4% ek la tota habitantaro havis aceso ad elektro, ma nur 15,8% de rurala habitantaro, e 61% de urbala habitantaro. Kompare statistiki de 2019, la situaciono plubonigesis: esis nur 28% de la tota habitantaro kun aceso ad elektro, de qui 7% de la habitantaro rurala e 56% de la habitantaro urbala. En 2023, 96,5% del elektro produktesis uzanta fosila fueli, e nur 3,5% produktesis uzanta rinovigebla fonti.

## Referi
Eugene O'Neill

**Eugene Gladstone O'Neill** (1888 til 1953) esis usana skriptisto e dramatifisto qua recevis Nobel-premio pri literaturo en 1936.
Ekonomio di Popul-Republiko Chinia

Popul-Republiko Chinia nun esas la maxim granda ekonomio de la mondo. Ol adoptas granda industriala politiki e developas 5-yara projeti por lua kresko. De la yari 1970a til nun, la lando transformesis de socialista ekonomio centrale projetita, vers modelo grandaparte organizata segun reguli di libera merkato. La lando gradope adoptis reformi, e to rezultis augmento di produktiveso e di TNP, qua plua kam dekopleskis depos 1978. Nun, lua ekonomio esas la 2ma maxim granda de la mondo segun nominala valori, e l'unesma de la mondo segun equivalanta kapableso di kompro.

Nun, lua ekonomio konsistas ek entraprezi apartenanta a la Stato, entraprezi kun granda partopreno privata, ed anke domestika privata sektoro, qua kontributas kun cirkume 60% de la TNP. Lua industriala sektoro esas la maxim granda de la mondo, e la lando nun surnomizesas "la fabrikerio de la mondo" e la "manufakturala superpovo". Lua industriala produktado superiras la sumo di produktado di la sequanta 9 maxim granda industriala nacioni de la mondo. En 2020, la lando produktis plua kam 1053 milion tuni di stalo, plua kam la duimo de la tota produktado de la mondo. To reprezentis augmento di 5,6% en la produktado, kompare l'antea yaro. En 2018, la lando exportacis 66,9 milion tuni di stalo, la maxim granda exportacero mondala di stalo. Ol ank esas la maxim granda produktero di automobili de la mondo, kun plua kam 31,28 milion automobili produktita en 2024, de qui 5,86 milioni exportacesis. En 2006, la lando esis la 3ma maxim granda produktero di automobili (dop Usa e Japonia), ma 4 yari pose, en 2010, ol ja fabrikis plua kam la sumo di la tota automobili produktita en Usa e Japonia dum ta yaro. Lua industrii anke produktas ed exportacas treni, mikonduktili ed elektrocirkuiti, kompozanti por komputeri, telekomuniko-equipuri, kemiala dungi, industriizita nutrivi, edc.

La lando anke havas importanta jaceyi minerala. La maxim importanta ek li esas karbono, ma anke fero, bitumoza karbono, lignito, antracito, petrolo, nikelo, kromo, kobalto, e tale nomizita "rara elementi" qui uzesas en mikroelektroniko.

Chinian ekonomio kreskis rapide e forte dum recenta yari. Konseque, cirkume 200 milion rurani abandonis rurala regioni por habitar urbi. Altra konsequi de la rapida ekonomikala kresko esis augmento di atmosferala polutajo, erodo di suli ed altra ambientala problemi.

## Referi
Truflo

**Truflo** describes grupo di manjebla mikoreza fungi. 

Tuber melanosporum (nigra truflo) esas estimita da gastronomo kom havinta maxim bona saporo por certa karno e subtila disho.

--
Truflo esas anke mikra bulo kun mixita fresha kremo e chokolado.
Industrio

**Industrio** (de la Latina *industrius*, "diligenta, laborema") esas ensemblo di procedi por transformar prima materiari en vari konsumebla, sive por personi, sive por altra industrii. Segun altra defino, industrio esas la manufakturo di vari o servadi aden ula kategorio. En ekonomio la vorto uzesas kom sinonimo di sekundara sektoro, t.e., l'ekonomial agadi kontenata en la transformo de prima materiari en vari e produkturi.

Pos ke la homo aparis en la Tero, lu bezonis transformar la kozi existanta en la naturo en produkturi utila a lu. Do, *stricto sensu*, l'industrio esas milyara agado. Tamen, nur dum la fino dil 18ma yarcento til la fino dil 19ma yarcento l'industriala procedi modifikesis intense, dum la surnomizita "industriala revoluciono". L'industrio esis la maxim importanta ekonomial agado del mondo de la duesma duimo dil 19ma yarcento til la fino di la Duesma mondomilito. Pos la yari 1950ma, kun la granda adopto di automatigo e la kresko di la produktiveso, l'industrio superiresis dal sektoro di servadi kom maxim importanta ekonomial agado.

Granda kresko dil industrial agado komencis en Anglia dum la 18ma yarcento kun l'invento e developo di vaporomashino, unesme uzata por produktar texuri ed explotar karbono en mineyi. La granda kresko di produktiveso efektigis rapida modifiko en la sociala ed ekonomiala strukturi di multa landi, ed originis la transformi konocata kom industriala revoluciono.

## Videz
* Industriala Revoluciono

## Referi