open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Galisia

**Galisia** esas autonoma regiono, judikata kom historiala nacioneso segun sua statuto pri autonomio, jacanta nord-weste de Iberia. Ol havas kom vicini l'autonoma regioni Asturia e Kastilia e Leon este, e Portugal sude. Norde ed westes jacas Oceano Atlantiko. Lua chef-urbo esas Santiago de Compostela, qua havas specala statuto an la provinco Coruña. Segun statistiki por 2024, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

La linguo propra di Galisia, Galisiana, havas la sama origino kam la Portugalana.

## Historio

Restaji arkeologiala montras ke la regiono habitesas del Infra Paleolitiko, cirkume 300.000 yari ante nun. De Ribadeo til La Guarda trovesis petra instrumenti de ta epoko. De neolitiko (5000 aK til 2000 aK) existas dolmeni e tumuli. On kredas ke la socio dum ta epoko organizesis en klani. De bronz-epoko trovesis objekti ek oro o bronzi, e multa pikturi en roki qui montris existir komerco inter la regiono e la nordo di Portugal e Britania.

On kredas ke Kelti arivis a la regiono cirkume 700 aK, e portis bovi e kavali domestikigita e probable sekalo a la regiono. Li konstruktis fortifikuri nomizita *castrum* en la Latina. Romani arivis a la regiono atraktita da lua resursi minerala. Li konquestis la regiono erste en 23 aK, pro la rezisto di loka habitanti. Kun l'arivo di Romani, le *castrum* perdis sua valoro kom defenso, nova chosei e tekniki portesis a la regiono, ed anke la nova linguo, la Latina.

Dum la regno di Diokletianus, l'administro di Iberia riorganizesis, ed en 298 kreesis provinco *[[Gallekia|Gallaecia]]*, nomo dil anciena tribuo *[[Galleki|Gallaeci]]* qua habitis apud fluvio Durio. *Gallaecia* kreesis pos divido di provinco *Terraconensis*. Kristanismo introduktesis en la regiono dum la 3ma yarcento, da soldati de la *Legio VII Gemina*.

En 1065, Rejio di Galisia e Portugal formacesis. En 1139, Portugal separis su de Galisia.

## Geografio

## Ekonomio

## Referi
Usana dolaro

**Dolaro** di Usa (*United States Dollar*, Dolaro di Unionita Stati di Amerika) esas la pekunio di Unionita Stati di Amerika. Ol adoptesas da altra landi, exemple Estal Timor, Equador, Panama, edc. Lua simbolo esas **$**. Ol dividesas en 100 centi.

Usa adoptis dolaro kom lua oficala monetaro la 8ma di agosto 1786.

## Extera ligili
* Dolaro di Unionita Stati di Amerika (bilieti) () ()
Camilo José Cela

**Camilo José Cela**, n. ye la 11ma di mayo 1916 til la 17ma di januaro 2002) esis Hispana (Galisiana) skriptisto, qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1989.

## Referi
Ray Parker Jr.

**Ray Erskine Parker Jr.** (n. ye la 1ma di mayo 1954) esas Usana muzikisto e kompozisto di R&B. Lua maxim konocita verko esas la muziko dil filmo *Ghostbusters*, de 1984.
Heavy metal

***[[Heavy metal]]*** esas jenro di *[[rock]]*-muziko qua aparis kom muzikala stilo dum fino di la yari 1960ma e komenco di la 1970ma, note en l'Unionita Rejio ed Usa. Kun influi de *blues rock* e psikodelik-rock la bandi qui developis *[[heavy metal]]* kreis densa e masiva sono kun ampligita distordo, longa soli di elektrala gitari, emfazala bati ed entote lauteso.

*Heavy metal*-bandi havas gitaristi, tamburisti, basisti, e kandisti. La muziko di *heavy metal* bandi esas ofte feroca. Lua liriki e spektakli ofte asociesas kun atako e maskuleso.

Pionira bandi qui facis *heavy metal*, quale Led Zeppelin, Black Sabbath e Deep Purple atraktis grand asistantaro, quankam la kritiki mokis li. Dum la duimo dil yari 1970ma la bando Judas Priest helpis stimular l'evoluciono dil jenro, kande li eliminis influi de blues. 

Britaniana bando Motörhead (kreita en 1975) adportis l'influo de ''punk''-movado ed augmentis la rapideso di la muziko. Dum fino di la yari 1970ma altra Britaniana bandi quale Iron Maiden e Saxon sequis la sama formulo. Ante finar la yardeko, l'admirinti di *heavy metal* divenis konocita en Angla linguo kom *metalheads* o *headbangers* (proxime tradukita en Ido quale "tremanta kapi").

Dum la yari 1980ma *heavy metal* recevis influo de *glam-rock* en komercala grupi quale Mötley Crüe, Kiss e Poison. La sucesoza bando Guns N' Roses formacesis en 1985 dal kantisto Axl Rose, gitaristi Slash e Izzy Stradlin, basisto Duff McKagan e tamburisto Steven Adler. Altra subjenri originis de *heavy metal* dum la yari 1980ma, 1990ma e 2000ma, quale *thrash metal* (exemple la bandi Metallica, Megadeth, Slayer, ed Anthrax), *death metal* (exemple la bandi Possessed, Death, Obituary, o Nederlandana bando Asphyx), *black metal* (exemple Norvegiana bando Mayhem e Britaniana bando Venom) ed altri. La jenro anke mixesis kun altra jenri por krear, exemple, *funk metal* (bandi quale Rage Against the Machine, Faith No More, Blind Melon e, komence Red Hot Chili Peppers) o *Nu Metal* (bandi quale Slipknot, Limp Bizkit e Linkin Park).

## Referi
Baleari

**Baleari** (**Autonoma Komunitato Baleari**, Hispane: *Comunidad Autónoma de las Illes Balears*, Kataluniane *Comunitat Autònoma de les Illes Balears*) esas autonoma regiono insulala di Hispania, ed arkipelago en Mediteraneo, konsistanta ek 5 insuli habitata (Mayorka, Minorka, Ibiza, Formentera e Cabrera) e 146 insuleti. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio

La prehistorio ed Antiqua epoko en Mayorka e Minorka diferas de olta di Ibiza e Formentera. En Mayorka e Minorka trovesis restaji homala de 3 mil yari aK, de tale nomizita "kupro-epoko". Inter 1000 aK e 1200 aK lokala habitanti konstruktis tumuli ek petri konocata Hispane kom *naveta*. Depos la 5ma yarcento aK li probable mantenis komercala relati kun Kartago. En Ibiza e Formentera existas restaji di Feniciana kolonieti de cirkume 654 aK.

L'insulani konocesis kom habila uzanti di frondi, e laboris kom mercenarii por Kartagani e pose por Romani, qui konquestis l'arkipelago en 123 aK. Romani unesmafoye unionis la tota arkipelago sub singla administro e kulturo, komence kom parto di provinco Hispania Citerior, e pose di Tarraconensis, di Cartaginense, ed ye la fino dil 4ma yarcento li divenis nedependanta provinco, nomizita *Balearica*.

Irgatempe inter 461 e 468, dum la dekado di Romana imperio, Vandali konquestis la regiono. Pose, inter 533 e 534, Bizancani konquestis la regiono, ed administris ol til la komenco dil 8ma yarcento. En 903 l'arkipelago okupesis dal Emirio Kordoba.

Inter 1113 e 1115 Toskani e Lombardi konquestis l'insuli. Dum la 13ma yarcento, rejulo Jaime 1ma de Aragon konquestis ol. En 1492, kande Aragon e Kastilia unionis, l'insuli divenis parto di Hispania.

## Geografio

## Politiko
L'autonoma komunitato di la Baleari havas propra parlamento, guvernerio e guberniestro (prezidanto di guverno), qui elektesas omna quar yari. La parlamento elektas la prezidanto e kontrolas la guvernerio. La prezidanto nominas la membri di la guvernerio.

Insuli Mallorca, Minorca, Ibiza e Formentera havas lia propra "insulala konsilistari" *(consells insulars)*.

## Ekonomio
Turismo esas la precipua ekonomiala aktiveso di arkipelago.

## Kulturo
La koquarto dil insuli havas Kataluniana, Hispaniana e Mediteraneana influi. Homardo-raguto de Minorka atraktis rejulo Juan Carlos 1ma a l'insuli. Mayonezo posible originis en l'insulo di Maó, qua anke produktas lua propra fromajo.

Hispaniana e Kataluniana esas ambe oficala lingui en l'arkipelago.

La precipua futbalo-squado de l'insuli esas RCD Mallorca, de Mayorka.

## Referi
Ceuta

**Ceuta** esas autonoma urbo di Hispania jacanta en nordal Afrika, an la nordo di Marokana teritorio. Segun statistiki dil yaro 2022 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 18,5 km².

Ol distas 14 km de la provinco Cádiz, en Hispania, e havas 6,4-kma frontiero kun M'diq-Fnideq, en Maroko. Ol apartenis a la provinco Cádiz til la 14ma di marto 1995, kande lua autonomeso-statuto aprobesis.

Ante ke Hispania membreskis l'Europana Uniono, Ceuta, Melilla e Kanarii esis regioni di libera komerco, kun poka imposti super importacita vari. Ol habitesas da Kristani, Mohamedani, e minoritati Judaista e Hindua. Hispana esas l'oficala linguo. L'Araba parolesas da cirkume 40% til 50% de la habitantaro, qui havas Marokana origino.

## Historio
L'unesma restaji pri homala okupeso en Ceuta evas de 250.000 yari aK.De l'Antiqueso, kontrolar l'aceso inter l'Atlantiko e Mediterano ja esis importanta skopo. Komence, Feniciani establisis avanposteno ibe dum l'1ma yarmilo aK. Li anke establisis altra avanposteno, *Kʿrt* (latine: *Carteia*) en la nuna Gibraltar.

L'anciena Greki nomizis la regiono *Abyla*. Kartagani anke okupis la regiono e, pos la destrukto di lua imperio, Romani okupis Ceuta e vicina regioni cirkume la yaro 42. Cirkume 400 yari pose, en 429, arivis la Vandali komandita da Genserikus. En 534, Bizancani okupis ol dum kampanii en la nordo di Afrika. Wamba, rejo dil Vizigoti, konquestis Ceuta en 675, ed instalis komto loyala ad ilu por guvernar  la urbo.

Malgre ne existar fidebla fonti pri detali de la epoko, on savas ke la Mauri, populo Mohamedana, okupis la regiono en 710. Pose la Berberi prenis kontrolo dil urbo e ribaptis ol *Sebta*. L'urbo destruktesis en 740 kande Berberi revoltis kontre le Mauri. En 927 le Mauri de Andaluzia prenis kontrolo dil urbo.

Portugal vinkis Mohamedani ed okupis Ceuta en 1415. En 1580, pos l’uniono di la kroni di Portugal e Hispania, l'urbo divenis Hispana teritorio. Multa Hispani decidis rezidar ibe. Ceuta divenis l’unika urbo de Portugalana imperio qua decidis restar Hispana teritorio pos la restauro-milito Portugalana, en 1640.

Ye la 1ma di januaro 1668, Afonso la 6ma di Portugal agnoskis la suvereneso Hispana super Ceuta. De 1694 til 1727, l’urbo asiejesis da Marokana trupi. Pro deskonkordo pri la frontieri inter Ceuta e Maroko, de 1859 til 1860 eventis milito inter Maroko e Hispania.

## Geografio

Ceuta jacas norde de Maroko, apud Mediteranea marbordo. Lua reliefo esas grandaparte kolinoza. La kolino Anyera, alta de 310 metri, an la frontiero kun Maroko, e la kolino Hacho, alta de 204 metri, dominacas lua peizajo.

La klimato dil urbo esas subtropikala/mediteraneala, simila a la klimato di Maroko e di sudal Hispania (*Cfa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 25,1°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 13,6°C.

La pluvoza sezono iras de oktobro til duimo di aprilo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 849 mm, e la maxim pluvoza monato esas decembro, kun mezavalore 161 mm.

## Referi
Brandenburg

**Brandenburg** esas stato (Germane: *Land*) di  Germania, jacanta este de la lando. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

Til 1989 ol esis parto di Est-Germania. La teritorio di la stato cirkondas la chef-urbo di Germania, Berlin.

**Bazala fakti pri Brandenburg.**
## Historio
De la fino di Mezepoko til la komenco di Modern-epoko, Brandenburg esis un ek la sep princii qui elektis l'imperiestro di Santa Romana imperio, e kune Prusia, formacis l'originala nukleo di Germana imperio, de 1871 til 1918. Guvernita da dinastio Hohenzollern depos 1415, lua teritorio enkorpigis Berlin, pose chef-urbo di Germania. Pos 1618, tale nomizita Margravio di Brandenburg e la dukio di Prusia unionis por formacar Brandenburg–Prussia, qua administresis da dinastio Hohenzollern til ke en 1701 kreesis Rejio Prusia.

## Geografio

## Ekonomio

## Referi
Ekonomio di Suisia

L'ekonomio di Suisia konsistas precipue ek mikra e meza firmi kun maxim adjuntita valoro. Lua precipua industrii esas mashinaro, kemiala produkturi, horloji, texuri, precizacaji instrumenti, turismo, banki, asekuri e komerco di prima materii.

Nur agrokultivo e transporto esas subvencionata. L'inflaciono esas mikra e la chomeso esas ankore infre la duimo del altra Europana stati. Lua laboro-povo, malgre bon edukita, oldeskas.

En 2007, financala kolokado subisis importanta perdaji. La mondala ekonomiala krizo di 2009 efektigis diminuto en l'ekonomio.

## Referi
Paul Samuelson

**Paul Anthony Samuelson** (15ma di mayo 1915 til la 13ma di decembro 2009) esis Usan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri Ekonomiko en 1970. Surnomizita "la patro di moderna Ekonomiko", il esis l'unesma Usano qua ganis Nobel-premio pri ekonomiko. Segun Sueda Rejal Akademio, "ilu facis plu multa kam irga samtempa ekonomikisto por augmentar la nivelo di ciencal analizo en ekonomikala teorio".
Bruce Dickinson

**Paul Bruce Dickinson** (n. ye la 7ma di agosto 1958) esas Angla kantisto, membro di la bando di heavy metal *[[Iron Maiden]]*.
Nottinghamshire

**Nottinghamshire** esas Angla komtio an la centro di la lando.

**Bazala fakti pri Nottinghamshire.**
### Historio
Nottinghamshire jacas apud la Romana choseo surnomizita *Fosse Way*, qua ligis Exeter (*Isca Dumnoniorum*), sud-weste de Anglia, a Lincoln (*Lindum Colonia*) en Lincolnshire. Pro to, existis Romana kolonieti en la regiono, exemple en Mansfield.

### Geografio
Bill Haley

**Bill Haley** (n. **William John Clifton Haley** ye la 6ma di julio 1925 til la 9ma di julio 1981) esis Usana kompozisto, kantisto e muzikisto, pioniro di rock, kun lua bando Bill Haley and his Comets.

Il naskis en Highland Park, Michigan. Dum la 1940-yardeko "Bill Haley and the Saddlemen" pleis en klubi e per la radio en la regiono di Philadelphia, ed en 1951 li unesmafoye enregistrigis kansoni. En 1952 la bando ri-nomizesis "Bill Haley with Haley's Comets", la nomo inspirite da Kometo Halley. En 1954 li enregistrigis *Rock Around the Clock*, qua ganis granda suceso; esas supozata ke la kansono iniciis la muzikala jenro Rock and Roll.
O-Zone

**O-Zone** esis muzikala grupo de Moldova, kun muzikala stili pop ed eurodance. Lua membri esis Dan Bălan, Radu Sârbu ed Arsenie Todiraş. Ol divenis famoza en Europa en 2004 pro la kansono *Dragostea din tei*.

## Diskografio
### Ateliero-albumi
* Dar, Unde Ești...	 (1999)
* Number 1(2002)
* DiscO-Zone (2004)

### Single-i
* "Numai Tu" (2002)
* "Despre Tine" (2002)
* "Dragostea Din Tei" (2003)
* "De Ce Plâng Chitarele" (2004)
* "Koi no Maiahi" (2005)
* "Love Me Love Me"	(2005)
* "Megamix" (2005)
Urho Kekkonen

**Urho Kaleva Kekkonen** (1900 til 1986) advokato e politikisto, esis prezidanto di Finlando de 1956 til 1982. Ilu anke esis chefministro du foyi: de 1950 til 1953 e de 1954 til 1956.

Kekkonen naskis en Pielavesi, regiono di Kainuu, en familio di agrokultivisti. Ilu verkis kom jurnalisto ed, ye 1921 komencis studiar yuro, e divenis advokato ye 1926.
Mauno Koivisto

**Mauno Henrik Koivisto** (25ma di novembro 1923 til la 12ma di mayo 2017) bankisto e politikisto, esis prezidanto di Finlando de 1982 til 1994. Il anke esis chefministro di lando du foyi: de 1968 til 1970, e de 1979 til 1982.

Evante 16 yari, dum Vintromilito ilu laboris kom volontariala extingisto en fairala extingistaro en hemala fronto, en Turku. Dum Duromilito ilu funcionis unesme kom fairala extingisto en Est-Karelia e pose ilu kombatis kom soldato kontre Sovietia. Ilu mortis pro komplikuri de Alzheimer-morbo.

## Referi
Sandro Botticelli

**Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi**, surnomizita **Sandro Botticelli** (n. ye la 1ma di marto 1445 til la 17 di mayo 1510) esis Italiana piktisto. Qual altra artisti de lua epoko, il influesis dal artala normi de klasik antiqueso.
Ekonomio di Hispania

L'ekonomio di Hispania essas la 15ma maxim granda de la mondo, segun nominala TNP. Pos longa deskresko depos 2008 til 2013, konsequo de la granda financala krizo mondala, la lando komencis rekuperar su depos 2014, ed en 2016 l'ekonomiala agado superirabis la nivelo ante la krizo. En 2023 la lando esis la 18ma maxim granda exportacero de la mondo. Inter la membri di OKED, Hispania mantenas efikiva sistemo sociala pri asisto e pensioni, qua reprezentas cirkume 23% de la TNP.

La krizo di 2008 ruptis 16-yara forta kresko di lua TNP, e lua efekti duris til la fino di 2013. En 2012, la lando pregis kredito a la Mekanismo por Stabileso Europana, e recevis presto di €41 miliardi, qua pagesis komplete en 18 monati. Til 2014, la diminutado di bankala presti, fiskala austereso e la granda chomeso diminutis interna konsumo e l'interna kapaceso por kolokar. Chomeso kreskabis de cirkume 8% en 2007 til plu kam 26% en 2013. Pos modifikuri en laborala legi ed augmento di exportaci, l'ekonomio komencis rekupero en 2014 e kreskis per 1,4%. En 2015 ol kreskis per 3,2%, rekordo inter Europana landi, e 85% de la TNP ante la krizo ja rekuperabis. Chomeso diminutis a 16,4% di la laboro-povo en 2017, tamen ta chifro ne esas exakta, nam mili di personi laboras neformale. On kredas ke fakte la TNP di Hispania esas 20% plu granda, nam on kalkulas la grandeso di neformala merkato en cirkume 190 miliardi Euri.

En 2020, la pandemio di KOVID-19 afektis la lando plu intense kam en altra landi, nam on kalkulas ke turismo reprezentas cirkume 5% de la TNP di la lando. Dum l'unesma quar monati di 2023, ja rekuperita de deskresko, la TNP rekuperis niveli de ante la pandemio. Segun datumi de Eurostat, la TNP po persono di Hispania atingabis 92% del averajo di Europana Uniono.

## Primara sektoro

Arokultivo esis la precipua ekonomial agado e fonto di employi por Hispana ekonomio til la yari 1960a, ma nun ol employas min kam 5% di la laboro-povo e reprezentas poke plu kam 2% di la TNP. La precipua produkturi del primara sektoro (t.e. agrokultivo ed edukado di bestii) esas hordeo, lakto, frumento, olivo, vitobero, tomato, porko-karno, maizo, oranjo e betravo. En 2010 on kalkulis la yarala produktado (en tuni) di cereali en 23,7 milioni, nome frumento, hordeo, maizo e sekalo. Altra importanta produkturi ta yaro esis : 6,7 milion tuni di beto, 2,6 milioni di terpomi, 5,9 milion tuni di vitoberi, 3,9 milion tuni di tomati, preske 3 milioni oranji, ed adminime 1 milion tuni di cepi.

Edukado di mutoni e porki havas kelka ekonomiala importo. Segun statistiki de 2005, esis 22,7 milion bovi, 25,1 milion porki, 3 milion kapri,  kavali e 131 milion pultri. En Hispania produktesis 32 milion kg di mielo en 2001.

## Referi
Susan Sontag

**Susan Sontag** (n. **Susan Rosenblatt** en 1933 til 2004) esis Usana filozofo, skriptisto e feministo. El skribis precipue esayi, exemple *Notes on "Camp"*, ma anke publikigis noveli.
Kamisese Mara

**Ratu Sir Kamisese Mara** (n **Kamisese Kapaiwai Tuimacilai Mara**, 1920 til 2004) esis Fidjiana politikisto. Il esis l'unesma chefministro di lando, e guvernis de 1967 til aprilo 1987, e de decembro 1987 til 1992. Il anke esis la duesma prezidanto di lando, e guvernis de 1993 til 2000.
Barry White

**Barry White** (n. **Barrence Eugene Carter** en 1944 til 2003) esis Usana kompozisto e kantisto di soul e disco'. Plua kam 100 milion di lua verki esabis vendita til 2006.
Eva Gabor

**Eva Gabor** (n. **Gábor Éva** ye la 11ma di februaro 1919 til la 4ma di julio 1995) esis Hungara-Britaniana cinem-aktorino.
Detroit

**Detroit** esas la maxim populoza urbo dil Usana stato Michigan e 27ma maxim populoza urbo di Usa. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 370.2 km². Lua metropolala regiono, havanta 4,3 milion habitanti, esas la 14ma maxim populoza metropolo di Usa.

Detroit judikesas kom importanta kulturala centro, e kontributis multe por Usana muziko, arkitekturo ed industriala desegno. Pri muziko, ol esas sideyo dil enrejistro-kompanio Motown, ed esis importanta loko por developo di muzikala jenri jazz, hip hop, rock, techno e punk-muziko. Pri arkitekturo, la rapida kresko e modernigo dil urbo dum la 19ma e komenco di la 20ma yarcenti atraktis multa arkitekti e posibligis la developo di diferanta tipi di edifici qui nun esas historiala loki e monumenti.

Detroit ank esas sideyo di importanta universitati e fakultati, exemple *Wayne State University*, qua esas importanta inquesto-centro. La fakultati pri medicino ed yurocienco ank esas famoza. Altra importanta universitati esas *University of Detroit Mercy*, *Grand Valley State University*, e *College for Creative Studies*.

## Historio

Aborijeni ja habitis la regiono di Detroit cirkume 11 mil yari ante nun. Dum la 17ma yarcento, la regiono habitesis da aborijeni Huron, Odawa, Potawatomi ed Iroquois.

Chicago fondesis ye la 24ma di julio 1701 da Franca Antoine de La Mothe Cadillac, ol okupesis da Britaniani en 1760, pos milito.

En 1805, granda fairo destruktis granda parto dil urbo. De 1805 til 1847 ol esis chef-urbo di Michigan. Dum ta epoko ol kreskis multe. En 1812, Britaniani okupis ol, ma Usani riganis kontrolo dil urbo en 1813.

En 1903, Ford Motor Company fondesis. Altra automobilo-produktanti (la fratuli Dodge, Packard, e Walter Chrysler) instalis automobilo-fabrikerii en l'urbo. Kun la fabrikerii e la kresko dil nombro di laboristi, aparis sindikati, e sindikatani quale Jimmy Hoffa.

Dum l'interdikto dil alkohola drinkaji de la yari 1920ma til 1933 Detroit transformesis en komercala staplo por drinkaji de Kanada. Anke dum la 20ma yarcento, quale altra urbi Usana, Detroit anke subisis rasala konflikti, konseque de la rapida industrial expanso, kande mili di nova laboristi atraktesis por laborar ibe. Rapide, Detroit divenis la 4ma maxim populoza urbo di Usa.

## Geografio

La reliefo di Detroit esas preske plana. Lua maxim alta punto - che tale nomizita "moreno di Detroit" - esas nur 19 metri plu alta kam la nivelo di rivero Detroit, inter la Granda Lagi. La reliefo dil urbo inklinas poke de nordweste ad sudeste, e lua suli esas argiloza. La mezavalora altitudo esas 200 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (*Dfa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -3,4°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 23,4°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 872 mm. Ne existas sezono komplete sika en la urbo. Dum la monati decembro til februaro la pluvo-quanto esas infre 60 mm, tamen ca tri monati esas nivoza. L'atmosferala humideso sempre superiras 60%, e mem 70% de agosto til marto.
Joe Louis

**Joe Louis** (n. **Joseph Louis Barrow** en 1914 til 1981) esis notora Usana boxisto, championo dil mondo de 1937 til 1948.
Angelina Jolie

**Angelina Jolie Voight** (n. ye la 4ma di junio 1975) esas Usana cinem-aktorino e cinematografisto.

Esas portanto di defektoza geno, BRCA1, qua portas ad 50% sua riski di ovariala kancero.

## Extera ligilo
* Angelina Jolie
Pier Paolo Pasolini

**Pier Paolo Pasolini**, anke konocita kom PPP (1922 til 1975) esis Italiana poeto, jurnalisto, intelektualo, marxisto e filmifisto.

En 1939 Pasolini studiis en l'Universitato di Bologna. En 1941 il skribis ilua unesma poemaro "Poesia a Casarsa". Dum la duesma milito mondala il milit-kaptesis da la Germani, ma sucesis eskapar. Pos la milito il membrigis su di la Komunistala Partiso di Italia.

Pos la morto di ilua patro (oficiro en la fashistal armeo) ed ilua fratulo (partizano mortigita dum la milito) Pasolini ed ilua matro vivis en Roma en povreso. Ol esas temo di ilua libro "Ragazzi di vita" ((*yunuli di la vivo*; 1955), qua ultre laudesis anke kritikesis pro olua supozat obceneso.

En 1961 il entamas la cinematografo. Ilua filmi ofte provokis skandalo e konfuzeso. La temi esis politikal e religiala de vidpunto sociala. La filmo "Salò o le 120 giornate di Sodoma" (*Salò o la 120 dii di Sodom*, 1975) segun romano da Markezo de Sade, interdiktesis en diversa landi.

Pasolini de 1973 til sua morto, ne cesis denuncar en la jurnalo Corriere della Sera la korupteso di la politikal elito, la transvivo di la fashismo e povo di la mafio.

## <small>Ocido</small>

La 2ma di novembro 1975, Dio di la Fidela Mortinti, la kadavro di Pasolini trovesis sur la plajo di Ostia (Roma). Ilua kordio krevesis, ilua vizajo dislaceresis e la kadavro survehesis plura voyi per automobilo. La krimineyo ne baresis da la polico, kuriozi di la quartero venis regardar la kadavro dil artisto, qua rapide kovresis per lito-linjajo. La 17 evanta prostitucatulo Giuseppe Pelosi kulpigesis, ma sempre (hodie ankore) konjektesas ke esis pro politikala motivi 

### Referi
Agostinho Neto

**António Agostinho Neto Kilamba** (1922 til 1979) mediko, skriptisto e politikistulo, esis l'unesma prezidanto di Angola, e guvernis de 1975 til 1979.
Valdas Adamkus

**Valdas Adamkus** (n. ye la 3ma di novembro 1926) injenioro e politikisto, esis prezidanto di Lituania du foyi:  de 1998 til 2003 e de 2004 til 2009.

Pos la duesma mondomilito il fugis kun sua genitori aden Germania. En 1949 il ekmigris aden Usa. En 1998 ilu retroiris ad Lituania.

## Extera ligili
* www.president.lt/en
* www.youtube.com/spaudostarnyba
Jean Baptiste Perrin

**Jean Baptiste Perrin** (1870 til 1942) esis Franca fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1926.
Irkutsk

**Irkuck** esas urbo en Siberia, sud-estala Rusia. Ol esas chefurbo di provinco Irkuck e samtempe un ek lua distrikti. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 305 km². Ol distas cirkume 4330 kilometri sud-este de Moskva.

Ol extensas su apud monti este de Saian, proxim la kunfluo inter riveri Irkut ed Angara, distanta 66 km weste del lago Baikal. Ol trairesas da Transsiberia fervoyo.

## Fotografuri

Administration of Irkutsk.jpg|Urbo-domo.
Ангара. Вид на юг с Глазковского моста.jpg|Angara.
Uritskogo Street, Irkutsk.jpg|Strado *Moisei Uricki*
Иркутский трамвай.jpg|Tramveturo di Irkutsk.
Иркутский троллейбус.jpg|Troleobuso en l'urbo.
Irkutsk-Passagirsky.jpg|Fervoyala staciono.
Иркутск. Краеведческий музей 3.JPG|Provincala muzeo.
Иркутский драматический театр.JPG|Dramala teatro.
Иркутск. Прибытие первого поезда.jpg|1ma treno arivanta en Irkutsk (1898).


## Irkuck che arti
* Michel Strogoff, romano da Jules Verne, en qua titulala (fiktiva) estafeto di caro Alexandr la 2ma esforcas salvar Irkuck de Tatari.

## Referi
Valladolid

**Valladolid** esas chef-urbo di Hispana regiono Kastilia e Leon. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 197,91 km². Ol distas 193 km de Madrid.

L'urbo jacas aproxime an la centro di Iberia, proxim la loko ube rivero Esgueva debushas an riverno Pisuega, ante ca lasta debushar an Durio. Ol esis la loko en qua Cristoforo Colombo mortis. De 1601 til 1606, ol esis chef-urbo di Hispana imperio.

Ol havas historiala centro bone prezervata, kun palaci, domegi di nobeli, kirki, placi, avenui e parki. Ol anke havas importanta muzei, exemple Muzeo Nacionala pri Skulturo (*Museo Nacional de Escultura,*). Lua universitato, fondita en 1241, esas la 3ma maxim anciena di Hispania.

## Historio

Valladolid fondesis en 1072. En 1469, Isabel la 1ma di Kastilia e Fernando la 2ma di Aragon mariajis ibe. De la 15ma til la 16ma yarcento ol esis chef-urbo di Hispania til 1561, kande Felipe 2ma transferis la chef-urbo di la rejio a Madrid.

Pos ka la chef-urbo transferesis a Madrid, Valladolid dekadis. La dekado finis erste depos 1670, kande l'unesma texala industrii instalesis. Dum la Milito pri Hispana Sucedo, Vlladolid suportis Felipe la 5ma di Hispania. En 1788, l'urbo subisis serioza inundadi.

Kande Franci invadis Hispania dum Napoleonal epoko, li selektis Valladolid por stacar lua trupi, pro la strategiala lokizo dil urbo, inter Paris, Madrid e Lisboa. Pos ke novaji pri la sedicio en Aranjuez arivis al urbo komencis sedicio ank en Valladolid depos la 24ma di marto 1808. Imajo pri Manuel Godoy kaptesis e jetesis che rivero Pisuerga.

## Ekonomio

La precipua ekonomial agado esas la sektoro do servadi, ube laboras plua kam 70% de lua habitantaro. La precipua industrii esas: transformo di agrokultivala produkturi, metalurgio, automobili, kemiala produkturi, konstrukturo, grafikala produkturi, edc.

Poka personi (min kam 1500) laboras en agrokultivo en l'urbo. La produkturi esas precipue frumento, hordeo e betravo.
Mongo Santamaría

**Mongo Santamaría** (n. **Ramón Santamaría** en 1922 til 2003) esis Kubana jazo-muzikisto (tamburisto).

## Verki
**Tambores y Cantos* (1955)

**Afro-Roots* (1958)

**Yambu: Mongo Santamaria y Sus Ritmos Afro Cubanos* (1958)

**Mongo* (1959)

**Our Man in Havana* (1959)

**Mongo en La Habana* (1960)

**Sabroso!* (1960)

**Go, Mongo!* (1962)

**Pussy Cat* (1965)

**Afro-American Latin* (1969)

**Amanecer* (1977)

**Soy Yo* (1987)

**You Better Believe It* (1979)

**Mambo Mongo* (1993)

**Mongo Returns* (1995)

**Conga Blue* (1995) 

**Come on Home* (1997)

**Mongo Santamaria* (1998)
Niels Bohr

**Niels Henrik David Bohr** (1885 til 1962) esis Dana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1922 pro olua studiuro pri la strukturo di atomi e la radiado quan li emisas.

## <small>La mondo di probableso</small>

Kun ciencisti quale Werner Heisenberg, Max Born e Wolfgang Pauli il establisis la fondo di la quantum-fiziko, precipue en "l'Interpreto di København", segun qua la fizikala karakteraji ne havas definita valori til ke oli mezuresas. Pro la fakto ke ye subatomala nivelo to nulafoye atingesos, ni devas konkluzar ke cienco fondesas sur probableso.
John Galsworthy

**John Galsworthy** (n. ye la 14ma di agosto 1867 til la 31ma di januaro 1933) esis Britaniana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1932.
Grazia Deledda

**Grazia Deledda** (1871 til 1936) esis Italiana skriptistino qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1926.
Heike Kamerlingh Onnes

**Heike Kamerlingh Onnes** (1853 til 1926) esis Nederlandana fizikisto qua recevis la Nobel premio pri fiziko en 1913. Ilu studiis superkonduktiveso en metali: merkurio, plombo, stano.
Groningen

**Groningen** esas la chef-urbo di la samnoma provinco en Nederlando. Segun statistiki de2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 83,75 km².

Ol mencionesis unesmafoye en 1040. Tamen, la maxim anciena restaji trovita ibe datizas de 3950 aK til 3720 aK. Dum la 13ma yarcento ol esis importanta komercala centro.
William Butler Yeats

**William Butler Yeats** (1865 til 1939) esis Irlandan skriptisto qua recevis Nobel-premio pri literaturo en 1923.
Carlos Filipe Ximenes Belo

**Carlos Filipe Ximenes Belo** (n. en 1948) esas Estal Timorana katolik-episkopo, qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri paco kun José Ramos-Horta en 1996.
Veijo Meri

**Veijo Meri** (31 di decembro 1928 til 21 di junio 2015) esis notora Finlandana skriptisto, qua recevis la Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1973.

Granda parto di lia verki esas pri militi e l'absurdo di militi. Lia verki tradukesis a 24 idiomi.
Oskar Merikanto

**Frans Oskar Merikanto** (naskis **Frans Oskar Mattson** en 1868, mortis en 1924) esis Finlandana piano-kompozisto. Un di lua maxim konocita verki esas *Kesäillan valssi*.
Espoo

**Espoo** (Suede *Esbo*) esas la duesma maxim populoza urbo di Finlando. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 312,22 km². Ol jacas an la metropolala regiono di Helsinki.
Paavo Nurmi

**Paavo Nurmi** (1897 til 1973) esis Finlandana kurero atleto, qua vinkis multa Olimpiala konkursi inter 1920 e 1928, e ganis entote 9 ora Olimpiala medalii, di qui 3 en Antwerpen, 1920, e la cetera 6 en Paris, 1924.
Władysław Reymont

**Władysław Stanisław Reymont** (1867 til 1924) esis Poloniana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1924.

## Precipua verki
(Nomi en Poloniana linguo):
* *Pielgrzymka do Jasnej Góry* (1895)
* *Komediantka* (1896)
* *Ziemia obiecana* (1899)
* *Wampir* (1911)
* *Rok 1794* (1913-1918)
* *Bunt* (1922)
Claudia Schiffer

**Claudia Schiffer** (naskinta ye la 25ma di agosto 1970) esas Germaniana beleso-manekino ed anke aktorino.
Ezra Pound

**Ezra Weston Loomis Pound** (1885 til 1972) esis Usana poeto e necelata fashisto, qua suportis e laboris por la guvernerio di Benito Mussolini dum la duesma mondomilito.
Arthur Charles Miller

**Arthur Charles Miller** (1895 til 1970) esis Usana direktisto di fotografo en cinemo qua recevis Oscar-premii per la filmi *How Green was my Valley* (1941), *The Song of Bernadette* (1943) e *Anna and the King of Siam* (1946).
Hollywood

**Hollywood** (pron.: *holiwud*) esas distrikto de Los Angeles, Kalifornia, Usa. Lua totala habitanti esis 167 664 personi ye 2000.

La distrikto esas konocata en tota mondo da cinematograf-industrio.
Alvar Aalto

**Hugo Alvar Henrik Aalto** (1898 til 1976) esis notora Finlandan arkitekto.

## Extera ligili
* Alvar Aalto at The Internet Name Database
* Alvar Aalto's Savoy Vase (1936)
Naguib Mahfouz

**Naguib Mahfouz** (1911 til 2006) esis Egiptiana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1988.
James Brown

**James Joseph Brown, Jr.** (1933 til 2006) esis Usana kompozisto e kantisto di soul, jazz e r&b ed anke pioniro pri la muzikala stilo funk.
Quincy Jones

**Quincy Delight Jones Jr.** (pron. *quinsi-jons*; n. ye la 14ma di marto 1933 til la 3ma di novembro 2024) esis Usana kompozisto, muzikala produktisto ed anke kantisto. Lua maxim konocata verko esas la produktado di *Thriller*, albumo da Michael Jackson.
King Camp Gillette

**King Camp Gillette** (1855 til 1932) esis Usana entreprezisto qua fondis la kompanio Gillette . Olim onu nekorekte supozabis ke ilu inventis razilo elektronika.
Tom Hanks

**Thomas Jeffrey Hanks** (pronuncez: *tom-henx*) n. ye la 9ma di julio 1956) esas Usana cinem-aktoro qua recevis 2 Oskar-premii pri maxim bon aktoro: en 1993 (pro lua partopreno en la filmo *[[Philadelphia (filmo)|Philadelphia]]*) ed en 1994 (pro lua partopreno la filmo *[[Forrest Gump]]*).
Elizabeth Taylor

**Elizabeth Rosemond Taylor** anke konocita sub la diminutivo *Liz Taylor* (1932 til 2011) esis Britaniana aktorino kun violea okuli qua recevis 2 Oscar-premii pri maxim bon aktorino: en 1960 (pro la filmo *Butterfield 8*) ed en 1966 (pro la filmo *Who's Afraid of Virginia Woolf?*).

El esis amikino de la kantisto Michael Jackson, e havis pasiono pri juvelavari.
Póvoa de Varzim

**Póvoa de Varzim** esas turistala urbo an la nordo di Portugal. Segun statistiki de 2021 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 82,21 km².
Sully Prudhomme

**René-François-Armand (Sully) Prudhomme** (16ma di marto 1839 til la 6ma di septembro 1907) esis Franca skriptisto e poeto qua recevis l'unesma Nobel-premio pri literaturo, en 1901.

Naskinta en Paris, unesme ilu studiis por divenar injenioro, pose chanjis vers filozofio e pos poezio.

## Poemi
* 1865: *Stances et poèmes*
* 1866: *Les épreuves*
* 1868: *Croquis italiens*
* 1869: *Les solitudes: poésies* [*Les écuries d’Augias*]
* 1872: *Les destins*
* 1874: *La révolte des fleurs*
* 1874: *La France*
* 1875: *Les vaines tendresses*
* 1876: *Le zénith*, publikigita unesme en la *Revue des deux mondes*
* 1878: *La justice*
* 1865–1888: *Poésie*
* 1886: *Le prisme, poésies diverses*
* 1888: *Le bonheur*
* 1908: *Épaves*
Enzo Ferrari

**Enzo Ferrari** (1898 til 1988) esis Italiana konstruktisto di automobili. Ilu verkis en Fiat e pose en Alfa Romeo en 1920. En 1929 ilu fondis l' automobila fabrikerio Ferrari.
Mošovce

**Mošovce** (1380 habitantos) esis vilajo importanta en centrala Slovakia kon multa historiala monumenti.

## Extera ligilo

* mosovce.sk
Paavo Väyrynen

**Paavo Matti Väyrynen** (naskinta ye la 2ma di septembro 1946) esas Finlandana politikisto e membro dil Europana parlamento. Ilu anke esis ministro pri Laboro (1976-1977) e Ministro pri Extera Aferi (1977-1993).
Linus Pauling

**Linus Carl Pauling** (1901 til 1994) esis Usana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1954 e la Nobel-premio pri paco en 1962.

Ilu developis studii pri molekulala biologio.
Judy Garland

**Judy Garland** (naskinta **Frances Ethel Gumm** ye la 10ma di junio 1922 til la 22ma di junio 1969) esis Usana  cinem-aktoro ed anke kantisto.

## Filmi
* The Big Revue (1929) (mikra aparo) 
* A Holiday in Storyland (1930) (mikra aparo) 
* Bubbles (1930) (mikra aparo) 
* The Wedding of Jack and Jill (1930) (mikra aparo) 
* La Fiesta de Santa Barbara (1935) (mikra aparo) 
* Every Sunday (1936) (mikra aparo) 
* Pigskin Parade (1936) 
* Broadway Melody of 1938 (1937) 
* Thoroughbreds Don't Cry (1937) 
* MGM Christmas Trailer (1937) (mikra aparo) 
* Everybody Sing (1938) 
* Love Finds Andy Hardy (1938) 
* Hollywood Goes to Town (1938) (mikra aparo) 
* Listen, Darling (1938) 
* The Wizard of Oz (1939) 
* Babes in Arms (1939) 
* If I Forget You (1940) (mikra aparo) 
* Andy Hardy Meets Debutante (1940) 
* Strike Up the Band (1940) 
* Little Nellie Kelly (1940) (l'unika ceno di morto di Garland en cinemo) 
* Ziegfeld Girl (1941) 
* Life Begins for Andy Hardy (1941) 
* Babes on Broadway (1941)
* We Must Have Music (1942) (mikra aparo) 
* For Me and My Gal (1942) 
* Strictly G.I. (1943) (mikra aparo) 
* Presenting Lily Mars (1943) 
* Thousands Cheer (1943) 
* Girl Crazy (1943) 
* Meet Me in St. Louis (1944) 
* The Clock (1945) 
* The Harvey Girls (1946) 
* Ziegfeld Follies (1946) 
* Till the Clouds Roll By (1946) 
* The Pirate (1947) 
* Easter Parade (1948) 
* Words and Music (1948) 
* In the Good Old Summertime (1949) 
* Summer Stock (1950) 
* A Star is Born (1954) 
* Pepe (1960) (Cameo) (nur voco) 
* Judgment at Nuremberg (1961) 
* Gay Purr-ee (1962) (voco) 
* A Child Is Waiting (1963) 
* I Could Go On Singing (1963)

## Muzikala verki
* 1955 - Miss Show Business 
* 1956 Judy 
* 1957 Alone 
* 1958 Judy In Love 
* 1959 Garland at the Grove 
* 1959 The Letter 
* 1960 Judy: That's Entertainment! 
* 1961 Judy at Carnegie Hall 
* 1962 The Garland Touch 
* 1963 I Could Go On Singing (Soundtrack) 
* 1964 Judy and Liza 'Live' at the London Palladium 
* 1964 Judy Garland Sings Maggie May (EP) 
* 1967 At Home at the Palace (ABC-Paramount Records)
Eça de Queiroz

**José Maria Eça de Queiroz** (1845 til 1900) judikesas kom un ek la maxim importanta skriptisti di romani en Portugalana linguo. Ilu skribis per stilo realista.
Portland (Oregon)

**Portland** esas la maxim populoza urbo di Usana stato Oregon. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 375,55 km², equivalanta a 145 mi². Cirkume 2,5 milion personi rezidas en lua metropolala regiono, qua esas la 25ma maxim populoza di Usa. Cirkume duimo de la habitantaro di Oregon rezidas an la metropolala regiono di Portland.

L'urbo nomizesis homaje Portland, Maine, qua su ipsa homajas insulo Portland, che Unionita Rejio. Lua koloniigo komencis ye fino dil yari 1840a

## Referi
Ekonomio di Rumania

Til 1989, Rumania esis komunista lando kun obsoleta industrio e produktado neadaptita a quon la lando bezonis. Pos la revoko di Nicolae Ceausescu, la lando facis transito al ekonomio di merkato. Pos 3-yara ekonomiala depreso dum la yari 1990a, lua ekonomio rekuperis su en 2000. De 2001 til nun, la kresko dil totala nacionala produkturo superiris 4% omnayare.

Ye la 1ma di januaro 2007, Rumania membreskis Europana Uniono, ma erste dum recenta yari la povreso komencis diminutar e la meza klaso pluforteskis. Korupto e burokratachismo duras desfaciligar aferal ambiento. Pos la globala krizo, Rumania signatis 26-miliard-dolara helpo-kontrato kun Internaciona Monetala Fonduro (IMF), tamen la diminuto di lua ekonomio duris til 2011. En marto 2011, Rumania, IMF e Mondala Banko signatis altra 6,6-miliard-dolara kontrato por stimular fiskala diciplino e stimular strukturala reformi. En septembro, 2013 altra 5,4-miliard-dolara vartanta kontrato signatesis.

Depos 2013 l'ekonomio kreskis impulsita dal granda exportaco di industriala produkturi, ecelanta agrokultivala rakolti e, plu recente, da fiskala politiki por stimular l'ekonomio en 2016 e 2017. Dum la quar yari ante la krizo di 2020 (pandemio di KOVID-19) l'ekonomio kreskis plua kam 4% omnayare: 4.8% en 2016, 7,1% en 2017, 4,4% en 2018, e 4,1% en 2019. En 2020, lua TNP po persono atingis 72% del averajo di Europana Uniono. En 2007 lua TNP po persono esis 44% del averajo di Europana Uniono. La lando esas granda produktero regionala en sektori di informala teknologio e produktado di motorizita vehili. Nun, exportaci por l'Europana Uniono reprezentas cirkume 70% del extera komerco Rumana.

## Referi
Fiskala sustraciono

**Fiskala sustraciono** esas Suisiana judiciala principo fortirar per la sekretajo ed anonimeso note bank-komercado partio di impostito-patrimonio de direta imposti do pri kapitalo.

Ul afirmas tota alto to qua esas praktikita per altra landi kande existas specala rejimo o shirmilo kom l'exkluzeso di certa havaji o mem atribuita ad rasala grupi di heredala privileji. Certa landi institucabas uno amnestio pro obtenar o tentar la ridukto di kapitali en lua patrio ke fugis « konfiskita » taxado.

### Bilaterali bis

Izolita politike meze del Europana Uniono ma tre integraligita ekonomikale la relate vundebleso, Suisia serchas asertar desfacila e delikata equilibro inter lua sovaja nedependo, maxim importanta bank-industrio (mem se frajila) e konkorde kun la legaro di maxim granda landi. Per la dicar triviale evitar glutar tro "kolubri" ed abandonar su ad certa arogemeso.

Depos 2004 la nomo e l'adreso dil expedianto di financala transakto inkluzite per la numerizita konti esas indikita.
Depos 2008 la numero di konto (IBAN) di ordino-donanto lor di pago exterlande o lor di verso en pekunio interne di lando esas precizigita.

Fiskala eludo ed eskapo
Ahmed Hassan al-Bakr

**Ahmed Hassan al-Bakr** (1914 til 1982) militisto (generalo), esis prezidanto di Irak de 1968 til 1979. Il anke esis chefministro di la lando du foyi: en 1963 e de 1968 til 1979.
Alessandro Volta

**Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta** (1745 til 1827) esis Italiana fizikisto qua deskovris gaso metano, e developis baterio qua furnisis elektro.

En 1801 ilu recevis de Napoléon la 1ma la titulo "komto", honore lua laboro.
Patricia Highsmith

**Patricia Highsmith** (n. **Mary Patricia Plangman** en 1921 til 1995) esis Usana skriptisto di policala romani.
George Gershwin

**George Gershwin** (1898 til 1937) esis Usana kompozisto di jazo. Il esis la yuna fratulo dil kompozisto Ira Gershwin.

## ''Rhapsody in Blue''
Ilua koncerto-peco *Rhapsody in Blue*, esis unesmafoye pleyata ye la 12ma di februaro 1924 en New York, Gershwin pleyante la piano. La muzikisto Paul Whiteman demandabis koncerto-peco de lu en novembro 1923, por projetata koncerto di jazo; malgre ke Gershwin ne aceptis lo, pro manko di tempo, la expektata verko esis anuncata frue en januaro. Gershwin dum kelka semani kompozis la verko, por du piani, e Ferde Grofé aranjis ol por piano ed orkestro. La kompozuro balde divenis famoza, ed esis importanta kom un de la inicianti di la "Ero di Jazo". 

## Piano-koncerto-peco
Ilua piano-koncerto-peco esis unesmafoye pleata ye la 3ma di decembro 1925 en New York. La kompozuro esis komisata da la direktisto e kompozisto Walter Damrosch, qua audabis la unesma pleado di *Rhapsody in Blue* en februaro 1924; il demandis ke la kompozuro esus en tri movimenti, quale kustumala klasika koncerto-peci, ed instrumentizita da la kompozisto ipsa. Gershwin komencis skisuri en mayo 1925, e komencis kompozado por du piani en julio. Ye la 10ma di novembro la instrumentizuro esis kompleta, e la nova verko probesis plu tarde en ta monato da orkestro engajita da Gershwin. La Simfoni-Orkestro di New York, direktata da Damrosch, e kun Gershwin ye la piano, donis la unesma publika pleado. Ol bone recevesis da la audantaro, e la orkestro balde donis plusa pleadi, en New York ed altra-loke.

## ''An American in Paris''
Ilua orkestrala verko *An American in Paris* esis unesmafoye pleata ye la 13ma di decembro 1928 en New York. Plu frue en 1928 il voyajis ad Europa e renkontris plura kompozisti ed artisti. Dum ke il rezidis en Paris il kompozis ca verko. Il skribis, "Mea skopo hike esas deskriptar la impresuri di Usana vizitanto en Paris dum ke il flanas cirkum la urbo, askoltas la diversa strado-bruisi, ed absorbas la Franca atmosfero."

## Morto
Pos la unesma pleadi di ilua opero *Porgy e Bess* en New York en 1935, il rezidis en Hollywood por kompozar muziko por filmo. Frue en 1937 il sufris pro severa kapo-dolori, humoro-ocili e mala koordinado. Ca trubli divenis plu mala, e fine il mustis subisar kirurgiala operaco, qua ne esis sucesoza.
Vicente Aleixandre

**Vicente Pío Marcelino Cirilo Aleixandre y Merlo** (1898 til 1984) esis Hispana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1977.
Robert Huber

**Robert Huber** (n. ye la 20ma di februaro 1937) esas Germana biokemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio en kemio en 1988 kun Hartmut Michel e Johann Deisenhofer. La tri studiis la fotosintezo en purpurea bakterio.
Frank B. Kellogg

**Frank Billings Kellogg** (1856 til 1937) esis Usana politikisto di Minnesota. En 1928 ilu signatis la pakto Briand-Kellogg kun Franca chefministro Aristide Briand. La landi qua signatis ta pakto promisis ne uzar militi por solvar internaciona konflikti, ed apelis por pacoza decidi di disputi.

Por signatar ta pakto, ilu recevis Nobel-premio pri paco en 1929.
Martti Ahtisaari

**Martti Oiva Kalevi Ahtisaari**, diplomacisto e politikistulo n. ye la 23ma di junio 1937 til la 16ma di oktobro 2023, esis prezidanto di Finlando de 1994 til 2000. Ilu pose laboris por Unionita Nacioni. Por sua laboro kom mediacanto di konflikto en Kosovo, ilu recevis la Nobel-premio pri Paco en 2008.
James Meade

**James Edward Meade** (1907 til 1995) esis Britaniana ekonomikisto qua premiizesis per la Nobel-premio pri ekonomiko en 1977, kune Bertil Ohlin.
Robert Coleman Richardson

**Robert Coleman Richardson** (n. ye la 26ma di junio 1937 til la 19ma di februaro 2013) esis Usana fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 1996, kun David Morris Lee e Douglas Dean Osheroff.
Trini Lopez

**Trini Lopez** (n. **Trinidad López III** ye la 15ma di mayo 1937) esas Usana kantisto, muzikisto e cinem-aktoro. Lua maxim konocita muziko esas *If I Had A Hammer*. Altra sucesi esis "Lemon Tree", "I'm Comin' Home, Cindy", e "Sally Was a Good Old Girl".
Ekonomio di Uruguay

La precipua produkturi por exportaco di Uruguay esas karno, rizo, produkturi di ledro, lano, fisho e produkturi di laktiferio. Ultre l'exportaci, anke essas importanta lua bone instruktita labor-povo, e l'alta nivelo di sociala spenso. La lando havas la maxim granda procento di individui en la mez-klaso di Sud-Amerika. Dum recenta yari, la procento di hom-ocidi relate la habitantaro augmentis.

La lando kreskis mezavalore 5% de 1996 til 1998, tamen de 1999 til 2002 ol subisis forta retrakto, e la TNP diminutis per 20% en ta periodo. En 2003 la lando ristrukturigis lua extera debo, e konseque lua ekonomio kreskis mezavalore 8% de 2004 til 2008. En 2009 la kresko esis nur 1,7%, ma pro l'efikiva monetala e fiskala politiki, lua ekonomio ne diminutis dum ta yaro.

## Referi
Austen Chamberlain

**Joseph Austen Chamberlain** (1863 til 1937) esis Britaniana politikisto qua recevis la Nobel-premio pri paco en 1925, kun Charles Gates Dawes.
Burt Lancaster

**Burt Lancaster** (n. **Burton Stephen Lancaster** (1913 til 1994) esis Usana cinem-aktoro. Ilu recevis Oscar-premio en 1960 pro lua verko en la filmo *Elmer Gantry*.
Harold Walter Kroto

**Sir Harold Walter Kroto** (1939 til 2016) esis Britaniana kemiisto qua recevis Nobel-premio pri kemio en 1996 por lua verko pri fulereno.
Richard Errett Smalley

**Richard Errett Smalley** (6ma di junio 1943 til la 28ma di oktobro 2005) esis Usana kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio en 1996 kun Harold Walter Kroto e Robert Curl.
George de Hevesy

**George Charles de Hevesy** (n. **Hevesy György**, 1885 til 1966) esis Hungariana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1943. Il anke deskovris la kemiala elemento hafnio.
Ekonomio di Angola

Angolana ekonomio kreskis rapide dum recenta yari (cirkume 18% en 2005). Tamen la lando restas un ek la maxim povra de la mondo, konseque de 27-yara interna milito. L'agrokultivo e la konstrukto di domi kreskis forte pos finir la milito, ma granda parto di la substrukturo restas avariata. La precipua produkturi por exportaco di Angola esas petrolo, diamanti, produkturi de petrolo, kafeo e fisho. Ol importacas precipue mashini, elektrala equipuri, vehili, medikamenti, nutrivi ed armi. Petrolo e diamanto esas lua precipua industriala produkturi. La lando esas la maxim granda produktero di petrolo de Afrika, ed esas membro de ONEP. Lua monetaro, kwanza esas kelke stabila.

Pos finir la milito, 4 milion personi retroiris a la lando, e l'agrokultivo kreskis rapide. Lua precipua agrokultivala produkturi esas banano, sukrokano, kafeo, agav-fibro, maizo, kotono, manioko, tabako, legumi, plantagi, vend-brutari, forestala produkturi e fishi.

## Referi
Elias Canetti

**Elias Canetti** (n. **Elias Cañete** en 1905 til 1994) esis Austriana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1981.

## extera ligili
* nobelprize.org
Christopher Reeve

**Christopher Reeve** (1952 til 2004) esis Usana cinem-aktoro, cinematografisto, cenaristo, produktisto e skriptisto; maxim konocata pro la cinematografuro *Superman* (1978) e tri altra filmi de la serio.

Pos ke ilu subisis kavalkal acidento en qua il divenis paraliziko, ilu divenis aktivisto pri homala yuri, ambientala temi e defenso di yuri por invalida individui.