open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Theo van Gogh

Theo van Gogh (Den Haag, 23 julio 1957 til Amsterdam, 2 novembro 2004) esis Nederlandana rejisero, televizion-programifero, kolumnisto ed opinionifero.

Van Gogh naskis kom filiulo di Johan van Gogh, oficisto dil Internalanda Sekureso-servo (BVD). Patro Van Gogh es nepoto di art-vendisto Theo van Gogh (1857-1890), la fratulo di la piktisto Vincent van Gogh. Van Gogh nomizesis segun onklulo qua mortis dum la Duesma Mondomilito konseque sua aktivesi en la Rezisto. Il edukesis en Wassenaar. La mikra Theo ne volis audar feala rakonti qui finis male. Kom pubero il nokte iris kun amiko ju-vehar per furtit automobili, ed a la tombo di Onklo Theo il ne plu volis. En la gardeno dop la domo il facis paroladi por la populo quan il titulizis “Samlandani!”.
Quik pos sua exameno di la sekundara skolo ye 13 mayo 1975 il esis ekpulsita la domo da sua matro, ye joyo di sua fratino. Sua diplomon il queris de sua anciena skolo nur duima yaro ante sua morto. Van Gogh studiis yuri en Amsterdam, kun l’ideo divenar advokato. Pos ruptir sua studiado il anuncis su dufoye che la Nederlandana Film-akademio, ma amba foyi esis refuzata. Il rekoliis kelka pekunio, ed en 1982 il kom autodidakto rejiso-debutis per la filmo "Luger".

Por "Nekonocata Rendevuo" ("Blind Date") (1996) ed "Por l’intereso di la stato" (“In het belang van de staat”) (1997) il premiizesis per "Gouden Kalf". Por ta lasta filmo Van Gogh ganis en 1999 Atesto di Merito ye l’Internaciona Film-festivalo di San Francisko. Kom aktoro il videblesis en "La Nordani" (“De Noorderlingen”)(1992). Ultre to il anke laboris por la televiziono, ed il skribis provokiva kolumni.
Van Gogh esis membro di la Societo Republikana e dum la parlament-elekti en 2003 il votis Ayaan Hirsi Ali. Il sekondis lua kritiko ye l’islamo. Kun Hirsi Ali il produktis la filmo "Submiseso" (brodkastita en la televizion-programo 'Zomergasten'), pri la konekto inter la maniero quale kelki interpretas la korano e mal-traktado di mulieri.

Nula filmo da Van Gogh esis granda suceso en la cinemi. Omna sua filmi komercale deceptis. Sua maxim granda suceso esis "06" quan spektis 30.000 homi. En 1994 ta nombro esis sat multa por esar titulizita ‘maxim sucesoza Nederlandana filmo’, absoluta profundeso-punto en la historio di la Nederlandana film-historio.

Ye mardio-matino la 2ma di novembro 2004 cirkum 9 kloki Van Gogh ocidesis. Il biciklagis tra la Linnaeusstrado en Amsterdam-Oost/Watergraafsmeer, survoye de sua kontoro adheme, kande il esis pafita da altra biciklaganto Mohammed Bouyeri, islamista Nederlandan-Marokana civitano. Dum ke il ipsa probis shirmar su, ilua korpo frapesis sep foyi da kugli. La 27 yari evanta ocidero seque stekis kultelo en la korpo di Van Gogh por fixigar letro ad Ayaan Hirsi, e seque stekis altra kultelo til la spino aden la torako. Bouyeri quik fugis, ma balde esis kaptita da la polico. Bouyeri deklaris a la polico ke il prefere esus mort-pafita da la polico. Ye 26ma di julio 2005 Bouyeri judiciesis kom kulpanta por l'ocido da la Judicierio en Amsterdam e kondamnesis a vivo-duranta enkarcerigo.
Igor Sikorsky

**Igor Ivanovich Sikorsky** (1889 til 1972) esis Rusiana injenioro, aviacilo-desegnisto, qua inventis helikoptero.

Igor Sikorsky naskis en Kiiv ye la 25ma di mayo 1889. Ilua patro, Ivan Alexeevich Sikorsky, esis profesoro di psikologio, ed esis decendanto di Polona nobeli. La yuna Igor esis inspirata da la verkaro di Leonardo da Vinci e la rakonti di Jules Verne. Il studiis kom injenioro ye la navala akademio di Sankt-Peterburg. Dum 1909 il studiis en Paris, qua lore esis notinda aviacala centro. En 1913, ye la aviacilo-fako di fervoyala veturo-fabrikerio en Sankt-Petersburg, il konstruktis la unesma quar-motora aeroplano qua povis flugar. De 1919 il rezidis en Usa. Pos kelka yari kom docisto il establisis kompanio qua desegnis e produktis mar-aeroplani. Il havis intereso pri vertikala flugado, ed en 1940 ilua experimentala helikoptero flugis unesmafoye, e ca desegnuro divenis l'unesma helikoptero fabrikita en granda nombri.
Rijeka

**Rijeka** (Italiane e Hungare, *Fiume*) esas urbo e la precipua portuo di Kroatia. La du nomi, *Rijeka* e *Fiume*, signifikas "rivero".

Segun statistiki de 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 44 km².
DeForest Kelley

**Jackson DeForest Kelley** (20ma di januaro 1920 til la 11ma di junio 1999) esis Usana televizion-aktorulo, konocita kom la mediko *doktoro McCoy* di la kosmonavo *USS Enterprise*, de la serio *Star Trek*.
Canterbury

**Canterbury** esas urbo en sud-esto di Unionita Rejio, en Kent komtio. Ol havis 143 700 habitanti en 2005. Lua tota surfaco esas 308,84 km². Ol esas la sideyo di Arkiepiskopo di Canterbury, chefo di Anglikana eklezio.

## Historio
Esis kolonio ye ca loko, establisita c. 300 aK; ol esis centro di la tribuo *Belgae* kande la Romani invadis. Plura yari pos la departo di la Romani, ol divenis Saxona urbo *Cantwarbyrig*.

En 597, Santa Augustinus arivis en Kent, sendita adhike da Papo Gregorius 1ma. Ante ke il mortis en 604 il facis multo por establisar Kristaneso en Anglia; partikularle, il fondis la katedralo di Canterbury. 

## Invado di Dani
Ye la 8ma di septembro 1011, Canterbury esis asiejata da Dana armeo; la asiejo duris til 29ma di septembro. Lo esis evento dum la kampanio di Thorkell la Alta, Dana chefo qua arivabis en Anglia en agosto 1009 kun sua armeo, e spoliabis plura urbi en sud-estala Anglia. Pro trahizo di ula Aelfmaer, la armeo eniris Canterbury; Aelfheah, la arkiepiskopo di Canterbury, esis sizata kom gajo-homo e la katedralo esis spoliata ed incendiata. Aelfheah refuzis permisar pago di ransono por sua liberigo, e ye 19 aprilo 1012 il esis ocidata da ebria Dana soldati. Dum la pasko di 1012 la Angla guvernerio, por haltigar la kampanio di Thorkell, pagis 17 900 kg de arjento kom "Danegeld": tributo a la Dani.

## La Katedralo

La saxona katedralo destruktesis da fairo en 1067; nova strukturo, en Normanda stilo, kreesis da arkiepiskopo Lanfranc ed ilua sucedanto Anselm.

En 1170 arkiepiskopo Thomas Becket ocidesis en la katedralo da kavalieri qui supozis ke li agas por la rejulo Henry la 2ma di Anglia. To esis kauzo di multa chagreno di la rejulo en posa yari.
 

La nuntempe edifico di la katedralo desegnesis da William di Sens, qua desegnis la koro e la apsido pos fairo di 1174, e Henry Yevele, qua desegnis la navo en 1374. La centrala turmo desegnesis da William Westall en la 15ma yarcento.
Peter Benenson

**Peter James Henry Solomon Benenson** (1921 til 2005) esis Britanian advokato, fondinto dil Amnestio Internaciona (*Amnesty International*).
Kaká

**Kaká** (n. **Ricardo Izecson dos Santos Leite** ye la 22ma di aprilo 1982) esas Braziliana ex-futbalisto. Ilu komencis lua profesionala kariero en la klubo *São Paulo Futebol Clube* en Brazilia, ube ludis de 2001 til 2003. De 2003 til 2009 ilu esis ludisto di A.C. Milan, en Italia. De 2009 til 2013 ilu ludis por *Real Madrid*. Ilu retroiris ad A.C. Milan en 2013 ube ludis til 2014.

De 2014 til 2017 ilu ludis por la esquado *Orlando City* en Usa po salario di 6.6 milion dolari. Ye la 17ma di decembro 2017 ilu decidis finar lua profesionala kariero.
Ekidno

**Ekidno** esas australiana mamifero kun robusta korpo kovrita per furo e pikili, exkavero membri, havas mikra boko, tenua maxilo, sendenta ma kaptas kun longa glutinanta lango termiti ed artropodi qua ovifas.
Ian Thorpe

**Ian James Thorpe** (n. en 1982) esas Australiana natisto qua recevis 5 orA-medalii en l'Olimpiala Ludi en Sydney 2000, ed en Athina 2004.
Equatorala e tropikala foresti

La nomizita **tropikala foresti**, inkluzite la nomizita **Equatorala foresti** existas en 4 kontinenti: Amerika (la maxim vasta surfaco), Afrika, Azia ed Oceania, jacanta aproxime inter la Tropiko di Kankro e la Tropiko di Kaprikorno. La tota extenso del *biomi di foresti Equatorala, tropikala ed anke subtropikala foresti esas cirkume 17 milioni km², o 20% de la tota emersita surfaco de la planeto.

L'arbori de ca ekosistemi povas havar plu kam 30 metri di altajo, e ne perdas folii dum la vintri. L'equatorala e tropikala foresti esas importanta por absorbar, tra fotosintezo, la karbobioxo produktita en la mondo.

La klimato en ca zono esas sempre varma e humida. La monatala mezavalora temperaturi superiras 18°C (64°F) dum tota yaro, e la pluvo-quanto yarala nulatempe esas infre 1680 mm, e povas atingar 10 mil mm en sud-estal Azia, quankam mezavalore ol varias de 1750 mm til 3000 mm. La pluvo-quanto distributesas preske uniforme dum la yaro, e ne existas longa periodi di sikeso. Pro la granda pluvo-quanto, lia suli esas povra pri nutrivi por l'agrokultivo.

Ca ekosistemi shirmas granda quanto di speci di animali e planti. En singla hektaro di tropikala foresti povas existar til 42 mil speci di insekti, til 807 arbori de 313 diferanta speci, e 1500 altra speci di planti, inkluzite epifiti. Lia biodiverseso esas granda: on kalkulas ke ca foresti shirmas cirkume 40% til 75% de la speci animala e vejetala de la mondo.

Segun saveskas nun, tropikala foresti existabas en la Tero de milion yari ante nun. La maxim multa ek la nuna tropikala foresti existas en fragmenti del anciena kontinento Gondwana. Pos la separo di la kontinenti, multa amfibii desaparis, ed en la sika klimato, repteri evolucionis.

## Referi
Björn Borg

**Björn Rune Borg** (n. en 1956) esis Sueda tenisisto. Ilu vinkis multa konkursi di *Grand Slam* inter 1977 e 1981.
Django Reinhardt

**Django Reinhardt** (n. **Jean Baptiste Reinhardt** 1910 til 1953) esis Belga muzikisto di jazo.

Ilu naskis en Liberchies, Belgia, en cigana familio. Kom infanto en 1920 ilu lernis plear violino e gitaro. En 1922 Django perdis kelka fingri de sua sinistra manuo, kande la karavano brulis e Django dormis.

En 1934 Django Reinhardt fondis bando nomizita “Hot Club de France” kun la violisto Stéphane Grappelly. La grupo igis multa turi en Europa e multa gramofonala diski. En 1937 Django pleis por diski sua maxim bona kompozaji, exemple *Chicago*, *Ain’t misbehavin’*, e *Rose Room*. Altra famoza kompozuri esis, exemple, *Daphne*, *Nuages*, *Parfum*, *Improvisation*, *Nocturne* e *Souvenirs*.

En 1940 Stéphane Grappelly livis la bando e translojis en Anglia. Nextayare, en 1941, klarinetisto Hubert Rostaing remplasis Grappelly en la bando. Pos la duesma mondomilito, en 1946, Duke Ellington vokis Django Reinhardt ad Usa. En 1947 Django retrovoyajis a Francia e komencis denove turigar en Europa.
Joaquín Balaguer

**Joaquín Antonio Balaguer Ricardo** (1906 til 2002), yuristo e skriptisto, esis prezidanto di Dominikana Republiko en 3 periodi: 1960 til 1962, 1966 til 1978 e 1986 til 1996.
John Belushi

**John Adam Belushi** (1949 til 1982) esis Usana cinem-aktoro, televizion-aktoro, komediisto e muzikisto. Ilu mortis pro dozo tro-forta di kokaino e heroeno.
Enciklopedio

**Enciklopedio** esas referolibro, verko-jenro traktanta metodoze e detaloze sua temo en lemi od artikli, qua esas aranjita alfabetale. Lua skopo povas esar general o precizigita. General enciklopedii ofte inkluzas omnasorta lemi pri sporti, mestieri, manieti, kulturi, landi, historio, organismi, politiko, ekonomio, cienci ed arti. Enciklopedii esis dum kelka yarcenti sempre pezoza libri, ofte de plura tomi, ma komputeral enciklopedii existeskas depos recenta yardeki.

Enciklopedio dessimilesas de vortari per precipue traktar la kontenajo sustancala di sua artiklo-temi, ne la linguistikala informo di li.
Pirateso

:*anke videz*: dijital pirateso.

**Pirateso** esas furto exekutita en maro od anke en lando, da un persono o grupo sen procuraco di ula suverena stato (lor korsaro).

L'unesma dokumenti qui mencionis ataki di pirati datizas de la 13ma yarcento aK. Grekiani mencionis ataki di pirati en Egeo. Dum la Mezepoko, Vikingi atakis la nuna Anglia ed Europana kontinento, til Italia sude Rusia este.

### Pirati en Karibia

En Karibia, la periodo di klasika pirateso esis de aproxime 1560 til 1760, e sua periodo di maxim suceso esis de 1640 til 1680. Kelka famoza pirati de Karibia esis Edward Teach (konocita kom "Nigra Barbo"), Francis Drake, Henry Morgan, William Kidd, Bartholomew Roberts, ed altri. Kelka pirati uzis l' insulo Tortuga kom bazo por operaci.

### Moderna pirateso
Moderna pirateso uzas bateleti por atakar granda navi en maro od anke en portui por furtar valoroza produkti. Ordinare, grupeti kun 4 til 10 personi atakas un batelo, ma grupi kun 70 personi en plua kam un bateleto povas atakar granda navi. La stretajo di Malaka e la litoro di Somalia moderne konocita regioni di ataki di pirati.
Ido-himno

**Ido-himno** esas la himno di l'Idistaro.

Ol kreesis da Sten Liljedahl kun la muziko di "La Espero".

Yen ni venas mikra Idistaro
kun ideo bel e praktikal,
por montrar ad obstinem homaro
maxim bona verko mondlingual,
 
Lernez Ido simpla e sparema
nam stranjera lingui desfacil
esas nur obstakli disipema,
qui impedas agi plu fertil.
 
Helpez do per honoroz kombato,
frati sur la tero sospirant,
al felica e vinkoza fato,
quan meritas linguo unigant !
 
Vivez Ido, nia grand idolo,
kom la vera linguo futural !
Brilez stelo, nia kar simbolo,
klare tra la mondo unesal !
Marat Mubinovich Safin

**Marat Mubinovich Safin** (n. ye la 27 di januaro 1980) esas Rusa ex-tenisisto.

Segun datumi di ATP il esis nombro 1 dil mondo pri teniso ye la 20ma di novembro 2000.
Sudal Vietnam

**Sudal Vietnam** esis stato qua jacis en Sud-Estal Azia. Lua vicina landi esis Nord-Vietnam norde, e Laos e Kambodja weste. Este e sude ol havis litoro en Pacifiko.

**Bazala fakti pri Sudal Vietnam.**
### Historio
Ante la nedependo, la sudo di Vietnam formacis la Franca kolonio di Kochinchinia, qua esis parto di Franca Indochinia. La nordo di Vietnam formacis la protektorato di Annam, qua havis Vietnamana imperiestro e sistemo di administrado Franca. Sudal Vietnam divenis nedependanta de Francia ye la 14ma di junio 1949 kom rejio, sub la nomo **Stato di Vietnam** e kun Bao Dai kom rejulo. 

En 1955 lore chefministro Ngo Dinh Diem organizis plebicito qua ekpulsis Bao Dai de povo. En la 26ma di oktobro 1955 Vietnam dividesis en Nord-Vietnam, kun socialista rejimo, e Sudal Vietnam, kapitalista. Sudal Vietnam desaparis ye la 30ma di aprilo 1975 kande ol riunigis kun Nord-Vietnam e divenis la nuna Vietnam. Lua chef-urbo rinomizesis Ho Chi Minh urbo ye la 1ma di mayo 1975.

### Geografio
Basa tereni an la litoro, montoza regiono mar-fore, e la delto dil fluvio Mekong.

### Demografio
La maxim granda urbo esis Saigon, rinomizita Ho Chi Minh urbo ye la 1ma di mayo 1975. Altra importanta urbi esis Hue e Da Nang.

### Referi
Adriatiko

**Adriatiko** esas maro jacanta inter Italia (este), Slovenia, Kroatia, Bosnia e Herzegovina, Montenegro ed Albania (weste). Lua tota surfaco esas cirkume  km². Lua maxim profundajo esas 1460 m, e lua mezavalora profundajo esas cirkume 240 m.
Siad Barre

**Mohamed Siad Barre** (Somaliana: *Maxamed Siyaad Barre*, 1919 til 1995) esis Somaliana prezidanto de 1969 til 1991.
Rusian Imperio

**Rusian Imperio** o **Rusa Imperio** esas vasta lando jacinta en Eurazia. De 1742 til 1867, l'imperio anke kontrolis la nuna Usana stato Alaska.

## Historio
Rusa Imperio kreesis en 1721 dal caro Pyotr la 1ma, qua anke fondis urbo Sankt-Peterburg, lor la chef-urbo dil imperio.

De 1853 til 1856 eventis milito di Krimea. En 1867 l'imperio vendis Alaska ad Usa. Proxim la fino dil 19ma yarcento, la teritorio dil imperio havis cirkume 22.4 milion km² od 1/6 de tota emersata surfaco di la Tero. Lua sola rivalo segun surfaco esis Britaniana Imperio.

Ol desaparis ye la 3ma di novembro 1917 (o la 25ma di oktobro segun Juliala kalendario), kande Vladimir Lenin proklamis la kapteso di la povo da Bolsheviki.

## Politiko
Rusa Imperio esis absolutista monarkio.

## Referi
Eurazia

**Eurazia** esas la nomo di enorma teritorio qua inkluzas 2 kontinenti: Azia ed Europa. La tota surfaco di Eurazia esas 54 milion km², la maxim granda kontinua landala surfaco de la mondo, kompare la surfaci de Ameriki (42 milion km²), Afrika (cirkume 30 milion km²) ed Antarktika (cirkume 13 milioni km²). Ol havas cirkume 4 611 milion habitanti (70% de la habitantaro de la mondo).
Magnus Eriksson

**Magnus 4ma di Suedia, 7ma di Norvegia** (Suediana *Magnus Eriksson*, Norvegiana *Magnus Eiriksson*, 1316 til 1 di decembro 1377) esis rejulo de 8 di julio 1319 til februaro 1364 en Suedia, e de agosto 1319 til 1346 en Norvegia.
Insulo Man

**Man** esas insulo jacanta en Europa, inter Britania ed Irlando. Lua politikala stando esas dependado de Britaniana Krono. Segun statistiki por 2024, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 574 km².

## Historio

Geologiale, Insulo Man separis su de Britania ed Irlando cirkume 80 mil yari ante nun. La koloniigo dil insulo eventis cirkume 6500 yari aK, da grupi chaseri e kolekteri. Dum neolitiko, sua habitanti komencis edukar bestii, praktikar agrokultivo e konstruktar megaliti, exemple en Cashtal yn Ard, ed en King Orry's Grave. Dum bronz-epoko, l'altajo di funerala monumenti diminutis, e personi komencis sepultesar en tumuli ornita e cirkondita da petri.

Romani konocis l'insulo, e nomizis ol *Insula Manavia*. Dum la quar yarcenti di Romana dominaco sur Britania, Romani kontrolis la maro di Irlando. Tamen, pro ke poka objekti Romana trovesis en Man, on kredas ke l'insulo havis poka intereso strategiala. Nula faro o turmo Romana trovesis sur l'insulo til nun. Dum la 5ma yarcento komencis granda migrado di Gaelani, Kelta populo, evidenta por enskriburi en petra monumenti, nomizita *Ogam*. Dum ca epoko developesis la linguo Manx, multe proxima ad Irlandana e Skota-Gaelana.

Dum la 7ma yarcento, l'insulo konquestesis da Anglo-Saxona rejo Edwin de Northumbria. De ibe il lansis inkursi kontre Irlando. Ne konocesas l'influo Anglo-Saxona en Man, nam poka loki havas nomi originita del antiqua linguo Angla. Dum la fino dil 8ma yarcento, Vikingi arivis, kreis lokala parlamento (*Tynwald*) e kreis subdividuri di la lando qui ankore existas. En 1266, Magnus la 4ma di Norvegia donis l'insulo a Skotia. Tamen, Skoti prenis kontrolo dil insulo erste en 1275, kande li vinkis Manxani che batalio di Ronaldsway, proxim Castletown.

## Politiko
La guvernerio di Man esas parlamentala demokratio. La teritorio esas Dependo de la Krono, e ne esas parto dil Unionita Rejio. Tamen, l'Unionita Rejio esas responsanta pri la defenso ed exteral aferi dil insulo, e povas intervenar en lua guverno segun lua restanta povo "por grantar bona administrado". La monarko Britaniana ank esas la chefo di stato dil insulo.

## Geografio

Jacanta an la nordo dil Maro di Irlando, Man esas preske equidistanta de Anglia este, Nord-Irlando weste, e Skotia (maxim proxima) norde. Ol esas longa de 52 km e larja admaxime de 22 km. Havanta entote 572 km², lua surfaco esas poke min granda kam la triopla de Washington D.C.. Lua reliefo konsistas ek kolini norde e sude, separata da valo, centre. Norde ank existas plana regiono, qua originis de depozo di roki dum la lasta glacial epoko. Nur la monto *Snaefell* superiras 600 metri di altitudo; plu exakte, lua altitudo esas 620 metri.

La klimato dil insulo esas mez-varma, kun kolda someri e moderata vintri. La maxim granda pluvo-quanto falas en *Snaefell*: 1900 mm omnayare. En basa regioni, ol povas diminutar til 800 mm omnayare.

## Ekonomio

## Demografio
Segun la demografiala kontado di 2016, Man havis  habitanti, di qui  rezidas en lua chef-urbo, Douglas.

## Kulturo

## Referi
Birmingham

**Birmingham** esas la 2ma maxim populoza urbo dil Unionita Rejio, dop London. Segun statistiki dil yaro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 267,8 km². Lua metropolala regiono esas la 3ma maxim populoza de la naciono, kun  habitanti en 2011.

## Referi
Leeds

**Leeds** esas granda urbo en Anglia. Ol havis  habitanti en 2014 en lua metropolala distrikto. La tota surfaco di la municipala distrikto esas 551,72 km².

## Extera ligili
* Leeds City Council Leeds City (Metropolitan) Council. 
* Leeds City Guide The Official Leeds City Guide.   
* 'Leeds, Live it, Love it' Official city website, for visitors, business, students and residents.
Maurice Papon

**Maurice Papon** (1910 til 2007 apud Paris) esis Franciana alta publik oficiro e politikisto.

Prefekto en Bordeaux de 1942 til 1944, di Korsika de 1947 til 1949, di Aljeria til 1951, di Paris til 1954, di Maroko til 1956, di Aljeria til 1958, di Paris til 1967. Hike il represis severe. Il esas depos prezidanto por *Sud-Aviation*.

En 1968 il elektesis deputato di Cher (til 1978) e divenis kasisto per la partiso di Charles de Gaulle. En 1971 il esis anke urbestro por Saint-Amand-Montrond (til 1983).

En 1978 il esis financo-ministro. Ilu impulsis kontrolo ad satirala jurnalo *Le Canard enchaîné* to replikis en prizentar du ordinesi pri la deporto di Judi dum duesma mondomilito. En 1997 Papon esas kondamnita per kompliceso en krimini kontre homaro.
Animal-Farmeyo

**Animal-Farmeyo** esas satirala novelo da George Orwell skribita en 1945. Ol esis fablo pri quale la rejimo Sovietiana koruptis socialismo.

Orwell, demokrata socialisto e membro dum multa yari de la Partiso Laborista Nedependanta (*Independent Labour Party*) en Britania, kritikis en lua libri *Animal-Farmeyo* e *1984* amba totalitarismo Sovietiana e Naziista.

## Extera ligilo
* animal-farmeyo
Eeva Joenpelto

**Eeva Elisabeth Joenpelto** (1921 til 2004) esis Finlandana skriptistino.

## Romani
(originala tituli en la Finlandana linguo)
*Sep dii (Seitsemän päivää), kun pseudonimo Eeva Helle 1946
*Venos ja dio... (Tulee sittenkin päivä...), sub pseudonimo Eeva Autere 1950
*L' urbo di Kaakerholma (Kaakerholman kaupunki), 1950
*L' ombro dil fratulo (Veljen varjo), 1951
*Nur Iohanes (Johannes vain), 1952
*Petro brulas (Kivi palaa), 1953
*Damzelo iras sub aqui (Neito kulkee vetten päällä), 1955
*Ube l' uceleti kantas (Missä lintuset laulaa), 1957
*Ralli (Ralli), 1959
*Somero ante autuno (Syyskesä), 1960
*Cintilizanta yari (Kipinöivät vuodet), 1961
*Inter la mulieri (Naisten kesken), 1962
*Le saja sidas en ombro (Viisaat istuvat varjossa), 1964
*Kavaliero de tenebroza foresti (Ritari metsien pimennosta), 1966
*Tu volis o ne volis (Halusit tai et), 1969
*En lakrimi l' altra okulo (Vesissä toinen silmä), 1971
*Tratiras omna pordi (Vetää kaikista ovista), 1974 (1ma parto de  Lohja-serio)
*Kam brezo en manuo (Kuin kekäle kädessä), 1976 (2ma parto de  Lohja-serio)
*Pluvas saltoza aquo (Sataa suolaista vettä), 1978 (3ma parto de  Lohja-serio)
*Ad entrii e solii (Eteisiin ja kynnyksille), 1980 (4ma parto de  Lohja-serio)
*La damo dil vivo, siorino Glad (Elämän rouva, rouva Glad), 1982
*Richo e prodo (Rikas ja kunniallinen), 1984
*Pro ke tua ombro ne paleskez (Jottei varjos haalistu), 1986
*Nek rugo, nek makulo (Ei ryppyä, ei tahraa), 1989
*Sincera, tenera e ne-repentanta  (Avoin, hellä ja katumaton), 1991
*Arbitranto Müller, l' eleganta viro (Tuomari Müller, hieno mies), 1994
*Nekredebla ofri (Uskomattomia uhrauksia), 2000

## Premii
*Literaturo-premio statala en 1952, 1956, 1962, 1970, 1975 e 1983
*Premio Aleksis Kivi en 1967
*Dramat-autoro-premio statala en 1968
*Alternativa Finlandia-premio en 1989 e 1994
*Finlandia-premio 1994
Seltjarnarnes

**Seltjarnarnes** esas urbeto en Islando. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 2  km². Ol divenis urbo en 1947.

## Referi
Chinon

**Chinon** esas urbo en la regiono Centro-Valo di Loire, en Francia, departamento Indre-et-Loire. Segun la demografiala kontado di 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 39,02 km².

Ol esis nasko-loko di François Rabelais, ye fino di 15ma yarcento.
Maria Jotuni

**Maria Gustaava Jotuni** (1880 til 1943) esis Finlandana skriptisto.

**Dramati por teatri:**
:* *Vanha koti* (1910)
:* *Miehen kylkiluu* (1914)
:* *Savu-uhri* (1915)
:* *Kultainen vasikka* (1918)
:* *Tohvelisankarin rouva* (1924)
:* *Olen syyllinen* (1929)
:* *Kurdin prinssi* (1932)
:* *Klaus, Louhikon herra* (1946)

**[[Romano|Romani]]:**

:* *Arkielämää* (1909)
:* *Huojuva talo* (1963).

**Noveli:**
:* *Suhteita* (1905)
:* *Rakkautta* (1907)
:* *Kun on tunteet* (1913)
:* *Martinin rikos* (1914)
:* *Jussi ja Lassi* (1921)
:* *Tyttö ruusutarhassa* (1927)
Kuopio

**Kuopio** esas urbo en la regiono Norda Savonia, Finlando. Segun statistiki dil yaro 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 4326,35 km², di qui la duimo kovresas da foresto e 719,85 km² kovresas da aquo. Kuopio esas la 9ma maxim populoza urbo di Finlando.

Fondita en 1653, ol divenis urbo ye la 17ma di novembro 1775.
Giovanni Boccaccio

**Giovanni Boccaccio** (1313 til 1375) esis Italiana skriptisto e poeto de la Mezepoko, amiko del humanista poeto Francesco Petrarca. Ilua maxim konocata libro esas *[[Decameron]]*.
Rostock

**Rostock** esas la maxim populoza urbo di Germana stato Mecklenburg-Westala Pomerania. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 232,9 km².

La dato di lua fondado esas nekonocata. Dum la 11ma yarcento, Polabiana Slavi fondis kolonieto nomizita *Roztoc*, origino dil nomo Rostock, apud la rivero Warnow. En 1161 Valdemar la 1ma, rejo di Dania, incendiis ol. Pose, la regiono divenis kolonio di Germana komercisti. Dum Mezepoko Rostock divenis parto de Hanso-uniono.
Sammatti

**Sammatti** esis urbo en la provinco Sud-Finlando, en Finlando. Segun statistiki dil yaro 2008, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 85,06 km². La skriptisto Elias Lönnrot, kompilero di kalevala, naskis ibe.
Ernst Heinkel

**Ernst Heinkel** (1888 til 1958) esis Germana aeroplano-konstruktisto. Ilu projetis diversa milital avioni uzita da Nacional-Socialista Germania dum la Duesma mondomilito, exemple bombardaviono Heinkel He 111.
Heinkel He 111

**Heinkel He 111** esis la precipua Germana bombardoaviono uzita dum la batalio di Britania. Ol projetesis en la kompanio *Heinkel Flugzeugwerke*, dal injenioro e konstruktisto Ernst Heinkel. L'aviono flugis unesmafoye ye la 17ma di novembro 1934. On kalkulas ke entote  He-111 fabrikesis de 1935 til 1944.

Ol uzesis por transportar bombi en multa batalii de la duesma mondomilito ed anke por transportar torpedi dum batalii super l'Atlantiko e l'Arktiko. Lua maxima kapaceso di bombi esis  kg.

Lua maxima rapideso esis 400 km/h. Ol povis flugar admaxime  km kun lua kombustivo-tanki plena. La modelo modernigesis multafoye, ma ja esis obsoleta dum la finala batalii de la duesma mondomilito. Hispania recevis kelka exempleri en 1943, e la kompanio Hispana *Construcciones Aeronáuticas SA* produktis ol sub licenso, uzinte la nomo CASA 2.111, e motori *Merlin*, de Britaniana kompanio Rolls Royce.
Boeing 737

**Boeing 737** esas la maxim konstruktita ed uzita komercala aeroplano en tota mondo. Ol transportas plu kam 100 veheri - l'unesma modelo, 737-100, transportis 118 personi. La maxim nova modelo, 737-800, povas transportar 189 personi). Ula varianti transportas kargaji.

Boeing 737 Max havas mala posesala motori, situati tra avana de ali, produktita nestabila aviacado.
Ibrahim Baré Maïnassara

**Ibrahim Baré Maïnassara**, militisto e politikisto n. ye la 9ma di mayo 1949 til la 9ma di aprilo 1999 esis prezidanto di Nijer de 1996 til 1999, kande ilu asasinesis.

## Referi
Norda Maro

**Norda Maro** esas parto di Oceano Atlantiko inter Unionita Rejio, Norvegia, Dania, Germania, Nederlando, Belgia e Francia. Lua tota surfaco esas aproxime  km².
Latitudo

**Latitudo** indikas l'angulala valoro, en gradi, de ula loko de la Tero (o de altra planeto) til la lineo dil Equatoro. La latitudo extensas de 0° an la lineo dil Equatoro til 90° an la poli (90° N por Norda Polo e 90° S por Suda Polo).

Ultre l'Equatoro, altra importanti linei di latitudo esas:
* Arktika cirklo - 66° 33' 39" N
* Tropiko di Kankro - 23° 26' 21" N
* Tropiko di Kaprikorno - 23° 26' 21" S
* Antarktika cirklo - 66° 33' 39" S
Don Juan

**Don Juan** indikas ambe persono havinta reale existita e personego aparanta en multa fiktivajo-verki. 
La vera persono esis agnoskita da lua febla mori e lua femina konquestaji. Pos lua morto, lua vivo esas devenita mito qua uzesas multafoye por prizentar alegorii di sedukto ma anke di defio ad autoritato e loyaleso.
Ruhollah Khomeini

**Ruhollah Khomeini** (n. **Seyyed Ruhollah Mosavi Khomeini** ye la 27ma di mayo 1900 til la 3ma di junio 1989) esis Islamana kleriko de Iran e spiritala chefo di Islamana Revoluciono.
Heinrich Himmler

**Heinrich Luitpold Himmler** (1900 til 1945) esis Germaniana naziista militisto. Ilu suocidis ye la 23ma di mayo 1945 kande Britaniani enkarcerigis il.
Timo Sarpaneva

**Timo Tapani Sarpaneva** (1926 til 2006) esis Finlandana dizignisto. Sarpaneva esas internacionale valorata dizignisto e profesoro. Ilu konocesas maxim bone pro sua dizignado industriala.

Sarpaneva divenis grafikisto de Art-industriala lerneyo en 1948 e pos lo ilu laboris en Iittala-glasiferio kom chefa artisto. Lua unesma glaso-vari produktesis en 1952 por merkato. Internacionale ilu divenis konocata ganante Granda Prico en Milanoala Trienalo en 1954 pro lua kolekto di glaso-vari ed en 1957 pro l'arkitekturo expozala e pro lua artala ed omnadiala glaso-vari.

L'artala glaso-vari da Sarpaneva facinis mem dum la yari 1950a. Usana jurnalo *House Beautiful* nomizis *Orkideo* dal artisto kom la maxim bela varo en 1954. 

La signo di Iittala-glasiferio naskis en 1956. La marko esas tre simpla: dika e blanka i-litero en reda rondo. La marko esas trovebla en omna produkturo di Iittala-glasiferio. Sarpaneva uzis ruda surfaco en multa lua produkturo, en drinkajo-glasi, en *Festivo*-kandeliero, en botelo di *Finlandia*-vodko, edc.

Sarpaneva uzis anke altra materiaji, exemple texuro, ligno, plastiko, porcelano, stalo e fero. La marmito da Sarpaneva esas duranta klasikajo en la Finlandana koqueyo. La glasaro da Sarpaneva selektesis por uzo en nova oficala lojeyo di la prezidanto di Finlando en 1992. Lua lasta 15 yari Sarpaneva kreis granda staturi artala ek glaso, quin on expozas en multa galerii.

Timo Sarpaneva esis laureato kun Finlandia-medalio en 1958. Kom profesoro ilu nominizesis en 1976. En 1993 ilu premiizesis per premio dil Arto di Finlando. Ilu esis multafoye honorizita ank exter Finlando.

## Referi
Frederick Soddy

**Frederick Soddy** (1877 til 1956) esis Britaniana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1921.
Cambridge

**Cambridge** esas urbo en Anglia, famoza pro lua universitato. Ol esas la precipua urbo di la komtio Cambridgeshire, e distas cirkume 89 km norde de London. Segun la demografiala kontado di 2021, ol havis  habitanti Lua tota surfaco esas 40,7 km². Segun statistiki de 2007/8, l'universitato di Cambridge havis  studenti. Altra importanta universitato esas Anglia Ruskin, qua originis del anciena fakultato *Cambridge School of Art*, fondita en 1858. Anglia Ruskin divenis universitato en 1992.

Segun arkeologiala restaji, la regiono ja habitesis dum la Bronz-epoko e koloniigesis dum la Romana okupeso en Britania. Dum l'epoko Vikinga, ol divenis importanta komercala centro.

Cambridge esis importanta por invento di moderna futbalo: l'unesma reguli por ca sporto establisesis che l'universitato, en 1848. En 1951 Cambridge recevis stando di urbo.

## Referi
Percy Bysshe Shelley

**Percy Bysshe Shelley** (1792 til 1822) esis Britaniana poeto di Romantikismo, konsiderita un ek la precipua Britaniana poeti de la movado. Lua maxim konocita verki esas *Ozymandias*, *Ode to the West Wind* e *The Masque of Anarchy*. Ilu esis spozulo di Britaniana skriptisto Mary Shelley.

En 1816 en Suisia, ilu konocis Lord Byron, anke Angla poeto di Romantikismo, quo influis ilu. En 1818 ilu chanjis sua lojeyo ad Italia. Ilu mortis en 1822, kande lua batelo *Don Juan* sinkis inter Livorno e Lerici.
Jeanne Calment

**Jeanne Louise Calment**, n. ye la 21ma di februaro 1875 til la 4ma di agosto 1997, esis l'unesma kazo dokumentita pri homo evanta plu kam 121 yari. El naskis e mortis en Arles, Francia, e konocis Vincent van Gogh kande el evis 14 yari.
Jim Capaldi

**Jim Capaldi** (n. **Nicola James Capaldi** ye la 2ma di agosto 1944 til la 28ma di januaro 2005) esis Britaniana muzikisto, qua fondis la bando *[[Traffic (bando)|Traffic]]*, ed anke pleis kun Jimi Hendrix, George Harrison, Eric Clapton, ed altra muzikisti.
Friedrich Paulus

**Friedrich Wilhelm Ernst Paulus** (1890 til 1957) esis Germana marshalo qua komandis naziista armeo en la batalio di Stalingrad dum la duesma mondomilito. Ilu kaptesis ed arestesis da Sovietiani.
Raleigh, Mississippi

**Raleigh** esas mikra urbo e sideyo dil komtio Smith, en Mississippi, Usa. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti, kontre  habitanti en 2000. Lua tota surfaco esas 13,23 km², equivalanta a 5,11 mi², de qui nur 0,03 km² (0,01 mi²) esas aquo.

## Referi
Clifford Shull

**Clifford Glenwood Shull** (1915 til 2001) esis Usana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1994.
Charles Thomson Rees Wilson

**Charles Thomson Rees Wilson** (1869 til 1959) esis Skotiana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1927.
Julio Iglesias

**Julio Iglesias de la Cueva** (n. ye la 23ma di septembro 1943) esas notora Hispania kantisto, qua ja vendis plua kam 300 milion kopiuri.
Alejandro Sanz

**Alejandro Sanz** (n. **Alejandro Sánchez Pizarro** en 1968) esas Hispana kantisto.

## extera ligilo
* www.AlejandroSanz.ws
Joseph Barbera

**Joseph Roland Barbera** (1911 til 2006) esis Usana desegnisto qua kreis, kun William Hanna, la personaji *Tom & Jerry*, *The Flintstones*, ed altri.
Insuli Turks e Kaikos

Insuli **Turks e Kaikos** esas Britaniana transmara teritorio che Karibia, konsistanta ek la maxim granda insuli Kaikos, e la min granda insuli Turks, du grupi di tropikala insuli jacanta sud-este de Bahama e nord-este de Kuba e Hispaniola. Segun statistiki de  ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 948 km².

## Historio
Ante l'arivo di Europani, l'insuli habitesis da le Lukayi, qui havis la sama origino kam le Taíno, qui habitis altra regioni di Karibia. Ne savesas klare se Cristoforo Colombo vidis l'insuli, ma l'unesma Hispano qua vizitis li esis Juan Ponce de León, qua arivis en 1512. Pos kontakto kun Europani, le Lukayi decimacesis til sua kompleta desaparo cirkume la duimo dil 16ma yarcento, pro sklavigo e pro morbi portita dal Europani.

Dum la 16ma, 17ma e 18ma yarcenti, l'insuli kontrolesis unesme dal Hispani, pose dal Franci e fine dal Britaniani, ma nul ek ta povi establisis kolonio ibe.

En 1841, Hispana navo *Trouvadore* transportante sklavi sinkis en Est-Kaikos, un ek la maxim granda insuli dil arkipelago, e 192 sklavi transvivis. Sub Britaniana dominio, sklaveso esis nelegala, e sklavi liberigesis. Li divenis parto dil originala habitantaro dil insuli.

En 1873, l'insuli divenis parto di Jamaikana kolonio ed, ye la 4ma di julio 1959 ol divenis kolonio separita de Jamaika. Pos la nedependo di Jamaika en 1962, l'insuli divenis protektorato Britaniana.

## Geografio

La teritorio konsistas ek cirkume 40 insuli, de qui 8 habitesas. L'insuli dividesas en du grupi, separita da 35-kma stretajo: weste jacas insuli Kaikos, de qui 6 habitesas, ed este jacas insuli Turks, de qui nur 2 habitesas. La tereni esas basa, la suli esas povra e poke profunda. Ne existas fluvii o lagi en l'insuli, ma existas laguneti saloza. Vicina al insuli existas koralia rifi, qui esas atraktivi por turisti, ultre la plaji.

La vejetantaro esas precipue gramini, e kelka regioni kovresas da manglieri. Granda parto dil originala foresti di Grand Turk, Salt Cay e Sud-Kaikos (*South Caicos*) destruktesis dum l'epoko dil extraktado di salo. Existas abundanta varietato di arbori, nome fruktifanta, en Nord-Kaikos, ube ank existas la maxim granda kolonio di flamingi de la lando.

La klimato esas varma, e pro la basa altitudo dil insuli, la pluvo-quanto en l'arkipelago esas min granda kam en altra regioni di Karibia. Ol varias de 1000 mm til 1500 mm, koncentrata de mayo til oktobro, pluvoza sezono dil arkipelago. Ordinare, l'insuli frapesas da uragani.

## Ekonomio

Turks e Kaikos uzas Usana dolaro kom monetaro. La teritorio esas membro di Karibiana komunitato.

## Referi
Pilastro

**Pilastro** esas ornivo kom quadrata kolono kun bazo e kapitelo. Diverse kam kolono ne esas suportanta elemento.
Jens Stoltenberg

**Jens Stoltenberg** (n. 16 di marto 1959) ekonomikisto e politikisto, esis chefministro di Norvegia du foyi: de marto 2000 til oktobro 2001, e de 2005 til 2013 e Generala Sekretario di ONAT (2014-2024)
Karl Brandt (mediko)

**Karl Brandt** (1904 til 1948) esis la personala mediko di Adolf Hitler. Ilu konduktis experienci kun homi, ed esis la chefo dil eutanazio-programo de la Naziista Germania.

Pos la Duesma mondomilito ilu arestesis e judiciesis en la judicii di Nürnberg pro milito-krimini, e kondamnesis a mortopuniso. Ilu mortigesis per jibeto ye la 2ma di junio 1948.
Paolo Rossi

**Paolo Rossi** (n. ye la 23ma di septembro 1956) esas Italiana ex-futbalisto. Ilu helpis lua lando vinkar la Mondala Kupo di Futbalo di 1982.
Manikeismo

**Manikeismo** esas religio, nun desaparinta, du qua l'iniciinto esis Mezopotamiano Mani dum 3ma yarcento.

To esas sinkretismo inspirita da zoroastrimo, budismo e kristanismo qua luktis kontre ulo.

Per derivado e simpligo tendencoza di termo, on qualifikas nun di *manikeisma* penso od ago sen nuanco, mem simplacha, ube lo bon e lo mal esas klare definit ed aparta.
Western-filmo

**Western-filmo** (Angle *western film*) esas filmala subjenro di historiala cinematografuro definita da *American Film Institute* kom cinematografuri quin encenigo es Westal Usa ube la lego esas febla, ofte stranjero venas kun grava sekreto e rebel-aspekto. Il (rare: el) defensas su kontre mala intenco kun malico ed ofte ocidas la maligni.

## Spageti-filmi
To es Itala versioni dil jenro, el maxim famoza esas cinematografuri facita da Sergio Leone kun muziko da Ennio Morricone.
Vaporomashino

**Vaporomashino** esas omna tipo di mashino qua transformas l'energio dil expanso di vapori en movo. Ol developesis dum la 18ma yarcento komence da Denis Papin, e transformas termala energio en mekanikal o cinetikal energio. Vaporomashini esis esencala por krear la nomizita industriala revoluciono. Tamen, dum la komenco dil 20ma yarcento, ol suplantesis da turbini.

* Kaldiero varmigas aquo, komence kun ligno pose karbono.
* Vapor sub streno es sendata a extremajo di cilindro, tra sistemo di tir-kesto, apertanta o klozanta di lumi, shovanta stango ke ol es solidara.
* La stango es kunjuntanta a kuplo-bielo per rotaca asemblo, olu mem kunjuntanta a rado di inerteso, turnato sur axo.

Per esas uziva industriga, ica energio devas maxim ofte esas regulata por ke la rapideso di rotaca dependas nek hazardi di kalorifo, nek precipue di solicitata de povo en ekiro. James Watt inventas lore mecanismo del buli-regulato.

La maxim uzo di vaporomashino esis per vaporolokomotivo.

## Frua historio
Ye 14 di junio 1699 en London, Thomas Savery demonstris vaporomashino a la  ciencala instituto *Royal Society*. Il esis militara injenioro, ed en libera tempo experimentis pri mekaniko. La skopo di la vaporomashino esis formovar aquo de mineyi. La levanta povo venis de la kondensado di koldeskanta vaporo. La mashini havis problemi; kelka esis probata en mineyi, ma li ne funcionis sucesoze. La vapor-mashino developita en 1710 da Thomas Newcomen, ilqua utiligis idei di Savery, esis plu sucesoza.
Aviaco-roto

**Aviaco-roto** esas movanta maso, cirklatra o ne, forduktita per moviva forco en rotaciva movado, ke durigas lua movo per inercio pos halto di fortrano-sistemo. L'inercirado opozas su a lanso e la subita haltigo. Ulo regulozigas movo kreita da impulsi.
Petter Forsskål

**Petter Forsskål** (11ma di januaro 1732 til la 11ma di julio 1763) esis zoologiisto e botanikisto. Forsskål esis un ek l'unesma Finlandana ciencisti qua agnoskesis internacione.

## Yuneso e studio
Petter Forsskål naskis en familio di pastoro. Lua matro mortis kande Petter evis du yari. Dum la komenco dil yari 1740a la familio Forsskål kun nova matro translojis en Stockholm. Petter ne frequentis skolo ma lua patro docis a lu heme. La docado esis tre elementoza, pro ke Petter komencis studiar che l'Universitato di Stockholm lor evante 11 yari kun lua du olda fratuli.

Yuna Petter volis divenar pastoro kom lua patro esis. Pro to il studiis en Göttingen, Germania, orientala lingui, i.a. Hebrea linguo. Malgre il divenis interesata pri filozofio e protektis lua diserturo en 1756. Ilu retrovenis Suedia e prolongis studiar en Uppsala. Lua opinioni pri libereso di populani ne plezis la suportanti di chapelo-partisani, e lua diserturo ne aprobesis.

## Exkurso ad Arabia
Lore Dani organizis ciencala exkurso ad Arabia, e Forsskål joyante membreskis l' exkursantaro, kande on pregabas ilu partoprenar. La voyajo startis de København en januaro 1761. La grupo exploris Konstantinoplo, Egiptia e Saudi-Arabia. La sequanta yaro li navigis a Yemen, til Luheijja.

Forsskål esis la ciencisto e zoologiisto dil explorantaro. Lua tasko esis analizar lokala plantaro e notizar lia Araba-linguala nomi ed lia uzado. Anke la analizo pri la animalaro esis lua tasko. Forsskål esis tre apta por la laboro, pro ke il esabas aprentiso di Carl von Linné e lu savis l'Araba.

La exkurso esis ciencale sucesoza, ma tragedio por la partopreninti. La linguisto di la grupo, Dano F. C. von Haven, maladeskis pro malario e mortis en Moka ye la 25ma di mayo 1763. Ipsa Forsskål maladeskis en Taiz e lu mortis en urbeto di Yerim sur voyo a Sanaa ye la 11ma di julio. De Sanaa la exploristaro navigis ad India. Sur la navo mortis Suediana helpanto Berggren e Germana designisto Y. W. Baurenfeind. En Mumbai mortis Dana mediko C. C. Kramer. Nur Germana matematikisto e astronomo Carsten Niebuhr avanvoyajis tra Persia e Turkia ad Europa. Ilu arivis en København en novembro 1767, sep yari pos la departo.

## Valoro di Forsskål
La materiajo kolektita da Forsskål restis por la cienco. Niebuhr transportis plu kam dek kofregi de botanikala e zoologiala specimeni til Mumbai, e de ibe ol sendesis a l'Universitato di København. Nun la kolektajo botanikala konocesas kom *Herbarium Forsskålii*; la zoologiala materiajo jacas nun en zoologiala muzeo.

Niebuhr salvis anke la notizo-folieti da Forsskål. Ilu redaktis verki *Descriptiones animalium* e *Flora Ægyptiaco-Arabica* por imprimo en 1775. Sequantayare imprimesis pluse ilustrita verko *Icones rerum naturalium*.

La botanikisti e zoologiisti savas ankore la nomo di Petter Forsskål. Lua nomo trovesas en botanikala nomo-sistemo ed en zoologio lu esas konocata kom serchisto pri fishi, koralii e planktono.
Pablo Neruda

**Pablo Neruda** (n. **Ricardo Eliezer Neftalí Reyes Basoalto** en 1904 til 1973) esis Chiliana poeto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1971.

Lua patro opozis su ad l'intereso di Neruda pri skribado e literaturo, ma il recevis kurajigo de altri, note Gabriela Mistral. De 1921 til 1927 il studiis per divenar profesoro di Franca e skribis novelo sat erotika.
Isaac Bashevis Singer

**Isaac Bashevis Singer**, n. ye la 21ma di novembro 1902 til la 24ma di julio 1991, esis Usana skriptisto qua recevis Nobel-premio pri literaturo en 1978.
Douglas DC-8

**Douglas DC-8** esis aeroplano konstruktita dal Usana kompanio *Douglas Aircraft Company*. Ol povis transportar de 176 personi en ekonomikala klaso o 124 en la exekutiva klaso (en la versiono DC-8-32) til 259 personi (en la versiono DC-8-63CF).

DC-8 anke havis militala versiono - C-24 - uzita dal Usana mar-armeo.
Ido-konfero 1924

Quaresma Ido-konfero eventis depos 9ma til 12ma di agosto 1924 en Luxemburg, la chef-urbo di Luxemburgia. Preske 300 partoprenanti venis de cirkume 15 landi.  

La konfero apertesis grandioze en saturdio. Nemediate komencis la negociado. La debatinda aferi koncernis Ido relate skolo ed Ido relate radio.

En sundio esis meso e prediko per Ido en klostro-kirko dil Redemptist-ordeno. Posdimeze eventis oficala aceso di konferani che l'urbestro, ecelenco Dietrich. La dio finis, sen plusa negociado, per publika diserti da Idisti de diferanta landi. Tale Idisti demonstris l’apteso di la internaciona linguo e la desfacila komprenebleso mem por la ne-Idisti.

En lundio duris la negociado. On organizis anke exameno por la personi, qui volis havar la docero-diplomo de Ido-Akademio. La konfero finis en mardio.

Dum la konfero esis longa diskuti pri chanjar la simbolo di Ido, la Ido-stelo. Finfine la konfero decidis retenar la olda insigno. 

La centrala Ido-revuo Mondo evaluis la konfero en Luxemburg tre negative: *"Vu konkluzos ipse de mea raporti, ke mea generala impreso ne esis la maxim bona. Nula partopreno dil Lx. publiko e jurnalaro, tro poka kongresani, tro poka tempo por traktar ka maxim importanta questioni, ne sat bona preparo dil kongreso pro manko di nia centrala revuo, absenteso di kelka guideri, ex. [[Per Ahlberg|Ahlberg]] - omna to karakterizas la kongreso kom ne-sucesinta."* 

Kontree la organo di Suisiana Idisti Ido konstatis: "*La kongreso sucesis ecelante. Ye la quaresma foyo pruvesis, ke per Ido on ne povas nur komprenigar su skribe, ma anke parole.*" 

## Fonto
Ido-konfero 2004

Dum la tempo inter la 16ma e 23ma di julio 2004 eventis internaciona Ido-konfero en la repozeyo *Kosmos* apud la vilajo Puhivka proxime al Ukrainana chef-urbo Kiiv.

La konferon partoprenis Idisti de Belarusia, Ukraina, Germania, Nederlando, Chinia, Japonia, Britania, Lituania (Ukrainano mariajit a Lituaniano) e Polonia.
 
La Kiivana samideani aranjis omno ecelante. Li esis tre bona hosti, qui montris l' urbo, muzei ed altra (turistala) vidindaji. Li anke informis pri la problemi dil Ukrainana Idisti (kom movemento), la chanco di suceso di Ido, edc.

On specale deziras dankar Volodimir Hurtovenko, nefatigebla guidero, Janna Reunova, amikino qua konservis la biblioteko di la famoza Boris Aaronov, e qua kordiale gastigis vizitanti, e Mikaelo Linecki, bon-humora aranjinto di la hotelo e multa exkursi.

L' Idisti agreablege surprizesis dum solena inauguro dil Ido-konfero da vere bele kantanta infanto-koro, qua kantis Ido-kansoni ed altra kansoni, qui parte esis tradukita aden Ido. Esis oficala acepto en la Kultur-domo dil firmo "Artem" kun expozo pri la kolekturo di Ido-libri de Boris Aaronov, konservita da Janna Reunova, e pri "Interhelpo", qua, per Ido, fondis internaciona help-organizuro por laboristi en Kirgizia e Chekoslovakia.

La solena inauguro per l' inicio di Janna Reunova aranjesis e subvencionesis da la chefino di Janna, siorino Lyudmila Kozlova ye la nomo dil firmo "Vladimir Dovgan".

Pos la solena inauguro dil Ido-konfero Janna Reunova guidis la konferani a la tombo di Boris Aaronov. Li uzis l' okaziono por honorizar e konservar la memoro di la famoza Idisto pozar flori sur la tombo.

La konfero atraktis multa atenco, se nur ja pro bunta kolekturo de diversasorta Idisti, qui singladie Ido-babiladante trairis Kiiv.

Ye la konfero anke esis serioze parolata pri diversa temi koncernante l' Ido-movemento forme di Uniono di la Linguo Internaciona, Ido. On sucesis solvar multa problemi ed esperas balde prizentar la rezulti di la diskutita temi.

L' Idisti mem experiencis mariajo-festo qua organizesis en la sama hotelo, e konseque esis invitita tostar ye la saneso di la mariajiti ed ube l' Idisti montris danso-stili de diversa landi.
Jaroslav Seifert

**Jaroslav Seifert** (1901 til 1986) esas Cheka skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1984.