open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Agronomio

**Agronomio** (de l'Anciena Greka vorti ἀγρός *agrós* 'agro' + νόμος *nómos* 'legaro') esas la cienco qua studias e la teknologio qua developas tekniki pri l'uzo di planti por produktar nutrivi, kombustivi, fibri, e por obtenar nova tereni por l'agrokultivo pos drenado.

Agronomi studias, exemple, quale augmentar la produktiveso e la profito obtenebla de ula sulo, e la quanto di makronutrivi*, quale nitro, fosfo, kalio, kalcio, magnezo e sulvo, ed anke la quanto di mikronutrivi*, quale zinko e borono, existas en ol. La quanto di materio organika e la pH de la suli anke probesas en laboratorio, e la rezulti permisas konsilar korekte l'agrokultivisti pri quale facar por obtenar alta produktado.
Agro

**Agro** esas :
* Tereno sentekta e plata, limitizita por uzeso partikulara.
* Tereno por kultivado, ne cirkondata da muri.
William Edward Collinson

Dr **William Edward Collinson** (1889 til 1969) esis Britaniana linguisto eminenta e, de 1914 til 1954, profesoro di Germana che l'Universitato di Liverpool. Quale Edward Sapir e Otto Jespersen, ilu kunlaboris kun Alice Vanderbilt Morris a developar la programo inquesta dil International Auxiliary Language Association (IALA). Di 1936 a 1939, ilu direktis l'inquesti dil IALA. Sub Collinson, metodi di kolektar morfemi internaciona pruvatesis a Liverpool. Ezra Clark Stillman sucedis Collinson kom direktisto di inquesti.

Collinson esis membro dil Akademio di Esperanto.

## Referi
* Falk, Julia S. *Words without grammar: Linguists and the international language movement in the United States,* *Language and Communication*, 15(3): pp. 241-259. Pergamon, 1995.

## Extera ligilo
* University of Liverpool: Chairs
Akonito

**Akonito** esas genro di planti venenoza, ek la familio "ranunkulacei", di qui 331 speci esas konocata ed aceptata. Li existas precipue en montoza regioni de la norda misfero.

## Referi
Alciono

**Alciono** esas (mitol. Grekiala) (en l'epoki antiqua) l'alcedo, egardata kom ucelo qua facas sua nesto sur maro kalma, e (da la navigisti) kom ucelo bon-augura.
Daniela Mercury

**Daniela Mercury** (n **Daniela Mercuri de Almeida** ye la 28ma di julio 1965) esas Braziliana kantistino e kompozistino di *Axé*, *Samba-reggae* e populala Braziliana muziko. El anke esas muzikala produktistino.

Kande el evis 8 yari, el komencis recevar lecioni di danso, note baleto, jazo ed Afrikana dansi. Por influo de la muziko di Elis Regina, evanta 13 yari el decidis divenar kantistino. El komencis interpretar bossa nova e muziki de Gilberto Gil, Caetano Veloso e Chico Buarque. En 1981 el unesmafoye kantis en *Trio Elétrico* (kamiono kun granda fono-buxi, uzata en la karnavalo di Salvador. El mariajis injenioro Zalther Póvoas e havis du filii. Li divorciis en 2012, ed en 2013 Daniela mariajis jurnalistino Malu Verçosa.

## Kariero
De 1986 til 1988 el esis la precipua kantistino di la bando *Cheiro de Amor*. Dum la komenco di la yari 1990a el decidis komencar sola kariero. En 1991 el lansis lua unesma sucesoza fonografuro, *Swing da Cor*, kun Olodum. La sequanta yaro el lansis *O Canto da Cidade* da muzikal ateliero Sony Music. La CD vendis plu kam 2 milioni kopii en Brazilia.

La kariero di Daniela Mercury kreskis en Brazilia ed en exterlandi. Ye 1997 el ganis Grammy-premio por la vivanta versiono di albumo *Balé Mulato*. El esis la duesma Braziliana persono premiata kom ambasadero di UNICEF, l'unesma esis populala komediisto Renato Aragão. El anke esas ambasadero di UNAIDS ed UNESCO.

## Referi
Bobby Fischer

**Bobby Fischer**, oficiale **Robert James Fischer**, (1943 til 2008) esis la dek-ed-unesma shakoludo-championo de la mondo, vinkoza en la Mondala Championokonkurso di Shakoludo 1972. Il esas konsiderata un ek la maxim forta ludisti de omna tempo.

Dum ilua vivo, ilu facis diversa deklari kontre Judi, inkluzinte la nego di holokausto.

## Referi
Ambono

**Ambono** esas tribuno (petra, marmora) en la koreyo di la baziliki, de ube onu lektis laute epistolo o evangelio.
Antipirino

**Antipirino** esas medikamento obtenata de un ek la kompozanti di karbono, e qua kombatas febro e nevralgii.
Arkimandrito

**Arkimandrito** esas superioro di monakeyo unesmaklasa. Ta titulo esas uzata da Ortodoxi od orientala katoliki.
Soliedra

**Soliedra** esas vilajeto en la provinco Soria, regiono Kastilia e Leon, Hispania. Segun statistiki de 2020, ol havis 31 habitanti. Lua tota surfaco esas 19,48 km².
Berlanga de Duero

**Berlanga de Duero** esas vilajo en la provinco Soria, regiono Kastilia e Leon, Hispania. Ol havis 1.012 habitanti en 2010. Lua tota surfaco esas 220.18 km².
Velamazán

**Velamazán** esas vilajo en la provinco Soria, regiono Kastilia e Leon, Hispania. Segun statistiki por la yaro 2021, ol havis 72 habitanti. Lua tota surfaco esas 71,59 km².
Villar del Ala

**Villar del Ala**  esas vilajeto che provinco Soria, regiono Kastilia e Leon, Hispania. Segun statistiki por la yaro 2020, ol havis 49 habitanti. Lua tota surfaco esas 11,7 km².
Baskia

**Baskia** (Hispane: *País Vasco*, Baske: *Euskal Herria o Euskadi*) esas autonoma regiono di Hispania, anke judikata kom historiala nacioneso. Ol jacas norde-este de Hispana teritorio, apud Maro di Kantabria, an la frontiero kun Francia. Segun statistiki por 2024, ol havis  habitanti, de qui cirkume la duimo habitas la metropolala regiono di Bilbao. La tota surfaco dil autonoma regiono esas  km².

## Historio
Baskia habitesas kontinue depos paleolitiko, quale montras arkeologiala jaceyi trovita che groti Santimamiñe, Altxerri ed Ekain. Posible la regiono anke habitesis da Kelti, quale montras diversa metalal objekti trovita en Arrola, Malmasín o Bolumburu. Segun Claudius Ptolemaeus, ante l'arivo di Romani, Viscaya habitesis da Karitii ed Autrigoni, Álava da Autrigoni e Beroni, e Guipúzcoa habitesis da Varduli e Vaskoni. Historiisti ne savas l'exakta origini di ta populi.

De la falio di Romana imperio til cirkume yaro 1000, existas poka informi pri la historio di Baskia. Semblas ke nek l'invadi da Visigoti nek l'invadi da Mohamedani afektis Viscaya o Guipúzcoa, malgre ke posible lua litoro invadesis da Vikingi. On kredas ke Vikingi instalis kolonieto en la nuna Mundaca (*Mundaka*), e posible originis la heroala legendo pri Jaun Zuria, qua vinkis Asturiani ed establisis la frontieri di Baskia. On kredas ke pos Mohamedana invado, Álava e Viscaya divenis kontrolita da Asturiani.

## Geografio

## Videz anke
* Euskal Herria

## Referi
Brigham Young

**Brigham Young** esis la duesma prezidanto dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi e la unesma guberniestro dil teritorio Utah.
Galisiana linguo

**Galisiano** esas la Romana linguo tradicionale parolata en Galisia (regiono di nord-westa di Hispania), tale kam certa zoni westala di Asturia, di provinci di Leon e Zamora e tri vilaji di Extremadura. En Galisia lo havas la statuto di propra linguo, ed esas kooficala kun kastilano, oficala linguo di stato. Galisiano esas anke uzita per la Galisiana diasporo en altra regiono di Hispania, note en Katalunia, tale kam en altra regioni di mondo, specifika en Latin Amerika.

## Bibliografio
* Ferreiro Fernández, M. (1996): Gramática histórica galega I, Santiago de Compostela, Laiovento.
* Ferreiro Fernández, M. (1997): Gramática histórica galega II, Santiago de Compostela, Laiovento.
* Freixeiro Mato, X. R. (1998): Gramática da lingua galega I, Fonética e fonoloxía, Vigo, A Nosa Terra.
* Freixeiro Mato, X. R. (2000): Gramática da lingua galega II, Morfosintaxe, Vigo, A Nosa Terra.
* Freixeiro Mato, X. R. (2001): Gramática da lingua galega III, Semántica, Vigo, A Nosa Terra.
* Freixeiro Mato, X. R. (2003): Gramática da lingua galega IV, Gramática do texto, Vigo, A Nosa Terra.
* Freixeiro Mato, X. R. (2001): Manual de gramática galega, Vigo, A Nosa Terra.
* Hermida Gulías, C. (2004): Gramática práctica (Morfosintaxe), Santiago, Sotelo Blanco.
* Mesa prá Defensa del Gallego de Asturias e da Cultura da Comarca (1990): Normas ortográficas e morfolóxicas del galego de Asturias, Eilao, Mesa prá Defensa del Gallego de Asturias e da Cultura da Comarca.
* Regueira Fernández, X. L. (coord.) (1998): Os sons da lingua, Vigo, Xerais.
* Xove, Xosé e Álvarez, Rosario (2002): Gramática da lingua galega, Vigo, Ed. Galaxia.
Joseph Smith, Jr.

**Joseph Smith, Jr.** (1805 til 1844) esis la fondinto dil Eklezio di Iesu Kristo, nun nomata Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi.

## Biografio
### Viziono

La rilato dil "unesma viziono" skribesis da Joseph Smith Jr., en 1838 e publikigesis en la jurnalo *Times and Seasons*, en Nauvoo, Illinois, komence ye la 15ma di marto 1842.

Segun Joseph Smith, kande ilu evis 14 yari e vivis en Palmyra, Nova-York, Usa, Deo e sua Filio Iesu Kristo aparis ante ilu, e dicis:

Pos ta experienco, ilu probis parolar pri ca mesajo a irga persono qua fidis lu, o quan ilu antee probis konvertar, ma repulsis la konverto.

### Publikajo dil Libro di Mormon
Tri yari pose, ye la 21ma di septembro 1823, kande ilu evis 17 yari, Smith proklamis ke l'anjelo Moroni, aparis ante lu e dicis que ilu elektesis por restaurar l'eklezio di Iesu Kristo en la Tero e tradukar skribaji de antiqua populi (Libro di Mormon). La dokumento skribesis sur ora plaki da multa Amerikana profeti, e kompilesis da Mormon, patro di Moroni, plu kam mil yari ante l'aparo.

Segun Smith l'anjelo dicis ke, pro lua misiono, lua nomo divenus konocata en omna nacioni, sive bone, sive male.

### Morto
Pos la morto di Smith, la responsiveso pri guidar l'Eklezio transferesis nemediate a tale-nomizita Quorumo dil Dek e Du Apostoli, til ke Brigham Young elektesis kom la sucedinto di Joseph Smith kelka yari pose. Il aceptesis da kelka fideli, kontre ke altri preferis atendar ke Joseph Smith III esus adulta por sucedar lua patro. La sequanti di Young deklaris il kom prezidanto dil eklezio.

Tamen, ta konkurso produktis skismo, e du branchi aparis: l'Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi e la Kongregaciono di Kristo.

La grupo qua aceptis Young kom guidero foriris adweste en Usa, e lojeskis en la nuna stato Utah en 1847.

## Citajo
* Me deklaris a mea frati ke Libro di Mormon esas la maxim korekta ek omna libri sur la Tero, e la klozostono de nia religio.
Ateismo

**Ateismo**, kun larja signifiko, esas la refuzo pri kredar en l'existo di dei. Kun plu streta signifiko, ateismo esas partikulare la propoziciono ke dei ne existas. Maxim inkluzite, ateismo simple esas manko di kredo en l'existeso di dei.

Ateisti esas ordinare skeptika pri supernatural aserti pro manko di empirikal evidentaji. Ateisti ofrabis diversa racionoza e logikala bazi por ne kredar irga deo. Ti inkluzas la problemo pri malajo, l' argumento di ne-konciliebla reveladi, e l' argumento di ne-kredo.

La vorto ateismo venas de la Greka ἄθεος (atheos), literale "sen deo", ed aplikesis pejorative a ti qui refuzis la dei adorita dal majoritato di socio. Kun la difuzo di libera-penso, skeptikal inquesto, e la sequanta kresko di religiala kritiko, la signifiko di la vorto stretigesis. La unesma homi qui nomis su "ateisti" aparis dum la 18ma yarcento.

## Ateismo en socio
En multa loki esas (od olim esis) krimino publikigar l' ideo di ateismo. Exempli esus parolar o skribar ke deo ne existas. Multa nacioni ankore havas legi kontre ateismo. Tamen, hodie ateismo divenas plu ordinara. En ula landi quale la Unionita Rejio, Kanada, la Nederlando ed la USA esas legi qui protektas la yuri di ateisti por expresar su segun la Libereso di parolado. Lo signifikas ke ateisti havas la sama yuri sub la lego kam altri. Libereso di religio en internacionala lego e pakti inkluzas la libereso por ne sequar irga religio.

En ocidentala kulturo, on ofte supozas ke ateisti esas exkluzive ne-religioza o ne-spiritala. Tamen, ateismo anke havas signifikanta rolo en certena religial e spirital kredo-sistemi, quale Jainismo, Budismo, e Hinduismo. Jainism e kelka sorto di Budismo ne exhortas kredo ye dei, e Hinduismo egardas ateismo kom valida, ma desfacila por praktikar spiritale.

Pro ke la konceptaji pri ateismo varias, determinar la nombro di ateisti en la mondo hodie ne esas facila. Segun ula evaluo, preske 2,3% di la mondala populo nomizas su kom ateisti, dum ke plusa 11,9% deskribesas kom ne-religioza. Segun altra evaluo, la quanto di ipsa-raportita ateismo esas maxim granda en westala nacioni, quankam anke a tre variebla gradi—USA (4%), Italia (7%), Hispania (11%), Unionita Rejio (17%), Germania (20%), e Francia (32%).

## Ateismo en omnadiala vivo
En omnadiala vivo, multa homi definas naturala fenomeni sen-bezonar deo o dei. Li ne negas la existeso di un o plusa dei, li simple dicas ke ta existo ne importas. Dei ne donas skopo a vivo, nek olun influas, segun ita vidpunto.

Praktikal ateismo povas havar diferanta formi:

* Absenteso di religiala motivo—kredo deala ne motivizas moral ago, religial ago, o irg altra formo di ago;
* Aktiva exkluzo di la problemo di dei e religio de la intelektal okupado e praktikal ago;
* Indiferenteso—absenteso di intereso en la problemi di dei e religio; od
* Nekoncianteso di konceptajo di deo.

## Extera ligili

* pastafarian
Cirklo

**Cirklo** en geometrio esas parto de plano, di qua la limito esas kurvo klozita di qua omna punti distas egale de punto interna (centro); o plu simple: frontiero dil disko.
Mauá

**Mauá** esas urbo en Braziliana stato Sao Paulo. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti, kontre  habitanti en 2010. Lua tota surfaco esas 62,3 km².

Mauá kreesis ye la 8ma di decembro 1954 kande ol separesis de Santo André. La precipua ekonomial agado dil urbo esas industrio, note metalurgio e produkturi de petrolo. En la quartero Capuava jacas un refineyo di petrolo qua apartenas a Petrobras.
Listo pri chef-urbi di nacioni e teritorii

Yen listo pri **chef-urbi** di nacioni e nesuverena teritorii de la mondo.

## Teritorii nesuverena, o suverenesi total o partale neagnoskata

## Referi
Kastilia-La Mancha

**Kastilia-La Mancha** esas autonoma regiono di Hispania. Segun statistiki de 2024, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio

Existas importanta jaceyi arkeologiala de paleolitiko e de neolitiko en la regiono, nome proxim fluvii e riveri. Ante de 2000 aK, dum bronz-epoko, aparis tale nomizita "kulturo Las Motillas", qua konstruktis fortifikuri e sistemo por kolektar aquo subtera, probable stimulita da sikeso en la klimato.

Dum fer-epoko aparis tale nomizita "kulturo La Tène" en la nuna provinci Ciudad Real ed Albacete, qua influesis da Puniki-Feniciani e pose Greka kolonieri. Ante l'arivo di Romani, la regiono habitesis da du granda populi: Iberi, e Kelt-Iberi. Ta populi konstruktis kolonieti konocata kom *oppidum*. Dum la 2ma yarcento aK, Romani komencis militi por konquestar la regiono.

## Geografio
Kastilia-La Mancha jacas an la centro di Iberia. Ol reprezentas 15.7% de Hispana teritorio.

Tago, Guadiana e Guadalquivir esas lua precipua fluvii.
Euskal Herria

**Euskal Herria** esas teritorio ube esas parolata la Baskiana linguo.

Ol jacas inter Francia (nordo) e Hispania (sudo).
Alexander Gode

**Alexander Gottfried Friedrich Gode-von-Aesch**, Ph.D. (1906 til 1970), la precipua realigero di Interlingua, esis di origino Germana da lua patro, de la urbo hansala di Bremen, e Suisa da la matro, veninta di anciena familio borgezala Von Aesch, de vilajo en la Bernana proximeso.

Ilu docis Latinida lingui  e germano a l'universitati Columbia e Chicago e esis agema por interlingua de 1934.

Ilu redaktis libri di refero de 1943 til 1946, ed editis kun Ezra Clark Stillman la serio *Spanish at Sight*, *French at Sight* e *Portuguese at Sight*. Tradukis centi di artikli e kelka libri de plura lingui en Angla. Il editis en 1941 300 pagini pri *Natural Science in German Romanticism*, e fondis en 1946 l'editerio *Storm Publishers*, quan ilu jeris. Il esis la lasta direktisto di inquesto dil IALA de 1946, redaktisto dil *Interlingua-English Dictionary* (1951) e koskriptisto dil *Interlingua Grammar* (ensemble kun Hugh E. Blair, 1951). Pose il esis chefo di Interlingua-Fako di *Science Service* (1953—1967).

Skriptisto di multa edituri en Interlingua e Germano. Dum lua lasta yari ilu tradukis texti ciencala tra lua firmo *Interlingua Translations*. Koskriptisto di *Interlingua ye unesma vidado*, kreita sur la serio *...at Sight*.

Premiata kun i.a. *Harald Swanberg Distinguished Service Award* dil *American Medical Writers' Association* por kontributi bonega a revui medicinala e por rezumi en interlingua; anke premiata da la *Fédération Internationale des Traducteurs* por la laboro di traduktar edituri ciencala e la laboro por la profesiono di tradukteri. Kofondinto e unesma prezidanto dil Asociitaro Usana di Tradukteri (1960—1963). En lua honoro, ca organizuro konferas singlayare la **Medalio Alexander Gode ** "*por helpi eminenta por la profesiono tradukturi*".

Alexander Gode mortis ye la 10ma di agosto 1970 evante 63 yari.

## Referi

## Extera ligili
* Portreto di Alexander Gode
* Biografio en interlingua
Pastel de nata

***pastel de nata*** (pluralo: ***pastéis de nata***), o ***pastel de [[Santa Maria de Belém|Belém]]*** (pluralo: ***pastéis de Belém***) esas portugulana ovo-tarteto. Li trovesas ofte en Portugal, *Lusosfero — Brazilia, Angola, Mozambik, Kabo Verda, San-Tome e Principe, Guinea-Bissau, Estal Timor, Goa, e Makau — e landi kun signifikanta portugalana habitantari, nome Kanada, Australia, Luxemburgia, Usa, e Francia, inter altri.

## Historio
On kredas ke *pastéis de nata* kreesis ante 18ma yarcento da katolika monakini che Jerónimos-monakerio.  Portugalana monakerii developis multa dolca recepti per ovo-viteli, nam ov-albumeni bezonesis granda-quante e por starchar vesti, ed anke che viniferii, por netigar vini, exemple Oporto-vino, tale ke multa viteli sparesis. *Casa Pastéis de Belém* en Lisboa esis l'unesma venderio exter la monakerio di ca tarteti, ed ibe li nomesis *pastéis de Belém*, pro la nomo dil distrikto e sua famoza bakerio. Depos 1837, lokani iras ad-ibe por obtenar oli varme ek la forno, cinamizita e sukrizita. Ici esas tre populara, turisti vartante dum hori por komprar li.

La recepto recevis, dum generacioni, kelka modifiki da diversa *pastelarias* (kukerii) e *padarias* (bakerii) cirkum Portugal. 

Ol selektesis por reprezentar Portugal che la Café Europe-projeto dil Austriana prezidanteso dil Europana Uniono, lor Europa-Dio 2006.

## Galerio
Zac Efron

**Zachary David Alexander "Zac" Efron** (pronuncez: *zek-efron*; n. ye la 18ma di oktobro 1987) esas Usana cinem-aktoro, famoza por interpretar la personaji *Troy Bolton* (en la filmo *High School Musical*), *Mike O'Donnell* (en la filmo *17 Again*), e *Charlie St. Cloud* (en la filmo *Charlie St. Cloud*).
John Taylor

**John Taylor** (1808 til 1887) esis la triesma prezidanto dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi.
Nefi, filiulo de Lehi

**Nefi** esas personajo di la Libro di Mormon.

Li esis la quaresma filio di Lehi e Sariah e frato di Laman, Lemuel e Sam.
Duesma libro di Nefi

La **duesma libro di Nefi** esas tomo de la Libro di Mormon.

Segun Mormona tradiciono, ol skribesis da Nefi, filiulo de Lehi.
Libro di Omni

**Libro di Omni** esas tomo di Libro di Mormon. Segun Mormona religio, ca libro kovras du yarcenti de la historio di "Nefiti", de cirkume 323 aK til cirkume 130 aK.
Luxemburgiana linguo

**Luxemburgiana linguo** (en la Luxemburgiana: *Lëtzebuergesch*) apartenas a Germanala lingui. En la yaro 1984, Luxemburgiana divenis la triesma oficala linguo di Luxemburgia kune la Franca e la Germana. Pro to, ol developas su de Germanala dialekto a propra linguo.

Tamen, Luxemburgiana linguo ne esas oficala linguo dil Europana Uniono. En Luxemburgia la Luxemburgiana linguo uzesas ante omno quale parolata linguo, ma min multe quale skribita linguo. Che Luxemburgiana jurnalaro nur 10 procenti dil artikli skribesas per Luxemburgiana linguo. Malgre to la luxemburgiana linguo esas importanta parto di la Luxemburgiana identeso.

Luxemburgiana linguo esas linguale parenta a Germana dialekti de la regioni Trier e Saarland.
Libro di Mormon

**Libro di Mormon** esas verko (inter quar sakra libri) de Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi, Kongregaciono di Kristo ed alia branchi dil Movado di Lasta-Dia Santi (nune konocita kom mormonismo). La libro dicas esar traduko de la skribaji de santa homi de l'antiqua Amerika skribita simile a la Biblo.

Segun rakonto da Smith, ed anke segun la naraco di la libro, la Libro di Mormon  origine skribesis en altra nekonocata karakteri, nomizita "reformita Egiptiano" grabita en orea plaki. Smith alegis ke la lasta profeto a kontributar ad la libro, homo nomizita Moroni, enterigita en kolino en nuna Nova-York e pos retrovenis ad Tero ye 1827 kom anjelo, revelanta la loko di libro a Smith ed imperis lu ad tradukar e difuzar lo kom evidentajo di la restaureso du vera eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi. Libro di Mormon havas nombro di originala e distingiva doktrinala diskutado pri la falo di Adam ed Eve, la naturo di atonement*, eskatologio, redemto de fizikala e spiritala morto, e l'organizo di Lasta-Dia eklezio. L'esencala evento di la libro esas aparo di Iesu Kristo en Amerika kurte pos lua rivivigo. Libro di Mormon esas la frua di unika skribaji di Lasta-Dia Santi movemento, la konfesiono di qua kustume konsideras la texto ne nur santa skribajo ma anke historial arkivo di deala relati kun l'antiqua habitanti di Amerika.

Ol tradukesis da Joseph Smith, Jr.

## Nomo
L'origo dil nomo esas la lasta profeto ke skribis en la libro, nomizita Mormon, qua cirkume dil 390 d.C. resumus plura arkivi ke falis pri 2500 yari di historio.

## Divido
Ta Libro esas en multa tomi:
* Unesma libro di Nefi
* Duesma libro di Nefi
* Libro di Jacob
* Libro di Enos
* Libro di Jarom
* Libro di Omni
* Vorti di Mormon
* Libro di Alma
* Libro di Mosiah
* Libro di Helaman
* Triesma Nefi
* Quaresma Nefi
* Libro di Mormon (tomo)
* Libro di Ether
* Libro di Moroni

## Populi dil Libro di Mormon
La libro rakontas la historio de du granda populi, nomizita *Nefidi* e *Lamanidi*, qui vivis entre 600 a.K. e 421 d.K. Anke rakontas la historio di altra populo plu anciena, nomizita jaredidi. Ca populi transiris la mari ed arivis ad Usa. Lua originala kulturo esis hebrea kun Egiptian influo, quale lektesas en:

## Referi
Unesma libro di Nefi

**Unesma  libro di Nefi** esas tomo di Libro di Mormon.

Ol esis skribita da Nefi.

Ol parolas sur pri la historio de la familio de Lehi, antiqua profeto qua iris al dezerto kun lua familio e pri historio di Nefi.
Libro di Alma

La **Libro di Alma** esas tomo di Libro di Mormon. La kompleta titulo esas **La Libro di Alma: La Filiulo di Alma**. La titulo referas ad Alma la plu yuna, profeto e "chefa judiciisto" di la Nefidi. Ol esas la maxim granda tomo di la Libro di Mormon, kun 63 chapitri. Ol parolas pri la komencala 39 yari di la "regnado di la judiciisti", periodo en qua la Nefida naciono havis teokratiala regnado. On povas deskriptar olu kom tomo pri la historio di la Nefida naciono.
Libro di Moroni

**Libro di Moroni** esas tomo di Libro di Mormon.

## Promezo di Moroni
Ol aparas en chapitro 10, versi 4 e 5:
Ulrich von Hutten

**Ulrich von Hutten** (1488 til 1523) esis Germana poeto, kritikisto di katolik eklezio ed adheranto a Luteranismo.
Elisabeth Seitz

**Elisabeth Seitz** (nask. 14 di novembro 1993 en Heidelberg) esas Germaniana gimnastiskino.

Depos 2004 el esas membro di germana nacionala esquado di gimnastiko.

Elisabeth Seitz habitas en Altlußheim ed esas ankore skolanino di la Ludwig-Frank gimnazio en Mannheim. El esas gimnastiskino che la gimnastiko-klubo TG Mannheim.

## Sucesi
* 2010: Seitz ganis quar tituli che la germana championo di gimnastiko.
* 2011: El ganis la arjento-medalio en la gimnastiko europan championkonkurso en Berlin (Germania) 2011 en la quar-disciplini-konkurso.
* 2011: Elisabeth Seitz ganis la quar-disciplini konkurso e du utensilo-finali che la germana championkonkurso.
* 2011: En la mondala championkonkurso en Tokyo (Japonia) Elisabeth Seitz esis ye la 11esma rango en la quar-disciplini-konkurso e kun la germana esquado el finis la esquado-konkurso quale sisesma.

## Extera ligili
* Oficala ret-situo di Elisabeth Seitz
Fernando de Noronha

**Fernando de Noronha** esas arkipelago en Atlantiko qua apartenas a Brazilia e konsistas ek 26 insuli. Ol jacas ye la latitudo 3°51' Sude e longitudo 32°25' Weste, e distas 354 km este de Braziliana litoro, 360 km de Natal e 545 km nord-este de Recife.

Deskovrita dal Portugalani posible en 1502, l'arkipelago uzesis kom punisala kolonio de la 18ma yarcento til 1957, kande la karcero klozesis. De 1938 til 1945 l'arkipelago uzesis kom politikala karcero, e multa opozanti a la diktatoreso di Getúlio Vargas sendesis adibe. Nun l'arkipelago esas parto del stato Pernambuco. Lua precipua insulo anke nomizesas Fernando de Noronha, e havas entote 18,4 km² e 3.012 habitanti segun la demografiala kontado 2010. L'oceanala aqui vicina ol havas richa biodiverseso, kun multa speci di fishi e koralii nune protektata en la Nacionala Marala Parko di Fernando de Noronha.

## Geografio

L'arkipelago konsistas ek 26 insuli ed insuleti, e havas volkanal origino. La precipua insulo, anke nomizita Fernando de Noronha, okupas 91% ek la surfaco totala. L'altra insuli (Rata, Ilha do Meio, Sela Gineta, Rasa) ne havas habitanti. La nacionala parko nomizita *Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha* prezervas granda parto di lua teritorio de la homala okupado e protektas endemika speci. Proxim l'arkipelago on povas vidar delfini, sharki, tortugi qui ovifas en l'arkipelago, granda fishi e fisheti qui vivas meze la koralii.

La klimato dil insuli esas tropikala (*As*' segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun du sezoni, e mezavalora yarala temperaturo di 26°C. La pluvoza sezono iras de februaro til julio, esante aprilo la maxim pluvoza monato (290 mm). La humideso esas alta dum la yaro, e varias de 70% til 90%. Lua maxim alta monto esas *Morro do Pico*, kun 321 metri di altitudo. Ne existas importanta fluvii o mem fluveti permananta.

Turismo esas la precipua ekonomial agado del insulo. Granda nombro di turisti vizitas lua neta plaji kun klara aqui ube on povas vidar fishi. Por financar la konservo ambientala, singla viziteri mustas pagar "turistala taxo" kande vizitas l'arkipelago. La maro vicina al arkipelago esas "paradizo" praktikanti di plunjado - l'aquo posibligas vidado klara til 30 o mem 40 metri sub la surfaco - o surfado. L'aeroportuo dil insulo inauguresis en septembro 1942 dum la duesma mondomilito, e havas diala flugi a Recife e Natal.

Granda parto di lua habitantaro laboras en, od esas proprietanti di hoteleti o restorerii, o laboras kom guid-dukteri por turisti. Existas nur un bankeyo en Fernando de Noronha.

## Referi
Aragon

**Aragon** esas Hispana autonoma regiono. Lua chef-urbo esas Zaragoza.

**Bazala fakti pri Aragon.**
### Historio

La rejio Aragon formacesis en 1035. Ramiro la 1ma esis lua unesma rejulo. La nova rejio kreskis rapide, e konquestis teritorii sude. Huesca kaptesis en 1096 e Zaragoza en 1118.

En 1137 rejino Petronila de Aragon mariajis kun Ramon Berenguer la 4ma, komto de Barcelona. Lua filiulo, Alfonso la 2ma di Aragon heredis la du teritorii, e kreis la Krono di Aragon, qua duris til 1469 kande ol abolisesis, pos la mariajo inter Fernando la 2ma di Aragon e Isabel la 1ma di Kastilia, por formacar Hispania, quankam la titulo "rejo di Aragon" duris uzesir til 1714.

Aragon duris havar separita legaro til 1707, kande Felipe la 5ma invadis Aragon, e pos centraligis povo en Madrid e imperis l'uzo di Kastiliana linguo.

Dum la Hispana interna milito multa arnakiista komoni establisesis en Aragon. De 1937 til 1938, dum Hispana interna milito, eventis la batalio di Teruel en la regiono.

### Geografio

### Ekonomio

### Demografio
La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Zaragoza. Altra importanta urbi esas Huesca e Teruel.
Alice Morris Sturges

**Alice Morris Sturges** (1911 til 1986): El esis la filiino dil ambasadisto Usan a Bruxelles de 1933 a 1937, Dave Hennen Morris (1872 - 1944), e Alice Vanderbilt Morris (1874 - 1950), qua fondis IALA e developis interlingua. Alice Morris Sturges intereasbesas tre a la labori dil IALA. Pos la dissolvo di ca asociitaro, kun Alexander Gode e Henry Fischbach el fondis la Interlingua Institute di New York, dil qua el esis viceprezidanto.

Memorigilo en *Currero* n° 86/1986.
José Américo de Almeida

**José Américo de Almeida** (1887 til 1980) esis Braziliana skriptisto, advokato, profesoro di universitato e folkloristo. Il esis membro di Brazilian Akademio pri Literaturo.
Distrikti di provinco Soria

La provinco Soria konsistas ek 183 urbi, en grupi di 7 distrikti.

## Distrikti
### [[Distrikto Pinares]]

: Abejar, Cabrejas del Pinar, Casarejos, Covaleda, Cubilla, Duruelo de la Sierra, Herrera de Soria, Molinos de Duero, Montenegro de Cameros, Muriel de la Fuente, Muriel Viejo, Navaleno, Salduero, San Leonardo de Yagüe, Talveila, Vadillo, Vinuesa


### [[Distrikto Berlanga]]
: Arenillas,Barcones,Bayubas de Abajo, Bayubas de Arriba, Berlanga de Duero,Centenera de Andaluz,Fuentepinilla, Quintanas de Gormaz,Rello, Retortillo de Soria, La Riba de Escalote, Tajueco, Valderrodilla

### [[Distrikto Tierras Altas ed El Valle]]

: Aldealices, Almarza, Arévalo de la Sierra, Ausejo de la Sierra, Carrascosa de la Sierra, Castilfrío de la Sierra, Castilruiz, Cerbón, Cigudosa, El Royo, Estepa de San Juan, Fuentes de Magaña, Fuentestrún, La Póveda de Soria, Las Aldehuelas, Magaña, Oncala, Rebollar, Rollamienta, San Felices, San Pedro Manrique, Santa Cruz de Yanguas, Sotillo del Rincón, Suellacabras, Trévago, Valdeavellano de Tera, Valdegeña, Valdelagua del Cerro, Valdeprado, Valtajeros, Villar del Ala, Villar del Río, Vizmanos, Yanguas


### [[Tierras del Burgo|Comarca de Burgo de Osma]]

: Alcubilla de Avellaneda, Burgo de Osma, Caracena, Carrascosa de Abajo, Castillejo de Robledo, Espeja de San Marcelino, Espejón, Fresno de Caracena, Fuentearmegil, Fuentecambrón, Langa de Duero, Liceras, Miño de San Esteban, Montejo de Tiermes, Nafría de Ucero, Recuerda, San Esteban de Gormaz, Santa María de las Hoyas, Ucero, Valdemaluque, Villanueva de Gormaz


### [[Distrikto Soria]]

: Blacos, Calatañazor, Cidones, Cubo de la Solana, , Garray, Golmayo, Gormaz, Los Rábanos, Quintana Redonda, , Rioseco de Soria, Soria, , Tardelcuende, Torreblacos, Valdenebro, , Velilla de la Sierra, Villaciervos


### [[Distrikto Campo de Gómara]]

: Alconaba, Aldealafuente, Aldealpozo, Aldealseñor, Aldehuela de Periáñez, Aliud, Almajano, Almaluez, Almazul, Almenar de Soria,Arancón, Bliecos, Buberos, Buitrago, Cabrejas del Campo, Candilichera, Cañamaque, Carabantes, Cihuela, Ciria, Cirujales del Río, Deza, Fuentecantos, Fuentelmonge, Fuentelsaz de Soria, Gómara, Hinojosa del Campo, La Losilla, Los Villares de Soria,Monteagudo de las Vicarías, Narros, Pinilla del Campo, Portillo de Soria, Pozalmuro, Quiñonería, Renieblas, Reznos, Santa María de Huerta, Serón de Nágima, Tajahuerce, Tejado, Torlengua, Torrubia de Soria, Villar del Campo, Villaseca de Arciel


### [[Distrikto Moncayo]]

: Ágreda, Beratón, Borobia, Cueva de Ágreda, Dévanos, Matalebreras, Noviercas, Ólvega, Vozmediano


### [[Distrikto Almazán]]

: Adradas, Alentisque, Almazán,  Barca,  Borjabad, Caltojar,  Coscurita, Escobosa de Almazán, Frechilla de Almazán, Maján, Matamala de Almazán, Momblona, Morón de Almazán, Nepas, Nolay,  Soliedra, Taroda, Velamazán, Velilla de los Ajos, Viana de Duero


### [[Distrikto Medinaceli (Arcos de Jalón)]]

: Alcubilla de las Peñas, Alpanseque, Arcos de Jalón, Baraona, Medinaceli, Miño de Medinaceli, Santa María de Huerta, Villasayas, Yelo
Tierras Altas

**Tierras Altas** esas distrikto di provinco Soria, regiono Kastilia e Leon, en Hispania. Segun statistiki de 2024, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 695,88 km².

Lua teritorio apartenas a la baseno di fluvio Ebro.
Doktrino e Konvencioni

**Doktrino e Konvencioni** esas kanonala skribajo di Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi.

Ol skribesis da Joseph Smith, Jr.

## Historio
Ol kontenas multa informo pri l'organizado e guvernerio di Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi ed altra informi.

## Konvencioni
La seciono korespondanta al konvencioni titulas "Konvencioni e Komandi dil Sioro por la Serfi di Eklezio dil Lasta-Dia Santi", li havis entote 103 secioni konsiderita kom reveladi pri l'organizado dil eklezio. Ita 103 reveladi kontenas principi por la guvernerio dil eklezio, prenita dil reveladi donacita depos l'organizo dil Eklezio en 1830. Singla ek la 103 reveladi asignesis a unika seciono, ecepte la seciono 66 qua uzesis du foyi en l'unesma editado di Doktrino e Konvencioni.
Perlo di Granda Preco

**Perlo di Granda Preco** esas kolektajo di skribaji qui esas kanonala por Lasta-Dia Santi.

Ol konsistas ek:
* Libro di Moseo.
* Libro di Abrahamo.
* Joseph Smith - Mateo.
* Joseph Smith - Historio.

Ol esas selekto de temi kun valoro por lua relato di fido e teologio ad Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi.

## Libro di Moses
Ol esas kurta libro, en ok chapitri, qua Joseph Smith komencis ye junio 1830 ed en qua afirmis havar tradukita, kun povo di Deo, la skribaji di Moses di Biblo, agregante originala parti qua restis perdita dum yari. Equivalas a la komenco di Genezo e kontenas relato di kreado di mondo, la historio di Adam ed Eva, la vivo di Enoch, e kondicioni qui preparis Diluvio. 

## Libro di Abraham
Dum la komenco dil 19ma yarcento, Italian arkeologo Antonio Lebolo trovis kelka papiri en Egiptiana tombi. Kande ilu mortis, ilu lasis ol a Michael Chadler. Ipse expozis li en Usa en 1835. Joseph Smith kompris li helpita da membri dil Eklezio en Kirtland po $ dolari, ed ensemble kun Olver Cowdery e skriptisto W.W. Phelps, tradukis la literi e hieroglifi.

Ca historiala tradukuri di manuskriptis transformesis en fido-questiono. La skriptaji quin ilu prizentis, kontenas relato pri profeto Abraham. En poka chapitri, ol rakontas la decido di Abrahamo pri fugar de lia domo, lia vojayo ad Egiptia e diversa visioni qui li havis, inkluzite altra naraco dil kreado dil mondo e plano di salveso qui prizentesis a la spiritala filii di Deo en premortala vivo.

## Evangelio di Matheo segun Joseph Smith
Libro kun singla chapitro, ol esas parto dil interpreto di la Biblo segun Joseph Smith. Ol esas parto di Evangelio di Matheo, plu exakte de Matheo 23:39, e de chapitro 24. Ol kontenas traduko di Biblala texti facita da Joseph Smith.

Malgre ke filologo Jean-François Champollion deschifris Egiptiala hieroglifi en 1820, e publikigis la signifiko di Egiptiana skribaji en 1822, esas poke probabla ke Joseph Smith konocis la libro e konseque kontaktis lu por tradukar hieroglifi, tamen, traduko quan ilu facis dil Libro di Abraham devas esar komprenita segun religiala kuntexto. Judikata kom Profeto, Smith tradukis sub lua nomizita "divina dono". Konseque, la valideso di la traduko devas esar decidata da la kredanto, lasanta la tradukuri da Egiptologi, ube ol esas questiono di fido.

## Joseph Smith - Historio
Ol esas kolekturo di serio di testimonii e l'oficala historio di Joseph Smith, preparita e publikigita en la jurnalo *Times and Seasons*, en Nauvoo, Illinois, unesmafoye ye la 15ma di marto 1842.
Wilford Woodruff

**Wilford Woodruff** (1 di marto 1807 til 2 di septembro 1898) esis la quaresma prezidanto dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi.
FC Schalke 04

**FC Schalke 04** esas germana futbalo-klubo e sporto-klubo en la germana urbo Gelsenkirchen. Schalke esas la nomo di quartero en Gelsenkirchen. Pro to la klubo nomesas kun plena nomo *FC Gelsenkirchen-Schalke 04 e.V.* ed ofte uzesas nur la abreviuro *S04* por la klubo.

La klubo kreesis ye 4ma di mayo 1904. Schalke 04 esas tre sucesoza e populara futbalo-klubo en Germania. Lu havas cirkum 90 000 membri.

La kolori di la klubo esas blua-blanka. On anke nomesas la klubo "*le rejala-blua"*. La futbalo-stadio dil klubo havas la nomo *Veltins-areno* e havas loko por 61.673 spektanti (che internaciona ludi nur por 54.142).

La klubo anke havas departementi por basketbalo, handbalo, atletiko e tablo-teniso.

## La direktantaro di la klubo
* Direktantaro: Alexander Jobst, Peter Peters e Jochen Schneider
* Trenero: David Wagner (depos 2019)
* Kapitano di la esquado: Omar Mascarell

## Chefa trofei di la futbalo-esquado
* 1 UEFA-Kupo 1997
* 7 Germana championkonkursi 1934, 1935, 1937, 1939, 1940,1942, 1958
* 5 Germana Kupi 1937, 1972, 2001, 2002, 2011
* 1 Germana DFL-Ligo Kupo 2005

## Kelka famoza futbalisti qua ludis por ''FC Schalke 04''
* Ernst Kuzorra
* Stan Libuda
* Klaus Fischer
* Olaf Thon
* Tomasz Wałdoch
* Ebbe Sand
* Manuel Neuer
* Youri Mulder
* Jens Lehmann
* Erwin Kremers
* Helmut Kremers

## La stadii dil klubo
* Glückauf-Kampfbahn 1928-1973 havis kapaceso por 34.000 spektanti.
* Parkstadion 1973-2001 havis kapaceso por 70.600, desde nur ankore 62.004 spektanti.
* Veltins-Arena (til 2005 Arena auf Schalke) desde 2001 havas kapaceso por 61.673 spektanti.

## Extera ligili
* Oficala ret-situo di FC Schalke 04
Pierre Dac

**Pierre Dac** (1893 kom *André Isaac* til 1975) esis humuristo, konocita pro radio qua brodkastis en la Franca de London dum Duesma mondomilito.

## Citaji (en ''pensées'' en Presses Pocket)

Nulo esas ulatempe perdata tam permanas kelka kozo a trovar. 

Se alta qua povas klimar, voyo qua acensas esas nulo altra ke voyo qua decensas en senso inversa, e reciproke.

To esas qua dividas homaro qua multiplikas lu deskonkordi.

La regulo di plombo di sekreta servadi, en kazo di danjero, esas: pafar unesme, vizar seque e reflektar pose.

Dum la vivo, servas nulo tenar bona la rampo se ta esas shancelanta e la marchi di eskalero anke.

Ne esas pro ke en vintro on dicas "Klozas la pordo, facas kolda extere" ke facas min kolda extere kande la pordo esas klozita.

Se omnu qua kredas esar justa ne esas nejusta, la verajo ne esus fore.
Fidjiana Hindi-linguo

La **Fidjiana Hindi-linguo**, Indo-Europana linguo parolata da cirkume  personi en la mondo esas un ek la multa oficala lingui di Fidji. 

## Extera ligilo
* Etnnologue - Fiji Hindi
Kristo

**Kristo** (de la Greka Χριστός, "ho Christos") esas titulo donata a Iesu de Nazaret (Bethlehem - Ierusalem 30 d. C.) qua uzesas kom nomo.

La titulo esas *Mesio*, "nomizita Kristo". La titulo *Mesio* uzesis en la Libro di Daniel 9:25-26 od en predico pri "Sesenta Semani". La Hebrea nomo esas מָשִׁיחַ (Māšîaḥ) "mashiach" qua signifikas "uncionata". Ta nomo uzesas por Iesu en la psalmo 2:2 ube ol parolas pri reji e principi konsultanta kontre Deo e kontre sua "Uncionata", esanta to la signifiko dil nomo "Kristo".

## Kristo segun diferanta religii
### Kristo segun [[judaismo]]
La Judi tradicionale judikis Iesu kom un ek la nevera mesii qui aparis dum lia historio. Li vidas ilu quale un ek la maxim influinta super lua populo e, pro to, qua produktis la maxim granda domajo. Tamen, pro la doktrino pri l'arivo dil Mesio ne esar centrala por judaismo, la diskuto pri kande ilu arivus ne esas importanta por la judi.

Judaismo nultempe aceptis nulquanta predico ke la Kristani dicas ke atribuesas Iesu. Tamen interdiktas adorar ulu pro esar konsiderata kam idolatrio e la centrala kredo je judaismo esas l'absoluta uneso e singuleso di Deo.

Judala eskatologio indikas ke la veno di la Mesio akompanesos per serio di partikulara eventi qui ankore ne eventis:

* riveno di omna judi al Promisita Tero
* rikonstruktado dil Templo
* ero di paco e kompreno in qua "la konoco di Deo" plenos la Tero.

Judaismo dicas ke Iesu ne pocas esar kandidato por esar Mesio pro ke dum lua vivo eventis nulo ek ta eventi.

Existas kurento nomizita mesiala judaismo - ne aceptita da la tradiciala judaismo - qua subtenas ke Iesu esus la Mesio. Li ne kompartas la visiono di resta dil Judi ke dum lia vivo ne sucesis nulu dil eventi qui le judaisti kredas esar predicita en Biblio e dicas ke la mesiala predicaji kumplesas en Lua persono.

### Kristo segun kristanismo
Kristana religii kredas ke Deo manifestis su a la Judi en la persono di Iesu de Nazaret, 753 yari pos la fondo Roma. Por Kristani, Iesu esas filio di Deo en homala formo, e sub ca formo Kristo revelis su a la habitantaro di Israel.

### Kristo segun [[Islamo]]
En la Korano, Iesu ne esas filio di Deo. Por Mohamedani, lu esis profeto, ne esis uniko ed il ne esas filio di Deo, nam Deo esas uniko, e ne nek havas filii, nek povas asociesar ad altra dei.
Navara

**Navara** esas autonoma regiono di Hispania jacanta norde de la lando. Ol havas frontieri kun Franca regiono Nov Aquitania norde, Baskia weste, La Rioja ed Aragon sude ed este. Municipo Petilla de Aragón esas enklavo de Navara che teritorio di Aragon.

## Historio
Ante l'arivo di Romani, la regiono habitesis da Vaskoni (posible ancestri de nuna Baski) e Kelt-Iberi proxim nuna Tudela. Diversa geografi, exemple Plinius, Strabon e Ptolomeus, skribis pri Vaskoni, e mencionis l'urbi ube li vivis: Oiasso (Oiartzun/Irun), Itourissa (Espinal), Iacca (Jaca), Alaunoa (Alagón), Segia (Ejea), Cascantum (Cascante), Graccurris (Alfaro), Kalagorina (Calahorra), Andelos (Andión), Nemeturissa (Oteiza). L'unesma kontakto inter Vaskoni e Romani probable eventis dum la 2ma yarcento a.K. 

Pos fino di Romana imperio, Iberia okupesis dal Visigoti. Li fondis rejio en Toledo, e mantenis kontakto kun Vaskoni, qui recevabis poka influi de Romani. Fakte, la regiono nune konocita kom Navara strukturigesis pos Islamala invado en Iberia. La nordo di la regiono restis poka tempo sub kontrolo di Mohamedani e rapide organizesis kom Kristana rejio, kun administrala centro en Pamplona. Samatempe, Hispana nobelo Casius konvertis su al Islamo, e lua decendanti guvernis la sudo di la regiono.

Sub la regno di Sancho la 3ma, la rejio di Navara (en la nordo di nuna provinco) atingis lua maxima povo ed extenseso, ma pos lua morto ol perdis teritorii. En 1274, pos la morto di Henrike la 1ma di Navara lua filiino Joana la 1ma di Navara divenis rejino. Joana, pos mariajar Philippe la 4ma, divenis anke rejino di Francia, dum ke elua spozulo divenis rejulo Felipe la 1ma di Navara. L'unesma filiulo de li, Louis, komencis la dinastio Kapet en Navara.

La du rejii (Francia e Navara) restis en personala uniono til 1328, kande Charles la 4ma di Francia mortis sen decendanti. En Francia, nur la maskula decendanti povis esar rejo, ma ne en Navara. Do, Joana, filiino di Louis la 10ma di Francia e la 1ma di Navara, divenis rejino, kun titulo Joana la 2ma.

## Geografio
Malgre mikra, la geografio di Navara esas tre varianta. Norde, montaro Pirenei okupas plua kam la duimo dil teritorio, kontrastanta kun plani che valo di Ebro sude. Inter ca du regioni existas regiono kun mediacanta altitudi. La regiono havas diversa tipi di suli e roki.

## Lingui
En Navara parolesas du lingui: Hispana e Baska. La du esas oficala en Navara: la Hispana en omna teritorio e la Baskiana en la centro e la nordo dil autonoma regiono. Hispana esas la matrala linguo por 88,9% de la habitantaro, dum ke la Baskiana esas la matrala linguo por 7,0%. Dum recenta yari la parolanti di Baskiana augmentis meze la habitantaro.
Glosario di poker termi

**Glosario di poker termi**

## A

## B

**Brelano** esas grupo di tri ludokarti kun sama valoro.

## C

## D

## E

## F

## G

## H

## I

## J

## K

## L

## M

## N

## O

## P

## Q

## R

## S

## T

## U

## V

## W

## X

## Y

## Z
Kiran Annavarapu

**Kiran Annavarapu**  komencis lernar Ido dum somero dil yaro 2004. Il esas membro di la Linguala Komitato di ULI ed la proprietero di Parolez Ido, sociala reto Idala.
José de Espronceda

**José Ignacio Javier Oriol Encarnación de Espronceda y Delgado** (25 di marto 1808 til 23 di mayo 1842) esis Hispaniana poeto de romantik epoko.
Henry David Thoreau

**Henry David Thoreau**, n. **David Henry Thoreau** (1817 til 1862) esis Usan romantik skriptisto, historiisto e filozofo. Lua maxim konocata verki esas la libri *Walden* e *Civil Disobedience*. Li defensis l'aboliso di sklaveso en Usa.
Historio di eklezio (Joseph Smith)

***Historio di Eklezio*** esas mi-oficala historiala naraco pri la komenco di la Movado di Lasta-Dia Santi dum la vivo di lua fondinto, Joseph Smith. Ol larje konsistas ek la verki da Smith, interpolata per remarki da la sekretarii di Smith, da jurnalisti, e pos lua morto, da historisti del Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi.

Ta verko skribesis inter 1839 e 1856. Parto ek li publikigesis en la revui *Tempi* e *Sezoni*, ed en altra imprimuri del eklezio. Li pose publikigesis da B.H. Roberts kom parto di 7-voluma serio, l'unesma en 1902, sub la titulo *Historio dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi*.

## Extera ligili
* Historio dil Eklezio (Angla)
José Martiniano de Alencar

**José Martiniano de Alencar** (1829 til 1877) esis Brazilian advokato, politikisto ed skriptisto de unesma fazo di Braziliana Romantikismo. En 1856 il publikigis lia unesma romano en formo di folietono: *Cinco Minutos* ("kin minuti").

Ilu mortis en 1877 en Rio de Janeiro pro tuberkuloso.

## Verki
* *Cinco Minutos* (1856)
* *A Viuvinha* (1857)
* *O Guarani* (1857)
* *Lucíola* (1862)
* *Diva* (1864)
* *Iracema* (1865)
* *As Minas de Prata* (1865 — 1866)
* *O Gaúcho* (1870)
* *A Pata da Gazela* (1870)
* *O Tronco do Ipê* (1871)
* *A Guerra dos Mascates* (1871 — 1873)
* *Til* (1871)
* *Sonhos d'Ouro* (1872)
* *Alfarrábios* (1873)
* *Ubirajara* (1874)
* *O Sertanejo* (1875)
* *Senhora* (1875)
* *Encarnação* (1893 - pos lia morto)
George Gordon Byron

**George Gordon Byron, 6ma barono Byron**, maxim konocita kom **Lord Byron** (1788 til 1824) esis Britaniana skriptisto de romantik epoko. Ilu judikesas kom un ek la maxim importanta Britaniana poeti.

Lua vivo esis markizita da multa amoral aferi, granda debi ed un su-exilo. Ilu voyajis por kombatar Otomani dum la milito por la nedependo di Grekia. Pro to ilu judikesas kom nacionala heroo en Grekia.

Ilu mortis en 1824, pro febro aquirita en Messolonghi, Grekia. Inter lua maxim konocata poemi esas *She Walks in Beauty*, *When We Two Parted*, e *So, we'll go no more a roving*. La melankolio de lua poemi influis verki da Gustave Flaubert, Alexandr Pushkin, Álvares de Azevedo e, plu recente, Seamus Heaney.
Demografiala kontado

**Demografiala kontado** esas la procedo di enrejistro e kalkulo di informi pri la tota habitantaro di ula lando, e lua distributado tra la teritorio, lua distributado segun evo, sexuo, revenuo, edc. La skopo di demografiala kontadi esas obtenar informi pri la tota habitantaro di ula lando, por pose uzar en projeti di politiki sociala, establisar la quanto di reprezentanti elektebla po regioni, edc.

Demografiala kontado facesas de multa tempo, exemple dum Akemedida imperio en Persia, en antiqua Egiptia, en Biblial Israel, en kelka urbi di antiqua Grekia, en antiqua Roma, en Chinia e mem dum Inkao imperio. De la fino di la 19ma yarcento til nun, la maxim multa landi facas periodala kontadi, ordinare ye singla 10 yari, ma altri mem ye singla 5 yari. Nun, la skopo di demografiala kontato esas obtenar serio di informi qui posibligos produktar demografiala ed ekonomiala statistiki, exemple savar la demografiala kresko di tota regioni de la lando, la quanto di personi habila por votar, la quanto di personi qui povas pagar imposti, la quanto di infanti qui ne studias en skoli, la quanto di adulti qui ne savas lektar e skribar, la quanto di individui evoza, edc.
Kontado

**Kontado** povas signifikar:

* Demografiala kontado, por obtenar statistiki pri habitantaro
* kontado (ekonomio), por enrejistrar l'ekonomiala evoluciono di ula entraprezo od organizuro.
Inferno

**Inferno** esas:
* (mitologio) Che Homeros loko subsula, habitata da l'"ombri" di la mortinti, e di qua un regiono (Tartaro) esas rezervita por la maligni, ed altra (Elizeo) esas la lojeyo di la yusti.
* (religio) loko ube la damniti sufras (opoze a purgatorio ed a paradizo).
Interreto

**Interreto**, o simple la **reto**, nomesis komence "Internet" en l'angla linguo, esas sistemo di informatikala reti, acesebla da omni, quo transferas datumi segun la Interreta Protokolo e plura altra protokoli. Ol konsistas ek milioni di privata, publika, akademiala, komercala, e guvernala informatikala reti. Lo portas vasta serio di havaji di informi e servadi, quala la interligita retpagini e dokumenti di World Wide Web (WWW) e la substrukturo por sustenar reta posto.
Chamado

**Chamado** esas tambur-agar, trumpet-agar por avertar l'enemiko ke onu deziras parlementar o kapitulacar.
Unesma Viziono

Per Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi, **Unesma Viziono** esas l'aparo, dum la printempo 1820, di Deo la Patro e sua filio Iesu Kristo a Joseph Smith, Jr., lore evante 14 yari, en bosketo pose nomizita la * [[sakra bosketo]]*. Unesma Viziono esus l'evento qua markizis la komenco di ri-establiso dil Eklezio di Iesu Kristo en la mondo e livrado di pleneso di tempo en preparado di duesma veno di Iesu.