Statistiko

**Statistiko** esas cienco e praktiko dil produkto di informi de empirikala quantesala donaji. Ol fondesas sur la statistikala teorio quo es fako di aplikata matematiko. On povas ligar ol kun la decido-teorio.

## La statistikala demarsho

Omna statistikala studio apogas su sur totalo di specimeni formacata per multa individui pri qui on povas observar tipi.

En la statistikala demarsho, la statistikisto fixigas su hipotezo e determinas *seque* ka to akordas kun la fakti (realigata per la cifri). En revancho, la serchado di temo havas altra aceso di klasika statistikala metodi, fondesas sur la exameno di hipotezo fixigata a priora. Kontree, la serchado di temo probigar di agar emersar di hipotezi pose di kruda temo, hipotezo kelka-foye surprize per la experiencero.

## La aquiro di temo

Projecto (la plano di experienci)

### Kolekto di temo

La prima etapo es di realizar di mezuri. Ol pozas su lore la problemo di specimenajo : selekto de la totalo di specimeni a saldar (a larja senso : to povas esar specimeno di opiniono questionante di humi, ube la rekolio di roki per determinar la naturo di un tero en geologio), la dimensiono di la totalo di specimeni e sua reprezentita.

En la kazo la plu simpla, on facas *n* mezuri, ed on obtenas *n* valori (*x<sub>i</sub>).

=== Necerteso di mezuro ===

En [[fiziko]] ed en [[kemio]], on uzas ofte la lego di Student per determinar la necertesi (intervalo di fido) ; en ta domeni, sua utilo reduktas su ofte a multiplikar l'evaluero del difero-tipo per du o tri per havas l' aceptabla eroro. La [[kalkulo di eroro]] konstitucas ensemblo di kalkul-metodi permese di estimar la kalkuli sur di rezulti departo-punto di necerteso od erori sur la mezuri.

=== Trakte di temo ===

=== Grafikala ripresenti ===

La numerala valori di statistikala tipo repartisas su en <br /> <math>\mathbb{R}</math>, ol es bezonata de definar sua pozicioni.

En statistiko, on es generala koram di granda nombro di valori. Or, se l'integrala di ta valori formacas l' informeso, ol ne es komoda di manipuler multa centi vidar mili di cifri, nek di li tirar di konkluzi. Ol facas do kalkular kelka valori ke esas permesebla di analizar la temo : ta es la rolo di [[pozicion-kriteri]].

==== La mez-valoro ====

* L' aritmetika mez-valoro es la sumo di valori de la variano sur la nombro di individui : <math>\bar{X} = \frac{1}{n} \cdot \sum_{i = 1}^n x_i</math>
* La geometria mez-valoro es uzata en la studio di raporti, exemple en ekonomikala materio en la defino de certa nombri-indici. Ol koncernas 
nam di parametri di poziciono destinata a mezurar la relata varii di ensemblo di varianti di mem naturo o submisa a di komuna influesi (indico di precio o de produciono).
* mez-valoro quadratikala
* mez-valoro harmonikala.

==== La mediano ====

La mediano es la centrala valoro qua dividas la specimeno en du grupi kun la mesma quantesi: 50% supere e 50% sube.

La mediano povas havar altra valoro di la mez-valoro. En [[Francia]] la mediana salario es infra a mez-valora salario : havas multe di minimale e min di tre grosa salarii. Tamen, ol tiras la mez-valoro vers l'alto.
* quarali, dekali, percentala : La totalo di specimeni, ordinata en la krecenta ordino, povas esar divisata, en 4 quarali o en 10 dekali.

On parlus anke pri « percentala 90 » per indikar la valoro inclue la 90% de la totalo di specimeni. Tale, en totalo di specimeni de infanteto, un infanto do la dimensiono o la pezo es transe di percentala 90 o cis di percentala 10 devas esar l' objekto di aparta sequo.

=== Dispers-mezuro ===

* *'Disperso** o **extenso** es intervalo o interspaco inter maxim mikra e maxim granda valoro.
* **Variado''' : l'empirikala variado korektita \hat{\sigma}^2 por la quadrato di eskarto tipo (o variado) :\hat{\sigma}^2 = \frac{1}{n-1} \cdot \sum_{i = 1}^n (x_i - \bar{X})^2