open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1607

La yaro **1607** (MDCVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 607ma yaro di la duesma yarmilo, la 7ma yaro di la 17ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1600a. Kande 1607 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Azia]]
* En Japonia, Kunfuceismo divenas virogo en politiko e socio dum la dinastio Tokugawa.

### [[Nord-Amerika]]
* Unesma permananta habiteyo fondesas en Jamestown, Virginia. Chefo di kolonio John Smith kaptesas dal indijeni Powhatan, ma ilu liberigesas kande Pocahontas, filiino del indijena chefo peticionas.

## Naski
* 23ma di julio - Wenceslaus Hollar, Cheka graburisto (m. 1677)
* 26ma di septembro - Francesco Cairo, Italiana piktisto (m. 1665)
* 19ma di novembro - Erasmus Quellinus la yuna, Nederlandana piktisto (m. 1678)

## Morti
* 6ma di januaro - Guidobaldo del Monte, Italian astronomo e matematikisto (n. 1545)
* 22ma di septembro - Alessandro Allori, Italiana piktisto (n. 1535)
1609

La yaro **1609** (MDCIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 609ma yaro di la duesma yarmilo, la 9ma yaro di la 17ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 1600a. Kande 1609 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 25ma di agosto - Galileo Galilei prizentas l'unesma teleskopo en Venezia.
* En Italia, Galileo Galilei konfirmas ke la Suno esas la centro dil universo.
* Rejimo di Hispania relegas ad Afrika Moriski (Kristana konverteso di Mauri), qui judikesas kom neloyala. Moriski esas cirkume 500.000, ma duimo sucesas restar en la lando.
* Banko en Amsterdam, Nederlando, fondesas.
* Nederlandana komerco-societo di Estal Indii transportas unesma karguro de Chiniana teo ad Europa.

## Naski
* 18ma di marto - Rejulo Frederik la 3ma di Dania (m. 1670)

## Morti
* 15ma di julio - Annibale Carracci, Italiana piktisto (n. 1560)
* 6ma di agosto - Federico Zuccari, Italiana piktisto (n. c. 1541)
1610

La yaro **1610** (MDCX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 610ma yaro di la duesma yarmilo, la 10ma yaro di la 17ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 1610a. Kande 1610 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 7ma di januaro - Galileo Galilei deskovras luni di Jupitero.
* 13ma di januaro - Galileo Galilei deskovras la 4ma luno di Jupitero.
* 12ma di marto - Milito Polona-Rusa: Jacob de la Gardie komandas 5 mil Sueda-Finlandana soldati, qui ruptas asiejo di rebeli kontre Moskva, Rusia.
* 14ma di mayo - Rejulo Henri la 4ma di Francia asasinesas per kultelo da François Ravaillac, katolika extremisto. Homocido efektigas iraco kontre Jezuiti, qui opozis pacala politiko di rejo en exterlandal aferi. Louis la 13ma divenas rejulo.
* 29ma di julio - Ladislaus la 1ma divenas caro di Rusia.

### [[Nord-Amerika]]
* Henry Hudson exploras bayo Hudson, an la norda parto di Kanada.

### [[Central Amerika]]
* Volkano Momotombo eruptas e destruktas León, en la nuna Nikaragua.

## Naski
* 22ma di aprilo - Papo Alexander la 8ma (m. 1691)
* 10ma di decembro - Adriaen van Ostade, Nederlandana piktisto (m. 1685)
* Jan Asselijn, Nederlandana piktisto (m. 1652)

## Morti

* 14ma di mayo - Rejulo Henri la 4ma di Francia (n. 1553)
* 18ma di julio - Caravaggio, Italiana piktisto (n. 1573)
* 11ma di decembro - Adam Elsheimer, Germana piktisto (n. 1578)
1611

La yaro **1611** (MDCXI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 611ma yaro di la duesma yarmilo, la 11ma yaro di la 17ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 1610a. Kande 1611 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 30ma di oktobro - Gustaf la 2ma Adolf divenas rejo di Suedia.

### [[Nord-Amerika]]
* 22ma di junio - Dum revolto, maristi abandonas Henry Hudson, lua filiulo e sep plusa membri de la kruo en James-bayo, en nuna Kanada.

## Naski
* (baptita) 4ma di mayo - William Dobson, Angla piktisto (m. 1646)
* 16ma di mayo - Papo Inocentius la 11ma (m. 1689)
* Charles Alphonse du Fresnoy, Franca piktisto (m. 1668)
* (cirkume) Willem van de Velde la olda, Nederlandana piktisto (m. 1693)

## Morti
* januaro - Anton Möller, Germana piktisto (n. 1563)

* 30ma di oktobro - Rejulo Karl la 9ma di Suedia (n. 1550)
1615

La yaro **1615** (MDCXV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 615ma yaro di la duesma yarmilo, la 15ma yaro di la 17ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1610a. Kande 1615 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
* 13ma di novembro - L'urbo Cabo Frio ("kolda kabo") fondesas en Brazilia.

## Naski
* 3ma di februaro - Johannes Gezelius la olda, arkiepiskopo di Turku e profesoro (m. 1690)
* 13ma di marto - Papo Inocentius la 12ma (m. 1700)
* 5ma di novembro - Sultano Ibrahim la 1ma di Otoman imperio (m. 1648)
* Daniel Schultz, Polona piktisto (m. 1683)

## Morti
* 4ma di marto - Hans von Aachen, Germana piktisto (n. 1552)
1614

La yaro **1614** (MDCXIV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 614ma yaro di la duesma yarmilo, la 14ma yaro di la 17ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1610a. Kande 1614 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi

## Naski

## Morti
* 7ma di aprilo - El Greco, Hispana piktisto (n. 1541)
* (o 1613) Vicentzos Kornaros, Greka poeto (n. 1553)
1617

La yaro **1617** (MDCXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 617ma yaro di la duesma yarmilo, la 17ma yaro di la 17ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1610a. Kande 1617 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* Suedia e Rusia paktas pri paco. Suedia ganas la provinco Käkisalmi ed Ingermanlando.

## Naski
* 31 di decembro - Bartolomé Esteban Murillo, Hispana piktisto (m. 1682)

## Morti
* 11ma di februaro - Giovanni Antonio Magini, Italiana matematikisto (n. 1555)
* marto - Pocahontas, filiino dil indijena chefo *Powhatan* (n. c. 1596)
* 22ma di novembro - Sultano Ahmed la 1ma del Otoman Imperio (n. 1590)
1618

La yaro **1618** (MDCXVIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 618ma yaro di la duesma yarmilo, la 18ma yaro di la 17ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 1610a. Kande 1618 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 8ma di marto - Johannes Kepler deskovras lua triesma lego pri la movo di planeti.
* Opresita Protestanti de Bohemia ne longe toleras Katolika burokrati de Germana imperiestro Ferdinand la 2ma. Du burokrati esas jetita tra fenestro dil kastelo Hradcany. Tale komencas Triadek-yara milito en central Europa, til 1648.

### [[Otoman imperio]]
* 28ma di januaro - Osman la 2ma divenas imperiestro.
* 16ma di novembro - Ter-tremo kun forteso 6.5 che skalo di Richter frapas Hebei, Chinia.

## Naski
* 1ma di januaro - Bartolomé Esteban Murillo, Hispana piktisto (m. 1682)
* 13ma di aprilo - Roger de Bussy-Rabutin, Franca militisto e skriptisto (m. 1693)

## Morti
* 29ma di oktobro - Walter Raleigh, Angla politikisto ed explorero, senkapigita (n. c. 1554)
1619

La yaro **1619** (MDCXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 619ma yaro di la duesma yarmilo, la 19ma yaro di la 17ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 1610a. Kande 1619 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* Gábor Bethlen konquestas Hungaria de Turki, e Protestanti elektis ilu kom rejo. Il abdikos la trono favorante le Habsburg.

## Naski
* 24ma di februaro - Charles Le Brun, Franca piktisto (m. 1690)
* 24ma di mayo - Philips Wouwerman, Nederlandana piktisto (m. 1668)
* 29ma di agosto - Jean-Baptiste Colbert, Franca politikisto (m. 1683)
* 3ma di novembro - Willem Kalf, Nederlandana piktisto (m. 1693)

## Morti
* 13ma di novembro - Ludovico Carracci, Italiana piktisto (n. 1555)
1622

La yaro **1622** (MDCXXII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 622ma yaro di la duesma yarmilo, la 22ma yaro di la 17ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 1620a. Kande 1622 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 8ma di februaro - Rejulo James la 1ma di Anglia dissolvas Angla parlamento.

### [[Azia]]
* 22ma di aprilo - Trupi Angla e Persa kaptas stretajo di Hormuz de Portugalani.
* 20ma di mayo - Sultano Osman la 2ma di Otoman imperio strangulesas da janichari, qui revoltis pos deskovrar ke ilu intencis diminutar lia povo.
* 24ma di julio - Nederlandani atakas Makau, ma ekpulsesas dal Portugalani.
* En Nagasaki, Japonia, 55 Kristani krucagesas. Preske omna relati kun extera mondo ruptesas e Japoniani interdiktesas voyajar exter la lando. Japoniani qui havas relato kun exterlandani brulesas vivante. La konstrukto di bateli qui povus navigar longe proskriptesas.

### [[Afrika]]
* 18ma di decembro - Portugalana trupi vinkas la decidigiva batalio di Mbumbi kontre Rejio Kongo, en la nuna Angola.

### [[Nord-Amerika]]
* 6ma di septembro - Hispana galiono *[[Nuestra Señora de Atocha]]* naufrajas proxim Key West, Florida.
* Koloniani ed aborijeni kombatas unesmafoye en Virginia.

## Naski
* 14ma di januaro - Jean-Baptiste Poquelin, alias Molière, Franca skriptisto (m. 1673)
* 4ma di mayo - Juan de Valdés Leal, Hispana piktisto (m. 1690)
* 8ma di novembro - Rejulo Karl la 10ma Gustaf di Suedia (m. 1660)
* Francisco de Herrera la yuna, Hispana piktisto (m. 1685)

## Morti
1624

La yaro **1624** (MDCXXIV per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye lundio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 624ma yaro di la duesma yarmilo, la 24ma yaro di la 17ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1620a. Kande 1624 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 24ma di mayo - Oslo destruktesas da fairo.
* 13ma di agosto - Kardinalo Richelieu divenas chefministro di Francia, til 1642. Ilu plufortigos la povo dil rejo ed igos Francia kom povo en Europa.
* Papo Gregorius la 15ma imperas la brulo di biblo tradukita a la Germana da Martin Luther.
* Unesma Palaco di Versailles, en Paris, konstruktesas.

### [[Azia]]
* 14ma di januaro - Pos 90-yara okupo dal Otomani, dinastio Safavid rikaptas Bagdad.

### [[Afrika]]
* En Angola, fratiino rejo di Ndonga, Nzinga, divenas nova regnanto, til 1663. Milito inter aborijeni e Portugalani komencas, kande Nzinga ne provizas suficanta sklavi por sendar a Brazilia.

## Naski

## Morti
* 21ma di februaro - Dirck van Baburen, Nederlandana piktisto (n. c. 1595)
* 17ma di novembro - Jakob Böhme, Germana mistiko (n. 1575)
1625

La yaro **1625** (MDCXXV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 625ma yaro di la duesma yarmilo, la 25ma yaro di la 17ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1620a. Kande 1625 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.
## Eventi
### [[Europa]]
* Nederlandana Hugo Grotius publikigas libro *De Jure Belli ac Pacis*, bazala verko pri internaciona yuro.

### [[Central Amerika]]
* Unesma Angla koloniisti desembarkas en Barbados.

## Naski
* 8ma di junio - Giovanni Domenico Cassini, Italiana-Franca astronomo (m. 1712)
* 20ma di novembro - Paulus Potter, Nederlandana piktisto (m. 1654)

## Morti
* 13ma di januaro - Jan Brueghel la olda, Flandriana piktisto (n. 1568)
* 27ma di marto - Rejulo James la 1ma di Anglia (n. 1566)
* 16ma di novembro - Sofonisba Anguissola, Italiana piktistino (n. c. 1532)
* Willem Schouten, Nederlandana navigisto (n. c. 1567)
1626

La yaro **1626** (MDCXXVI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 626ma yaro di la duesma yarmilo, la 26ma yaro di la 17ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 1620a. Kande 1626 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Nord-Amerika]]
* 24ma di mayo - Nederlandana Peter Minuit kompras po 60 guldeni l'insulo Manhattan de la lokala indijeni.

### [[Sud-Amerika]]
* Franci lojeskas en Cayenne sur l'insulo dil Diablo, apud Franca Guyana.

## Naski
* 18ma di februaro - Francesco Redi, Italiana biologo e mediko (m. 1697)
* 4ma di oktobro - Richard Cromwell, Angla politikisto (m. 1712)
* 18ma di decembro - Rejino Kristina di Suedia (m. 1689)
* Andrea Guarneri, Italiana konstruktisto di violini (m. 1698)

## Morti
* 9ma di aprilo - Sinioro Francis Bacon, Angla filozofo (n. 1561)
* 30ma di oktobro - Willebrord Snellius, Nederlandan astronomo e matematikisto (n. 1580)
1627

La yaro **1627** (MDCXXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 627ma yaro di la duesma yarmilo, la 27ma yaro di la 17ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1620a. Kande 1627 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.
## Eventi
### [[Europa]]
* Katoliki siejas Hugenoti en La Rochelle, westa rivo di Francia.

### [[Azia]]
* Mandjuriani konquestas Korea, qua divenos vasalo-stato.

## Naski
* 25ma di januaro - Robert Boyle, Britaniana ciencisto e filozofo (m. 1691)

## Morti
* 23ma di mayo Luís de Góngora, Hispana skriptisto (n. 1561)
1628

La yaro **1628** (MDCXXVIII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye saturdio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 628ma yaro di la duesma yarmilo, la 28ma yaro di la 17ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 1620a. Kande 1628 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Azia]]
* Burma divergas a mikra stati.
* Shah Jahan divenas regnanto dil imperio Mughal, en Agra.

### [[Europa]]
* Angla parlamento diminutas rejala povo per lego “Petition of Rights”.

## Naski
* 12ma di januaro - Charles Perrault, Franca skriptisto (m. 1703)	
* 10ma di marto - Marcello Malpighi, Italiana mediko (m. 1694)
* 10ma di marto - François Girardon, Franca skultisto (m. 1715)

## Morti
* Matteo Perez d'Aleccio, Italiana piktisto (n. c. 1545)
1621

La yaro **1621** (MDCXXI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 621ma yaro di la duesma yarmilo, la 21ma yaro di la 17ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 1620a. Kande 1621 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 9ma di februaro - Gregorius la 15ma divenas papo.
* 3ma di junio - Kompanio Nederlandana dil Westal Indii fondesas en Amsterdam.
* 24ma di septembro (od ante) - En London, Anglia, publikigesas unesma novajo-jurnalo, nomizita *Corante, o novaji de Italia, Germania, Hungaria, Hispania e Francia*.

### [[Sud-Amerika]]
* La guvernerio di Nederlando transferas kontrolo sur Essequibo a la Kompanio Nederlandana dil Westal Indii.

## Naski
* 8ma di julio - Jean de La Fontaine, Franca skriptisto (m. 1695)
* 19ma di agosto - Gerbrand van den Eeckhout, Nederlandana piktisto (m. 1674)

## Morti

* 28ma di januaro - Papo Paulus la 5ma (n. 1550)
* 31ma di marto - Rejulo Felipe la 3ma di Hispania (n. 1578)
* 1ma di aprilo - Cristofano Allori, Italiana piktisto (n. 1577)
* Louis de Caullery, Flandriana piktisto (n. 1580)
* Ambrosius Bosschaert, Nederlandana piktisto (n. 1573)
Yari 1620a

La **yari 1620a** de la 17ma yarcento duris de la 1ma di januaro 1620 til la 31ma di decembro 1629. Dum la yari 1620ma eventis, inter altri:

## [[Europa]]
* En Anglia, William Harvey deskovras sistemo di cirkulanta sango.

## [[Azia]]
* Nederlandani aquiras monopolo pri la komerco di spici Moluki ed Indonezia.
* Japonia pokope izolas su de extera mondo.
1630

La yaro **1630** (MDCXXX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 630ma yaro di la duesma yarmilo, la 30ma yaro di la 17ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 1630a. Kande 1630 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* Epidemio di bubono-pesto qua komencis l'antea yaro duras devastar Italia.

### [[Nord-Amerika]]
* 7ma di septembro - Boston fondesas dal puritani.

## Naski
* 29ma di mayo - Rejulo Charles la 2ma di Anglia (m. 1685)
* 14ma di oktobro - Sophia de Palatenio, Germana nobelino (m. 1714)
* 28ma di decembro - Ludolf Bakhuizen, Nederlandana piktisto (m. 1708)

## Morti
* 15ma di novembro - Johannes Kepler, Germana astronomo (n. 1571)
Yari 1630a

La **yari 1630a** di la 17ma yarcento duris de la 1ma di januaro 1630 til la 31ma di decembro 1639. Dum la yari 1630a eventis, inter altri:

## [[Europa]]
* 1630 - Milito di Triadek Yari: Suedi kaptas Stettin.
* 1630 - Milito di Triadek Yari: Suedia e la dukio Pomerania federas, per tale nomizita "pakto di Stettin".
* 1631 - Milito di Triadek Yari: ye la 13ma di aprilo ca yaro, Gustaf la 2ma Adolf di Suedia vinkas trupi de Santa Romana Imperio proxim Frankfurt an der Oder.
* 1631 - Ye la 16ma di decembro Vezuvio eruptas, unesmafoye pos multa yarcenti.
* En Germania folieti blamas tabako-fumado, quo expansis su en lando kun Nederlandana korpi.
* En Francia esas permisata vendar tabako nur en apoteko depos 1635. Recepto de mediko divenas obligema.
* Charles la 1ma di Anglia probas regnar sen parlamento de 1629 til 1640.

## [[Azia]]
* Cezaro Zhong Zhen di Chinia esas interesata nur da karpentado e transferas regnal aferi al eunuko Wei Zhong Xian. L'imperio di la dinastio Ming dekadas, e la habitantaro revoltas.

## [[Sud-Amerika]]
* 1630 - Angli komencas koloniigo di Paramaribo, nun en Surinam.
* 1631 - Ye la 12ma di septembro eventas tale nomizita "batalio di Abrolhos", kande Hispana floto vinkas Nederlandani proxim la litoro di Brazilia.

## Referi
1631

La yaro **1631** (MDCXXXI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 631ma yaro di la duesma yarmilo, la 31ma yaro di la 17ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 1630a. Kande 1631 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 23ma di januaro - Milito di Triadek Yari: Suedia e Francia signatas tale nomizita "kontrato di Bärwalde". Francia spensas Sueda invado norde de Germania.
* 20ma di mayo - Milito di Triadek Yari: Pos du-monata siejo, Imperial Armeo komandida da Johann t'Serclaes Graf von Tilly, marshalo e komandero dil Katolika Ligo, asaltas Magdeburg, e masakras plu kam 20 mil personi. La devasto plufortigas l'opozo da Protestantaro. Gustaf la 2ma Adolf unionas su a Protestanti e recevas helpo de Francia.
* 30ma di mayo - *Gazette de France*, pose *La Gazette*, l'unesma moderna jurnalo, publikigesas unesmafoye en Francia.
* 16ma di julio - Trupi komandita da Gustaf la 2ma Adolf kaptas Würzburg e haltigas judicio di personi pri sorcado.
* 17ma di decembro - Milito di Triadek Yari: Imperial Armeo komandita da Tilly vinkesas decidigive da Gustaf la 2ma Adolf, febliganta l'armeo de Santa Romana imperio.
* 16ma di decembro - Volkano Vesuvio eruptas en Italia, e 4.000 homi perisas.

## Naski
* 8ma di aprilo - Cornelis de Heem, Nederlandana piktisto (m. 1695)

## Morti

## Referi
1632

La yaro **1632** (MDCXXXII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye jovdio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 632ma yaro di la duesma yarmilo, la 32ma yaro di la 17ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 1630a. Kande 1632 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 6ma di novembro - Kristina divenas rejino di Suedia.
* En Estonia, l'universitato di Tartu fondesas.

### [[Azia]]
* En India Shah Jahan konstruktigas ek marmoro mauzoleo por sua mortinta spozino Mumtaz Mahal. La mauzoleo Taj Mahal nur kompleteskos en 1648, pos longa laboro.

## Naski
* 28ma di novembro - Jean-Baptiste Lully, Franc-Italiana kompozisto (m. 1687)
* 29ma di agosto - John Locke, Angla filozofo (m. 1704)
* 20ma di oktobro - Christopher Wren, Angla arkitekto (m. 1723)
* 24ma di oktobro - Antonie van Leeuwenhoek, Nederlandana komercisto e ciencisto (m. 1723)
* 31ma di oktobro - Johannes Vermeer, Nederlandana piktisto (m. 1675)
* 24ma di novembro - Benedictus de Spinoza (Baruch Spinoza), Nederlandana filozofo (m. 1677)

## Morti
* 30ma di aprilo - Rejulo Sigismund la 3ma Vasa di Polonia-Lituania e Suedia (n. 1566)
* 16ma di novembro - Gustaf la 2ma Adolf, rejo di Suedia, dum kombato en Lützen (n. 1594)
1633

La yaro **1633** (MDCXXXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 633ma yaro di la 2ma yarmilo, la 33ma yaro di la 17ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1630a. Kande 1633 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario.

## Eventi
### [[Europa]]
* 12ma di aprilo - Galileo Galilei kondamnesas pri herezio.
* 18ma di junio - Charles la 1ma di Anglia kronizesas rejulo di Skotia.
* 8ma di julio - Milito di triadek yari: che batalio di Oldendorf, Suedi vinkas Santa Romana imperio proxim urbeto Hessisch Oldendorf.

## Naski
* 8ma di septembro - Rejulo Ferdinand la 4ma di Hungaria (m. 1654)
* 14ma di oktobro - Rejulo James la 2ma di Anglia (m. 1701)

## Morti

## Referi
1635

La yaro **1635** (MDCXXXV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 635ma yaro di la duesma yarmilo, la 35ma yaro di la 17ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1630a. Kande 1635 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* Dum la Milito di Triadek Yari, Francia deklaras milito kontre Habsburga Hispana imperio.

### [[Azia]]
* La kampanio di Nederlandani kontre aborijeni de Taiwan komencas.

## Naski
* 18ma di julio - Robert Hooke, Angla ciencisto (m. 1703)

## Morti
* Samuel de Champlain, Franca explorero, "patro" di Kanada (n. 1567)
* 27ma di agosto - Lope de Vega, Hispana skriptisto (n. 1562)
1636

La yaro **1636** (MDCXXXVI per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye mardio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 636ma yaro di la duesma yarmilo, la 36ma yaro di la 17ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 1630a. Kande 1636 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Azia]]
* Shoguno Iyemicu Togukawa klozas pordi por exterlandani. Total izoleso di Japonia duros til la 19ma yarcento.

### [[Nord-Amerika]]
* En Massachusetts fondesas universitato Harvard, l'unesma universitato en nord-Amerika.

## Naski
* 23ma di decembro - Gregório de Matos Guerra, Braziliana skriptisto e poeto (m. 1696)

## Morti
* 9ma di decembro - Giovanni da San Giovanni, Italiana piktisto (n. 1592)
1639

La yaro **1639** (MDCXXXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 639ma yaro di la duesma yarmilo, la 39ma yaro di la 17ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 1630a. Kande 1639 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en diversa landi til 1923.
### [[Kosmo]]
* 24ma di novembro - Venuso preteriras inter Tero e Suno.
### [[Azia]]
* Anglia aquiras unesma parto en India. Ibe konstruktesos fortreso di St George, quo divenos Madras.
* En Japonia persekuto di Kristani dal Japoniani finas.
* Rusa kozaki venas til Pacifiko.

## Naski
* 20ma di marto - Ivan Mazepa, Ukrainan heroo (m. 1709)
* 22ma di decembro - Jean Racine, Franca dramatifisto (m. 1699)

## Morti
* 4ma di agosto - Juan Ruiz de Alarcón, Mexikiana-Hispaniana skriptisto (n. c. 1581)
* 11ma di septembro - Orazio Gentileschi, Italiana piktisto (n. 1563)
1640

La yaro **1640** (MDCXL per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye sundio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 640ma yaro di la duesma yarmilo, la 40ma yaro di la 17ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 1640a. Kande 1640 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 26ma di marto - L'unesma akademio (universitato) di Finlando, la Rejal Akademio di Turku, fondesas en Turku.
* Unesma kafeerio apertesas en Venezia, Italia. Tamen, la modala drinkajo esas kakao, judikata kom "amo-nektaro".
* 1ma di decembro - Portugal separas su de Hispana imperio.

### [[Central Amerika]]
* Britaniani komencas kultivar sukrokano en Barbados.
* Nederlandani koloniigas Saba, en Karibia.

## Naski
* 26ma di januaro - Evert Collier, Nederlandana piktisto (m. 1708)
* 9ma di junio - Leopold la 1ma, Santa Romana imperiestro (m. 1705)

## Morti

* 30ma di mayo - Peter Paul Rubens, Nederlandana piktisto (n. 1577)
* 9ma di decembro - Pierre Fourier, Franca sacerdoto e katolika santo (n. 1565)
1641

La yaro **1641** (MDCXLI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 641ma yaro di la duesma yarmilo, la 41ma yaro di la 17ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 1640a. Kande 1641 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Azia]]
* Nederlandani konquestas Malaka en Malaizia-peninsulo.

### [[Nord-Amerika]]
* Aborijeni Iroquois komencas milito kontre Franca koloniigisti en Kanada, qua duros til 1653.

### [[Sud-Amerika]]
* Nederlandani atakas l'urbo São Luís e destruktas ol.

## Naski

## Morti
* 21ma di julio - Thomas Mun, Angla ekonomikisto (n. 1571)
* 9ma di decembro - Antoon van Dyck, Nederlandana piktisto (n. 1599)
Yari 1640a

La **yari 1640a** de la 17ma yarcento duris de la 1ma di januaro 1640 til la 31ma di decembro 1649. Dum la yari 1640a eventis interna milito en Anglia, Skotia ed Irlando, durinta de 1641 til 1647.

Yen altra eventi de la yari 1640a:
### [[Europa]]
* 1640 - Ca yaro fondesis la Rejala Akademio di Åbo, l'unesma universitato di Finlando, en Turku.
* 1641 - Portugal e Nederlandana republiko signatas 10-yara armistico en Den Haag. Tamen, amba landi ne respektas l'armistico en Portugalana kolonii en Angola e Brazilia.

### [[Otoman imperio]]
* 1640 - Ye la 9ma di februaro ca yaro, Ibrahim la 1ma sucedas Murad la 4ma kom sultano dil Otoman imperio.

### [[Azia]]
* 1641 - Ye la 4ma di januaro, volkano Monto Parker (nun nomizita *Mount Mélébingóy*) eruptas en Filipini.

### [[Oceania]]
* Tasmania e Nova Zelando deskovresas da Abel Tasman.
1638

La yaro **1638** (MDCXXXVIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 638ma yaro di la duesma yarmilo, la 38ma yaro di la 17ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 1630a. Kande 1638 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Azia]]
* Nederlandani sucesas persuadar Japoniani donar komerco-monopolo de Portugalani por ipsa. Pluse nur Chiniani e Koreani darfas lojar e komercar en Japonia. Nederlandani darfas lojar sur insulo an la bayo di Nagasaki.

### [[Afrika]]
* Nederlandani komencas koloniigar Maurico.

### [[Nord-Amerika]]
* Unesma imprimerio fondesas en Amerika.
* Suedi fondas kolonio (Nova-Suedia) apud boko di la fluvio Delaware.

## Naski
* 1ma di januaro - Imperiestro Go-Sai di Japonia (m. 1685)
* (baptita) 10ma di julio - David Teniers la 3ma, Flandriana piktisto (m. 1685)
* 5ma di septembro - Rejulo Louis la 14ma di Francia (m. 1715)
* (baptita) 31ma di oktobro - Meindert Hobbema, Nederlandana piktisto (m. 1709)

## Morti
* 6ma di marto - Paulus Moreelse, Nederlandana piktisto (n. 1571)
* inter marto o mayo - Pieter Brueghel la yuna, Flandriana piktisto (n. 1564)
1642

La yaro **1642** (MDCXLII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 642ma yaro di la duesma yarmilo, la 42ma yaro di la 17ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 1640a. Kande 1642 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Oceania]]
* 24ma di novembro - Nederlandano Abel Tasman deskovras insulo qua pose recevos la nomo Tasmania.
* 13ma di decembro - Abel Tasman deskovras Nova-Zelando.

### [[Europa]]
* En Finlando, tota Biblo esas tradukita a Finlandana linguo. Unesma libro-butiko  apertesas en Turku.
* Interna milito komencas en Anglia, Skotia ed Irlando (til 1647) inter korpi di rejo e parlamento.

### [[Nord-Amerika]]
* 17ma di mayo - Montréal fondesas en la nuna Kanada.

## Naski
* 2ma di januaro - Sultano Mehmed la 4ma di Otoman imperio (m. 1693)
* 15ma di aprilo - Sultano Suleyman la 2ma di Otoman imperio (m. 1691)

## Morti

* 8ma di januaro - Galileo Galilei, Italiana fizikisto ed astronomo (n. 1564)
* 30ma di novembro - Andrea Pozzo, Italiana piktisto (m. 1709)
* 4ma di decembro - Kardinalo Richelieu, katolika kardinalo e chef-ministro di Francia (n. 1585)
1643

La yaro **1643** (MDCXLIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 643ma yaro di la duesma yarmilo, la 43ma yaro di la 17ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1640a. Kande 1643 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 14ma di mayo - Kin-yar evanta Louis la 14ma divenas rejulo di Francia, til 1715.
* Francia vinkas Hispania dum Triadek-yara milito en kombato apud Rocroi.

### [[Oceania]]
* Nederlandana Abel Tasman vizitas Tongatapu e Haʻapai, en nuna Tonga.

## Naski
* 4ma di januaro - (Gregoriala kalendario): Sinioro Isaac Newton, Angla ciencisto (m. 1727)
* 6ma di februaro - Johann Kasimir Kolbe von Wartenberg, chefministro di Prusia (m. 1712)
* 21ma di agosto - Rejulo Afonso la 6ma di Portugal (m. 1683)

## Morti
* 14ma di mayo - Rejulo Louis la 13ma di Francia (n. 1601)
* 29ma di novembro - Claudio Monteverdi, Italiana kompozisto (n. 1567)
1637

La yaro **1637** (MDCXXXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 637ma yaro di la duesma yarmilo, la 37ma yaro di la 17ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1630a. Kande 1637 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 15ma di februaro - Ferdinand la 3ma divenas Santa Romana imperiestro.
* 30ma di aprilo - Rejulo Charles la 1ma di Anglia facas dekreto probante haltigar ekmigro a Nord-Amerikana kolonii.

## Naski

## Morti
1644

La yaro **1644** (MDCXLIV per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye venerdio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 644ma yaro di la duesma yarmilo, la 44ma yaro di la 17ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1640a. Kande 1644 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 15ma di septembro - Inocentius la 10ma divenas papo.

### [[Azia]]
* 29ma di februaro - Abel Tasman komencas lua duesma voyajo vers Pacifiko. Ilu departas de urbo Batavia, komandanta tri navi.
* 19ma di marto - Li Zicheng kun ruran-armeo (o banditaro) konquestas Beijing e la lasta imperiestro de la dinastio Ming, Chong Zhen, linchesas. Komandero dil armeo imploras helpo de regnanto di Mandjuria, qua sendas sua nevulo a trono di Chinia. Nova imperiestro Shun Zhi komencas Mandjuriana dinastio Qing.

## Naski
* (probable) Antonio Stradivari, Italiana violino-konstruktisto (m. 1737)

## Morti
* 29ma di julio - Papo Urbanus la 8ma (n. 1568)

## Referi
1645

La yaro **1645** (MDCXLV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 645ma yaro di la duesma yarmilo, la 45ma yaro di la 17ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1640a. Kande 1645 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 2ma di mayo - Milito di Triadek Yari: che batalio di Herbsthausen (anke konocata kom batalio di Mergentheim, Bavariana trupi komandita da Franz von Mercy sizas ne-expektite Franca trupi, ed impozas severa desvinko a li.
* 12ma di julio - Alexis kronizesas caro di Rusia.
* La trupi di Oliver Cromwell vinkas la trupi di la rejo Charles la 1ma en Naseby. Anglia divenos republiko en 1649.

## Naski
* 24ma di februaro - Johann Ambrosius Bach, Germana muzikisto, patro di Johann Sebastian Bach (m. 1695)
* 26ma di oktobro - Aert de Gelder, Nederlandana piktisto (m. 1727)
* William Kidd, *kapitano Kidd*, Skota-Angla pirato (m. 1701)

## Morti
* 19ma di mayo - Miyamoto Musashi, famoza *ronin* (militala samurayo) Japoniana (n. c. 1584)
* 28ma di agosto - Hugo de Groot, Nederlandana humanisto, diplomacisto (n. 1583)
* [1942]
* [8ma di septembro - Francisco de Quevedo, Hispana skriptisto (n. 1580)
1646

La yaro **1646** (MDCXLVI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 646ma yaro di la duesma yarmilo, la 46ma yaro di la 17ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 1640a. Kande 1646 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Nord-Amerika]]
* Angli fondas kolonii en arkipelago Bahama.

## Naski
* 23ma di februaro - Tokugawa Cunayoshi, Japoniana *shogun*-o (m. 1709)
* 15ma di aprilo - Rejulo Christian la 5ma di Dania (m. 1699)
* 1ma di julio - Gottfried Wilhelm Leibniz, Germana filozofo, ciencisto, matematikisto e diplomacisto (m. 1716)

## Morti
1647

La yaro **1647** (MDCXLVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 647ma yaro di la duesma yarmilo, la 47ma yaro di la 17ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1640a. Kande 1647 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* Interna milito finas en Anglia, Skotia ed Irlando.

## Naski
* 22ma di agosto - Denis Papin, Franca fizikisto ed inventisto (m. 1712)

## Morti
* 19ma di mayo - Sebastian Vrancx, Flandriana piktisto (n. 1573)
* 25ma di oktobro - Evangelista Torricelli, Italiana fizikisto (n. 1608)
* 30ma di novembro - Giovanni Lanfranco, Italiana piktisto (n. 1582)
1648

La yaro **1648** (MDCXLVIII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 648ma yaro di la duesma yarmilo, la 48ma yaro di la 17ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 1640a. Kande 1648 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* Milito di Triadek yari en central Europa finas per pacala pakto en Westfalen.
* En Paris, Francia, naskas revolto (*fronde*-revolto) kontre kardinalo Mazarin.

### [[Azia]]
* Mauzoleo Taj Mahal kompleteskas en India pos longa laboro, qua komencis en 1632.

### [[Sud-Amerika]]
* 19ma di aprilo - Komencas batalio di Guararapes en Pernambuco, Brazilia, en qua Portugalani e Braziliani kombatos kontre Nederlandani, qua vinkesos erste en 1649.
* 10ma di decembro - En Brazilia, urbo Paranaguá fondesas.

## Naski
* 26ma di aprilo - Rejulo Pedro la 2ma di Portugal (m. 1706)

## Morti
* 12ma di marto - Gabriel Téllez alias Tirso de Molina, Hispana monako e skriptisto (n. 1571)
* 20ma di mayo - Rejulo Władysław la 4ma Vasa di Polonia-Lituania (n. 1595)
* 1ma di septembro - Marin Mersenne, Franciana matematikisto (n. 1588)
1649

La yaro **1649** (MDCXLIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 649ma yaro di la duesma yarmilo, la 49ma yaro di la 17ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 1640a. Kande 1649 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 30ma di januaro - Charles la 1ma di Anglia mortigesas, ed Anglia divenas republiko.
* 2ma di septembro - Trupi de la papo Inocentius la 10ma destruktas urbo Castro, en Italia.

## Naski
* 23ma di julio - Papo Klemens la 11ma (m. 1721)
* (posible) Cristóbal de Villalpando, Mexikiana piktisto (m. 1714)

## Morti
* 30ma di januaro - rejulo Charles la 1ma di Anglia, mortigita (n. 1600)
* 30ma di junio - Simon Vouet, Franca piktisto (n. 1590)
* 20ma di julio - Alessandro Varotari, Itala piktisto (n. 1588)
1650

La yaro **1650** (MDCL per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 650ma yaro di la duesma yarmilo, la 50ma yaro di la 17ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 1650a. Kande 1650 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* Judi darfas retroirar a Francia.

### [[Afrika]]
* Etiopia relegas Portugalana misioneri e diplomacisti.

## Naski
* 2ma di februaro - Papo Benedictus la 13ma (m. 1730)
* 14ma di novembro - Rejulo William la 3ma di Anglia, Skotia ed Irlando (m. 1702)

## Morti
* 17ma di januaro - Tommaso Dolabella, Italiana piktisto (n. 1570)
* 11ma di februaro - René Descartes, Franca ciencisto, matematikisto, fizikisto, filozofo (n. 1596)
* Pietro Testa, Italiana piktisto (n. 1617)
* (posible) Bartlomiej Strobel, Polona piktisto (n. 1591)
Yari 1650a

La **yari 1650a** de la 17ma yarcento duris de la 1ma di januaro 1650 til la 31ma di decembro 1659. Dum la yari 1650ma eventis, inter altri:

## [[Europa]]
* 1651 - Ye la 1ma di januaro, Charles la 2ma di Anglia kronizesas rejulo di Skotia.
* 1652 - Ye la 29ma di mayo, komencis l'unesma milito Angla-Nederlandana. Anglia militos kontre Nederlando til 1654.
* 1652 til 1654 - Eventas l'unesma milito Angla-Nederlandana. Angli vinkas Nederlandani. Konseque de la milito, signatesas la kontrato di Westminster, qua establisas internaciona arbitrajo por l'internaciona konflikti.
* 1653 - Du la Batalio di Gabbard, de la 12ma til la 13ma di junio, Angli vinkas Nederlandani.
* Arto florifas en richa Nederlando.
* Eventas la protektorato di Oliver Cromwell en Anglia, de 1653 til 1658.
* 1654 - Ye la 12ma di aprilo ca yaro, Oliver Cromwell kreas uniono inter Skotia ed Anglia. Skoti ganas reprezento en Angla parlamento.
* 1654 - Ye la 18ma di mayo ca yaro, Otto von Guericke la povo di atmosferala preso.

## [[Afrika]]
* Portugalani e Mohamedani kombatas apud fluvio Zambezi.

## [[Nord-Amerika]]
* 1652 - Ye la 18ma di mayo ca yaro, Rhode Island aprobas l'unesma lego en Nord-Amerika qua deklaras sklaveso nelegala.

## [[Sud-Amerika]]
* 1655 - Ye la 14ma di februaro, le Mapuche lansas atako kontre Hispani.

## Referi
1652

La yaro **1652** (MDCLII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye lundio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 652ma yaro di la duesma yarmilo, la 52ma yaro di la 17ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 1650a. Kande 1652 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 26ma di agosto - Unesma milito Angla-Nederlandana: En la navala batalio di Plymouth Nederlandani vinkas Anglia.
* En Polonia, singla membro de statala kunveno recevas veto-yuro. To impedos omna novigi.

### [[Afrika]]
* Est-Indiana komerco-societo di Nederlandani sendas Jan van Riebeeck e 80 koloniani a Sudafrika fondar komerco-posteno por provizar voyajanti ad Azia per fresha aquo e nutraji. La kolonieto plu tarde divenos Kab-urbo.

## Naski
* 7ma di aprilo - Papo Klemens la 12ma (m. 1740)

## Morti
* 1ma di oktobro - Jan Asselijn, nederlandana piktisto (n. c. 1610)
1653

La yaro **1653** (MDCLIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 653ma yaro di la duesma yarmilo, la 53ma yaro di la 17ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1650a. Kande 1653 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* Februaro - En Francia, Louis de Bourbon, princo de Condé, vinkesas, e la lasta "frondo-revolto", komencinta en 1648, finas. Kardinalo Mazarin retroiras triumfale a Paris.
* 12ma di junio - Komencas la Batalio di Gabbard, inter Anglia e Nederlando.
* 4ma di julio - En Anglia, tale nomizita "parlamenteto", o "parlamento di Barebone", establisesas. Ol esis la lasta esforco pri krear guvernerio politikale stabila en Anglia, ante l'adopto di la protektorato da Oliver Cromwell. Pos interna konflikto, la parlamento dissolvesas ye la 12ma di decembro sam yaro.
* Urbo Kuopio fondesas en Finlando.

### [[Nord-Amerika]]
* Milito inter Iroquois-i e Franci finas.

## Naski
* 17ma di februaro - Arcangelo Corelli, Italiana kompozisto (m. 1713)
* 1ma di septembro - Johann Pachelbel, Germana orgenisto e kompozisto (m. 1706)

## Morti
1654

La yaro **1654** (MDCLIV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 654ma yaro di la duesma yarmilo, la 54ma yaro di la 17ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1650a. Kande 1654 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 6ma di junio - Rejino Kristina di Suedia renuncas la trono, konvertas su a Katolikismo e vivos til sua morto en Roma. Karl la 10ma divenas rejo.
* 7ma di junio - Louis la 14ma kronizesas rejulo di Francia.
* Milito inter Anglia e Nederlando finas.

### [[Sud-Amerika]]
* Portugalani ekpulsas Nederlandani de Pernambuco, Brazilia.

## Naski
* 27ma di decembro - Jacques Bernoulli, Suisa matematikisto (m. 1705)

## Morti
* 10ma di junio - Alessandro Algardi, Italiana skultisto (n. 1598)
1655

La yaro **1655** (MDCLV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 655ma yaro di la duesma yarmilo, la 55ma yaro di la 17ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1650a. Kande 1655 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 7ma di aprilo - Alexander la 7ma divenas papo.

### [[Nord-Amerika]]
* Nederlandani konquestas la kolonio Nova-Suedia.

### [[Central Amerika]]
* Anglia kaptas Jamaika de Hispania.

## Naski
* 13ma di mayo - Papo Inocentius la 13ma (m. 1724)

## Morti
* 7ma di januaro - Papo Inocentius la 10ma (n. 1574)
1656

La yaro **1656** (MDCLVI per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye saturdio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 656ma yaro di la duesma yarmilo, la 56ma yaro di la 17ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 1650a. Kande 1656 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 6ma di novembro - Afonso la 6ma divenas rejulo di Portugal.

## Naski
* 31ma di mayo - Marin Marais, Franca kompozistulo (m. 1728)
* 5ma di junio - Joseph Pitton de Tournefort, Franca botanikistulo (m. 1708)
* 8ma di novembro - Edmond Halley, Britanian astronomo (m. 1742)
* 4ma di decembro - Antoni de Villarroel i Peláez, Kataluniana militisto (m. 1724)

## Morti
* 27ma di aprilo - Jan van Goyen, Nederlandana piktisto (n. 1596)
* 27ma di aprilo - Gerard van Honthorst, Nederlandana piktisto (n. 1592)
* 6ma di novembro - Rejulo João la 4ma di Portugal (n. 1604)
* Aniello Falcone, Italiana piktisto (n. 1600)
* Francisco de Herrera la olda, Hispana piktisto (n. 1590)
* Artemisia Gentileschi, Italiana piktisto (n. 1593)
1657

La yaro **1657** (MDCLVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 657ma yaro di la duesma yarmilo, la 57ma yaro di la 17ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1650a. Kande 1657 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Azia]]
* En Japonia, fairego destruktas Edo (la nuna Tokyo). La maxim multa grandioza edifici perisas.
* Tokugawa Micukuni komencas skriptar la historio di Japonia.

## Naski
* 11ma di julio - Rejulo Friedrich la 1ma di Prusia (m. 1713)

## Morti
* 2ma di aprilo - Ferdinand la 3ma, Santa Romana imperiestro (n. 1608)
* 3ma di junio - William Harvey, Angla mediko (n. 1578)
1659

La yaro **1659** (MDCLIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 659ma yaro di la duesma yarmilo, la 59ma yaro di la 17ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 1650a. Kande 1659 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 11ma di februaro - Duesma nordala milito: Suedi atakas København, Dania.

## Naski
* 10ma di septembro - Henry Purcell, Angla kompozisto (n. 1695)
* (probable) Michael Dahl, Sueda piktisto (m. 1743)

## Morti
* 10ma di oktobro - Abel Tasman, Nederlandana komercisto e deskovristo (n. 1603)