open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
661

La yaro **661** (DCLXI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 661ma yaro del unesma yarmilo, la 61ma yaro de la 7ma yarcento, e la 2ma yaro de la yari 660a.

## Eventi

## Naski

## Morti
* 28ma di februaro - Ali ibn Abi Thalib, kalifo dil Islamo (n. 599 o 601)
662

La yaro **662** (DCLXII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 662ma yaro del unesma yarmilo, la 62ma yaro de la 7ma yarcento, e la 3ma yaro de la yari 660a.
## Eventi
### [[Araba imperio]]
* Kalifio Umayyad itere komencas konquesto-kampanio en Persian imperio. Li kaptas la regiono Granda Khorasan ed avancas tra Silko-voyo alonge Transoxiana.

## Naski

## Morti
663

La yaro **663** (DCLXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 663ma yaro del unesma yarmilo, la 63ma yaro de la 7ma yarcento, e la 4ma yaro de la yari 660a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Imperiestro Konstans la 2ma lansas atako kontre dukio Benevento, sude de Italia. Pro ke Lombarda rejulo Grimoaldo la 1ma lore luktabas kontre Frankiana trupi de Neustria, Konstans facile kaptas Taranto e siejas Lucera e Benevento.

## Naski

## Morti
664

La yaro **664** (DCLXIV per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 664ma yaro del unesma yarmilo, la 64ma yaro de la 7ma yarcento, e la 5ma yaro de la yari 660a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Epidemio di bubonala pesto komencas en Britania ed Irlando. Segun kelka fonti, l'epidemio komencis poke pos eklipso sunala eventinta ye la 1ma di mayo ca yaro.

## Naski

## Morti
665

La yaro **665** (DCLXV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 665ma yaro del unesma yarmilo, la 65ma yaro de la 7ma yarcento, e la 6ma yaro de la yari 660a.

## Eventi
### [[Araba imperio]]
* Araba armeo konsistanta ek 40 mil soldati avancas tra dezerto e konquestas Bizancana urbo Barca, en la nuna Libia.

## Naski

## Morti
Glacio

**Glacio** esas frostita aquo, senkolora kristalatra solido.

En glacio la forta, direcionala hidrogen-ligi produktas strukturo kun multa spaco inter la molekuli. Do glacio esas min densa kam aquo e flotacas sur ol.

Dissolvita substanci diminutas la frosto-punto di aquo; exemple, mar-aquo frostas ye -2C cirkume.

Glacio havas tre poka friciono, e rapida sporti quale glaci-hokio ludesas sur ol. Tamen, glacioza stradi esas danjeroza. Glacio depozita sur la ali di aviono impedas elevo.

Videz anke glaciero, grelo, glaci-epoki, glaci-amasego, nivo.
Bazo

**Bazo** es :
* parto infra di korpo per qua olca su apogas sur to qua suportas lu.
* (geom.) lineo o plano qua limitizas korpo, figuro geometriala, e quan onu prenas kom nivelo por mezurar de ibe l'alteso-grado di la korpo di ta figuro.
* en kemio, la komplemento di acido.
Metalo

**Metalo** esas elemento kun alta specifika graveso, alta opakeso e reflekteso di lumo.
On povas martelagar metalo til dina folii, e tirar ol aden fili. Metali konduktas varmeso ed elektro (lua elektrala konduktiveso diminutas kun l'augmento di la temperaturo).

Cirkume 75% de la kemial elementi esas metali, ma ne omna posedas omna propraji de metali. La maxim multa existas en la formo di erci. En pura stando, metali esas kristalatra solidi (merkurio, liquido ye ordinara temperaturo, esas notinda ecepto).
Amoniako

**Amoniako** (NH3[aq], ordinare NH4OH) esas solvuro de amono en aquo, facita per Haber-procedo. Ol ordinare esas multe volatila, senkolora, kun bitra odoro. Lua molekulala strukturo esas piramidatra.

Amoniako esas industriala produkturo, qua ordinare komercesas en dissolvuro kontenanta 35% di amoniako. Ol esas alkalio, e lua aquala solvuro uzesas kom domala netigivo.

Amoniako ank uzesas por produktar dungo, o kom frigorizivo, explozivo, en Ostwald-procedo, e por facar amonio-sali, ureo, e multa drogi, tintivi e plastiki.
Ostwald-procedo

**Ostwald-procedo** es kemiala procedo por fabrikar nitrat-acido, developita da Wilhelm Ostwald en 1902.

Amoniako transformesas en nitrat-oxido per oxidizo ye 900°C, uzante katalizivo ek platino konteninta 10% rodio.

:4 NH3 + 5 O2 &rarr; 4 NO + 6 H2O

La nitrat-oxido es pluse oxidigata til nitrogen-dioxido, 

:2 NO + O2 &rarr; 2 NO2

qua dissolvesas en aquo por produktar 60% nitrat-acido.

:4 NO2 + O2 + 2 H2O &rarr; 4 HNO3(aq)

Fixiginta nitro en amoniako e nitrat-acido esis klefo developeso en la produciono di dungi ed explozivi. Ante fonti di nitro havis guano e salpetro.
Diagramo di Venn

**[[John Venn|Venn]]-[[diagramo|diagrami]]**, Euler-diagrami e Johnston-diagrami esas tri skemala reprezenti di ensembli, di logika o matematika relati.

## Diagrami di Venn, Euler e Johnston

Konsiderus C={C1, …, Cn}, ensemblo di klozita kurvi simpla di plano. C es *Venn-diagramo* o *Venn-a-diagramo*, kad omni la intersecioni di interna (od extera) regiono limitizita per altra kurvo es no vakua e konektita, e kad pluse ol ne havas ke finita nombro di tela intersecioni.

Sive C={C1, …, Cn}, ensemblo di klozita kurvi simpla di plano. To es Euler-diagramo, kad omni la intersecioni di interna (od extera) regiono limitizita per altra kurvo es konektita, e kad pluse ol ne havas ke finita nombro di tela intersecioni.

La diferante en Euler-diagrami e Venn-diagrami rezidas sole en la posibleso, per di intersecioni di regioni limitizita per la kurvi, di esar vakua. Venn-diagramo es do partikulara kazo di Euler-diagramo.

La Venn, Euler e Johnston diagrami povas semblar identa semblante. Lia diferi aparas en lia domeni di aplikajo segun la tipo di ensemblo ke devas esar partedita.

La Johnston-diagrami adaptesas a la reprezento di valori di verita di logika proposi, dum ke li Euler-diagrami servas ad ilustrar di distinta ensembli di objekti e li Venn-diagrami es ordinare uzas igar evidenta di posibla relati.

En analizo di silogismi, la regioni di Venn-diagrami es kolorita kande ol ne kontenas di elementi e di ta facono ol permesas di reprezentar omna li sistemi di ensembli, to qua es plu nefacila nam di Euler-diagrami konto tenita pro ke la regioni ne kontenanto ne elemento ne esar reprezentita.

Pri, Euler havas e probita di montrar li raporti inter di distinta ensembli, tande Venn havas volita reprezentar omna li posibla partediti di ensembli.

Ta konceptaji di Euler- e Venn-diagramo, ne havas esita « unikesa » ed atribuita ad Euler. probable per ke Euler introduktis sua diagrami 100 yari plu ante, ed ja esis skriptisto di multa labori.

## Grafika reprezenti di Venn-diagrami

La ne-facilita konsistas ofte a trovar grafika reprezento agreabla di Venn-diagrami. Memorus ke Venn-diagramo ad n ensembli devas dividar la plano en 2n zoni, to esas 4 zoni per 2 ensembli, 8 per tri ensembli, 16 per quar ..

Tante ol es simpla di reprezentar Venn-diagramo a du ensembli (du fermita kurbi) o mem a tri (tri cirkli di radiuso R do la centri formacas equilatera triangulo di latero R), tante la situaciono komplikas su per la reprezenteso di Venn-diagramo a quar ensembli, mem 5. Venn lia mem ul-tempe esis kontentigas di sua reprezento di 5 ensembli. Ol devas vartar proxim un yarcento ante ke la geneticisto e statistikisto A.W.F. Edwards en propozar eleganta reprezenteso en sua libro *denta roti dil spirito*.
Aquo

**Aquo** (H2O) esas transparenta senodora liquido quo, inkluzante lo atrapita kom glacio, kovras 74% cirkume de la surfaco di Tero.

Aquo esas esencala en vivo, quo komencis en l'aqua oceani; pro lua unika kemiala propraji, ol provizas la moyeno por la reakti di la vivanta celulo.

Aquo esas anke la maxim precoza naturala rekurso di la homaro, quon lu mustas konservar e protektar de poluto.

Ol esas bona solvanto di multa substanci, aparte ionala e polala kompozuri. Ol esas do e febla acido e febla bazo, e kande ol kontenas mikrega salo solvita konduktas elektro. Esas tre adheremeso e tre poka kompresebla.
667

La yaro **667** (DCLXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 667ma yaro dil unesma yarmilo, la 67ma yaro di la 7ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 660a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Lombardi invadas urbeto Oderzo, proxim Venezia.

## Naski

## Morti
* 23ma di januaro - Ildefonso de Toledo, santo por katolik-eklezio (n. 607)
670

La yaro **670** (DCLXX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 670ma yaro del unesma yarmilo, la 70ma yaro de la 7ma yarcento, e la 1ma yaro de la yari 670a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Araba floto dominacas Egea maro e konquestas strategiala insuli Rhodi, Kos e Chios.

### [[Azia]]
* Chiniana trupi - cirkume 80 mil soldati - de la dinastio Tang vinkesas da Tibetani.

## Naski

## Morti
671

La yaro **671** (DCLXXI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 671ma yaro dil unesma yarmilo, la 71ma yaro di la 7ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 670a.

## Eventi
* 7ma di decembro - Sunal eklipso esas videbla de Maghreb a Tibet.

## Naski

## Morti
672

La yaro **672** (DCLXXII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 672ma yaro dil unesma yarmilo, la 72ma yaro di la 7ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 670a.

## Eventi
* 11ma di aprilo - Deusdedit la 2ma (Adeodatus la 2ma) divenas papo.

## Naski

## Morti
* 27ma di januaro - Papo Vitalianus (naskodio nekonocata)
673

La yaro **673** (DCLXXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 673ma yaro dil unesma yarmilo, la 73ma yaro di la 7ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 670a.

## Eventi
### [[Azia]]
* 20ma di marto - Tenmu divenas imperiestro di Japonia.

## Naski

## Morti
674

La yaro **674** (DCLXXIV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 674ma yaro del unesma yarmilo, la 74ma yaro de la 7ma yarcento, e la 5ma yaro de la yari 670a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Araba floto eniras maro di Marmara ed iras til Konstantinoplo, probante blokusar la urbo.

## Naski

## Morti
669

La yaro **669** (DCLXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 669ma yaro del unesma yarmilo, la 69ma yaro de la 7ma yarcento, e la 10ma yaro de la yari 660a.

## Eventi

## Naski
* Imperiestro Iustinianus la 2ma di Bizanco (m. 711)
* Papo Gregorius la 2ma (m. 731)

## Morti
668

La yaro **668** (DCLXVIII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 668ma yaro del unesma yarmilo, la 68ma yaro de la 7ma yarcento, e la 9ma yaro de la yari 660a.

## Eventi

## Naski

## Morti
* 15ma di septembro - Imperiestro Konstans la 2ma Pogonatos de Bizanco (n. 630)
Diagramo

**Diagramo** esas simpla e struktura imajo di konceptaji, dil idei, di konstrucioni, di relationi, di statistika donaji, del anatomio, etc .. uzita en omni l'aspekti di humana agivesi per vidigar e klarigar la maniero. Diagramo permisas anke deskriptar fenomeni, igar evidenta di korelati en certe factiori o reprezentar parti di ensemblo.

En matematiko, digramo esas skemo uzata por reprezentar objekti qua servas quale suporto di racioni.

Existas multa tipi di diagrami:
* Diagramo di Venn od Euler-diagramo, uzita per reprezentar ensembli same kam lia elementi. L'elementi ye figurizas kom di punti o di mikra cruzi, cirkondita per klozita kurbo ke formacas l'ensemblo. En la kazo ube l'ensemblo kontenas tro granda nombro di elementi, sole l'ensemblo esas reprezentas per la parto di interna plano ala kurbo.
* Caroll-diagramo, uzita per reprezentar la ensembli. Ensemblo *E* esas reprezentita per la parto di delimita plano per quadrato en sub-ensemblo di *E* esas reprezentita per obtenaja regioni partage ta quadrato a helpo di paralela rekti a lateri di quadrato.
* karteziana-diagramo, o diagramo di relati. Sive *E* e *F* du ensembli e \mathcal R relato di *E* vers *F*. Elementi di *E* esas reprezentita per di punti sur rekto, ed elementi di *F* esas reprezentita per punti sur perpendikla rekto ala prima. Kante elemento *x* di *E* esas ligita a elemento *y* di *F* per la relato \mathcal R, kruzo esas marquita a punto di abciso *x* ed ordinato *y*. Ta diagrami servas en partikulara a reprezentar grafike la funcioni.
* Sagitariala-diagramo, anke uzita per reprezentar la relati. Ni reprezentas du ensembli *E* e *F* per Venn-diagramo. Kande elemento di *E* esas en relato nam elemento di *F* per relato \mathcal R, ni juntas *x* a *y* per flecho di origino *x* e di skopo *y*.
* Diagramo di kauzi ed efekti, uzita en jero di qualeso.
* Hass-diagramo, uzita per reprezentar finita ensemblo rangizita.
Rangala relato

**Rangala relato** en ensemblo *E* es *[[binara relato]]* en ta ensemblo ke permesas di komparar sua elementi inter li di koheranta maniero. Ensemblo provizita di Rangala relato es *ranga ensemblo* o simple *rango*.

## Prizenteso
### Precipua propraji di la rangala relato
* ***Reflektita*** : binara relato \mathcal{R} es :
:* **reflekiva**, kad ol pozas omni elementi en relato nam li mem, to es kad :
:: \forall x \in E , \ x \mathcal{R} x \,
:* **nereflektiva**, kad ula elemento es en relato nam li mem, to esas kad :
:: \forall x \in E , \ x \not \!\,\mathcal{R} x \,
:* **senreflektiva** en la altra kazi.

* ***Simetreso*** : binara relato \mathcal{R} es imajo di sua imaji, to es kad :
:: \forall x \in E , \forall y \in E , \ ( x \mathcal{R} y ) \Rightarrow ( y \mathcal{R} x ) \,
:* **(febla) antisimetreso**, kad la distingata elementi ne es ul-tempe en reciproka relato, to es kad :
:: \forall x \in E , \forall y \in E , \ [ ( x \mathcal{R} y ) \wedge ( y \mathcal{R} x ) ] \Rightarrow [ x = y ] \,
:* **dis-simetreso** n la altra kazi.
** relato \mathcal{R} esos **forte antisimetreso** (o *sensimetreso*) kad ula duo di elementi, distingata o ne, es ul-tempe en reciproka, to es kad :
:: \forall x \in E , \forall y \in E , \ ( x \mathcal{R} y ) \Rightarrow ( y \not \!\,\mathcal{R} x ) \,
::on povas montrar ke ol es equivalanta per binara relato di esar **forte antisimetreso** o di esar *febla antisimetreso* e *senreflektiva*.

* ***Transitivita*** : binara relato \mathcal{R} es :
:* **transitiva**, kad omni elemento es imajo di omna antecedento di sua antecedenti, to es kande kad elemento es imajo di altra elemento, lore omni sua imaji es imaji di ta altra elemento, o ankore kad :
:: \forall x \in E , \forall y \in E , \forall z \in E , \ [ ( x \mathcal{R} y ) \wedge ( y \mathcal{R} z ) ] \Rightarrow [ x \mathcal{R} z ] \,
:* **antitransitiva**, kad omna elemento es imajo di ul-tempe antecedento di sua antecedenti, to esas kad :
:: \forall x \in E , \forall y \in E , \forall z \in E , \ [ ( x \mathcal{R} y ) \wedge ( y \mathcal{R} z ) ] \Rightarrow [ x \not \!\,\mathcal{R} z ] \,
:* **cirkulero**, kad omna elemento es antecedento di sua antecedenti, to es kad :
:: \forall x \in E , \forall y \in E , \forall z \in E , \ [ ( x \mathcal{R} y ) \wedge ( y \mathcal{R} z ) ] \Rightarrow [ z \mathcal{R} x ] \,
:* **anticirkulero**, kad omna elemento es antecedento ul-tempe antecedento di sua antecedenti, to es kad :
:: \forall x \in E , \forall y \in E , \forall z \in E , \ [ ( x \mathcal{R} y ) \wedge ( y \mathcal{R} z ) ] \Rightarrow [ z \not \!\,\mathcal{R} x ] \,

### Mi-rango

Por permisar la komparo di elementi, binara relati devas ante esar antisimetreso ; por kam ta komparo es koheranta per l'ensemblo di elementi, ol facas ke la relato sive anke *transitiva*.
Iono

**Iono** esas atomo o grupo de atomi kun elektrala charjo produktita per ganajo o perdajo di negativa-charja elektroni.

Kristali de ionala kompozuri konsistas ek pozitiva e negativa ioni aranjita alternative en treliso e kunligita per elektrala atrakto.

Ioni formacesas en gasi per radio od elektrala descharjo, ed existas en l'ionosfero (videz anke atmosfero).

Ye tre alta temperaturi, la gasi formacas plasmo, quo konsistas ek ioni e libera elektroni.

**Aniono** esas iono kun negativa charjo, quo iras a anodo lor elektrolizo di solvuro. Ol esas ofte bazo.

**Kationo** esas iono kun pozitiva charjo, maxim ofte de metalo, quo iras a katodo lor elektrolizo.

La mezuro di elektrala kondukteso di solvo permisas estimar lua bruta ionala konteno.

L'aquo dil oceani, qua konstitucas la maxim importanta aquala rezervo di tero, esas richa en ioni:
676

La yaro **676** (DCLXXVI per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 676ma yaro dil unesma yarmilo, la 76ma yaro di la 7ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 670a.

## Eventi
* 2ma di novembro - Donus divenas papo.

## Naski

## Morti
* 17ma di junio - Papo Adeodatus la 2ma (n. c. 621)
677

La yaro **677** (DCLXXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 677ma yaro del unesma yarmilo, la 77ma yaro de la 7ma yarcento, e la 8ma yaro de la yari 670a.

## Eventi
### [[Azia]]
* Dinastio Tang de Chinia deklaras lore revokita rejulo Bojang de Goguryeo "rejo di Joseon".

## Naski

## Morti
678

La yaro **678** (DCLXXVIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 678ma yaro del unesma yarmilo, la 78ma yaro de la 7ma yarcento, e la 9ma yaro de la yari 670a.

## Eventi

## Naski

## Morti
* 11ma di aprilo - Papo Donus
679

La yaro **679** (DCLXXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 679ma yaro del unesma yarmilo, la 79ma yaro de la 7ma yarcento, e la 10ma yaro de la yari 670a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Imperiestro Konstantinus la 4ma di Bizanco signatas paco-pakto kun kalifo Muawiyah la 1ma del kalifio Umayyad.

## Naski

## Morti
680

La yaro **680** (DCLXXX per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 680ma yaro del unesma yarmilo, la 80ma yaro de la 7ma yarcento, e la 1ma yaro de la yari 680a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Bizancana-Bulgara militi: Bulgari, komandita da Asparukh, submisas la nuna Bulgaria, norde de Balkani.
* Batalio di Ongal: Bizancana armeo, konsistanta ek 25 mil soldati komandita da Konstantinus la 4ma vinkesas che delto di Danubio da Bulgari e da Slavi, qui federis kun li.

## Naski

## Morti
Proteino

**Proteino** esas kompozuro kun alta molekulala pezo, quo produktas amin-acidi kun peptida ligo.

Quankam centi de diferanta amin-acidi esas posibla, nur 20 existas en signifikanta quanti en proteini. Proteini existas en omna vivanta organismi.

Muskulo, la precipua strukturala materio en animali, formacesas precipue da proteino. Enzimi kontenas altra kompozanti, ma li anke esas esence proteino.

Proxim 700 diferanta proteini konocesas. La tri-dimensiona strukuro di proteini helpas ni deskovrar lia propraji; studii per x-radii montris ke la kateno de amin-acidi esas kelkafoye spiralatra o helicoida.
683

La yaro **683** (DCLXXXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 683ma yaro del unesma yarmilo, la 83ma yaro de la 7ma yarcento, e la 4ma yaro de la yari 680a.

## Eventi

## Naski

## Morti
* junio - Papo Leo la 2ma (naskodio nekonocata)
684

La yaro **684** (DCLXXXIV per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 684ma yaro del unesma yarmilo, la 84ma yaro de la 7ma yarcento, e la 5ma yaro de la yari 680a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 26ma di junio - Benediktus la 2ma divenas papo.

## Naski

## Morti
686

La yaro **686** (DCLXXXVI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 686ma yaro dil unesma yarmilo, la 86ma yaro di la 7ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 680a.

## Eventi
### [[Kristanismo]]
* 21ma di oktobro - Konon divenas papo.

## Naski

## Morti
* 2ma di agosto - Papo Ioannes la 5ma (n. 635)
687

La yaro **687** (DCLXXXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 687ma yaro del unesma yarmilo, la 87ma yaro de la 7ma yarcento, e la 8ma yaro de la yari 680a.

## Eventi
* 15ma di decembro - Sergius la 1ma divenas papo.

## Naski

## Morti
* 21ma di septembro - Papo Konon
682

La yaro **682** (DCLXXXII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 682ma yaro del unesma yarmilo, la 82ma yaro de la 7ma yarcento, e la 3ma yaro de la yari 680a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 17ma di agosto - Leo la 2ma elektesas papo.
* Vizigota rejulo Erwig proskriptas omna Juda ceremonii, e koaktas li konvertar su, od ekmigrar.

### [[Azia]]
* Pro kulmino di klimatala ed ekologial eventi - sikeso, inundado, plago di lokusti ed epidemii - lora du chef-urbi di Tang-Chinia, Chang'an e Luoyang, subisas difuzata famino.

### [[Afrika]]
* Mohamedana trupi komandita da Uqba ibn Nafi invadas la suda rivo di Mediteraneo ed okupas Tripoli e Kartago, la lasta Bizancana urbi en la regiono.

## Naski

## Morti
688

La yaro **688** (DCLXXXVIII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 688ma yaro dil unesma yarmilo, la 88ma yaro di la 7ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 680a.

## Eventi
### [[Europa]]

## Naski
* (posible) Charles Martel - princo di Frankiani (m. 741)

## Morti
689

La yaro **689** (DCLXXXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 689ma yaro del unesma yarmilo, la 89ma yaro de la 7ma yarcento, e la 10ma yaro de la yari 680a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Bizancana-Bulgara militi: Imperiestro Iustinianus la 2ma di Bizanco vinkas Bulgari de Macedonia e rikaptas Thesaloniki, la 2ma maxim importanta Bizancana urbo en Europa.

## Naski

## Morti
690

La yaro **690** (DCXC per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 690ma yaro del unesma yarmilo, la 90ma yaro de la 7ma yarcento, e la 1ma yaro de la yari 690a.

## Eventi

## Naski
* (?) Pelayo, unesma rejo di Asturia (m. 737)

## Morti
691

La yaro **691** (DCXCI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 691ma yaro del unesma yarmilo, la 91ma yaro de la 7ma yarcento, e la 2ma yaro de la yari 690a.

## Eventi
### [[Araba imperio]]
* La Kupolo di la Roko kompleteskas en Ierusalem.

## Naski

## Morti
Enzimo

**Enzimo** esas proteino qui katalizas (videz katalizo) kemiala reakti sur qui vivo dependas.

Li generale asociesas kun un reakto, o grupo de relatanta reakti. Enzimi responsas pri produkto di omna organala materii en vivanta celuli, pri provizar la mekanismi por energi-produkto en muskuli en la nervaro, e pri mantenar l'intercelula ambiento.

Enzimi freque organizesas per subcelula partikuli qui katalizas sequo de kemiala eventi, simile kam produkto-lineo.

Mezvalora celulo kontenas 3000 diferanta enzimi. Por funcionar korekte, multa enzimi bezonas helpo de metal-ioni (o altra substanci) **kunenzimi** qui produktesas per vitamini en la dieto. La ago da vitamini kom kunenzimi explikas la nociva efekto di manko de vitamini en la dieto.
695

La yaro **695** (DCXCV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 695ma yaro del unesma yarmilo, la 95ma yaro de la 7ma yarcento, e la 6ma yaro de la yari 690a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Bizancani de la provinco Anatolia, komandita da Leontius, revoltas kontre imperiestro Justinianus la 2ma e revokas lu. Leontius proklamesas imperiestro, tranchas la nazo de Justinianus, ed exilas lu en Krimea.

## Naski

## Morti
696

La yaro **696** (DCXCVI per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 696ma yaro del unesma yarmilo, la 96ma yaro de la 7ma yarcento, e la 7ma yaro de la yari 690a.

## Eventi
### [[Europa]]
* La monakeyo di Salzburg fondesas.

## Naski

## Morti
698

La yaro **698** (DCXCVIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 698ma yaro del unesma yarmilo, la 98ma yaro de la 7ma yarcento, e la 9ma yaro de la yari 690a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* printempo/somero - Araba trupi kaptas Kartago, e finas Bizancana administrado en nordal Afrika.

## Naski

## Morti
694

La yaro **694** (DCXCIV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 694ma yaro del unesma yarmilo, la 94ma yaro de la 7ma yarcento, e la 5ma yaro de la yari 690a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Visigota rejulo Ergica akuzas judi pri kunlaboro kun Mohamedani, e kondamnas omna judi a sklaveso.

## Naski

## Morti
693

La yaro **693** (DCXCIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 693ma yaro del unesma yarmilo, la 93ma yaro de la 7ma yarcento, e la 4ma yaro de la yari 690a.

## Eventi

## Naski
* (probable) Rejulo Alfonso la 1ma de Asturia (m. 757)

## Morti
700

La yaro **700** (DCC per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 700ma yaro de la 1ma yarmilo, la 100ma yaro de la 7ma yarcento, e la 1ma yaro de la yari 700a.

## Eventi

## Naski
* Papo Paulus la 1ma (m. 767)

## Morti
Katalizo

**Katalizo** esas chanjo dil rapideso di kemiala reakto per adjuntar mikra substanco-quanteso, quo ipsa ne chanjas dum la reakto o regeneras fine.

Tala substanco nomesas **katalizivo**, ca termino ordinare uzesas por substanci qui plurapidigas reakto.

Katalizivi asociesas kun partikulara reakti. Katalizivi multe uzesas en industrio, exemple en Haber-procedo. Omna vivanta enti dependas sur la komplexa katalizivi enzimi qui regulas biokemiala reakti.

;Simpla exemplo
Cindro adsur sukro esas bona katalizo: Probez acendar sukro kun fairo-stalo. To facas a plu bona di karamelo. Nun, pozez poka cindro sur la sukro, e probez acendar ube Vu havas pozita la cindro. La sukro kombustas lore kun bluea flamo, til sole la cindro permanas.
501

La yaro **501** (DI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 501ma yaro dil unesma yarmilo, la 1ma yaro di la 6ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 500a. La nomo *501* uzesas por ca yaro de la Mezepoko, kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
* Muryeong divenas rejo di Baekje. Dum lua regno, la federo inter Baekje e Silla duros, e la relati kun Chinia e Japonia prosperas.

## Naski

## Morti

## Referi
502

La yaro **502** (DII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 502ma yaro dil unesma yarmilo, la 2ma yaro di la 6ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 500a. La nomo *502* uzesas por ca yaro de la Mezepoko, kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Imperiestro Anastasius la 1ma di Bizanco refuzas pagar po la defenso di teritorii en Kaukazia, uzita da tribui por atakar Persian imperio. Konseque, rejulo Kavadh la 1ma invadas Armenia.

## Naski

## Morti
Muskulo

**Muskulo** esas organo karnoza, ek fibri kontraktebla, qui produktas la movi (che l'animali).

En homi ed altra vertebrozi esas tri speci di muskulo:

**Skeletala** muskulo esas la speco asociita kun movo en la korpo.

**Glata** muskulo direktesas da la nervaro e ni rare savas pri lua agado.

**Kordiala** muskulo existas en la kordio e nultempe repozas dum la tota vivo.

**Sfintero** muskulo cirklokurva qua klozas l'orifico di ula kavaji naturala di homala korpo.
509

La yaro **509** (DVIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 509ma yaro dil unesma yarmilo, la 9ma yaro di la 6ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 500a. Lor ol esis konocita kom **yaro dil administrado da konsulo Importunos sen kolego** o, min ofte, **yaro 1262 ''Ab urbe condita***. La nomo *509* uzesas por ca yaro de la [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Europa]]
* Klovis la 1ma divenas l'unesma katolika rejulo di Frankiani.

## Naski

## Morti
511

La yaro **511** (DXI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 511ma yaro dil unesma yarmilo, la 11ma yaro di la 6ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 510a. La nomo *511* uzesas por ca yaro de la Mezepoko, kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Azia]]
* Aryabhata, Indian astronomo e matematikisto, kreas matematikal equaciono qua explikas la rotaco di la Tero cirkum sua axo.

## Naski

## Morti
* 27ma di novembro - Rejulo Klovis la 1ma di Frankiani (n. c. 466)
Katodo

**Katodo** esas elektrodo kun negativa charjo (videz elektrolizo).

Ol uzesas partikulare en elektron-tubo, tubo katod-radiala, ed elektrokemiala celuli.

Uzata kun sua pozitiva partenero l' anodo por produktar elektroni per elektrolizo, o por produktar elektron-feldo.
Anodo

**Anodo** esas elektrodo kun pozitiva charjo (videz elektrolizo).

Ol uzesas en elektron-tubo, baterio ed elektrala celulo.

Elektroni, qui havas negativa charjo, eniras la aparato per la katodo e livas per l'anodo.
Elektrodo

**Elektrodo** esas kompozanto en elektrala cirkuito ube elektroni transferesas inter ordinara metala konduktanto, e gaso od elektrolito.

Pozitiva elektrodo nominesas anodo, kontre ke negativa elektrodo nominesas katodo. En vakuotubi od en mikonduktili polarizata (diodi), l'elektroni eniras tra la katodo ed ekiras tra l'anodo. En cirkuiti qui uzas alternanta korento, l'elektrodi esas konekti di la cirkuito al objekto qua uzos ca korento. Tamen, ne existas "anodo" o "katodo" nam la fluo di elektroni varias periodale.

Elektrodi uzesas en elektrolizo, en baterii, edc.
Elektrolizo

**Elektrolizo** esas produkto di kemiala reakto per pasigar elektrala korento tra elektrolito.

La kationi movas vers la katodo, e l'anioni vers l'anodo, tale portante l' korento de charjo.

Che singla elektrodo ioni descharjesas segun la legi da Michael Faraday.

Elektrolizo uzesas por ektraktar elektropozitiva metali; por produktar natro-hidroxido, kloro, oxo, hidrogeno e multa altra substanci.
Elektrolito

**Elektrolito** esas kompozuro quo kontenas ioni kande liquida o solvita.

Uzata en elektrolizo. Videz anke elektrokemio.
Fonologio

**Fonologio** esas la studio di son-shabloni en linguo.

Fonologio fondesis en 19ma yarcento da la linguisti Baudouin de Courtenay e Nikolai Trubetzkoy. Pose ol developesis en 20ma yarcento da Roman Jakobson, Morris Halle e Noam Chomsky.

La bazala konceptajo di fonologio es la fonemo.

Esas du precipua vidpunti pri fonologio. En **klasika** fonologio, deskripti deduktesas per diversa tekniki. En **produktiva** fonologio, la linguisto propozas abstrakta deskripti qui produktas la surfacala, observebla son-sequi per operaco di fonologiala reguli.

Generale, deskripti en klasika fonologio es plu konkreta e plu proxim la parolata frazo.

## Videz anke
* Fonemo
* Fonetiko
* Linguistiko
Lemo

**Lemo** esas:

* en matematiko, esas subsidiara teoremo, sive pruvita, sive supozata kom vera, dum la demonstro di plu granda teoremo.
* en linguistiko esas autonoma unajo konstitucanta di linguo-lexiko.
Silogismo

**Silogismo** esas la logikala formo di argumento quan konsistas ek tri aserti: du premisi e konkluzo.

La konkluzo di valida silogismo sequas logikale de la premisi, ed esas vera se la premisi esas vera.

Videz anke logiko.
Paradoxo

**Paradoxo** esas literaturala o retorikala metodo, segun qua supozeble vera aserto expresesas per kontredicala termini.

Exemplo: "la lasta esez unesma". Teoriala paradoxo esas la konkluzo di semble konvinkanta argumento ne-konsequenta kun generale aceptita teorio.
Paralaxo

**Paralaxo** esas angulo formacita, ye la centro di astro, da du rekti qui abutas a du observanti lokizita en du punti interdiferenta.
Redesko

**Redesko**, en astronomio, esas augmento di ond-longeso di la lumo de objekto, generale produktita da rapida retroiro.

La spektri di distanta galaxii montras signifikanta redesko, e co maxim ofte, ma ne sempre, interpretesas kom indiko ke li rapide retroiras de ni.

Videz anke Doppler-Fizeau-efekto.
Edwin Hubble

**Edwin Hubble** (1889 til 1953) esis Usan astronomo.

Ye 23 di novembro 1924, skribante en la *New York Times*, il anuncis ke la universo extensas plu fore kam la lakto-voyo; to diferis de la kustumala opiniono. Il observabis cielala objekti per la Hooker-teleskopo sur Monto Wilson, Usa, ye ta tempo la maxim granda en la mondo. Ula nebulosi kontenis Cepheid-varianti, utiligata da astronomi por trovar la disto di la objekti, e Hubble remarkis ke la disto esis multe tro granda por la lakto-voyo. Konstatesis ke ta nebulosi, exemple Andromeda, esas altra galaxii.

Per examenar la redesko en olia spektri, il montris ke oli retroiras kun rapidesi proporcionala kun olia disti.
Toro

*Videz anke [[Toro (homonimo)]]* 

**Toro** esas topologiala spaco forme di pasto-ringo.

Formacesas per rotacar cirklo tra rekta lineo quo jacas en la sama plano kam la cirklo, ma nulaloke intersekas ol.
Faktoro

**Faktoro** esas :
* en matematiko,
** multiplikiva faktoro esas sinonimo por koeficiento,
** nombro qua esas dividebla en altra integra nombro sen restanto; tale, faktorigo esas expresar nombro kom la produkto di du nombri.
** von Neumann algebra kun triviala
* enzimo en biokemio;
* produkto-faktori en ekonomiko,
Faktorialo

**Faktorialo** di naturala nombro *n*, segun la matematiko, esas la produto pozitiva integri til *n*, da simbolo *n!* (enduktas da Christian Kramp en 1808).

## Defino

Faktorialo esas formale definita quale

:n!=\prod_{k=1}^n k\qquad\mbox{por omna }n \ge 0. \!

Exemple,

:5! = 1\times 2 \times 3 \times 4 \times 5 = 120.

Ni havas

:0! = 1

## Extera ligilo

* en franca
Nebuloso

**Nebuloso** esas interstela nubo de gaso o polvo.

La termino devenas de la Latina vorto *nubo*, ed unesme uzesis por deskriptar irga desklara celala objekto, inkluzante kometi ed extera galaxii; ica praktiko nun abandonesis.
Kometo

**Kometo** esas nebuloza objekto, qua cirkumjiras la suno.

Generale, kometi esas videbla nur kande relative proxim la suno. Proximeskante la suno, ula kometi developas "kaudi". Onu kredas la ca kaudi produktesas da la sunala vento.

La "kapo" di kometo nomesas la nukleo. Onu kredas ke nuklei kompozesas ek frostita gasi e glacio, kun mikra quantesi de meteorala materio.

Videz anke astronomio, Edmund Halley, Kometo di Halley.
Sunala vento

**Sunala vento** esas la elektrale charjizita materio ekjetata da la suno ye mezvalora rapideso di 400km/s.

La "silencoza" kompozanto esas kontinuo fluo, a quo adjuntesas "aktiva" kompozanta produktita da explozi di aktiveso sur la surfaco di la suno.

La sunala vento efikas la magnetala feldi di Tero e Jupitero, e produktas la "kaudi" di kometi.

La kosmosondilo Parker Solar Probe, lansita en 2018, atingos kurta disto de la suno por saveskar la fonto di la sunala vento.
Jung-gu

**Jung-gu** (중구) esas un ek la 25 distrikti di Seoul, Sud-Korea. Jung-gu esas la maxim centrala distrikto, e la vorto ipsa signifikas ol. 'Jung' (중, 中) esas Sino-Koreana vorto qua signifikas 'mezo'.

Havanta 9,96 km² e  habitanti en 2013, ol esas un ek la min granda distrikti di Seoul, e subdividesas en 15 quarteri (*dong*).
Noam Chomsky

**Avram Noam Chomsky** (n. ye la 7ma di decembro 1928) esas Usana linguisto qua revolucionis linguistiko dum 20ma yarcento per sua teorio di transformala-produktiva gramatiko.

Segun la teorio da Chomsky, elaborita en lua libri *The Logical Structure of Linguistic Theory* (1955) e *Syntactic Structures* (1957), surfacala sintaxo produktesas de **profunda** strukturo per operaco di specala reguli nomizita transformi. Transformi povas chanjar la ordino di vorti, exemple la observata frazo angla "The boy was hit by the ball" produktesas per la transformo **Pasivo** de profunda strukturo "The ball hit the boy".

Kun Usana linguisto Morris Halle il aplikis sua metodi a fonologio por developar produktiva fonologio, ankore kontroversala e ne aceptita da omna linguisti.

Chomsky anke esis aktiva politikale, skribante plura libri pri mondala politiko. Il es su-deklarinta anarkiisto (videz anarkiismo), ed ofte kritikis Usana politiko vers exterlando.

## Videz anke
* linguistiko
* fonologio
* sintaxo
* gramatiko
Gramatiko

**Gramatiko** esas la studio pri strukturo e kompozanti di linguo.

Ol esas anke la cienco quo koncernas la studio di ca strukturi. La gramatikisto studias tri precipua elementi di gramatiko: sintaxo (la kunpozo di vorti por formacar frazi), morfologio (la modifiko di vorti por expresar diferanta senci), e fonologio (l'uzo di soni por expresar senco).

## La vorto-speci
* substantivo – la nomo di persono, loko, kozo o konceptajo
* verbo – vorto qua expresas ago o stando
* adjektivo – vorto qua qualifikas substantivo expresanta qualeso
* adverbo – vorto-speco nevariiva qua modifikas la senco di adjektivo, di verbo, di adverbo
* pronomo – vorto uzata vice substantivo
* adpoziciono – generala termino por vorto-speco qua montras relato inter vorti
** partikulo – vortospeco (maxim-multa-kaze kurta) nevarianta, qua uzesas por la defino di altra vorti
** prepoziciono – nevarianta vorto, qua pozesas avan la substantivo e qua servas a expresar la relato di termo kun altro
** postpoziciono – partikulo lokizita pos la chefa vorto a qua lu relatas
* konjunciono – vorto qua juntas vorti o frazi

Videz anke
* gramatikala produktiveso
* Noam Chomsky
* Otto Jespersen
* linguistiko
* flexiono
Sintaxo

**Sintaxo** esas la studio dil kunpozo di vorti por formacar frazi.

La bazala konceptaji di sintaxo esas la **vorto-speci** (videz gramatiko). Exemple en l' Angla linguo, la maxim simpla frazo konsistas ek substantivo sequata da verbo: "John runs." On povas elaborar ica frazo per adjuntar adverbo: "John runs fast.", e lore adjektivo: "Little John runs fast."

En moderna linguistiko, sintaxo dominacesas da la teorio di transformala-produktiva gramatiko da Noam Chomsky. Segun ca teorio, **surfacala** sintaxo produktesas de **profunda** strukturo per operaco di specala reguli nomizita transformi.

Transformi povas chanjar la ordino di vorti. Exemple, l'angla frazo "John is liked by Paul" produktesas per la transformo **Pasivo** de profunda strukturo "Paul likes John".

## Videz anke
* Linguistiko
* Linguisto
* Otto Jespersen
Nigra truo

**Nigra truo** esas la fina etapo di la evoluciono di enorma steli, sequante tota gravitala kolapso.

Centre di nigra truo esas infinite dense kompresita restaji di la stelo, forsan nur kelka kilometri larja, se ne aplastita ek existo.

La gravitala feldo di nigra truo esas tante intensa ke nulo, ne mem elektromagnetala radio (exemple lumo) povas eskapar. Pro to, onu povas detektar nigra trui per observar lia gravitala efekti ye altra objekti, o per emiso di X-radii da materio quo falas aden la nigra truo.

Onu sugestas ke la universo finos per divenar unika nigra truo.
Lakto-voyo

**Lakto-voyo** esas la galaxio qua kontenas nia sunala sistemo. La nomo "lakto" derivesis de la aspekto qua ni vidas de la Tero di la galaxio.

La Lakto-voyo esas diskatra spiralatra galaxio kun diametro inter 100 000 e 180 000 lumo-yari ed on kalkulas ke kontenas cirkume 100–400 bilion steli. Nia sunala sistemo jacas en un ek la "brakii" di la spiralo. La centro di la galaxio jacas direcione di Sagitario.

La galaxio lente cirkumjiras sferatra nukleo, ma ne ye uniforma rapideso. Suno cirkumjiras la galaxio-centro cirkume singla 230 milion yari.
Andromeda

**Andromeda** esas stelaro en la Nordala misfero.

La granda nebuloso di Andromeda (M31), videbla proxim la duopla stelo Gamma Andromedae, esas la maxim distanta objekto videbla per la nehelpata okulo en la norda cielo.

Andromeda esas la galaxio maxim proxim la nia. Quale nia lakto-voyo, olu esas spiralatra, ma plu granda.

Videz anke astronomio.
517

La yaro **517** (DXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 517ma yaro dil unesma yarmilo, la 17ma yaro di la 6ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 510a. La nomo *517* uzesas por ca yaro de la Mezepoko, kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Azia]]
* Aryabhata kompletigas lua manuolibro pri matematiko ed astronomio.

## Naski

## Morti
Magiala quadrato

**Magiala quadrato** es quadrata aranjuro de nombri, tale ke la sumi alonge singla rango, kolumno e diagonalo es egala.

Exemplo:

nam la sumo di omna rango, kolumno e diagonalo es 15.
Quadrilatero

**Quadrilatero**, en geometrio, es plana quar-latera poligono.

Quadrilatero esas sive simpla (ne inter-sekinta) o komplexa (inter-sekinta). Simpla quadrilatero es sive konvexa o konkava. Konvexa quadrilateri es de plu klasifikita kam:

**trapezo** di qua omna lateri esas interparalela, ma ne interegala. 

**izocela trapezo** paro de paralela lateri.

**paralelogramo** du pari de paralela lateri.

**kaito** du apuda lateri havas egala longesi

**rombo** kun lateri interegala e kun anguli ne-orta.

**rektangulo** qua havas un orto.

**quadrato** quar lateri havas egala longesi, e omna angulo es orta

La sumo dil interna anguli di quadrilatero es sempre 360 gradi.
533

La yaro **533** (DXXXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 533ma yaro dil unesma yarmilo, la 33ma yaro di la 6ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 530a. Lor ol konocesis kom **yaro dil administrado da konsulo Iustinianus sen kolego** o, min ofte, **yaro 1286 ''Ab urbe condita***. La nomo *533* uzesas por ca yaro de la [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Europa]]
* 2ma di januaro - Ioannes la 2ma divenas papo.
* 15ma di decembro - Bizancana generalo Belisarius vinkas Vandali komandita dal rejulo Gelimer che batalio di Tricamarun.

## Naski

## Morti
534

La yaro **534** (DXXXIV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 534ma yaro dil unesma yarmilo, la 34ma yaro di la 6ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 530a. Lor ol konocesis kom **yaro dil administrado di konsuli Iustinianus e Paulinus**, o min ofte **yaro 1287 ''Ab urbe condita***. La nomo *534* uzesas por ca yaro de la [[Mezepoko]], kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en [[Europa]] por nomar yari.

== Eventi ==
=== [[Bizancana imperio]] ===
* [[16ma di novembro]] - La duesma edituro, revizata, dil *Corpus Iuris Civilis'' publikigesas.

## Naski

## Morti
535

La yaro **535** (DXXXV per Romala algarismi) esis yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol la 535ma yaro dil unesma yarmilo, la 35ma yaro di la 6ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 530a. Lor ol konocesis kom **yaro dil administro da konsulo Belisarius**, o min ofte **yaro 1198 ''Ab urbe condita***. La nomo *535* uzesas por ca yaro de la [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
* 13ma di mayo - Agapetus la 1ma divenas papo.

## Naski

## Morti
* 8ma di mayo - Papo Ioannes la 2ma (naskodio nekonocata)
Konstanto di Hubble

**Konstanto di Hubble** esas la proporciono inter la disto di galaxio e la rapideso di lua retroiro de ni.

Edwin Hubble unesme kalkulis ica konstanto kom 500km/s /Mpc. Ma il misevaluis la disti di la galaxii, e la konstanto plu recente kalkulesis kom 75km/s /Mpc.

Videz anke astronomio.
540

La yaro **540** (DXL per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 540ma yaro dil unesma yarmilo, la 40ma yaro di la 6ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 540a. Che Romana imperio, ol konocesis kom **yaro dil administrado da konsulo Iustinus, sen kolego**, o, min ofte, **yaro 1293 ''Ab urbe condita***. La nomo *540* uzesas por ca yaro de la [[Mezepoko]], kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en [[Europa]] por nomar yari.

== Eventi ==
===[[Europa]]===
* En [[Britania]], diversa rejii unionesas sub la sama chefeso (*High King'').

## Naski
* (posible) Papo Gregorius la 1ma (m. 604)

## Morti
541

La yaro **541** (DXLI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 541ma yaro dil unesma yarmilo, la 41ma yaro di la 6ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 540a. Lor ol konocesis kom **yaro dil administrado da konsulo Basilius, sen kolego** o, min ofte, **yaro 1294 ''Ab urbe condita***. La nomo *541* uzesas por ca yaro de la [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* Epidemio di bubono-pesto komencas en Pelusium, dissemas ad Alexandria, Egiptia, e du yari pose arivas en Konstantinoplo. L'epidemio divenos pandemio e duros dum cirkume du yarcenti en Europa.

## Naski

## Morti
Magelanala Nubi

**Magelanala Nubi** esas du nereguloza galaxii qui cirkumjiras lakto-voyo.

Li esas videbla en la suda cielo. La Granda Magelana Nubo (Nubecula Major), 4,5kpc larja, havas bone markizita axo, quo sugestas ke olu esas forsan embrionala spiralatra galaxio.

La Mikra Magelanala Nubo (Nubecula Minor) esas cirkume 3kpc larja. Amba nubi esas richa ye Cepheid-varianti.
Cepheid-varianti

**Cephied-varianti** esas steli di qui la brilo varias reguloze dum periodo di 1 til 50 dii, posible, ma ne probable, pro vario di lua grandeso. Ca grupo di steli existas en Lakto-Voyo.

La longeso di la ciklo esas direte proporcional al absoluta grandeso, do li esas utila "mili-posteni" por kalkular granda astronomiala disti.

Videz anke varianta stelo, astronomio.
Alkemio

L' **alkemio** esis filozofiala fako e preiranta formo neciencala di la nuna kemio. Ol praktikesis en Mezopotamia en l'antiqua Egiptia, Persia, India, Chinia, antiqua Grekia, Romana imperio, en Mohamedana kalifii ed en Europa til la 18ma yarcento.

En l'alkemio centrala senco esis ciklala. La skopo esis dispersar omno existanta ad originala formo, pro ke esabus posibla kompozar itere la materio e rafinar ol vers perfekteso. La perfekteso jacis, exemple, en oro. La skopo dil alkimisti esis deskovrar tale nomizita "filozofiala stono", qua povus transformar omno en oro, e la "viv-elixiro", qua permisus homi vivar eterne.

Alkemio relatis mistiko, metafiziko e l'interpreto dil efekto dal cielala korpi. En l'alkemio esis anke spiritala dimensiono, quon on povas vidar kom Kristana.

Kelka alkemiisti flegis anke maladeskinti. Lia moyeni esis, segun la nuna konceptajo, magiala. Malgre la magio, l' alkemiisti developis anke medikamenti.

En l'arto l'alkemiisti reprezentesis kun espruveti, inter vaporoza poti, quale laborema kabalisti.
Varianta stelo

**Varianta stelo** esas stelo kun varianta brilanteso.

Pulsanta varianti, kun varianta grandeso, esas la maxim frequa speco di varianta stelo.

Varianta steli pri qui onu savas, ke olia periodi relatas olia absoluta brilanteso, esas aparte importanta nam onu povas uzar oli por mezurar granda astronomiala disti.

Videz anke astronomio, duopla stelo, Cepheid-varianti.
Duopla stelo

**Duopla stelo**, o **binara stelo**, esas paro de steli qui cirkumjiras komuna centro gravitala.

Cirkume 50% de omna steli apartenas binara o multopla stel-sistemi. Onu kredas ke la steli en binara o multopla stel-sistemi formacesas samtempe.

Videz anke astronomio, varianta stelo.
Alpha Centauri

**Alpha Centauri** esas multopla stelo en la stelaro Centaurus, la maxim proxima sistemo a nia sunala sistemo. Alpha Centauri jacas aproxime 4.3 lumo-yari de tero.

Olu konsistas ek duopla stelo, cirkum quo jiras reda nano (videz nano-stelo), Proxima Centauri, la stelo maxim proxim nia sunala sistemo.
Adverbo

**Adverbo** en gramatiko esas vortospeco nevariiva qua modifikas la senco di adjektivo, di verbo, di altra adverbo.
Prepoziciono

**Prepoziciono** esas nevarianta vorto, qua pozesas avan la substantivo e qua servas a expresar la relato di termo kun altro.
Suwon

**Suwon** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di la provinco Kyunggi-do, en Sud-Korea. Segun statistiki dil yaro 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 121,04 km². Suwon (수원시) signifikas 'fonto di aquo'.

Suwon apartenas a la metropolala regiono di Seoul, e ligesas ad ol per ferovoyo e per metroo. Per ferovoyo, on povas irar de Suwon a Seoul en cirkume 30 minuti.