open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Salva Kiir Mayardit

**Salva Kiir Mayardit**, militisto e politikisto n. ye la 13ma di septembro 1951, esas la nuna prezidanto di Sud-Sudan. Ante la nedependo, il esis prezidanto di la guvernerio di sudal Sudan, ed unesma viceprezidanto di Sudan, de 2005 til 2011.
Vicente Ramón Roca

**Vicente Ramón Roca Rodríguez**, politikisto e komercisto n. ye la 2ma di septembro 1792 til la 23ma di februaro 1858 esis prezidanto di Equador de 1845 til 1849.
Manuel de Ascásubi

**Manuel de Ascázubi y Matheu**, militisto, politikisto e farmisto n. ye la 30ma di decembro 1804 til la 26ma di decembro 1876, esis prezidanto di Equador de 1849 til 1850.
Hugo Egmont Hørring

**Hugo Egmont Hørring**, politikisto n. ye la 17ma di agosto 1842 til la 13ma di februaro 13 esis chefministro di Dania de 1897 til 1900.
Waldemar Rosenberger

**Waldemar Karlovič Rosenberger** (n. 1848 en Sankt-Peterburg til 1918 mem urbo) esis Rusa fervoyala injenioro e linguisto di origino Germana. Ilu lernis Volapük en 1886 ed esis direktero dil Akademio pri Volapük en Rusia, ed en 1892 ilu divenis direktero dil Internaciona Akademio pri Volapük (*Kadem bevünetik volapüka*). Sub ilua direkto, l'akedemio komencis probar modifikuri en la linguo.

En 1902 ilu propozis projeto qua pose divenis l'Idiom Neutral. En 1912 ilu propozis reformar Idiom Neutral e kreis "Reform Neutral", sensucese. Ilu mortis en 1918 pro pulmonito.
Stanisław Lentz

**Stanisław Lentz** (n. ye la 23ma di aprilo 1861 til la 19ma di oktobro 1920) esis Polona piktisto. Il esis docisto che Akademio pri Bel-Arti di Warszawa depos 1909.
Stanisław Witkiewicz

**Stanisław Witkiewicz** (n. ye la 8ma di mayo 1851 til la 5ma di septembro 1915) esis Polona piktisto. Ilua stili piktala esis impresionista e realista.
Stanisław Wyspiański

**Stanisław Wyspiański** (n. ye la 15ma di januaro 1869 til la 28ma di novembro 1907) esis Polona piktisto. Il ank esis influinta arkitekto e dramatifisto.
Rentgenio

**Rentgenio** esas kemial elemento kun atomala nombro 111 ed atomala pezo 282. Ol esas multe radioaktiva elemento, e lua maxim stabila izotopo, Rg-282 havas mi-vivo di 100 sekundi.

L'elemento nomizesis segun Wilhelm Conrad Röntgen (en Ido pronuncata: Rentgen}. Til la 1ma di novembro 2004 ca elemento konocesis sub la sistemala nomo *unununio* kun simbolo *Uuu*.
Niviaq Korneliussen

**Niviaq Korneliussen** (n. ye la 27ma di januaro 1990) esas Grenlandana skriptististino. El ganis la Premio pri Literaturo de la Nordala Konsilantaro en 2021, pro elua libro *Naasuliardarpi* (Dane: *Blomsterdalen*) qua parolas pri suocido inter yuni Grenlandani.
Antonín Zápotocký

**Antonín Zápotocký**, politikisto n. ye la 19ma di decembro 1884 til la 13ma di novembro 1957, esis chefministro di Chekoslovakia de 1948 til 1953, e pose prezidanto di la lando de 1953 til lua morto, ye la 13ma di novembro 1957.
Vanessa Bell

**Vanessa Bell** (n. ye la 30ma di mayo 1879 til la 7ma di aprilo 1961) esis Britaniana piktisto. El esis fratino dil skriptistino Virginia Woolf.
Stanisław Masłowski

**Stanisław Stefan Zygmunt Ludgard Masłowski** (n. ye la 3ma di decembro 1853 til la 31ma di mayo 1926) esis Polona piktisto. Ilua piktala stilo esis realista.
London, Ontario

**London** esas urbo en Ontario, Kanada. Segun la demografiala kontado di 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 420,5 km².
Milito Rusa-Turka de 1877 til 1878

La **milito Rusa-turka de 1877 til 1878**, anke konocata kom **milito dil Oriento**, originis pro ke Rusa imperio havis kom skopo obtenar aceso a Mediteraneo e liberigar Slava populi qui habitis Balkania de la dominaco Otomana. Altra motivi esis la kresko di nacionalismi di populi qui habitis Balkania, e la deziro di Rusa imperio pri itere okupar teritorii perdita dum la milito di Krimea. Otomani vinkesis da koalisuro inter Rusa imperio ed armei Bulgara, Rumana, Serbiana e Montenegrana.

Til nun, Balkaniana nacioni nedirete liberigita de 400-yara dominaco Otomana tra ca Rusa agado, duras judikar ca milito kom la komenco di lua nacionaneso. Pro to, ca milikto anke konocesas en la historio *milito pri nedependo di Rumania* e *milito pri nedependo Bulgara*.
José María Vargas Vila

**José María de la Concepción Apolinar Vargas Vila Bonilla** (n. ye la 23ma di junio 1860 til la 23ma di mayo 1933) esis Kolumbiana skriptisto e jurnalisto.
Dionís Baixeras i Verdaguer

**Dionís Baixeras i Verdaguer** (n. ye la 23ma di junio 1876 til la 9ma di septembro 1943) esis Kataluniana piktisto. Ilu piktis precipue peizaji, segun stilo naturalista.
Ivan Kramskoi

**Ivan Nikolaevich Kramskoi** (n. ye la 8ma di junio 1837 til la 6ma di aprilo 1887) esis Rusa piktisto e kritikisto pri arto.
Dumbo

***Dumbo*** esas Usan animita filmo de 1941 produktita da Walt Disney e direktita da Ben Sharpsteen. Ol esas la 4ma longa filmo di Disney.
Sis-dia milito

La **Sis-dia milito** (Hebree: ששת הימים, *Miljemet sheshet ha-yamim*) —anke konocata kom la **milito di 1967** (Arabe: حرب 1967) esis milito inter Israel e koalisuro di Araba landi, qua inkluzis Unionita Araba Republiko —lor l'oficala nomo di Egiptia—, Siria, Jordania ed Irak eventinta de la 5ma til la 10ma di junio 1967.

Pos diversa frontierala konflikti inter Israel e vicina Araba landi, nome Siria, lora prezidanto Egiptiana Gamal Abdel Nasser ekpulsis la trupi del Unionita Nacioni (UNEF) de la peninsulo Sinai en mayo 1967. Paco-trupi del Unionita Nacioni restabis en la regiono depos 1957, pos finir tale nomizita "krizo di Suez" ye l'antea yaro. Egiptia mantenis 1000 tanki e cirkume 100&nbsp;000 soldati an la frontiero kun Israel e klozis la stretaji di Tiran por omna navi portanta Israelana standardo, o qui transportis strategiala vari ad Israel, operaco suportita forte da altra Araba nacionis. La reakto Israelana esis mobilizar e rekrutar 70 mil rezervo-trupi por pluforteskar lua defensi.

Israel, timanta atako Egiptiana, lansis preventiv atako kontre Egiptian aer-armeo. Jordaniana trupi, lor komandinta da generalo Egiptiana, atakis Israelana urbi Ierusalem e Netanya. Kande la milito, Israel konquestabis la peninsulo Sinai, Gaza, Cisjordania (Westala Rivo), Estal Ierusalem (inkluzite tale nomizita "anciena Urbo") e la kolini di Golan.

La 6-Dia Milito esas parto di tale nomizita "konflikto Araba-Israelana", qui komencis pos la kreo dil stato Israel en 1948, en parto ek l'olima "mandato Britaniana en Palestina. Ca 6 dii stimulis mondal atento en 1967, e divenis importanta en la geopolitiko regionala: lua konsequi esis granda, e durabas til nun. Li anke havis decidigiva influi en posa eventi, inkluzite en regionala militeti, en la milito di Yom Kipur, en la masakro di Israelan atleti dum l’Olimpiala Ludi en München, 1972, en la polemiko pri kolonii Juda che Westala Rivo e la situaciono di Ierusalem, en la paco-pakti di Kamp David ed Oslo, ed en l'Intifada.

## Referi
Rita Pavone

**Rita Pavone** (n. ye la 23ma di agosto 1945) esas Italiana kantistino e cinem-aktorino. El sucesis kun rock-muziki e muziki pri amo dum la yari 1960a. Du ek elua kansoni maxim konocata mondale esas *La Partita di Pallone* ("futbalo-partio"), enjregistrita en 1963, e *Datemi un Martello* ("donez un martelo a me"), enrejistrita en 1964.
Gustave Courbet

**Gustave Courbet** (n. ye la 10ma di junio 1819 til la 31ma di decembro 1877) esis Franciana piktisto. Il esis fondinto di Realismo pikturala en Francia, ed anke importanta politikal aktivero en lua epoko.
Arkhip Kuindzhi

**Arkhip Ivanovich Kuindzhi** (n. ye la 27ma di januaro 1841 til la 24ma di julio 1910) esis Rusa piktisto.
Arthur Merric Boyd

**Arthur Merric Boyd** (n. ye la 19ma di marto 1862 til la 30ma di julio 1940) esis Australiana piktisto.
Jean-Baptiste-Camille Corot

**Jean-Baptiste-Camille Corot** (n. ye la 16ma di julio 1796 til la 22ma di februaro 1875) esis Franca piktisto. Ilu piktis precipue peizaji, kun influo de impresionismo.
Eugeen Van Mieghem

**Eugeen Van Mieghem** (n. ye la 1ma di oktobro 1875 til la 24ma di marto 1930) esis Belgiana piktisto. Ilua precipua piktala temo esis la severa vivo proxim la portuo.
Thomas Baines

**John Thomas Baines** (n. ye la 27ma di novembro 1820 til la 8ma di mayo 1875) esis Britaniana piktisto. Il ank esis explorero e piktis dum kolonial expedicioni en sudal Afrika ed Australia.
Winslow Homer

**Winslow Homer** (n. ye la 24ma di februaro 1836 til la 29ma di septembro 1910) esis Usana piktisto, graburisto e desegnisto. Ilu judikesas kom un ek la maxim importanta piktisti Usana de la 19ma yarcento.
William Quiller Orchardson

**William Quiller Orchardson** (n. ye la 27ma di marto 1832 til la 13ma di aprilo 1910) esis Britaniana piktisto. Ilu piktis domala e historiala temi, ed anke portreti.
Frank Weston Benson

**Frank Weston Benson** (n. ye la 24ma di marto 1862 til la 15ma di novembro 1951) esis Usana piktisto. Ilu komencis ilua kariero piktanta murali por la Biblioteko dil Kongreso, e portreti.
Thomas Hart Benton (piktisto)

**Thomas Hart Benton** (n. ye la 15ma di aprilo 1889 til la 19ma di januaro 1975) esis Usana piktisto. La temi di lua pikturi esis ceni dil omnadia vivo Usana.
Edward Mitchell Bannister

**Edward Mitchell Bannister** (n. ye la 2ma di novembro 1828 til la 9ma di januaro 1901) esis Usana piktisto. Naskinta en Kanada, ilu rezidis en Nov Anglia dum ilua adulteso. En 1876, ilu vinkis la premio dil expozo *Philadelphia Centennial*.
Kazimierz Wojniakowski

**Kazimierz Wojniakowski** (n. ye la 1771 til la 20ma di januaro o 20ma di decembro 1812) esis Polona piktisto. Ilu piktis precipue portreti, ma anke religiala e historiala temi de sua epoko.
Aleksander Orłowski

**Aleksander Orłowski** (n. ye la 9ma di marto 1777 til la 13ma di marto 1832) esis Polona piktisto. Ilu kreis diversa esbosuri pri l'omnadia vivo en Polonia ed en Rusa imperio, ed anke pri historiala temi.
Tytus Czyżewski

**Tytus Czyzewski** (n. ye la 28ma di decembro 1880 til la 5ma di mayo 1945) esis Polona piktisto, teoriisto pri arto, poeto e dramatifisto.
Tadeusz Rybkowski

**Tadeusz Lubicz Rybkowski** (n. ye la 30ma di marto 1848 til la 16ma di septembro 1926) esis Polona piktisto. Ilu piktis precipue ceni rurala.
Stanisław Samostrzelnik

**Stanisław Samostrzelnik** (n. c. 1490 til 1541) esis Polona piktisto. Ilu piktis multa freski en Polona kirki.
Jan Grzegorz Stanisławski

**Jan Grzegorz Stanislawski** (n. ye la 24ma di junio 1860 til la 6ma di januaro 1907) esis Polona piktisto. En 1906, ilu divenis profesoro che Akademio pri Bel-Arti di Kraków.
Theobald von Bethmann Hollweg

**Theobald Theodor Friedrich Alfred von Bethmann Hollweg**, publik oficisto e politikisto n. ye la 29ma di novembro 1856 til la 1ma di januaro 1921, esis kancelero di Germania de 1909 til 1917, dum l'unesma yari dil unesma mondomilito.

## Referi
Joyce Carol Oates

**Joyce Carol Oates** (n. ye la 16ma di junio 1938) esas Usana skriptisto. Elua noveli *Black Water* (1992), *What I Lived For* (1994), e *Blonde* (2000), e la kolekturi di elua kurta rakonti *The Wheel of Love* (1970) e *Lovely, Dark, Deep: Stories* (2014) nominesis por konkursar a la *Premio Pulitzer*.
Squat-latrino

**Squat-latrino** o *Franca latrino* o *Turka latrino*, esas latrino sur qua on squatas vice sidas. La nomo Franca latrino esas uzata pro ke ca sorto de latrino esas maxim multe konocata pro Francia, ma ol esas uzata sur omna kontinenti. En Francia la squat-latrini esas nomizata Turka latrini. Existas diversa sorti de squat-latrini, ma maxim ofte oli esas truo en sulo.
Trần Đại Quang

**Trần Đại Quang**, militisto e politikisto, n. ye la 12ma di oktobro 1956 til la 21ma di septembro 2018, esis prezidanto di Vietnam de la 2ma di aprilo 2016 til la 21ma di septembro 2018.
László Kövér

**László Kövér**, politikisto n. ye la 29ma di decembro 1959, esis prezidanto di Hungaria de la 2ma di aprilo til la 9ma di mayo 2012. Nun il esas prezidanto di Hungara parlamento.
Louis la 7ma di Francia

**Louis la 7ma** (n. 1120 til la 18ma di septembro 1180) esis rejo di Francia de la 1ma di agosto 1137 til la 18ma di septembro 1180.
Gerard van Honthorst

**Gerard van Honthorst** (n. ye la 4ma di novembro 1592 til la 27ma di aprilo 1656) esis Nederlandana piktisto. Ilu piktis precipue imaji artificale iluminita, ed anke religiala temi, e portreti pi muzikisti.
Cornelis de Heem

**Cornelis de Heem** (baptita ye la 8ma di aprilo 1631 til la 16ma di mayo 1695) esis Nederlandana piktisto. Ilu piktis precipue senviva ceni.
Willem Drost

**Willem Drost** (baptita ye la 19ma di aprilo 1633, sepultita ye la 25ma di februaro 1659) esis Nederlandana piktisto. Il esas multe asociata a Rembrandt van Rijn, e poka pikturi klare atribuesas a lu.
Ludolf Bakhuizen

**Ludolf Bakhuizen** (n. ye la 28ma di decembro 1630 til la 7ma di novembro 1708) esis Nederlandana piktisto. Ilu piktis precipue marala temi, ma anke portreti pri lua familiani ed amiki.
Stellantis North America

**Stellantis North America**, olim nomizita **Chrysler**,  esas automobil-fabrikanto kun sideyo en Usa, parto di la granda automobilo-grupo Stellantis, kun sideyo en Nederlando. La grupo anke vendas automobili sub komercala identigi Dodge, Jeep, Ram, e Mopar - ca lasta uzata por produktar kompozanti por automobili.

L'olima *Chrysler Corporation Inc.* fondesis en 1925 dal industriala pioniro Walter Chrysler.
Wilhelmina di Nederlando

**Wilhelmina** (n. ye la 31ma di agosto 1880 til la 28ma di novembro 1962) esis rejino di Nederlando de la 23ma di novembro 1890 til la 4ma di septembro 1948. Pos l'invado di Nederlando da Naziista Germania en 1940, el fugis ad Unionita Rejio en instalis guvernerio en exilo ibe til la 5ma di mayo 1945. El divenis simbolo di Nederlandana rezisto dum German okupo.
Apeldoorn

**Apeldoorn** esas urbo en Nederlando. Segun statistiki dil yaro 2014, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 341,13 km².
Vladimir Tatlin

**Vladimir Yevgrafovich Tatlin** (n. ye la 28ma di decembro 1885 til la 31ma di mayo 1953) esis Rusa-Sovietiana piktisto, ed anke arkitekto e ceneyo-projetisto.
John Malkovich

**John Malkovich** (n. ye la 9ma di decembro 1953) esas Usana cinem-aktoro, cinematografisto e produktisto.

Il aparis en plu kam 70 cinematografuri, inkluzite *The Killing Fields* (1984), *Empire of the Sun* (1987), *Being John Malkovich* (1999), *Johnny English* (2003), ed altri. Il anke produktis kelka cinematografuri, exemple *Ghost World* (2001), *Juno* (2007), e *The Perks of Being a Wallflower* (2012).
Invado di Ukraina da Rusia (2022)

L'invado Rusa en Ukraina esas milito (anke nomita *operaco militala speciala* segun la Rusa propagado) lansita ye la 24ma di februaro 2022 sub impero dal prezidanto Rusa Vladimir Putin, e duranta til nun. Kelka fonti jukikas ke ol esis la maxim granda milital atako eventinta en Europana teritorio depos la duesma mondomilito.

Ca konflikto aparis pos gradopa kresko en la disputi inter Rusia ed Ukraina. Nome depos novembro 2021, Rusia plufortigis sua armeo apud la frontiero kun Ukraina, e kritikis publike l'expanso di ONAT. Pose, ye la mezo di februaro 2022, Vladimir Putin agnoskis la nedependanteso di separema republiki Doneck e Lugansk, qui formacis tale nomizita federuro Novorosiya ("Nova Rusia"). Poka dii pose, ye la 21ma di februaro 2022, trupi Rusa eniris la regiono Donbas, en estal Ukraina.

Forsan preventiva la konflikto difuzis rapide tra la tota lando, minacante precipue Kiyiv, la chefurbo, ma anke direte la prezidanto Ukrainana, Volodimir Zelenskiy. Poka minuti pos l'anunco dil invado, existis informi pri explozi en Kiyiv, Harkiv, Odesa, e la Donbas.

Ca konflikto ank esas la milito maxim bone dokumentizata e raportata de la historio mondala pro la quanteso di poshotelefonili e brodkasti dil sociala reti interretala. Tamen, til nun la quanto di mortinti en amba flanki duras esar necerta. Ye la 2ma di marto, Rusa armeo unesmafoye konfirmis statistiki pri 498 morti, e 1597 plusa soldati vundita.

## <small>Provinco Kursk</small>

La 6ma di agosto 2024 Ukraina olua-foye inkursis Rusia en la provinco Kursk, okupis granda parto de la teritorio e kaptis rusa soldati.

**Nord-Koreana soldati**

Depos oktobro 2024 Nord-Koreana trupi kombatas en Ukraina por Rusia, en la provinco Kursk, konseque interkonsento inter Putin e Kim Jong-un. La 10.000 Nord-Koreana soldati esas elit-uneso di Nord-Korea konocata per la nomo *Tempest-uneso*, li kombatas en uniformi di Rusia.

La 4ma di februaro 2025 Ukrainan ed Usana fonti konfirmas la desaparo di la Nord-Koreana soldati. Segun l'Ukrainan armeestro Olexandr Sirski la duimo dil arme-uneso Nord-Korean esas eliminita, pro to Nord-Korea retraktis la soldati.

## Referi
Batalio di Plassey

La **batalio di Plassey** esis mikra konfronto qua, tamen, havis importanta konsequi. Ol eventis che Westal Bengal, en regiono lor konocita kom Plassey o Plasai (nun Palashi), jacanta inter Kolkata e Mushidabad, en regiono boskoza cirkondata da foresto.

Ye la 23ma di junio 1757 matine, trupi komandita da Robert Clive, lor generalo qua komandis la trupi di Britaniana Kompanio di Estal Indii, konfrontis hindua armeo komandita da Siraj-ud-Dawlah, nabobo di Bengal. La *nabobo* suportesis da cirkume 50 Franca soldati, komandita da St. Frais, qua probis kontrolar Bengal.

Robert Clive, veninta de Madras, arivis a Plassey akompanita da cirkume 1000 soldati Britaniana e plu kam 2 mil  *sepoy* (hindua mercenarii qui luktis por l'imperio) ed artilrio konsistanta ek 2 obusokanoni ed 8 6-punda kanoni. L'armeo lokala, plu multe granda, konsistis ek cirkume 15 mil soldati sur kavali, 35 mil pediranta trupi, e plu kam 50 kanoni. 

## Divido e siejo
Kande musono-tempesto komencis, la du trupi cesis kombatar e probis protektar su, tamen desfacile. L'Angli, plu afektita dal klimato Indiana, probis protektar l'artilrio, nam la pulvero afektesus da pluvo. Altralatere, Indiana municiono neutiligesis pro l'intensa pluvi. La pafado duris pos la tempesto, tamen Angla superioreso komencis divenar evidenta. 

Clive bombardis pozicioni Franca, e li koaktesis retretar. Pose, Angli atakis la cetera trupi enemika. Siraj-ud-Dawlah anke koaktesis retretar, protektita da cirkume 2 mil kavalriani, livinta plu kam 500 Indiana soldati mortinta en la planajo di Plassey.

Trahizo di granda parto dal armeo komandita da Siraj-ud-Dawlah probable esis un ek la maxim importanta motivi por la vinkeso Indiana. Multa ek ca soldati, komandita dal aristokrato Mir Jafar, rebeleskis e luktis kontre la nabobo, o simple abandonis lia armi dum la maxim kritikal instanto, stimulita da rekompensi quin Britaniani ofris a li. La tenaceso e la granda moralo di Britaniana trupi ank esis decidigiva por la rezulto di la batalio.
Batalio di Tudela

La **batalio di Tudela** esis batalio eventinta ye la 23ma di novembro 1808 che urbo Tudela, Navara, dum Napoleonala militi. En ca batalio, Franc armei komandita da Napoléon Bonaparte e lua federito, la Dukio Warszawa, luktis kontre trupi Hispana, e to rezultis decidigiva vinko Franca.

Hispana trupi komandesis da Francisco Javier Castaños, José de Palafox y Melci, Gregorio García de la Cuesta, ed altri. Franca-Polona trupi komandesis, inter altri, dal marshalo Jean Lannes, dal duko di Warszawa François Joseph Lefebvre e da Michel Ney.

La perdaji Hispana esis granda, kun 4.000 mortinti e 3.000 plusa militala kaptiti. Altralatere, Franci havis poka perdaji: 44 mortinti, e 513 plusa homi vundita. La strategiala rezulto esis ke Franci prenis kontrolo dil strategiala urbo Tudela, an la rivo dil fluvio Ebro, de ube povis organizar siejo kontre Zaragoza.
Batalio di Shanghai

La **batalio di Shanghai** (Japoniane: 第二次上海事変, transliterizita *Dai-niji Shanhai jihen*, literale ‘duesma incidento di Shanghai’; Chiniane: 淞滬會戰, *Sōnghù Huìzhàn*, "batalio di Songhu") esis l'unesma importanta konfronto inter Nacional Armeo Chiniana e Japonian armeo dum la duesma milito Chiniana-Japoniana. Unesmafoye Chiniani probis haltigar l'avanco di Japoniani en Chinia en 1937, durinta de l'incidento che ponto Marco Polo.

Pos vidar kam facila esis por Japoniani anexar teritorii Chiniana, Chiang Kai-shek komencis retretar lua trupi vers doplanda Chinia. Probante ganar tempo e levar la moralo di lua soldati, lu sendis lua maxim bona trupi a Shanghai, kun skopo posibligar l'evakuo di multa industrii vers altra regioni. Dum la sequanta tri monati, la centrala quartero di Shanghai, la suburbi dil urbo e la rivo di Jiangsu esis loki por un ek la maxim brutala batalii de la 20ma yarcento.

Sen granda suporto artilriala ed aerala, Chinian armeo perdis lua maxim bona trupi dum ca batalio, sen recevar irga internaciona suporto. Altralatere, Japoniana trupi konfrontis neexpektita rezisto Chiniana, nam li projetis kaptar Shanghai en min kam 1 semano. Ca batalio reprezentis la komenco di feroca rezisto kontre Japonian avanco en Chinia ed,  inter altra efekti, stimulis Japoniana militisti okupar Europana kolonii en sud-estal Azia.
Milito Angla-Usana di 1812

La **milito Angla-Usana di 1812**, anke konocata kom **milito Angla-Usana** o **milito di 1812** (Angle: *War of 1812*) esis milito di Usa kontre Unionita Rejio e lia kolonii en Kanada eventinta inter 1812 e 1815. Eventis kombati terala e marala.

Dum epoko kande Unionita Rejio mustis organizar granda milito-esforco por luktar kontre Franca imperio, Usa deklaris milito kontre li ye la 18ma di junio 1812 Usa, kun skopo invadar Kanadana teritorii aparteninta a Britanian imperio. Dum plu kam 40 yari, ca teritorii populizesis da individui qui parolis l'Angla linguo, e li mantenis kulturala e komercala relati kun Usa. 

Inter altra motivi por la milito, esis komercala restrikti impozita dal Unionita Rejio pro lua milito kontre Francia en Europa, ed anke la koaktita rekrutado di maristi e komercisti Usana por servar Britaniana Mar-armeo. Anke la suporto Britaniana a populi aborijeni Usana, qui opozis su a la doktrino nomizita "manifestanta fato", qua uzesis por justifikar l'expanso teritoriala di Usa.
Infanto-chareto

Infanto-chareto esas chareto en qua infanto esas transportata. Por mikra infanti, qui ankore ne povas sidar, esas mikra bersilo kun paravento.

Por infanti qui ja povas sidar, ol esas stuleto qua povas faldesar kom liteto, ca formo nomizesas promen-chareto.
Smartfon-aplikajo

**Smartfon-aplikajo** o kurte **aplikajo** o neformale ***aplo** esas komputor-programo konceptita por funcionar sur smartfono, tabuleto od altra portebla aparato. Per helpo di aplikajo simple esas posibla adjuntar plusa funcioni a portebla aparato, tale ke olta povas esar ampligat a mult-funcionala komunikilo.

Maxim ofte kelk aplikaji esas instalita sur l'aparato. Altra aplikaji esas obtenebla che l'aplikajo-butiko, virtuala butiko ube molvaro povas esar deskargata, foye kontre pago. Ca aplikajo-butiki aparis depos 2008 e kustumale esas jerata da la developinto di la portebla funcionanta sistemo. Existas gratuit e pagend aplikaji, e kelkafoye la sam aplikajo esas obtenebla tam gratuite kam pagende. La gratuita versiono ofte esas kun reklamo o la pagenda versiono ofras plusa posiblaji. Kelkafoye l'aplikajo esas gratuita ma devas esar pagata por ampligi (talanomizita kompro en aplikajo).
Familio Guy

**Familio Guy** (pronuncez: *familio-gay*) esas Usan *animacita situeso-komedio (*sit-kom*) kreita da Seth MacFarlane por *Fox Brodkasterio* qua debutis la 31ma di januaro 1999. La serio esas produktita da *Fuzzy Door Produkturi* e *20ma Televiziono* e sindikigita da *Disney-ABC Hemala Televiziono*.

La serio koncernas le Griffin, familio existanta de la genitori Peter e Lois; lia infanti, Meg, Kris e Stuwi; e lia antropomorfa hundo  Brian. La spektaklo situesas en la fiktiv urbo Quahog, en l'Usana stato Rhode Islando, e montras multe de olua superreal ed obskura humuro en la formo de metafiktiva insertita joki qui ofte ridindigas l'Usana kulturo.
Ektrancho (cinematografo)

**Ektrancho** esas *animacotekniko per qua roli esas tranchata por *animacar, dum qua existas la sugesto di movant imajo. (24 imaji po sekundo, en *animacotekniko). La tekniko uzat en ca *animaco esas komparebla al *animaci di Monty Python. L'unesma episodi di South Park anke facesis per l'ektranch-*animaco.
Kordio-Pulmonala Rivivigo

**Kordio-Pulmonala Rivivigo (KPR)** esas artificala transpreno de la respirado e la sango-cirkulado (kordio), kande esas tam cirkulo-ceso kam respiro-ceso. KPR konsistas de donar respiro ("bok-a-boko") e pektoro-kompresi (kordio-masajo).
Kadro-rakonto

**Kadro-rakonto** esas naracala tekniko per qua certena rakonto esas la kadro di altra rakonti, l'interna rakonti. Kadro-rakonti esas precipue uzat en filmi e literaturo.
Enabismigo

**Enabismigo** (de la Franca *mise-en-abîme*) esas metodo por riprizentar literatural o vidala verko en altra verko di la sama sorto. L’un ‘imajo’ esas quaze inkastrit en l’altra. Exempli esas la konocata kakao-servistino di Droste, qua havas pleto en manui sur qua trovesas pakajo de Droste kun imajo de la sam imajo de la pakajo di Droste (konocata kom Droste-efekto), la kadro-rakonto “La Rakonti di Kanterburi”.
Droste-efekto

**Droste-efekto** esas vidal efekto per qua imajo kontenas mikrigita versiono de su ipsa. Olua-foye, la mikrigita versiono kontenas mikrigita versiono de su ipsa, edc. Ca procedo de su-refero nomesas rekurso. En teorio to povas kontinuar senfine. En la praktiko la rekurso kontinuas til la maxim mikra detaligo posibla.

L’efekto esas nomizita segun Droste, produktisto di kakao. Sur la lata buxi de kakao flegisto esis videbla qua portas pleto kun ta sama buxo de kakao, sur qua anke flegisto esas videbla qua portas pleto kun ta sama kakao, edc., edc. L’imajo esis desegnita en1904 da Jan Musset.

L’efekto anke esis trovebla sur botelo de Haas-vinagro: l’etiketo di la botelo montris leporo qua havas botelo de Haas-vinagro en sua pedeti.
Milito di Livonia

La **milito di Livonia** esis longa militala konflikto, eventinta de 1558 til 1583 inter Dania, Polonia, Rusia e Suedia kun skopo kontrolar historiala regiono Livonia, nun apartenanta a Estonia e Letonia.

Dum la yari 1550a, kunfederuro Livoniana febleskis pro la Reformo protestanta, kontre ke lua estala vicino Moskovia kreskabis en povo pos vinkir Mohamedani de Kazan e Astrahan.

Rusa caro Ivan la 4ma di Rusia demandis multa imposti: exakte 40 mil *taller*, qua  la kunvederuro Livonia mustis pagar al Episkopio di Dorpat. La konflikto finis kun l'invado Rusa di 1558. Las tropas rusas ocuparon Dorpat e Narva, e siejis Reval. La skopo dil caro esis konquestar aceso a Baltiko.

Ca agado esis kontre interesti di altra landi. En 1561 Livonia esis febligita, e lua teritorio dividesis inter Lituania (Kurlando), Suedia (Estlando) e Dania (Ösel). La lasta Mastro dil ordeno di Livonia, Gotthard Kettler, divenis vasalo de la Dukio Kurlando, pose Polonia-Lituania.

Erik la 14ma di Suedia e Frederik la 2ma di Dania sendis trupi por protektar lia nova posedaji. En 1561, la konsilistaro di Reval en Estonia livresis a Suedia. Reval divenis avanposteno por altra konquesti Sueda che estala Baltiko. Til 1562, Rusia militis kontre Polonia e Suedia. Komence, l'armei Rusa sucesis, e kaptis Polatsk (1563) e Pernau (1575) e konquestis multa teritorii de Lituania, inkluzite arivinta a Vilnius.

Pos refuzar ofri pri paco de lua enemiki, cirkume 1759 Rusa caro konfrontis desfacila situaciono, kande lua politiko nomizita *Oprichnina* kontre boyari kreis profunda krizo ekonomiala, samatempe kam Lituania unionabis kun Polonia (1569), e guvernesis da István la 1ma Báthory (1576). István rikonquestis Polatsk e siejis Pskov (1581-82). En 1581, mercenarii Sueda komandita da Pontus De La Gardie konquestis la stretiala urbo Narva.

Fine en 1582, Rusia e Polonia signatis tale nomizita "Paco di Jam Zapolski", e Rusia renuncis lia pretendi pri Livonia. Ye la sequanta yaro, Rusia ank establisis paco-pakto kun Suedia. Segun l'armistico di Plyussa, Rusia perdis Narva e la suda rivo dil gulfo di Finlando, lor lua sola aceso a Baltiko. La situaciono partale modifikesis 12 yari pose, per la kontrato di Tyavzino, qua finis la Milito Rusa-Sueda de 1590 til 1595.

La milito di Livonia ruinigis l'ekonomio Rusa, ed efektigis tale nomizita "trubloza epoko" di la cario.
The Raincoats

**The Raincoats** esas Britanian experimentala pos-punkbando. Ana da Silva (voco, gitaro) e Gina Birch (voco, bas-gitaro) komencis la grupo en 1977, dum ke li esis studenti en la *Hornsey Kolegio di Arto* en London.

Kontratint a la firmo *Rough Trade*, la bando publikigis tri albumi dum lia frua existo: *The Raincoats* (1979), *Odyshape* (1981) e *Moving* (1984). Li rigrupeskis en 1993 e publikigis l'albumo *Looking in the Shadows* en 1996.
Disk-turnilo

**Disk-turnilo,** anke **diskoturnilo**, **gramofono** o **turn-tablo**, esas aparato por plear gramofon-diski. L'unesma gramofon-diski posedis vind-mekanismo por turnigar la disko e korno por mekanikale plu-lautigar la tremo dil agulo.

## <small>Gramofono</small>

Ye la fino di la 19ma yarcento Emile Berliner inventis la gramofon-disko. Il remplasis la rulajo di la fonografilo per plata disko kun kaneleti spiralo-forma, tale ke la son-ondi ne registragesis la talanomizita *Berliner*-skripturo vertikale, ma horizontale.

Dum la registrago uzesis vitra plako kun strateto de fuligino. De olca produktesis metala kopiuro, trans qua kuris agulo. Al agulo atachesis brakio kun granda korno kom ampligilo por risonigar sono.
Paul-Henri Sandaogo Damiba

**Paul-Henri Sandaogo Damiba**, militisto naskinta en januaro 1981, esas la prezidanto di Burkina Faso depos la 24ma di januaro 2022, kande lora prezidanto Roch Marc Christian Kaboré revokesis per stato-stroko.
Dave MacLeod

**Dave MacLeod** esas idisto kanadana qua habitis dum yari Sud-Korea.  Ilu nun favoras l'auxiliara linguo Interlingue.

Ilua reto-situo la blogo *Page F30* esas populara.  Il anke uzis la pseudonimo *Mithridates*.

## Extera ligili

* https://web.archive.org/web/20220314095455/http://www.pagef30.com/ La blogo-situo Page F30
Kremfresho

Kremfresho (Franca por *fresha kremo*) esas acidigita kremo, kun 35% o pluse de lakto-graso, facita de bovo-lakto o kapro-lakto. Por l’acidigo on uzas laktacida bakterii ed on repozigas ol dum cirkume 12 hori en temperaturo de 20 gradi Celsio. Kremfresho nur esas acidigita per bakterii e ne fermentacinta, quale acida kremo (10% graso). Kremfresho esas plu apta por varma dishi pro ke  la risko ye koagulo esas plu mikra.

En central – ed est-Europa on uzas variajo qua nomesas “smetana”.
Hans Brismark

**Hans Brismark** (n. ye la 8ma di novembro 1889 til la 24ma di agosto 1976) esis sueda Idisto e mediko. Hans Brismark skribis poemi en Ido.

Brismark esis la prezidanto dil Uniono por la Linguo Internaciona (Ido) dum la yari 1930a.

## Extera ligili
* http://interlanguages.net/brismark.html Saluto de Dro Hans BRISMARK (ek Progreso tomo VIII nro. 81, januaro 1931)
Janis Roze

**Janis Roze** esis latviana idisto qua esis membro di ULI e dil Ido-Akademio dum la 1930a yari.

Ilu kompilis la "Interimal Raporto dil Akademio", qua kolektis la decidi facita til la yaro 1937.

Segun artiklo en la revuo Ido-Saluto! 4/2009, Roze mortis en Siberia.

## Extera ligili

* http://interlanguages.net/roze.html Raporto, decidi dil Akademio Interimal e du suplementi (Rīga, Latvia, 1937)
* http://interlanguages.net/photo.html
Kai Salvesen

**Kai Salve Salvesen** esas norvegiana idisto qua esis aktiva dum la 2000a yari.  Ilu havis propra retosituo pri Ido en la norvegiana.
Richard Lorenz

**Richard Lorenz** (Wien, 13 aprilo 1863 - Frankfurt am Main, 23 junio 1929)  esis austriana kemiisto ed idisto. Il esis la filiulo dil historiisto Ottokar Lorenz.

Il studiis kemio che l'universitati di Wien e Jena.  Il pose laboris en Rostock, Göttingen, Zurich e Frankfurt am Main, ube il servis kom profesoro til sua morto en 1929.

Il esis l'autoro di plura paperi pri fizikala kemio.

Kom idisto, Lorenz kontributis a la libro *International Language and Science* (1910) kun Louis Couturat, Wilhelm Ostwald, Otto Jespersen, e Leopold Pfaundler.

## Extera ligili

* http://interlanguages.net/ILS.html International Language and Science (1910)
Beshamelo

**Beshamelo**, **beshamel-sauco**, o **blanka sauco**, esas sauco uzat en multa koqueyi, kom bazo, exemple en la Franca ed Italiana koqu-arto. Esas sauco sur bazo de butro e salo. Unesme la butro esas varmigata. Seque farino adjuntesas, tale ke existas tala-nomizita "roux". Ca "roux" povas esar - dependante la koquo-fristo - blanka, blond o bruna. To efikas la koloro di la sauco. Seque la parkoquita mixuro dilutesas per lakto.

La sauco obtenis olua nomo pro flatar kortano e financizero, Louis de Béchameil, markezo de Nointel (1630-1703), ulafoye chefo di Bretonia, qua ofte nejuste esas apuntata kom inventinto di la sauco.
Siegfried Auerbach

**Siegfried Auerbach** (1885/1886 til 8ma di aprilo 1971) esis germana idisto qua esis membro dil Ido-Akademio dum la 1930a yari.

Il plu tarde interesesis pri la linguo Novial da Otto Jespersen, e kontributis artiklo en Novial *Pri nonmediati derivatione in li international lingues* (Pri nemediata derivo en la lingui internaciona).

Siegfried Auerbach redaktis ed editis dum multa yari la revuo Weltsprache di la Germana Ido-Federuro. En la yaro 1922 Doktoro Auerbach publikigis Germana-Ido vortaro. Il anke publikigis lerno-libro por Germani ed Angla-Ido vortaro.

Siegfried Auerbach fugis de Germania ye la yaro 1937 pro la nationalsocialista diktatoreso di Adolf Hitler. Auerbach habitis 34 yari en London (Anglia). Ibe Auerbach esis prezidanto di la Angla-Ido Societo . Il havis bona relati kun reprezentanti di altra helpolingui quale Occidental.

## Referi


## Extera ligili
* http://interlanguages.net/nonmed.html Pri nonmediati derivatione in li international lingues (1930)
Falaflo

**Falaflo** (Arabiana: فلافل) esas disho de la Levanto, existanta de fritita buleti de pistita garbanzi e/o fabi. Segun ula personi ol esas inventita da Kopti en Egiptia por remplasar la karno dum fasto.
Valdis Sprogis

**Valdis Sprogis** esis latviana idisto ed Ido-poeto.

Ilu skribis originale en Ido, ed anke multe e talentoze tradukis de latviana literaturo.
Axel Rylander

**Axel Rylander** (mortis julio 1996) esis sueda idisto ed elektral injenioro, qua laboris en statala e komunala servo.

Il interesesis pri Esperanto en 1933, ma trovis ke Ido esis plu facila e havas plu internaciona vortaro.

Il recevis diplomo pri docado en 1935.  Il esis direktoro dil Instituto di Linguo Internaciona en Suedia, qua i.a. docis Ido per korespondo.

Il editis sua verki precipue en *Komuniki*, organo dil Sueda Ido-Federuro. Il anke skribis poemi en Ido.

Rylander esas anke l'autoro di du dicionarii: *Ido-Svensk Ordbok* e *Svensk-Ido Ordbok*.
Emma Bosshard

**Emma Louise Bosshard** (5 decembro 1894 - 1991) esis suisa idistino.

Naskinta ye 5 decembro 1894 el divenis idisto dum la heroal epoko ed el perserveris kun fervoro til sua morto en 1991 atinginte lore 96 yari.

En 1970 evanta 76 yari el vizitis Ghana (ube el olim rezidabis pro profesionala motivi) ed en la *Suisa Ido-Buletino* el naracis pri ta voyajo.
Louis Pascau

**Louis Pascau o Lui Pasko** (Le Croisic, 17 marto 1913 - ?) esis franca idisto ed Ido-poeto.

Il naskis en Le Criosic, mikra pesko-portuo sude di Bretonia.  Pos studiado en kolegii di St. Nazaire e St. Brieuc, il navigis ad Accra, chefurbo di Ghana, ube il jeris bazaro e joyis konoceskar l'afrikani.

Kun Tazio Carlevaro il skribis la libro *Moderna Ido-Poeti* (1981, Editerio Hans Dubois).

## Extera ligili
* https://archive.org/details/Modern_Ido-poeti/mode/1up Moderna Ido-Poeti
Kerio

**Kerio** esas spico-mixuro ek India, qua esas uzat en la koqueyo, ma anke la nomo di disho preparita kun kerio. La vorto kerio venas de la Tamila *kari* (en l'Angla: *curry*), quo signifikas sauco.

Kerio kontenas adminime:
•	jinjero
•	kardamomo
•	koriandro
•	kariofilo
•	karvio
•	kurkumo
•	kumino
•	Nigra pipro
Karvio

**Karvio** (Lat.: Carum carvi) esas du-yara planto qua apartenas l*'Apiacei*. La sorto kreskas sovaje en west-Azia, nord-Afrika ed Europa ube ol kreskas en prati, talusi e sur digi. La planto anke nomesas vera- o sovaja karvio. Ol anke esas kultivata pro olua semino.

Karvio-semino = semino di la planto karvio (Lat.: Carum carvi). Ol esas uzata kom kuracivo o spico
Homaranismo

***Homaranismo*** es la filozofio di L. L. Zamenhof, la patrulo di la linguo Esperanto. Quale Hilelismo, la doktrino di rabeno Hilelo, Homaranismo dicas ke:*Sub la nomo “Homaranismo” <…> mi volas paroli pri strebado al “homeco”, al forigo de intergenta malamo kaj maljusteco kaj al tia vivmaniero, kiu iom post iom povus konduki ne teorie, sed praktike al spirita unigo de la homaro.*

## Referi
Otto di Grekia

**Otto di Grekia**,  n. ye la 1ma di junio 1815 til la 26ma di julio 1867 esis Rejo di Grekia de 1832 til 1862

Il esis la duesma filiulo di Ludwig la 1ma di Bavaria, e divenis l'unesma rejo di Grekia evante 17 yari.
Unesma Balkanana milito

L**'unesma Balkanana milito** esis militala konfronto eventinta de 1912 til 1913 inter nacioni qui formacis tale nomizita "Balkanana Ligo" (Bulgaria, Grekia, Montenegro e Serbia) kontre Otoman imperio. La skopo di la ligo esis ekpulsar Otomani de Europa e partigar Balkanana teritorii. La milito finis kun la vinkeso dil imperio, militale inferiora a la Ligo. Tamen, la deskonsenti inter li efektigis nova militala konflikto, la duesma Balkanana milito. La milito komencis oficale ye la 8ma di oktobro 1912 e finis ye la 30ma di mayo 1913 per paco-kontrato signatita en London.

Serbia, suportita da Rusia, kreis serio di federi kun la cetera Balkanana nacioni en 1912, kun skopo kaptar teritorii del Otoman imperio  jacanta an la peninsulo. Ol establisis militala federo kun Bulgaria ye la 13ma di marto. Bulgaria federis kun Grekia ye la 29ma di mayo, e Montenegro unionis su a la ligo inter septembro ed oktobro. La milito kontre Otoman imperio, lor okupita kun la milito Italiana-Turka, komencis ye la 8ma di oktobro, kun atako Montenegrana kontre Novi Pazar, sequita per atako da Bulgara trupi en Trakia. Ye la fino di la monato, Bulgari vinkabis Otomani en Lüleburgaz e siejabis Adrianopolis, samatempe kam avancis vers la chef-urbo dil imperio, Konstantinoplo. Li haltis ante la defenso-lineo di Çatalca, distanta 30 kilometri weste del urbo. Samatempe, Serbi eniris Makedonia e Kosovo, ed unionis su a Montenegran armei qui avancis deweste. La 2ma Armeo Otomana, vinkita, retretis vers Albania dum la komenco di novembro. Greki marchis adnorde ye la 8ma di novembro e kaptis Salonika. En min kam 2 monati, la Ligo vinkabis Otomani en tota Europa, e kaptis omna ek lua Balkanana teritorii. En decembro, signatesis armistico qua tempale finis la kombati.

Paco-negocii komencis en London dum la duimo di decembro 1912. Tamen, la deziro di la nova guvernerio Turka pri mantenar Adrianopolis, impozita da Yuna Turki en januaro 1913, frustris li. Konseque, la kombati durigis en februaro. Bulgari probis sensucese ruptar la defensi di Konstantinoplo en marto. Altralatere, l'intenci Otomana pri sokursar Adrianopolis, lor siejita, faliis, e l'urbo kapitulacis ye la 28ma di marto. Paco-negocii itere durigis, e d ye la 10ma di junio signatesis pakto en London. Segun ca pakto, Otomani perdis tota Europana teritorii konquestita depos la 15ma yarcento, ecepte Konstantinoplo e lua vicinesi. Tamen, ye la fino di la monato, deskonsenti inter membri di Balkanana Ligo pri la divido di la konquesti efektigis la duesma Balkanana milito.

## Referi
Paolo Lusana

**Paolo Lusana** esis italiana idisto e membro dil Ido-Akademio.  Il semble habitis l'urbo Biella en la nordala regiono Piemont.

En 1912 il publikigis la verko *Nuova grammatica completa della lingua internazionale “Ido”*.

## Extera ligili

* http://www.crazyverse.com/ido/gramatiko.pdf Modernigita versiono di *Nuova grammatica completa della lingua internazionale “Ido”*
Michael Talbot Wilson

**Michael Talbot Wilson** esas australiana idisto.  Ilu esis aktiva dum la yari 2000a en Ido-forumi che YahooGroups quala *Idolisto* exemple.  Dum la yari 2020a il esis ankore aktiva en la Ido-grupi che Facebook.
Matti Kassi

**Matti Kassi** esas finlandana idisto qua esis aktiva dum la 2000a yari en la forumo *Idolisto* che YahooGroups.
Antonio Padilla

**Antonio Padilla** esas hispana idisto qua esis aktiva dum la 2000a yari en la forumo *Idolisto* e che la retosituo *novajeti.tk*.  Tatempe il habitis la chefurbo Madrid.

## Videz anke
* Ido en Hispania
Ronda Turmo

**Ronda Turmo** *(en la Dana: *'Rundetaarn** o **Rundetårn*' )* esas edifico en la Dana chefurbo Kobenhavn. La turmo kontenas la maxim ancien observatorio di Europa; ol ankore esas uzata.

La 34,8 metri alta turmo esas parto di la Trinitatis-edificaro (kun inter-altre la Trinitatis-kirko), qua esis konstruktita por studenti di Kobenhavn. L’edificaro anke havas biblioteko e kirko.

La spirala koridoro, 192 metri longa e 4,5 metri larja, ne havas gradi ma acensanta voyeto qua acensas adsupre per 7,5 vindi cirkum la vakua kerno. Olime ca voyeto iris til la astronomial observatorio, ma ta lasta parto nun havas eskalero.

Sur la muro avana di la turmo skribesas orizita rebuso, probable pensita da la rejo ipsa. La rebuso povas esar interpretata diferanta-maniere, ma on pensas ke skribesas: “Ke duktez Deo, la justa doktrino e yusteso aden la kordio di la kronizita rejo Kristian IV, 1642”.
Gilbert H. Richardson

**Gilbert Hancock Richardson** (Newcastle-upon-Tyne, 5 septembro 1871 - 5 julio 1950) esis britaniana idisto qua habitis Newcastle en Anglia.

Gilbert H. Richardon esis prezidero dil Angla Ido-Societo ed esis membro dil Akademio di Ido ed inter 1936 e 1938 olua vice-prezidero e depos la yaro 1938 mem olua prezidero .

Gilbert H. Richardon diskursis en la universitato di London pri poezio en arteficiala linguo. Il voyajis dum sua vivo ad Egiptia (dufoye), Paris e Nova-York. 

Richardson financizis per prestajo la publikigo dil dicionarii da Luther H. Dyer (segun la prefaci di ta verki). Il esis granda bibliofilo e kolektero e havas granda personala biblioteko en Newcastle-upon-Tyne  .

## Verki
Gilbert H. Richardson Il kreis poemi ed altra originala verki en Ido, ed anke tradukis texti aden la Angla, exemple *Historio di Nia Linguo (Ido)*, ed *Artificala Linguo pos la Mondo-Milito* da Otto Jespersen.

Singla originala verki esis
* Flugo
* Spaco e Tempo
* Metro e Muziko
* Naturo ed Arti
* Fakti e Fantaziuri
* Deliberado e Revado
* Esayo pri la relato inter la pensado e la linguo

## Extera ligili

* http://interlanguages.net/Hist.html History of Our Language (Ido) trad. da Gilbert H. Richardson
* http://interlanguages.net/AL.html Artificial Languages after the World-War trad. da Gilbert H. Richardson

## Referi
Roger Moureaux

**Roger Moureaux** (? - 12 decembro 1989) esis franca idisto qua servis kom la sekretario pri linguala questioni de 1977 til sua morto en 1989.  Lua sucedanto en ta ofico esis Camiel de Cock, lua preiranto en ta ofico esis Hans Cornioley.

Kun sua fratulo la idisto Georges Moureaux il redaktis la jurnalo Progeso dum plura yari.
Andrés Bravo del Barrio

**Andrés Bravo del Barrio** esis hispana idisto e plu frue esperantisto.

Pos sua transiro ad Ido, en 1914 il kreis la linguo *Europeo*.  Kande kreesis la Ligo di Nacioni, en 1920, Bravo del Barrio forte propozis la hispana kom internaciona linguo di ta organo.

Il anke havis amatorala intereso pri l'arkeologio di sua regiono.

## Videz anke
* Ido en Hispania
Fernando Zangoni

**Fernando Zangoni** esas italiana idisto qua tradukis o modernigis diversa Ido-verki.

## Extera ligili

* http://www.europa.idolinguo.com/Italia Listo de Ido-verki da Fernando Zangoni
Jerzy Gralak

**Jerzy Gralak** (5ma di novembro 1935 - 8ma di januaro 2010) esis polona idisto.  Ilu interesesis pri plura lingui auxiliara, inter li Ido.  Gralak esis habitanto di Warszawa, la chefurbo di Polonia.

Il asistis la Ido-konfero 1998 en Bialobrzegi, Polonia.  Il anke kompilis dicionarii Ido-Polona e Polona-Ido.

## Extera ligili

* http://www.ido.li/index.php/ULI/JerzyGralak Memoro pri Jerzy Gralak che ido.li
* http://www.europa.idolinguo.com/Polonia/Lexiki/idopolona.htm Lexiki Ido-Polona e Polona-Ido
Sevastopol

**Sevastopol** esas urbo en Krimea, ed importanta portuo che Nigra maro. Pro lua strategiala lokizo, ol ank esas importanta navala bazo. Depos ke ol fondesis en 1783, ol esis importanta bazo por Rusa floto che Nigra maro e, dum la Kolda milito, ol esis loko proskriptita por stranjera turisti.

Segun statistiki de januaro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 849 km². Quale la cetera Krimea, ol agnoskesas internacione kom parto di Ukraina. Tamen depos 2014 ol esas okupata da Rusia. La maxim multa ek lua habitanti esas Rusi, kun importanta minoritato Ukrainana.
Jules Houillon

**Jules Houillon** (27ma di januaro 1874 - Charmois, 4ma di januaro 1952) esis franca idisto ed Ido-skriptero.

Kun altra franca idisti il riorganizis la *Uniono Katolik Idista*, vekigis la *Grupo Sacerdotala*, ed editis propraspense la 29 broshuri di la *Biblioteko Katolik Idista*, a qui adjuntesis 10 altra broshuri tip-imprimita e 37 poligrafita.

Ni debas a lua plumo 18 verki:

* *Polyeuktos*, la famoza Kristana tragedio da P. Corneiile, olqua esas lua maestro-verko
* *Quar rakonti da [[Guy de Maupassant]]*
* *Kelka poemi franca*
* *Kolekturo de rakonti da le Grimm*
* *Quaradek fabli*
* *Ido-peceti*
* *Lo maxim necesa*
* *Me kredas en Deo* (2 kayeri)
* *[https://www.ido-vivo.info/nonni.pdf Nonni e Manni: vera historio pri du pueri Islandana]*
* *Progresi dil misioni katolika*
* *La fenomeni di Konnersreuth*
* *Vivo di nia sinioro Jesu Kristo*
* *Biblala lektaji* (5 kayeri).

Lor la Ido-konfero 1926 en Praha, kanoniko Houillon predikis per Ido en la kirko dil Krucani, pri la interamo Kristana e l'efikiveso di nia helpo-linguo por unionar la tota homaro en universal interamo.

## Extera ligili

* https://web.archive.org/web/20081121211440/http://www.elektronala-idorevueyo.net/Progreso/progreso166.pdf Progreso 166 (1952) kontenas nekrologo pri Jules Houillon
* http://www.ido-vivo.info Generala Ido-Libreyo disponas plura verki da Jules Houillon
Musako

Tradicionala (Greka) disho havanta strati de berenjeno, ter-pomo, sauco de hachita karno, beshamel-sauco.
Grenado

**Grenado** esas exploziv-armo ordinare jetata manuale kontre emi, ma anke povas jetesar uzanta fusilo o grenado-lansilo. Moderna grenado ordinare konsistas ek recipiento kontenanta exploziva materio, pluse detonilo, interna frapilo por deskuplar la detonilo, e sekuresopinglo qua forigesas poke ante jetesar.

La formo di grenadi esas ofte sferatra, ovatra o cilindratra, ed esas sat granda por ke homala manui povas prenar li.
Unesma opiumo-milito

L**'unesma opiumo-milito** o l**'unesma milito Angla-Chiniana** esis milito eventinta de 1839 til 1842 inter Unionita Rejio e dinastio Qing Chiniana. La konflikto komencis kande imperiala guvernerio Chiniana decidis hardigar legi kontre nelegala trafiko di opiumo qua Britaniani, komandita da William Jardine, durigis praktikar en Chinia.   

L'origino di la konflikto esis la desequilibro komercala inter Chinia ed Unionita Rejio. Por prezervar la rezervi di arjento, qui funcionis kom monetala bazo por l'imperio, Chinia praktikabis de la duimo di la 18ma yarcento, politiko protektistal, e restriktis la komerco kun Europa a la portuo di Kanton, e favoris l'exportaco di lua produkturi (teo, silko, porcelano, nankino ed altra texaro) ante l'importaco di Europana produkturi. Chiniana produkturi nur povis kompresar se la pago facesis uzanta arjento, qua Britaniani kompris de Amerika ed Europa. Por kambiar la rezultanta komercala deficito, Britaniani komencis exportacar opiumo produktita en lua kolonii en India a China. La komerco di opiumo esis nelegala sive en Chinia, sive en la propra Unionita Rejio, tamen ol developesis per tacanta konsento di Britaniana autoritatozi, qui deziris diminutar la perdajo di rezervi di arjento en Europa.

Cirkume la yari 1830a, drogo-vendisti exportacis cirkume 1400 tuni di opiumo omnayare a Chinia. To produktabis ecesajo en la komerco favorebla ad Unionita Rejio, e minacis Chinia per serioza monetala krizo. Samatempe, la granda quanto di drogo-dependinti minacis la sociala strukturo Chiniana. Probante extingar drogo-vendo, en 1839 l'imperiestro Daoguang dekretis konfisko e destrukto di tota opiumo enmazinigita en Kanton. To augmentis komercala konflikto inter Chinia ed Unionita Rejio dum la yaro, qua efektigis formala milito-deklaro dum la somero di 1840. Britaniani uzis lua navala povo por koaktar la kapitulaco Chiniana, qua cedis Hong Kong a Britaniani ed aceptis apertar altra portui a la komerco kun Ocidentala landi.  

L'unesma opiumo-milito esis la komenco-punto di dekato por la dinastio Qing, qua esis nekapabla pri rezistar militala superioreso ocidentala. Chinia divenis viktimo dil imperialismo ocidentala e Japoniana.

## Referi