open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Imposto

**Imposto** esas pekuniala obligeso establisita per publika legaro, segun quo individui, entraprezi od altra privata enti mustas pagar a la Stato (o lua equivalanto), qua uzos la resursi por pagar lua spensi, ofrar publika servadi (exemple: mantenar polico, mantenar publika skoli e hospitali, edc.), facar publika koloki (exemple: konstruktar hospitali, sistemi por netigar e distributar aquo, chosei, edc.), sen direta kompenso al individuo od al entraprezo qua pagas ol.

En la maxim multa legifantari, imposti kreesas pro ke la Stato havas povo por krear li. La precipua skopo di imposti esas furnisar pekunio por publika spensi. Tamen, en kelka kazi imposti kreesas kun skopo senkurajigar la konsumo di kelka produkturi, exemple tabako od alkoholala drinkaji.

La fundamenti legala por kalkulo di imposti povas esar: la valoro di ula proprietajo (imposto sur proprietaji urbala, rurala, o imposto sur vehili), la revenuo di ul individuo o la profito di ula kompanio (imposto sur revenui, imposto sur profito), imposto sur la valoro di ula vendo, imposto sur financal operaci, imposto sur fueli, edc. Ordinare, civitani de la maxim multa landi judikas ke la sistemo di imposti de lia landi ne esas justa, e kelkafoye demandas sive diminutado di imposti, sive augmento di imposti por la plu richa o por la financala sektoro.
Hieronymus Bosch

**Hieronymus Bosch**/je'ɾonimus bɔs/, anke **Jeroen Bosch** /jə'rʊn bɔs/, naskinta **Jeroen Anthoniszoon van Aken** (c. 1450 til 1516) esis genitema piktisto.

Maxim multa pikti prizentas peko e homo ne etikoza. Bosch uzas imaji di diabli, mi-animala homi e mashini pri evokar pavoro e konfuzeso. Dicas ke esar inspiro di surealismo di 20ma yarcento.

## Extera ligili

* Jheronimus Bosch Art Centre
Jean Giono

**Jean Giono** (1895 til 1970) esis Franca skriptisto.

Lua patro esis Itala anarkiista shuifisto e lua matro dirigis glitig-laboreyo.

Soldato dum maxim sangoza batalii dil unesma mondomilito il skribis de ta epoko la granda trupo *le grand troupeau*, od obedio-refuzo *Refus d'obéissance*, ma l'influo same kam panteismo esas sur omna verki.

Il lektis direte Shakespeare, tale Stendhal ed antiqua Virgilius.
Eskamot-arto

**Eskamot-arto**, anke konocata kom **magio** esas cenal-arto e spektaklo e kreiveso ube ulu facas kredar ad audienco ke kelka fizikale neposibla ago esas vera, exemple l'aparo o desaparo de ula objekto, o lua transfrormo en altra kozo. Ca efekti konocesas kom magiala ruzi.

L'unesma skribita dati pri magial arti konocata facesis en l'Anciena Egiptia, plu kam 4 mil yari ante nun. Un ek la maxim famoza magiisti de la fino dil 19ma yarcento til la komenco dil 20ma yarcento esis Harry Houdini, pseudonimo dil Hungara-Usano Erik Weisz.
Barry Lyndon

***Barry Lyndon*** esas filmo realizita da Stanley Kubrick ye 1975 de romano da William Makepeace Thackeray. 

## Rezumo

Dum 18ma yarcento en Irlando, yuna homo di mikra nobleso eliminas en duelo britana kapitano amoroza di lia kuzino. Il exilas su da engajar kom soldato e kombatar sur eupeana kontinento. La cirkonstanci efektigas ad desertar e servigar en prusia armeo, pro devas spionar nobela ludajo, qua prenas li sub lia protekto. Il introduktas su en brilanta europea socio ube parvenas spozar richa e bela vidvo e durar sociala asenco.
La reda violino

**La reda violino** esas filmo realizita da François Girard, e prizentita en 1998.

## Rezumo

Nicolo Bussotti, mastro liutifisto di Cremona, kompletigas ye 1681 vernisa reda violono. Lia yuna spoza mortas lore, do anmo akompanas de nun la destino dil eceptala instrumento, note ad Vienna, Oxford, Shanghai e Montréal.

## Komento

Jean-Luc Bideau esas preninta kande uzas bilinguismo german-franca.
Markezo de Sade

**Markezo de Sade** (civila *Donatien Alphonse François de Sade*, 1740 til 1814) esis Franca skriptisto. Pro lua idei, kreesis la vorto *[[sadismo]]*, sexuala e kruela malignajo.

## Selektiva biografio

* 1750 - Eniro che Jezuiti.
* 1757 - Kaval-kapitano dum Sep-yara milito.
* 1763 - Mariajo kun Renée-Pélagie de Montreuil qua iras til travestiar su en homulo per probar pri eskapar Donatien.
* Enkarcerigita ad turmego di Vincennes-castelo pro « altra debochi ».
* 1768 - Internita ad Saumur-castelo per ke akuzita di flogo.
* 1772 til 1778 - multa akuzi venenago, rapto, sodomio sucedis, sequinta di fugi ad Italia e punisi di enkarcerigo. Il esas fine inkluzita ad Vincennes-turmego.
* 1780 - Sade komencas skribar en karcero.
* 1784 - Transiro ad Bastille-karcero.
* 1789 - Ye la 11ma di julio, Sade, nekontenta pro ke il esis privacita di promeno, vokis ad helpo tra chambro-fenestro per ke asertas pri asasinar karcerani. La farso ne esis prizita dal guverno, qua facis ilu transirar a la azilo Charenton. Sade mankis tale da tri dii lia libero per populo.
* 1790 - Libero.
* 1793 - Intrikinta su en lokala politiko, Sade es nove jetita en karcero. Il pasas la Teroro en stand-domo di Picpus, transformacita en refujo per richa kaptiti.
* 1800 - Nova aresto sequinta da enkarcerigita pro ultra skribi.

## Extera ligili

*Marquis de Sade (fr)
Parodio

**Parodio** esas Imito di verko quam on volas mokar, ed ank Imituro kande oficala povo, mem pragmato kom wikipedia per Uncyclopedia, esas karikat(ach)o.
Haringo

**Haringo** (*C. harengus*) esas olea fisho qua vivas en granda grupi, note en nordal Europa, esante multe nutriva ed anke havante bona saporo.

De tri yara femina frayifas alonge la litoro en poka profunda mari. Ol vivas en profondesi dum la jorno e movas proxim la surfaco dum la nokto.

To en lago, cisko (*Coregonus artedii*) esas diferanta speci.
Manon di fonti

**Manon di fonti** esas filmo  da Claude Berri segun novelo da Marcel Pagnol en 1986, l'unesma parto esas Jean de Florette.

## Rezumo

Hugolin kultivas flori en ex-domo de la patro di Manon. Ta lasta esas nuna maxim bela yuna femina pastoro di kapro e anke lektas novelo.

Hugolin amoras Manon ma ne esas reciproka. Cesar Soubeyran, onklo di Hugolin qua ne havas filio, volas helpar kun pekunio.
Jean de Florette

***Jean de Florette***  esas:
* novelo da Marcel Pagnol,
* filmo da Claude Berri lansita en 1986.

La duesma parto esas Manon di fonti.

## Rezumo (filmo)

Dum la yari 1920ma en la vilaji di Provenco, havar direta aquo esis esencala. Ante Jean Cadoret (Daniel Auteuil) e lia familio, venas kultivar ferma, la vicini Soubeyran, qua volas profitala komprar, blokas la fonto. Ta giba edukita en urbo havas granda plani, e laboras maxima ... ma anke amas blanka vino. Ne povas komunikar kun altra vicini ke hipokrita enemiko.
Franz Kafka

**Franz Kafka** (1883 til 1924) esis Cheka skriptisto qua skribis en Germana linguo.

Filiulo di juda familio qua parolis Germana, lua nomo signifikas en Cheka *[[korvo|korveto]]*. Kafka parolis Germana e Cheka, e lernis la Franca.

En 1917 ilu maladeskis pro tuberkuloso, do iris ofte a sanatorio helpita da sua fratino Ottla, e divenis korpale plu febla.

La semblanta desespero e l'absurdeso qua ostentas lua verki, ube individuo trituresas dal *granda fratulo* tro povoza burokratismo (quale Komunismo e nacional-socialismo) esas emblematra pro existencialismo same kam anarkiismo.

* Franz Kafka

## Selekta bibliografio

* "La metamorfoso" (Germane: *Die Verwandlung*)
* "La proceso" (Germane: *Der Prozeß*)
* "La kastelo" (en Germana: *Das Schloß*)
* "Amerika"

### Altra libri

(en Germaniana)
* *Beschreibung eines Kampfes*
* *Hochzeitsvorbereitungen auf dem Lande*
* *Das Urteil*
* *In der Strafkolonie*
* *Der Dorfschullehrer or Der Riesenmaulwurf*
* *Blumfeld, ein älterer Junggeselle*
* *Der Gruftwächter*
* *Ein Landarzt*
* *Der Jäger Gracchus*
* *Beim Bau der Chinesischen Mauer*
* *Ein Bericht für eine Akademie*
* *Die Abweisung*
* *Ein Hungerkünstler*
* *Forschungen eines Hundes*
* *Eine kleine Frau*
* *Der Bau*
* *Josephine, die Sängerin, oder Das Volk der Mäuse*

## ''La Proceso''
La romano *Der Prozeß* (“La Proceso”) unesmafoye aparis ye 26ma di aprilo 1925. Kafka komencis la verko en 1914, skribante la komencanta e konkluzanta ceni, e pose dum 1915 skribis ceni por la romano en hazardala ordino. Max Brod, lua amiko e literaturala exekutanto, ordinis la materio aden romano pos la morto di Kafka en 1924. En la rakonto, Josef K arestesas da obskura autoritato e subisas proceso, pri krimino quan ilu, e la lektanto, nultempe saveskas. La romano esis tradukata aden multa lingui, e plurafoye esis adaptata kom dramato; Orson Welles en 1962 produktis filmo de la rakonto.
Taxio a Tobruk

**Taxio a [[Tobruk]]** esas cinematografuro realizita da Denys de La Patellière en 1961, kun dialogi da Michel Audiard.

## Rezumo

En 1942, an la dezerto di Libia, lor okupita dal Naziisti, quar Franci ed un kaptita Germano, volas irar a Tobruk.

## Distributo

* Lino Ventura kaporalo *Théo Dumas*
* Charles Aznavour *Samuel Goldman*
* Maurice Biraud *François Jonsac*
* German Cobos *Paolo Ramirez*
* Hardy Kruger kapitano *Ludwig von Stegel*

## Citaji
Lynda Lemay

**Lynda Lemay**, n. ye la 25ma di julio 1966, esas Kanadana muzikisto, kantisto e kompozisto.

Pos vinkir regionala konkursi el iris a Francia, ube elua ironiema e bone skribita kansoni pri ordinara vivo e socio quik divenis klasika. Elua jenro konocesas France kom *chanson*.

## Diskografio
* 1990 - *Nos rêves*
* 1994 - *Y*
* 1995 - *La visite*
* 1998 - *Lynda Lemay*
* 1999 - *Live*
* 2000 - *Du coq à l'âme*
* 2000 - *Un trésor dans mon jardin* 
* 2002 - *Les lettres rouges*
* 2003 - *Les secrets des oiseaux*
* 2005 - *Un Paradis quelque part*
* 2005 - *Un éternel hiver*
* 2006 - *Ma signature*
* 2008 - *Allo c'est moi*
* 2008 - *Blessée*
* 2013 - *Feutres et pastels*
* 2016 - *Décibels et des silences*
* 2020 - *Il était onze fois*
* 2020 - *Des milliers de plumes*
* 2020 - *À la croisée des humains*
* 2021 - *De la rosée dans les yeux*
* 2023 - *Il n'y a qu'un pas*
* 2023 - *Entre la flamme et la suie – Amours et patterns*
* 2023 - *Des bordées de mots*
* 2023 - *Critiquement incorrecte – mauvais goût et maux vécus*
* 2023 - *Le baiser de l'horizon*
* 2023 - *Entre le rêve et le souvenir – Chansons de mes débuts*
Michel Audiard

**Pierre Michel Audiard** (n. ye la 15ma di mayo 1920 til la 27ma di julio 1985 en Dourdan) esis Franca skriptisto por cinemo, filmifisto ed aktoro. Il esis patro dil anke filmifisto e skriptisto por cinemo Jacques Audiard.

Naskinta en Paris, il esis pasionoza pri cinemo e literaturo, e prizis Arthur Rimbaud, Michel Proust e Louis-Ferdinand Céline. Il anke prizis biciklagar, e dum entreno ilu konocis André Pousse, qua esis aktoro e prizentis Audiard a cinemo-gildo.

Pos la duesma mondomilito ilu komencis laborar kom jurnalo-kuriero, e pose komencis skribar pri Azia che jurnalo *Étoile du soir*. En 1947, ilu mariajis Marie-Christine Guibert, e la paro havis du filii, François (1949-1975) e Jacques (1952). En 1949, cinemo-direktisto André Hunebelle kontratis lu por skribar la historio di policala cinematografuro *Mission à Tanger*. Ilu pose adaptesis romani por cinemo, exemple *Garou-Garou*, *le passe-muraille* e *Les Trois Mousquetaires*, ed ilu fameskis kom skriptisto por cinemo.

La dialogi di lua cinematografuri inspiresas en la neveneraco Parisana dum la yari 1960a.
Louis-Ferdinand Céline

**Louis-Ferdinand Céline** (civila **Louis-Ferdinand Destouches**, n. ye la 27ma di mayo 1894 til la 1ma di julio 1961) esis Franca skriptisto.

Vundita dum l'Unesma mondomilito il divenis mediko ed igis ad Afrika. En 1932 editis *Voyajo ad nokt-extremajo* kun suceso, e divenis skriptisto. En 1944 pro lua negiva opinioni kontre nova rejimo, il ekigis Francia vers Dania ma dum un yaro vagis en Germania. Amnestita en 1951, ilu retroiris a Francia ube vivis kom povra mediko, e lua amiki esis nur lua kato e spozo.

## Bibliografio
* *Voyajo ad nokt-extremajo*
* *Kredit-morto*
* *Bagatelles pour un massacre*ur
* *L'École des cadavres*
* *Guignol's Band*
* *Rupt-pipo*
* *Feuro por altra foyo*
* *Normance* (Feuro II)
* A castelo l'altra
* *Nord*, 
* *Guignol's band II* (London-ponto)
* *Rigodon*
Étienne Chatiliez

**Étienne Chatiliez**  ye 17 di junio 1952 en Roubaix (nord-Francia).

De pos havar realizita multa reklami, il lansas su kun suceso en longa filmi.

## Filmografio

* 1987 : La vivo esas longa tranquila fluvio
* 1989 : Unklinecho Danielle
* 1995 : La feliceso esas en la prato
* 2000 : Drog-historio
* 2001 : Tanguy
* 2004 : La fido regnas
No Man's Land (filmo, 2001)

**No man's land** (Nulua Zono) esas filmo realigita da Danis Tanovic en 2001.

## Rezumo

Dum la Milito di Bosnia en 1993, Chiki e Nino, du enemika soldati, l'un bosniano ed l'altra serbiano qui parolas la sama linguo, strandas inter kombati en *nulua zono*. 
Franciana soldato di PAUN (Protekt-Armeo di Unionita Nacioni), sen konkordo di sua superiori, implikesas en probo helpar la kaptita soldati, malgre iniciala kontrea imperi. La misiono di PAUN en Bosnia esis gardar la homala help-konvoyi, restar neutre ed agar nur kom asistanto. Fortunoze, Britaniana jurnalisto arivas en ceno, kunportanta komunikilarala preso por instigar l'Alta Komanderi dil Unionita Nacioni agar por probar salvar la soldati.
Jacques Dufilho

**Jacques Dufilho** (n. ye la 19ma di februaro 1914 en Bègles sud-Francia til la 28ma di agosto 2005) esis Franca cinem-aktoro.

Unesme kavalriano, pose rurano, il iris a teatro-skolo en Paris, ube il konocis Charles Dullin. Kun sua desquietiganta kapo, il facis multa burleska teatraji, nome en Italia.

Il prizentis sua biografio en 2003, sub titulo "La sireni di batel-volfo" (France: *Les Sirènes du bateau-loup*).
Gangreno

**Gangreno** esas maxim grava afekteso korespondanta ad nekroso di texajo kon surinfektiva bakteriala ed importanta risko pri dissemo di infekto la cetero dil organismo.
Albrecht Dürer

**Albrecht Dürer** (1471 til 1528) esis piktisto, grabisto e matematikisto.

Lua patro, orforjisto, havas dekeok filii.

Ilua habileso pri arto esis notinda ye frua evo, ed il esis famoza ante ke il evis triadek yari, precipue pro ilua xilografuri. Il dufoye rezidis en Italia e studiis olua arto. Dum ilua kariero il produktis graburi ed aquareluri. Ilu skribis libri pri teorii di desegnado. Ilua verkaro de graburi multe influis sequanta artisti.

Ilua graburo Melankolio facesis en 1514.
Nekroso

**Nekroso** esas domajo di celuli qua rezultas en lia prematura morto (kontraste apoptozo). 

Existas multa posibla kauzi por nekroso, quale vunduri, infekteso, kancero, infarkto ed inflamo. Kontraste kun apoptozo, celuli qui mortas per nekroso povas sendar nociva kemiala kompozuri qui domajas altra celuli.

:*Videz anke:* Gangreno
Myelino

**Myelino** esas substanco konsistanta precipue ek lipidi (sfingomyelinio) do la strati alternigas kun strati di protidi. Li formacas la blanka substanco di cerebro e myelo.
Iron Maiden

Iron Maiden esas *[[heavy metal]]* bando de esta London, Anglia. Formacita en 1975 da basisto Steve Harris, Iron Maiden esas un dil maxim sucesoza heavy-metal bandi de la mondo. Plu kam 120 milion di lia albumi esabas vendita til 2006. Lua maxim famoza muziko esas la suceso *Don't Look to the Eyes of a Stranger*.

La bando recevis influi di Deep Purple, Led Zeppelin, Black Sabbath ed altra grupi.

### Muzikisti
* Kantisto: Paul Day (til 1977), Dennis Wilcock (1977-1978), Paul Di'Anno (1978-1981), Bruce Dickinson (depos 1999, ja antee 1981-1993) 
* Gitaristi: Adrian Smith (depos 1999, ja antee 1980-1989), Dave Murray (depos 1976), Janick Gers (depos 1989)
* Basisto: Steve Harris (depos 1975)
* Tamburisto: Nicko McBrain (depos 1982)

### Verki
* *Iron Maiden* (1980)
* *Killers* (1981)
* *The Number of the Beast* (1982)
* *Piece of Mind* (1983)
* *Powerslave* (1984)
* *Somewhere in Time* (1986)
* *Seventh Son of a Seventh Son* (1988)
* *No Prayer for the Dying* (1990)
* *Fear of the Dark* (1992)
* *The X Factor* (1995)
* *Virtual XI* (1998)
* *Brave New World* (2000)
* *Dance of Death* (2003)
* *A Matter of Life and Death* (2006)
* *The Final Frontier* (2010)
* *The Book of Souls* (2015)
* *Senjutsu* (2021)
Louisbourg

**Louisbourg-fortreso** esas rekonstrukta franca portuo kun fortifukuro ye 18ma yarcento en islando Cape Breton nord-esto di provinco Nova Skotia Kanada.

Instalita da francani ma destruktis da britanani.

Di ri-establisa epoko esas organizita da Kanada parki.

### Extera ligilo

* oficala sito
Axel Wallensköld

**Axel Gabriel Wallensköld** (10ma di mayo 1864 til 22ma di marto 1933) esis Finlandana linguisto, qua anke helpis Ido en Finlando dum la yari 1910a e 1920a.

Lua verki koncernanta Ido:
* 1913: Mondo-linguala pensi ye nia dii (Suede: *Världsspråktanken i våra dagar*) - Finsk Tidskrift  (74): 83-93.
* 1922: Kurte-skribita lerno-libro di Ido por su-lerno (Suede: *Kortfattad lärobok i ido för självstudium*) - Helsingfors. H. Schildt.

Wallensköld divenis licenciero en 1891, samayare docento pri Romana lingui ed extra profesoro en 1905 che l’ Universitato di Helsinki. De 1915 til 1929 ilu laboris kom precipua profesoro. Lua chefa linguo esis Franca e preske omna lua ciencala verki koncernas Franciana linguo.

Wallensköld esis tre laborema ciencisto. De 1902 til 1925 ilu funcionis kom prezidanto di la Nov-filologiala Societo (en Franciana: *Société néo-philologique*), qua koncentras su - anke nun - en Franciana, Angliana e Germana linguo. De 1891 til 1906 il esis reprezentanto di la stando di nobeli e kavalieri en la statala Dieto (ante moderna parlamento Finlandana). De 1910 til 1933 il laboris kom kasisto di la Sueda Literaturo-societo (*Svensk Litteratursällskap*). De 1916 til 1926 il esis prezidanto di la direkterio di la Sueda-linguala teatro. De 1930 til 1933 il funcionis kom kancelero di la Sueda Universitato en Turku. Axel Wallensköld esis anke la reprezentero di Finlando en ula komitato di la Ligo di la nacioni.

Ye printempo 1919 en Finlando naskis en jurnali debato pri Ido ed Esperanto. Tre fervoroza skribero en ta debato esis Hjalmar Eklund. Instalesis komitato por traktar, quale la stato mustus relatar ad Ido ed Esperanto. En ta komitato Axell Wallensköld esis la reprezentanto di Ido e G. J. Ramstedt la reprezentanto di Esperanto. La prezidanto di la komitato esis senatano e linguisto E. N. Setälä, la patro di la famoza Esperantisto Vilho Setälä, do la relato en la komitato esis 1 : 2 favorante Esperanto. La komitato ne povis o volis solvar, quo linguo esas linguale plu bona, ma olu deklaris, ke la libera konkurso inter la helpo-lingui solvos, quo linguo darfas vivor. L'organizita Espistaro e la suporto a Esperanto da la parlamentani en budjetal aferi vinkis e sufokis mikra Idistaro en Finlando.

Semblas ke Axel Wallensköld ne-ageme propagandis Ido publike en la socio e linguala societi. En la fino di la yari 1920a il esis silence. En 1921 lua kolego Uno Lindelöf skribis en *Finsk Tidskrift* (en Sueda: Finlandana Revuo) kontre auxiliara lingui. En 1924 lua kolegi kompozis honorumala libro por lu, ma nulu skribis pri lua agado en Idal aferi. (On mustas explorar pluse en ta afero!) Kurte avan lua morto ilu skribis artiklo pri la nova helpo-linguo Novial: Nova internaciona helpo-linguo: Novial (Suede: *Ett nytt internationellt hjälpspråk: Novial*. - Finsk Tidskrift 1930, numero 108: 280-287). En ta texto lua pensi pri Novial esas pozitiva.
Zambezi

**Zambezi** (anke skribita **Zambesi**) esas la 4ma maxim longa fluvio di Afrika, e la maxim longa qua debushas an Indiana oceano. L'areo di sua baseno esas 1.570.000 km. Ol jacas sude del kontinento, ed esas longa de 2 574 kilometri.

Ol naskas en Zambia. Ol trairas Angola ed itere la teritorio di Zambia, ube formacas naturala frontiero kun Namibia, pose trairas Botswana e Zimbabwe. Depos trairas Mozambik e debushas an Indiana oceano.

La fluvio havas nur kin ponti ye Chinyingi, Katima Mulilo, *[[aquo-falo di Victoria|Victoria Falls]]*, Chirundu, e Tete.
Uragano Katrina

Uragano ***Katrina*** esas un ek l'uragani qui produktis maxim granda domaji en New-Orleans, Louisiana, pro la rupto di digi qui protektis l'urbo kontre inundadi, an la delto dil fluvio Mississippi, Usa. Segun skalo kreita por mezurar uragrani, *Katrina* apartenis a la kategorio 5, la maxim forta.

Ol formacis ye la 23ma di agosto 2005 sud-este de Bahama, e dispersis ye la 31ma di agosto sam yaro. Ol frapis New-Orleans ye la 29ma di agosto 2005. Lua maxim forta venti atingis 280 km/horo (175 mi/horo). On kalkulis ke entote 1836 personi mortis pro lua efekti, di qui la maxim multa pro inundadi.
Turmo nacionala di Kanada

**Turmo nacionala di Kanada** en Toronto Kanada esas maxim granda en mondo kun 553,33 m konstruktita da Canadian National, fervoyo societo, ye 1976.

Ad 342 m: turninta restorerio (qua facas kompleta jiro ye 72 minuti), observ-platformo, tale transparenta sulo.
Boeing 787

**Boeing 787**, o ***Dreamliner***, (ante *7E7*), esas komercal aviono por 200 til 350 veheri, qua flugis unesmafoye en 2005 e konkurencas kontre l'Airbus A350 XWB.
USS Missouri (BB-63)

**USS Missouri** esis Usana batalio-navo, famoza kom la lasta batalio-navo konstruktita da Usa, e la sito en qua Japonia anuncis sua desvinko pos la duesma mondomilito. Ol esas navo de la klaso *Iowa* konstruktita en 1940. L'unesma voyajo esis en 1944. Sua nomo venis de Mary Margaret Truman, filiino di Harry S. Truman, qua esis senatano por Missouri. La navo esis deskomisita en 1992.
Solna

**Solna** esas municipo en la komtio Stockholm, Suedia. Segun statistiki dil yaro 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 19,3 km².
Nacka

**Nacka** esas municipo en la komtio Stockholm, Suedia. Ol jacas este del urbo Stockholm, e kreesis la yaro 1971.
Nykvarn

**Nykvarn** esas urbeto en la Komtio Stockholm, Suedia. Segun statistiki de 2017, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 176,99 km².
Sollentuna

**Sollentuna** esas municipo en Suedia. Segun statistiki dil yaro 2017, ol havis  habitanti. Entote ol havas 52,64 km². L'urbo evolucionis cirkume la ferovoyo, inaugurita en 1866, qua unionas Stockholm ed Uppsala.
5000 (nombro)

**Kinamil** (5000) esas la naturala nombro inter 4999 e 5001.

## Selektita nombri inter 5001-5999
* **5020** - amikala nombro kun 5564
* **[[5040 (nombro)|5040]]** - 7!, importanta nombro en numerologio
* **5184** = 72^2
* **5186** - φ(5186) = 2592
* **5187** - φ(5187) = 2592
* **5188** - φ(5189) = 2592
* **5244** = 22^2 + 23^2 + ... 29^2 = 20^2 + 21^2 + ... 28^2
* **5329** = 73^2
* **5476** = 74^2
* **5564** - amikala nombro kun 5020
* **5625** = 75^2
* **5719** - Zeisel-nombro
* **5768** - tribonacci nombro
* **5776** = 76^2
* **5929** = 77^2
* **5939** - prima nombro
* **5992** - chiliagonala nombro
Ponto di la Kunfederuro

La **Ponto di la Kunfederuro** (France: *Pont de la Confédération*) esas ponto super la stretajo di Northumberland inter l'insulo Prince Edward e la kontinento, Nova-Brunswick(*New Brunswick*) Kanada. Longa de 12,9 km, ol esas maxim longa ponto super maro kovrata per glacio en la mondo.

La du voyi, larja de 11 metri, esas parto di la choseo "Trans Kanada" inter Borden-Carleton,che l'insulo, e Cap Jourimain. Ol esas strukturo kun multa pilastri (entote 62) separita l'una de l'altra per 250 m en vakua ferizita betono. La precipua parto di kurva ponto esas alta de 40 m, ma spaco esas alta de 60 m por permisar pasajo di navi.

La pas-pago devesas (40$ per veturo en 2005) nur kande ulu livas l'insulo; por pediranti e biciklisti ol esas gratuita.
Pablo Picasso

**Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Ruiz y Picasso** (25ma di oktobro 1881 en Málaga Hispania til la 8ma di aprilo 1973 en Mougins sud-Francia) esis Franca piktisto. Kun Georges Braque, to esas un ek la fondtinti dil movado kubismo.

Lua kompleta nomo esas *Pablo Diego Jose Francisco de Paula Juan Nepomuceno Crispin Crispiniano de la Sentissima Trinidad Ruiz Picasso*. Lua patro esis piktisto, profesoro di desegn-arto e konservisto di municipala museo.

La *bluea periodo* de 1901 til 1903 komencis pos la suocido di lua amiko Carlos Casagemas, esante lua temi la morto, l'oldi e la povreso.

## Extera ligili
* '''Art Gallery''' - Pablo Picasso
Efekti dil uragano Katrina sur New-Orleans

L'efekti dil uragano Katrina sur l'urbo New-Orleans esis disastroza. Ye la 30ma di agosto 2005, l'uragano atingis la sulo, e 80 procent de New-Orleans divenis sub la fluego (*Ground -1*). Multa domi esis sub 6m di aquo. La kauzo dil fluego esis brecho produktita da ecesiva aquo en la lagi e fluvii proxime al urbo.

New-Orleans havis  habitanti en 2000, ma mili mortis en la fluego e l'urbo duris nehabitebla dum multa monati. 

Ye la 1ma di septembro 2005, komencis tumulti pro la manko di aquo e nutrivi.
New Orleans

**New-Orleans** esas la maxim granda urbo dil stato Louisiana, Usa. Segun la demografiala kontado di 2010, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 906,1 km². Lua nomo venas de Philippe, duko de Orleans, qua esis regento e chefministro di Francia kande l'urbo fondesis, en 1718.

## Historio

L'unesma habitanti di la regiono di New-Orleans esis multa indijena etnii, qui habitis la regiono dum cirkume 1300 yari. L'indijeni de la "kulturo Mississippi" konstruktis artificala kolini en la regiono.

New-Orleans fondesis en 1718 dal Franci, komandita dal guberniestro Jean-Baptiste Le Moyne de Bienville, sub la nomo *Nouvelle Orléans*. Malgre l'aniversario dil urbo celebresas ye la 7ma di mayo omnayare, l'exakta dato esas nekonocata. Bienville selektis la regiono por strategiala e praktika motivi: la regiono esis plu alta kam la nivelo dil fluvio Mississippi e jacis proxim naturala digi, ed esas poke distanta de la portuo di Biloxi, an la gulfo di Mexikia.

La prospereso dil urbo komencis dum la yari 1830ma, kande komencis arivar nova koloniigisti. Cirkume 1840, l'urbo ha havis 102 mil habitanti, ed esis la 3ma maxim populoza urbo de Usa, ed anke la maxim populoza de la sudo di la lando.

Ye la 29ma di agosto 2005 l'urbo frapesis dal uragano Katrina e subisis severa inundadi. Cirkume 80% del urbo inundesis.

## Geografio

La reliefo di New-Orleans esas plana, jacanta an la delto dil fluvio Mississippi, proxim naturala digi ed alta tereni. Ol distas cirkume 169 km de la gulfo di Mexikia. Segun l'Usana Kontado-Ministerio, l'urbo havas tota surfaco di 910 km², di qui 440 km² esas lando, e 470 km² esas aquo.

La klimato dil urbo esas humida subtropikala (*Cfa*, segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger) kun kurta milda vintri, e varma humida someri. La maxim kolda monato esas januaro, kun temperaturo mezavalora di 11,9°C. La maxim varma monato esas julio ed agosto, kun mezavalora temperaturo di 28,5°C. La mezavalora yarala temperaturo esas .

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1590 mmmm. La maxim pluvoza monato esas junio, kun 205 mm, kontre ke la maxim sika monato esas oktobro, kun 90 mm

## Referi
Amplitudo

**Amplitudo** esas skalara mesuzo di pozitiva nombro di grandeso-ocilado di ondi, to esas, grandeso di maxima trublo en la medio dum uno ondo ciklo.

la disto *y* esas l'amplitudo di ondo. 
Kelkafoye ta disto nominesas la "pinto amplitudo", distinginta ulo de altra konceptajo di amplitudo, uzata nome en elektrala injeniorarto
Ekonomiko

**Ekonomiko** esas sociala cienco koncernata precipue pri quale socii uzas limitizita moyeni por produktar, distributar e konsumar vari e servadi. Ekonomiko havas multa faki. La du precipua faki del ekonomiko esas mikroekonomiko e makroekonomiko.

**Ekonomiko** diferas de **Ekonomio**, qua esas l'administrado financala di ula domo, societo o stato.

## Altra faki
*Ekonomikala geografio
*Financal ekonomiko
*Urbal ekonomiko

## Referi

## Extera ligilo

* Bankala relati duriva e barili neformala da Steve Walesch
Värmdö

**Värmdö** esas municipo che komtio Stockholm, provinco Uppland, en Suedia. Segun statistiki dil yaro 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 2980.11 km².
Österåker

**Österåker** (Suede *Österåkers kommun*) esas komono che komtio Stockholm, Suedia. Segun statistiki dil yaro 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 312,35 km².
Politiko

**Politiko** esas cienco qua obtenas quo, kande, e quale inter la guvernerio di lando e la homi qui lojas ibe. Personi qui guvernas lando nomesas politikisti. Diferanta landi havas diferanta tituli por lia politikisti, p.e. prezidanto, chefministro, rejo, e multa altri. 
Politiko inter landi nomesas diplomaco.

**Politiko** povas definesar kom:

* la generala kadro en qua socio o populo rejesas da sua chefo/i;
* la strukturo e la funciado di socio: la agi, la equilibro, la developo interna o extera de ta socio, olua rilati interna e kun altra ensembli, e.c.;
* la praktiko dil povo, t.e. la jero dil povo, la lukti rilate povo e reprezentiveso inter politikisti, e la diversa politika partisi.

## Referi
Akronimo

**Akronimo** esas la formacuro di siglo pro ensemblo di komenco-literi servinta di abrevo. La siglo obtenita, nominita akronimo, pronuncas su kom ordinara vorto. Ul skriptas sen punto inter la leteri komposinta li.

Akronimo povas anke esar uzita pro memoruro omna procedur-etapi.
Jean Piaget

**Jean William Fritz Piaget** (1896 til 1980) esis psikologiisto e biologiisto.

Piaget esis la fondanto di nova ciencala diciplino : genezala epistemologio qua skopas explikar l'aquirado di konoco che l'infanto kom la konstrukto di ciencala teorio. Per lernar la puero establisas viziono dil cirkuma mondo kun l'experimentado.
Epistemologio

**Epistemologio** (de la Greka ἐπιστήμη *epistēmē*, 'savo'; e λογία *logía*, 'studio') esas la fako di la filozofio qua studias la savo. Espistemologiisti studias la naturo, l'origino e la skopo di la savo. Ol judikesas kom un ek la 4 precipua faki de filozofio, ensemble kun etiko, logiko e metafiziko.
Jean Schmidt

**Jeannette Marie Hoffman Schmidt** (n. ye la 29ma di novembro 1951) esas membro di Republikana partiso e politikisto. El vinkis en la specala elekto ye la 2ma di agosto 2005 e divenis deputatino por la stato di Ohio. La antea persono en la posto esis Rob Portman, qua demisionis su. Schmidt esis la duesma muliero en la Republikana partiso qua elektesis al kongreso sen sucesar lua spozulo, e l'unesma muliero qua reprezentis Cincinnati.
Karl Rove

**Karl Christian Rove**, n. ye la 25ma di decembro 1950 en Denver Kolorado, esis la precipua partisano dil Usana prezidanto George W. Bush.

## Biografio
Lua patro esis erco-prospektoro. Lua matro havis problemi pri depreso, e suocidis en 1981. Pos rezidar en Las Vegas, Karl habitis Salt Lake City. Ilu igis al universitato dil urbo, ma ilu ne interesis pri diplomo, e decidis juntar su a la Republikana partiso Usana.

En 1970, sendita dal partiso en Illinois por partoprenar en l'elektala kampanio, ilu introduktis su skribo-chambri di demokrata kandidato pro prizentar su kom suporto e furtis oficala papero. Il facis ulo en inviti promisinta «gratuita biro» e «di mulieri» lore acepto organizita kelka dii pose, e disdonis li ad marjinali e povrechi.

En 1981, ilu kreis entraprezajo pro kolekto di pekunio da kuriero bazala en Austin e spozis richa heredinto. La gespozi divorcigis tri yari pose.

Ilu divenis la politika konsilero di George W. Bush.

En 2004, la nomo di spionisto de CIA Valerie Plame, revelesis da informero, pro venjo su di lua spozo, la demokrata ex-ambasadisto Joseph Wilson, qua kontestabas la expliki donita da George W. Bush por invadar Irak. La revelajo de identeso di CIA-ajenti esas federala krimino, e la jurnalisti qui revelis ol minacesis da Usana judiciado (enkarcerigas uno, to ke deskuplar internacionala skandalo).

## Portreto

Maxim laboruro, transportinta en lia kapo politika ed elektala enciclopedia, Karl Rove posedas reputeso di fraudeto, politika tuo e kompleta fidelita ad patroni. La familio Bush prizas multo e Arnold Schwarzenegger konsultas lu ofte.

Kelka opozanti di Georges W. Bush surnomis ilu «lua cerebro». Ta lasta nomis Karl «sterk-floro» o «mikra genio».
Ridinda

**Ridinda** esas filmo realizita da Patrice Leconte ye 1996.

## Rezumo

Grégoire de Ponceludon, yuna aristokrato apud Bourg-en-Bresse sen pekunio e kandida venas a Versailles en la korto di Louis 16ma pro obtenar subvencioni por sikigar la marshi. Il parto-prenar en to socio ube honor-afero ed espritozo esas centro di rafina e dekadanta vivo.
Nafto

**Nafto** esas inflamebla liquida mixuro di hidrokarbidi. Nafta povas obtenesar de la rafino di petrolo, de kondensita naturala gaso, o de la distilado di koaltaro o di torfo. Ol uzesas kom prima materio en petrokemiala industrio, por produktar eteno, propileno, ed anke benzeno e tolueno.
Staciono Banghwa

**Banghwa** (방화역) esas la westala termino-staciono di la Lineo 5 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
La reda verda spektaklo

***La reda verda spektaklo***  (pri kolori di breteli) esas kanadala televiziona serio kreita da Steve Smith e Rick Green, difuzesita de januaro 1991 sur CBC e sur PBS.

## Rezumo

To es parodio de prezenti di doma-emendo e man-laboro, kombinuro inter situo-komedii e to di skizi.

La precipua personajo esas blua kolumo qua "sekas anguli ronde" ke uzas maxim labori kun glutinanta bando, pri nomas lia *sekreta armo*. Il e l'altra homi di domecho Possum posas su enigmati, kreas di neposibla ed absurda mashini, e filozofas, note quale esar necesa por bela sexo.

## Komenti

To havas maxim imaginajo ma parolas kun nazala acento.
Milano

**Milano** esas la maxim granda urbo de la nordo di Italia e chef-urbo di Italiana regiono Lombardia. Segun statistiki pri 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 181,76 km². Lua nomizita "metropolala urbo" havas 3,26 milion habitanti, e lua metropolala regiono havas  km² e plu kam 8 milion habitanti, esanta un ek la maxim granda metropolala regioni de Europa, iranta til la frontiero kun Suisia.

De la 12ma til la 14ma yarcenti, Milano esis un ekl la maxim granda urbi di Europa, importanta komercala centro, e chef-urbo dil dukio Milano. Nun ol duras esar la precipua ekonomiala e financala centro di Italia, ed un ek la maxim importanta industriala centri di la lando.

## Historio
L*'Insubri*, Kelta populo qua habitis la regiono *Insubria* an la nordo di Italia, posible fondis Milano cirkume la yaro 600 aK, kun la nomo *Mediolanon*. En 222 aK, Romana konsulo Gnaeus Cornelius Scipio Calvus kaptis l'urbo, e ribaptis ol *Mediolanum*, origino di la nuna vorto "Milano". La regiono pose konquestesis komplete dal Romani, qui nomis ol *Gallia Cisalpina*.

En 402, pos longa siejo, l'urbo kaptesis dal Visigoti, komandita da Alarik. Pos ta siejo, lora imperiestro Honorius decidis transferar la chef-urbo dil imperio de Milano a Ravenna. Pos la krulo di Westala Romana imperio, Flavius Odoacer transferis la sideyo di lua povo a Milano.

En 493, Goti komandita da Teodorik vinkis Odoacer. La politikala e militala situaciono dil urbo divenis prekara, ed en 539, Bizancana imperiestro Justinianus la 1ma atakis Goti komandita dal rejo Teodatus. Pro rivalesi inter Gota generali, l'urbo incendiesis ca yaro.

## Transporto

Milano esas un ek la precipua centri pri transporto del sudo di Europa. Lua kin precipua ferovoyala stacioni jacas inter la maxim uzata de Italia. Pos 2009, du linei di treni di granda rapideso ligas Milano a Roma, Napoli e Torino.

La kompanio *Azienda Trasporti Milanesi* (ATM) operacas la sistemo di publika transporto di Milano e lua vicina urbi. La  metropoliteno* di Milano havas entote plua kam 100 km, dividita en quar linei. Existas 12 linei di suburbala ferovoyi qui ligas la centro di Milano a lua metropolala regiono. La miintervalo inter la treni esas 6 minuti.

La reto di tramveturi konsistas ek 17 linei e havas entote 160 km. La linei di autobusi kovras plua kam 1070 km. Existas anke sistemo di privata taxii.

Tri aeroportui servas Milano: l'aeroportuo Linate inauguresis en 1937 ed esas la maxim anciena e la nura an la centro dil urbo; l'aeroportuo Malpensa distas 45 km de la centro di Milano ed uzesas por internaciona flugi; fine l'aeroportuo Bergamo-Orio-al-Serio uzesas dal aerala kompanii *low cost*.

Milano anke ligesas ad altra urbi en Lombardia e tota Italia per linei di autobusi di longa disto.

## Gastronomio

* Osso buco

## Monumenti

* katedralo
* *[[Operoteatro Scala]]*

## Referi
Staciono Aeroportuo Gimpo

**Aeroportuo Internaciona Gimpo** (김포공항역) esas staciono che linei 5 e 9 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Staciono Omokgyo

**Omokgyo** (오목교역) esas staciono che lineo 5 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. En Omokgyo jacas l'enmigro-oficeyo, ube exterlandani devas irar por registrar su e obtenar yuro por laborar.
Staciono Yeongdeungpo Gucheong

**Yeongdeungpo Gucheong** (영등포구청역) esas staciono che lineo 2 e 5 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
William Rehnquist

**William Hubbs Rehnquist** (n. ye la 1ma di oktobro 1924 til la 3m di septembro 2005) esis Usan advokato, yuristo, judiciisto dil Supera Korto depos 1972, e chefa judiciisto depos 1986.

Judikita kom konservema, ilu favoris l'ideo pri federalismo qua donis povo a la stati. Ilu mortis 2005 pro kancero.

## Extera ligili
*Oficala biografio en pdf
Staciono Merkato Yeongdeungpo

**Merkato Yeongdeungpo** (영등포시장역) esas staciono che lineo 5 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Staciono Aeogae

**Aeogae** (애오개역) esas staciono che lineo 5 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol inauguresis ye la 30ma di decembro 1996.
Lee Kendrick

**Lee Kendrick** esas Idala muzikisto.

Kansoni en Ido:
# Ido por la mondo
# Dansez kun me
# Me vidas ke
# Her Mona Lisa Smile (precipue en l' Angliana)

## Extera ligili

* La hem-pagino di Lee Kendrick
* kansoni
Leni Riefenstahl

**Berta Helene Amalie "Leni" Riefenstahl** (1902 til 2003) esis Germana dansistino, aktorino, filmifistino e fotografiistino.

Komence Leni esis dansisto. Pos acidento el divenis komence aktoro en mont-filmi, e pose filmifistino. En *[[la volo-triumfo]]* ye 1934 de l'asemblo di partiso Naziista en Nürnberg e *la stado-dei* di Olimpiala Ludi en Berlin en 1936, el probis exaltar homala e martiala forco, note tra belajo di atletala homuro korpo. Ol judikesas kom la maxima bona propaganda filmo, por lia granda sobrala ed uzita di sequanta (*travelling*). El refuzis facar la dokumenti pro triesma Reich kande ulo ne entris lia vidi.

Pos duesma mondomilito, esis skopo dil koleg-odio note en Hollywood, el esis placita sub la protekto e la kurato di Franca okup-autoritati di Germania, e ganis la simpatio di Jean Cocteau dum sep yari.

El divenis lore fotografiistino note de nuda noubi di Sudan. El lernis submerso dum la yari 1970ma por realigar filmo pri la submara vivo, e transvivis helikopter-acidento en 2000.
Organika kemio

**Organika kemio** esas ciencala studio di la strukturo, propraji, kompozo, reakti, e sintezo di organika kompozaji, to esas, kompozuri qui kontenas karbo e hidro. Li ofte kontenas anke nitro, oxo, fosfo o sulfo.

## Historio

En 1828 Friedrich Woehler sintezis ureo, do demonstris ke organika kompozuri povas obtenesar per kemiala reakti, exter vivanta organismi.
Mulieri di komforto

***Mulieri di komforto*** esas la nomo donita dum la duesma mondomilito a mulieri qui laboris kom prostitucatini, sive pagita o ne, en militala prostituceyi en landi okupita da Japonia. Ili esis fakte sexuala sklavi. En Japoniana linguo on dicas **ianfu** (慰安婦), ma ca vorto ne existis ante 1973, kande novelo kun la sama nomo aparis. 

Ta mulieri venis de Filipini, Tailando, Vietnam, Singapur, Chinia, Taiwan, Korea, Japonia, ed altra regioni.

## Referi
Staciono Euljiro 4(sa)-ga

**Euljiro 4(sa)-ga** (을지로4가역) esas staciono che linei 2 e 5 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Staciono Dongdaemun History & Culture Park

**Dongdaemun History & Culture Park** (동대문운동장역) esas staciono che lineo 2 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Staciono Wangsimni

**Wangsimni** (왕십리) esas staciono che linei 2, 5 e Suin-Bundang dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Staciono Cheonho

**Cheonho** (천호역) esas staciono che linei 5 e 8 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Olua sekundara nomo esas **Pungnaptoseong**.
Staciono Myeongil

**Myeongil** (명일역) esas staciono che Lineo 5 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol jacas che distrikto Gangdong.
Staciono Sangil-dong

**Sangil-dong** (상일동역) esas staciono en Lineo 5 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ante la 27ma di marto 2021 ol esis la termino-staciono di ca lineo. Ca dio inauguresis nova stacioni, e staciono Hanam Geomdansan, che urbo Hanam, divenis la nova termino dil lineo.
Staciono Ogeum

**Ogeum** (오금역) esas ferovoyala staciono de la linei 3 e 5 dil metroo* di Seoul, Sud-Korea. Ol esas la maxim sudala staciono de la lineo 3, e la voyajo til la staciono Daehwa, la maxim nordala de ca lineo, duras dum 95 minuti.
Kastelo di Windsor

**Windsor-kastelo** esas un di le precipua oficala rezidi pro la membri di rejala familio di Unionita Rejio, kun le palaci Buckingham-palaco en London, e Holyrood-palaco en Edinburgh, Skotia.

To, situita en Berkshire westa London, esas la maxima granda di palacio ankore habitita. La rejala familio pasas hike tradicionala pasko e una semana dum junio lore di Ascot-kuri.

Origine konstruktita da William la Konquestero e pose grandigas multa foyi. La rejo Edward 3ma kreas ye 1348 garter-ordero.
Australiana dolaro

**Australiana dolaro** esas la pekunio uzata en Australia. La kodexo esas AUD. La dolaro uzesas anke en ica stati:
* Kiribati
* Nauru (pos 25 di mayo 2013)
* Tuvalu (qua havas anke sua pekunio, Tuvaluana dolaro).

### Extera ligili
* Australiana dolaro (bilieti) () ()
Tunelo sub Angla kanalo

La **tunelo sub l'Angla kanalo** esas ferovoyala ligilo inter Britania (insulo) e kontinental Europa (Francia). Ol esas longa de 50 km, di qui 39 km esas submara, inter Folkestone e Calais. Ol inauguresis ye la 6ma di mayo 1994.

La trairo di veturi (omnibusi, motorcicikli e kamioni) per naveti (*le shuttle*) duras dum cirkume 35 minuti (140 km/h max). La trajeto uzas TGV modifikita por uzar Britaniana ferovoyi (mikra, triesma relo, flava avan, edc). La kompanio qua operacas la sistemo nomizesas *Eurotunnel*.

## Teknikala propraji

Trasita en la strato nominita blua kreto 50 m profundajo sub nivelo di sulo-maro (proxima 100 m sub maro) la tunelo esas dividesas en tri galerii :
* du fervoyala tuneli, uno por omna cirkulo-senco, 7,6 m diametro ;
* Utila galerio inter la du altri, 4,8 m diametro, kun ligili omna 375 m ;
* du voyo-chanji ;

La konstruktado kustis cirkum 16 euro-miliardo, maxima de privata investanti ke perdabas preske tota.

## Enmigrado

Til 2005 multa personi, nome Turki) probis enmigrar che Britania trairanta la tunelo, inkluzite pedirante, o celita en vehili qui trairas la tunelo interne la treni.
Władysław Sikorski

**Władysław Eugeniusz Sikorski** (1881 til 1943) esis Polona militestro e politikisto. Lu naskis en suda teritorii di Polonia en Austria-Hungaria. Antee Unesma mondomilito, ilu divenis fondinto e membro di plura grupi pri la nedependo di Polonia.

Ilu mortis cirkume a Gibraltar en aeroplano-acidento. Quale lu mortis ne esas konocata exakte, e do konspiro-teorii existas.
Galveston Uragano (1900)

La Galveston Uragano esis uragano en la urbo di Galveston, Texas en Usa ye 9 di septembro 1900. La vento havis rapideso di 237 km/h, e do esis Kategorio 4. La nombro di mortanti esis aproxime 8000. La Galveston Uragano esis la maxim mortiganta naturala dizastro en la historio di Usa.
Citroën C6

**[[Citroën]] C6** esas granda vetur-modelo de septembro 2005 inspiresebas da CX kun konkava dop vitro-folio.

Lia teknika doturo :
* oleopneumatika suspenso kun multa azota sferi kapabla maxima stabilo e basas segun rapideso.
* direkta injecto motori.
* en optiono, projekto di nombri sur vitro.
* aleto helpas frenago.

La fixa duktilo e la kompleta elektrika komandili devas esar instalita en futuro.

Ulo uzas sama platformo ke plu mikra Peugeot 407 e Citroën C5.
Kastiliana linguo

**Hispaniana** o **Kastiliana** esas romana linguo en Ibera-Romana grupo qua havis origino en la nordo di Hispania e gradope evolucionis til divenar la precipua komerca e guverna linguo di Iberia peninsulo. Olu expansis specale tra Amerika, ma anke en Azia ed Afrika kun l'expanseso di Hispanian imperio dum la 15ma e 16ma yarcenti.
B

La litero **B** esas la duesma litero en la bazala latina alfabeto. 

## Historio

La litero B forsan komencis kom piktogramo di domo en Egiptiana hieroglifi.
Portugalana linguo

**Portugalana linguo** esas latinida linguo parolata en multa landi, exemple Portugal, Angola, Mozambik e Brazilia.

Ol esas unu ek la oficala lingui di l'Europana Uniono, di Mercosul, di l'Unioni di Sud-Amerikana Nacioni, di l'Organizuro di Amerikana Stai, di l'Afrikana Uniono e dil Lusofona landi. Kun 272,8 milioni di parolanti, ol esas la kinesma maxim parolata linguo en la mondo, la triesma en l'ocidentala misfero e la maxim parolata en la suda misfero dil Tero.

## Historio
Portugalana originesis ube hodie jacas Galisia e nordo di Portugal, de la Vulgara Latino, qua introduktesis en la westo di Iberia 2.000 yari ante nun. 

La sudala parto dil Rejio di Galisia divenis nedependanta en 1095, kun la nomo Komtio di Portugal (*Condado Portucalense*) e divenis rejio pos 1139. Samatempe kam Galisia diminutis, Portugal gradope expansis sude (Konquesto di Lisboa en 1147) e difuzis la linguo adsude dum la *Reconquista*, e pose, tra la Portugala deskovraji, a Brazilia, Afrika ed altra parti dil mondo. La Portugalana uzesis, ne sole en urbi konquestita dal Portugalani, ma da lokala guvernisti en lua kontakti kun stranjera povi. En ica epoko, la Portugalana influis super plura lingui.

Dum l'Ero di la deskovri, Portugalana maristi portis lua linguo a distinta loki. Explorado sequesis da koloniigo di nova landi da la Portugalan Imperio, e, kom rezulto, la Portugalana expansis tra la mondo. Brazilia e Portugal esas l'unika landi ube la matrala linguo esas la Portugalana. La linguo esas anke uzata en l'antiqua Portugalana kolonii di Mozambik, Angola, Guinea Bisau, Sao Tome e Principe en Afrika e Estal Timor, Makau e Goa en Azia.

Surnomizita "la linguo di Camões" (*a língua de Camões* memoriganta un ek la maxim konocata skriptisti di Portugal, Luís Vaz de Camões, autoro dil epikala poemo *Os Lusíadas*) ed "la lasta floro dil Lazio" (*a última flor do Lácio*, uzata en la soneto dal Braziliano Olavo Bilac). Miguel de Cervantes, la konocata Hispana skriptisto, konsideris la linguo kam "dolca ed agreabla".

## Gramatiko

Gramatiko, morfologio e sintaxo di Portugalana esas sama al gramtiko di l'altra Latinida lingui, specale la Galisiana ed anka le Hispaniana. La Portugalana esas linguo relative sintetika e flexiva.

Sustnativi, adjektivi, pronomini ed artikli esas modere flexionata: ol existas du generi (maskulino e fiminino ) e du numeri (singularo e pluralo). Gramatikala kazo di lua pralinguo, la Latina, perdis, ma personala pronomi ankore dividesas en tri precipua tipi di formo: subjekto, objekto dil verbo ed objekto dil preposiciono. MAjoritato dil substantivi ed adjektivi povas havar multa diminutiva od augmentantiva sufixi e la majoritato dil adjektivi povas havar "superlativa" derivacionala sufixo. Normale l'adjektivi sequas la substantivi.

La verbi esas tre flexionata: ol existas tri tempi (pasato, prezento e futuro), tri modi (indikativo, subjuntivo ed imperativo), tri apekti (perfektivo, imperfektivo e progresivo), du voci (aktiva e pasiva) e flexionata infinitivo.

## Fonologio

## Extera ligili
* Gramatiko di Ido Portugalane