open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Garibaldi, Rio Grande do Sul

**Garibaldi** esas urbo en Braziliana stato Rio Grande do Sul. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti, kontre  habitanti segun la demografiala kontado di 2010. Lua tota surfaco esas 167,7 km².

Lua nomo homajas Italiana patrioto Giuseppe Garibaldi, qua vivis kelka yari en Rio Grande do Sul. Lua koloniigo facesis da Europana enmigranti, nome Italiani. Nun ol esas granda produktero di vino: cirkume 60% de la vini Braziliana produktesas en Garibaldi, ed en vicina urbo Bento Gonçalves.

## Referi
Maringá

**Maringá** esas urbo en Braziliana stato Paraná. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 488 km². Ol esas la 3ma maxim populoza urbo dil stato e la 7ma maxim populoza di la Suda regiono. Ol havas alta indexo pri homala developeso e judikesas kom un ek la maxim sekura urbi de Brazilia por rezidar.

Maringá projetesis e fondesis ye la 10ma di mayo 1947 dal kompanio *Companhia de Melhoramentos do Norte do Paraná*. L'urbanisto Jorge Macedo Vieira projetis ol segun konceptaji del arkitekto Ebenezer Howard pri la nomizita urbi-gardeni, to esas, urbi cirkondata da verda arei. La precipua skolo-tereno dil Universitato Statala di Maringá, judikata kom la maxim bona universitato dil stato Paraná, jacas en la urbo.

## Geografio

La reliefo di Maringá esas plana, jacanta inter riveri Pirapó ed Ivaí. Tropiko di Kaprikorno trairas la urbo.

La klimato dil urbo esas tropikala kun sika sezono  (*Aw* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), an la limito kun klimato subtropikala humida. La mezavalora temperaturo en junio (vintro) esas 17,8°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro e februaro (somero) esas 24.5°C.

La pluvoza sezono (plu kam 100 mm omna-monato) iras de septembro til junio. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1592,7 mm, e la maxim pluvoza monato esas januaro, kun mezavalore 227,2 mm.

## Referi
Daniel Bernoulli

**Daniel Bernoulli**, n. ye la 8ma di februaro 1700 til la 17ma di marto 1782, esis Suisa-Franca mediko, fizikisto e matematikisto. Lu esis filiulo di Jean Bernoulli e nevulo di Jacques Bernoulli.

Daniel naskis en Groningen, Nederlando, en familio di eminenta matematikisti. Il esis amiko di Leonhard Euler, e laboris kun lu en multa faki di matematiko e fiziko. En 1723, il ganis premio del akademio pri cienci di Paris. Ta yaro, Prusiana matematikisto Christian Goldbach, qua admiris la konoco da Bernoulli pri matematiko, decidis publikigar la korespondo inter li. En 1724, Ekaterina la 1ma di Rusia invitis lu por esar profesoro che universitato di Sankt-Peterburg. En l'akademio, Bernoulli docis fiziko, e partigis rezideyo kun Leonard Euler, qua arivis al akademio pos lua rekomendo.

Inter altri, ilu developis studii e teorii pri elastikeso, e developis matematikala utensili, exemple diferencial equacioni o serii. Il kunlaboris anke kun Jean le Rond d'Alembert en la studio pri vibranta kordi. Il esis l'unesmo qua uzis simboli por indikar trigonometriala funciono.

Il pasis kelk yari en Sankt-Peterburg kom docisto di matematiko, ma lua maxim importanta laboro facesis che universitato di Basel, ube il instruktis sucedante astronomio, medicino e filozofio.

En 1738 ilu publikigis ilua verko «Hydrodynamica», ube il expozis la fundamentala teorio di fluidodinamiko qua recevis lua nomo - Bernoulli-principo.
Jean-Bédel Bokassa

**Jean-Bédel Bokassa** (anke **Salah Eddine Ahmed Bokassa**, anke konocata kom **Bokassa 1ma di Centrafrika**), militestro n. 22 di februaro 1921 e m. 3 di novembro 1996, esis Imperiestro di Centrafrika de 1976 til 1979. Ilu anke esis prezidanto di republiko de 1 di januaro 1966 til 4 di decembro 1976. De 1966 til 1979 ilu esis, *de facto*, diktatoro di lando.
Ekonomio di Francia

L'ekonomio di Francia esas la 10ma maxim granda del mondo, ed esas multe diversa. Dum recenta yardeki, multa granda entraprezi privatigesis, exemple Air France, France Telecom, Renault e Thales, ed anke banki ed entraprezi di asekuro. Tamen, la stato Franca kontrolas granda parto de importanta sektori, exemple produktado di energio, publika transporto e fabrikerii di militalal equipuri.

La kresko dil TNP Franca esis 1,7% en 2017, kontre 1,2% l'antea yaro. La chomeso dil yunaro en la metropolala regiono di Paris deskreskis de 24,6% en 2016 til 20,6% dum la 4ma trimestro di 2017.

En 2018, Francia recevis 89,3 milion exterlanda viziteri, esante la maxim granda turistala destino de la mondo ca yaro. En 2017, turismal agadi employis direte 1,192 milion personi, e la spenso di exterlanda turisti esis 44,3 miliard Euri dum la sama yaro.

## Referi
Ekonomio di Aljeria

L'exportaco di petrolo e produkturi ek petrolo reprezentas preske 60% de la revenui, e 30% de TNP del ekonomio di Aljeria. La lando havas la 8ma maxim granda jaceyo ed esas la 4ma maxim granda exportacero di naturala gaso de la mondo.

Agrokultivo reprezentas cirkume 8% de la TNP. Lua precipua produkturi esas frumento, hordeo, aveno, vit-bero, olivo, citrala frukti, e karni de mutono e bovi.

## Referi
Ekonomio di Guyana

L'ekonomio di Guyana kreskis pasable dum recenta yari, e lua maxim importanta ekonomial agadi esas agrokultivo e la exploto di aluminio-erco. La lando dependas del exportaco di 6 produkturi - sukro, oro, bauxito (mineralo di aluminio), kreveto, ligno e rizo - qui reprezentas 60% de la Totala nacionala produkturo di la lando. Lua ekonomio transformesis pos 2015, kande deskovresis petrolo en lua marala teritorio, 190 kilometri norde de Georgetown. Komercala produktado komencis en 2019, ed ol sendesis exterlande por rafinar.

## Referi
Ekonomio di Somalia

Somalia havas vasta neformala ekonomio, fondata sur l'edukado di brutari, en pekunio sendita da entraprezi, ed en telekomuniko. Tamen, la lando restas un ek la maxim povra de la mondo. Agrokultivo reprezentas preske 40% de la Totala nacionala produkturo e plu kam 50% de l'exportaci.

Lua ekonomio subisas konsequi de 30 yari di interna milito. En januaro 2010, pro l'ataki e minaci kontre laboristi en humana helpo, la Mondala Programo pri Nutrajo ("World Food Programme") del Unionita Nacioni suspensis lua operaci sude de la lando til kalmigo di la situaciono.

## Referi
Catalão

**Catalão** esas urbo en Braziliana stato Goiás. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km². Ol distas 256 km sude de la chef-urbo dil stato.

Fondita ye la 30ma di aprilo 1833, nun ol esas havas importanta industrii, exemple automobilo-fabrikerio di Mitsubishi Motors. La municipo e vicina urbi havas importanta erci di argilo, fosfato, niobio, titanio, uranio, ed altra minerali.

## Referi


Arkivo:Represa Monsenhor Souza 2.jpg|Aquobarilo *Monsenhor Souza*
Arkivo:Represa Catalão 1.JPG|Aquobarilo.
Arkivo:Igreja Dom Bosco.jpg|Kirko Dom Bosco
Arkivo:Lazer em Catalão.jpg|Plajo en aquobarilo.
Ekonomio di Djibuti

La precipua ekonomial agadi di Djibuti esas komerco e servadi, pro lua strategiala loko e lua libera komercala zono en nordal Afrika.Tamen, l'alta chomeso en urbala regioni (60%) e la poka naturala monyeni esas importanta ekonomiala problemo. La lando dependas de elektro produktata per dizelo-generatori, e del importaci di nutrivi ed aquo. Pro to, ol esas vundebla al augmento di preci di ta produkturi.

## Referi
Samora Machel

**Samora Moisés Machel**, militestro e politikisto n. 1933 til 1986, esis prezidanto di Mozambik de 1975 til lua morto ye la 19ma di oktobro 1986.
Ekonomio di Tanzania

Tanzania esas richa en naturala resursi, e la sektoro di turismo kreskabas rapide dum recenta yari. Depos 1985, lua ekonomio transitabas de centrale projetita ekonomio vers ekonomio di merkato. De 2010 til 2019, lua ekonomio kreskis mezavalore 6,3% omnayare, havanta un ek la maxim granda ekonomiala kreski de Afrika, ed un ek la maxim rapida de la mondo, tamen, pos kreskir 7,9% en 2011, la rapideso di la kresko diminutis dum la sequanta yari.

En 2020, mem afektita da pandemio di KOVID-19, l'ekonomio di la lando kreskis 4,8%, la 2ma maxim granda ekonomiala kresko di estal Afrika ta yaro, dop Kenia. Ye la 7ma di septembro 2021, IMF aprobis urjanta financala suporto di US$ 567,25 milioni por suportar l'esforci pri kombato a la pandemio en la lando e kovrar kusti di atendi urjantala e humanala. Pos la pandemio, sektori di gastigo di turisti, produktado di elektro, minado e transporti rekuperis su rapide. En 2021 l'ekonomio kreskis per 4,32%, en 2022 ol kreskis per 4,57% ed en 2023 ol kreskis per 5,07%.

Agrokultivo - nome kafeo, teo e kotono - reprezentas cirkume 1/4 de la TNP, ed employas plu kam 60% de la laboro-povo. Cirkume 16,4% de la tereni esas kultivebla. En 2018, Tanzania produktis 5,9 milion tuni di maizo, 5 milion tuni di manioko, 3,8 milion tuni di patato, 3,4 milion tuni di banano, 3 milion tuni di rizo, 3 milion tuni di sukrokano, 1,7 milion tuni di potato e 1,2 milion tuni di fazeolo, inter altri. Tamen, pro la forta dependo de agrokultivo, l'ekonomio di la lando esas multe vundebla a klimatala problemi ed a la vario dil internaciona preci di lua produkturi. La manko di konoco dil agrokultivisti, sikesi, inundadi o la vario di temperaturi povas domajar la vivo-stando ed augmentar chomeso, hungro e desnutrado.

Industrio reprezentis 28% de la TNP en 2023, e la precipua industrial agadi esas transformo di produkturi de agrokultivo (sukrala industrio, produktado di biro, sigareti, kordeti ek agavo), minado (diamanto,  oro, fero), salo, sodo-cindro, cemento, rafino di petrolo, shui, vestaro, produkturi ek ligno, ed artificala dungo.

## Referi
Ekonomio di Chekia

L'ekonomio di Chekia esas multe developita kompare altra ex-komunista stati, ed ol esas forte apogata sur exportaci. Lua precipua ekonomial agadi esas servadi ed industrio, nome mashinifado, transformo di minerali di fero e stalo, kemiala produkturi, stofi, ceramiko e drinkaji.

La lando havas bona geografiala lokizo an la centro di Europa, basa kusti por produktado, e bone instruktita laboro-povo. Ol membreskis Europana Uniono ye la 1ma di mayo 2004. Lua ekonomio kreskis plu kam 6% omnayare de 2005 til 2007, e 2,3% en 2008. Tamen ol diminutis 4,1% en 2009 pro l'internaciona ekonomiala krizo, ma ne tante kam altra landi, pro lua stabila bankala sistemo. En 2014 lua TNP kreskis 2%, ed en 2015 ol kreskis 4,4%, lor la maxim alta kresko inter la 27 membri del Europana Uniono.

L'epidemio di KOVID-19 dum la komenco dil yari 2020a e l'energiala krizo pro l'invado di Ukraina da Rusia en 2022 afektis forte l'ekonomio di la lando. En 2023, konservema jurnalo Germana *Die Welt* surnomizis Chekia "la malado di Europa", nam ol esis la sola lando qua ne rekuperabis komplete de ta du krizi. Tamen, en aprilo 2025, la lando cesis dependar de Rusa petrolo.

## Referi
Listo pri prezidanti di Filipini

Segun la Konstituco di 1987, la populo elektas la prezidanto di Filipini por 6 yari. Yen la listo di prezidanti di Filipini de 1897 til nun.

Emilio Aguinaldo esis la prezidanto di l'Unesma Filipinana Republiko, o Malolos Republiko, qua existis por kurta periodo. Quankam ol ne agnoskesis exterlande, Aguinaldo konsideresas l'unesma prezidanto di Filipini.

### Unesma republiko
* 22ma di marto 1897 til 1ma di aprilo 1901 - Emilio Aguinaldo (pose la nedependo di Hispania ed ante la dominio di Usa)

### Prezidanti dum la periodo di ''Commonwealth'' kun Usa

* 15ma di novembro 1935 - 1ma di agosto 1944 : Manuel Quezón
* 14ma di oktobro 1943 - 14ma di agosto 1945 : José Paciano Laurel
* 1ma di agosto 1944 - 28ma di mayo 1946 : Sergio Osmeña
* 28ma di mayo 1946 - 4ma di julio 1946 : Manuel Acuña Roxas

### Prezidanti di Filipini pos la nedependo de Usa, ye la [[4ma di julio]] [[1946]]
Domingo Faustino Sarmiento

**Domingo Faustino Sarmiento Albarracín** (1811 til 1888) jurnalisto e politikistulo, esis prezidanto di Arjentinia de 1868 til 1874.
Leonardo da Vinci

**Leonardo da Vinci** (1452 til 1519) esis arkitekto, muzikisto, anatomisto, inventisto, injenioro, skultisto e piktisto. Kun lua patro en Firenze komencis studiar desegn-arto e facar karikaturi. Depos septembro 1503 Leonardo laboris por papo Leo la 10ma, de la familio Medici, en Roma de 1513 til 1516. Pos ilu instalis su che korto di François la 1ma di Francia.

## Vivo
Leonardo esis la bastarda filiulo dil richa notaro Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci, e Caterina, qua esas rurano. Ilu pasis ilua unesma kin yari en la vilajeto Anchiano, en la hemo di ilua matro. Depos 1457 ilu rezidis en la domo di ulua patro, geavi ed onklo, Francesco, en la mikra urbo nomesata Vinci. En l'evo de dek e quar, Leanardo esis aprentiso per l'artisto Andrea di Cione. En 1478, ilu livis Andrea. 

En januaro 1478 ilu recevis ilua unesma nedependanta tasko, piktar retablo pro la Kapelo di Santa Bernard e The Adiration of the Magi en marcho 1481 pro la Monaki di San Donato a Scopeto. Nek taski esas kompletigis, la duesma esar interuptis kande Leonardo voyajis ad Milano. Leonardo laboris en Milan inter 1482 til 1499. Ilu recevis la tasko de piktar la Virgo del Roki e La Lasta Supeo.

## Lasta yari
Il rezidis en Clos Lucé, domo en Amboise en centrala Francia, de 1516. Amboise esis la hemo di la rejala korto di Francia. En oktobro 1515, rejo François 1ma di Francia kaptabis Milano, ube Leonardo tempope rezidis, e pose Leonardo esis employata da François. Il divenis bona amiko di la rejo. Leonardo mortis en Clos Lucé en 1519; segun legendo, la rejo tenis la kapo di Leonardo en sua brakii dum ke ilu mortis.
Napoléon la 3ma

**Charles Louis Napoléon Bonaparte** (1808 til 1873) esis prezidanto di Francia e pose imperiestro sub la titulo **Napoléon la 3ma**.

Dum sua yuneso il esis membro di *Carbonari*, organizuro di rezisto kontre Austriana dominaco en nordal Italia. To pose havis efekti sur lua externa politiko.

Enkarcerigita de oktobro 1836 til agosto 1840 pos duesmafoye probir stato-stroko, ilu fugis ad Unionita Rejio en mayo 1846, e retrovenis a Francia pos la revoluciono di februaro 1848, por vinkar prezidantal elekto ye la 10ma di decembro. Ye la 2ma di decembro 1851 Napoléon prenis diktatoriala povi, e sendis politikala karcerani a punisala kolonii, exemple l'Insulo dil Diablo en Franca Guyana, o Nova-Kaledonia. Ye la 28ma di aprilo 1855 il transvivis asasino-probo.

Dum la milito di Krimea, de 1854 til 1856, Napoléon la 3ma opozis Rusa imperio e federis kun Otoman imperio. Ye la 14ma di januaro 1858 Napoléon transvivis altra mortigo-probo. En mayo-julio 1859 Franca interveno sekurigis Austria vinkeso en Italia, e la rezulto di to esis l'unigo di Italia e l'aquiro por Francia di la regioni Savoya e Nice en 1860. Lastafoye Francia extensis sua teritorio en Europa. Francia partoprenis la duesma opiumo-milito kun Unionita Rejio, ed en 1860 franca trupi eniris Beijing. 

Tamen, l'interveno en Mexikia de januaro 1862 til marto 1867 finis per vinkeso e mortigo dil imperiestro Maximilian la 1ma. Prusia, pos vinkir Austria dum somero 1866, insidiis il militar kontre ol por unigar Germania tra milito. Malada pro renala morbo, Napoléon komandis armeo qua vinkesis en Sedan e kapitulacis ye la 2ma di septembro 1870.

## Legaco
Importanta chanjo dum ilua rejeso esis la rikonstrukto di Paris direktita dal Barono Haussmann, de labirinto di stradi nesalubra a larja rekta avenui kun petra domi e arbori, qui anke posibligis uzar kanoni.

Il extensis Franca fervoyala reto akompaninta industriala revoluciono.

Tale dicita "moblaro-stilo Napoléon la 3ma" piktesis nigra kun mikra floro-buketi blanka e reda.
Ekonomio di Seycheli

Ante la nedependo, la bazo dil ekonomio di Seycheli esis agrokultivo, qua employis cirkume 33% de la laboro-povo dum la yari 1960a. Depos la nedependo en 1976, turismo ed industriala pesko gradope divenis la precipua fonti di revenui di la lando, e la TNP po persono kreskis til divenar un ek la maxim granda de Afrika. Nun, turismo employas plu kam 30% de la laboro-povo. Malgre l'esforci pri diversigo di kultivi e pri augmentar lokala produktado, la lando importacas cirkume 90% de la nutrivi quin ol konsumas.

Segun inquesti, la litoro di Seycheli posible havas granda jaceyi di petrolo, qui ankore ne deskovresis. Recente, la lando augmentis lua kapaceso por produktar elektro uzanta eolala energio, che insulo Romainville.

En 2008 la lando exhaustis lua internaciona rezervi e ne povis pagar lua debi. Ol recevis helpo de IMF e nemediate adoptis serio di reformi, inkluzite liberigo di la kurso di kambio e reformo en la publika sektoro, qua employas 2/3 de la laboro-povo ed absorbas 1/3 de la TNP. En 2017, Seychelles membreskis Mondal Organizuro pri Komerco.

## Referi
Ekonomio di Jordania

Jordania esas mikra Araba lando kun poka naturala resursi, inkluzite aquo, petrolo od altri. La lando dependas del exportaco di fosfato, potaso ed artificala dungi, turismo, pekunio sendita transnacione, ed extera helpo. Ultre la manko di altra naturala resursi, la kronika povreso di lua habitantaro, la granda chomeso, l'alta inflaciono e la granda budjetala deficito esas importanta ekonomiala problemi.

Pos asumar la povo en 1999, rejulo Abdullah la 2ma adoptis importanta reformi por liberigar l'ekonomio, privatigar statala entraprezi, ed eliminar subsidii. Konseque, l'ekonomio kreskis mezavalore 8% omnayare, til 2008. Tamen, la procento di kresko diminutis til 2% en 2011, konseque de Araba Printempo. La diminutado di la kresko e samatempe l'augmento di habitantaro aumentis publika debo, ed anke povreso e chomeso.

Jordania mantenas pakti pri libera komerco kun Usa, Kanada, Singapur, Malaizia, Europana Uniono, Tunizia, Aljeria, Libia, Turkia e Siria..

## Referi
Campina Grande

**Campina Grande** esas la 2ma maxim populoza urbo di Braziliana stado Paraíba. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 686 km².

## Referi
Duque de Caxias

**Duque de Caxias** esas urbo en Braziliana stato Rio de Janeiro. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esa 464,6 km².

Ol apartenas a la metropolala regiono di urbo Rio de Janeiro.

## Referi
Ekonomio di Gabon

L'ekonomio di Gabon esas quarople plu granda kam la mezavaloro de lua vicina landi, pro l'exportaco di petrolo. Tamen, granda parto di lua habitantaro esas povra. La lando havas importanta naturala resursi, exemple ligno, mangano e petrolo. La lando esas la 5ma maxim granda produktero di petrolo de Afrika.

## Referi
Ekonomio di Eswatini

L'ekonomio di Eswatini dependas forte de Sudafrika: plu kam 90% de lua importaci e 60% de lua exportaci havas Sudafrika kom partenero. Lua monetaro, nomizita Lilangeni, havas kurso di kambio stitfita a Sudafrikana rand. Tamen, rand ank aceptesas en la komerco di la lando.

Cirkume 10% de lua laboro-povo employesas en agrokultivo, 30% en l'industrio e 60% en komerco e servadi. L'industriala sektoro kreskis e diversigesis dum la yari 1980a e 1990a, ma kreskis poke dum la pasinta yardeko. En 2020, dum la pandemio di KOVID-19, l'ekonomio diminutis per 1,56%, ma rekuperis su dum la sequanta yaro, e kreskis 7,88%. La produktiveso di multa laboristi afektesas da simptomi di AIDS.

## Referi
Hartmannswillerkopf

**Vieil Armand**, o **Hartmannswillerkopf** esas piramida roka sporno, en katen-monto di Vosges, super-pendinta ad 956 m Alzacia-planajo, en qua instalesis nacionala monumento memoriganta la kombati qui eventis dum l'memoro.

Ye 9 km de Cernay, 24 km de Mulhouse partigita inter la komoni di Hartmannswiller, di Wuenheim, di Wattwiller e di Uffholtz esas fortreso bitra inter-luktita.

La precipua kombati eventis de la 19ma til la 20ma di januaro, 26ma di marto, 25ma til la 26ma di aprilo e 21ma til 22ma di decembro 1915 e produktis cirkume dudek morti, la maxim-multa Germani. De pos la fronto stabilizabas ed eventas nur kanonaro-dueli.

En l'impresuro defensiva teutona organizo di skulti da Antoine Bourdelle ilustras la sakrifiko di yuneso de vicina e kuzina landi. Por sentar la patoso facus kom ta soldati di Kaiser qua acensis la 560 marchi di «Himmelsleiter» (ciel-skalo) qua komencas de 790 m altitudo sur Bergpfad en suda latero.

Daniel Ziegler havas realita ye 2004 « HWK, la homo-manjero » respektoza di historala precizeso (la soldati di debuto ye 1916 ne portis ja kasko). 
Lia kamerao traktas la vakua vidi, la mortala pavorecho, la deziro pri 
finigar kun la hororo di fero-diluvio, di fairo e di sango en la lunala  paysajo la sulo mixita di tero e di karno. La paroki facis sonigar la kloshi pro maskar la bruiso e la furio. Havis anke di ceni di fratala inter l'adversi.

## Extera ligilo

* Oficala sito
Michelle Stephenson

**Michelle Stephenson** (n. ye la 3ma di januaro 1977) esas Angla kantistino, ex-membro dil homina grupo *[[Spice Girls]]*.
Spice Girls

**Spice Girls** (pron.: *spays-gerls*) esas muzikala homina grupo Britaniana, qua atingis maxim multa suceso inter 1994 e 2001. Lia muzikala stilo esis pop.

Ye 2007 la grupo unionis ankore unfoye.

## Verki
* Spice (1996)
* Spiceworld (1997)
* Forever (2000)
Mehmed la 6ma Vahidettin

**Mehmed la 6ma Vahidettin** esis sultano dil Otoman imperio de 1918 til 1922. Ol esis la lasta sultano ante ke Turkia divenis republiko.
Caxambu

**Caxambu** esas urbo en Braziliana stato Minas Gerais. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti, kontre  habitanti en 2010. Lua tota surfaco esas 100,2 km².

Lua precipua ekonomial agado esas turismo.

## Referi
Ubatuba

**Ubatuba** esas urbo an la litoro dil stato Sao Paulo, en Brazilia, distanta 223 km de la chef-urbo dil stato. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 723,88 km², de qui cirkume 80% prezervesas en la Statala Parko Serra do Mar.

Existas du posibla origini por la nomo *Ubatuba*, ambe rezultinta de la junturo di vorti de la linguo Tupi: *tyba* signifikas "grupo" en Tupi; kontre ke *ubá* signifikas "kanoo", ed *u'ubá* esas la nomo por certena speco di junko multe rezistanta, uzita dal indijeni por manufakturar flechi. Do, *Ubatuba* posible originis sive de *ubá*+*tyba* ("grupo di kanoi"), sive de *u'ubá*+*tyba* ("grupo di junki"). Pro sua bela plaji, naturala peizaji e historiala konstrukturi, ol esas importanta turistala destino en Brazilia.

## Geografio

Distanta cirkume 230 km de Sao Paulo, Ubatuba havas frontieri kun municipi Parati norde, Cunha, São Luiz do Paraitinga e Natividade da Serra weste, Caraguatatuba sude, e kun l'Oceano Atlantiko este.Tropiko di Kaprikorno trairas la urbo proxim lua aeroportuo.

La reliefo dil urbo esas plana en streta regiono apud litoro, ma cirkondata da monti e kolini. L'urbo havas plu kam 100 plaji, e kelka insuli en lua teritorio. Lua mezavalora altitudo esas 3 metri e lua maxim alta punto jacas 574 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida tropikala (*Af* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). kun abundanta pluvi dum la tota yaro, tamen plu intensa dum somero. La mezavalora temperaturo en februaro (somero) esas 25,6°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (vintro) esas 13,6°C.

La pluvoza sezono iras de fino di septembro til la 3ma semano di aprilo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 2517,5 mm, e la maxim pluvoza monato esas januaro, kun mezavalore 312,9 mm. De junio til agosto pluvas min kam 100 mm omnamonate, esanta agosto la min pluvoza monato, kun min kam 75 mm. 

## Referi
Serra Negra

**Serra Negra** esas urbo en Braziliana stato Sao Paulo. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 203,73 km².

La precipua ekonomial agadi dil urbo esas turismo ed industrio, nome extraktado e procesado di mineral aquo. Lua fonti di aqui radioaktiva deskovresis en 1928, e ja en 1930 konstruktesis granda balneyo por turisti, qui komencis vizitar la urbo serchanta lia kuracala propraji.
Guarujá

**Guarujá** esas urbo en Braziliana stato Sao Paulo. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis   habitanti. Lua tota surfaco esas 142,6 km². Ol jacas sur insulo Santo Amaro, la 3ma maxim granda insulo dil stato, e konsistas ek du distrikti: Guarujá e Vicente de Carvalho.

L'urbo atraktas multa turisti, nome dum somerala vakanci, e havas entote 27 plaji. La maxim konocata esas urbala plaji, exemple *Enseada*, *Astúrias* e *Pitangueiras*, ma ank existas kelka plaji sovaja, acesebla nur per streta treki. Guarujá separesas del urbo Santos per naturala kanalo, ed apartenas a lua metropolala regiono. Amba urbi ligesas per paromi, qui povas transportar de 12 til 72 automobili, ed anke pasajeri. Multa habitanti de la distrikto Vicente de Carvalho laboras en la portuo ed en altra loki di Santos, ed uzas paromi e bicikli por irar a lia laboreyi.

## Referi
James Michel

**James Alix Michel** (n. ye la 16ma di agosto 1944) militestro, profesoro e politikistulo, esis prezidanto di Seycheli de 2004 til 2016.
Émile Lahoud

**Émile Jamil (o Geamil) Lahoud** (n. ye 1936) militestro (generalo) maronita kristano, esis prezidanto di Libano de 1998 til 2007.
Roque Sáenz Peña

**Roque Sáenz Peña Lahitte** (1851 til 1914), advokato, esis prezidanto di Arjentinia de 1910 til 1914. Ilu esis responsiva pri l'aprobo di *Sáenz Peña Yuro*, qua reformis Arjentiniana elekterala sistemo, e kreis sekreta voto en lando.
José Figueroa Alcorta

**José Figueroa Alcorta** (n. ye la 20ma di novembro 1860 til la 27ma di decembro 1931) advokato e politikisto esis prezidanto di Arjentinia de 1906 til 1910.
Armando Emílio Guebuza

**Armando Emílio Guebuza**, politikisto naskinta ye la 20ma di januaro 1943, esis prezidanto di Mozambik de 2005 til 2015.
Andrés Pastrana Arango

**Andrés Pastrana Arango** (n. ye la 17ma di agosto 1954) jurnalisto e politikisto, esis prezidanto di Kolumbia de 1998 til 2002. Ilu esas filiulo di ex-prezidanto Misael Pastrana Borrero qua guvernis lando de 1970 til 1974.
Cristina Fernández de Kirchner

**Cristina Elisabet Fernández de Kirchner**, advokatino n. ye la 19ma di februaro 1953, esis prezidanto di Arjentinia de 2007 til 2015. El esas vidvo dil ex-prezidanto Néstor Kirchner. De la 10ma di decembro 2019 til la 10ma di decembro 2023, dum la guvernisteso di Alberto Ángel Fernández, el esis viceprezidantino di la lando.
Diosdado Macapagal

**Diosdado Pangan Macapagal** (1910 til 1997) advokato, ekonomikisto e politikistulo, esis prezidanto di Filipini de 1961 til 1965.
Bertioga

**Bertioga** esas urbo en Braziliana stato Sao Paulo. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti, kontre  habitanti segun la demografiala kontado di 2010. Lua tota surfaco esas 491,55 km². 

Bertioga havas 33 kilometri di plaji, ordinare apta por balnado e por praktiko di diversa aquala sporti. La precipua ekonomial agado dil urbo esas turismo.

## Geografio

Bertioga jacas inter municipi Mogi das Cruzes, Biritiba-Mirim e Salesópolis norde, São Sebastião este, Guarujá sud-weste e Santos weste. Sude jacas Oceano Atlantiko. Lua reliefo esas plana en lua centro ed en quarteri proxim plaji. La mezavalora altitudo dil municipo esas 2 metri adsur la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas subtropikala humida (*Cfa*, segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun varma someri e vintri kelke kolda, kun mezavalora temperaturo di 17°C. Ne existas sika sezono. La maxim varma monato esas februaro, kande la mezavalora temperaturo esas 30°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1272 milimetri. La maxim pluvoza sezono esas somero.

## Referi
Carl von Ossietzky

**Carl von Ossietzky** (1889 til 1938) esis Germana skriptisto e jurnalisto qua recevis la Nobel-premio pri paco en 1935. Ad Ossietsky ne esis permisita da la (nacional-socialista) guvernerio irar a Stockholm (Suedia) por recevar la Premio Nobel.

Carl von Ossietsky esis importanta pacifisto, qua skribis artikli pri pacifismo, e divenis pruo di rezisto kontre Hitler. Ossietsky arestesis e sendesis a koncentreyo Esterwegen, ube il aquiris tuberkuloso. Pro internaciona protesti il aceptesis en hospitalo en Berlin, ube il mortis.
Alberto Santos-Dumont

**Alberto Santos-Dumont** (1873 til 1932) esis Brazilian inventisto e pioniro en flugado per motorizita aeroplani.

Naskinta che l'urbo Cabangu (nune nomata Santos Dumon), il esis la lasta ek la dekeuna filii de inventiva e richa patro qua havis granda plantacerii di kafeieri. Lua preferata lekto esis la libri da Jules Verne.

En 1891 ilua patro paralizesis partale pos falar de kavalo. Ilu vendis la plantacerio ed iris Francia serchante kuracado. En Paris, Santos-Dumont konocis konstuktisto di balonegi e, malgre ne flugis en la balonego, ilu komencis sentar interesto pri flugado. Pos la morto di lua patro, Alberto retroiris a Paris ube studiis fiziko, kemio, mekaniko ed elektro. De 1898 til 1905 ilu konstruktis e flugis en 11 dirigibli, ganinta importanta konkurso.

Santos Dumont esis pioniro pri la flugado per mashino plu pezosa kam l'aero, ye la 23ma di oktobro 1906, sen bezonar katapulto, forta venti, edc.. Lua unesma aeroplano baptesis *14-Bis*.

En 1910, pos acidento kande pilotis l'aeroplano *Demoiselle*, e malada pro multopla sklerozo, Alberto finis lua inquesti pri avioni e retroiris a Brazilia.

En 1932 ilu sentis forta depreso kande observis militala aeroplani qui uzabis por bombardar loki dum l'interna milito en Brazilia. Ye la 23ma di julio sam yaro ilu su-ocidis.

La regionala aeroportuo di Rio de Janeiro inaugurita en 1936, recevis lua nomo (Aeroporto Santos Dumont) en lua homajo.

## Referi
Dwight D. Eisenhower

**Dwight David Eisenhower** (1890 til 1969), militestro (marshalo) esis prezidanto di Usa de 1953 til 1961 por la Republikana Partiso. Ilua politiko vizis forta konkordo.

Eisenhower esis chef-komandanto di la federiti en Europa dum la duesma Milito Mondala e duktis l'invado.
Ekonomio di Bielorusia

Kom parto di Soviet-Uniono, Bielorusia havis importanta industriala bazo. Pos la nedependo, ol mantenis ca industriala bazo - qua esis obsoleta, poke efikema pri konsumo di energio, dependanta de energio furnisita da Rusia e de aceso a Rusa merkato. L'ekonomio diminutis multe pos la krulo di Soviet-Uniono, ma komencis kreskar en 2000 pro l'augmento di preci di petrolo. Pos 2005, la guvernerio rinacionaligis multa privata entraprezi. En 2006, la komerco kun Rusia diminutis, tamen komerco kun Europana Uniono kreskis. Pro deskonsenti pri preci por petrolo furnisita, en 2010 Rusia suspensis l'exportaci di petrolo a Bielorusia ecepte por interna konsumo di la lando, til ke la du landi establisis konkordo pri preci. Depos 2012 l'ekonomio duris stagnata, e diminutis per 3,9% en 2015 e per 2,6% en 2016. En 2021 l'ekonomio kreskis per 2.44%; en 2022 ol diminutis per 2.44%, ed en 2023 ol kreskis per 3.89%.

En 2018, la lando rangizesis en 53ma plaso inter 189 landi, pri indexo pri homala developeso, pro sua efikiva saneso-sistemo, basa procento di infantala mortado (2,9 po 1000 por pueri evanta min kam 5 yari, kontre 6,6 po 1000 en Rusia e 3,7 po 1000 en Unionita Rejio), ed anke pro la granda quanto di individui qui savas skribar e lektar (plua kam 99%), e procento di mediki (40,7 po 10 mil habitanti, kontre 26,7 po 10 mil en Rumania, 32 po 10 mil en Finlando, e 41,9 po 10 mil en Suedia). Do, lua Gini-indexo esas un ek la maxim basa de Europa.

Bielorusia havas jaceyi di petrolo en la baseno di Pripyat. Ol exportacas cirkume 50% de lua totala produktado. Pri naturala gaso, la lando importacas 99% de la quanto konsumata de Rusia. La lando havas bona sistemo di gasodukti por transportar ol. Ank existas importanta jaceyi di skist-argilo kalkulita en 8,8 miliard tuni. La lando ne havas multa minerala resursi, ecepte poka jaceyi di fero e neferoza minerali, dolomito, potaso, fosfati e rokoza salo.

Nun, cirkume 80% del industrii kontrolesas dal stato. L'industrio di kamioni e traktori esas un ek la maxim importanta de la lando. Aluminio e senmakula stalo produktesas precipue por domestika merkato di Rusia e Serbia.

La lando anke havas importanta agrokultivo ed edukado di bestii. La precipua produkturi animala esas karni de porki, bovi e hani. La lando havas cirkume 1,5 milion bovini, tamen la produktado di lakto esas relate basa, min kam 3 mil kilogrami po bovino po yaro. La precipua produkturi kultivita esas hordeo, sekalo, aveno, frumento, potato, lino, kolzo, e betravo.

Ye la 1ma di januaro 2010 Rusia, Kazakstan e Bielorusia lansis dogan-uniono, ma komercala e doganala reguli duras negociesar.

## Referi
Ekonomio di Turkmenistan

Turkmenistan esas lando kovrata precipue da dezerti, kun importanta jaceyi di petrolo e naturala gaso. Agrokultivo povas praktikesar nur en oazisi ed irigacata zoni.

Turkmenistan esis la 10ma maxim granda exportacero di kotono, ma povra rekolti dum la yari 2000a diminutis la produktado per 50%. Malgre ke l'agrokultivo reprezentas cirkume 8% de la TNP, ol employas preske la duimo dil habitantaro. Altra importanta kultivo esas frumento, por interna konsumo.

La lando dependas multe del exportaci di hidrokarbidi, qui reprezentas preske 25% del exportaci, nome por Popul-Republiko Chinia. En 2014, l'internaciona preci di petrolo diminutis ed afektis forte l'ekonomio, qua deskreskis. Nun, la rekupero ekonomiala duras.

## Referi
Henri la 2ma di Francia

**Henri la 2ma** (1519 til 1559) esis rejo di Francia de 1547 til lua morto.

Giganto por l'epoko (1m 84) il turniris kande esis mortala vundita da splito di lanco super okulo.
Ekonomio di Usa

Usa havas la maxim granda e teknologiale developita ekonomio de la mondo: segun l'Internaciona Monetala Fonduro, en 2025 lua TNP esis  miliard dolari (la maxim alta de la mondo, segun valori nominala, e la 2ma maxim granda de la mondo, segun equivalanta kapableso di kompro), e lua TNP po persono esis  dolari, la 7ma maxim alta de la mondo segun valori nominala e la 9ma maxim granda segun equivalanta kapableso di kompro. Usana dolaro esas la monetaro maxim uzata en internaciona aferi, e rezervo monetala en multa landi. Ultre Usa e sua teritorii, multa landi uzas ol kom sua oficala monetaro, kontre ke altri uzas ol kom sua monetaro *de facto*.

L'impulso di lua ekonomio esas lua alta produktiveso, ecelanta substrukturo por transporti, e vasta naturala resursi. Pos la duesma mondomilito, la rapida developo teknologiala rezultis granda diferi inter laboristi: en la bazo di la salariala piramido esas laboristi kun poka studio-tempo, kontre ke en la kulmino esas laboristi kun multa studio-tempo e plu bona salarii. Pos 1975, l'augmento di revenui eventis precipue inter la 20% maxim richa personi.

## Referi
Harold Bloom

**Harold Bloom** (n. ye la 11ma di julio 1930 til la 14ma di oktobro 2019) esis Usana profesoro, skriptisto e kritikisto di literaturo. Il defensis romantikista skriptisti de la 19ma yarcento kande la romantika literaturo ordinare esis nekonocata.
Ekonomio di Portugal

L'ekonomio di Portugal diversigesis pos ke la lando eniris l'Europana Uniono. Segun Mondala Banko, la lando havas la 36ma maxim granda ekonomio del mondo. Servadi divenis la maxim importanta ekonomial agado pos l'eniro en l'Europana Ekonomiala Komunitato en 1986. Dum la sequanta duadek yari, Portugalana guverni privatigis publika firmi, inkluzite financala e telekomunikala kompanii. Nun, multa entraprezi apartenas a Chiniana kolokeri. Portugal eniris l'Europana Monetala Uniono en 1998, ed adoptis Euro kom monetaro ye la 1ma di januaro 2002.

Dum la yari 1990a, la mezavalora kresko ekonomiala esis duople la mezavalora kresko di la cetera landi de Europana Uniono, tamen de 2001 til 2008 la kresko diminutis. Pos la mondala krizo di 2008 l'ekonomio diminutis en 2009 e plu forte de 2011 til 2013. La lando signatis kontrato kun l'Internaciona Monetala Fonduro en 2011, e mustis augmentar imposti e diminutar la spensi. En 2014 l'ekonomio fine rekuperesis e kreskis en 2015 pro l'augmento dil exportaci e la kresko dil konsumo.

Portugalana habitantaro dekreskabas dum recenta yari. La lando esas importanta exportacero di energio.

## Referi
Ekonomio di Filipini

Filipini havas la 30ma maxim granda ekonomio de la mondo. Ol kreskis 6.3% en 2007, ma en 2009 ol kreskis nur 0,9% konseque del internaciona ekonomiala krizo. En 2020, konsumo e koloko afektesis multe da pandemio di KOVID-19.

Importanta sektori en lua ekonomio esas agrokultivo ed industrio, nome nutrivi, stofi e vesti, elektronikal equipuri ed automobil-peci. Granda quanto di fabrikerii koncentresas en la metropolala regiono di Manila.

Existas multa defii por mantenor l'ekonomiala kresko dum la sequanta yari: la lando mustas augmentar sua internaciona komerco, mantenar ekonomiala reformi por sequar lua konkurencanti, alejar la povreso e plubonigar la substrukturo e l'oportunaji di employo. Adminime 40% de la laboristi verkas en la neformala sektoro. Povreso afektas 1/5 de la rurala habitantaro, temen, en kelka regioni sude de la lando ol afektas 75% de la habitanti.

## Referi
Michaëlle Jean

**Michaëlle Jean**, ex-jurnalisto e politikistino n. 1957, esis Generala guvernisto di Kanada de 2005 til 2010. Pose el esis generala sekretario dil *Organisation internationale de la Francophonie*, de 2015 til 2019.
Ekonomio di Dominika

L'ekonomio di Dominika dependas forte de agrokultivo (nome banano) e de turismo. Produktado e komerco di banani employas, direte o nedirete, plu kam 1/3 de la laboro-povo.

Pro ke Dominika havas volkanal origino e poka plaji, la developo di turismo esas plu lenta kam olta di lua Karibiana vicini Dum recenta yari, lua guvernerio stimulis sektori di ekoturismo, informatiko, komuniko ed eduko por diversigar lua ekonomio. Lua alta monti, foresti, aquofali, lagi, termala fonti e loki por plunjado atraktabas multa vizitanti, qui anke povas arivar per krozeri.

## Referi
Ekonomio di Grenada

L'ekonomio di Grenada dependas forte de turismo, nome depos 1985, kande lua internaciona aeroportuo inauguresis. L'uragani *Ivan* (en 2004) ed *Emily* (en 2005) avariis severe l'agrokultivo di la lando, nome la produktado di kakao, qua esis la precipua podukturo dil insulo dum multa yari.

## Referi
Eduardo Camaño

**Eduardo Oscar Camaño** (n. ye 17 di junio 1946) advokato, esis provizora prezidanto di Arjentinia, qua guvernis de 31 di decembro 2001 til 2 di januaro 2002.
Alan García

**Alan Gabriel Ludwig García Pérez** (n. ye la 23ma di mayo 1949 - 17 di aprilo 2019) sociologiisto, advokato e politikisto, esis prezidanto di Peru du foyi: de 1985 til 1990, e de 2006 til 2011.
Valentín Paniagua

**Valentín Paniagua Corazao** (1936 til 2006) advokato e politikisto esis prezidanto di Peru de 2000 til 2001.
Uetersen

**Uetersen** esas urbo en Germana stato Schleswig-Holstein. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 11,43 km².
Ranieri Mazzilli

**Pascoal Ranieri Mazzilli**, advokato e politikisto (deputato) (1910-1975), esis provizora prezidanto di Brazilia 2 foyi. Unesme, inter la 25ma di agosto e la 7ma di septembro 1961, pos la renunco di Jânio Quadros. Pose, de la 2ma til la 15ma di aprilo 1964, kande João Goulart revokesis per stato-stroko.

Segun Braziliana konstituco, la chefo di la Chambro di Deputati esas la 2ma persono qua povas asumar la prezidanteso kande la prezidanto ne povas guvernar (esante l'unesma la vice-prezidanto). En 1961, la prezidanto Jânio Quadros renuncis ye la 25ma di agosto, kande lor viceprezidanto João Goulart esis en oficala vizito a la Popul-Republiko Chinia e ne povis asumar. Tale, Ranieri Mazzilli asumis. Kande la militistala stato-stroko eventis ye la 1ma di aprilo 1964 João Goulart eskapis vers Uruguay. Dum la sequanta dii til 15ma di aprilo sam yaro, ante komencar guvernerio di Humberto de Alencar Castello Branco, Mazzilli itere divenis provizora prezidanto.
Dennis Gabor

**Gabor Dennis**, naskinta **Gábor Dénes** (1900 til 1979) esis hungariana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1971 por holografio.

Lua patro (Günszberg Bernát) esis oficisto.

Depos 1927 il laboris en l'entraprezo *Siemens & Halske* en Berlin. En 1933 il fugis de nacional-socialismo vers l'Unionita Rejio e divenis lua civitano.
Kanarii

**Kanarii** esas arkipelago jacanta nord-weste de Afrika che Atlantiko, ed anke autonoma regiono de Hispania. La regiono konsistas ek 8 insuli, 5 insuleti, 8 roki, e la maro inter li. Lua loko maxim proxima dil kontinento, che insulo Fuerteventura, distas 97 km de El Ayune, che Ocidentala Sahara. En 2025, Kanarii havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio

Kanarii posible vizitesis da Feniciani, Greki e Kartagani, ed habitesis dal populo *Guanche*, posible de raso berbera. Le *Guanche* havis politeista religio e lasis pikturi e graburi en roki, ed objekti ek ceramiko.

Dum la 14ma yarcento developesis instrumenti e bateli qui faciligis la navigado en Atlantiko. L'unesma skopo di navigisti esis plubonigar l'aceso a richesi di Afrika. En 1312, Genovana navigisto Lancelloto Malocello desembarkis en Lanzarote. La koloniigo oficale komencis en 1402, kande Normanda navigisti Jean de Béthencourt e Gadifer de la Salle, nobeli e vasali de Enrique la 3ma di Kastilia, arivis a Lanzarote kun skopo explotar likeno *Roccella canariensis*, qua produktas naturala kolorizivo purpurea. Komence, la konquesto di Kanarii facesis da privata entraprezi, ed esis kelke simpla che insuli Lanzarote, Fuerteventura, La Gomera ed El Hierro, qui havis mikra habitantaro. Tamen, l'originala habitanti di La Gomera revoltis kontre Hispana dominaco en 1488, e Hispani kontrolis l'insulo erste kande vinkis li.

## Geografio
La chefa insuli esas (de granda a mikra) Tenerife, Fuerteventura, Gran Canaria, Lanzarote, La Palma, La Gomera, El Hierro e La  Graciosa. Insulo Fuerteventura distas cirkume 100 km este de Afrikana kontinento.

## Ekonomio

## Referi
Kópavogur

**Kópavogur** esas la duesma maxim populoza urbo di Islando. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 110 km². Ol jacas sude de Reykjavík.

## Referi
Ekonomio di Senegal

La precipua ekonomial agadi di Senegalana ekonomio esas minado, konstrukto di edifici, turismo, pesko ed agrokultivo - ta lasta esabas la precipua employero dil habitantaro, malgre la quanda quanto di fero, zirkonio, naturala gaso, oro, fosfati, e jaceyi di petrolo recente deskovrita. La precipua fonti di extera revenui esas l'exportaco di fisho, fosfato ed arakido, ed anke turismo e servadi. Agrokultivo, la precipua fonto di employi e revenui di la lando, esas vundebla ad ambientala problemi, exemple manko od eceso di pluvi e klimatala chanji, e vario di internaciona preci.

Dakar, olim chef-urbo di Franca Westal Afrika, koncentras la sideyi di multa banki ed institucuri qui anke servas landi vicina. Ol ank esas koncentro-loko por transporti, por lua portuo ed internaciona aeroportuo. La lando anke posedas un ek la maxim bona turismala industrii de Afrika. Tamen, la lando dependas de exterlanda helpo financala.

En 1994, Senegal adoptis forta ekonomiala reformi, e min-valoreskis lua monetaro, Franko CFA di Westal Afrika. Pos deskreskar 2,1% en 1993, lua ekonomio kreskis mezavalore 5% de 1995 til 2008, pro ekonomiala reformi. La granda problemi por sua developo esas korupto, neefikiva judiciala sistemo, lenta burokrataro, e falianta edukala sektoro.

## Referi
Ekonomio di Panama

L'ekonomio di Panama jacas inter la maxim stabila de Amerika. Ol dependas forte de servadi, qui reprezentas 80% de la TNP. Servadi inkluzas l'operaco di kanalo di Panama, banki, asekuro-kompanii, turismo, e registro di navi qui uzas Panamana standardo.

De 2003 til 2009, la grandeso dil ekonomio Panamana duopleskis pro la granda interna ed externa kolokadi, augmento di turismo e di internaciona transporto di vari. Pro la kresko di cirkulado di navi tra kanalo di Panama, en 2007 komencis ambicioza projeto por duopligar lua kapaceso, e to stimulis koloki en la substrukturo di la lando. La projeto kompleteskis en 2016, e kustis 5,3 miliard dolari, o 10% til 15% de lora TNP.

Dum recenta yari, kreskis la komerco kun Popul-Republiko Chinia, qua nun esas fonto de 21% del importaci Panamana. Malgre havar sua propra monetaro, nomizita "Balboa", la dolaro di Usa esas multe uzata por la habitantaro. La kurso di kambio Balboa-Usana dolaro esas 1 po 1.

Cirkume 22% de la habitantaro vivIs sub povreso-lineo segun statistiki de 2016. Tamen, povreso diminutis 10% de 2006 til 2012.

## Referi
Ekonomio di Germania

L'ekonomio di Germania esas la 4ma maxim granda del mondo segun nominala TNP, e la maxim granda de l'Europana Uniono. La lando esas richa en ligno, potaso, salo, uranio, nikelo, kupro e naturala gaso. La precipua fonti di energio en la lando esas fosila kombustivi (50%), pose nukleara energio, naturala gaso, eolala energio, biomaso (ligno e biokombustivi), hidroelektrala e sunala energio. Germania esas la precipua produktero di eolala turbini de la mondo.

Germania exportacas precipue mashini, vehili, kemiala produkturi e menajala utensili, e havas tre habila laboro-povo.

L'ekonomiala modernigo di la regioni del anciena Est-Germania - ube la chomeso povas atingar 20% de la labor-povo en kelka urbi - duras esar longatempa e kustoza procedo.

## Referi
Ekonomio di Botswana

De lua nedependo en 1966 til la komenco di globala krizo ekonomiala di 2008, Botswana havis un ek la maxim alta procenti di ekonomiala kresko yarala de la mondo. En 2009, ja afektita da mondala krizo, lua industriala produktado diminutis preske 30% ta yaro. La lando rekuperis su de la krizo en 2010, tamen ol kreskis poke til 2017, nome pro la diminuto di mondala komerco di diamanti, ma anke pro la manko di aquo ed energio. Pro fiskala equilibro ed efikiva administrado, Botswana evolucionis de un ek la maxim povra landi de la mondo cirkume 5 yardeki ante til meza-revenua lando, havanta TNP po persono di  dolari Usana em 20117. Ol anke judikesas kom un ek la min korupta landi ed un ek la maxim bona landi por aferi de Afrika.

Agrokultivo duras furnisar vivo-moyeno por 70% de rurala habitantaro. Tamen, ol furnisas nur 50% de la nutrivi quan la lando bezonas, e reprezentis nur 1,6% de la totala nacionala produkturo en 2016. La sektoro afektesas da nereguloza pluvozeso e da povra suli.

Minado dominacas l'ekonomio di la lando depos la yari 1970a. Du granda kompanii, Debswana (kreita per egala partopreno de kompanio De Beers e de la guvernerio di Botswana) e Bamangwato (anke kun granda partopreno de la guvernerio) operacas minado en la lando. La lando exportacas precipue diamanto, qua reprezentas cirkume 85% del exportaci, 1/3 de la revenui guvernala, e 1/4 di la TNP de la lando. Altra produkturi exportacata esas kupro, nikelo e karbonato di natro, ed anke karno e stofo. En 2022, minado reprezentis 22% de la TNP di la lando.

## Referi
Ekonomio di Slovakia

Slovakia subisis desfacileso pri lua transito de socialista a kapitalista ekonomio, e nemediate pos lua separo di Chekia en 1993. Lua chef-urbo Bratislava esas la maxim granda financala centro di la lando. Exportaci di automobili ed elektronikal equipuri esas importanta por la TNP, ma dum la lasta 10 yari, la sektoro di servadi kreskis e nun employas plua kam 70% de la habitantaro e kontributas kun plua kam la duimo de la TNP. Multa kompanii di alta teknologio, exemple  IBM, Dell, Lenovo, AT&T, SAP, Amazon, ed altri, anke havas filiali en Bratislava.

Chekia reformis lua sistemo di imposti, sanesoflego, pensioni e sociala komforto por konsolidar lua budjeto, divenar membro dil Europana Uniono e por adoptar l'Euro. Lua laboro-povo esas relative poke chera, tamen bone edukita, e la geografiala lokizo di la lando, centre de Central Europa, atraktis extera kolokadi. En 2017, la procento di chomeso atingis historiala minimo, samatempe kam l'augmento di salarii stimulis augmento di konsumo. En 2024, la procento di chomeso esis 5,2% de la laboro-povo.

Slovakia recevis importanta extera kolokadi en automobila ed elektronikala sektori dum recenta yari. La lando membreskis l'Europana Uniono ye la 1ma di mayo 2004, Euro kom monetaro ye la 1ma di januaro 2009.

## Referi
Ekonomio di Norda Makedonia

Norda Makedonia havas mikra ekonomio ed esas vundebla ad ekonomiala problemi de altra Europana landi. Ol dependas de la procedo di adhero ad Europana Uniono por durar lua ekonomiala kresko.

En 1991, yaro di lua nedependo, Norda Makedonia esis un ek la maxim povra republiki de ex-Yugoslavia, e produktis nur 5% de Yugoslaviana TNP. La fino di Yugoslavia finis la transfero di pagi de la centrala guvernerio a la republiko. La manko di substrukturo, la sancioni de Unionita Nacioni kontre Yugoslavia, e Greka embargo kontre la republiko pri l'uzo di la nomo *Macedonia* plutardigis l'ekonomiala kresko til 1996. De ta yaro til 2000, l'ekonomio kreskis rapide.

## Referi