Santos

**Santos** esas portuala urbo en Sao Paulo stato, Brazilia. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 280.3 km². Ol distas 78,7 km sude de la centro di Sao Paulo. Lua metropolala regiono, konocata kom *Baixada Santista*, havas cirkume 1,8 milion habitanti.

Un ek la maxim anciena urbi de Brazilia, fondita en 1543, nune lua portuo esas la maxim importanta di Sud-Amerika. Santos ank esas importanta turistala e komercala urbo. Lua precipua turistal atraktivo esas lua plajo longa de 7 km.

En 2010 Santos esis la 17ma maxim richa urbo di Brazilia, e havis la 6ma maxim granda indexo pri homala developeso de la lando. Tamen ol konfrontas serioza urbala problemi, exemple l'alta vivo-kusto, l'alta preco di lua imobli e l'alta nombro di hom-ocidi po 100 mil habitanti, ultre havar la maxim granda povra quartero di Brazilia, konstruktita super stelti en marshoza regiono.

L'urbo gastigas importanta universitati, exemple la Federala Universitato di Sao Paulo (UNIFESP), la lokala skolo-tereno dil Universitato di Sao Paulo (USP, *Campus Mar*), l'Universitato Santa Cecília (UNISANTA), l'Universitato Katolika di Santos (UNISANTOS), l'Universitato Paulista (UNIP), ed altri.

## Historio

Ante l'arivo dil Europani, l'insulo São Vicente, ube jacas Santos, habitesis da indijeni qui nomizis ol *Goiaó*. Ye la 22ma di januaro 1502, Amerigo Vespucci divenis l'unesma Europano qua vidis la regiono. Ilu baptis l'insulo *São Vicente*, homaje Santa Vicente de Huesca, santo katolika festata ya la 22ma di januaro. Dum la sequanta 30 yari Portugalani ne montris intereso pri la regiono, qua okupesis da pirati qui serchis la ligno *pau-brasil*.

En 1532, Portugalana rejulo João la 3ma sendis Martim Afonso de Sousa por okupar la regiono. Martim Afonso trovis Cosme Fernandes, posible ex-karcerano abandonita dum l'expediciono di Amerigo Vespucci, en la nuna regiono *Ponta da Praia*, vicina a la nuna portuo.

En 1591, Angla pirato Thomas Cavendish probis invadar l'urbo. Segun legendo, la habitanti dil urbo refujis su en kapelo konstruktita sur kolino, ube existis imajo di Nia Damo di Montserrat e komencis pregar kande l'atako da pirati komencis. Mirakloze, eventis terglitado qua impedis pirati klimar la kolino. De lore, Nia Siorino di Montserrat divenis la patronino-santo dil urbo. Tamen, Cavendish destruktis sukrokano-muelerio nomizita *São Jorge dos Erasmos*, e to esis un ek la motivi qui efektigis la dekado di sukrokano-produktado en la regiono.

Pos la nedependo di Brazilia, Santos e sua portuo kreskis multe pro l'exportaco di kafeo. La ferovoyo qua ligis ol a Sao Paulo, konstruktita da Angli, inauguresis en 1867. En 1871 inauguresis l'unesma tramveturo dil urbo tirita da asni, 1 yaro ante ke Sao Paulo. En 1909, tramveturi tirita da bestii remplasesis da tramveturi kun elektrala motori. En 1911, franciano Edmond Plauchut flugis unesmafoye super la urbo en monoplano Blériot IX.

Santos divenis turistala urbo depos la yari 1910a. En 1912, fondesis futbalala klubo Santos FC. Segun la demografiala kontado di 1920, l'urbo havis cirkume 86 mil habitanti. Ye la 21ma di junio 1924 inauguresis la famoza teatro Colysey (nun *Coliseu*). Ye la 28ma di septembro 1929 montresis ibe cinematografuro sonora unesmafoye en la urbo. En 1935 konstruktesis la gardeni apud la plaji. En 1940, segun demografiala kontado, l'urbo havis  habitanti. En 1939 komencis konstruktesar choseo Anchieta, liganta São Paulo a Santos, qua inauguresis en du etapi. La norda treko, nun uzata por acensar de la litoro a São Paulo inauguresis ye la 22ma di aprilo 1947, kontre ke la suda treko inauguresis en 1953.

Dum la militala diktatoreso en Brazilia, Santos perdis autonomio. Esmeraldo Tarquínio, elektita en 1968, revokesis en 1969 ante asumar la povo kom urbestro. En 1970, Santos inkluzite lora distrikto Bertioga, nun urbo, havis  habitanti, segun demografiala kontado. En 1980 esis  habitanti.

## Geografio

Santos dividesas precipue en du diferanta arei: l'areo kontinentala, havanta 231,6 km², e l'insulal areo, havanta 39,4 km². Cirkume 70% del areo kontinentala esas arei protektata en la Stato-Parko Serra do Mar. Ol havas multa fluveti e rivereti, e parto ek ol kovresas da manglieri. Ca regiono esas kolinoza e mem montoza.

La reliefo dil insulala regiono esas grandaparte plana, tamen existas vasta eskarpoza areo norde e weste del urbo. La mezavalora altitudo di Santos esas 2 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida tropikala (*Am* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), sen monato komplete sika. La mezavalora temperaturo en februaro (somero) esas 26,9°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (vintro) esas 19,4°C. Dum vintro, pro influo di kolda sudala venti, temperaturi povas falar infre 10°C. La minima temperaturo enrejistrita de 1931 til nun esis 2°C ye la 30ma di julio 2021, kontre ke la maxima temperaturo enrejistrita esis 42°C ye la 27ma di januaro 2022.

La pluvoza sezono iras de oktobro til l'unesma duimo di mayo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 2053,6 mm, e la maxim pluvoza monato esas januaro, kun mezavalore 291,4 mm. La maxim pluvoza dio en la historio dil urbo esis la 18ma di februaro 1934, kande pluvis 368,8 milimetri dum 24 hori.

## Kelka turistal atraktivi

Santos havas diversa atraktivi por viziteri, ultre lua plaji. Un ek la loki maxim vizitata esas lua Municipal Aquario, qua inauguresis en 1945 e gastigas plu kam 200 speci di animali, inkluzite pinguini de Magalhães, tortugi e sharko. En 2017 ol recevis plu kam 530 mil viziteri.

Altra atraktivo esas la Muzeo dil Kafeo (Portugalane *Museu do Café*), qua funcionas en l'anciena edifico dil Oficala Borso dil Kafeo, konstruktita en 1917. Interne la muzeo diversa objekti rakontas la historio di la kultivo di kafeo en Brazilia.

L'Orkideo-kultiveyo di Santos (Portugalane *Orquidário de Santos*) esas parko kovranta 22 mil m², qua havas plua kam 3500 orkidei, ed entote 120 speci di planti. Ultre planti, existas ibe cirkume 500 animali de 70 diferanta speci, kelk ek li vivanta exter kaji. Ol recevis cirkume 164 mil viziteri en 2017.

La historiala tramveturo di Santos parkuras kelka stradi de la centrala quartero dil urbo, qui havas historiala edifici e loki vizitebla. Un ek ta loki esas "Muzeo Pelé", qua gastigas diversa objekti ligita a la historio di Pelé kom futbalisto qua ludis por *Santos FC* e por Braziliana futbalo-esquado dum la Mondala Kupi di 1958, 1962, 1966 e 1970. Cirkume 38 mil personi vizitis Muzeo Pelé en 2017.

Altra loki vizitebla esas la Muzeo di la Pesko. L'edifico konstruktesis en 1909, e gastigas, inter altri, konki ed areni de diversa plaji Braziliana, e skeleto kompleta di baleno.

Muzeo *Benedito Calixto* jacas en edifico de la komenco dil 20ma yarcento. Ol gastigas 65 pikturi e personal objekti de Benedito Calixto, e la gardeni de la domego uzesas por laxigo di la viziteri.

## Referi