open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Staciono Centro pri Kultur ed Arto di Incheon

**Centro pri Kultur ed Arto di Incheon** (예술회관역) esas staciono che lineo 1 dil metroo di Incheon, urbo vicina a Seoul, Sud-Korea.
Staciono urbo-domo di Incheon

**Incheon urbo-domo** (인천시청역) esas staciono che linei 1 e 2 dil metroo di Incheon, urbo vicina a Seoul, Sud-Korea.
Staciono Woninjae

**Woninjae** (원인재역) esas staciono che linei Suin-Bundang dil metroo di Seoul, e lineo 1 dil metroo di Incheon, en Sud-Korea. Jacanta che distrikto Yeonsu, ol divenis transfero-staciono inter la du linei en 2012.
Staciono Ganseokogeori

**Ganseokogeori** (간석오거리역) esas staciono che lineo 1 dil metroo di Incheon, urbo vicina a Seoul en Sud-Korea.
Molière

**Molière** (naskinta **Jean-Baptiste Poquelin** 1622 til 1673) esis aktoro e skriptisto por teatro.

Dum sis monati il esis advokato, ma sucedis lua patro kom rejala tapisisto a la korto di Louis la 13ma, ube ilu konocis la familio Béjart, di komediisti, e sua futura spozino Madeleine.

En 1643, il divenis aktoro, ma pos desfacila debuto, lernis Itala komedio e farso.

Pos kin yari, lua prizentado di epoko-komedio esis sucesoza e plezis nome lora rejo Louis la 14ma.

## ''La Mizantropo''
Lua dramato *La Mizantropo* unesmafoye pleesis ye la 4ma di junio 1666. Ol esas satiro di la hiprokritaji di aristokratala socio en Francia. La dramato tatempe ne esis sucesoza, ma nun esas egardata kom ilua maxim bona verko. Ol aparis pos ke du dramati da lu, *Tartuffe* e *Dom Juan*, interdiktesis, e Molière forsan represis sua idei por krear plu aceptebla dramato. Ol emfazas developado di karakteri, prefere kam progreso di la rakonto.
Staciono Pedagogio-Universitato Nacionala di Gyeongin

La **staciono ''Universitato Nacionala pri Pedagogio di Gyeongin**'' (경인교대입구역) esas staciono en la metroala lineo di Incheon, urbo vicina a Seoul, en Sud-Korea. Ol inauguresis en 1999 e povas anke judikesar kom parto dil urbala ferovoyo di Seoul, nam la Lineo 1 dil metroo di Seoul e la lineo 1 dil metroo di Incheon interligesas che staciono Bupyeong.
Citroën DS

**[[Citroën]] DS** (anke konocita kom **D&eacute;esse**, *[[deo|deino]]*, e min luxoza ID, *[[ideo]]*, de franca iniciala kalemburo) esas vetur-modelo konstruktita depos 1955 til 1975 ke maxim chanjas pri altri kun lia flug-subkupa aspekto e kondukto (note kun pivoto en l'axo).
Staciono Gyulhyeon

**Gyulhyeon** (귤현역) esas staciono en la lineo 1 dil metroo di Incheon, urbo vicina a Seoul, Sud-Korea. La lineo 1 dil metroo di Incheon ligesas a la lineo 1 dil metroo di Seoul.
Skorbuto

**Skorbuto** esas morbo quan karakterizas la sango-povresko, ulceri, makuli hemoragiala, l'altereso di la jenjivi, la kario di la denti e di l'osti maxilala, abateso, deperiso, produktita (normale) da la manjo tro ofta ed exkluziva, di salizaji, de la privaceso di legumi fresha e vitaminoza pro manko di askorbata acido.
Roger Schutz

**Frère Roger** (civila *Roger Louis Schutz-Marsauche*) (12 di mayo 1915 en Suisia til 16 di agosto 2005 en Taizé) esis monako ed establo di Communauté de Taizé.

## extera ligilo
* Brother Roger's Funeral - Photogalleries
Gondolo

* parto di korbo qua kontenas objekto, ofte uzata en aviacado, nome extera motoro e lua kapoto.
* Venezia-barko.
Gilotino

**Gilotino** esas mashino por kapo-tranchar homo punisale kondamnit a morto, emendit ed uzita notende sur Louis 16ma qua ipsa mem sugestis ke la formo di la lamo esez triangula.

Du reli proxime alta 4m guidas akuta lamo sur la kolo di kondamnito por instantala morto. Uzita unesma-foye e pose ofte dum la Franca revoluciono (fina 18ma yarcento). Ol esis maxim bona kompare ad anteriora kruela metodi, ol esas nun poke uzata. En Francia la gilotino uzesis til 1977.

## <small>Referi</small>
Louis la 16ma di Francia

**Louis la 16ma** (1754 til 1793 (2 Pluviôse an I)) esis rejulo di Francia e (Franca) Navara de 1774 til 1791.

Pasionita da serurio e geografio kande havas tro desfacili pro obtenar stato funcionado do l'abandono di privileji per aristokrati ed eklezio, e pekunio krizo facas juntar delegi. Kande ne volis agar kontre dukteri lua povo diminutesis.

Ye la 20ma di junio 1791, dum revoluciono en Francia, Louis la 16ma e la rejala familio, omne travestiata, fugis del palaco di Versailles en Paris. Li probis atingar citadelo en Montmédy ye la nord-estala frontiero; tamen la rejulo agnoskesis ed arestesis che Varennes. Eskortata da gardo, li retrosendesis a Paris. La fugo, qua aspektis trahizema, detrimentis la reputeso di la rejulo e stimulis republikanismo.
Askorbata acido

**Askorbata acido** esas solventa nutrivo bezonata pro ne havar maladeso skorbuto. Homaro e simio ne povas produktar ulo kande homo bezonas 130 mg po dio (homino 90 mg).
Kolombo

**Kolombo** esas familio di uceli kun korta kolo pezante mezavalore 900g, qui nutras precipue per grani e frukti. Existas cirkume 300 speci di kolombi. La maxim pezoza apartenas a la genero *Goura* (kronigita kolombi) di Nova-Guinea, qui pezas preske 2kg. La maxim legera esas la komuna kolumbo di sulo (*Columbina passerina*) qua pezas proxim 32 g. Omna kolombi apartenas a familio *Columbidae*. La maxim komuna subfamilii di kolombi esas *Columbinae* (origino: Europa e Azia til Japonia) e *Columbininae* (origino: Amerika), e la precipua genero esas *Columba*, kun 36 speci (di qui 2 o 3 extingita) de subfamilio *Columbinae*.

Kelka speci di kolombi:
* Roka kolombo o komuna kolombo (*Columba livia*). Domestika kolombo nomizas *Columba livia domestica*) de kontinentala Europa ed Azia.
* Trocaz kolombo (*Columba trocaz*) del insulo Madeira.
* Voyajera kolombo (*Ectopistes migratorius*, extingita en 1914)
* Reda kolumbo di sulo (*Columbina talpacoti*) de Amerika.
* Fazano kolumbo (*Otidiphaps nobilis*) de Nova-Guinea)
* kolumbo di Nicobar (*Caloenas nicobarica*) de Indonezia e Nicobar insuli.

Bizeto esas quan la homaro manjas lo. Maxim granda kolumbo voyajas ed ofte savas retroirar a lua domo.
Operaco Market Garden

L**'Operaco Market Garden** esis militarala operaco lansita dal Westala federiti en Nederlando en septembro 1944, dum la duesma mondomilito. Lua emo esis kaptar la precipua ponti sur Rheno, do havir aceso a la valo di rivero Ruhr, centro industriala di Germania, evintinta la fortifikuri de la lineo Siegfried. Cirkume  soldati partoprenis en ol. Ol esis la maxim grand operaco di lansado di parafalisti de la milito, ma samatempe la maxim granda nesuceso di la Federiti kontre la Germani.

L'Operaco kreesis pro la rapida e sucesoza avanco di la Federiti en Europa pos desembarkir en Normandia. Ante la desembarko, li kalkulis ke li atingus la frontiero Germana pos 11 monati, ma plu ante, ye la 4ma di septembro, lia trupi atingis Antwerpen. Tamen, la rapida avanco kreis problemi pri provizuro di kombustivi por la vehili de la Federiti: li bezonis 3.5 milion litri di gazolino omnadie, ma la quanti qui arivis a la kazerni esis plu infre, pro problemi di logistiko*, e pro ke la Federiti kontrolis poka artificala portui, dum ke la Germani kontrolis importanta portui e chosei.

La plano esis la kombinuro di du diferanta operaci: l'emo dil Operaco Market esis kaptar la ponti kun la helpo de trupi lansita per parafali, dum ke l'Operaco Garden esis asekurar la ponti kaptita per l'uzo di tanki. L'ideo esis ke la suceso dil Operaci esus la decidigiva atako kontre Germania, qua koaktesus kapitulacar.

Bernard Montgomery, lore komandinto di Britaniana trupi, kredis ke rapida atako per parafalisti kontre la ponti kontrolita dal Germani rapide duktis la trupi vers Berlin, malgre ke la generalo Dwight D. Eisenhower, lor komandinto dil Usana trupi, desfidis ke la plano esis realista. Ye la 10ma di septembro 1944, Montgomery renkontris Eisenhower en Bruxel, e pledis ke l'atako per fuzei V-2 kontre London du dii ante, indikis ke la bazi di la fuzei jacis en Nederlando. Do, l'invado di Nederlando urjesis.

Montgomery selektis la 17ma di septembro por exekutar l'Operaco Market Garden. Lietnanto-generalo Lewis Brereton selektesis por projetar la maxim granda aerala transporto di trupi de la historio. Tamen, ilu e lua kruo havis nur 1 semano por projetar la detali. Por transportar tra 500 km preske 35.000 parafalisti, preske du foyi la quanto di parafalisti qui desembarkis en Normandia, bezonesis transporto-avioni, avioni por protektar la floto, e furnisar vari a la trupi.

Komence, la Federiti kaptis kelka ponti, ma l'atako kontre la lasta ponto, en Arnhem, Nederlando, esis kompleta nesuceso, e Germani destruktis komplete l'Unesma Diviziono Britaniana Aerale Transportita, e mortigis plua soldati de la Federiti kam en la batalii dum l'invado di Normandia. Market Garden konsideresas taktika vinko Germana, malgre ke Bernard Montgomery konsideris ol 90% sucesoza, pro preske tota emi atingesis, ecepte konquestar Arnhem.
Normandia

**Normandia** esas un ek la 18 regioni di Francia, e lua teritorio esas preske lo sama de historiala dukio samnoma]. Ol subdividesas en 5 departmenti: Calvados, Eure, Manche, Orne e Seine-Maritime. Segun statistiki por yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km². Lua teritorio reprezentas 5% de metropolala Francia, e lua habitantaro esas 5% de la habitantaro di la lando.

La regiono esis la historiala bersilo di Normanda linguo. La nomo di la regiono originis de la koloniigo di lua teritorio da Vikingi (*Norda homi*) dum la 9ma yarcento, e konfirmesis per pakto inter Charles la 3ma di Francia e Vikinga chefo Rollo dum la 10ma yarcento.

Manik-insuli (Jersey e Guernesey) nun esas domeno di Britaniana monarkio, tamen historiale esis parto di Normandia.

## Historio

Homi habitabas la regiono de prehistorio, quale montras pikturi en kaverni trovita en Eure, Calvados, e Seine-Maritime. Multa megaliti ank existas en la tota Normandia, tamen la maxim antiqua populo qua habitis la regiono ante l'arivo di Romani de qua konocesa la historio esis Kelti. Multa objekti ek bronzo e restaji de sepulteyo e funerala urni trovesis en la regiono. Kelti, konocata kom Galiani, e Belgae, populo qua habitis la nuna Belgia, invadis la nuna Normandia multafoye dum la 4ma e la 3ma yarcenti aK. Ni konocas multa informi pri ta populi de libro *Commentarii de Bello Gallico* skriptita da Iulius Caesar. En 57 aK, Galiani komandita da Vercingetorix probis rezistar Romana invado, ma fine vinkesis en 51 aK, kande Caesar konquestis la tota regiono.

En 27 aK, Augustus riorganizis Galiana teritorio, ed adjuntis tribui Caleti e Veliocassi a provinco Gallia Lugdunensis, kun chef-urbo en Lyon. Dum la konstrukto di autochoseo A29 en Seine-Maritime, diversa *villa* del epoko Galo-Romana deskovresis.

Dum la 3ma yarcento, diversa ataki da barbari devastis Normandia.

William la Konquestero, decendinto di Rollo, divenis rejulo di Anglia en 1066.
Drogo

**Drogo**, en ampla senco, esas irga substanco qua povas uzesar por modifikar procedi en la korpo homala, exemple por traktar morbi, alejar simptomo, emendar efiko o chanjar menso-stato (psikotropo).

## Efikeso
L'efikesko di partikulara drogo povas variar grande, segun multa faktori:
* dozigo
* kombino kun altra drogi o nutrivi
* medio per enigar (ingesto, inhalo, injekto, absorbo)
* la personala kondiciono e cirkonstanco dil subjekto (konsumo)
* expekti o kredaji pri la drogo (placebo efekto)
* qualeso di ingredienti

Kafeino es maxim komuna, *ecstasy* modifikas percepti, kokao aceleras e heroeno* intensigas.

Meskalino, LSD e psilocibino esas halucinigiva drogi.
Stati di Germania

Yen listo pri Germana **stati**. Omni, ecepte Schleswig-Holstein, havas konstitucala korti. La nombro di reprezentanti di stati en l'asemblajo *Bundesrat* varias de tri til sis segun la habitantaro de la stato (*Land*).
Elektro

**Elektro** esas vorto qua venas de Greka linguo, signifikante sucino. Dum l'Antiqueso, Greki deskovris ke sucino fricionita atraktis altra objekti e sat longe cintili. En ta formo ol nominesas statikal elektro.

Elektro es energiala manifesto devita diversa materio-charji qui respektas konserv-lego.

**Elektrala charjo** esas abstrakta nociono, kande komparata, exemple, a maso, qua permisas explikar certa kondukti. Diferante de maso, l'elektrala charjo povas prenar du formi, qua experienco ad-duktas ad konsiderar kom « opozita »; on qualifikas arbitriale di pozitiva e negativa. Du charji di sama naturo, du pozitiva charji exemple, retropulsas, lore qua du charji di opoza naturo atraktas. On nomas ta fenomeno elektromagnetala interago. L'interago inter la charji ed elektromagnetala feldo esas la fonto di un ek la quar fundamentala forci. Ta elektromagnetala feldi, en klasika mekaniko obedias pri l'equacioni di Maxwell.

L'elektrala charjo povas esas direte mezurita kun elektrometro. Lua mezurounajo esas Coulomb. 
L'observita partikuli posedas charji qui esas di integra multoplo di elementala charji qui esas fundamentala fizikala konstanto. 
La quarki esas supozita havar di charji qua esas multopla di triima di fundamentala charjo, ma ta partikuli ne esas observebla. 
La distinta naturo di elektrala charjo demonstrabis da Robert Millikan ole-guto experimento.

## Historio

Charles Du Fay propozis en 1733 ke elektro venis en du formi qui internihiligas, ed expresis to segun du flui teorio. Kande glaso fricionesas per silko, on dicas ke esas *glasala elektro*, e kande sucino esas fricionita kun furo, la sucono charjabas kun *rezinala elektro*.
L’anciena fusilo

**L’anciena fusilo** (France: *Le Vieux Fusil*) esas filmo realigita da Robert Enrico prizentita en 1975, inspirita en la Masakro di Oradour-sur-Glane en 1944.

## Rezumo
En agosto 1944 (dum la duesma mondomilito) apud Montauban, sud-Francia, mediko Julien instalas ilua spozino e filiino en kastelo, vera mezepokala fortreso, qua situesas proxim vilajo. Ma trupi di retretinta armeo masakras la habitantaro, do anke amba homini. Kande Julien arivas e deskovras la tragedio, il projetas ed exekutas sua venjo.

## Precipua aktori
* Philippe Noiret : Julien Dandieu
* Romy Schneider : Clara Dandieu

## extera ligilo
* IMDB
Posho di Falaise

La **posho di Chambois** o **posho di Falaise**, o **batalio dil posho di Falaise**, esis operaco di la batalio di Normandia qua eventis de la 12ma til la 21ma di agosto 1944, dum la Duesma mondomilito, en regiono inter quar urbi: Trun, Argentan, Vimoutiers e Chambois cirkum la regiono Falaise, norde de Francia. La rezulto di la batalio esis la destrukto di granda parto de la nomizita "Armeo-grupo B" Germana, e to faciligis la liberigo di Paris dal Federiti.

Sis semani pos l'invado di Normandia, German Armeo konfrontis granda desfacilesi. L'avioni de la Federiti kontrolabis la cielo e bombardis Germana trupi e rinforci, dum ke Germani perdabis multa equipuri dum la kombati. Dum lia retreto, la 7ma Armeo Germana koncentris su en Falaise, dum ke la 5ma Diviziono *Panzer* koncentris su proxim Chambois. Ibe, la federiti probis encirklar e destruktar la 7ma Armeo e la 5ma Diviziono *Panzer* de Naziista Germania. Tamen, parto ek la Germana trupi sucesis eskapar la siejo.

## Preludo
Pos la nomizita "operaco Cobra" - to esis, l'atako kontre Germani en Saint-Lô en julio 1944 - l'antee lenta progreso di la Federiti divenis plu rapida. Germana komando decidis lansar kontreatako ye la 7ma di agosto en Mortain (l'Operaco Lüttich) ma faliis, e perdis 120 tanki, pos 6-dia kombati. Federiti rapide avancis adeste, samatempe kam la Germani retretis. Savante pri Germana retreto, Britaniana generalo Bernard Montgomery projetis movar la trupi Kanadana e Britaniana irante vers la fluvio Seine adsinistre de la Germana trupi, dum ke Usani movus adweste de la Germani e blokusus eskapo-voyo inter Seine e la fluvio Loire. To embuskus la maxim multa trupi Germana en westala Francia.

## La posho

Savante pri la "lichilo" dal Federiti cirkum lua trupi, Germana generalo Günther von Kluge pregis a Hitler permiso pri retretar. La respondo da Hitler esis remplasar Von Kluge per Walther Model, e kunvokar Von Kluge a Berlin. Ye la 16ma di agosto, Hitler aceptis la retreto de la 7ma armeo e la 5ma Diviziono *Panzer*, malgre ke la generalo Paul Hausser sekrete ordenabis la retreto du dii ante, ye la 14ma di agosto.

Dum la 17ma di agosto, la siejo di Germana trupi esis nekompleta. L'1ma Diviziono Kurasizita Polona e parto dil 1ma Armeo Kanadana dividesis en tri batalioni qui mustis liberigar Chambois e chasar la Germani. Pos intensa kombati qui duris til la 21ma di agosto kun multa morti, la Federiti kaptis Falaise e Chambois e facis 50.000 militala kaptiti e destruktis cirkume 500 tanki Germana. Tamen, on kalkulas ke cirkume 100.000 soldati Germani eskapis de la posho.
Fluido

**Fluido** esas facile deformebla materio, exemple liquido, gaso, plasmo, e certa extenso plastika solido.
Forco

**Forco** esas anciena intuicala nociono, indikinta mekanika povo sur kozo, ed anke, metafore, volar-povo.

Pos la studii da Newton kreesis plu preciza defino: forco esas mekanikal ago kapabla por krear acelero, to esas la modifiko di rapideso di ul objekto (o parto di objekto), to qua induktas movo o deformo di objekto.

## Historio

Konceptajo di forco esas anciena, ma tamen longe ne havas uzebla defino. Nam, diverse kam fizika grandesi kom longeso o pezo, forco esas abstrakta nociono, qua ne povas esar sizita per direta observo, e qua reprezentas ja modeleblo di mondo. Forci ne vidas su, ul ne esas mem *reala*, ul esas nur expliko di videbla efekti.

Archimede dum studio di problemo pri lever-brakio ekvokis korp-pezo sen explikar pluse to ke komprenas pri. Dum puli-studio, forco nociono uzesas konfuze kom esinta la tensiono en filii. Mem la problemo di inklina plano o ta di korp-falio solvesis da Galilei sen apelar pri explicite ad nociono di forco.
La ponto di rivero Kwai

**La ponto di rivero Kwai** es amba la novelo da Pierre Boulle ye 1952 e la filmo da David Lean ye 1957.

## Kadro

Dum duesma mondomilito Japonia konstruktas fervoyo de Bangkok a Rangoon (415 km) kun sklavala laboro di lokala Tailandini e 16.000 federala kaptiti, do proxim quarto morti da exhausto o maladesi. La sentebla punto es punto sur rivero Kwae Yai do unesma versiono esis finita ye 17 di oktobro 1943.

## Rezumo

Per ke Japonini ne kapitulas desestimas lia kaptiti, konsiderita kom trupo, qua laboras maxim mala. Altra-parte l'oficii volas asertar diciplino. To lasta subisas probo-molesti ma rezistas e lia exemplo ecitar lia kamaradi. L'unesma ponto krulas. La karcerero aceptas la kondicioni e la punto divenas pro to homi lia komiso. Ma grupo venas pro destruktar (en reala esas avioni).
Manj-kadavro

**Manj-kadavro** esas animalo ke manjas altra ja morto, do ke ne havas tuita.

Famoza esas vulturo e hieno, ma leono havas ta kondukto.
Hieno

**Hieno** (*Hianidae* familio) esas mamifero en Afrika ed Azia savani similesa granda hundo ma kun basa dop e rid-krio.

Ofte manj-kadavro kun maxim pova maxili (450 kg per cm² a komparar kun ca 150 kg per cm² di volfo) chasas en bando do chefo esas femino simila maskulo. Nur leono atakas adulto.
La Paris-trairo

**La Paris-trairo** (en la Franca: *La traversée de Paris*, en l'Italiana: *La traversata di Parigi*) es filmo realigita da Claude Autant-Lara, de romano **La vino di Paris** ( *Le vin de Paris*) de Marcel Aymé,  prizentita ye 1956.

## Rezumo

Dum la duesma mondomilito chomanta taxiisto, Martin (pleita da Bourvil, livras paki por nigra merkato. Ta vespero il devas transportar quar valizi de nelegale buchita porko ad altra latero di Paris. Il venas en kelero di spico-butikisto Jambier (pleita da Louis de Funès) e pleas akordeono dum ke on egorjas porko. Pose il iras kun spozo ad restorerio ube il devas juntar su a komplico. Il balde saveskas ke la komplico arestesas da la polico. Lore envenas nekonocato e, segun miskompreno, timinta ke il havas propozita rendevuo kun la spozo, Martin, invitas lu a repasto e laborar kun il. Ta selekto di Grandgil (Jean Gabin), alta borgezo, divenas desfacila, pro ke il es tre postulema. En drinkeyo, il traktas la jeranti di la drinkeyo quale « povrachi ». Fine ilu devas igar kom policisto, pos Kommandantur. Germana oficisto agnoskas Grandgil kun piktisto. Komencas da liberigar kande on anuncis kolonel-asasino. Nur Grandgil povas igar ma Martin es deportita.  Pos multa yari e paco ni vidas Grandgil sur stacion-trotuaro sequita per valiz-porto, Martin.
Embriono

**Embriono** esas la komencala develop-etapo di ula vivant organismo, interne ovo od utero di femino. Pri homi, ca terminaro aplikesas til la 8ma semano pos fekundigo. Pos la 9ma semano, ol nominesas feto. En organismi qui riproduktas su tra sexuala relati, la fuzo inter ovulo e spermatozoido kreas tale nomizita zigoto, qua kontenas DNA de la genitori.
Paskala ovo

**[[Pasko|Paskala]] [[ovo]]** esas tradiciono di est-Europa kande dekorala objekti kum ov-formo reprezentinta fertileso esas ofertita. Maxim granda pisenka esas en Vegreville, Alberta.

Maxim bela esis konstruktita da Fabergé pro rusa-korto.

Ye 1885 Carl Fabergé esas komisionita da caro Alexandr 3ma por produktar l'unesma juvela, enamelita imperiala Ovo kom donaco per l'imperiino. L'ovo -- en ica divenos fabrikanta funcionita -- apertita por revelar vitelo. Ol kontenas oriza heno kun miniaturo diamanto di krono kun tre mikra rubino ovo. La donaco pruvas esar tale frapo ke omna yaro depos, nova ovo esas komandita da la caro e divenas pluse kompozita, e omna havas surprizo cachita interne.

De 1895 til 1916 la caro donas du ovi, uno per lia spoza ed altro per lia matro. 42 di ovi esas konocita survivar nuna.
Matryoshka

**Matryoshka** (segun diminutivo di Rusa femina prenomo *Matrona*) es serio di vakua e ronda ligna buxeti pozita l'un en altra, ofte plu kam sis til dek.

Ofte la persono piktit esas muliero en Rusa tradicionala kostumo o politikisti.

## Neoficala klasifiko di cienci baze matryoshka
La klasifiko esas maniero inter altri di ordinigar la cienci. Sua partikulareso esas ye substrekizar sua uneso.
* Logiko e matematiko esas altra nomi per cienco.
* Fiziko esas la parto de la cienco relatanta di materio.
* Kosmologio esas la parto di fiziko relatanta di nia universo.
* Astrofiziko esas la parto di kosmologio relatanta di materio-koncentro.
* Kemio esas la parto di astrofiziko relatanta di la materio en sua ordinara senco (gasi, liquidi, solidi, et altra parentiga  formi). To esas la cienco di asembli di atomi (e di ioni).
* Geofiziko esas la parto di kemio relatanta di planeti do tero.
* Biologio esas la parto di geofiziko relatanta di viva enti.
* Antropologio esas la parto di biologio relatanta di humana enti.
* Metafiziko esas la parto di antropologio relatanta di granda idei: bonajo, vero, judiciado, libereso, belajo, deala ...

On povas deduktar di to qua preiras ke metafizico es parto di kemio. La humana enti esas foye di kompetenti di granda veri e di asemblaji di solidi e di liquidi. Per ke lore metafiziko ne devus esar ciencon?

Segun l’ordinara uzo, fiziko et kemio povas esar amba esar definita kom cienco di materio, ma fiziko esas plu generale ke kemio. On povus dicar ke kemio esas restrikta materio-teorio dum ke fiziko esas generala materio-teorio.
Pupeo

**Pupeo** esas modelo homala, humanatra (quale Ernie e Bert), animalala o di persono fiktiva. Ol esas maxim ofte facita ek stofo, ligno, porcelano o plastiko, ma multa diversa materii esas apta por facar pupei. Ordinare pupeo esas mikra homala modelo (ofte di infanteto) por puerini, qui uzas ol kom ludilo. 

Anke existas granda inflebla pupei reprezentanta mulieri note vice kustuma sex-agivo (kom per muliero vibranta dildo).

Granda modelo ek harda materio esas nomata statuo.

## Videz anke
* marioneto
* Matryoshka
Granda Murego di Chinia

**Granda Murego di Chinia** esas maxim longa (6.350 km) barilo kom lando-limito en nord-Chinia, inter precipue Mongolia e Manchuria, konstruktita de fino di 14 til komenco di 17ma yarcento (lor la Ching-dinastio) por ne-posibligar da la Huni e minomada populi pasar kun kavalo o retroirar kun kaptita proprietaji.

Pose Mongolia kontrolis Chinia.
Amélie Nothomb

**Amélie Nothomb**, n. ye la 9ma di julio 1966, esas Belga novel-autoro. Eua patro esis ambasadisto, do el igis en multa landi, exemple Popul-Republiko Chinia, Usa, Laos, Myanmar e Bangladesh.

En 1984 el igis a Bruxelles ube studiis filologio. Agregeso retroiris a Tokio pro laborar en granda entraprezo. 

Kun maxim preciza vortaro, inventis certa, prizentis ledajo.

## extera ligilo
* : Forum Amelie Nothomb (fr.)
Cosma Shiva Hagen

**Cosma Shiva Hagen** (n. ye la 17ma di mayo 1981) esas Germana aktorino.

Filiino de la kantistino Nina Hagen, evante 15 yari el abandonis la skolo por divenir aktoro.

En 1996 el unesmafoye aparis en la televizionala produktajo *Crash Kids*. Famon el ganis en 1998, per rolo en la komedia filmo *Das merkwürdige Verhalten geschlechtsreifer Großstädter zur Paarungszeit*. Elua voco esis en la germaniana versio dil Disney-filmo *Mulan*.

## Filmografio
**Crash Kids* (1996)
**Das merkwürdige Verhalten geschlechtsreifer Großstädter zur Paarungszeit* (1998)
**Der Laden* (1998)
**Todesengel* (1998)
**Mulan* (1998, vocxo en la germanalingua versio)
**Sweet Little Sixteen* (1999)
**Marlene* (2000)
**Die fabelhaften Schwestern* (2001)
**Das letzte Versteck* (2002)
**Dirty Sky* (2002)
**Nachtschicht - Amok* (2003)
**7 Zwerge – Männer allein im Wald* (2004)
**7 Zwerge – Der Wald ist nicht genug* (2006)
**Karol Wojtyla - Geheimnisse eines Papstes* (2006)
Silko

**Silko** esas animala texa fibro de kokono produktita da silko-raupo. La triangulala prismato di fibro facas brila e glateso aspekto.

## Historio

Produktas unesma en Chinia ke komercas segun silk-voyo, de pos 5ma yarcento anke en Konstantinopolo e 15ma yarcento en Lyon Francia.

De 1992 Lyocell konkurencas.
Reto

**Reto** esas ensemblo di objekti o personi konektita o mantenita ligili tra **bifurkeyo**, e nominas per metonimio l'ensemblo di ta ligili.

Reto esas plu ofte nominita da tipo e nombro di lia ligili ke per kompozo-tipo kom familio.
Surkruto

**Surkruto** esas blanka kaulo groseria raspita pose fermentacinta da Lactobacillus bakterio en sal-aquo. Note en Alzacia kun porko-karnajo esas la tradicionala disho. Ol anke esas tradicionala en tota Germania, Kroatia, Slovakia ed altra landi en Centr-Europa.

Surkruto havas duopla vitamino C do esis maxim utila olim per maristi kontre skorbuto.
Koquarto

**Koquarto** esas l'arto e la tekniko pro preparesar alimenti plu ofte en koqueyo por konsumo per homi.

Koquarto povas kolektar omna pratika nocioni cirkum selektajo e kompro di kompozi eniginta la fabrikado di repasto, lia preparo, l'uzita utensili, koquo-modo, ed altra prizent-modi. 

* gastronomio
Onyono

**Onyono** esas legumo e kondimento (genero *alium*) de qua manjesas precipue la bulbo.

Onyoni uzesas ofte en ciencala laboratorii de skoli nam ol havas granda celuli quin povas videsar per mikroskopi komuna.
Stefan Karaga

**Stefan Karaga** (Bulgare: **Стефан Караджа**), reala nomo *Stefan Todorov Dimov*, n. ye la 11ma di mayo 1840 til la 31ma di julio 1868, esis Bulgara revolucionero.

Ilu naskis la 11ma di mayo 1840 en la vilajo Icxme, qua nun havas lua nomo, en la regiono Jambol. Ilu decendis de un del maxim anciena Bulgara "klani", *Binbelovi*.
Familio

**Familio** esas sociala grupo, qua naskas per genito, per adopto o per mariajo, edc. En antiqua socii on komprenis mem la servisti vivanta en la sama domo, od altri subordigata a chefo di la domo kom membri di familio.
Nova-Jersey

**Nova-Jersey** esas Usana stato. Ol havas kom vicini Nova-York norde, e Pensilvania e Delaware weste. Este e sude jacas l'Oceano Atlantiko. Jersey City esas urbo vicina a New-York, e konektesas ad ol per la ponto George Washington.

**Bazala fakti pri Nova-Jersey.**
## Historio
Cirkume 18 mil yari ante nun, la nuna Nova-Jersey kovresis da glacieri. Dum lua retreto, formaceis lago Passaic, e multa fluvii, marsh-landi e ravinegi.

Ante l'arivo dil Europani, la nuna Nova-Jersey habitesis da aborijeni, nome l'indijeni Lenni-Lenape. L'unesma Europani qui habitis la regiono esis Nederlandani, qui fondis kolonieto nomizita "Pavonia", en 1630. En 1638, Suedi fondis la kolonio "Nova-Suedia", qua konquestesis da Nederlandana Republiko en 1655.

Tota la regiono divenis Angla kolonio ye la 24ma di junio 1644, kande Angla floto komandita da Richard Nicolls eniris la nuna portuo di New-York, kaptis Fort Amsterdan, e prenis kontrolo di tota kolonio Nederlandana.

Nova-Jersey divenis la 3ma stato di Usa ye la 18ma di decembro 1787. En 1804, ol divenis la lasta nordala stato qua abolisis l'eniro di nova sklavi. La quanto di sklavi gradope diminutis, e kande l'interna milito di Usa komencis, cirkume 12 personi ankore esis sklavi. Pos ke kanalo Morris inauguresis en 1831, la stato gradope recevis nova industrii, nam kanalo Morris posibligis transportar karbono de Pensilvania ad industrii en Paterson, Newark e Jersey City.

## Geografio

Nova-Jersey, jacanta inter du granda urbi, Philadelphia e New York, esas un ek la maxim richa e dense urbanigita stati di Usa. Nord-este de ol jacas suburbi de New York, sudweste jacas urbo Philadelphia, centre jacas Princeton, ed este, alonge l'oceano, jacas Atlantic City.

La dominacanta klimato dil stato esas subtropikala humida (*Cfa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger), kontre ke la klimato di la nordo dil stato esas humida kontinentala (*Dfa*). Segun inquesto da institucuro Usana *National Oceanic and Atmospheric Administration*, dum la pasinta 100 yari la temperaturi en Nova-Jersey kreskabas plu rapida kam olta di la cetera stati Usana pro globala varmesko. La mezavalora diala temperaturo en julio (la maxim varma monato di la somero) esas 25,7°C, kontre ke en januaro (la maxim kolda monato di la vintro) esas 0,4°C.

La mezavalora pluvo-quanto yarala esas 1184 mm. Ne existas monato komplete sika. Vintro iras de decembro til marto, e la maxim nivoza monato esas februaro, kande falas mezavalore 26 cm di nivo.

## Ekonomio

## Referi

## Extera ligilo
* Ret-pagino di Nova-Jersey en l'Angla
Staciono Cheonwang

**Cheonwang** (천왕역) esas staciono che lineo 7 dil urbala ferovoyo di Incheon, cirkum Seoul, Sud-Korea.
Sociala forumo di Mondo

**Forumo Social dil Mondo** esas forumo kontre la blokizeso qua eventis depos 1999.

Esis 20&nbsp;000 partoprenanti en 2001, 50&nbsp;000 en 2002.

Inter la forumo dil mondo eventas kontinental forumi (Afrika Social Forumo, Azia Social Forumo, Europa Social Forumo, Social Forumo dil Ameriki), landaforumi en triadek landi. 

## Kalendario
* 1-ma MSF: Porto Alegre- 25 - 30 di januaro 2001
* 2-ma MSF: Porto Alegre- 31 di januaro, 5 di februaro 2002
* 3-ma MSF: Porto Alegre- 23 - 28 di januaro 2003
* 4-ma MSF: Mumbai - 16 - 21 di januaro 2004

Forumo di mondo 2006 eventos en Venezuela

## Extera ligili
* Forumo 2003 *en es fi fr it*
* Forumo 2004 *de en it fr pt*
Cientologio

**Cientologio** esas polemika ideologio kreita dal skriptisto L. Ron Hubbard dum yari 1950ma - segun aserti de kritikanti por profito.

Hubbard mortis en 1986. L'eklezio nun havas, segun raporti, 50.000 adepti.

## Historio
En 1950, Hubbard skribis *Dianetics: the Modern science of Mental Health* . Hubbard, qua nek facis ciencala explorado nek havis ciencala edukado, deskriptis sua teorii pri la homala mento. 

## Kritiki

## Famoza kredanti
La maxim konocati kredanti esis en 2005 Tom Cruise e John Travolta.

## extera ligili
* Church of Scientology, oficala pagino dil Eklezio de Scientologio (*angla*)
* Xenu.net, chefa retpagino di kritiki de Cientologio] (*angla*)
* Scientology Victims Testimonies Video testimonies of people who were victimized by Scientology organization
Staciono Gwangmyeong Sageori

**Gwangmyeong_Sageori** (광명사거리역) esas staciono che lineo 7 dil metroo di Seoul, Sud-Korea. Ol jacas an Gwangmyeong, urbo vicina a Seoul qua havis  habitanti en 2016.
Staciono Cheolsan

**Cheolsan** (철산역) esas staciono di la lineo 7 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol esas un ek la 3 stacioni jacanta an vicina urbo Gwangmyeong.
Staciono Komplexo Dijitala Gasan

**Komplexo Dijitala Gasan** (가산디지털단지역) esas nomo di staciono che linei 1 e 7 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. L'olima nomo di ca staciono esis Garibong.
Staciono Sindaebangsamgeori

**Sindaebangsamgeori** (신대방삼거리역) esas staciono che lineo 7 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Staciono Autobuso-termino Gosok

**Autobuso-termino Gosok** (고속터미널) esas staciono che linei 3, 7 e 9 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. La vorto *gosok* (고속, 高速) signifikas alta rapideso e hike on povas bordar autobusi qui iras ad omna loki en Sud-Korea, exemple la granda urbi Busan, Daejeon, Daegu e Gwangju.
Staciono Gangnam-gu Cheong

**Gangnam-gu Cheong** (강남구청역) esas staciono che linei 7 e Suin-Bundang dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. La kampuso dil Universitato di Kalifornia - Riverside che quartero Gangnam jacas proxim ol.
Staciono Universitato Konkuk

**Universitato Geondae**, od **Universitato Konkuk** (건대입구역) esas staciono ube la lineo 7 intersektas la Lineo 2 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea.
Batalio di Midway

La **Batalio di Midway** (Japoniane: ミッドウェー海戦; «Middowē Kaisen») esas navala (ma precipue per avioni) batalio inter Usa e Japonia qua eventis de la 4ma til la 7ma di junio 1942 en Pacifiko dum Duesma mondomilito. Ol eventis un monato pos la batalio di Koralia maro e sis monati pos l'atako kontre Pearl Harbor.

Admiralo Isoroku Yamamoto aranjabis kaptilo por atakar l'aerala e navala bazo che l'Atolo Midway. Tamen Usani dechifris la kodexigita mesaji pri la prepari dil atako, do l'admiralo Chester W. Nimitz decidis facar embusko qua destruktis multa avioni ed importanta navi Japoniana.

Tri faktori helpis Usa:
* la rapida reparo en Havayi dil avionala transportonavo USS ''Yorktown'',
* la dechifro di la militala kodexi Japoniana,
* dum ke multa Japonian avioni Mitsubishi A6M Zero uzesis por destruktar l'Usan avioni Douglas TBD Devastator preske  sur marala nivelo, li ne povis opozar l'ataki Usana de granda altitudo per pik-bombardili Dauntless kontre Japoniana floto, note kontre importanta Japoniana avionala transportonavi.

Japoniani anke decidabis samatempe invadar l'insuli Aleuti, en Alaska, ed uzis kelka navi qui povus rinforcar la floto proxim Midway.

## L'atako kontre l'insulo Midway
Nagumo lansis atako kontre Midway ye la 4ma di junio 1942 4:30 AM, per 36 bombardavioni Aichi D3A e 36 Nakajima B5N bombardavioni kun torpedi, protektita per 36 avioni Mitsubishi ''Zero'', qui komencis bombardar Midway ye 6:20 kloki. Ante l'atako, Usana radaro en Midway deskovris l'avioni de Japoniana aer-armeo, e lansis obsoleta avioni Grumman F4F Wildcat e Brewster F2A Buffalo por interceptar li. Japoniana Zero destruktis 3 F4F e 13 F2A, e perdis nur 4 bombardavioni e 3 *Zero*. Usana artilrio anke destruktis kelka Japonian avioni, e malgre l'intensa atako, l'aerala bazo esis ankore uzebla dal Usana bombardavioni.

Ante Japonian atako, Usani anke lansis lua bombardavioni de Midway e de lua avionala transportonavi kontre Japoniana floto. Kande la batalio finis Japonia havis lia 4 avionala transportonavi uzita en l'atako ed 1 krozero dronita, kun la perdajo di  homi e 248 avioni. Granda nombro di Japonian avioni ne povis retroirar a l'avionala transportonavi, e dronis en oceano kande lia fuelo finis.
Staciono Yongmasan

**Yongmasan** (용마산역) esas staciono che Lineo 7 dil urbala fervoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol jacas che distrikto Jungnang-gu.
Staciono Gongneung

**Gongneung** (공릉역) esas staciono che lineo 7 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol anke konocesas en l'Angla kom staciono *Seoul National University of Science and Technology*.
Staciono Junggye

**Junggye** (중계역) esas staciono che lineo 7 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Lua nomo venas de Junggye-dong, quartero ube ol jacas.
Staciono Jangam

**Jangam** (장암역) esas la nordala termino-staciono del Lineo 7 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol inauguresis ye la 11ma di oktobro 1996.
Alo

**Alo** esas latera suplemento ad precipua korpo (do imoblo od armeo) ke unesma posibligas flugo en zoologio, pose aeronautiko; agivo di vento sur navo o mueleyo.
Imoblo

**Imoblo** esas nemovebla havajo, quale domo o agro. Ol es un de sorto di kozi en civila yuro.

Ank neformale per nomo *imobli* nomesis domi mult-etajala kun apartamenti, quale maxim granda de li cielo-skrapero.
Armeo

**Armeo** (de Latina *arma*, "armo") esas kombato-forco qua operacas ordinare sur sulo. Sua precipua funciono esas defensar la teritorio di la lando a quan ol apartenas, malgre ke kelkafoye li anke kombatas exterlande.

La strukturi di armei povas variar, ma ordinare li povas subdividesar en tri granda grupi:
* infantrio: la grupo di kombantanti qui marchas pede, ed uzas portebla o miportebla armi.
* kavalrio: kombatanti qui uzas od uzis kavali, o mem altra animali, exemple elefanti, kom transporto-moyeno por trupi. En kelka loki, uzesas la frazo "motorizita kavalrio", o "kurasizita kavalrio", por militala divizioni qui uzas milito-tanki, o mem helikopteri por transportar trupi.
* artilrio: kombatanti qui uzas kanoni, obus-kanoni o grenado-lansili.
Navo

**Navo** esas granda batelo qua povas navigar sur oceani ed altra navigebla loki, sive transportanta vari o pasajeri, sive uzata en specaligata agadi, exemple defenso, exploro, o pesko. Transporto per navi esas responsiva pri granda parto di mondala komerco.

Segun statistiki de 2016, existis plu kam 49 mil komercala navi en la tota mondo, de qui 28% esis petrolonavi, 43% esis transportili di granda volumini (exemple grani), e 13% esis buxego-transportili.

La maxim anciena evidentajo pri navi trovesis en antiqua Egiptia, dum la 4ma yarmilo aK, ed en Mezopotamia.
Ötzi

**Ötzi, la glacio-homo**  esas mumio di homo qua vivis ye cirkume 3300 aK.

Ye 19 di septembro 1991, en la Ötztal Alpi ye la frontiero di Austria ed Italia, ye alteso 3200m, du Germana turisti trovis frostigita kadavro di homo qua (quale esis plu tarde konstatata) vivis ye cirkume 3300 aK. On deskovris, apud la korpo, diversa altra kozi exemple ligna hakilo kun kupra lamo, kolo-pendanti (amuleto) e dorsosako. Il esis nomizata Ötzi. Il, ed ilua vesti, shui e posedaji, esis multe examenata; ilua DNA esis analizata. La kauzo di ilua morto esas ne-klara; probable il mortis pro frapo ye la kapo.

Il nun restas en muzeo en Bolzano, Suda Tirol. Por bone konservar la kadavro, li konstruktigis vitra kontentilo, en qua la temperaturo konstante restas che 6 minus gradi, simile kam en glaciero. Alarmilo quik atencigas pri ne-regulozaji.
Mueleyo

**Mueleyo** esas rotala mashino ube:
* harda materio ruptas altra en plu mikra parci,
* pumpilo,
* perpetua parolilo che budisti.

L'unesma muleyo esis movita da animala forco, pos vento e nuna elektro.
Kordio

**Kordio** esas vakua muskula organo qua pumpas sango tra tubi per itera-ritma kontrakti en kordio-vaskularo.

En humala korpo, la kordio normale esas situita poke mez-sinistre en torako, sub sternumo. Ol situesas en sako nominita perikardio, ed ol esas cirkondita da pulmoni. En normala adulto ol pezas 250-350&nbsp;g. La kordio homala havas quar chambri.

**Ventrikulo** esas kavajo qua sequas aurikulo, la parto supra di la dextrajo e sinistrajo di kordio; la dextra sendas la sango veinala vers pulmoni - la sinistra, la sango arteriala, vers la tota korpo.
Avogadro-nombro

**Avogadro-nombro**, anke nomizita **Avogadro-fixo** (***N<sub>A</sub>***) es granda cifro uzita en kemio e fiziko.

## Defino

Avogadro-nombro esas formala definita per la nombro di Karbon-12 atomi en 12 grami (0,012 kg) di karbon-12, qua esas proxim 6.022&nbsp;×&nbsp;1023. Historiala, karbon-12 esis selektita kom la refera substanco per ke lia atomala maso povas esar mezurita maxim precizala.

**Moleo** es definita kom avogadro-nombro di partikuli di omna sorti di substanco (atomi, ioni, molekuli).
Joseph Louis Gay-Lussac

**Louis Joseph Gay-Lussac** (n. ye la 6ma di decembro 1778 en Saint-Léonard-de-Noblat til la 9ma di mayo 1850 en Paris) esis kemiisto.

En 1802, ilu deskovris dilat-lego di gasi, e pos kelka yari, volumina legi qua nun portas lua nomo. Ta lasta indikas ke la gasi inter mixas segun simpla volumina raporti. Il adportis kelka emendi ad merkuriala barometro. En 1804 ilu facis du balon-acensi por studiar la varii di terala magnetismo e l'aero-kompozo en multa altitudi.

En 1808 kun kemiisto Louis Jacques Thénard, Gay-Lussac laboris ad preparo di kalio e natro, e deskovris borono. La sequanta yaro ilu demonstris ke kloro, nominita lore muriala oxa acido, esas simpla korpo. En 1815, ilu deskovris nitra karbono, di formulo C2N2. En industriala kemio il plubonigis fabrik-procedi di sulfala acido ed oxala acido, ed ajustis metodi por dosala kontrolo.
Anagramo

**Anagramo** esas la rezulto di liter-permuto en uno o multa vorti pro produktar altra vorti ke havas senco.

* ido  dio
La fabloza destino di Amélie Poulain

***La fabloza destino di Amélie Poulain*** esas filmo da Jean-Pierre Jeunet en 2001.

## Rezumo
En 1997, Amélie, yuna servo di drink-tabako en Montmartre Paris Francia, havinta solala infanteso, pasas lia tempo ad observar homaro e lasar lia imaginado divagar. Pos retro-donar memora objekto el fixas su skopo : facar la bono di to qua cirkumas li. El imaginas ruzi per parto-prenar inkognite en lia vivo pro rendar plubonigo relati.
Neuroleptiko

**Neuroleptiko** od **antipsikosiva** esas medikamento per kuracar di psikosi kun neurobiologikala efekto, maxim partikulara ad levelo di sinaptika transmiso da dopamino.
Winston Churchill

Sinioro ("sir") **Winston Leonard Spencer-Churchill** (1874 til 1965) esis Britaniana skriptisto e politikisto.

Filio di importanta politikisto e richa Usano qua sendis ilu ad edukerio ube ilu montris esar inteligento ma rebelo, ed anke skerm-championo. Parolis Franca vortope. En 1893 Winston eniris militala skolo. Pose sequis konflikti kom jurnalisto. Rufo kun tufo il esis la modelo di Tintin. Lua eskapo en Sudafrika heroigis lu. 

En 1900 il elektesis unesmafoye kom konservema ma divenis liberala en 1904 pro dogano-taxo. En 1910 Winston esis interna ministro represinta anarkiisti, e la sequanta yaro unesma mastro (*lord*) del admiralaro ube organizesis pasajo di nav-mashini de karbono a petrolo e la kontrolo di richa putei di Mezopotamia.

En 1916 il esis un ek la precipua iniciinti di la batalio di Dardanelles qua rezultis en vinkeso. De pos servis ad westala-fronto. De julio 1917 til finar la milito, il esis municion-ministro. Pos to il esis milit-ministro jerinta la maxim granda spens-diminuto e postulis ke komunismo en Rusia esez "sufokita en lua bersilo".

En 1922 ilu havis apendicito, interuptis lua kampanio e perdis l'elekto. En 1924 ilu ridivenis konservema ed obtenis financ-ministerio ube ilu ligis la valoro di la pundo al oro, mem se Britania esas maxim min richa pos milito.

De 1929 til 1939 precipua skribis do ancestro Marlborough ed opozis donar nedependo a India. Kande duesma mondomilito komencis ilu indikesis chefo di navaro dum l'invado Germana en Norvegia, e pos l'invado di Francia il divenis chefministro. Lua amiko Lord Beaverbrook divenis responsiva por plubonigar la produktado di avioni.

En 1953 ilu recevis Nobel-premio pri literaturo. Ye la 15ma di januaro 1965 ilu subisis severa stroko e mortis ye la 24ma di januaro 1965, sama dio kam lua patro.

## Citajo
La tri penci opero

***La tri penci opero*** (Germana: Die Dreigroschenoper) esas maxim noviganta muzikala teatrajo skribita en la Germana da Bertolt Brecht, kun kompozisto Kurt Weill en 1928.

## Tekniko

Ol direte defias audienco per ruptar la *[[quaresma muro]]* ed aliena tekniko. Exemple, devizi esas projetita sur la dopa muro e kelka foyi la personaji portas afishi dope l'audienco. Anke demandas principi pri pekunio e banko.

## Rezumo

MacHeath (Mak la kultelo) spozas Polly Peachum. To ne plezar ad el patro, Jonathan, ke kontrolas mendikisti di London, ed il organizas pro MacHeath pendita. Ma la policestro esas amiko kun MacHeath. Tamen Jonathan havas maxim politikala influo e MacHeath esas enkarcerigar. Kande il mortigas, anuncero di rejo igas lasta minuto pro ne nur indulgar ma donar baronio.
Charles Trenet

**Charles Trenet** (n. ye la 18ma di mayo 1913 en Narbonne, Francia til la 19ma di februaro 2001 en Créteil) esis Franca kantisto e kompozisto di kansoni, inter li "La Mer", "Boum!", ed "Y'a d'la joie". Ilua kariero duris dum plu kam 60 yari.

## Biografio
Evante sis yari Trenet sendesis ad internerio en Béziers, ma retroiris a lua domo kelka monati pose, sufrinta de tifoid-febro. Esis dum konvaleco ke il developis lua artala talenti en muziko, piktado e skultado. En 1922 la familio iris a Perpignan ube ilu duris studiar. Ilu ne prizis matematiko, tamen pasis finala exameno maxim bone. Pose ilu iris a Berlin por studiar arto.

Kande Trenet instalis su en Paris ilu komencis en cinemo, pose juntis su kun artisti en Montparnasse. Il laboris kun pianisto Johnny Hess, che kabareto *[[Le Fiacre]]* til 1936, kande ilu mustis facar nacionala servicio. Pose Trenet recevis la surnomo quan ilu konservis dum sua tota vivo, *Le fou chantant* (la fola kantisto).

## Duesma mondomilito
Dum la duesma mondomilito, ilu kunvokesis e servis en Salon-de-Provence til 1940, kande ilu desmobilizesis. Ilu retroiris a Paris, e laboris che kabareti Folies-Bergère e Gaieté Parisienne por publiko lor konsistanta ek Germana oficisti. En 1944, dum tale nomizita *Épuration légale* ("legala purgo" - la judiko di personi akuzita pri kunlaboro kun Naziisti o kun la rejimo di Vichy) examinesis se ilu kunlaboris kun Naziista rejimo, ma la rezulto nur esis reprimando sen plusa konsequi.

## Pos la milito

Kande la duesma mondomilito finis, Charles Trenet iris rezidar en Usa, ube ilu rapide sucesis. Pos kelka koncerti en New York, ilu iris a Hollywood. Ilu divenis amiko di Louis Armstrong e Charles Chaplin. Ye la 14ma di septembro 1951, ilu retroiris a Francia por durigar ilua kariero, e facis prizentado che *Théâtre de l'Étoile*. En 1954 il unesmafoye prizentis su che *Olympia*, koncerto-domo en Paris.

En aprilo 2000 ilu subisis cerebrala stroko. En novembro 2000, la domo en Narbonne ube ilu naskis transformesis en muzeo. Ye la 19ma di februaro 2001, Trenet mortis pos subisar altra cerebrala stroko.

## Extera ligilo
* oficala sito
Tautologio

* Repeto di sama ideo en diferanta termi, tale ke la predikato ne aprendas pluse ke la subjekto.
* En logiko, vera proposi irga qua esos la valoro di vera di lia elementi.
Mekanikal Oranjo

***Mekanikal Oranjo*** esas filmo direktita e produktita da Stanley Kubrick en 1971, segun eponima novelo da Anthony Burgess, kun Malcolm McDowell kom la karismoza sociopato* *Alex*.

Burgess asertis ke la titulo venis de anciena frazo de la "dialekto" *Cockney* *as queer as a clockwork orange* ("tam bizara kam ula mekanikal oranjo"). Il atencigis ke la titulo inkluzis la vorto *orang*, Malaya vorto por "homo" (Burgess laborabis dum sis yari en Malaizia e Borneo). Pos ilu skribis ke la "titulo esus apta por ula historio pri apliko di kondicionata o mekanikala stimuli, quale rekomendita da Ivan Pavlov, ad ul organismo qua, quale frukto, povus esar 'koloroza' e 'dolca'" en refero a la negiva kondicionala responsi di Alex  pri violento e sexuo qua impedis ilu exercar libera volo.

## Rezumo
Situita ul epoko en la futuro che London, la filmo prizentas la kariero di adolecanto nomizita Alex (surnomo 'Delarge') inteligenta ma violentoza, qua prizis Europana klasika muziko, partikulare Beethoven, sexuo de multa sorti, e hazarda agadi kun extrema violento. Alex parolas en "Nadsat", slango qua mixas Rusa ed Angla vorti e slangi.

Tandem, Alex kaptesas e "rehabilitesas" per programo di odio-terapio, qua, malgre koaktar ilu a ne uzar violento (mem por defensar su), altralatere impedas ilu sentar plezuro per audar muziko, quale negativa efekto.
Max Weber

**Maximilian Weber** (1864 til 1920) esis sociologo ed ekonomikisto.

Ilu esis autoro di du importanta verki: *[[L'etiko Protestanta e la spirito di la Kapitalismo]]*, qua komentis pri religio e pri l'origino di kapitalismo; e *Politiko kom vocaciono* ube ilu definis stato kom ento qua posedas la monopolo pri legitima uzo di fizikala forco.

Il propozis vidar kozo de Archimede-punto (maxim fora).