open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Klimato

**Klimato** envolvas statistiki pri temperaturi, atmosferala preso, venti, pluvi ed altra meteorogiala elementi de ula specifika regiono kolektata dum longa periodi di tempo, ordinare plu kam 30 yari. On povas kontrastar la klimato kun vetero, qua esas la prezenta stando de la sama elementi dum kurta periodo, ordinare dum un o du semani.

La vorto "klimato" originis de Greka vorto *klima*, qua signifikas "tendenco". Ordinare, klimato esas definita kom la "mezavalora vetero" dum longa periodo di tempo. La nomizita "paleoklimatologio" studias la klimati de la tero dum pasinta epoki, uzanta evidentaji de glacio-strati, kresko-ringi en arbori, sedimenti, koralii e roki, por determinar quale esis la klimato di ula regiono dum pasinta epoki. Klimatala modeli esas matematikala modeli kreata por reprezentar pasinta, nuna o futura klimati.

La klimato en ula regiono afektesas da latitudo, altitudo, tereno, glaciala o nivala kovro, e/o per la proximeso o la disto de granda fluvii e riveri, lagi, mari od oceani. Klimati povas klasifikesar segun mezvalora o tipala serii di diferanta varianti; maxim ordinare uzata esas la temperaturo e la pluvo-quanto. L'ordinara metodo por klasifikar klimati kreesis da Rusa meteorologiisto Wladimir Köppen, ed uzesas pos 1948.

## Latitudo

La latitudo determinas l'incidala angulo di sun-radii en la surfaco di Tero e la difero di durado inter jorno e nokto. Plu granda esas l'incido di sun-radii, plusa kaloro recevas la tereno.

Varii en l'latitudo eventas pro l'inklineso de la rotac-axo di la Tero. L'incidala angulo di sun-radii dum la somero e dum la vintro ne esas la sama, e to esas l'origino di la diferi inter la sezoni. Kande l'inklino di sun-radii esas granda, li varmigas poke l'atmosfero. To esas l'origino di la kolda klimati an l'extrema nordo (Arktiko) e l'extrema sudo (Antarktika) del planeto.

## Referi
Farandolo

**Farandolo** esas danso Provenciala, quaza marcho ritmoza, segun movado vivaca, agita da longa lineo de danseri  qui intervenas  per la manui.
Vintro

**Vintro** esas la sezono maxim kolda di la yaro, en qua la jorni esas maxim kurta, e qua sequas autuno e preiras printempo.
Ronnie Wood

**Ronnie Wood** (n. **Ronald David Wood** ye la 1ma di junio 1947) esas Britaniana muzikisto (gitaristo e basisto) di rock, ex-membro di rock-grupi The Birds, The Jeff Beck Group, e nune esas membro di The Rolling Stones.

Il komencis sua kariero en 1964 en la grupo The Birds.  En 1976 il unionis su a The Rolling Stones.
José Alberto Mujica

**José Alberto Mujica Cordano** (n. 20 di mayo 1935) agrokultivisto e politikistulo, esis prezidanto di Uruguay de marto 2010 til marto 2015.
John Ernest Walker

**John Ernest Walker** (n. en 1941) esas Britaniana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1996.
Sundio

**Sundio** esas la dio di la semano inter Saturdio e Lundio. En la majoritato di Kristana religii ol esas la *Dio dil Sinioro* (Deo).

En Germana lingui ol esas la Dio dil Suno:
* Angliana *Sunday*
* Afrikansa *sondag*
* Germaniana *Sonntag*
* Islandana *sunnudagur*
* Norvegiana *søndag*
* Suediana *Söndag*

En Latina ol esas la *dies Dominicus* (Dio dil Sinioro). En Latina lingui, od altra lingui tra influi di Latina lingui, ol esas:
* Asturiana *domingu*
* Cebuana *dominggo*
* Korsikana *duménica*
* Esperanto *dimanĉo*
* Hispaniana *domingo*
* Italiana *domenica*
* Portugalana *domingo*
Saturdio

**Saturdio** esas la dio di la semano inter venerdio e sundio. Ol konsideresas la 7ma dio di la semano.

L'origino di la vorto "Saturdio" esas la Latina frazo *dies Saturni* (dio di Saturno), qua originis *Sæternesdæg* en Anglosaxona, e *Saturday* en Angla.

Altra lingui anke honorizas la deo o la planeto Saturno en la nomo di ta dio, exemple:
* Gaelana *an Satharn*, o *dia Sathuirn*
* Nederlandana *zaterdag*

En Skandinava landi, Saturdio esas *Lördag* o *Laurdag*, "dio por balnar su", por la Vikinga kostumo di balnar su en ta dio. La vorto por Saturdio en Skandinava lingui:
* Dana *lørdag*
* Finlandana *lauantai*
* Islandana *laugardagur*
* Norvegiana *laurdag* o *lørdag*
* Sueda *Lördag*

En altra lingui l'origino di la vorto esas Hebrea vorto *Shabbat* ("repozo", o "dio di repozo") nam ta dio konsideresas en la Biblo la dio kande Deo repozis, pos krear l'universo. *Shabbat* esas l'origino dil anciena Greka vorto *sábbaton* ed originis la vorti por ta dio en altra lingui:
* Asturiana *sábadu*
* Aymara *sawaru*
* Franca *samedi*
* Hispana *sábado*
* Italiana *sábato*
* Kataluniana *dissabte*
* Korsikana *sabatu*
* Cheka, Slovakiana e Poloniana *sobota*
* Portugalana *sábado*

Fine, altra signifiki en altra lingui:
* Chiniana 星期六 (xīng qī liù) - la 6ma dio di la semano
* Koreana 토요일 (To-Yo-Il) - dio di la Tero
* Germana *Sonnabend* - hiero di Sundio
William Cavendish-Bentinck, 3ma Duko de Portland

**William Cavendish-Bentinck, 3ma Duko di Portland**, politikisto n. ye la 14ma di aprilo 1738 til la 30 di oktobro 1809, esis dufoye chefministro di Unionita Rejio: de aprilo til decembro 1783, e de 1807 til 1809.
Lundio

**Lundio** esas la dio di la semano pos sundio ed ante mardio. L'origino di la vorto *lundio* esas Franciana vorto *Lundi*, qua havas origino en Latina frazo *Dies Lunae*, dio di la Luno.

Latina frazo *Dies Lunae* anke originis la vorti por lundio en altra lingui:
* Angliana *Monday* (*Moon* en Angliana signifikas luno)
* Daniana *Mandag*
* Germaniana *Montag*
* Franciana *Lundi*
* Hispaniana *Lunes*
* Kataluniana *dilluns*
* Italiana *Lunedi*
* Esperanto *Lundo*
* Galisiana *luns*

En altra lingui, le vorti povas signifikar l'unesma o la duesma dio di la semano:
* En Portugalana *segunda-feira* (la duesma dio)
* Arabiana لاثنين (al-ithnayn) (la duesma dio)
* Baska *astelehena* (l'unesma dio)
* Chiniana 星期一 (xīng qī yī) (l'unesma dio)
* Hungariana *hétfő* (l'unesma dio)
Valdis Dombrovskis

**Valdis Dombrovskis**, ekonomikisto e fizikisto n. ye la 5ma di agosto 1971, esis chefministro di Latvia de 2009 til 2014.
Ivars Godmanis

**Ivars Godmanis**, politikistulo n. ye la 27ma di novembro 1951, esis dufoye chefministro di Latvia: de 1990 til 1993, ed itere de 2007 til 2009.
Listo pri prezidanti di Kenia

Yen listo pri chefi di stato di Kenia pos la nedependo di la lando, ye la 12ma di decembro 1963.

### Stato Kenia ([[1963]] til [[1964]])

### Republiko Kenia (1964 til nun)

## Videz anke
* Listo pri chefa ministri di Kenia
Fisko

**Fisko** esas administrantaro  di la trezoro statala, di qua tasko konsistas de kolektar imposto-revenuo.
Fiziognomonio

**Fiziognomonio** (de la Greka φύσις physis, ‘naturo’, y γνώμη gnome, ‘judikar’ od ‘interpretar’) esas pseudocienco qua dicas esar posibla konocar la karaktero o personaleso di ula persono per observo di lua aparo. Ca praktiko esis multe aceptata da Anciena Greka filozofi, ma falis en deskredito dum Mezepoko, e duris praktikesar da sharlatani. Ca ideo itere aparis dum la fino di la 18ma e komenco di la 19ma yarcenti, kun Suisa poeto e filozofo Johann Kaspar Lavater, ma itere falis en deskredito depos la fino di la 19ma yarcento.

Precipue dum la 19ma yarcento, fiziognomonio uzesis por krear "ciencala" rasismo.
Flagelo

**Flagelo** esas filamento qua che protozoi, e che gameti maskula, ed anke che celuli epiteliala funcionas kom organo lokomokala.
Aigars Kalvītis

**Aigars Kalvītis**, administristo di entraprezi e politikisto n. ye la 27ma di junio 1966, esis chefministro di Latvia de 2004 til 2007.
Indulis Emsis

**Indulis Emsis**, biologiisto e politikistulo n. ye la 2ma di januaro 1952, esis chefministro di Latvia de marto til decembro 2004.
Flago

**Flago** esas insigno (ordinare min granda kam standardo), qua indikas la lojeyo, navo o loko di ula chefo o di ula establisuro.
Insulo Wake

**Insulo Wake** (anke konocata kom **atolo Wake**) esas koralio-atolo kun rivo longa de 19 km , qua distas  km weste de Havayi e  km de Guam, ed apartenas ad Usa. Ol havas 150 nepermananta habitanti, qui esas Usana militisti.

La tota surfaco di Wake esas 7,37 km². Ol havas militara aeroportuo. Til la duesma mondomilito ol havis endemiala speco di ucelo, la ralo di Wake (*Gallirallus wakensis*), qua extingesis inter 1942 e 1945, dum Japonian okupo.

## Historio
Deskovrita da Álvaro de Mendaña de Neira ye la 20ma di oktobro 1568, ol recevis la nomo Wake por honorizar Britaniana kapitano William Wake, qua vizitis l'atolo en 1796.

Ye la 20ma di decembro 1840 Usana expediciono komandata da Charles Wilkes arivis ed exploris l'atolo. Usa anexis la teritorio ye la 17ma di januaro 1899.

Ye la 8ma di decembro 1941 (dio dil atako kontre Pearl Harbor, Havayi, qua jacas an l'opozanta latero dil Internaciona Datolineo) l'insulo subisis atako da Japoniana Mitsubishi G3M-bombardoavioni. Japoniani probis amfibial atako ye la 11ma di decembro, ma faliis. Pos sendir granda invado-armeo, li fine okupis l'insulo ye la 23ma di decembro.

Multafoye, Usani atakis Japoniana trupi, komandita da kapitano Shigematsu Sakaibara, sur insulo Wake. Pos sucesoza Usana aeral atako ye la 5ma di oktobro 1943, Japoniani decidis fusilagar la cetera 98 militala kaptiti. Un de la militala kaptiti eskapis la fusilagado e skribis **"98 US PW 5-10-43"** sur roko. La Japoniani rikaptis e senkapigis ilu.

Ye la 4ma di septembro 1945, Japoniana trupi kapitulacis. Kapitano Sakaibara enkarcerigesis pos la kapitulaco, judiciesis pro milito-krimini e subisis mortopuniso. Lu mortigesis ye la 18ma di junio 1947 en Guam.

Pos la milito, aerala kompanio Pan Am uzis l'insulo por riprovizar avioni dum longa voyaji tra Pacifiko. Dum la milito di Korea Usa uzis ol por provizar e transportar lua trupi vers Korea. En septembro 1950, cirkume 120 milital avioni tervenis sur insulo Wake omnadie.

En 1975, de la fino di aprilo til agosto l'insulo uzesis kom refujeyo por plua kam  Vietnamana refujanti.

## Referi
Flecho

(*Videz anke [[flecho (homonimo)]]* 

**Flecho** esas ligna stangeto (armo), garnisita an un ek l'extremaji per feropeco pintoza, an l'altra per aleti ek plumi o metalo, e quan onu lansas per arko od arbalesto.
Mareo

**Mareo** esas alternativa vertikala movo di maro dum dio pro atrakto precipue di Luno.

**Fluxo** esas mareo adlitora.
Autodefenso

* defenso personala
* nomo di movi sociala servanta por defenso di grupi sociala e kreata da ica grupi
Ekonomio di Kazakstan

Kazakstan, la 2ma maxim vasta ex-republiko Sovietiana, posedas vasta jaceyi di petrolo, naturala gaso e minerali, exemple uranio, kupro e zinko. La lando kreskis forte de 2000 til 2007 pro l'energiala sektoro. Ol dependas de Rusia por exportacar lua petrolo ad Europa. La lando ank esas granda produktero di kotono, e de 2022 ol exportacas kotono uzata da Rusia en la produktado di pulvero.

L'ekonomio di la lando afektesis multe da pandemio di KOVID-19, ma en 2021 ol kreskis per 4.3%, en 2022 ol kreskis per 3.2%, ed en 2023 ol kreskis per 5.1%. En 2023, la lando atraktabis plua kam 370 miliard dolari en extera koloki.

## Referi
Forcepso

**Forcepso** esas instrumento ek fero, du-brancha quan uzas akushisto en kazi di desfacileso por parturar naturale, por sizar dulatere kapo di infanteto  ed extraktar lu ad su.
Defenso personala

La **defenso personala** od **autodefenso** esas diciplino qua grupas la principi uzata por stopar ago ofensiva exekutata kontre irga persono.

La tekniki di defenso personala komence developesis de la milital arti tradicionala, perfektigata e purigata kun la skopo ameliorar lua efikiveso ed adaptar li al hipotezo di konflikto en la nuna kondicioni di vivo.

En defenso personala on uzas tekniki austera ed on probas evitar la movi komplexa.

Precipue on uza bloki, reteni e leveri por reduktar l'adverso di modo maxim rapide posibla e kurtanta la tempi di kombato por evitar riski e lasar en duesma plano diferi fizikala.

La defenso kun palmo ne armizata, povas komplementar ipsa kun armi propra o nepropra, o kulteli o paf-armi od irga elemento al qua on povas asentar en l'instanto del konflikto. 

## Ambito civila
En l'ambito civila on atentas reduktar l'adverso di modo sekura e sen provokar damaji ecesa donanta la responsebleso civila del ago defensala kande on ecesas la limiti del defenso legitima. La bazo di la defenso personala esas la fundamenti di sporti o milital arti quale judoo*, aikido, Muay Thai o karate. La karaktero precipua del defenso personala esas l'evito del forco, dum ke, ordinare, la adversi povas esar individui di dimensioni plu ampla o kun forci muskulala plu granda kam nia. Esas por ica motivo, ke tekniki bazala kom la frapi unika (oli qua on exekutas kontre l'adverso kun zono specifikal di nia korpo) kom l'uzo del palmo del manuo, l'artiki del fingri e la fingri en zoni mola o genu-frapi, pasanta en plu da tekniki plu profesionala kom diferanta tipi di frapi di pedo, ed anke plu avanirata kom desequilibrigi o nemobilizi (on kustumesas uzar li en defenso personala di policio od en modalesi sportala kom la karate) esas l'aplikesi en oli qua komprenas la defenso personala.

## Ambito militala
En l'ambito militala on uza tekniki kun egpovo ofensiva e mortiganta brava ipsa inkluzante de armi.

## Galerio

Arkivo:Itnpr.jpg|Tekniki di defenso personala deskriptata en manualo del mar-armeo
Arkivo:punch_tigre2.jpg|Defenso kun la manu-palmo kontre probo di sizar
Arkivo:moine_baton0.jpg|Defenso kun arbor-brancho kontre probo di sizar
Formulo

**Formulo** esas :
* formo determinita segun qua on expresas kozo konvencionita.
* modelo segun qua onu devas redaktar akto.
Sebastián Piñera

**Miguel Juan Sebastián Piñera Echeñique**, ekonomikisto ed entraprezisto n. ye la 1ma di decembro 1949 esis dufoye prezidanto di Chili: de 2010 til 2014, e de 2018 til 2022.
Forno

**Forno** esas masonuro vultoza, cirklatra, o moblo rektangulatra similesas, kun un aperturo avana, ube onu bakas pano, kuki, e.c.


File:Toaster oven.jpg
File:Lehmbackofen.jpg
File:Tatakua.jpg
File:PompeiiOven.JPG
Kontrato pri libera komerco

**Kontrato pri libera komerco** esas regionala o bilaterala komercala kontrato kun skopo ampligar la merkato por komercaji e servadi inter partoprenanta landi. Fundamentale ol konsistas ek l'elimino di doganotaxi por produkturi komercata inter ta landi. La kreo di kontrato pri libera komerco judikesas kom la duesma etapo di procedi pri ekonomiala uniono.

Diferanta de dogan-uniono, en kontrati pri libera komerco ne bezonesas komuna exterala dogano-taxo. Por evitar l'eludo di imposti, la landi kreas ed uzas atesti pri origino, ed establisas la minima grado di lokala material adportaji e lokala transformi quin mustas adicionesar ad ula produkturo por konsiderar su kom nacionala o regionala. Se la produkto ne havas ta minima grado, ol konsideresas exterlanda produkto, submisita a dogano-taxi.

## Kelka kontrati pri libera komerco
* Centr-Europana Kontrato pri Libera Komerco, inter Albania, Bosnia e Herzegovina, Kroatia, Norda Makedonia, Moldavia, Montenegro, Serbia e Kosovo.
* Kontrato pri Libera Komerco di Nord-Amerika (NAFTA), inter Usa, Kanada e Mexikia.
* Karibiana Komunitato (CARICOM), inter Antigua e Barbuda, Bahama, Barbados, Belize, Dominika, Grenada, Guyana, Haiti, Jamaika, Montserrat, St Kitts-Nevis, St Lucia, St Vincent e Grenadini, Surinam, e Trinidad e Tobago.
* Europan Asociuro por Libera Komerco (EALK; en Angle *EFTA*), inter Islando, Liechtenstein, Norvegia e Suisia.
Sidilo

**Sidilo** esas utensilo por sidanto.

**Stulo** esas sidilo di qua la dors-apogilo esas min larja kam olta di fotelo, e sen brakii.

**Fotelo** esas granda stulo, kun dors-apogilo e brakii.
Foyero

**Foyero** esas (en teatro) salono, galerio, ube spektanti  promenas inter akti (olim por varmigar su kande pleosalono ne esis kalorizita).
Frako

**Frako** esas viro-vesto nigra kun baski moruo-kaudatra, uzata por la vesperofesti mondumala, la ceremonii.
Framasonaro

**Framasonaro** esas asociuro di personi qui iniciesis en asociitaro, olim sekreta, qua profesas principi di interfrateso, havas kom emblemi ula instrumenti di masonisti, e di qua la membrano konsistas de grupi diversa. Lua membri nominesas **framasoni**.

=Gradi=

La tri gradi de la framasono esas Aprentiso, Kompano e Maestro.
Frazo (homonimo)

**Frazo** es:
* frazo – en gramatiko: propoziciono simpla od asemblajo de propozicioni qua facas senco kompleta
* frazo – en linguistiko: artikuluro uzata por komunikar di ula informo bazanta ye relati inter vorti
* frazo – en matematikala logiko: formulo de predikatala logiko kun valori logikala
* frazo – en muziko: serio de sonuni qui prizentas ad oreli developeso reguloza e kompleta
Fritilario

**Fritilario** esas planto liliacea, di qua la floro havas la formo di korneto subversita, e di qua la bulbo pulpoza kontenas elemento akra, drastika.
Lena Meyer-Landrut

**Lena Meyer-Landrut** (n. 1991) esas yuna germana kantistino. 

Ye la 12ma di marto 2010 Lena Meyer-Landrut ganis la germana qualifiko por la muzikala konkurso *[[Eurovision Song Contest]]* *(Euroviziono Kanto Konkurso)*  2010. El vinkis la konkurso en Oslo ye la 29 di mayo 2010 kantante la kanto *Satellite* (*Satelito*) en l'angla linguo. Esis la duesma foyo ke Germania ganis ica konkurso. 

Lua unesma amba albumi *My cassette player* (2010) e *Good News* (2011) esis granda sucesi en Germania.

Anke en la yaro 2011 Lena Meyer-Landrut reprezentis Germania che la Eurovision Song Contest in Düsseldorf. El kantis la kanto *Taken by a stranger* (*Facinata per stranjero*) e finis ye la 10-esma rango.

## Biografio
La patro di Lena abandonis la familio kande el evis du yari. Ja en l'evo di 5 yari Lena Meyer-Landrut lernis dansado e baleto. El ne havis sat pekunio por profesionala muzikala instrukto. El deskovresis quala kantistino per la famoza germana moderatoro Stefan Raab en la germana televiziono dum la talento-konkurso "*Unser Star für Oslo*" (*Nia stelo por Oslo*). 

Lena Meyer-Landruth finis sucesoze ye la junio 2011 la skolo en Hannover.

Elua muzikala idoli esas Clueso, Adele, Kate Nash, Vanessa Carlton e la germana grupo *[[Wir sind Helden]]* (*Ni esas heroi*).

Lena Meyer-Landrut esas la nepotino di la germana diplomacisto Andreas Meyer-Landrut.

## Extera ligili

* Oficala ret-situo di Lena Meyer-Landrut
* La texto di la kanto "Satelito" en Ido
* Lena Meyer-Landrut fan site - about 200 Photos available for download
* La texto di la kanto "Facinata per stranjero" en Ido
Tai-boxo

**Tai-boxo** o **boxo Siamana** (origine *muay thai*) esas kombat-sporto qua developesabas en Tailando. Lu esas notora anke kom "l'arto di omna la membri", pro ke la manui, la pedi, la kudi e la genui uzesas multe. Simila milital arti existas en Kambodja, Laos, Myanmar e Malaizia.
  
En la konkurso, la alta ped-frapi en la kapo povas semblar a facar plu forta efekto. Malgre ico, la experti di ica sporto deklaras ke la basa ped-frapi, la kudi, e la genui esas plu frakasanta por la kombatanti.

Persono, qua partoprenas en la konkurso, ante la kombato facas la longa ceramonio e l'ago establisita da kustumo. Li existas por motivi religiala e li servas kom extenso di muskuli e kom preparo.

L'entreno por boxo Siamana esas notora por lua forteso e lua solideso. Lu ambicias a hardigar l'ok membri del korpo, por ke frapesar kun la tibio del boxisto di boxo Siamana ofte komparesas a frapesar kun bastono di basbalo. La boxisti di boxo Siamana ordinare frapas kun la tibio vice kun la pedo.

Boxo Siamana influabas multe super developar di kik-boxo qua pose kreabesas en Japonia, en Europa, ed en Nord-Amerika.

Preske omna movo en boxo Siamana uzas la tota korpo, tornanta la hanchi vers omna ped-frapo ed omna pugn-frapo. Kom rezultajo, l'ataki e la defenso en boxo Siamana esas plu lenta ma plu potenta exemple kam en boxo od en karate. 

Un del pioniri di ica sporto esas Tulgar Dursun.

## ligili extera
 
* Tai-boxo
* FeelThailand Muay Thai Muay Boran
* World Amateur Kickboxing Organization (WASKO) kick-boxing e Tai boxo
Universitato di Torino

**Universitato di [[Torino]]** esas anciena universitato quo fondesis en 1404 en Italia. Ol kompozesas per 12 fakultati:
* Fakultato pri Agronomio
* Ekonomiko
* Literaturo e stranjera lingui
* Yuro
* Filozofio
* Matematiko, Fiziko e Naturala Cienci
* Medicino
* Farmacio
* Politikala Cienci
* Psikologio
* Veterinario
* Fakultato pri l'Eduko-Cienci
Fuzelo

**Fuzelo** esas parto di surfaco sferala, inter du duima granda cirkli - di surfaco cilindrala o konala, inter du plani facita segun l'axo.
Galeo

**Galeo** esas tabuleto rektangula e rebordoza, sur qua kompostisto pozas lineedi asemblita en kompostilo.
Gamo

**Gamo** esas sequo di soni di ula tono en ordino di alteso (ex.: c, d, e, f, g, a, b esas la gamo dil tono di C)
Ekonomio di Etiopia

L'ekonomio di Etiopia esas variata, ed en transito vers ekonomio di merkato, kun granda sektoro publika. Lua guvernerio vendis kelk entraprezi, tamen sektori bankala, telekomunikala e transportala restas en manui dil Stato.

Agrokultivo reprezentas cirkume 35% de la TNP di la lando, employas 45% de la laboro-povo, e reprezentas 90% de lua exportaci. La precipua produkturo di lua ekonomio esas kafeo, qua reprezentis US$ 350 milioni en exportaci en 2006.

Cirkume 50% de la habitantaro di Etiopia evas min kam 18 yari, e malgre ke la procento di studianti en primara e terciara eduko augmentis, l'augmento di employi ne esis suficanta, nam la lando mustas krear centi di mili di employi omnayare por akompanar la kresko demografiala.

## Referi
Gareno

**Gareno** esas :
* loko rezervita  por peskado, chasado.
* loko cirkondata da muri, fosati, treliso, ube vivas multa kunikli.
* bosko, erikeyo, ube kunikli abundas.
Garsono

**Garsono** esas employato infra-klaso qua servas en balneyo, kafeerio, restorerio, kontoro, apartamento.
Homologio

**Homologio** esas karaktero di la figuri tala (segun Poncelet) ke la punti interkorespondanta di ica e di ita esas duopa sur la rekti qui kunkuras ad un punto (centro di homologio) e ke la rekti qui juntas du punti ek ica e la du korespondanti dil altra iras krucumar sur rekto una (axo di homologio) se la figuri esas plana, e sur un plano (plano di homologio) se la figuri esas irgequala en spaco.
Gnomono

**Gnomono** esas stango vertikala di qua ombro, projektate sur plano, igas savar, per sua longeso, l'alteso di Suno, ed indikas la kloko per sua situeso.
Ekonomio di Liberia

Liberia esas lando kun basa revenuo qua dependas multe de exterala sokurso e de pekunio sendita da Liberiani qui rezidas exterlande. La lando subisas pokeso di nutrivi, nome en rurala zoni, granda povreso ed alta inflaciono. L'interna milito destruktis granda parto di lua ekonomio, nome substrukturi proxim lua chef-urbo, Monrovia. Multa entraprezi, kapitali ed expertizisti foriris la lando, ma kun la fino di la milito en 2006 kelki retroiris.

Lua TNP po persono esis un ek la min granda de la mondo: 500 dolari en 2009. La chomeso en 2003 atingis 85% de la laboro-povo. Tamen, la lando havas abundanta aquo, minerali, foresti e bona klimato favorebla ad agrokultivo. Ante la milito, la lando exportacis ligno e kauchuko.

## Referi
Kontrato pri Libera Komerco di Nord-Amerika

La **Kontrato pri libera Komerco di Nord-Amerika** (en Angliana *North American Free Trade Agreement* - **NAFTA**; en Hispaniana *Tratado de Libre Comercio de América del Norte* - **TLCAN** o **TLC**; en Franciana *Accord de libre-échange nord-américain* - **ALÉNA**) esas kontrato signatita da guverni di Usa, Kanada e Mexikia por krear komercala uniono en Nord-Amerika. Ol sucedis pakto inter Kanada ek Usa por libera komerco inter la du landi.

La kontrato signatesis en l'urbo di San Antonio, Texas en 17 di decembro 1992 da Usana prezidanto George H. W. Bush, Kanadana chefministro Brian Mulroney e Mexikiana prezidanto Carlos Salinas de Gortari, por funcionar pos 1 di januaro 1994. La kontrato pri libera komerco kreis komercal uniono kun plu kam 21 milioni km² di surfaco, e plu kam 450 milioni habitanti en 2010. En 2009 lua TNP esis $ 16 792 miliardi.

La skopo di NAFTA/TLC/ALÉNA esis eliminar barili por komerco e kolokado inter la 3 landi. Kande ol efikeskis ye la 1ma di januaro 1994, dogano-taxi desaparis en duima di Mexikiana produkti exportacita ad Usa, ed en 1/3 di Usana produkti exportacita a Mexikia. Pos 10 yari, tota dogano-taxi inter la 3 membri mustus eliminesar, ecepte por kelka agrokultivala produkti, qui demandis 15 yari por eliminar tote lua barili.

L'oficala lingui por publikigar la dokumenti pri la kontrato esas 3: Angliana, Hispaniana e Franciana.
Grafometro

**Grafometro** esas mezuro-instrumento konsistanta ek micirklo kun dioptro ed alidado, uzata por mezurar l'anguli lor agromezuro, por elaborar mapi pri reliefo.
Slavonski Brod

**Slavonski Brod** esas urbo en Kroatia, jacanta este de la lando. Segun la demografiala kontado di 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 50,27 km².

Slavonski Brod jacas an la frontiero a Bosnia e Herzegovina. Ol esas la duesma maxim populoza en la Kroata regiono Slavonia, dop Osijek.
Gramo

**Gramo** esas ponder-unajo di metrosistemo, uzata por determinar la maso di kozi. Olim, ol definesis kom la maso di 1 kubika centimetro di aquo distilita, ye temperaturo di 4 gradi Celsius. Nun ol definesas kom 10-3 kilogrami.
Panikulo

**Panikulo** esas sorto di infloresenco, en qua la flori di qui la pedunkli esas dividita intersituesas ye alteso-punti interegala.
Ekonomio di Siria

L'ekonomio di Siria durabas dekadar pro l'interna milito qua komencis en 2011. De 2010 til 2014 ol diminutis 62.4%. Antee, en 2009, la lando subisabis l'efekti de la mondala krizo ekonomiala sur la preci di petrolo, ed anke sur l'ekonomii di Siriana parteneri.

Siriana guvernerio adoptis kelka ekonomiala reformi por liberigar l'ekonomio dum pasinta yari, exemple diminutar la procento di l'interesti, stimular l'aperto di privata banki, e krear la Borso di Damascus. Tamen, l'ekonomio duras esar multe regulata.

## Referi
Listo pri prezidanti di India

La **prezidanto** di India esas chefo di stato e la supera komandanto dil armei di la lando. On referas la prezidanto kom "l'unesma civitano di India". Malgre havanta ta povi, l'ofico fakte esas grandaparte ceremoniala, e l'exekutiva povo fakte atribuesas a la chefministro.

Segun la konstituco, la prezidanto elektesas da elektala kolegio por 5-yara periodo. L'elektala kolegio konsistas ek membri de la du parlamentala chambri - Lok Sabha o chambro di deputati, la basa chambro dil parlamento, e Rajya Sabha, la supera chambro - e pluse membri de lokala asembli dil stati, konocata kom Vidhan Sabha o Saasana Sabha.

Yen listo pri prezidanti di India depos 1950, kande la lando divenis republiko.

## Noti e referi

## Videz anke
* Listo pri chefministri di India
Groto

**Groto** esas exkavajo pitoreska, naturala od exkavuro manuo-facita. Groti formacesas naturale kande aquo de pluvi infiltras meze kalkoza roki e dissolvas li gradope dum mili di yari.
Habitaklo

**Habitaklo** esas armoro, sur la kastelo avana, avan la guvernilo-roto, en qua enklozesas la busolo, l'horlojo e la lanternego.
Halo

**Halo** esas :
* chambro, salono, extreme vasta.
* granda placo tektoza, ube esas merkato di manjebli.

**Koridoro** esas paseyo alonge plura chambri di un etajo, di un apartmento, per qua onu povas forirar de oli (interna paseyo streta e longa servinta por cirkulo).
Gulyasho

**Gulyasho** esas bovo-karno, kun onyoni hachita, papriko, alio, kumino-grani, majorano, muskado, e.c., koquinta dum tri o quar hori ; a la sauco adjuntesas kelke buliono e farino.
Gurdo

**Gurdo** esas botelo plata, sur la parto extera di qua aplikesis oziero-plektajo, en qua onu varsas vino, brandio, e.c.
Hamadriadi

**Hamadriadi**  en Greka mitologio esis nimfi (driadi), protektantini di singla arbori, di qui fato esas ligita ad olca di arboro, e qua naskas e mortas kun ica.
Nina Simone

**Nina Simone** (n. **Eunice Kathleen Waymon**) esis Usana kantistino, kansonifisto, pianisto ed aktivisto por civila yuri. Precipue el konsideresis muzikanto di jazo, quankam el desprizis ta termino. En elua verko anke audesas influi di klasika muziko, bluso, regeo, ritmo-e-bluso, soulo e jazo.
Hederaceo

**Hederaceo** esas genero de "labiei", mikra herbo perena, kun stipi reptera, flori mikra klar-violea, qua vivas en loki koldeta.
Hemoglobino

**Hemoglobino** esas albuminoida proteino kun reda koloro pro la presenco di fero, quan formacas la maxim granda parto di reda globuli dil sango. Lua funciono esas transportar oxo de la pulmoni til tota la tisui dil korpo.

## Inquesti pri hemoglobino
En 1825 J.F. Engelhard deskovris ke la quanto di fero en la hemoglobini de diversa speci esas la sama. Pro konocar l'atomala maso dil elemento Fero ilu povis kalkular l'atomala maso di hemoglobino. Ilu kalkulis la molekulala maso di hemoglobino segun la formulo *n* × 16000 (n= quanto di atomi di fero en la molekulo. nun on savas ke esas 4). Lore lia kalkulo konsideresis ridikula, pro altra ciencisti konsiderar ke un molekulo ne povis esar tam granda. En 1925 Gilbert Smithson Adair demonstris ke la kalkulo di Engelhard esis korekta.

En 1959 Max Perutz determinis la molekulala strukturo di myoglobino (simile a hemoglobino) per x-radio de kristalografio. Pro ta deskovro, Perutz recevis la Nobel-premio pri kemio en 1962.

## Referi
Ekonomio di Monako

La mikra ekonomio di Monako dependas forte de turismo. Ol afektesis serioze da pandemio di KOVID-19, e deskreskis per 12,97% en 2020. Ye la sequanta yaro eventis rekupero, e l'ekonomio kreskis per 21,55%. La princio esas populara frequenteyo por turisti pro lua kazino ed agreabla klimato.

Monako ank esas importanta bankala centro, prizentas plura servadi e sucese atraktis senpoluta industrii. La lando ne havas imposto pri revenuo, lua altra imposti esas basa, ed ol prosperas kom fiskala paradizo por personi ed entraprezi.

## Referi
Hedero

**Hedero** esas arbusto konsakrita da l'Antiqui a Bako, planto klimera qua ligas su per radiketi acesora a arbori, a muri, quin lu kovras per sua foliaro briloza e sempre verda.
Regiono O'Higgins

La regiono **Libertador General Bernardo O'Higgins** o la **6ma Regiono** esas un ek la 16 regioni di Chili. Jacana an la centro di la lando, lu havas kom vicini la regiono Valparaíso nord-este, la metropolala Regiono di Santiago nord-este, Arjentinia este, la regiono Maule sude, e l'oceano Pacifiko weste.

**Bazala fakti pri O'Higgins.**
### Historio
De 9.000 aK til cirkume 3.000 aK l'unesma habitanti de ca regiono habitis inter la litoro e l'Andi, quale montras restaji, nome konki, trovita proxim la nuna Pichilemu, Cáhuil e Bucalemu. De cirkume 500 o 300 yari aK til la duimo dil 15ma yarcento ca populi developis l'agrokultivo, nome di fazolo, maizo, kukurbito ed altri, e kreis objekti di argilo.

### Geografio

La regiono jacas proxim la centro di Chili.

Lua precipua urbo esas lua chef-urbo, Rancagua. Altra importanta urbi esas Pichilemu e San Fernando.

### Ekonomio

### Referi
Cagliari

**Cagliari** (en Sardiniana, **Casteddu**) esas chef-urbo dil autonoma regiono Sardinia, Italia, jacanta sude del insulo. Segun statistiki dil yaro 2015 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 85,45 km². Lua metropolala regiono (inkluzite Cagliari e plusa 16 altra urbi vicina) havas plua kam 431 mil habitanti.
Hidrato

**Hidrato** esas kompozajo derivita ek aquo, per substituco, o formacita per kombino nemediata di substanco kun aquo.
Hipodromo

**Hipodromo** esas :
* (en l'epoko antiqua) hipodromo, cirko por la kavalokonkursi e la charokonkursi.
* agro por la kavalokonkurso.
Homajo

**Homajo** en feudismo esis ago da vasalo qua deklaras su devota a lua sinioro e promisas ad ica servor lu fidele e sen restrikto.

Pro lor iliterateso feudo-kontrato ne povis esir skriptita, do la homajo havis formo di celebro.
Homeopatio

**Homeopatio** esas sistemo terapiala qua konsistas ye traktar la morbi per dozi medikamenta infinitizema, qui produktas, en l'individuo sana, la simptomi di morbo analoga ad olta quan onu probas kombatar.
Hoplito

**Hoplito** o **hoplites** (Greke: ὁπλίτης) esis antiqua Grekiana infantriano, qua precipue kombatis per granda lanco e di qua armi esis tre pezoza. L'equipuro di hoplito anke inkluzis granda ronda shildo nomata ὅπλον, helmo, kuraso ed ofte kurta espado. Onu precipue uzis ica tipo del 8ma til la 4ma yarcento a.K. Hopliti esis viri e libera Greka civitani, qui pagis por sua propra equipi e precipue apartenis al mezoklaso. Existis do multa diferi inter l'equipuri dil hopliti dil sama urbo, quankam pose kelk aspekti plu normizesis. Ili bataliis en formaco, qua nomesas falango. Falangi di hopliti formacis la spino di Grekiana armei, qui anke kontenis altra tipi di soldati, quale peltasti.

Pro la expando di Greka kolonii kelka altra kulturi anke adoptis la taktiki dil hopliti e Grekiana falangi. Ambe l'Etruski e la frua Romani uzis hoplitala militado segun la stilo dil Greki.

La hopliti divenis min importanta pos la developo dil taktiki dil falango Makedonian, qua uzis plu longa lanci e plu mikra shildi por atakdisto plu longa. Tamen, multa urbi ankore uzis klasika hopliti e plu nova versioni di ica tradicionala soldato.
Higrometro

**Higrometro** esas aparato per qua onu mezuras l'atmosferala humideso, o la humideso di gasi, to esas: quanto ek ol esas aquovaporo. L'instrumenti por mezurar humideso ordinare dependas de la mezuro di temperaturo, maso, o mekanikal od elektrala modifikuri en ula substanco, kande humideso absorbesas. Moderna higrometri ordinare uzas kondenso-temperaturo (nomizita roso-punto) o li kaptas modifikuri en kapacitanco o rezisto elektrala.
Horizonto

**Horizonto** esas :
* Limito di la vido omna-direcione, che l'observanto; lineo cirklokurva di qua lu esas la centro, ed ube cielo semblas juntar su a la Terglobo.
* Parto di la Tersurfaco e di la sfero ciela quan limitizas ta lineo cirklokurva.
* (metaf.) La cirklo en qua movas su la mento, portee di la regardo da ica.
Hornblendo

**Hornblendo** esas naturala silikato di aluminio, di kalio, di fero e di magnezo, apartenanta a la genero "amfibola" ; ta mineralo esas opaka, obskuraverda, od obskurabruna o perfekte nigra.
Horoskopo

**Horoskopo** esas observo di la situeso di ula planeti, di ula stelari, lor la nasko di infanteto, segun qua astrologio asertis preanuncar la futuro di ta jusnaskinto.
Humanismo

**Humanismo** esis intelektoz e kulturala tendenco dum la Renesanco, qua komencis prosperar de la 14ma yarcento en Italia e depos la 16ma yarcento en la resto di Europa. Humanisti inspiresis da la klasika filozofio e valorizis bon eduko e studio. Exter Italia la humanismo koncentris su ye filologio (literatur-verki di Grekia e la Romani antiqua) e studio di Biblo.
Husaro

**Husaro** esas :
* armeo-kavaliero Hungariana.
* soldato ek kavaliero lejera, di qua l'uniformo (en Francia) kelke similesas olta di armeo-kavaliero Hungariana.
Karl Landsteiner

**Karl Landsteiner** (14ma di junio 1868 til la 26ma di junio 1943) esis Austriana biologiisto e mediko qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1930.

Ilu divenis famoza por unesmafoye dicernar la precipua sangogrupi.
Ibiso

**Ibiso** (treskiomitini) esas ucelo steltiera, longabeka, sub-familio di la familio treskiomitidi.

Ibiso esis sakr ucelo che l'Egiptiani antiqua.
Ideologio

**Ideologio** esas la cienco pri l'origino, la formaceso dil idei.

Ideologio esas toto de idei pri la homo, homala relati e l'aranjo di la socio, qua vivas interne sociala grupo, precipue politikala partiso, tendenco di penso o sociala klaso.

Ideologii ofte esas uzata por mobilizar homi ye tereno politikala.
Ikonografio

**Ikonografio** esas :
* la cienco  pri la monumenti figuroza, pikturi, statui, medalii, e.c.
* kolektajo ek portreti de famozi.
Ikonoklasmo

**Ikonoklasmo** esas la rezisto kontre honorizo di ikoni pro motivi ideologiala. Imaji e statui esas forigat o destruktata. La termino datizas del epoko Bizanca, ma anke en Europa dum la dekesisesma - e duadekesma yarcent esis periodi dum qua statui religial od imaji esis destruktat o forigata.

**Ikonoklasto** esas hereziano qua ruptas la sakra imaji, qua ne permisas la reprezento figurala  de la personi  (dea(la)).
Tsai Ing-wen

**Tsai Ing-wen**, advokato e politikisto n. ye la 31ma di agosto 1956, esas la nuna Prezidanto di Republiko Chinia. El ante esis vice-chefministro di Republiko Chinia de 2006 til 2007. Elua partiso esas la centrasinistrana Partiso Demokrata Progresema.
Imortelo

**Imortelo** esas planto ek la familio  "kompozaji", di qua la floro ne velkas, ed uzata por ornar la tombi.

* Xeranthemum annuum photo
Imperativo (homonimo)

**[[Imperativo]]** esas :
* (gramatiko) modo qua expresas impero.
* (filozofio) agoregulo absoluta e nekondicionoza.
Imperatoro

**Imperatoro** (de Latina *imperator*, veninta de la verbo *imperare*, "komandar") esis komandinto dil armeo Romana antiqua. Pose, ca titulo divenis parto di la nomo dil imperiestri di Romana imperio.
Iktiokolo

**Iktiokolo** esas substanco diafana, solida, preparita ek la natoveziko dil esturjoni, uzata por facar kapsuli gelatinatra, o la gumotafto.
Imperfekto

**Imperfekto** esas en ula lingui  (exemple la linguo Franca), tempo di la modo "indikativo" e di la modo "subjuntivo", qua indikas  ago pasinta, egardata kom eventinta sama-instante  kam altra ago anke pasinta; o la kustumo pri ago, l'ofta itero di olca.
Incenso

**Incenso** esas rezino odoroza, di qua l'odoro exhalesas precipue lor kombusteso, e quan onu extraktas de multi arbori ek la familio "burseracei".
Induljenco

**Induljenco** esas remiso tota o parta, di la punisi pro pekir, quan l'eklezio katolika grantas ulakondicione (fasto, prego, almono, e.c.)
Infixo

**Infixo** esas elemento qua insertesas interne di la foni ye qui konsistas radiko, por modifikar la senco di olca.
Inkunablo

**Inkunablo** esas libro qua evas de l'epoko kande onu jus inventabis l'imprim-arto (generale til 1500a yari).
Inquiziciono

**Inquiziciono** esas tribunalo del eklezio katolika, instalita por serchar e persequar personi akuzita pri herezio, to esas, irga kredajo deskonkordanta kun la kustumi establisita dal eklezio. Multafoye, hereziani kondamnesis a mortopuniso.

La Inquiziciono kreesis en Francia dum la Mezepoko, plu exakte en 1184, por kombatar Katari, anke nomizita Albigensi. En 1249 ol instalesis en la rejio Aragon, esinte l'unesma statala Inquiziciono. Dum Modern-epoko, kun l'uniono inter Aragon e Kastilia, ol extensesis a tota teritorio di Hispania e pose a Hispana Amerika. En Portugal la Inquiziciono adoptesis en 1536, e duris til 1821, kande ol abolisesis. En Hispania ol abolisesis erste en 1836. En Italia (Papala Stati) ol establisesis en 1542, ed un ek lua viktimi esis l'astronomo e filozofo Giordano Bruno, brulita en rogo ye la 17ma di februaro 1600.

Un ek la metodi multe uzita por obtenar konfesi pri herezio esis tormento, exemple pozar l'akuzito en sidilo konteninta fera pinti por vundar la korpo, flogar lu, edc.

Ultre personi qui deskonkordis kun la kredaji establisita da Katolik-Eklezio, la Inquiziciono anke persequis homeosexuali, prostitucini, Judaisti e/o altra personi akuzita pri esar "falsa kristani", personi akuzita pri mantenar sexuala relati kun bestii, personi akuzita pri esar sorcisti e mem animali, exemple nigra kati.
Insigno

**Insigno** esas :
* tabelo quan komercisto muntas sur sua butiko (maxim-multa-kaze kun emblemo o moto) por igar olca rekonocebla.
* marko distingiva pri l'autoritato, pri la rango, di persono.
* mikra objekto butonatra, quan onu fixigas an la surfaldajo di paltoto, di vestio, por indikar ke onu esas membro od adepto di ulo.
Instinto

**Instinto** esas impulsivo naturala ; impulsivo interna qua instigas ento vivanta (homo o bestio) ad agi nerezonita, por la konservo dil individuo, di la speco.
Instruciono

**Instruciono** esas indiko di la metodo o maniero por uzar juste ed utile ula kozo, instrumento, kuracilo, e.c.
Integralo

**Integralo** esas fundamentala konceptajo de kalkulo e matematikal analizo. Ol esas kontinua sumo di infinitezimi, ed esas matematikala operaco opozanta a diferencialo.
Intendanto

**Intendanto** esas :
* La persono di qua la tasko konsistas ye jerar aferi, administrar la menajo di richo, di sinioro.
* Stat-oficiero, chefo di administrantaro guvernala.
Inyamo

**Inyamo** esas planto tropikala di qua la stipito esas klimera, ek la familio "amilacei", e di qua la radikaro esas nutriva.
Izolineo

**Izolineo** di funciono di du varianti esas kurvo alonge qua la funciono havas konstanta valoro.

## Tipi di izolineo

**Izobaro** (fiziko) esas lineo ek la punti di la Terglobo ube la preso atmosferala esas sama ye instanto determinita.

**Izoklino** (magnetismo) esas lineo ek la punti di la Terglobo ube la deviaco da la magnet-indexo esas intersama.

**Izotermo** (fiziko) esas lineo, sur mapo, qua pasas tra omna punti di la Terglobo ube la temperaturo mezvalora dum la yaro esas intersama.
Jaboto

**Jaboto** esas ornivo ek muslino, ek dentelo, muntita  an l'aperturo di kamizo, sub fauco, e qua extensas su sur pektoro.
Invertazo

**Invertazo** esas fermento solvebla, qua transformas sakarozo aden glikoso, e qua existas en vejetanti diversa.
Involuciono

**Involuciono** esas :
* (geometrio) dui de punti AA'+BB'+CC'+DD' - selektita sur rekto, esas involuciono kande li dividas  harmonioze un segmento MN di la rekto.
* (botaniko) esomaniero di parto volvita adinterne di su.
Mahabharata

La **Mahabharata** esas Hindua epikajo, un ek la maxim longa verki skribita en la mondo, origine en Sanskrita.

## Referi
Janicharo

**Janicharo** (en Turka « Yeniçeri », literale « nova milico ») esis, en l'apogeo di Otoman imperio, l'elito dil infantrio, maxim ofte formacita da filiuli de kristinani.

Timita dal ocidental armei nam li manipulis bone ambe musketi e sabri, li servis note kom korpo-gardisto di la sultani.
Jardiniero

**Jardiniero** esas :
* moblo qua suportas  kesto provizita  per flori.
* disho ek diversa sorti di legumi.
Jeleo

**Jeleo** esas :
* (koquoarto) suko de substanco animalala, qua solideskas per koldesko.
* suko konjelita de frukti.
Jelozio

**Jelozio** esas klozilo kompozita ed multa lati (lameni) superpozita, quin on povas  generale inlinar per rotaco cirkum lua longesal axo, e quin on povas levar o deslevar quale kurteno, per kordo o kordono. Kande ol esas tote levita, la lati esas aplikita uni sur altri.
Jendarmaro

**Jendarmaro**

**Jendarmo** esas soldato qua apartenas a korpo di qua tasko konsistas ye sekurigar la vivo di civitani.
Jenio

**Jenio** esas la korpo  ek l'oficiri e soldati qui aplikas la cienci a la fortifiko di la fortresi, a la konstrukto di navi, di ponti, e c.
Jaspo

**Jaspo** esas lapido harda ed opaka, samanatura kam agato, koloroza ye reda, flava o verda, uniforme, bendope o manulope.
Jenjivo

**Jenjivo** esas tisuo karna qua garnisas l'arkadi dentala e la perimetro di la denti per adherar a lia kolo.
Jibeto

**Jibeto** esas asembluro ek fosto vertikala, e trabo horizontala sur libera extremajo di qua glitas kordo a qua onu suspendos la persono kondamnita.

L'instrumento havas la formo di Greka litero Γ.
Jino

**Jino** esas brandio distilita sur juniperoberi (*Juniperus communis*). Jino kreesis kom medicinala liquoro da monaki ed alkemiisti Europana, nome en sudal Italia, Flandria e Nederlando.
Jileto

**Jileto** esas parto di la viro-vesto, qua kovras la torso, sen maniki, qua portesas sub la paltoto o la redingoto.
Jujubo

**Jujubo** esas frukto del arboro jujubiero, qua esas alta de 5 til 12 metri, ed apartenas a la familio *Rhamnaceae*. Ne saveskas exakte l'origino di ca arboro, posible esanta ulaloke en sudal Azia - Libano, India o mem sudala Chinia -, o mem sudal Europa.

La frukti esas manjebla e semblas olivo, havanta unika semino. La pelo di la frukto komence esas verda klara, ma divenas maronea kande matura. Frukti e semini de jujubo uzesas en tradicionala medicino Chiniana e Koreana. On kredas ke li povas moderar tensi, kombatar fungi, bakterii ed inflamuri, e por stimular imuneso. La frukti povas manjesar fresha o sika. Ol anke uzesas por preparar teo.
Julieno

**Julieno** esas supo ek plura sorti di herbi, e di legumi (karoti, napi, celerio, kauli, pizi, e.c.), hachita tenue e koquita en buliono.
Junko

**Junko** esas planto herbatra, rekta e flexebla, qua kreskas en tereni humida; de la familio "junkacei".
Kabalo

**Kabalo** esas doktrino mistika, naskinta de la tradicionaji biblala, qui modifikesis da l'idei orientala.

* Jewish mysticism and Kabbalah (www.jewfaq.org)
* Scientific refutation of the Bible codes
* Kabbala, kliffot och den goetiska magin, av Thomas Karlsson (Ouroboros 2004)
* Om så kallad autentisk kabbala, Bnei Baruch och Baal HaSulam (Kabbalah.info)
Kabino

**Kabino** esas :
* chambreto en navo.
* chambreto en qua onu su desvestizas jus ante balnar en maro od en rivero.
Kabo

**Kabo** esas pinto ek tero, montatra, qua salias aden aquo-korpo, ordinare maro. Ula kabo esas, fakte, streta peninsulo.

Kabi influas sur marala fluo, desfaciliganta la navigado proxim li.
Kabrioleto

**Kabrioleto** esas veturo lejera, un-kavala, kun aperturo avana e kun mi-tendo ledra, faldebla abanike.
Kachuo

**Kachuo** esas substanco odoroza quan, en India, onu extraktas de ligno, de folii, de sheli fresha di *katechu*-akacio , e quan onu uzas en tint-industrio, kom kolorizivo ; en medicino, kom astriktivo e tonizivo.
Kadastro

**Kadastro** esas registro publika, qua kontenas la relevo generala, la mezuro-rezultajo e l'evaluo pekuniala di la domeni, ter-havaji, uzata kom fondamento por kalkular la ter-imposto.
Kaduceo

**Kaduceo** esas emblemo di Merkurio, vergeto kronizita ye du mikra ali, cirkum qua esas un o du serpenti plektita - simbolo  di komerco, eloquenteso, paco, medicino.
Kagulo

**Kagulo** esas quaza froko senmanika, qua kovris kapo e parti cetera di korpo, e qua provizesis ye aperturi qui korespondis a okuli ed a boko.
Violetta Villas

**Violetta Villas** (fakte Czesława Maria Gospodarek, deheme Cieślak; n. ye la 10 di junio 1938 – m. ye la 5 di decembro 2011) esis Polona pop-kantistino, ed ank aktorino i.a. di *Casino de Paris* (Las Vegas), *Grand Music Hall de Varsovie* (Paris), *Violetta* (Warszawa / New York) etc.

## Albumi
* 1962 *Rendez-vous with Violetta Villas*
* 1966 *Violetta Villas*
* 1967 *Violetta Villas* (riedituro)
* 1968*For you my darling*
* 1968 *About Love...*
* 1977 *There is no love without jealousy*
* 1985 *Las Vegas*
* 1986 *Violetta Villas* (riedituro)
* 1992 *The most beautiful Christmas carols*
* 1996 *Daddy 2* guest star
* 1997 *Christmas carols*
* 1997 *Villas sings Christmas carols*
* 2001 *When Jesus Christus was born...*
* 2001 *Violetta Villas* (riedituro)
* 2001 *There is no love without jealousy* (riedituro)
* 2001 *For you my darling* (riedituro)
* 2003 *Valentine hits*
* 2004 *Chrismas carold from heart*
* 2008 *To comfort the heart and warmth the soul*
* 2009  *The most beautiful Chrismas carols* (riedituro)

## Extera ligilo

* Oficala pagino
Kakao

**Kakao** esas grano kontenata da la frukto di arbusto de la familio "malvacei" (teobroma cacao) e qua, grilite e triturite kun sukro, donas chokolado.

Ol extraktesas de beri, qua on apertas dum rekolto ed sekigas.

La fabi esas aglomerita ad centro di kaboso en maso kun kin rangi korespondanta ye kin ovulo-celuli. Ol havas varianta formo, ovatra plata por longa proxim 25 mm, larja 15 mm e dika 8 mm.

La mandelo formacesas da granda embriono qua komportas du kotiledoni rifaldita sur su. Ol esas di varianta koloro, de blanka til darka violeto segun diverseso. Ol esas envelopita di roza o pala reda tegumento.

Kakao-fabi kontenas proxim 50 % di grasa materio, 5% di aquo, 7% di amilo, 4 % di celuloso, 2 % di teobromino e 20 % di altra proteini e 6 % di minerala substanci.

Pos rekolto, kakao-grani esas fermentacinta du semani, sekita, desjerma e torefaktita por divenar la kakao-fabi di komerco. On deprenas la duimo di graso, nomizita kakao-butro, per certa aromata e farmaciala uzaji note.
Kalamino

**Kalamino** esas :
* zinko-silikato (simbolo kemiala : Si O5 Z2 H2);
* reziduo de kombustado di karburanti;
Kaldiero

**Kaldiero** esas klozita vazo (apartenanta generale a vaporomashino), en qua on boliigas aquo e konservas la vaporo sub preso;
Kaftano

**Kaftano** esas honoropeliso quan sultani ofris a oficiri precipua, a ambasadisti stranjera, a personegi tre eminenta, e.c., kom donaco.
Ekonomio di Tuvalu

Tuvalu esas mikra lando konsistanta ek dense populizita atoli sen minerala jaceyi, havanta poka produkturi por exportaco. Nur 8 ek lua 9 atoli habitesas.

Parto ek lua revenui originas de licenci por ke Usana navi peskez en lua teritoriala maro, establisita unesmafoye en 1987, segun pakto *South Pacific Tuna Treaty*. Tamen, la revenui esas nesuficanta, e la lando dependas multe de internaciona helpo. Ol mustas importacar preske omna nutrivi e fuelo bezonata.

## Referi
Kalico

*Videz anke [[Kalico (homonimo)]]* 
**Kalico** esas vazo sakra en qua sacerdoto sakrigas vino dil eukaristio.