open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1466

La yaro **1466** (MCDLXVI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 466ma yaro di la duesma yarmilo, la 66ma yaro di la 15ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 1460a.

## Eventi
### Europa
* En Suedia, la guvernerio di regento Jöns Bengtsson finas.

## Naski
* 27ma di oktobro - Erasmus de Rotterdam, Nederlandana humanisto (m. 1536)
* Moctezuma la 2ma, imperiestro dil Azteki (m. 1520)
* Quinten Matsijs, Flandriana piktisto (m. 1530)

## Morti
* 13ma di decembro - Donatello, Italiana skultisto (n. 1386)
1468

La yaro **1468** (MCDLXVIII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 468ma yaro di la duesma yarmilo, la 68ma yaro di la 15ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 1460a.

## Eventi

## Naski
* 29ma di februaro - Papo Paulus la 3ma (m. 1549)
* (o 1467) Pedro Álvares Cabral, Portugalan explorero (m. 1520 o 1526)

## Morti
* 17ma di januaro - Gjergj Kastrioti Skanderbeg, Albanian aristokrato e militisto, nacionala heroo di Albania (n. 1405)
* 3ma di februaro – Johannes Gutenberg, Germana oro-maleisto, developinto dil unesma imprimomashino dil Ocidento (n. 1397)
* Moctezuma la 1ma, imperiestro dil Azteki.
1469

La yaro **1469** (MCDLXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 469ma yaro di la duesma yarmilo, la 69ma yaro di la 15ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 1460a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 19ma di oktobro - Fernando la 2ma di Aragon mariajas su kun Isabel la 1ma di Kastilia en Valladolid, Hispania, e rejii León e Kastilia unionesas, por formacar Hispania.

## Naski
* 3ma di mayo - Niccolò Machiavelli, Italiana filozofo (m. 1527)
* 31ma di mayo - Rejulo Manuel la 1ma di Portugal (m. 1521)
* (posible) Vasco da Gama, Portugalana maristo, deskovrinto di marala voyo vers India (m. 1524)

## Morti
* 9ma di oktobro - Filippo Lippi, Italiana piktisto (n. c. 1406)
Yari 1470a

La **yari 1470a** dil 15ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1470 e finis ye la 31ma di decembro 1479. 

Dum la yari 1470a eventis, inter altri:
## [[1470]]
* 12ma di julio - Otomani kaptas insulo Euboea, en la nuna Grekia.
* Portugalani navigas adche Ora Rivo (nuna Ghana) e Gabon. Ube vartas decepto pro ke la rivo turnas su itere a sudo.

## [[1471]]
* Januaro - Portugalana navigisti João de Santarém e Pêro Escobar kontaktas populo Fante unesmafoye, en tale nomizita Ora Rivo, la nuna Ghana. Amba fondas urbo Elmina.
* 9ma di agosto - papo Sixtus la 4ma sucedas papo Paulus la 2ma, mortinta ye la 26ma di julio sam yaro.
* 24ma di agosto - Rejo Afonso la 5ma di Portugal konquestas urbo Asilah, en Maroko.
* 29ma di agosto - Portugalani konquestas Tanjer, en Maroko, pos ke lua habitanti fugis.
* 21ma di decembro - João de Santarém e Pêro Escobar deskovras San-Tome e Principe.
* Pachacuti, imperiestro del Inkai, mortas. Ilua filiulo Topa Inca Yupanqui sucedas lu.
* Kulturo Chimu krulas en norda Peru. Inkai konquestas dominacas la teritorio Chimu.

## [[1472]]
* Ivan la 3ma, granda-princo di Moskva, adoptas la titulo "caro di tota Rusia".
* *[[Divina Commedia]]*, da Dante Alighieri imprimesas unesmafoye.

## [[1473]]
* 12ma di februaro - L'unesma kopiuro di *Liber canonis medicinae*, tradukuro a la Latina di *al-Qānūn fī-l-ṭibb* skribita da Avicenna dum la 11ma yarcento, publikigesas en Milano.
* En Central Amerika, Azteki de Tenochtitlán kaptas sua vicino Tlatelolco.

## [[1474]]
* 19ma di marto - Senato di republiko Venezia aprobas un ek la maxim anciena legi pri patento di inventi de la mondo.

## [[1475]]
* Erik Axelsson Tott komencas konstruktar bastiono (Bastiono di Olav, en la nuna Savonlinna, Finlando) por protektar estala limito di Suedia.
* Huayna Capac, la dekesma imperiestro Inkao, igas Quito chef-urbo dil imperio.

## [[1476]]
* 22ma di junio - Che batalio di Morat, Suisi vinkas Burgundiani komandata da Charles, la neprudenta.

## [[1477]]
* 27ma di februaro - L'universitato di Uppsala, l'unesma universitato di Skandinavia, fondesas.
* En Japonia, tale nomizita "onin-milito" pri shogunio finas.

## [[1478]]
* 14ma di mayo - Sultano Mehmed la 2ma di Otoman imperio komencas siejar Shkodër, Albania.
* Lorenzo de' Medici, granda renesanco-meceno, ganas povo en Firenze, Italia.
* Caro Ivan la 3ma konquestas Novgorod en Rusia.

## [[1479]]
* 20ma di januaro - Fernando la 2ma di Aragon mariajas Isabel la 1ma di Kastilia. Aragon e rejio Kastilia unionesas por formacar Hispania.
* 7ma di agosto - Franca armeo sendita por invadar Nederlando vinkesas en la batalio di Guinegate da Habsburga armeo komandita da Maximilian la 1ma, Santa Romana imperiestro.

## Referi
1471

La yaro **1471** (MCDLXXI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 471ma yaro di la duesma yarmilo, la 71ma yaro di la 15ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 1470a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 9ma di agosto - Sixtus la 4ma divenas papo.

### [[Afrika]]
* januaro - Portugalana navigisti João de Santarém e Pedro Escobar atingas Elmina, loko por komerco di oro an litoro di la nuna Ghana.

### [[Sud-Amerika]]
* Parachuti Inka Yupanqui donas trono a lua filio Tupac Yupanqui, qua konquestas plusa regioni sude, en la nuna Chili ed Arjentinia. En la nuna Bolivia il aquiras richa arjento-mini di Potosí.

## Naski
* 21ma di mayo - Albrecht Dürer, Germana piktisto (m. 1528)
* 7ma di oktobro - Frederik la 1ma, rejulo di Dania e Norvegia (m. 1533)

## Morti
* 21ma di mayo - Rejulo Henry la 6ma di Anglia (n. 1421)
* 26ma di julio - Papo Paulus la 2ma (n. 1417)
1472

La yaro **1472** (MCDLXXII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 472ma yaro di la duesma yarmilo, la 72ma yaro di la 15ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 1470a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Ivan la 3ma, granda-princo di Moskva, adoptas la titulo "caro di tota Rusia".
* *[[Divina Commedia]]* da Dante Alighieri imprimesas unesmafoye.

## Naski
* 28ma di marto - Fra Bartolomeo, Italiana piktisto (m. 1517)
* Lucas Cranach la olda, Germana piktisto (m. 1553)

## Morti
* 25ma di aprilo - Leon Battista Alberti, Italian arkitekto, matematikisto, skriptisto e filozofo (n. 1404)
1473

La yaro **1473** (MCDLXXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 473ma yaro di la duesma yarmilo, la 73ma yaro di la 15ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1470a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 12ma di februaro - L'unesma kopiuro di *Liber canonis medicinae*, tradukuro a la Latina di *al-Qānūn fī-l-ṭibb* skribita da Avicenna dum la 11ma yarcento, publikigesas en Milano.

### [[Central Amerika]]
* Azteki de Tenochtitlán kaptas sua vicino Tlatelolco.

## Naski
* 19ma di februaro - Nikolaus Kopernikus, Polona matematikisto ed astronomo (m. 1543)
* 17ma di marto - Rejulo James la 4ma di Skotia (m. 1513)

## Morti
1467

La yaro **1467** (MCDLXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 467ma yaro di la duesma yarmilo, la 67ma yaro di la 15ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1460a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Mathias Korvinus fondas l'universitato di Bratislava, en la nuna Slovakia.

### [[Azia]]
* En Japonia, komencas tale omizita *Ōnin-milito*, pri disputo inter *shogun*-i.

## Naski
* (o 1468) Pedro Álvares Cabral, Portugalan explorero (m. 1520 o 1526)

## Morti
1428

La yaro **1428** (MCDXXVIII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 428ma yaro di la duesma yarmilo, la 28ma yaro di la 15ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 1420a.

## Eventi

## Naski
* (o 1431) Vlad Țepeș, princo de Valakia (m. 1476 o 1477)

## Morti
* 17ma di oktobro (posible) - Andrei Rublyov, Rusa ikonopiktisto (n. 1360)
* Masaccio, Italiana piktisto (n. 1401)
1474

La yaro **1474** (MCDLXXIV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 474ma yaro di la duesma yarmilo, la 74ma yaro di la 15ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1470a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 11ma di decembro - Isabel divenas rejino di Kastilia pos la morto di elua frato, Enrique la 4ma.

## Naski
* 8ma di septembro - Ludovico Ariosto, Italiana poeto (m. 1533)
* 13ma di oktobro - Mariotto Albertinelli, Italiana piktisto (m. 1515)

## Morti
* 11ma di decembro - Rejulo Enrique la 4ma di Kastilia (n. 1425)

## Referi
1475

La yaro **1475** (MCDLXXV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 475ma yaro di la duesma yarmilo, la 75ma yaro di la 15ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1470a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Erik Axelsson Tott komencas konstruktar bastiono (Bastiono di Olav, en nuna Savonlinna, Finlando) pro protektar esta limito di Suedia.

### [[Sud-Amerika]]
* Huayna Capac, la dekesma imperiestro Inkao, igas Quito chef-urbo dil imperio.

## Naski
* 6ma di marto - Michelangelo Buonarroti, Italiana piktisto, skultisto e poeto (m. 1564)
* 13ma di septembro - Cesare Borgia, Italiana militisto (m. 1507)
* 11ma di decembro - Papo Leo la 10ma (m. 1521)

## Morti
* 10ma di decembro - Paolo Uccello, Italiana piktisto (n. 1397)
1476

La yaro **1476** (MCDLXXVI per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 476ma yaro di la duesma yarmilo, la 76ma yaro di la 15ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 1470a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 22ma di junio - Che batalio di Morat, Suisi vinkas Burgundiani komandata da Charles, la neprudenta.

## Naski
* 28ma di junio - Papo Paulus la 4ma (m. 1559)
* (posible) Juan Sebastián Elcano, Hispana navigisto (m. 1526)
* (posible) Francisco Pizarro, Hispana militisto (m. 1541)

## Morti
* decembro (o januaro 1477) - Vlad Țepeș, princo di Valakia (n. 1431)
1477

La yaro **1477** (MCDLXXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 477ma yaro di la duesma yarmilo, la 77ma yaro di la 15ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1470a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 27ma di februaro - L'universitato di Uppsala fondesas en Suedia.
### [[Azia]]
* En Japonia, tale nomizita "onin-milito" pri shoguneso finas.

## Naski
* 26ma di januaro - Dukino Anna di Bretonia (m. 1514)

## Morti
* 5ma di januaro - Charles la Temerara, duko di Burgundia, en kombato proxim Nancy (n. 1433)
1478

La yaro **1478** (MCDLXXVIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 478ma yaro di la duesma yarmilo, la 78ma yaro di la 15ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 1470a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 14ma di mayo - Sultano Mehmed la 2ma di Otoman imperio komencas siejar Shkodër, Albania.
* Lorenzo de' Medici, granda renesanco-meceno, ganas povo en Firenze, Italia.
* Caro Ivan la 3ma konquestas Novgorod en Rusia.

## Naski
* 7ma di februaro - Thomas More, Angla filozofo, politikisto e katolika santo (n. 1535)
* 26ma di mayo - Papo Klemens la 7ma (m. 1534)
* (posible) Giorgione, Italiana piktisto (m. 1510)

## Morti
1479

La yaro **1479** (MCDLXXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 479ma yaro di la duesma yarmilo, la 79ma yaro di la 15ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 1470a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 20ma di januaro - Fernando la 2ma di Aragon mariajas Isabel la 1ma di Kastilia. Aragon e rejio Kastilia unionesas por formacar Hispania.
* 7ma di agosto - Franca armeo sendita por invadar Nederlando vinkesas en la batalio di Guinegate da Habsburga armeo komandita da Maximilian la 1ma, Santa Romana imperiestro.
* Epidemio di bubonala pesto iruptas en Firenze.

## Naski
* 25ma di marto - Caro Vasili la 3ma di Rusia (m. 1533)

## Morti
* februaro - Antonello da Messina, Italiana piktisto (n. c. 1430)
* 24ma di aprilo - Jorge Manrique, Hispana poeto (n. c. 1440)
1480

La yaro **1480** (MCDLXXX per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 480ma yaro di la duesma yarmilo, la 80ma yaro di la 15ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 1480a.

## Eventi
### [[Europa]]
* En Hispania, inquiziciono komencas studiar herezio.
* Ivan la 3ma di Rusia liberigas Moskva de Tartari.

## Naski
* 18ma di aprilo - Lucrezia Borgia, Italiana nobelino (m. 1519)
* (cirkume) - Albrecht Altdorfer, Germana piktisto (m. 1538)
* (posible) - Fernão de Magalhães, Portugalana navigisto (m. 1521)
* (posible) - Stanisław Samostrzelnik, Polona piktisto (m. 1541)
* (posible) - Tiziano, Italiana piktisto (m. 1576)

## Morti
Yari 1480a

La **yari 1480a** dil 15ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1480 e finis ye la 31ma di decembro 1489. Dum la yari 1480a eventis inter altri:
## [[Europa]]
* De la 28ma di julio 1480 til la 10ma di septembro 1481, Otomani siejis ed invadis urbo Otranto, lor aparteninta al rejio Napoli, ma pose atakesis dal Napoliani federita kun Hungari, e kapitulacis en agosto 1481.
* 1481 - Ye la 3ma di mayo, violentoza ter-tremo frapas l'insulo Rhodes, e produktas cirkume 30 mil morti.
* 1483 - Rejio Kastilia konquestas Gran Canaria, la maxim granda insulo dil arkipelago Kanarii.
* 1483 - Ye la 15ma di agosto, Kapelo Sistina apertesas en l'Apostolala Palaco, en Roma.
* 1484 - Ye la 29ma di agosto, Papo Inocentius la 8ma sucedas papo Sixtus la 4ma, mortinta ye la 12ma di agosto ca yaro.

## [[Azia]]
* 1487 - Ye la 22ma di septembro, Hongzhi divenas imperiestro di Chinia.

## [[Afrika]]
* 1482 - En agosto, Diogo Cão divenas l'unesma Europano qua navigas fluvio Kongo.
* 1488 - 3ma di februaro - Bartolomeu Dias desembarkas en la bayo Mossel, pos cirkondar kabo di Bon Espero, do divenanta l'unesma Europano qua arivis ad Indiana oceano pos cirkondar la sudo di Afrika.
1481

La yaro **1481** (MCDLXXXI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 481ma yaro di la duesma yarmilo, la 81ma yaro di la 15ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 1480a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 3ma di mayo - Ter-tremo frapas insulo Rhodes, e produktas cirkume 30 mil morti.

## Naski
* 1ma di julio - Rejulo Kristian la 2ma di Suedia, Dania e Norvegia, surnomizita *la Tirano* (m. 1569)

## Morti
* 3ma di mayo - Sultano Mehmed la 2ma del Otoman imperio (n. 1432)
* 28ma di agosto - Rejulo Afonso la 5ma di Portugal (n. 1432)
* (posible) - Jean Fouquet, Franca piktisto (n. c. 1420)
1482

La yaro **1482** (MCDLXXXII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 482ma yaro di la duesma yarmilo, la 82ma yaro di la 15ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 1480a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 22ma di marto - Per buloletro, papo Sixtus la 4ma grantas propra guverno al urbeto Ascoli Piceno.

### [[Afrika]]
* 19ma di januaro - Portugalana floto desembarkas an la litoro di Ora Rivo (la nuna Ghana) e konstruktas ibe fortreso nomizita *São Jorge da Mina*.
* Portugalani arivas en la nuna Angola.

## Naski

## Morti
1483

La yaro **1483** (MCDLXXXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 483ma yaro di la duesma yarmilo, la 83ma yaro di la 15ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1480a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 26ma di junio - Richard la 3ma divenas rejulo di Anglia.
* 30ma di agosto - Charles la 8ma divenas rejulo di Francia.

### [[Azia]]
* Ashikaga Yoshimasa kompletigas l'Arjenta Templo (*Ginkakuji*) en Kyoto, Japonia.

## Naski
* 6ma di aprilo - Raffaello Sanzio, Italiana piktisto ed arkitekto (m. 1520)
* 10ma di novembro - Martin Luther, Angla teologo, noviginto dil eklezio (m. 1546)

## Morti
* 9ma di aprilo - Rejulo Edward la 4ma di Anglia (n. [1442)
* 30ma di agosto - Rejulo Louis la 11ma di Francia (n. 1423)
* (probable) 3ma di septembro - Rejulo Edward la 5ma di Anglia (n. 1470)
1484

La yaro **1484** (MCDLXXXIV per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 484ma yaro di la duesma yarmilo, la 84ma yaro di la 15ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1480a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 29ma di agosto - Inocentius la 8ma divenas papo.

### [[Afrika]]
* Portugalani exploras la delto dil fluvio Kongo.

## Naski
* Bartolomé de las Casas, Hispana monako, filozofo e teologo (m. 1566)

## Morti
* 12ma di agosto - Papo Sixtus la 4ma (n. 1414)
1485

La yaro **1485** (MCDLXXXV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 485ma yaro di la duesma yarmilo, la 85ma yaro di la 15ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1480a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Milito di la du Rozi finas. Henry la 7ma divenas unesma Tudor-rejo di Anglia e Wals.
 
## Naski
* Hernán Cortés, Hispana soldato qua konquestos Mexikia (m. 1547)
* Giovanni da Verrazzano, Italian explorero (m. 1528)
* ? (o 1480) - Tiziano, Italiana piktisto (m. 1576)

## Morti
* 22ma di agosto - Rejulo Richard la 3ma di Anglia (n. 1452)
* 27ma di oktobro - Rudolf Agricola, Nederlandana humanisto (n. 1443)
1486

La yaro **1486** (MCDLXXXVI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 486ma yaro di la duesma yarmilo, la 86ma yaro di la 15ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 1480a.

## Eventi
### [[Central Amerika]]
* Ahuitzotl divenas imperiestro dil Azteki. Imperio di Azteki atingas apogeo.
 
 
## Naski
* 16ma di julio - Andrea del Sarto, Italiana piktisto (m. 1530)
* 14ma di septembro - Heinrich Cornelius Agrippa, Germana kemiisto (m. 1535)

## Morti
* (probable) Diogo Cão, Portugalan explorero (n. c. 1452)
1487

La yaro **1487** (MCDLXXXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 487ma yaro di la duesma yarmilo, la 87ma yaro di la 15ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1480a.

## Eventi
### [[Europa]]
* agosto - Bartolomeu Dias departas de Lisboa en voyajo ube ilu deskovros Kabo di Bon Espero.

## Naski
* 2ma di februaro - Rejulo János la 1ma di Hungaria (m. 1540)
* 10ma di septembro - Papo Julius la 3ma (m. 1555)

## Morti
1488

La yaro **1488** (MCDLXXXVIII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 488ma yaro di la duesma yarmilo, la 88ma yaro di la 15ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 1480a.

## Eventi
### [[Azia]]
* En Japonia, eventas unesma revolto di ikko-Buddhisti (ikko-ikki).
* En Chinia, imperiestro Ming itere konstruktigas la murego di Chinia kom bariero kontra atakeri de la nordo.
 
### [[Afrika]]
* Kapitano Bartolomeu Dias deskovras la Kabo di Bon Espero e la marala voyo cirkum Afrika.

## Naski
* 21ma di aprilo - Ulrich von Hutten, Germana poeto (m. 1523)

## Morti
* 7ma di oktobro - Andrea del Verrocchio, Italiana skultisto e piktisto (n. 1434)
* Borommatrailokkanat (od anke Trailok), rejo di Ayuthia (Tailando) (n. 1431)
1489

La yaro **1489** (MCDLXXXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 489ma yaro di la duesma yarmilo, la 89ma yaro di la 15ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 1480a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Tifo unesmafoye aparas en Europa.

### [[Azia]]
* Sikander Lodi divenas sultano di Delhi, en la nuna India.

## Naski

## Morti
1490

La yaro **1490** (MCDXC per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 490ma yaro di la duesma yarmilo, la 90ma yaro di la 15ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 1490a.

## Eventi

## Naski
* Dosso Dossi, Italiana piktisto (m. 1542)
*? Adriaen Isenbrant, Flandriana piktisto (m. 1551)

## Morti
* 27ma di januaro - Ashikaga Yoshimasa, shoguno di Japonia (n. 1436)
1491

La yaro **1491** (MCDXCI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 491ma yaro di la duesma yarmilo, la 91ma yaro di la 15ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 1490a.

## Eventi
### [[Afrika]]
* Portugalani baptas la rejo di Kongo.

## Naski
* 28ma di junio - Henry la 8ma di Anglia (m. 1547)
* 31ma di decembro - Jacques Cartier, Franca explorero di Kanada (m. 1557)

## Morti
1492

La yaro **1492** (MCDXCII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 492ma yaro di la duesma yarmilo, la 92ma yaro di la 15ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 1490a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 2ma di januaro - Hispana Kristani konquestas rejio Granada, la lasta Mohamedana rejio en Iberia. Plua kam  Judi fugas de Hispania ed exilas su en altra regioni.
* 16ma di januaro - L'unesma libro pri gramatiko di Hispana linguo prizentesas a rejino Isabel la 1ma di Kastilia.
* 31ma di julio - Judi ekpulsesas de Hispania.
* 11ma di agosto - En Roma, Roderic Borgia divenas papo Alexander la 6ma.

### [[Central Amerika]]
* 3ma di agosto - Genovana Cristoforo Colombo departas de Hispania ad Amerika (od India segun Colombo).
* 12ma di oktobro - Cristoforo Colombo vidas lando en Mikra Antili. Ilu nominas la loko San Salvador, en nuna Bahama.
* 28ma di oktobro - Cristoforo Colombo rivenas Kuba (o Chinia segun Colombo).
* 5ma di decembro - Cristoforo Colombo divenas l'unesma Europano arivanta an insulo Hispaniola.

### [[Azia]]
* En India, Sikander Lodi, sultano di Delhi, konquestas Bihar ed igas Agra chef-urbo.

## Naski

## Morti
* 25ma di julio - Papo Inocentius la 8ma (n. 1432)
* 12ma di oktobro - Piero della Francesca, Italiana piktisto e matematikisto (n. 1414, 1416 o 1417)
* Sonni Ali, regnanto dil imperio Songhai (naskodio nekonocata)
1493

La yaro **1493** (MCDXCIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 493ma yaro di la duesma yarmilo, la 93ma yaro di la 15ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1490a.

## Eventi
* 15ma di marto - Pos deskovrir  Amerika, Cristoforo Colombo departas vers Hispania.
* mayo - Papo Alexander la 6ma dekretas ke la teritorii 400 km weste de Kabo Verda esus domeni de Hispania.
* 21ma di oktobro - Cristoforo Colombo deskovras la nuna Virgin Insuli Britaniana en lua duesma voyajo ad Amerika.
* 3ma di novembro - Cristoforo Colombo deskovras Dominika.
* 19ma di novembro - Cristoforo Colombo deskovras Porto-Riko. Ilu nomizas ol insulo *San Juan Bautista*.

## Naski
* 6ma di januaro - Olaus Petri, Sueda religiala puriginto (m. 1552)

## Morti
* novembro - Martin Alonzo Pinzón, Hispana navigero (n. c. 1441)
* Tupac Yupanqui, imperiestro dil imperio Inkao.
1494

La yaro **1494** (MCDXCIV per Romana algarismi) esis yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 494ma yaro di la 2ma yarmilo, la 94ma yaro di la 15ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1490a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 7ma di junio - Kontrato di Tordesillas, pri quale Hispania e Portugal dividos inter li la regioni deskovronta en la mondo, signatesas da Portugal
* 2ma di julio - Kontrato di Tordesillas, pri quale Hispania e Portugal dividos inter li la regioni deskovronta en la mondo, signatesas da Hispania.

## Naski
* 24ma di marto - Georg Agricola, Germana ciencisto (m. 1555)
* 24ma di mayo - Pontormo, Italiana piktisto (m. 1557)
* 12ma di septembro - Rejulo François la 1ma di Francia (m. 1547)
* Lucas van Leyden, Nederlanadana piktisto (m. 1533)
* (cirkume) Ambrosius Holbein, Germana piktisto (m. c. 1519)

## Morti
* 11ma di januaro - Domenico Ghirlandaio, Italiana piktisto (n. 1449)
* 11ma di agosto - Hans Memling, Germana-Flandriana piktisto (n. c. 1430)
* 17ma di novembro - Giovanni Pico della Mirandola, Italiana filozofo (n. 1463)
1495

La yaro **1495** (MCDXCV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 495ma yaro di la duesma yarmilo, la 95ma yaro di la 15ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1490a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Charles la 8ma di Francia departas por konquestar rejio Napoli en Italia. La militisti di Charles maladeskas tre severe en Napolitana prostituceyi. Italiani nominas la morbo Franca-malado, Franci nominas ol Italiana-malado. Nun ol nominesas sifiliso. Kun militisti di Charles sifiliso expansas ad Europa.
* Universitato di Aberdeen fondesas en Skotia.
* Komencas milito inter Suedia e Rusia.

## Naski

## Morti
* 7ma di septembro - Carlo Crivelli, Italiana piktisto (n. c. 1430)
* 25ma di oktobro - Rejulo João la 2ma di Portugal (n. 1455)
* (cirkume) Geertgen tot Sint Jans, Nederlandana piktisto (n. c. 1460)
1496

La yaro **1496** (MCDXCVI per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 496ma yaro di la duesma yarmilo, la 96ma yaro di la 15ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 1490a.

## Eventi
### [[Central Amerika]]
* Cristoforo Colombo fondas Santo Domingo.

## Naski
* 12ma di mayo - Gustaf la 1ma Vasa, rejulo di Suedia (m. 1560)

## Morti
1497

La yaro **1497** (MCDXCVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 497ma yaro di la duesma yarmilo, la 97ma yaro di la 15ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1490a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Milito inter Suedia e Rusia finas.

### [[Afrika]]
* 8ma di julio - Vasco da Gama departas kun quar navi vers India.

### [[Nord-Amerika]]
* Italia-naskinta Giovanni Caboto departas de Anglia a Newfoundland e Labrador.

## Naski
* 16ma di februaro - Philipp Melanchthon, Germana teologiisto (m. 1560)

## Morti
1499

La yaro **1499** (MCDXCIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 499ma yaro di la duesma yarmilo, la 99ma yaro di la 15ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 1490a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Suisia divenas nedependanta kande ol esas liberigita de imposto a Germania.

### [[Afrika]]
* Vasco da Gama retrovenas de India. Il esas malada pro skorbuto ma la bateli esas plena de Indiana spici.

## Naski
* 31ma di marto - Papo Pius la 4ma (m. 1565)
* Pedro de Mendoza, Hispana explorero (m. 1527)

## Morti
1505

La yaro **1505** (MDV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 505ma yaro di la duesma yarmilo, la 5ma yaro di la 16ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1500a.

## Eventi
### [[Azia]]
* 19ma di junio - En Chinia, Zhengde sucedas Hongzhi e divenas imperiestro. Tamen, fakte la timinda eunuko-grupo konocata anke kom “la ok tigri” havas povo. Eunukestro Liu Jin esas extreme kruela ed avida. Ilu judiciesos e kondamnesos a mortopuniso uzante akra kulteli por incizesko la korpo.

## Naski

## Morti
* 27ma di oktobro - Ivan la 3ma di Rusia, granda-princo di Moskva (n. 1440)
1517

La yaro **1517** (MDXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 517ma yaro di la duesma yarmilo, la 17ma yaro di la 16ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1510a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 31ma di oktobro - En Germania, Martin Luther klovagas 95 tezi koncernanta l'eklezio katolika en la pordo di la katedralo di Wittenberg.
* En Hispania, Karolus la 5ma di Germania e la 1ma di Hispania permisas Flandriana komercisti praktikar sklavo-komerco.
* Kafeo vendesas unesmafoye en Europa.

### [[Azia]]
* Otomani konquestas Siria.
* Portugalani arivas en la nuna Bangladesh.

### [[Afrika]]
* Otomai konquestas Egiptia vinkante Mameluki.

## Naski
*  5ma di januaro - Francesco Raibolini, Italiana piktisto (n. c. 1447)

* 18ma di oktobro - Manuel da Nóbrega, Portugalana sacerdoto (m. 1570)

## Morti
* Sikander Lodi, sultano di Delhi (naskodio nekonocata)
1536

La yaro **1536** (MDXXXVI per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 536ma yaro di la duesma yarmilo, la 36ma yaro di la 16ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 1530a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 30ma di mayo - Henry la 8ma di Anglia mariajas su kun Jane Seymour.
* Interna milito finas inter Kristian la 2ma e Kristian la 3ma, rejii di Dania depos 1534. Kristian la 3ma helpesas da Gustaf la 1ma Vasa, rejulo di Suedia.

### [[Azia]]
* Portugalan ambasadisto ekpulsesas de Brunei pro impero dal sultano.

### [[Central Amerika]]
* Hispania establisas la Vicerejio Nova-Hispania en Central Amerika.
* 27ma di junio - Pedro de Alvarado fondas San Pedro Sula, en la nuna Honduras.

### [[Sud-Amerika]]
* 3ma di februaro - Pedro de Mendoza fondas Buenos Aires unesmafoye.
* 6ma di mayo - Inkao imperiestro Manco Inca Yupanqui rebeleskas kontre Hispani.

## Naski

* 24ma di februaro - Papo Klemens la 8ma (m. 1605)
* 6ma di marto - Santi di Tito, Italiana piktistulo (m. 1603)
* 10ma di marto - Thomas Howard, 4ma Duko di Norfolk, Angla politikisto (m. 1572)
* 3ma di mayo - Stephan Praetorius, Germana teologiisto (m. 1603)
* 13ma di mayo - Jacobus Pamelius, Belgiana episkopo (m. 1587)
* 10ma di agosto - Caspar Olevian, Germana Protestanta teologiisto (m. 1587)

## Morti
* 6ma di januaro - Baldassare Peruzzi, Italiana arkitekto e piktisto (n. 1481)
* 19ma di mayo - Anna Boleyn, duesma spozino di Henry la 8ma di Anglia, senkapigita (n. 1501 o 1507)
* 12ma di julio - Erasmus de Rotterdam, Nederlandana humanisto (n. 1466)
* (posible) Gil Vicente, Portugalana dramatifisto (n. c. 1465)
Tódor Kármán

**Tódor Kármán** (11ma di mayo 1881 – 6ma di mayo 1963) esis Hungariano, matematikisto, aerodinamikisto. Adepto di Ido, il facis importanta projeti por la Populala Komisitaro por Publika Eduko en la Republiko Konsilantarala di 1919. En 1930 il migris al Usa e laboris kom injenioro aeonautikala, sub la nomo **Theodor von Karman**. Ilu konocesis kom "la patro di aviaco supersonala".
Béla Linder

**Béla Linder** (10ma di februaro 1876 til la 15ma di aprilo 1962) esis Hungariano, ministro en parlamento de 1918 til 1919. Il esis simpatiinto di Ido.
Pál Dienes

**Pál Dienes** (1882–1952) esis Hungariano, matematikisto, politikal komisito dil Universitato di Cienco, pos la kontrerevoluciono en 1919 il emigris e divenis profesoro di matematiko en Anglia. Membro di la Direktanta Komitato di Uniono di la Linguo Internaciona Ido (ULII) en 1914.
Yari 1500a

La **yari 1500a** komencis ye la 1ma di januaro 1500 e finis ye la 31ma di decembro 1509. Dum la yari 1500a dil 16ma yarcento eventis, inter altri:

### [[Azia]]
* En Japonia lokala militisto-guberniestri divenas rejeti (*daimyo*). Tale komencas glorioz epoko di le samurayi.

### [[Afrika]]
* En Timbuktu fondesas Mohamedana universitato. Studenti venas de nordal e westal Afrika, e docisti korespondas kun universitati di Kairo e Baghdad. Ultre Korano, on docas pri jurisprudenco, Araba linguo e literaturo, retoriko, matematiko ed astronomio.
* De 1505 til 1507 - Portugalani konquestas Sofala, an la rivo di estal Afrika, e fondas Mozambik. Komerco kun Afrikani komencas.

### [[Oceania]]
* En Pasko-insulo konstruktesas ronda stono-domi.
Yari 1490a

La **yari 1490a** dil 15ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1490 e finis ye la 31ma di decembro 1499. Dum la yari 1490a eventis, inter altri:
## [[Europa]]
* 1490 - 4ma di januaro - Anna de Bretonia anuncas ke irgu qua federus kun la rejo di Francia judikesos kulpinta pri Lèse-majesté.
* 1491 - *[[Reconquista]]*: Ye la 25ma di novembro, la batalio di Granada fakte finas, per pakto inter l'emiro di Granada e Hispana monarki.
* 1492 - Ye la 2ma di januaro, Muhammad la 12ma, lasta suvereno dil emirio Granada, kapitulacas ilua urbo al Hispani.
* 3ma di agosto - Cristoforo Colombo departas de Palos de La Frontera, en ilua unesma voyajo tra Atlantiko.

## [[Azia]]
* 1491 - Che rejio Ayutthaya, Ramathibodi la 2ma divenas rejulo.

## [[Afrika]]
* 3ma di mayo - Nkuwu Nzinga, lora rejulo di Kongo, baptesas dal Portugalani ed adoptas kristana nomo João la 1ma.

## [[Amerika]]
* 12ma di oktobro - Cristoforo Colombo desembarkas en l'insulo Guanahani, en nuna Bahama. Tamen, ilu kredas ke il arivis en Indii.
* 28ma di oktobro - Cristoforo Colombo]] desembarkas en Kuba.
Valéria Dienes

**Valéria Dienes** (1879 til 1978) esis Hungariano, filozofo ed art-tradukisto. Pos la kontre-revoluciono en 1919 el emigris ma retrovenis pos kelka yari e divenis koreografo  e danso-teoriisto (Budapest). Membro di la Direktanta Komitato di Uniono di la Linguo Internaciona Ido (ULI) en 1914.
Filareto Kavernido

**Filareto Kavernido** (24 di julio 1880 en Berlin Germania til 16 di mayo 1933 en Dominga Republiko) esis la pseudonimo di Heinrich Goldberg, anarkiisto. 

Ginekologisto (mediko), il esis kondamnita por abortigi en Berlin. Migris a sud-Francia (Nice pos Korsika) ye 1926. Ye 1929 embarkas a Haiti pos Dominikana Republiko ube il esis asasinita.

Il skribis en Ido novelo *La [[Raupo]]*.

En la revuo Libereso (nr. 1 jan. 1922) aparis artiklo skribita da Filareto Kavernido: *Pri sublimigar la genitoinstinto*.

## Extera ligili
* www.filareto.info
* ''La Raupo'' Originalo Fabulo di Filareto Kavernido, Berlin, 1926
* "Kultur und Zivilisation"
* "Kulturkampf statt Klassenkampf"
* "Kulturphilosophische Betrachtungen"
Henry Meulen

**Henry Meulen** (1882 til 1978) esis Britaniano, anarkiisto, membro di Idista grupo anarkiista; prezidinto dil Ido-Societo di Unionita Rejio (cirkume 1972 til 1977). Il habitis London. Il mortis evante 96 yari, ed esis aktiva til lua lasta monati. 

Meulen ne povis studiar en universitato, nam lua patro esis povra, ma il lernis multe per lektado, ed il studiis dum dek yari en la British Library (Britaniana Biblioteko), ube studiabis Karl Marx, irante ibe pos sua laboro. Meulen skribis "Free Banking - An Outline of a Policy on Individualism", libro remarkinda pri pekunio, pri olua historio e teorio. Pos la duesma edituro, universitato ofris ad il honorala doktoreso, ma pro humileso il refuzis ol.

En 1973 Meulen kontributis la prefaco al duesma edituro dil gramatiko-libro *Complete Manual of the Auxiliary Language Ido*.

## Extera ligili
Part I of ''Instead of a Magazine'' Correspondence between Beckerath and Muelen Part II Part III Part IV Part V Part VI edited by John Zube
1737

La yaro **1737** (MDCCXXXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 737ma yaro di la duesma yarmilo, la 37ma yaro di la 18ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1730a. Kande 1737 komencis, Gregoriala kalendario esis 11 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi

## Naski
* 12ma di januaro - John Hancock, Usana patrioto (m. 1793)
* 9ma di februaro - Thomas Paine, Angla-Usana politikisto e filozofo (m. 1809)
* 2ma di mayo - William Petty Fitzmaurice, chefministro di Unionita Rejio (m. 1805)
* 9ma di septembro - Luigi Galvani, Italiana mediko e fizikisto (m. 1798)

## Morti
* 18ma di decembro - Antonio Stradivari, Italiana violino-konstruktisto (n. 1644)
Skandinavia

**Skandinavia** esas kelke nepreciza termino quo koncernas la nordala stati di Europa.

Geografiale Skandinavia signifikas la peninsulo en quo Suedia e Norvegia jacas. Ulafoye anke Dania inkluzesas en la geografiala Skandinavia.

En politikala e kulturala geografio on inkluzas a Skandinavia Suedia, Norvegia, Dania (kun Faero) ed, oft anke, Islando. Se on volas inkluzar anke Finlando, on devas parolas pri Fino-Skandinavia.

Ofte on parolas pri *nordala stati* vice Fino-Skandinavia, kande on parolas pri la stati quo havas samatipa kulturo e socio. La termino “Nordala stati” havas anke ula politikala nianco, pro ke Suedia, Norvegia, Dania, Islando e Finlando formacas la Konsilistaro di Nordala stati.

La vorto *Skandinavia* iras de Latina-linguala *Scania* quo signifikas sud-Sueda provinco *Skåne* (lektez: Skone).
Vento

**Vento** esas aero-fluo qua iras alonge la surfaco dil Tero. La vento naskas kande en proxima loki existas diferanta temperaturi ed aero-presi. La Suno varmigas l'aero, e la varma aero levas su. Lor la preso diminutas, e plu kolda aero fluas a la loko. Ca ciklo nomesas *konvekto-fluo*.

La skalo kreesis dal admiralo Francis Beaufort en 1805, ma originale ca skalo havis nur 13 gradi (de 0 til 12).
Filologio

**Filologio** esas la studio pri literaturo, e la linguo employata en ol. On uzas la termino anke pri ta faki di linguistiko qui koncernas la evoluciono di lingui, aparte ti qui traktas la interrelati inter diferanta lingui (komparativa filologio).
Morfemo

**Morfemo** es la maxim mikra signifikanta elemento di linguo. Morfemo povas esar tota vorto (ex. "talk"), silabo (ex. "ing" en "talking") o nura litero (ex. "s" en "talks").

(Videz anke fonemo. Omna exempli del Angliana linguo.)
Galaxio

**Galaxio** esas la maxim granda individua konglomeruro de materio, kontenante steli, gaso, polvo e planeti.

Galaxii naskas kom imensa gas-nubi, ek qui steli denseskas. Unesme galaxio havas nereguloza formo; to esas, olu indijas e formo ed interna strukturo. Olu kontenas granda quantesi de gaso e polvo, en quo nova steli konstante formacas. Olu jiras e pos yarmilioni evolucionas aden spirala formo. En la nukleo esas poka gaso e polvo e multa evoza steli; en la spirala "brakii" multa gaso e polvo e yuna steli (nia suno jacas en spirala "brakio" di la Lakto-voyo).

Pos plusa yarmilioni, la "brakii" enfaldesas vers la nukleo, la rezulto esas elipsatra galaxio, kontenante multa evoza steli e poka gaso e polvo. La fina formo di galaxio esas sfero, pos to olu forsan divenos nigra truo.

Nia maxim proxima galaxio esas Andromeda. Simile spirala, ma plu granda kam nia galaxio, ol havas du satelito-galaxii elipsatra.

Galaxii emisas radio-ondi, e la maxim forta fonti nomesas radio-galaxio.

Galaxii tendencas grupeskar. Lakto-voyo ed Andromeda-Galaxio apartenas grupo de cirkume 20 galaxii.
Fonemo

**Fonemo** es la maxim mikra elemento de parolata linguo qua diferigas parolaji. Exemple, *p* e *t* di *pin* e *tin*.

(Videz anke morfemo. Omna exempli del Angliana linguo.)
Molekulo

**Molekulo** esas materiajo kompozita ek atomi ligita da kemiala ligi, quo agas kom unajo; o la maxim mikra partikulo di kemiala kompozajo, qua retenas la kemiala traiti dil kompozajo.

La kompozajo di molekulo reprezentesas da lua molekulala formulo.
Kalendario

**Kalendario** esas sistemo per quo on povas dividar yarala tempo. Maxim mikra periodo di tempo en kalendario esas dio. Un dio esas dispozita a 24 hori (o 86.400 sekundi), quo ne esas pasabla por kosmala yaro efektigante la bezono di bixestilala dii. ordinare kalendario esas en formo di tabelo vidigante tota sistemo.

Ordinare Gregoriala kalendario esas “Mondala kalendario”. Ol uzesas en internaciona relati anke, se on uzus jemela kalendario lokala.

## Exempli
La yaro 2005 en Gregoriala kalendario korespondis partale a…
* di simio en Chiniala kalendario
* 161 en Bahá'u'lláh-kalendario
* 214/215 en Franca republikala kalendario
* 1124 en Nevariala kalendario
* 1384 en Persiala kalendario
* 1425 en Islamala kalendario
* 1721 en Koptiala kalendario
* 1925 en Indiala kalendario
* 1997 en Etiopiala kalendario
* 2004 en Japoniala kalendario
* 2061 en Nepalala kalendario
* 2547 en Budismala kalendario
* 5105 en Hinduala kalendario
* 5765 en Judala kalendario
Energio

**Energio** esas che la ciencisto fundamentala existo-stando, equivalanta e konvertebla a materio. L'equivalo inter maso ed energio expresesas per la formulo *E = mc<sup>2</sup>*.

Nam *c* esas tante enorma, mikrega amaso equivalas enorma quanteso de energio. La lego pri konservo di mas-energio asertas ke la tota quanteso de mas-energio en l' universo (o en izolita sistemo) ne povas chanjar.
Spaco (matematiko)

**Spaco** es en matematiko finita o infinita extenso. En geometrio ta extenso povas esar en un, du o tri dimensioni.

Segun Euklidana geometrio spaco es uniforma e finita, permisante infinita lineo o poligono.

En Riemanana geometrio, kontree, omna linei havas finita extenso.
Rudolf Carnap

**Rudolf Carnap** (18ma di mayo 1891 til la 14ma di septembro 1970) esis German-Usana logikisto e filozofo pri cienco. Ilu esis chefa membro di tale nomizita Wien-cirklo (*Wiener Kreis*, anke logikala pozitivismo).

Plu tarde ilu studiis problemi pri linguala filozofio e la rolo di probableso en rezonado.
Universo

**Universo** esas la klozita sistemo di omno existanta ed eventanta. En kosmologio onu aplikas la termino a nia universo, nam onu konceptas, ke povas existar antea e posa universi.

## Granda explozo
Segun ula teorio di la universo granda explozo eventis ye la komenco di la universo. Lor ca granda explozo, radiado inundis la universo. La restajo di ca radiado, quo relatas temperaturo 3K (3 gradi super absoluta zero), ankore existas. Esis supozata, ke ca radiado esas tro febla por troveso. Usana fizikisti Arno Penzias e Robert Woodrow Wilson esis konstruktanta povoza mikra-onda recevilo, di qua la skopo esis radio-astronomiala observadi. Ye 1 di junio 1965 ili remarkis, ke la recevilo registrigas konfuza febla signalo, venante same de omna direcioni, quon li ne povis komprenar, ma fondala radiado de la origino di la universo esis trovata. Pos akademiala debato esis agnoskata, ke la signalo relatas la restajo di la granda explozo. Ca teorio pri la origino di la universo tale esis plu kredebla.
Gaborone

**Gaborone** esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Botswana. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti, qui reprezentas 10% de tota habitantaro di la lando.

L'urbo situesas inter la kolini Kgale Hill e Oodi Hill, distanta 15 km de la frontiero kun Sudafrika. Lua nomo originis de Kgosi Gaborone,  tribuala chefo dil populo Tswana. Pro ke ol ne havis ligilo kun irga tribuo e pro lua proximeso kun aquala fonti, ol projetesis dum la yari 1960a por divenar chef-urbo di nedependanta Bechuanalando. Gaborone divenis chef-urbo en 1966.

Gaborone quale ses altra Botswanana loki es autonoma urbo distrikt-nivela.

## Referi
Hamilton, Bermudi

**Hamilton** esas la chef-urbo di Bermudi depos 1815. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 0,7 km².

Ol esas la centro financala, importanta portuo e la maxim importanta turistala destino de Bermudi. Lua nomo homajas Henry Hamilton, unesma guberniestro dil teritorio, qua fondis ol en 1790.
Porto-Novo

**Porto-Novo** esas chef-urbo di Benin. Segun statistiki de 2013, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 50 km².

Fondita dum la 15ma o la 16ma yarcento da Portugalana sklav-komerceri. Lua nomo signifikas 'nova portuo' en la Portugalana linguo.
Thimphu

**Thimphu** esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Butan. Segun statistiki dil yaro 2015, ol havis  habitanti. Entote ol havas 26,1 km².

Ol esas la chef-urbo di Butan depos la yaro 1952.
Geometrio

**Geometrio** es la brancho di matematiko qua studias spaco, e la matematikala konstruktaji - ex. linei, kurvi e surfaci - qui povas okupar spaco.

Hodie ol dividesas aden algebrala geometrio, analizala geometrio, euklidana geometrio, neeuklidana geometrio, projektiva geometrio, ma multa ca faki emersis nur dum la lasta yar-centi.

La nomo *geometrio* rimemorigas ni pri lua frua uzo - por mezurar lando e materii. La Greka filozofi transformis ica arto aden intelektala pastempo, per qua li serchis la sekreti di naturo.
Yaounde

**Yaounde** esas la chef-urbo e la 2ma maxim populoza urbo di Kamerun, dop la portuala urbo Douala. Segun statistiki de 2012, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 180 km².

L'urbo fondesis da Germana komercisti inter 1887 e 1889, inter la fluvii Nyong e Sanaga.
Moroni

**Moroni** esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Komori, havanta  habitanti en 2016. Ol ank esas chef-urbo di la mi-autonoma insulo Ngazidja o Granda Komoro, la maxim granda dil arkipelago.

L'urbo fondesis da Araba kolonigiisti, posible dum la 10ma yarcento, ed esis chef-urbo di sultanio qua mantenis komercala relati kun Zanzibar.

## Geografio

La reliefo di Moroni esas kolinoza, kun poka arei plana. La mezavalora altitudo esas 29 metri sur la marala nivelo. L'urbo distas 10 kilometri de la kratero dil volkano Karthala, qua esas alta de  metri ed esas aktiva. En 2005, eventis erupto, e multa habitanti diplasesis. La marobordo dil urbo esas rokoza kun origino volkanala, havanta poka plaji.

La klimato di Moroni esas tropikala pluvoza (*Af* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). L'atmosferala humideso varias de 69% til 79% dum tota yaro, e la temperaturi esas relate nevarianta, de 32°C til 34°C le maxima, e de 14°C til 20°C le minima.

La pluvo-quanto esas bone distributata dum la tota yaro. La mezavalora pluvo-quanto dil urbo esas 2700 milimetri. La maxim pluvoza epoko iras de decembro til julio, ma mem en oktobro, la monato min pluvoza, la pluvo-quanto ne esas infre 90 mm. Pro la lokizo dil arkipelago, cikloni esas frequa.

## Referi
Brazzaville

**Brazzaville** esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di la Republiko Kongo. Segun statistiki de 2014, ol havis  habitanti. Entote ol havas 263,9 km².

Ol fondesis cirkume 1880 dal Franca explorero Pierre Savorgnan de Brazza, segun qua ol nomizesis.
Insuli Cook

**Insuli Cook** esas esas insul-grupo kun propra guverno jacante che la sudo di Pacifiko en libera asociuro kun Nova Zelando. Ol konsistas ek 15 insuli e havas entote 236,7 km². Segun la demografiala kontado di 2021, ol havis  habitanti.

## Historio

L'unesma homi qui arivis al insuli esis Polineziani, cirkume yaro 1000. Li posible migris de Tahiti, insulo distanta 1154 km nord-este del insulo Raratonga, la precipua dil arkipelago. L'unesma kontakto kun Europani eventis en 1595, kande Hispano Álvaro de Mendaña de Neira vidis insulo Pukapuka, quan lu nomizis *San Bernardo*. Pedro Fernandes de Queirós, Portugalano laborinta por Hispana krono, desembarkis che insulo Rakahanga, quan lu nomizis *Gente Hermosa* ("belega personi").

L'arkipelago nomizesis segun Angla kapitano James Cook, qua vizitis ol en 1773, ed itere en 1777. Cook nomizis insulo Manuae, quan ilu nomizis *Hervey Island*. Pose, nomo *Hervey Islands* uzesis por la tota sudala insuli. En 1778, Angla kapitano William Crofton Sever deskovris atolo Penrhyn, baptita segun navo *Lady Penrhyn*, qua transportis l'unesma karcerani ad Australia. L'atolo pose vizitesis da Rusa explorero Otto von Kotzebue en aprilo 1816. La nomo "Insuli Cook" por la tota insuli aparis unesmafoye en Rusa mapo publikigta dum la yari 1820a.

## Geografio
Insuli Cook konsistas ek 15 mikra insuli en sud-Pacifiko, kun surfaco de 240 km², libere asociita a Nova-Zelando.

## Ekonomio

## Referi
Nikosia

**Nikosia** esas chef-urbo di Chipro e di Turka republiko di Norda Chipro. Segun statistiki de 2006, ol havis  habitanti.

## Historio

Fondita ante la 7ma yarcento aK. Nomizita segun *Nike*, Greka deino di vinko. Dum Bizancana epoko ol anke recevis la nomo *Lefkousia*. Pos Arabi atakar Salamis, lore chef-urbo dil insulo, Nikosia divenis chef-urbo dil insulo en 965.
Planeto

**Planeto** esas, en Sunala sistemo, un ek la non astri qui cirkumiras la suno. Per extenso planeto esas simila astro quo cirkumiras altra stelo.

Precipua planeti di la Sunala sistemo naskis, kande diferanta fragmenti kosmala kondensis su e kompresis su. Segun nuna kriterii Plutono ne esas planeto ma frostinta stonego.

## Exoplaneti
En 1963 onu deskovris ke la stelo di Barnard havas adminime un planeto (exoplaneto), cirkume 1.5 foyi plu granda kam Jupitero, to quo implikas ke planeti ne esas unika che nia suno.
Suno

**Suno** (simbolo astronomiala: ), la stelo cirkum qua la Tero e l'altra planeti di la sunala sistemo jiras.

La suno esas flamanta bulo di gasi, lumifanta, segun amaso 69,5% hidrogeno, 28% helio, 2,5% karbo, nitro, oxo, sulfo, siliko, fero e magnezo entote, kun traci di altra elementi.

Lua diametro esas 1393Mm, e rotacas plu rapide ya l'equatoro (24,65 dii) kam ye la poli (34 dii). Malgre ke la suno esas tote gasa, lua disto kreas l'iluziono ke olu havas surfaco, la fotosfero.

Lua temperaturo esas 6000K, kolda kompare la sun-centro (20,000,000K) o la korono (1,000,000K).

## Sunala venti
Ye la 1ma di septembro 1859, la magnetala equilibro di Tero esis perturbata. Granda aurori boreala esis vidata, plu brilanta e plu fora de la nordala polo kam kustumale. Telegrafo-sistemi faliis; telegrafo-linei ekjetis cintili e telegrafo-papero incendiesis. Richard Carrington, Angla astronomo qua dum plura yari studiabis suno-makuli, observis ne-ordinara grupo di makuli ye ca dio; tale la relato di eventi sur la suno kun magnetala perturbi sur la tero esis unesmafoye agnoskata.

Ye la 4ma di agosto 1972, sunala vento perturbis Tero. Eventis granda flagro, ed ejekto di materio de la suno qua atingis Tero pos 14 hori, multe plu rapide kam en simila eventi. Mezurili sur Tero montris ke la magneto-sfero reaktis en komplexa maniero. Aurori boreala tre forte brilis. Komuniko-sistemi sur Tero, e kosmosondili en orbito cirkum Tero, esis perturbata. Komentesis ke, se homi esabus en spaco ye ta tempo, la radiado multe detrimentabus lia saneso. La evento esis komparata a la evento Carrington di 1859.