open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yari 580a aK

Dum la **580a yari** aK dil 6ma yarcento aK eventis inter altri:

* 585 aK. Ye 28 di mayo, sunala eklipso eventis. La historiisto Herodotos skribis ke la eklipso interruptis batalio inter la Mediani e la Lidiani, ed efektigis armistico inter la kombatanti; anke ke la eklipso esis predicata da la Greka filozofo Thales de Miletus. Se ta naraco esas justa, la eklipso esas la unesma predicata, e la batalio esas la maxim frua evento di qua ni savas la exakta dio.
Walter Percy Chrysler

**Walter Percy Chrysler** (n. la 2ma di aprilo 1875 til la 18ma di agosto 1940) esis Usan entraprezisto. Ilu fondis l'automobila kompanio Chrysler.
Stefano Tofanelli

**Stefano Tofanelli** (n. la 26ma di septembro 1752 til la 30ma di novembro 1812) esis Italiana piktisto.
Arverniana linguo

**Arverniana** esas generale konsiderita kom dialekto di l'Ocitaniana linguo,,,,,, o da minoritato anke kom aparta linguo del Romanala linguaro,.

## Literaturo
* François Pezant (16ma yarcento)
* Natalis Cordat (1610-1663)
* Joseph Pasturel (1610-1676)
* Claude Laborieux (1613-1689)
* Antoine Clet (1705-1785)
* Amable Faucon (1724-1808)
* Antoine Roy de Gelles (1773-1853)
* François de Murat (1770-1838)
* Charles Antoine Ravel (1798-1860)
* Antoine Giband (1724-1789)
* Jacques Jarsaillon (1840-1893)
* Antoine Bertrand (1853-1935)
* Alexandre Bigay (1881-1968)
* Régis Michalias (1844-1916)
* Pierre Biron (1861-1941)
* Henri Gilbert (1874-1955)
* Benezet Vidal (1877-1951)
* Albert Boudon-Lashermes (1882-1967)
* Albert Masseboeuf (1904-2002)
* Henri Devedeux (1923-2004)
* Étienne Coudert (1930-2015)
* Andrée Homette (1921-2008)
* Georges-Maurice Maury (1930)
* Josane Guillot (1954)
* Jean Roux (1955)

## Referi
Papo Klemens la 10ma

**Klemens la 10ma** (n. **Emilio Bonaventura Altieri** en 1590 til 1676) esis la 239ma papo di katolik-eklezio.
Pérez Prado

**Dámaso Pérez Prado** (n. ye la la 11ma di decembro 1916 til la 14ma di septembro 1989) esis Kubana muzikisto e kompozisto di mambo. En 1980 ilu aquiris Mexikiana nacionaleso.
Lindsey Buckingham

**Lindsey Adams Buckingham** (n. ye la 3ma di oktobro 1949) esas Usana muzikisto di rock ed un ek la kantisti de la grupo Fleetwood Mac.
Nicolae Dică

**Nicolae Dică** (n. en 1980) esis notora Rumaniana futbalisto, sur-nomizita la "Dicanio".

## Extera ligili
Blanka Vlašić

**Blanka Vlašić** (n. ye la 8ma di novembro 1983) esas Kroatian atletino. El ganis du Olimpiala medalii pri alta saltado por mulieri: arjenta en Beijing, 2008, e bronza en Rio de Janeiro, 2016.
Amedeo Avogadro

**Lorenzo Romano Amedeo Carlo Avogadro di Quaregna e di Cerreto** (n. ye la 9ma di agosto 1776 til la 9ma di julio 1856) esis Italiana fizikisto qua kontributis por molekulala teorio, pro ilua studii pri la volumino di gasi.
Petra van Staveren

**Petronella ("Petra") Grietje van Staveren** (n. la 2ma di junio 1966) esas Nederlandana Olimpiala natistino. El ganis ora medalio en l'Olimpiala Ludi en Los Angeles, 1984 por 100-metra pektoral natado por mulieri.
Thomas Haden Church

**Thomas Richard McMillen**, maxim konocita kom **Thomas Haden Church** (n. ye la 17ma di junio 1960) esas Usana cinem- e televizion-aktoro.
Charles Gounod

**Charles-François Gounod** (n. la 17ma di junio 1818 til la 18ma di oktobro 1893) esis Franca kompozisto e muzikisto, maxim konocita por lua muzikala kompozuro *Ave Maria* e lua operi *Faust* e *Roméo et Juliette*.
My Beautiful Country (filmo, 2012)

**My Beautiful Country** (Mea Belega Lando) esas filmo realigita da Michaela Kezele en 2012. La filmo koncernas amor-historio dum epoko di odio: dum l'interna milito en Kosovo, la yuna Serbiana vidvino Danica enamoreskas Ramiz, Albaniana soldato qua - vundita pro kombato, serchas refujeyo en elua hemo sur la Serbiana latero di la rivero Ibar. 

## Aktori
* Zrinka Cvitesic
* Misel Maticevic
* Andrija Nikcevic
Carl Maria von Weber

**Carl Maria Friedrich Ernst von Weber** (n. 18 o 19 di november 1786, m. 5 di junio 1826) esis Germana kompozisto.

## ''Der Freischutz''
Ye 18 di junio 1821 en Berlin, ilua opero *Der Freischütz* (*La liber-pafisto*) esis unesmafoye pleata. Ol esis sucesoza, ed ol esis balde pose pleata en Wien ed altra urbi en Europa. La rakonto di la opero venis de Germana legendo pri la *Freischütz*: pafisto qua, pro kontrato kun la diablo, havas sis  magiala kugli qui frapas irga objekto segun lua volo; tamen la diablo disponas la sepesma kuglo.

## ''Euryanthe''
Ye 25 di oktobro 1823, ye la Theater am Kärntnertor en Wien, ilua opero *Euryanthe* esis unesmafoye pleata. Il esis komisata en 1821 krear opero por ta teatro, ed il selektis Helmina von Chézy kom la libretisto. La rakonto fondesis sur romano di la 13ma yarcento. La verko esis bone recevita ye la komenco, ma ol pleesis nur duadek-foye; esis kritiki pri la libreto e la longeso di la opero. Ol esas frua exemplero di romantikismo, ed anticipis la operi di Richard Wagner. Gustav Mahler, direktisto di la statal opero en Wien, produktis modifikita versiono en 1903, ma nur kin pleadi eventis. Nuntempe, ol esas apene konocata, tamen la uverturo esas ofte pleata.
Paolo Guerrero

**José Paolo Guerrero Gonzales** (n. ye la 1ma di januaro 1984) esas Peruana futbalisto, qua nun esas sen klubo por ludar, e ludabas por la nacionala futbalo-esquado di Peru depos 2004. Il esas avano-ludisto.

Dum ilua kariero ilu ludis profesionale por la sequanta futbalo-esquadi:
* F.C. Bayern München e.V. (2002-06)
* Hamburger Sport-Verein e. V., de Germania (2006-12)
* Corinthians, de Brazilia (2012-15)
* Flamengo, de Brazilia  (2015-18)
* Sport Club Internacional, de Brazilia  (2018-21)
Brekiro

**Brekiro** (Angle: ***Brexit***) esas kompozuro ek *Britania* ed *ekiro* (respektive en la Angla: ek *Britain* ed *exit*) referas al projetita ekiro di Unionita Rejio ek Europan Uniono.

## Referovoto
Pos la elekti dil Chambro di Komuni ye 2015, konforme la elektala programo dil Konservema Partiso, la rielektita chefministro di Britania, David Cameron, promisir organizar referovoto pri la membreso di Britania en Europan Uniono. La projeto oficale anuncesis dal rejino lor elua diskurso ye la 27ma di mayo 2015. Chefministro Cameron indikis esar por daurota membreso kondicione ke la postuli di Unionita Rejio satisfacesez dum negocio kun Europan Uniono.Sondadi organizita depos 2010 montris ke la Britaniana populo esabis dividita pri l'afero. En novembro di 2012 majoritato esis por ekiro, dum ke en junio 2015 majoritato indikis esar por kontinuigo dil UE-membreso. Sondado kun la maxim granda nombro de respondanti ulafoye organizita pri l'afero (20.000 en marto 2014) montris ke 41% esis por membreso, e 18% sendecida. Tamen, se Unionita Rejio sucesabus negociar plu bone, plu kam 50% esus por kontinuigo dil UE-membreso. La Britaniana UE-membreso ja plu longe esis temo kontroversala en l'Unionita Rejio. Euro-skeptiki, qui opinionis ke l'UR esus plu bona exter l'UE, volis ke la lando ekiris. L'antea plebicito pro l'UE-membreso di Unionita Rejio eventis en 1975. Lor la majoritato di la Britaniana populo suportis la kontinuigo di la membreso dil UR del Europana Ekonomiala Komunitato (EEK), la pre-irinto dil UE.

La referovoto eventis ye la 23ma di junio 2016: vinkis la partiso dil "ekiro" per 51,9 % de la voti. Seque David Cameron anuncis sua demisiono qua eventis ye la 13ma di julio 2016. Cadie Theresa May sucedis ilu kom chefministro.

## Negocio e kontrato-projeti

### Politikala krizo Britaniana

Arkivo:David Cameron official (cropped).jpg|David Cameron, chefminitro de 2010 til 2016.
Arkivo:Theresa_May_(2016).jpg|Theresa May, chefministro de 2016 til 2019.
Arkivo:Boris Johnson election infobox.jpg|Boris Johnson, chefministro depos 2019. 


## Principal ekiro ek Europan Uniono
Unionita Rejio simbole ekiris Europan Uniono ye la 31ma di januaro 2020 ye 23:00 UTC.

Depose Unionita Rejio ed Europan Uniono mustas negociar precize pri sua nova interrelati komercala.

## Referi
John Goodman

**Jonathan Stephen "John" Goodman** (n. ye la 20ma di junio 1952) esas Usana cinem- e televizion-aktoro.
Javier Mascherano

**Javier Alejandro Mascherano** (n. ye la 8ma di junio 1984) esas Arjentiniana futbalisto. Ilu nune ludas por Chiniana futbalo-esquado *Hebei China Fortune F.C.* e por la nacionala futbalo-esquado di Arjentinia.
Edinson Cavani

**Edinson Roberto Cavani Gómez** (n. ye la 14ma di februaro 1987) esas Uruguayana futbalisto, qua nune ludas por l'esquado *Paris Saint-Germain* e por la nacionala futbal-esquado di Uruguay.
Diego Lugano

**Diego Alfredo Lugano Morena** (n. ye la 2ma di novembro 1980) esas Uruguayana futbalisto qua ludis por Uruguayana esquado de 2003 til 2014, e nune ludas por *São Paulo Futebol Clube*.
Batalio di Cassel (1677)

11 di aprilo 1677 franca vinko per Philippe la 1ma di Orleans sur Vilhelm la 3ma di Orange, *Stadholder* di Nederlando e rejo di Granda Britania.
Knorr

***<span>K</span>norr*** o ***Knǫrr*** (pluralo: Knorr-i/Knǫrr-i o Knerrir) esas tipo di Nordalana komerco-navo uzita da la Vikingi. La knorr (Anciena Nordala&#x3A; *knǫrr*, pluralo *knerrir*) konstruktesis per la sama klino-metodo kam longnavi, karv-i, e færing-i.

## Historio
*Knorr* esas la vorto en l'Anciena Nordala termino por tipo di navo konstruktita por longa maro-voyaji ed uzita dum la Vikingal expanso. La knorr esis kargo-navo; la kareno esis plu larja, profunda e plu kurta kam longnavo, e povis tenar plu multa kargajo ed operacar da plu mikra bandi. Li konstruktesis kun longeso di cirkum 16&nbsp;m (54&nbsp;ft), trabo di 5&nbsp;m (15&nbsp;ft), e kareno kapabla adportar adsur 24 tuni.&#x5B;*<span title="La texto cirkum ica etiketo esas ambigua, e bezonas karligo. (oktobro 2014)">ambiguo</span>*&#x5D; Esis prime uzata por transportar vendo-kozi kom rosmaro-ivoro, lano, ligno, frumento, furo e felo, kuraso, sklavi, mielo, ed armi. Anke uzita provizar manjajo, drinkajo, armi e kuraso a militisti e vendisti alonge lia voyaji tra la Baltiko, la Mediteraneo ed altra mari. Knerrir rutine krucumis la Nord-Atlantiko adportis animali kom mutoni e kavali, e butiki a Nordala kolonii en Islando, Grenlando e Vinlando ed anke kam vendo-kozi a komerco-posteni en la insuli Britaniana, Europa kontinental e posible la Mez-Esto. Li forsan uzesis por koloniizado, quankam simila mikra kargo-navo (la *birting*) esas altra posibleso.

La nura bone konservata knorr qua trovesis, jacis en neprofunda kanalo en la fyordo Roskilde en Dania en 1962. Savata kom *Skuldelev 1*, olu pozesis inter du militonavi, Baltikana vendonavo, e paromo. Arkeologi kredas ke la navi pozesis ibe inkombrar la kanalo kontre enemikal inkursanti. Cadie omna kin navi, konocita kom la navi di Skuldelev, expozesas ye la Vikingala navo-muzeo en Roskilde.

## Anke videz
* Mezepokala navi

## Referi

## Altra fonti
* Greenhill, Basil (1976) *Archaeology of the Boat* (London: Adam and Charles Black Publishers Ltd) ISBN 978-0-7136-1645-3
* Harrison, Mark (2006) *The Vikings, Voyagers of Discovery and Plunder* (Osprey Publishing) ISBN 978-1-84603-340-7
* Crumlin-Pedersen, Ole (1997) *Viking-Age Ships and Shipbuilding in Hedeby* (Viking Ship Museum, Roskilde)  ISBN 978-87-85180-30-8

## Extera ligili
* Roskilde Vikingala navo-muzeo (en la Dana)
Kōhei Uchimura

**Kōhei Uchimura** (n. la 3ma di januaro 1989) esas Japoniana gimnastikisto qua ganis 5 medalii por gimnastiko en l'Olimpiala Ludi, di qui 1 ora medalio en l'Olimpiala Ludi en London, 2012, e 4 altra arjenta medalii, di qui 2 en London e 2 en Beijing. Il anke vinkis la championkonkursi internaciona pri gimnastiko 6-foye intersequante, de 2009 til 2015.
Papo Leo la 10ma

**Leo la 10ma** (n. **Giovanni di Lorenzo de' Medici** ye la 11ma di decembro 1475 til la 1ma di decembro 1521) esis la 217ma papo di katolik-eklezio.
Papo Klemens la 13ma

**Klemens la 13ma** (n. **Carlo della Torre di Rezzonico** ye la 7ma di marto 1693 til la 2ma di februaro 1769) esis la 248ma papo di Katolik-eklezio.
Theresa May

**Theresa Mary May**, politikistino (n. ye la 1ma di oktobro 1956) esis chefministro di Unionita Rejio inter 2016 e 2019. El esis la duesma muliero chefministro di la lando, ed asumis la povo ye la 13ma di julio 2016 pos la renunco di David Cameron.

Kom chefministro, el duktis la negocii kun Europana Uniono pos Brekiro. Kande elua propozo pri ekiro refuzesis dal parlamento en mayo 2019, el anuncis elua renunco. El restis en la povo til ke Boris Johnson asumis ol.

## Referi
Luis de Góngora

**Luis de Góngora y Argote** (n. ye la 11ma di julio 1561 til la 24ma di mayo 1627) esis Hispana poeto.
Apollo 11

**Apollo 11** esis la unesma expediciono en qua homi pozis pedi sur la luno.

La spaco-navo lansesis ye 16 di julio 1969. La navo portis Neil Armstrong, Buzz Aldrin e Michael Collins; dum ke Collins esis en orbito cirkum la luno, Armstrong ed Aldrin atingis la surfaco di la satelito ye 20 di julio. Sis e duima hori pos arivo, Armstrong facis pazo adsur la surfaco, dicante, "To esas un mikra pazo por homo, un giganta salto por homaro."
Poul Anderson

**Poul William Anderson** (n. ye la 25ma di novembro 1926 til la 31ma di julio 2001) esis Usana skriptisto pri ciencala fiktivajo.
Diego Rivera

**Diego María de la Concepción Juan Nepomuceno Estanislao de la Rivera y Barrientos Acosta y Rodríguez** (n. ye la 8ma di decembro 1886 til la 24ma di novembro 1957) esis Mexikiana piktisto, notora pro lua granda freski piktita, inter altra loki, en México, Chapingo, Cuernavaca, San Francisco, Detroit e New York. Ilu esis mariajita kun piktistino Frida Kahlo.
Emiliano Zapata

**Emiliano Zapata Salazar** (n. ye la 8ma di agosto 1879 til la 10ma di aprilo 1919) esis Mexikiana militisto. Ilu esis un ek la maxim importanta chefi di Mexikiana revoluciono.
David Alfaro Siqueiros

**David Alfaro Siqueiros** (n. **José de Jesús Alfaro Siqueiros** ye la 29ma di decembro 1896 til la 6ma di januaro 1974) esis Mexikiana piktisto.
Gus Grissom

**Virgil Ivan "Gus" Grissom** (n. la 3ma di aprilo 1926 til la 27ma di januaro 1967) esis Usan astronauto. Ilu mortis dum testo dil spaconavo *[[Apollo 1]]*.
Ferdinand Foch

**Ferdinand Jean Marie Foch** (n. la 2ma di oktobro 1851 til la 20ma di marto 1929) esis Franca marshalo, qua komandis importanta batalii dum l'unesma mondomilito.
Tony Bennett

**Tony Bennett**, naskinta **Anthony Dominick Benedetto** ye la 3ma di agosto 1926, esas Usana kanstisto di jazz, tradicionala pop, e swing.
Andrés Ignacio Menéndez

**Andrés Ignacio Menéndez**, militisto n. ye la 1ma di februaro 1879 til la 7ma di junio 1962, esis prezidanto di Salvador du foyi: de 1934 til 1935, e de mayo til oktobro 1944.

## Referi
Tristan Tzara

**Tristan Tzara** (n. **Samuel** o **Samy Rosenstock** ye la 16ma di aprilo 1896 til la 25ma di decembro 1963) esis Rumaniana poeto, jurnalisto, esayisto e politikisto.
São José do Rio Preto

**São José do Rio Preto** esas urbo en Braziliana stato Sao Paulo. Segun la demografiala kontado di 2022 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 431,96 km², di qui 119,48 km² esas urbala zono e la cetera esas rurala. Ol esas la 12ma maxim populoza urbo dil stato, e la 52ma maxim populoza urbo di Brazilia.

São José do Rio Preto distas 462 km de Sao Paulo e 720 km de Brasília. Ol fondesis en 1852 e recevis la nomo di lua patrono-santo, Santa Iosefus (Portugalane: *São José*) e la nomo dil fluvio qua trairas ol, *rio Preto*. Ol esas importanta komercala, industriala ed agrokultivala centro en lua regiono. En 1912, la ferovoyo-lineo *Araraquarense* plulongigesis til la urbo, qua divenis importanta komercala centro por la vicina regioni.

## Referi
Moshe ben Maimon

**Moshe ben Maimon**, od anke **Maimonides** (n. 1135 til la 12ma di decembro 1204) esis Juda filozofo ed astronomo.
Gilberto Freyre

**Gilberto de Mello Freyre** (n. ye la 15ma di marto 1900 til la 18ma di julio 1987) esis Braziliana skriptisto, jurnalisto e sociologo.
Bernardo Guimarães

**Bernardo Joaquim da Silva Guimarães** (n. la 15ma di agosto 1825 til la 10ma di marto 1884) esis Braziliana skriptisto de l'epoko dil Romantikismo.
Luís Fernando Veríssimo

**Luís Fernando Veríssimo** (n. ye la 26ma di septembro 1936 til la 30ma di agosto 2025) esis Braziliana skriptisto e kartunisto. Ilu publikigis plua kam 60 libri, e kreis du humuroza personaji: "la psikiatro di Bagé" e "l'oldino di Taubaté" (Portugalane *A Velhinha de Taubaté*, "la lasta persono qua ankore kredas en la guvernanti").

Naskinta en Porto Alegre, Rio Grande do Sul, ilu vivis parto de lua infanteso ed yuneso en Usa, nam ilua patro esis profesoro che Universitato di Kalifornia en Berkeley. Retroirinta a Brazilia, ilu komencis laborar che jurnalo *Zero Hora*, ed en 1973 ilu lansis sua unesma libro.

## Referi
Arsinoe la 4ma

**Arsinoe**, Greke Ἀρσινόη, fratino plu yunina de Kleopatra, naskinta en 67 ante Kristo. Sua nomo esas Greka pro ke la dinastio venas de Lagios, generalo de Alexandros la Magna

Kande mortis la Faraono Ptolemaios la 13ma, ilu decidabis ke sua filino Kleopatra regnus kun sua yuna fratulo Ptolemaios la 14ma.

Kleopatra spozigis do sua fratulo Ptolemaios XIV ma regnis vere sola.

Dum voyajo quon elu facis, la fratulo prenis la povo e spozigis la fratino plu yunina Arsinoe.

Kande Kleopatra havis la helpo de Caius Iulius Caesar elu prenis la povo la duesma foyo.

Ptolemaios XIV dronesas dum la milito.

Arsinoe esis karcerita ed expozesita dum la triumfo di Caesar.

Ma kum lu esabas yuna e anke plu bela kam Kleopatra Caesar ordinis n'esu strangulota al fino del triumfo.

Lu facis d'elu la rejino de Kypros, tero ejipta konquestita da Romani.

Ma kande Caesar  mortis asasinita en 44 ante Kristo, lu perdis la romana protekto, refujesas a la sanktutario de la deuino Artemis en Efesis. Ma Kleopatra ordinis de asasinar lu en 41 ante Kristo e lua amanto Marcus Antonius ordinis a lua soldati ex-pozar elu de la sanktuario por povar asasinar lu sen ofensar tro la Dei nek la populo.

Ma l'asasinato facis samakozo skandalo en omna la mondo antika, precipue ye la Romani.
Kristina Ruslanovna Pimenova

**Kristina Ruslanovna Pimenova** (n. ye la 27ma di decembro 2005) esas Rusa beleso-manekino e aktorino.

## Referi
Apollo 15

**Apollo 15** esis la quaresma misiono en qua homi atingis la surfaco di la luno. Plu multa ciencala laboro facesis, quale en antea misioni di la projeto *Apollo*.

La misiono komencis ye la 26ma di julio 1971, kande la spaco-navo portanta David Scott, James Irwin ed Alfred Worden esis lansata. La lunala modulo atingis la surfaco di la luno ye la 30ma di julio. Dum ke Worden esis en orbito cirkum la luno, Scott ed Irwin pasis tri dii ye la surfaco. Ye la 1ma di agosto l'astronauti trovis roki qui datizis de la formaco di la Luno.

La misiono esis la unesma dum qua lunala vehilo esis utiligata; li kovris 27,9 km en ca vehilo. Dum tri exkursi, li pasis entote 18,5 hori exter la lunala modulo e kolektis 77 kg de specimeni.

## Referi
Emilio Estevez

**Emilio Estevez** (n. ye la 12ma di mayo 1962) esas Usana cinem-aktoro, cinematografisto, cenaristo e produktisto. Il esas filiulo del aktoro Martin Sheen ed olda fratulo dil aktoro Charlie Sheen.
Tore Sjöstrand

**Thore "Tore" Ingvar Sjöstrand** (n. ye la 31ma di julio 1921 til la 26ma di januaro 2011) esis Suedian atleto qua ganis ora medalio dum l'Olimpiala Ludi en London, 1948 por 3000-metra kurado kun obstakli.
Emily Brontë

**Emilly Jane Brontë** (n. la 30ma di julio 1818 til la 19ma di decembro 1848) esis Angla skriptistino, famoza pro lua unika libro, *Wuthering Heights*.
Oswaldo Cruz

**Oswaldo Gonçalves Cruz** (n. la 5ma di agosto 1872 til la 11ma di februaro 1917) esis Braziliana mediko. Ilu kombatis l'epidemii di flava febro e variolo en Rio de Janeiro.
Leiria

**Leiria** esas urbo an la litoro di Portugal, kun 565.09 km² e  en 2011. Ol distas 147 km de Lisboa, chefurbo di lando, 179 km de Porto e 55 km de Coimbra.
Manuel da Nóbrega

**Manuel da Nóbrega** (n. ye la 18ma di oktobro 1517 til la 18ma di oktobro 1570) esis sacerdoto katolika membro de la Societo di Iesu.

Ilu helpis José de Anchieta fondar Sao Paulo e docis katekismo a l'indijeni. En 1563 ilu helpis pacigar l'indijeni *Tamoio* en la loko lore konocita kom *Iperoig* (nuna urbo Ubatuba, an la norda litoro di Sao Paulo). Ilu kombatis la praktiko di kanibalismo en la tribui e samatempe defensis l'indijeni kontre ti, qui probis sklavigar li.

En la letri quin ilu skribis a lua superiori existas importanta registri pri la historio di Brazilia, segun lua vidopunto kom misionisto.
Katinka Hosszú

**Katinka Hosszú** (n. ye la 3ma di mayo 1989) esas Hungara natistino. El ganis ora medalio por 400-metra natado mixita por mulieri.
Andy Warhol

**Andy Warhol** (n. **Andrew Warhola** ye la 6ma di agosto 1928 til la 22ma di februaro 1987) esis Usana artisto.

Il naskis en Pittsburgh, Pensilvania Usa, filiulo di Ondrej Warhola e spozino Julia, originale de nuntempa Slovakia. Ilua frua kariero esis kom komercala artisto. Plu tarde ilua verki esis montrata ye expozeyi; en la 1960-yardeko il montris sua pikturi di stanizita bidoni de supo, boteli de Coca Cola, famoza personi ed altra subjekti. Il esis grave vundita ye ocido-atento en 1968, quo influis ilua posa artala kariero.
Curiosity

**Curiosity** esas vehilo por explorar Marso.

La navo portanta la vehilo esis lansata de Tero ye 26 di novembro 2011. Ye 6 di agosto 2012 ol atingis la surfaco di la planeto. La skopi di la misiono esas studiar la klimato e geologio di Marso, e determinar ka la planeto irgatempe povis suportar vivo. La vehilo havas longeso 2,9 m e larjeso 2,7 m, e povas voyajar ye rapideso 90 m per horo; ol portas kameri, radiado-trovilo, specimeno-analizilo ed altra mezurili. Ye 29 agosto la vehilo komencis exkursar; depose ol multe pluse voyajis e facis diversa analizado di la tereno.
Linguo Aborigena

La linguo del Aborigeni

La granda parto de la lingui aborigeni esas del grupo pama-nyungan ma quo volas dicar nulo fakte.

La linguo plu parolata hodie esas la Pitjantjara. La Pitantjari havas teritorio autonoma en Sud-Australia kun parto en la teritori del nordo ube existas l'Uluru, granda roko sakra, e la Kata Tjuta.

La linguo ne diferas la konsonanti sonora e la konsonati surda. Tale "tjitji" povesas dicar /djidji/  

Kelka vorti

Bone, Bona jorno, Al revido = Palya  

Bela = Wiru  

Patro = Mama (La kontrario de ni) 

Matro = Ngunytju (Ng kum en Indoneziana e Vietnamiana, ny kum ñ hispaniana, nh arverniana e portugaliana) 

Puero = Tjitji 

Yes = Uwa 
No = Wiya 

Aquo = Kapi 

Fairo = Waru

Kata Tjuta

https://cache-graphicslib.viator.com/graphicslib/media/84/kata-tjuta-photo_1363844-fit468x296.jpg

Un = Kutju 

Du = Kutjara 

Tri = Mankurpa 

Kwar = Kutjara-kutjara   (= du-du)

Kin = Kutjara-mankurpa (= du-tri)

Pose li dicas "Tjuta" = multo

1 452 345 = Tjuta

Kapo = Kata

do

Kata Tjuta = Kapi multi (Existas 36 kupoli)

Kanguruo =  Malu

Marsupialo = Itjaritjari

Muso = Mingkiri

Dingo =  Papa

Serpento d'aquo = Wanampi

Standardo aborigena (kreita en 1971)
Henri Guisan

**Henri Guisan**, naskinta ye la 21ma di oktobro 1874 a Mézières, kantono de Vaud, e mortinta ye la 7ma di aprilo 1960 a Pully, esis Suisa generalo, chef-komandanto dil armeo Suisa de 1939 til 1945, titulo quo existas nur dum tempo di milito.

Sua patro Charles-Ernest Guisan esabis mediko à Mézières. Sua matro Louise, naskita Bérengier, venabis de Vevey.

En 1893, Henri Guisan diplomizesis pri Literaturo. Lu komencis studiar teologio, pose yuro che Universitato de Lausanne, e fine ilu decidis studiar agronomio, quon lu studiis a Hohenheim, en Germania, pose en Lyon. En 1896, lu kompris la domeno de Bellevue, a Chesalles-sur-Oron. Ilu eniris la skolo di rekruti di artilrio a Bière. Promocita a lietnanto en 1894, ilu developis lua kariero militala e divenis komandanto di armeo-korpo en 1932.

Ye la 30ma di agosto 1939, la Federal Asemblo elektis lu Chef-komandanto dil armeo Suisa per 204 voti kontre 21 e lu restas tale dum omna la duesma milito mondiala (1939-1945). 
Lui qualesi militala explikas l'elekto ed anke ke lu parolabas perfekete anke la germaniana dialekta de la Suisia, quo esas rara kun la Suisi franciana-parolanta.Henri Guisan kreis l'ideo de la Redukto naciona, se oportas, refaldar l'armeo en l'arko alpina suisa se ulu invadus.

La Germani savis en 1940 konvenciono militala secreta facita kun la Franca en 1939. 
Lore la 25 de julio 1940, lu facis al Grütli (loko de naskita de la lando) raporto d'armeo quo facis bruiso en la lando kum exterlande. La Germania nazia savis tale ke atakar la Sivzra kostus ani e centi de mili de soldati.
La 20 agosto 1945, la generalo Guisan demandas al Konsilantaro federala discharjar lu de la responsabilitati militala. Lu iras habitar en la domeno de Verte-Rive, à Pully, vecina de Lausanne.

Pose sua morto, la 7 aprilo 1960, la jornalaro suisa homajis lu. "La Suisse" skribis : « Il incarnait le citoyen suisse et par-dessus tout le citoyen soldat. Il a été l'homme et le chef de la situation dans une période troublée de notre histoire, où tant de forces contraires agissaient à l'intérieur du pays. » "La Liberté" skribis : « qu'il nous a quittés sans qu'une ombre, ni une défaillance ne vienne ternir la netteté. Henri Guisan fut de ces hommes que la Providence place sur le chemin des peuples qu'elle veut conduire, et qui s'incorporent si totalement à leur mission qu'ils paraissent avoir été de tout temps faits pour elle. » 

La jornalo omna-dia socialista "La Sentinelle"  skribis: « ce que les travailleurs et les soldats aimaient dans le général, c'était sa simplicité et son naturel. Sa justice était la même pour tous. En raison de ses qualités d'homme, le général Guisan avait su créer entre l'armée et le peuple un esprit nouveau. »

300 000 personi venis a la sua funero.

Lu esabas mariajita kun Mary Doelker (1875-1964) e havis du decedanti, Henri quo naskis la 13ma di februaro 1899, e Myriam naskinta la 2ma di decembro 1900.
Sarah Sjöström

**Sarah Fredrika Sjöström** (n. ye la 17ma di agosto 1993) esas Sueda natistino. El ganis lua unesma ora medalio en l'Olimpiala Ludi por 100-metra natado stilo "papiliono" por mulieri en Rio de Janeiro, 2016.

## Referi
Rafaela Lopes Silva

**Rafaela Lopes Silva** (n. ye la 24ma di aprilo 1992) esas Braziliana judoistino e militisto. El konkursas en la kategorio infre 57 kg.

Naskinta en la quartero Cidade de Deus, un ek la maxim povra de Rio de Janeiro, el komencis praktikar judoo evante 7 yari en la sociala projeto "Instituto Reação", kreita dal judoisto Flávio Canto. El ganis arjenta medalio pri judoo* en la Tot-Amerika Ludi di Guadalajara en 2011, e bronza en la Tot-Amerika Ludi di Toronto en 2015. Tamen, en l'Olimpiala Ludi en London, 2012, el desklasifikesis e recevis severa kritiki per la reti sociala.

En l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro el ganis l'ora medalio, l'unesma ora medalio por Brazilia dum la Ludi.

## Referi
Anna van der Breggen

**Anna van der Breggen** (n. ye la 18ma di aprilo 1990) esas Nederlandana biciklisto. El ganis l'ora medalio pri biciklismo en stradi dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016.

## Referi
Rance Howard

**Rance Howard** (naskinta **Harold Rance Beckenholdt** ye la 17ma di novembro 1928 til la 25ma di novembro 2017) esis Usana cinem- e televizion-aktoro.
Niccolò Campriani

**Niccolò Campriani** (n. ye la 6ma di novembro 1987) esas Italiana sportala pafisto. Entote ilu ganis du ora ed un arjenta medalii en l'Olimpiala Ludi. Rispektive: ora en London, 2012 por 50-metra pafo kun riflo en 3 pozesi; arjenta en London, 2012 por 10-metra pafo kun riflo per kompresita aero; ed ora en Rio de Janeiro, 2016 por 10-metra pafo kun riflo per kompresita aero.
Emese Szász

**Emese Szász** (n. ye la 7ma di septembro 1982) esas Hungara skermistino. El ganis l'ora medalio por skermo kun espado por mulieri dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016.

## Referi
Yane Marques

**Yane Márcia Campos da Fonseca Marques** (n. ye la 7ma di januaro 1984) esas Braziliana pentatletino e militisto (3ma serjento de l'armeo). El esas l'unika atleto de Suda Misfero qua ganis Olimpiala medalio por moderna pentatlo, bronza en l'Olimpiala Ludi en London, 2012.
Fiskal austereso

**Fiskal austereso** esas programo politikala ed ekonomiala kun skopo reduktar la deficito di la guvernerio, od irgatempe o partikulare dum tempo de poka o nula kresko ekonomiala. Fiskal austereso do es tipo de porciklala ekonomiala politiko e havas negativa efekto sur kresko. Austereso povas facesar tra augmento di imposti, redukto di spensi o kombinuro inter li.

Pos la Granda Financala Krizo di 2008, nome pos 2010, kande l'unesma krizo dil Euro eventis, multa landi decidis adoptar fiskal austereso. En Usa, Republikana partiso ordinare favoras austereso.
Europana Centrala Banko

**Europana Centrala Banko** (ECB) esas la centrala banko di l'Eurozono. Olu emisas l'euro e decidas la progami monetala por la Europana Monetala Uniono. Olu esas povoza centrala banko, havante la yuro di decidar la skopo por inflaciono ipse.

La prezidanto dil ECB esas Mario Draghi.
Hortência Marcari

**Hortência Maria de Fátima Marcari** (n. ye la 23ma di septembro 1959) esas Braziliana ex-basketbalistino. El helpis Braziliana esquado ganar l'arjenta medalio pri basketbalo dum l'Olimpiala Ludi en Atlanta, 1996. El esas membro de la "Salono pri la Famo dil Basketbalo por Mulieri" (elua nomo inkluzesis en 2002).

## Referi
Enid Blyton

**Enid Mary Blyton** (n. ye la 11ma di agosto 1897 til la 28ma di novembro 1968) esis Britaniana skriptisto.
Kosuke Hagino

**Kosuke Hagino** (n. ye la 15ma di agosto 1994) esas Japoniana natisto. Ilu ganis du medalii pri natado en l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016: ora por 400-metra mixita stili por viri, ed arjenta por la 200-metra mixita stili por viri.

## Referi
Emma Johansson

**Emma Johansson** (n. ye la 23ma di septembro 1983) esas Sueda biciklistino. Til nun, el ganis du arjenta medalii en l'Olimpiala Ludi pri biciklismo en stradi: en Beijing, ed en Rio de Janeiro.

## Referi
László Cseh

**László Cseh** (n. ye la 3ma di decembro 1985) esas Hungara natisto. Ilu ganis 6 medalii dum l'Olimpiala Ludi, di qui 4 arjenta (3 en Beijing ed 1 en Rio de Janeiro) e du bronza (1 en Athina, 2004, ed 1 en London, 2012).
Pernille Blume

**Pernille Blume** (n. ye la 14ma di mayo 1994) esas Dana natistino. El ganis du medalii dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016: bronza pri 4x100-metra natado stilo mixita, ed ora pri la 50-metra natado libera stilo. El anke krevis la rekordo pri la 50-metra natado libera stilo por mulieri.

## Referi
Andre De Grasse

**Andre De Grasse** (n. ye la 10ma di novembro 1994) esas Kanadan atleto. Ilu ganis tri medalii dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016: arjenta pri la 200-metra kurado, e du bronza, por la 100-metra kurado e por la 4x100-metra relaya kurado por viri.
Greg Van Avermaet

**Greg Van Avermaet** (n. ye la 17ma di mayo 1985) esas Belga biciklisto. Ilu ganis l'ora medalio por biciklado en stradi dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016.

## Referi
Kolinda Grabar-Kitarović

**Kolinda Grabar-Kitarović** (n. ye la 29ma di aprilo 1968) politikistino, esis prezidanto di Kroatia de 2015 til 2020.
Joseph Schooling

**Joseph Isaac Schooling** (n. ye la 16ma di junio 1995) esas Singapurana natisto. Ilu ganis l'ora medalio en l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016, por 100-metra natado stilo "papiliono" To esis l'unesma Olimpiala medalio ora por Singapur.

## Referi
Nafissatou Thiam

**Nafissatou "Nafi" Thiam** (n. ye la 19ma di agosto 1994) esas Belga atletino pri heptatlo. El ganis l'ora medalio pri heptatlo dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016.

## Referi
Vivian Jepkemoi Cheruiyot

**Vivian Jepkemoi Cheruiyot** (n. ye la 11ma di septembro 1983) esas Kenian atletino. Til nun, el ganis quar olimpiala medalii: 1 hora, du arjenta ed 1 bronza.

L'ora medalio ganesis dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016, por la 5.000-metra kurado por mulieri. El anke ganis arjenta por la 10.000-metra kurado dum la sama Ludi. Dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012 el ganis arjenta por la 5.000-metra kurado por mulieri, e bronza por la 10.000 metra kurado dum la sama Ludi.
Wayde van Niekerk

**Wayde van Niekerk** (n. ye la 15ma di julio 1992) esas Sudafrikana atleto. Ilu ganis l'ora medalio pri la 400-metra kurado por viri dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016, ed establisis nova mondala rekordo por ta modaleso.

## Referi
Thiago Braz da Silva

**Thiago Braz da Silva** (n. ye la 16ma di decembro 1993) esas Brazilian atleto specaligata en stango-salto. Ilu krevis l'olimpiala rekordo pri ta modaleso e ganis l'ora medalio dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016, pos saltar 6,03 metri. Dum l'Olimpiala Ludi en Tokyo ilu ganis la bronza medalio pri la sama modaleso.

Ilu anke esas militisto de Brazilian armeo (3ma serjento).

## Referi
Almaz Ayana

**Almaz Ayana Eba** (n. ye la 21ma di novembro 1991) esas Etiopian atletino. El ganis du medalii dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016: ora pri la 10.000-metra kurado, e bronza pri la 5.000-metra kurado. En Rio de Janeiro el anke krevis la mondala rekordo pri la 10.000-metra kurado.

## Referi
Sebastian Brendel

**Sebastian Brendel** (n. ye la 12ma di marto 1988) esas Germana kanoo-sportisto. Til nun ilu ganis entote 3 ora medalii en l'Olimpiala Ludi: 1 en London, 2012, por konkurso en la klaso C-1 (por 1 ludisto), 1000-metra treko, e 2 en l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016, por konkursar en la klasi C-1 e C-2 (por 2 ludisti), amba por 1000-metra treko.
Simone Biles

**Simone Arianne Biles** (n. ye la 14ma di marto 1997) esas Usana gimnastikistino. El ganis 5 Olimpiala medalii dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016 pri gimnastiko, di qui 4 ora ed 1 bronza. El anke ganis plusa du medalii dum l'Olimpiala Ludi en Tokyo: arjenta pri gimnastiko por esquadi feminala, e bronza por gimnastiko sur equilibro-trabo.

El anke havas Belizeana civitaneso, quan el heredis de elua matro.
Michel de L'Hospital

Tri agi de Michel de l'Hospital

Lu esabas Arverno, naskis en Aigopèrso / Aygueperse en la Basa-Arvernia (63) sur la plano Limanho /Limagne e facas studi de yuro en Toulouse pos en Italia.

(Aigo pèrso = aquo perdita)

Lu naskis probable en 1506, e mortis en kastelo a Boutigny-sur-Essonne en la departamento Essonne de hodie (91).

Lu devenis konsilero de la rejo François la 2ma en 1560 qua vivas poke. Lu restis la chefa ministro de la rejento Catherine de Médicis.

Ico esas la tempo kande la Protestantismo aparas e kreskas en Francia. L'unesma ago importanta

Kum chefo de la ministraro lu deklaras "La herezisto restas civitano".

Kun ica frazo lu volas donar de komprenar ke persono kondamnata da l'Eklezio restas  sujeto nobla de la rejo.

Ico ne semblas importanta ma  La duesma ago importanta

Kum en la konfero quon il' organigis a Poissy en 1 561 la Katoliki e la Protestanti ne trovas konsenco, la lando esabas en milito civila sporadika.

Por satisfacar la majoritato katolika lu facas edikto quo "interdiktas la praktiko de la religio protestanta en la urbo-centri"

Do, sub aparo de interdikto lu legalizas ica religio yer lo esas legala en la pre-urbi, la vilaji, preske omna loke.

                                      La triesma ago importanta

Ni devas pensar ke Jeanne d'Arc facis organizar la sakro de Charles VIIesma qua ne povabas esar rejo sen la sakro.

En tempo kande la rejo esas puero e kande monarkio esas minacata da l'ultra-katoliki Michel de l'Hospital decidas ke "a la morto de la rejo dicesos "la rejo esas morta, Vivez la rejo!"

Ico n'esas folkloro, loka koloro.

Kun ica frazo se manifestas ke la rejo esas rejo nun e sen kontesto. La sakrajo esas same la protekto de Dio yer la rejo esas en yuro rejo plene.

Kun ica frazo lu rinforsis la monarkio.

                                                       Remarko

La triesma ago esas eko de l'unesma : la du esas l'unesma afirmo de laikeso en la tempo quon la historisti vokas "la tempo moderna" (1492-1914)
Brianne Theisen-Eaton

**Brianne Theisen-Eaton** (n. ye la 18ma di decembro 1988) esas Kanadan ex-atletino. El ganis bronza medalio pri heptatlo dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016. El anke ganis du arjenta medalii dum la Mondala Championkonkursi pri Heptatlo di 2013 e 2015, e til nun el duras prenar la rekordo Kanadana pri heptatlo.
Felipe Almeida Wu

**Felipe Almeida Wu** (n. la 11ma di junio 1992) esas Braziliana sporta pafisto e militisto. Ilu ganis l'arjenta medalio pri la 10-metra sporta pafado kun pistolo per kompresita aero por viri, dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016.

## Referi
Ekaterini Stefanidi

**Ekaterini Stefanidi** (n. ye la 4ma di februaro 1990) esas Greka atletino, specaligata en stango-salto. El saltis 4.85 metri dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016, e ganis l'ora medalio pri stango-salto.

## Referi
Olga Sergeyevna Zabelinskaya

**Olga Sergeyevna Zabelinskaya** (n. ye la 10ma di mayo 1980) esas Rusa sporta biciklistino. Entote el ganis tri olimpiala medalii: arjenta dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016 pri biciklismo "kontre-la-horlojo"; bronza pri la sama modaleso dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012; ed altra bronza en London, 2012, pri biciklismo en la stradi.
Ágatha Bednarczuk

**Ágatha Bednarczuk Rippel** (n. ye la 22ma di junio 1983) esas Braziliana volebalistino specaligata pri plajo-volebalo. Kun Bárbara Seixas el ganis l'arjenta medalio pri plajo-volebalo dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016.
Stephen Kiprotich

**Stephen Kiprotich** (n. ye la 27ma di februaro 1989) esas Ugandan atleto. Ilu vinkis la maratono dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012, e ganis l'unesma ora Olimpiala medalio por Uganda depos 1972.
Annie Lennox

**Ann "Annie" Lennox** (n. ye la 25ma di decembro 1954) esas Britaniana kantistino, politikal aktivistino e filantropino. El ganis internaciona notoreso dum la yari 1980a, kande el formacis la duo Eurythmics kun David A. Stewart.

En 2020, duo Eurythmics investesis en tale nomizita "Salono di la Famo di Kompozisti" (*Songwriters Hall of Fame*), ed en 2022 li investesis en la "Salono di la Famo di Rock and Roll" (*Rock and Roll Hall of Fame*).
Kirsty Coventry

**Kirsty Leigh Coventry** (n. ye la 16ma di septembro 1983) esas Zimbabwana natistino. El ganis du ora olimpiala medalii pri dopa natado (en Athina, 2004 ed en Beijing, 2008), ed anke quar arjenta e du bronza.
Delfo Cabrera

**Delfo Cabrera Gómez** (n. ye la 2ma di aprilo 1919 til la 2ma di agosto 1981) esis Arjentinian atleto. Ilu vinkis la maratono dum l'Olimpiala Ludi en London, 1948 e ganis l'ora medalio.
Károly Takács

**Karoly Takács** (n. ye la 21ma di januaro 1910 til la 5ma di januaro 1976) esis Hungara sporta pafisto. Ilu ganis du ora medalii por 25-metra rapida pafado per pistolo, dum l'Olimpiala Ludi en London, 1948, e dum l'Olimpiala Ludi en Helsinki, 1952.
Pusarla Venkata Sindhu

**Pusarla Venkata Sindhu** (n. ye la 5ma di julio 1995) esas Indiana badmintonistino. El ganis arjenta medali pri badmintono por mulieri dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016, e divenis l'unesma muliero Indiana qua ganis arjenta medalio dum l'Olimpiala Ludi.
Lee de Forest

**Lee de Forest** (n. ye la 26ma di agosto 1873 til la 30ma di junio 1961) esis Usan inventisto, qua patentizis cirkume 300 inventi, inkluzite vakuotubo konocata kom "triodo", qua posibligis ampligar la fono e developar la transmiso e recevo di radio.
Jean-Michel Jarre

**Jean-Michel André Jarre** (n. ye la 24ma di agosto 1948) esas Franca muzikisto.

Il esas filiulo di la kompozisto Maurice Jarre.
Tiki Gelana

**Erba Tiki Gelana** (n. ye la 22ma di oktobro 1987) esas Etiopian atletino. El recevis l'ora medalio pri kurado di maratono dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012.
Ĝ

**Ĝ** (minuskulo: **ĝ**) esas la 9ma litero dil Esperantala alfabeto. La nomo dil litero esas "ĝo" en Esperanto. Onu pronuncas la litero kom [d͡ʒ].
Ĥ

**Ĥ** (minuskulo: **ĥ**) esas la 11ma litero dil Esperantala alfabeto. La nomo dil litero esas "ĥo" en Esperanto. Onu pronuncas la litero kom [x].
Ĵ

**Ĵ** (minuskulo: **ĵ**) esas la 14ma litero dil Esperantala alfabeto. La nomo dil litero esas "ĵo" en Esperanto. Onu pronuncas la litero kom [ʒ].
Ŝ

**Ŝ** (minuskulo: **ŝ**) esas la 23ma litero dil Esperantala alfabeto. La nomo dil litero esas "ŝo" en Esperanto. Onu pronuncas la litero kom [ʃ].
Ŭ

**Ŭ** (minuskulo: **ŭ**) esas la 26ma litero dil Esperantala alfabeto. La nomo dil litero esas "ŭo" en Esperanto. Onu pronuncas la litero kom [u̯].
Robson Conceição

**Robson Donato Conceição** (n. ye la 25ma di oktobro 1988) esas Braziliana boxisto. Ilu ganis l'ora medalio pri boxo por viri, kategorio infre 60 kg, dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016.
Acidento trafikala

**Acidento trafikala** esas acidento qua envolvas adminime 1 o plusa vehili, exemple automobili, omnibusi, motorcikli e.c., od inter vehilo e pediranto, vehilo ed animalo, vehilo e fixa obstaklo (exemple arboro), e.c.. Ultre materiala domaji, violentoza acidenti trafikala povas rezultar morti.

Acidenti povas eventar sive pro homala kulpo di la veturanto o di altra individuo od individui, sive pro falio di la vehilo, exemple falio di freni, ripado di roti, e.c..
Ĉ

**Ĉ** (minuskulo: **ĉ**) esas la 4ma litero dil Esperantala alfabeto. La nomo dil litero esas "ĉo" en Esperanto. Onu pronuncas la litero kom [t͡ʃ].
Aparataro

**Aparataro** esas plura aparati qui kune konstitucas integra komputoro.

## Aparati ordinara
Existas plura diferanta sistemi ed aparati cadie.

### Komputoro personala
Komputoro personala esas un de la maxim komuna komputori pro la chipeso. Laptop-i esas simila, ma forsan esas plu chipa.

#### Komputoruyo

La komputoruyi ofte esas konstruktata ek plastiko o metalo, e kontenas la maxim multa de la aparati.

### Elektralimentilo

L'elektralimentilo esas l'aparato quo konvertas fluo alternanta ??? a .

### Chefplako

La matroplako o chefplako esas la chefa aparato di la komputoro. Ol esas granda plako rektangula kun cirkuito importanta qua konektas l'altra parti di la komputoro kam la procedilo, acesmemoro.
Hellen Onsando Obiri

**Hellen Onsando Obiri** (n. ye la 13ma di decembro 1989) esas Kenian atletino. El ganis l'arjenta medalio pri 5.000-metra kurado por mulieri dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016.
Jake Zyrus

**Jake Zyrus** (Antee **Charmaine Clarice-Relucio Pempengco**, n. ye la 10 di mayo 1992) esas Filipinana kantisto.
Republiko Socialista Sovietiana Tajikistan

**Republiko Socialista Sovietiana di Tajikistan** (en Tajikistana, Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон, *Respuʙlikaji Sovetiji Sotsialistiji Toçikiston*; en Rusa, Таджикская Советская Социалистическая Республика, *Tadzhikskaya Sovetskaya Sotsialisticheskaya Respublika*) anke konocata kom SSR Tajikistan, esis un ek la republiki de Sovietia. Ol establisesis ye la 5ma di decembro 1929 e duris til la 9ma di septembro 1991.
Viking 2

**Viking 2** esis kosmosondilo di USA, qua voyajis a Marso.

La misiono komencis ye 9 septembro 1975; la lansita orbitanto e tervenanto esis sama kam Viking 1, qua atingis la planeto en junio 1976. Viking 2 atingis la surfaco di Marso ye 3 di septembro 1976.

La tervenanto di Viking 2 funcionis sur la surfaco dum 1316 Terala dii (1281 Marsala dii), analizante la sulo e prenante fotografuri. Ol facis biologiala experimenti por konstatar ka vivo existas. Du de la quar experimenti esis afirmanta; tamen esas supozata ke to esis pro ne-organika kemiala reakti di la sulo.
Irene Papas

**Irene Papas** (n. **Irini Lelekou** ye la 3ma di septembro 1926 til la 14ma di septembro 2022) esis Greka cinem-aktorino. Dum elua 50-yara kariero, el laboris en plu kam 70 filmi, exemple "L'Armi de Navarone" (*The Guns of Navarone*, 1961), "Zorba, la Grekiano" (Greke: Αλέξης Ζορμπά, *Alexis Zorbas*, 1964) e "Z", 1969.

## Referi
Alberto Juantorena

**Alberto Juantorena Danger** (n. ye la 3ma di decembro 1950) esas Kubana ex-atleto. Ilu esis l'unika atleto qua ganis du ora medalii dum la sama Olimpiala Ludi pri la 400-metra e pri la 800-metra kurado, en Montréal, 1976.
Waldemar Cierpinski

**Waldemar Cierpinski** (n. ye la 3ma di agosto 1950) esas Est-Germana ex-atleto. Ilu ganis du ora olimpiala medalii pri maratono: en Montréal, 1976, ed en Moskva, 1980.
Ferenc Németh

**Ferenc Németh** (n. ye la 4ma di aprilo 1936) esas Hungara ex-atleto. Ilu ganis du ora medalii dum l'Olimpiala Ludi en Roma, 1960 pri moderna pentatlo: l'individuala por viri, e la medalio por esquado.
George Edward Moore

**George Edward "G. E." Moore** (n. ye la 4ma di novembro 1873 til la 24ma di oktobro 1958) esis Britaniana filozofo. Kune Bertrand Russell, Ludwig Wittgenstein, ed, ante li, Gottlob Frege, il esis un ek la fondinti dil analizala filozofio.

Il esis profesoro che Universitato Cambridge.
Trindade

**Trindade** esas urbo en Braziliana stato Goiás. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 710,32 km².

Ol distas 16 km sude de la chefurbo dil stato, Goiânia. La religiala turismo dum la festo dil *Divino Pai Eterno* ("Eterna deala patro") esas importanta ekonomial agado por la urbo.
Emiliano Di Cavalcanti

**Emiliano Augusto Cavalcanti de Albuquerque Melo** (n. ye la 6ma di septembro 1897 til la 26ma di oktobro 1976) esis Braziliana piktisto.
Jody Williams

**Jody Williams** (n. ye la 9ma di oktobro 1950) esas Usana docisto e politikal aktivisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri paco en 1997 ensemble kun la Kampanio Internaciona kontre Subtera Torpedi pro elua verki pri proskripto di landala torpedi, e pro la defenso di homala yuri.
Nicholas M. Butler

**Nicholas Murray Butler** (n. ye la 2ma di aprilo 1862 til la 7ma di decembro 1947) esis Usan edukisto, filozofo e diplomacisto qua ganis la Nobel-premio pri paco en 1931, por stimular la Pakto Briand-Kellog.
Tõnu Õnnepalu

**Tõnu Õnnepalu** (n. ye la 13ma di septembro 1962) esas Estoniana poeto e tradukisto. Ilu tradukis libri di importanta skriptisti Franca, exemplle François Mauriac, Charles Baudelaire e Marcel Proust, ad Estoniana linguo.
Andrzej Wróblewski

**Andrzej Krystyn Wróblewski** (n. ye la 15ma di junio 1927 til la 23ma di marto 1957) esis Polona piktisto.
Hilary Duff

**Hilary Erhard Duff** (n. ye la 28ma di septembro 1987) esas Usan aktorino e kantistino. El ganis diversa premii, inkluzite 7 premii *Nickelodeon Kids' Choice Awards*. El kantas rock, *dance*-muziko e pop-muziko.
Heinrich Cornelius Agrippa

**Heinrich Cornelius Agrippa von Nettesheim** (n. ye la 14ma di septembro 1486 til la 18ma di februaro 1535) esis Germana mediko, skriptisto, teologo e soldato.
Mimas

**Mimas** esas satelito di la planeto Saturno.

La satelito havas diametro 396 km, quo esas la maxim mikra diametro di irga konocata astronomiala objekto qua esas ronda pro su-gravitado. Inter la krateri sur Mimas esas granda koliziono-kratero nomizita Herschel. Ol havas diametro 130 km, preske triimo de la diametro di la satelito.

La astronomo William Herschel deskovris Mimas ye 17 di septembro 1789. Quale altra sateliti di Saturno, la nomo esis sugestata da ilua filiulo John Herschel; en la mitologio di Grekia, Mimas esis ula giganto.
Provencala linguo

**Provencala** esas generale konsiderita kom dialekto di l'Ocitana linguo,,, o da minoritato dil ciencisti anke kom aparta linguo del Romanala linguaro.

## Literaturo
### Poezio
* Frédéric Mistral (19ma yarcento) Teoudor Aubanèl, Jousé d'Arbaud
* Max-Felipe Delavoüet, Sully-André Peyre, Sergi Bèc (20ma yarcento)

### Prozo
* Joseph d'Arbaud, Valère Bernard, Pierre Pessemesse, Bernard Giély, Frédéric Vouland (20ma yarcento).

## Referi
Trezoro de Staffordshire

La **Trezoro de Staffordshire** (*Staffordshire Hoard*) esas granda amaso de ora ed arjenta objekti de la 7ma ed 8ma yarcenti, trovita en la komtio Staffordshire. L'objekti deskovresis per metalo-dicernilo en agro en julio 2009, e la deskovro anuncesis ye la 24 di septembro 2009.

Esas plu kam 3500 peci, omna por militala uzo, ornivi por militala vesti, espadi e helmi; la qualeso esas tre alta. Oli esis enterigita probable dum la 8ma yarcento, periodo kande la regiono esis parto de la Anglo-Saxona rejio Mercia.
Mars Orbiter Mission

**Mars Orbiter Mission** esas la unesma misiono di India ad altra planeto.

La kosmosondilo esis lansata ye 5 di novembro 2013; pos periodo en orbito cirkum Tero, ol esis pozata ye 30 novembro sur voyo vers Marso. Ye 24 di septembro 2014 ol esis pozata en orbito cirkum Marso. Ol portas kamero, e mezurili por analizar la supera atmosfero di la planeto, por trovar partikuli, e por mezurar infrareda radiado.
Albert Boudon-Lashermes

**Albert Boudon-Lashermes** (n. ye la 28ma di februaro 1882 til la 12ma di julio 1967) esis Franca regionala historiisto, genealogiisto, erudito, ed anke poeto de la regiono Arvernia. Ilu partoprenis en la movado *Félibrige* (Okcitane: *Felibritge*). Lua valoro kom skriptisto agnoskesis da Frédéric Mistral.