open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Haut Kœnigsbourg

**Haut Koenigsbourg** (Germane *Hohkönigsburg*) esas mezepokala kastelo distanta 12 kilometri de Orschwiller, Alzacia, Francia, sur montaro Vosges, weste de urbo Sélestat, de ube ol esas videbla.

La kastelo situesas sur strategiala situo, che altitudo di 757 metri, super Alzaciana planajo. Pro sua lokizo, ol uzesis da sucedinta povi de Mezepoko til la Milito di Triadek Yari, kande ol abandonesis. De 1900 til 1908, ol restauresis dal imperiestro Wilhelm la 2ma. Nun ol esas precipue turistal atraktivo.
Mila Kunis

**Milena Markovna Kunis** (n. ye la 14ma di agosto 1983) esas Usana cinem-aktorino e kantistino.

## Extera ligili
* IMDB
Shanghai

**Shanghai**, pinyine **Shànghǎi** (Chiniane **上海**) esas un ek quar urbi separita kom legitima provinco e la 2ma maxim populoza urbo di Popul-Republiko Chinia, dop Chongching. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 6341 km².

Jacanta apud la fluvio Yangce, nun ol esas globala centro por financi, aferi ed ekonomiko, inquesto ciencala, eduko, cienco e teknologio, industrio, turismo e transporto. La sideyo di granda entraprezi Chiniana jacas ibe. Anke la banko *New Development Bank* - NDB - kreita da la landi qui formacas BRICS, hava sua sideyo ibe. La portuo di Shanghai esas la maxim granda de la mondo pri movo, uzo ed enmagazinigado di buxegi. En 2022, lua metropolala regiono produktis preske 13 bilion RMB, equivalanta a US$ 1,9 bilioni.

Shanghai esas un ek la maxim importanta centri financala, aferala, ekonomiala, por ciencala inquesto, cienco, teknologio, por manufalturo, transporto, turismo e kulturo de la mondo. Lua portuo esas la maxim importanta por transporto per buxegi en la mondo.

L'urbo havas 4 importanta universitati: l'Universitato Fudan, l'Universitato Shanghai Jiao Tong, l'Universitato Tongji, e l'Universitato Normala di Estal Chinia.

## Geografio

Jacanta an l'estuario di fluvio Yangce, la reliefo di Shanghai esas preske plana, kun mikra vario di altitudo. Granda parto di lua suli rezultis del akumulo di sedimenti transportita dal fluvio dum mili di yari, ed anke de dreno e terolaboro di kelka arei. Pro to, lua suli ordinare esas sabloza, e granda edifici mustas konstruktesar kun profunda pilastri por preventar abaso en mola sulo. La mezavalora altitudo dil urbo esas 4 metri, e lua maxim alta punto esas kolino Sheshan, kun 118 metri super la marala nivelo, jacanta sude del urbo. Rivero Huangpu, enfluanto di Yangce konstruktita dal homo, dividas la centro dil urbo en du.

La klimato di Shanghai esas humida subtropikala (*Cfa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 5,4°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 29,1°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 1336,6 mm, e la maxim pluvoza monato esas junio e agosto, kun mezavalore 224,9 mm e 225,9 mm.

## Referi
Bazalto

**Bazalto** esas la maxim abundanta volkanala roko, nigrata, de origino fairala, qua ofte prizentas fragmenti, prisma interparalela.
Rafael Alonso

**Rafael Alonso Ochoa** (1920 til 1998) esis Hispana teatrala e cinemala aktoro.

## Teatro

Lua debuto en la teatro eventis en la verko *[[La vida es sueño]]*, da Calderón de la Barca. Rafael montris, dum sua longa kariero, grava reprezentala qualesi por adaptesar a diversa roli, sive dramatala, sive komika. Inter lua teatrala verki ecelas: *La vida privada de mamá*, da Alfonso Paso; *Retrato de boda*, da Miguel Mihura; *En la ardiente oscuridad*, da Antonio Buero Vallejo.

## Televiziono

* “La huella del crimen”: “El crimen de la calle Fuencarral” (1985)
* “Hostal Royal Manzanares” (1996) kom Paciano (la patro di Reme reprezentita da Lina Morgan).

## Cinemo
En la cinemo lu debutis en 1951 en la filmo *[[Una pareja feliz]]*, da Juan Antonio Bardem, pose *[[Bienvenido, Mister Marshall|Bienvenido Mr. Marshall]]*, *[[Cómicos]]*, *[[La chica del trébol]]*, *[[La escopeta nacional]]* e *[[Todos a la cárcel]]*, da Luis García Berlanga; *[[La Colmena (filmo)|La Colmena]]*, da Mario Camus e *[[El abuelo]]*, da José Luis Garci.

Rafael mortis kelkete ante finigar la filmo *[[El abuelo]]*.

## Direktisto
Lu direktis *Hoy no pasamos lista* ye 1948.

## Chefa premii

*1959 Premio dil “Sindicato Nacional del Espectáculo” pro "El baile". Premio dil CEC pro "El baile"
*1982 Premio dil CEC pro "La Colmena". Premio dil kritikistaro de New York pro "La Colmena"
*1999 Honorala “Goya”
Karakalo

**Karakalo** (*Caracal caracal*) esas feroce teritoriala grava e rapida mikra kato qua vivas en Afrika e sud-westa Azia.
Jean Anthelme Brillat-Savarin

**Jean Anthelme Brillat-Savarin** (1755 til 1826) esis Franca skriptisto, yuristo e politikisto, e divenis famoza kom gastronomo.

Il studiis yuro, kemio e medicino en Dijon ed esis yuristo en lua nasko-urbo. En 1789 kom urbestro il deputis ad Franciana Generala Stati, qua quik divenis Nacionala konstitucanta asemblo, ube il aquiris kelka limitizita famo, partikulare pro publika diskurso pri defenso di mortopuniso. Il adoptis lua duesma surnamo pos la morto di onklino nomizita Savarin qua legacis lua kompleta fortuno kondicione ke il adoptis lua nomo.

Lua famoza verko, *physiologie du goût* (fiziologio di gustado) editesis en decembro 1825, du monati ante lua morto.
Lamantino

**Lamantino**, anke nomata **marala bovino**, esas granda marala herbivora mamiferi de la familio *Trichechidae* qui vivas en tropikala litori di Atlantiko.

Existas tri speci di lamantino:
* *Trichechus inunguis*, qua habitas Amazonia,
* *Trichechus manatus*, qua habitas Karibia e Florida, e
* *Trichechus senegalensis*, qua habitas Afrikana litoro de Senegal norde til Angola sude, e kelka fluvii en ca regiono.

**Videz anke:** Duyongo
Rodero

**Rodero** esas rango di mamifero sen kanino distingita da du kontinue kreinta incizivi amba en maxilo e mandibulo qui devas esar mantenar kurta rodante grani e planti. Exempli pri roderi esas kuniklo,rato e kastoro.
Leono (mamifero)

**Leono** (*Panthera leo*) esas granda karnivora felino (mamifero). Existas diversa subspeci leona, ma on kustumale uzas nur du termini, "Afrikana leono" ed "Aziana leono".

L'adulta maskulo, facila rikonocebla a lua importanta krinaro, povas atingar pezo di 225 kg, dum ke la femina adulto, plu mikra, atingas mezavalore 150 kg.
Lutro

**Lutro** esas *lutra lutra*, quadripedo karnavida, de la familio "martri", di qua la pilaro esas densa, qua vivas apud aquo, e qua nutras su per fishi.
Makako

**Makako** esas sociala simio vivanta en multa temperala loki de nord-Afrika ed est-Azia. Lua korpo esas grosa e kurta, e qua havas muzelo kurta e dika.
Marhundo

**Marhundo** (*Heptranchias perlo*) esas noktala fisho, primitiva sharko, kun 7 brankio-trui vivanta proxim la litoro.
Kashaloto

**Kashaloto** (*Physeter macrocephalus*) esas la maxim granda di cetaceo kun denti, maxim granda karnivora en mondo.

Ol ecelas per lua grandega kapo quaze paralelepipedo, la prezenteso di pinta denti ed uniqua naz-trui soldita vers l'avan sinistra. L'adulto mezuras de 11 til 20 m e pezas 20 til 57 tuni, la maxim granda specimeni esas maskula.

La korpo esas obskura grizo o negra kun kelka makuli sur la ventro. Il povas kontenar rekta marki e multa cikatri, pro kombati inter maskuli e grandega kalmari. La kashaloto povas plunjar til 2200 metri di profundeso por chasar ta lasti.

La pektorala flosi esas mikra. La dorsala natilo, konstitucas de lineo di kresti, esas utila por plunjar. La kaudala floso, triangula e fendita, esas tre potenta e mezuras til 4 m.
Fisho

**Fisho** esas animalo qua vivas en aquo e respiras l'aero dissolvita en ol, tra la brankii. Fisho ne havas limbi ma flosi, ed ofte la pelo kovresas per squami. Fishi (*Pisces*) esas subgrupo di spinal animali (videz Zoologio). Existas cirkume 21 mil speci di fishi, exemple:

 anchovo | anguilo | atuno | ciprino | dorno-perko | eglefino | espad-fisho | flundro | gado | gardio | gimnoto | haringo | hipokampo | karasino | kongro | limando | lotao | lucio | makrelo | marhundo | merlano | merlucho | moruo | perko | pleuronekto | petro-fisho | rayo | salmono | sardino | sharko | siluro | soleo | sprato | sturgo | surmuleto | tencho | torpedo | truto | turboto | lampredo
Léonard Gianadda

**Léonard Gianadda**, n. ye la 23ma di agosto 1935 en Martigny, kantono Valais, til la 3ma di decembro 2023 en Martigny, esis Suisa jurnalisto, injenioro, imoblala inicianto e meceno.

En 1978 ilu kreis tale nomizita "Fonduro Gianadda", qua administras muzei ed organizas expozuri en Martigny.
Moskorato

**Moskorato** (*Ondatra zibethicus*), esas mez-granda mi-aquala rodero indijena de Nord-Amerika, ed enduktita en parti di Europa, Azia e Sud-Amerika. Moskorato esas trovita en humida zoni ed sucesas super vasteso di klimati ed habiteyi. Ul pleas importanta rolo en naturo ed esas moyeno di nutrivo e furo.

Lua kaudo esas ovala.
Musareno

**Musareno** esas mikra mamifero qua manjas precipua insekti.

Ol havas mikra okuli, e generale povra vidado, ma havas ecelanta senci di audado e flarado. Ol esas tre aktiva animali, kun devoranta apetiti ed extraordinara alta korpala reakti. Musareni devas manjar 80-90 per cento di lua propra pezo en nutrivo diala.
Narvalo

**Narvalo** (*Monodon monoceros*) esas Arktika speco di cetaceo di qua la maxilo havas longa dentego defensala. Ol esas animalo rare trovata sude de latitudo 70°N.
Nilgavo

**Nilgavo** (*Boselaphus tragocamelus*) esas antilopo qua esas un ek la maxim ofte vidata sovaja animali en nordal India ed estala Pakistan. Nilgavo esas la maxim granda Azian antilopo.
Oceloto

**Oceloto**  (*Leopardus pardalis*) esas mikra noktala e foresta karnivora felini qua vivas en Sud-Amerika, Central Amerika e Nord-Amerika til Texas.
Fonduro Gianadda

**Fonduro Gianadda** (*Fondation Gianadda*) esas granda situo di expozeyo di privata arto acensebla al publiko, situita en Martigny (Suisia.

La fonduro employas cirkume 60 personi note pro restaurar multa verki. La meceneso furnisas la quarimo e l'urbo kelke.

En 1976, kande Pierre Gianadda mortis acidente, lua frato Léonard facis konstruktar per lua memoro, sur la loko di Romana templo nova deskovresar, granda blinda edifico en betono, pozita super la templo. Il povas recevar expozado sur la lateri e koncerti en centro. Ne esas modifikita depose. Subterana granduri esas aranjita per aceptar kolektajo di anciena veturi e la dek verki de kolektajo Louis et Evelyn Franck.

Plu kam dufoye per yaro, granda expozuri esas institucita, qui permisas deskovrar verki de privata kolektaji, rare expozesita ad publiko.

Depos sua aperturo la fonduro gastigas plu sep milioni viziteri.

## Aktualajo
### tempala expozadi
*Albert Chavaz, 100ma aniversario, de 6ma di decembro 2007 til 9ma di marto 2008 
**Ofraji ad dei di Egiptia*, de 14ma di marto 2008 til 8ma di junio 2008
* Balthus, 100ma aniversario, de 13ma d junio til 19ma di novembro 2008 
* Hans Erni, 100ma aniversario, en 2009
* Kelka skulturi kambita en la gardeni

### permananta expozadi
* Museo di automobilo, 50 anciena veturi de 1897 til 1939
* *Léonard de Vinci - L'inventeur* ad *Vieil Arsenal* di fonduro 
* Museo gallo-romain
* En la gardeni, kun skulturi di 20ma yarcento, on povas deskovrar (meze di abrikotieri), verki di sequanta artisti :

## extera ligilo
*oficala situo
Mirmekofago

**Mirmekofago** (*Pilosa*, *Xenarthra*) esas mamifero qua vivas en centrala e Suda-Amerika ube manjas precipue formiko e termito.

Bradipi ed extingita megaterii anke esas klasifikata en la mem rango *Pilosa*.
Pangolino

**Pangolino** (*manis laticaudata*) esas squamatra mamifero qua manjas termiti. Existas un familio, **Manidae** ed un genero, **Manis**, kun 8 speci di pangolini. Anke existis kelka speci qua nun esas extingita.

Pangolini vivas en tropikala regioni di Afrika ed Azia. L'origino di la vorto "pangolino" esas Malaya *pengguling*, qua signifikas "kelka kozo qua volvas su".

Pangolini havas noktala kustumi, e usas lua bonega senso di odoro por trovar insekti, note termiti. Dum la dio, pangolini kustume dormas, volvita quale sfero sur su propra.
Saguino

**Saguino** esas speco di mikra simio, kun kaudo longa.

Saguino diferas de wistitio precipue pro ke la basa kanini esas klare plu longa ke l'incizivi.
Wistitio

**Wistitio** esas mikra simio de Brazilia.

Wistitio diferas de saguino precipue pro ke la basa kanini esas klare tam longa kam l'incizivi.
Sapajuo

**Sapajuo** (*cebus*) esas jornala simio 30 til 56 cm longeso kun longa kaudo preniva qua vivas en centrala e nordala Sud-Amerika.
Sarigo

**Sarigo** (*Didelphidae*) esas noktala arborala marsupialo 

Lua fingri prenebla esas provizita kun robusta ungli. L'haluxo esas opozebla.

Ul vivas nur du yari en naturo.
Unco

**Unco** o **nivala [[leopardo]]** (Latine *Panthera uncia*) esas esas granda felino vivanta precipue en Himalaya e Central Azia, en regiono kun cirkume 1,2 milion km², de la sudo di Rusia til Afganistan e Nepal.

Lua pezo povas variar de 27 til 54 kilogrami. L'animali havas grosa gambi qui posibligas saltar disti til dek metri, e longa dika pili qui povas variar lua kolori de flavatra bruno til fumoroza grizo.

Taxionomiale, ol klasifikesis en genero *Uncia*, konsistanta ek la singla speco. Tamen, pose deskovresis lua relati kun genero *Panthera*. Nun, la nomo di la speco en la Latina esas *Panthera uncia*. On kredas, segun analizo di DNA, ke ca speco komencis divergar genetikale de tigro de 4,62 til 1,82 milion yari ante nun.
Raspo-pano

**Raspo-pano** esas mikra partikuli di seka pano o biskoto, qua uzesas por panizar nutrivi, gratinizar dishi, farsizar pultro, dikigar stufaji, ed adjuntar nechera maso ad karno-pano e simila nutrivi.
William Golding

**William Golding** (1911 til 1993) esis Britanian skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1983.

Lua maxim konocita verko esas l'unesma *La Majesto di la Mushi*.
Yves Saint-Laurent

**Yves Henri Donat Mathieu Saint Laurent** (1936 til 2008) esis Franciana stilisto e modisto.

Il debutis apud Christian Dior, la talioro maxim famoza dum la yari 1950maa. La tro frua morto dil inventanto di New-Look propulsis lu artistika diretisto.

Kun lua lineo "Trapezo" (1958), qua ruptis kon la vespo-tayo di ero, la tenua e timida homo impresis quik.

En 1961, il kreis lua propra firmo en asocio kun Pierre Bergé. Ensemblo, l'unesma ala kreado, la duesma ala jerado, il konstruktis prestijoza stereotipa signaturo.

Fanatiko pri teatro, opero e literaturo, Yves Saint Laurent desegnis juveli, dekoruri e kostumi per verki e spektakli. Sempre a l'avan-gardo, il kreis parfumi, exemple *Homme* en 1971 ed *Opium* en 1977 qui nemediate sucesis ed komencas la presto-a-portar di luxo per apertita butiko sur la sinistra rivo (en Paris).

Il transpozis pikturi en modeli di robi e vesti : Mondrian (1965), Picasso (1979), Matisse (1981) ou Van Gogh (1988). Il audacis en 1971 kun la kolektajo «40», en refero la nigra yari dum duesma mondomilito.
Dorno-perko

**Dorno-perko** (*Gasterosteidae*) esas mikra sen squamo fisho

## Genitado
Dum la frayo, ke efektigas de marto til julio, la maskulo ornas su kun viva kolori (verda dorso e reda ventro).

Ol konstruktas lua nesto kun aquala planti cementizita da substanco produktita per lua reni. Ol facas ostento ube ol expozas lua reda ventro pro atraktas la femino por ol frayifas en lua nesto, multa centa ovuli ke ol fekundigas pose. Ol surveyas lua nesto, chasanta omna intruzinti, pro protektar l'ovi o la yuni.

La kovado duras 4 til 10 dii.
Flundro

**Flundro** esas plata fisho di longeso til 50 cm.

Ol havas rango di tuberkuli ad bazo di dorsala ed anala flosi.
Torpedo

*Videz anke [[Torpedo (homonimo)]]* 

**Torpedo** esas automovanta mashino plenigita ye pulvero, kun amorcilo, qua, se shokata, explozas, e quan onu lansas kontre navi enemikala, od imersas, por impedar la proximesko da ta navi a litoro, e.c.
Larvo

**Larvo** esas yunala formo di animalo kun nedireta developado, ante metamorfosar ad adulti. Animali kun nedireta developo, exemple insekti, amfibii e kniduli havas larvala fazo dum lia vivo-cikli.

Larvi povas semblar komplete diferanta del adulta formo, exemple, raupo diferas de papiliono. Larvi ofte havas specala organi qui ne existas en l'adulta formo. La larvi di kelka speci povas divenar pubera e ne pluse developar en l'adulta formo, exemple kelka speci di salamandri.
Napalm

**Napalm** esas subtanco konsistanta ek la mixo di kerozeno kun polistireno, uzata por krear incendial armo dum konflikti.

## Historio

Greka fairo

Dum l'unesma mondomilito fairo-spricilo uzesis, ma benzino brulis tro rapida por uzar en bombo. Tamen serchisti deskovris quale fabrikar gelatinal esenco ante, maxima nombri uzesis kauchuko kom precipua kompozanto, qua esis rara dum la milito.

## Kompozo
*Napalm* inventesis che l'universitato di Harvard en 1942. La kemiala reakto esas moderata per pulvero de *na* (natro) e *palm*itato, formacinta substanco quale sapono. La nuna *Napalm B* esas komplete diferanta.

## Uzo dum militi
Usa bombardis multa urbi kun *napalm* dum la duesma mondomilito, exemple l'operaco Gomorrah kontre Hamburg e Dresden, e Tokio. Pose *napalm* uzesis en la milito di Korea e la milito di Vietnam.

Dum asalto en Irak en 2003 ul uzesis la bombo *Mark 77*.

Ultre destrukto, la psikologial efekti di ta armo esas maxime prizita da militala hierarkio.

## Uzo kontre civili
En 1980 l'Unionita Nacioni decidis ke *Napalm* ne povas uzesar kontre civili. Usa ne signatis ma asertis lua bona volo.
Antoine de Saint-Exupéry

**Antoine Marie Roger de Saint-Exupéry** (1900 til 1944) esis flugero (di qua Aéropostale) e la skriptisto qua skribis la famoza novelo "La Princeto".

## Libri skribesis

* L'aviacisto *L'aviateur*
* Suda posto-livrajo *Courrier-Sud*
* Nokto-flugo *Vol de Nuit*
* Homaro-tero *Terre des Hommes*
* Milit-aviacisto *Pilote de Guerre*
* Letro ad gajo-homo *Lettre à un Otage*
* La Princeto *Le Petit Prince*
La Princeto

***La Princeto*** (France: ***Le Petit Prince***; Franca pronunco: [lə.pə.ti'pʁɛ̃s]), unesme publikigita en 1943, esas infantala novelo en alegorii da Antoine de Saint-Exupéry.

Ilu imaginas su sola en la dezerto Sahara ube ilu juntas yuna extra terala princo. En lua konversado l'autoro indiquas lua propra opinioni pri homaro-folesi e la simpla veri qua la homaro semblas obliviar kande ulu divenas plu evoza.

Tradukesis aden Ido en mayo 2005 en Adavane e riformatigita en 2018 da Ido-Kulturo da Lucas Costa

## Extera ligili
* La Princeto
Psikopatio

**Psikopatio** esas psikologiala konstruktado qua deskriptas kronika kontre-etika e kontresocia konduti, povanta irar til krimino por cirkume 3% ek la viri ed 1% ek la homini.

## diagnozo-framo
**Faktoro 1 : atakema [[narcisismo]]**
# parolemeso / neprofunda charmo
# grandioza senso pri valoro di su
# tendenco a patologiala mentio
# ruzoza / manipulanta
# manko di remorso o kulpozeso
# streta mento
# senkompata
# mankas aceptar responso pri lua propra agado

**Faktoro 2 : sociale deviacita speco di vivo**
# bezono por stimulado / inklinemeso a tedanto
# parazitatra speco di vivo
# povra kondutala kontrolo
# manko di realista, long-termina skopi
# impulseso
# neresponsiveso
# yunala delikteso
# frua tendenco di viva problemi
# revoko di kondicionala liberigo

**Traiti ne koreletita kun una od altra di faktoro**
# multa kurt-perioda spozala parentezi
# mixita sexuala speco di vivo
# kriminala diversa domeno
Saskatchewan

**Saskatchewan** esas un ek la 10 provinci di Kanada, jacanta centre de la lando. Segun statistiki de 2020, ol havis  habitanti, qui rezidas precipue apud lua sudala bordo. Lua tota surfaco esas  km², di qui preske 10% (exakte  km²) esas aquo, de lua nombroza fluvii, aquo-rezerveyi e plu kam 100 mil lagi. Ol havas kom vicini Alberta weste, la Nord-westala Teritorii norde, Nunavut nord-este, Manitoba este, ed Usana stati Montana e Nordal Dakota sude.

La bazo dil ekonomiko esas precipue kultivo di cereali, nome frumento.

## Geografio

Saskatchewan esas la sola provinco di Kanada sen naturala frontiero. Sua formo esas quadrilatera. La maxim multa ek lua habitantaro rezidas en la maxim sudala triimo di lua teritorio, sude de paralelo 53°N e proxim la frontiero kun Usa.

Saskatchewan subdividesas en du granda regioni geografiala: la boreala foresto norde, e la prataro, sude. La du regioni separesas per transito-zono nomizita "parko di tremuli" (*Aspen parkland*), proxim rivero Norda Saskatchewan. La nordo di la provinco kovresas da foresti, ecepte en dunoza regiono proxim lago Athabasca, la maxim vasta duni aktiva en la mondo norde de paralelo 58°N.
Gluteno

**Gluteno** esas mixuro di proteino kombinita kun amilo en l'endospermo di la plu multi di cereali.

Ol konstitucas proxim 80% di proteini en la frumento e kompozar note de gras-acidi e sukri. 

Gluteno esas responsanta dil elastikeso dil petrisita pasto tale ke la mastikeso di produkti kun fundamento di frumenti koquita en forno. Ta visko-elastikeso permisas facar pano di qualeso : la buli di **CO<sub>2</sub>** liberigita dum l'anaerobia degrado di amilo per la hefi esas kaptita en la reto di gluteno amba tenaca ed elastika (la pasto "erektas").
Manuel Roxas

**Manuel Acuña Roxas** (1892 til 1948) advokato e politikistulo, esis prezidanto di Filipini de 1946 til 1948.
Farino

**Farino** esas polvo obtenita per trituro di cereali (semini, grani), nuci o radiki. Farino de cereali kontenanta gluteno esas un ek la precipua elementi di nutrivo por la maxim multa populi de la mondo. Farini uzesas por facar pani, pasti, krespi, kuki e diversa altra dishi.

Homi deskovris quale produktar farino dum la prehistorio. Existas evidentaji ke tale nomizita "Natufiana kulturo" ja produktis farino ek frumento adminime 14 mil yari ante nun. Kulturi de Central-Amerika ja konsumis farino ek maizo adminime 7 mil yari ante nun, ed aborijeni Sud-Amerikana havas milyara tradiciono pri quale preparar farino de manioko.

L'aagado di produktar farino nominesas muelerio.
Muelerio

**Muelerio** esas loko o mashino por la fabrikado di farino.

## Historio
### Frua historio
L'unesma hidraulikala agivanta muelerio en Europa esis konstruktita proxim la fina di 1 yarcento aK. Ta muelerii havas horizontal roti. Vertikala roti uzesas dum Romana imperio proxim la fina di 1 yarcento, e ta esas deskriptita da Vitruvius. La suprajo di romana teknologio esas probable Barbegal ube aquo kun 19 metri falio turnas dekesis hidro roti, doninta grindanta kapaceso evaluita a 2.4 til 3.2 toni per dio.
Blutado

**Blutado** esas l'operaco ke konsistas a separar la farino di brano.

## Principo
Ta operaco esas exekutita per helpo di blutilo. Ol esas kompozita de multa kribli di talii en diversa trelisi pro extraktar la kategorii di korespondanta farini. La kribli esas instalita sur cilindro forminta tamburo : la tamburo esas poka inklinita e rotacas pro extraktar la farino, la brano esas evakuita per l'altro extremajo.

La procento di blutado esas strete ligita ad tipo di farino, to esas a la quanteso di substanci ne kombustebla ke ol kontenas. Pluse on avancigas l'extrakto, plu on rekuperas de ta substanci, do la valoro esas precipue nutriala.

On havas generale la korespondo sequanta:

#tipo 45 : farino tre blanka, per kukajo
#tipo 55 : farino blanka ordinara en la granda distributo
#tipo 65 : farino blanka kustuma en la biologiala nutrivo
#tipo 80 : farino griza o mikompleta
#tipo 110 : farino kompleta
#tipo 150 : farino integra
Ludwig Scotty

**Ludwig Derangadage Scotty** (n. ye la 20ma di junio 1948) advokato e politikisto, esis prezidanto di Nauru de la 29ma di mayo til la 8ma di agosto 2003 e de 2004 til 2007.
Dineo kom stult-gasti

**Dineo kom stult-gasti** esas filmo, realigas da Francis Veber ye 1998.

## rezumo

Omna semana, alta borgezo (parisana editisto) e sua amiki, havas dineo kom stult-gasti do specalita pasionas. Inter amiki ludas da pulsar ridinda sen ke gasti explikas a su ulo. 
Ma to super-homo havas feblesi ...

## Distributo
* Jacques Villeret : François Pignon
* Thierry Lhermitte : Pierre Brochant
* Francis Huster : Juste Leblanc
* Alexandra Vandernoot : Christine Brochant
* Daniel Prévost : Lucien Cheval
* Catherine Frot : Marlène Sasseur
* Edgar Givry : Jean Cordier
Le Corbusier

**Charles-Édouard Jeanneret-Gris**, pose konocita kom **Le Corbusier** (pron.: *le Korbushey*) (1887 til 1965) esis Suisa arkitekto (internaciona stilo) ed urbanisto qua aplikis l'idei de kubismo ad arkitekturo.

Kelka fama verko da Le Corbusier esas "Notre Dame du Haut" en la vilajo Ronchamp.
Dino Risi

**Dino Risi** (1916 til 2008) esis Italiana cinematografisto.

## Biografio
Filio di mediko, il komencis kariero di psikiatristo samatempe dedikis su ad cinematrografala kritikado, tale ke la skribado di noveli e cenari. Il komencis en 1940 lua prima pasi en la cinemo kom asistanto di Mario Soldati per *La Mariajo di nokto-mezo* e di Alberto Lattuada en *Giacomo l'idealista*. Dum la duesma mondomilito, il refujis en Suisia ube il sequantis la kursi di Jacques Feyder. La pos milito favoris la rikomenco di italiana cinemo. De 1946 til 1949 il kontributis a la skribado di cenari e la realigado di documenti. Kun *Vacanze col gangster*, il pasis ala realigado di longa metrari en 1951. 

Du yari pose, il frolis Federico Fellini e Michelangelo Antonioni en signatinta l'uno di skisuri di L'amore in città, «cine-jurnalo» neorealista imaginita da  Cesare Zavattini. En lua regardo tenera kruela pri populara balo («Paradiso per 4 ore») markizis ja ta ironiema disto qua facos lua originaleso. En la fino di 1950a yari, Risi sucesis kun serio di populala komedii (Poveri ma belli, Belle ma povere et Poveri milionari), plusa romantika kam realista, abuto di certa «rosa neorealismo». Ma sua vera temperamento esis altro. Il revelis komence di 1960a, en timenda serio di satirala komedii kun famoza quarterono di aktori: Vittorio Gassman, Alberto Sordi, Ugo Tognazzi e Nino Manfredi.

Lua cinemo venis de atencinda mixado di kompliceso ed abnego, amo, humuro e decepto.
Henning Mankell

**Henning Mankell** (n. 1948 til 2015) esis Sueda skriptisto. Ilu skribis infantala literaturo, kriminala literaturo e teatrajo. En 1992 ilu ganis literaturala premio *[[Vitroklefo]]* por krimino-novelo *Mördare utan ansikte* ("Kriministi sen facio").
Publika extensajo

**Publika extensajo** esas stradi, placi e krucovoyi, a qua kunligas la mediacanta spaci di transito ad publika equipuri e privata domeno, ke devas satisfacar l'expekto per duopla paradoxa komisi: faciligar la komuniko, krear ligilo inter homi, e garantiar l'autonomeso e la nedependo di individui en l'urbala vivo.

Mustas konstatar ke tro ofte la qualeso di publika extensaji abasas, pro efekti unionita di teknika inkombreso e privata e komercala uzadi.
Duelo

**Duelo** esas kontrato pri kombato ordinare inter du individui kun asortita armi.

Ol praktikesis pos la 11ma til la 20ma yarcenti en Ocidentala socii (turniro). La romantika reprezentado di Mezepokala dueli havis kom pretexti sive di defenso di la honoro - ordinare akompanita da fidinta depuato (qua povas su kombatar), ofte en kontravenco di duelanta konvencioni, o kom afero di defio di championo ke developita de la deziro di uno partiso (la defianto) korektigar perceptita insulto a il o lua honoro di rejo. 

Duelo esis komuna dum Napoleonala militi. Soldati uzis sabro dum ke altri duelis per espadi e pistoli. En moderna aplikado la termo esas aplikita ad aerala kombato inter kombato-pilotisti.

Duelo perdas sua sinso, e esas multa min ofta, kun l'acenso di strukturita partisi, postulanta di individui abnego e diciplino, samatempe kun l'intruzo sempre plu forta dil Stato en la regulado di privata konflikti.

La hororo di Granda milito havas anke pleita importanta rolo. Ul donas frapo preske definitiva a maskula honorokodo do la protagonisti deskovras ke ne darfas, for ibe, sur la kombat-agri ube on ne batas plus stacante. En moderna milito, devas kushar su o squatar.
Palmeira dos Índios

**Palmeira dos Índios** esas la 4ma maxim populoza urbo dil Braziliana stato Alagoas. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 450,99 km².

## Referi
Usana Kontado-Ministerio

L**'Usana Kontado-Ministerio** (Angle, *United States Census Bureau* od oficale *Bureau of the Census*) esas l'agenterio di Usana guvernerio responsebla por la demografiala kontado dil Usana habitantaro. Ol anke kolektas ed organizas ekonomiala statistiki pri Usa. Ol furnisas importanta dati pri l'Usana habitantaro ed ekonomio.

Usana konstituco determinas ke la habitanti mustas esar kontata adminime 1 foyo singla 10 yari, por establisar la numeri di deputati di omna stati en l'Usana kongreso segun lua quanto di habitantari. La rezulto dil kontado modifikas la quanto di deputati de omna stati en la chambro di reprezentanti di Usa.

## Referi
Listo pri monarki di Francia

Francia esis monarkio de 481 til 1870 kun du kurta periodo kande ol esis republiko: unesme dum la Franca Revoluciono e duesme dum l'administrado di Louis Napoleon.

## Reji di Franki
* 481 til 511: Klodovig (466 til 511)
* 717 til 741: Charles Martel (c. 690 til 741), kom *Major domus*
* 741 til 768: Pipin la Basa-statura (c. 714 til 768), kom *Major domus*
* 768 til 814: Karolus la Magna (742 til 814) (rejo di Franki depos 768, imperiestro depos 800)
* 875 til 877: Karolus la 2ma, "la Kalva" (823 til 877)
* 879 til 929: Charles la Simpla (893 til 922)

## Reji di Francia
* 987 - 996 : Hugues Capet
* 996 - 1031: Robert la Pia
* 1005 - 1060: Henri la 1ma (1031 til 1060)
* 1052 - 1108: Philippe la 1ma (1060 til 1108)
* 1081 - 1137: Louis la 6ma (1108 til 1137)
* 1120 - 1180: Louis la 7ma (1137 til 1180)
* 1165 - 1223: Philippe la 2ma (1180 til 1223)
* 1187 - 1226: Louis la 8ma (1223 til 1226)
* 1214 - 1270: Louis la Santa (1226 til 1270)
* 1245 - 1285: Philippe la 3ma (1270 til 1285)
* 1268 - 1314: Philippe la 4ma (1285 til 1314)
* 1289 - 1316: Louis la 10ma (1314 til 1316)
* 1293 - 1322: Philippe la 5ma (1316 til 1322)
* 1294 - 1328: Charles la 4ma (1322 til 1328)
* 1293 - 1350: Philippe la 6ma (1328 til 1350)
* 1319 - 1364: Jean 2ma la Bona (1350 til 1364)
* 1338 - 1380: Charles la 5ma (1364 til 1380)
* 1368 - 1422: Charles la 6ma (1380 til 1422)
* 1403 - 1461: Charles la 7ma (1422 til 1461)
* 1423 - 1483: Louis la 11ma (1461 til 1483)
* 1470 - 1498: Charles la 8ma (1483 til 1498)
* 1462 - 1515: Louis la 12ma (1498 til 1515)

## Dinastio Orléans (komti e duki de Angoulême, 1515 til 1589)

## Dinastio Bourbon

## Franca Revoluciono (1789)
Ye la 14ma di julio 1789 komencis la Franca Revoluciono, qua instalis konstitucal asemblajo. L'asemblajo transformis Francia en konstitucala monarkio. Louis la 16ma ne aceptis perdar povo, e sekrete fugis de Paris. La plano dil monarko deskovresis, e ilu enkarcerigesis. Ye la 21ma di septembro 1792 la monarkio abolisesis e komencis l'unesma Franca Republiko.

De 1793 til 1795 eventis la diktatoreso di Maximilien de Robespierre. En 1799, Napoléon Bonaparte divenis l'unesma konsulo di Francia, ed en 1804, il divenis imperiestro di la lando.

## Unesma imperio

## Rejio Francia

## Periodo di Louis Napoléon
En 1848 Francia divenis republiko por la duesma foyo. Louis Napoléon divenis lua prezidanto til 1852 kande il deklaris su imperiestro di la lando.

## Videz anke
* Prezidanti di Francia
* Chefministri di Francia
* Historio di Francia
Barbara Cartland

Damo **Mary Barbara Hamilton Cartland** (1901 til 2000) esas Britaniana skriptisto di historiala romani.
Theodor Adorno

**Theodor Ludwig Wiesengrund Adorno** (n. ye la 11ma di septembro 1903 til la 6ma di agosto 1969) esis Germana filozofo, sociologo e muzikala kritikistoo, membro de la nomizita *[[Skolo di Frankfurt]]*, kun Max Horkheimer, Walter Benjamin, Herbert Marcuse, Jürgen Habermas, ed altri. Ilu influesis dal filozofi Immanuel Kant, Hegel, Kierkegaard, Marx, Nietzsche, Weber, Freud e Husserl.
Pultro

**Pultro** esas ucelo maxim ofte domestika da edukado, generale hano ed anado, anke kuniklo pro ke lua karno koquesas same.
Charles de Gaulle

**Charles André Joseph Marie de Gaulle** (1890 til 1970) esis militisto e politikisto.

Alta (proxim 2 m), pos soldato-skolo l'aristokrato ofte pleis sur ceneyo. Il divenis lietnanto dum l'unesma Milito Mondala, la 15ma di agosto 1914, l'unesma dio di la batalio di Dinant il pafesis en la gambo. En 1916 il esis kaptita che Fuorto Douaumont dum la batalio di Verdun. Dum ke il esis en Polonia 1920 il vidis l'importanteso di kuraz-veturo e profesional armeo.

En 1939 il divenis kolonelo e pose generalo dum la batalio di Francia. Che la federiti (en London) il direktis la Franca rezistanti kontre nacional-socialista Germania.

De 1958 til 1969 il esis statestro kun forta nacional agi (Concorde, Quebec, edc.).  En 1962 il grantis nedependanteso ad Aljeria. Ilua politiko permanar Francia kom Mondopotento nomesis gaulismo.

Dum mayo 1968 en Francia eventis pacifik e romantika revolto. Ne-savante quale reaktar ye la revolto il iris a trupi pozicionigit en Germania por certigar su de suporto dil armeo. En 1969 il organizigis referendumo pri reformo di la konstituco. La referendumo uzesis da la populo kom konfido-plebicito olquan il perdis. Il retretis kom prezidanto, tri yari ante la fino di la termino. Kun sua spozino il iris vivar en lia siniorala domo en Colombey-les-Deux-Églises, refuzante la rekompenso ye qua il - kom exprezidanto - havis yuri.

## Extera ligili
* charles-de-gaulle.org
Radiko (botaniko)

En botaniko, **radiko** esas la subtera organo di planto servanta a fixar ulo ad sulo e cherpar l'aquo e la nutriva elementi bezonata a lua developado. Prolonguro di stipito vers la bazo, ulo en diferas per multa tipi : lua interna strukturo, kande reaktas ad gravitado, la prezenteso di terminala kofio ed absorbiva pili, l'absenteso di folii e burjoni. To esas la lasta tipo ke distingas ul fundamentale di stipito.

La radiki esas ofte la loko di simbiosi kun la bakterii e la fungi du sulo, note per la azoto-metabolio. La radiki povas prizentar adaptesi pro faciligar la developado dil planto en partikulara cirkume (exemplo di radiki di mangliero). En certa kazi la radiki servas anke ad akumular nutrivi (exemplo di rafaneto, betravo, napo, e.c.). Certa radiki di planti esas manjebla o per medicinala uzado, altri esas tre toxika.

La radiki esas l'organi per penetremeso di herb-ocidanta, uzata por luktar kontre la herbachi.

## Rolo dil radiko

La radiko esas vivala organo dil planto, ke formacesas tre frua lor di developado dil planto, quik de la debuto dil jermifado. Ol havas multa roli meze dil planto :
* **ankrago ad sulo** (tereno plu o min plugebla) o sur parieto; segun la grosa di greno en bazo, la radiko kreskas e branchifas plu o min. L'aspekto di radikala sistemo chanjas ordinare di speco di planto a l'altro : querko havas radiki desfaldas en profundeso, ke poplo havas radikala sistemo en surfaco.
* **absorbo** dil aquo e nutrivi di sulo, e lua transporto a la cetero di la planto per lua kreskado ed a la folii per la fotosintezo. La transporto esas exekutita da *la foliala vaporigo* tiranta precipue vapor-sudoro, ma anke per la radikala preseso pro l'aktiva absorbo di aquo (videbla lor di gutado).
* **l'akumulado di rezervi**
* **suportilo di simbiotika asocii** komplexa kun la mikra-organismi (bakterii e fungi) qua, exemple, helpos ala solveso di fosfo, ala fixigo dil atmosferala azoto, ala kreskado di acesora radiki.
* **desslamizo di sulo**
* **kreo di sulo**. La molekuli ed enzimi sekrecita da la radiki e lua simbiotika mufi kontributas ala formacado di sulo. La radiki de multa arbori sekrecitas organala acidi sat povanta per korodar la kalkoza petri ed en liberigar la calcio ed altra utila minerali per la speci qua produktas ed uzas l'humuso.
* **komuniko**. Certa speci di arbori povas unionar lua radiki kun la di arbori di sama speco e tale metar en komuneso hidrala e nutriva moyeni.
Plago

**Plago** esas traumato qua produktas la rupteso di epidermala barilo.

Ultre la lezo di subjacanta organi qui povas eventar lor l'acidento, plago povas implikar la penetro di morbifanta jermi en organismo e produktar infekteso.

La precipua morbifanta risko esas tetanar.

## Grava o simpla plago?

Pri unesma sokurso, on distingas la simpla plagi, qui bezonas netigo o desinfekto, e la grava plagi qui bezonas medikala avizo. Ma grava plago por unesma sokurso ne esas koakte en medikala senso. Exemple, plago per utensilo konsideresas grava por unesma sokurso, nam ol proximigas la loko, la profundajo, l'eventuala reperkuti, e to devas kuracesar da mediko, qua judikos se la plago esas fakte grava o negrava, exemple plago per kultelo en fingro: ol esas negrava se nur la karno esas vundita, ma se tendino esas tushita o sekita, to bezonas kirurgio kun risko pri perdar l'uzo dil fingro. Milimetrala diferi sur la pozeso di plago povas facar la difero.
Forejo

**Forejo** esas planto, o mixuro di planti, kultivita por lua vejetala parti (folii, stipiti, eventuale radiko, exkluzite frukti e grani) qua uzesas sive en fresha stando sive konservita, ordinare pos sikigado, por nutrar bestii domestika, exemple bovi, kunikli, porki, edc. Ol povas produktesar sive en farmeyi, sive en industrii.

Forejala industrio produktis cirkume 873 milion tuni di foreji en 2011. Kelka kompozanti de foreji, exemple maizo, ank uzesas por homala nutrivo.
Pepe Monagas

**Pepe Monagas** esas la nomo di fiktiva persono kreita da **Francisco Guerra Navarro** (San Bartolomé de Tirajana, Gran Canaria), Hispana jurnalistulo e skriptisto naskita ye la 11ma di junio di 1909 e mortinta en Madrid ye la 3ma di agosto di 1961.

Lu uzante sua literaturala nomo, Pancho Guerra, selektis la nomo "Pepe Monagas" por vivizar la chefa rolo de "Los cuentos famosos de Pepe Monagas" (La famoza rakonti di Pepe Monagas) publikigita unesmafoye en 1948. Ca rakonti esis publikigata en la Hispana jurnali "Diario de Las Palmas" e "El Noticiero del Lunes" semanope.

## Verkaro

*(1994) Los cuentos famosos de Pepe Monagas, Prensa Canaria. ISBN 8488796056. Unesma edituro en 1948. 
*(1962) Siete entremeses de Pepe Monagas, Peña Pancho Guerra. Unesma edituro en 1962, kun prologo da Vicente Marrero. 
*(1962) Memorias de Pepe Monagas, Artes Gráficas. Unesma edituro en 1958, kun prologo da Carmen Laforet. 
*(1958) Obras completas, Mancomunidad de Cabildos. ISBN 8450015294 ISBN 845002267 e ISBN 8450024358
Turismo

**Turismo** esas voyajo quan ulu facas ordinare kun skopo amuzar su, distraktar e laxigar. Mondal Organizuro pri Turismo definas **turisti** kom "individui qui voyajas e restas en loki exter lia ordinara cirkumaji, por periodo infre 1 yaro, kun skopo amuzar su e facar nesalariita agadi."

Turismo divenis importanta libertempo ed anke ekonomiala agado en la mondo: en 2011, plu kam 983 milion personi voyajis kun intenco di turismo. To reprezentis augmento di 4.6% kande komparita a 2010.

Turismo esas importanta ekonomikal agado en multa landi, exemple Egiptia e Tailando, ed en diversa insulala stati, exemple Fidji e Tahiti (en Pacifiko), Santa Lucia e Bahama (en Karibiana maro), edc., pro la granda enfluo di pekunio e la granda efekto di ta agadi en lia ekonomii.

## Maxim vizitata landi

Fonto: Statistiki de Mondal Organizuro pri Turismo.

## Ekoturismo*

**Ekoturismo*** od **[[ekologio|ekologiala]] turismo** divenis maxime populara pos la personi deskovrir l'importo di prezervar naturo e deziris vizitar prezervita regioni. La vorto kreesis en 1973, per l'uniono di "eko" (abreviuro di ekologio) kun "turismo".

Ekoturismo* envolvas la vizito a regioni ube animali, plantaro e kulturala heredaji esas la precipua atraktivi. Exemple la fotografala *Safari* en la savani di Afrika, o vidar baleni o delfini en la mari.

En kelka landi, exemple Kosta Rika, Equador, Nepal ed altri, ekoturismo* reprezentas importanta parto de la Totala nacionala produkturo.

## Referi
Listo pri skultisti

Yen listo pri kelka skultisti, de diversa epoki e stili. La listo organizesis alfabetale, segun surnomo. La listo ank informas la yari di naski e morti o, kande to ne konocesas, adminime l'epoko en qua la skultisto vivis e laboris.

### A

### B

### C

### D

### E

### F

### G

### H

### I

### J

### K

### L

### M

### N

### O

### P

### Q

### R

### S

### T

### U

### V

### W

### X
* Xavery, Johann Baptist (1697–1742)

### Y
* Yselin, Heinrich (≈1450–1513)

### Z

## Videz anke
* Skulto
Michelangelo

**Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni** (1475 til 1564) esis Italiana skultisto, arkitekto, piktisto e poeto de Renesanco. Inter altra verki, il facis la fresko-plafono di la Kapelo Sistina.

Ye la 13ma di septembro 1501 en Firenze, il komencis krear statuo di David, la personego de la Biblo, qua esis favorata subjekto por arto en ta urbo. Il kompletigis ol en 1504. Komence, la statuo esis parto de projeto qua iniciis en 1410, por krear 12 statui por la katedralo di Firenze. Du facesis, de terakoto. En 1464 marmora bloko obtenesis por statuo di David, ma laboro abandonesis en 1466. La autoritato di la katedralo, qua deziris utiligar la kustoza marmoro, komisis Michelangelo, lore evante 26 yari, por krear la statuo.

Inter 1536 e 1541 Michelangelo piktis la fresko La Lasta Judiko en la Kapelo Sistina.
Henri Bouchard

**Louis-Henri Bouchard** (1875 til 1960) esis Franca skultisto. 

En 1944, pro lua kunlaborado, ilu suspensesis de lua ofico di profesoro ad la skolo di bel arti.

Lua studieyo en Paris 16ma instalesis apud la museo "la piscine" en Roubaix, kun 1300 verki.

## Extera ligilo
* museo en Roubaix
Victor Francis Hess

**Victor Francis Hess** (24ma di junio 1883 til la 17ma di decembro 1964) esis Austriana-Usana fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 1936 kun Carl David Anderson, por lia studii pri kosmala radiaco.
Suto-mashino

**Suto-mashino** esas aparato por uzo domala od industriala, qua exekutas mekanikale la punti di suturo, ordinare uzanta du fili, la supera filo agulizas, e l'infra filo venanta de la bobino.

L'unesma suto-mashini inventesis da Elias Howe e Thomas Saint, en 1790, tamen ilu ne sucesis divulgar ilua invento. Ilua mashino esis mekanikala e movesis manuale, ed uzesis por sutar ledro e kanvaso. Nun, la moderna suto-mashini movesas per elektrala motori, e kontrolesas elektronikale.
Robert W. Holley

**Robert William Holley** (1922 til 1993) esis Usana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri Fiziologio o Medicino en 1968.
Pato

En shakoludo, **pato** indikas pozeso en qua partio havanta la stroko e ne minacesar echekar, ne povas ludar sen pozar lua propra rejo prenebla. La partio esas lor deklarita nula, irga-qua esos la quanteso di materio ankore sur la shakoplanko.

Pato ne esas timinda ye debuti o mezi di partio. Kontraste, lo esas konsilita atencar en la finali, ube ta eventualajo esas ageme serchata da la partio en desavantajo. Ma rezultas plu generale de eroro pri la partio ke patas.

Pato esas larje uzata metaforo por altra situesi ube esas konflikto o kontesto inter du partii, exemple en milital o politikala negociado, e nula latero esas kapabla obtenar vinko, lo rezultas en to quo anke konocesas kom *impaso*. Dessimil en shako, ta uzo permisas por situeso tempala, do fine solvata, mem se ol semblas nun nekonciliebla.
Lisa Marie Presley

**Lisa Marie Presley** (n. ye la 1ma di februaro  1968 til la 12ma di januaro 2023) esis Usana kantistino e kompozistino, filiino di Elvis Presley e la maxim olda filiino del aktorino Priscilla Presley. El lansis tri ateliero-albumi dum elua kariero: *To Whom It May Concern* (2003), *Now What* (2005), e *Storm & Grace* (2012). El anke lansis altra singla kansoni, exemple dueti kun elua patro, uzinta enrejistruri facita da lu ante lua morto.
Françoise Dorléac

**Françoise Dorléac** (1942 til 1967) esis Franciana kantistino, filiino dil aktoro Maurice Dorléac, e fratino di Catherine Deneuve.
Negociado

**Negociado** esas la sercho di konkordo, centrizita pri materiala avantaji o quantifikebla inter du o multa konversanti (on ne negocias kun ipso, on deliberas), en limitita tempo. Ta konkordo-sercho implikas konfrontado di nekonciliebla avantaji pri multa skopi quin omna konversanti probos facar konciliebla per mutuala konceso.
Hugo Chávez

**Hugo Rafael Chávez Frías**, militestro e politikisto n. ye la 28ma di julio 1954 til la 5ma di marto 2013, esis prezidanto di Venezuela de 1999 til lua morto.
HD 40307

**HD 40307** esas stelo jacanta 42 lum-yari fore a la direciono dil stelari di suda Dorada e Piktor. Ol esas poke plu mikra kam la Suno.

## Planetala sistemo
En junio 2008 la Europala Organizuro por Astronomiala Inquestado en la Suda Mi-sfero (*ESO*) anuncis la deskovro di tri "Super-Teri" en orbito cirkum la stelo. Omna tri planeti deskovresis kun la HARPS spektrografo-sistemo.

## Referi

## Extera ligili
*Informajo de ESO
Aretha Franklin

**Aretha Louise Franklin** (n. en 1942 - 16 di agosto 2018) esis Usana kantistino. Komence en lua kariero elu kantis gospel en la kirko di lua patro. En 1960 el komencis lua sekulara kariero, komence kun poka suceso. En 1967 el lansis *Respect*, granda suceso di soul-muziko.

El vendis plu kam 75 milion kopii di lua muziki, e ganis 18 Grammy-premii.

## Muziki qui atingis #1 en ''rhythm and blues'' listi
# "I Never Loved a Man (The Way I Love You)" (1967)
# "Respect" (1967)
# "Baby I Love You" (1967)
# "Chain of Fools" (1967)
# "(Sweet Sweet Baby) Since You've Been Gone" (1968)
# "Think" (1968)
# "Share Your Love with Me" (1969)
# "Call Me" (1970)
# "Don't Play That Song (You Lied)" (1970)
# "Bridge Over Troubled Water" (1971)
# "Spanish Harlem" (1971)
# "Day Dreaming" (1972)
# "Angel" (1973)
# "Until You Come Back to Me (That's What I'm Gonna Do)" (1973)
# "I'm in Love" (1974)
# "Something He Can Feel" (1976)
# "Break It to Me Gently" (1977)
# "Jump to It" (1982)
# "Get It Right" (1983)
# "Freeway of Love" (1985)
Evangeline Lilly

**Nicole Evangeline Lilly** (n. ye la 3 di agosto 1979) esas kanadana cinem-aktorino.

* Evangeline Lilly - IMDB
Premiso

**Premiso** esas frazo logikala, konsiderita kom evidenta en ipsa o demonstrita en altra rezono, de qua on deduktas konkluzo.

En silogismo, la du prima premisi nomesas la majoro e la minoro.

L'uno di premisi maxim famoza en la historio di filozofio esas imanentismo, qua esis unesma docita da Spinoza.
Evidentajo

**Evidentajo** en lua maxim larja senco inkluzas omno qua uzesas por determinar o demonstrar la vereso di ula afirmo. 

Filozofatre, evidentajo povas inkluzar propozicioni qua esas konjektita esar vera uzita por suportar altra propozicioni qui supozesas esar refutebla. La termo havas specaligita sensi kande uzita respekte a specifika faki, exemple politiko, ciencala metodo, kriminala proceduri, e legala diskurso.

Kelka filozofi e ciencisti, exemple Karl Popper, afirmis ke hipotezo, propoziciono o teorio esas ciencala nur se esas falsebla.
Karl Popper

Sir **Karl Raimund Popper** (1902 til 1994) esis Britaniana filozofo qua naskis en Austria. Esas konocata precipue pro sua falsifiko-teorio en la filozofio di cienco. 

Popper asertis ke ciencala teorii esas nulatempe plu kam provizore adoptita e restas aceptebla nur tam longe kam ciencisti inventas nova experimenti por probar (refutar) oli.
Marie-Antoinette

**Marie-Antoinette Josepha Johanna di Habsburg-Lotringia** (1755 til 1793) esis rejino di Francia ed arkidukino di Austria.

## Biografio
El esis la 15ma filio (kun uno plu yuna frato) di Santa Romana Imperiestro Francis la 1ma e Maria-Theresa. Bela ma kun Habsbourg labio (suba salienta).

Ye 16 di mayo 1770, el mariajis kun Louis-Auguste la delfinulo di Francia. En 1774 Louis la 15ma di Francia mortis, e Louis-Auguste divenis rejulo Louis la 16ma, e Marie Antoinette divenis rejino. Komence dum la regno, la Franca populo prizis el, ma plu tarde el divenis despopulara; el semblante simpatiis la enemiki di Francia, note elua nasko-lando Austria. 

Lua matro, qua vivis til 1780, donesis la maxim bela kolektajo de Japoniana-lako. Li interkorespondis ofte. 

Ye la 20ma di junio 1792 la rejala familio fugis vers exterlande ma kaptesis en Lotringia.

Ye la 21ma di septembro 1792 la rejala familio esis en Paris-karcero kande la turbo masakris royalisti do princino de Lamballe, Marie-Antoinette maxim amigo. Lua kapo sur piko adduktas extera di rejina fenestro. Kande vidas to hororinda, el esvanas.

Louis gilotinesis ye 18 di januaro 1793. Depos el manjis poke. Ye 14 di oktobro judiciesis kun multa akuzi do masturbis ek yara filio. Du dii pose el mortis kuraje.