Nova-York

**Nova-York** esas Usana stato. Ol havas kom vicini Vermont, Massachusetts e Connecticut este, e Nova-Jersey e Pensilvania sude. Este jacas Oceano Atlantiko, e norde e weste jacas Kanada. Nova-York anke haves marala frontiero kun Rhode Island. Ol esas la 23ma maxim vasta stato di Usa. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti, esanta la 4ma maxim populoza e la 7ma maxim dense habitata stato de Usa. Lua tota surfaco amontas a  km², de qui  km² o 13,5% de sua surfaco totala esas aquo.

Stato Nova-York ne povas konfundesar kun urbo New-York, la maxim populoza urbo di Usa kun cirkume 8,5 milion habitanti, situata an la sudo dil stato. Long Island, la maxim populoza insulo Usana, e granda parto de la metropolala regiono di New-York, qua anke okupas teritorii di vicina stati Connecticut, Nova-Jersey e Pensilvania, ank apartenas a la stato.

## Historio

La historio di Nova-York komencis cirkume 10 mil yari aK, kande l'unesma paleoindijeni* asociita a tale nomizita "kulturo Clovis" arivis a la regiono. Cirkume yaro 1100, du kulturi aborijena developesis en la regiono, l'Iroquois e l'Algonquini. L'ancestri dil Iroquois arivis a la regiono cirkume yaro 800, e cirkume la 16ma yarcento lua 5 tribui - Seneka, Kayuga, Oneida, Mohawk ed Onondaga - formacis povoza kunfederuro. L'Iroquois kultivis maizo an la valo di rivero Mohawk, e dominacis komerco di peli en la regiono. Long Island dividesis duime inter tribui Wampanoag e Lenape. Norde de le Lenape, vivis altra tribuo, Mohikani.

En 1524, exploristo Italiana Giovanni da Verrazzano, qua laboris por rejio Francia, exploris la litoro inter la nuna Karolini e Newfoundland. En 1609, Henry Hudson, en nomo di Nederlandana krono, navigis fluvio Hudson til la loko ube nun jacas Albany. Ilu nomizis Hudson-bayo *rivière de l'Ile Maurice* ("rivero dil insulo Maurico"). En 1614, Nederlandana Kompanio di Westal Indii fondis fuorto Fort Nassau proxim la nuna Albany, remplasita da Fort Orange en 1624. En 1626, Pierre Minuit fondis "Nov-Amsterdam" (*Niew Amsterdam*) an la suda extremajo dil insulo Manhattan, supozite en regiono komprita de nativi po 60 florini. La kolonio fondesis kun skopo kontrolar l'atakemeso di le Mohawk.

La koloniigo esis lenta: en 1664, ol havis de 7 mil til 10 mil habitanti, inkluzinta Nederlandani, Angli, Franci, Germani, Judi e sklavi Afrikana. En 1664, Angli konquestis la kolonio sen rezisto, e ribaptis ol "New York", homaje la duko di York, futura rejo Charles la 2ma di Anglia.

Dum la 18ma yarcento, provinco Nova-York prosperis. Granda regioni agrokultiva, exemple Livingston e Rensselaerswyck, developesis alonge fluvio Hudson. La fonti di prospereso esis agrokultivo ed aktivesi dil portuo di New-York. De 1698 til 1771 la habitantaro multiplikesis po 9, ed atingis  habitanti. L'arivo di rurani Germana, nome de Palatenio, anke kontributis por l'augmento di habitantaro. La kolonio anke afektesis da konflikti inter Angli e France, exemple la milito Franca-indijena (1754-1763), qua rezultis plena kontrolo Angla sur la kolonio e samatempe feblesko di populo Iroquois.

Nova-York havis importanta rolo dum Usana revoluciono, exemple kande ol gastigis, en 1765, kongreso di la 13 Kolonii skope organizar kolektiva respondo a Britaniana politiki. Dum la milito pri nedependo Usana la kolonio afektesis multe. Pos finir la batalio di Long Island (1776), Kontinental armeo koaktesis retretar de New-York, qua uzesis da Britaniani kom bazo por sua operaci. La batalio di Saratoga (de septembro til oktobro 1777) esis punto decidigiva favore Usani, e stimulis Franci federar kun Usani. Ye la 20ma di aprilo 1777 Nova-York adoptis sua unesma konstituco, ed en 1778 ol divenis la 11ma stato qua ratifikis Usana konstituco. Dum diversa periodi inter 1785 e 1790, New-York funcionis kom chef-urbo di Usa.

Ye 26ma di oktobro 1825, apertesis Erie-kanalo, qua konektis fluvio Hudson, en la stato Nova-York, kun Lago Erie, un ek la la Granda Lagi di nord-Amerika. La projeto propozesis en 1807, e la konstruktado komencis en 1817. La longeso di la kanalo esis 584 km. La kusto di transportado, en epoko ante fervoyi, tale divenis multe plu chipa. La kanalo efektigis granda augmento di la populo en la westo di la stato Nova-York, e faciligis koloniizado di regioni plu fore vers la westo di Usa. Esas supozata ke la kanalo efektigis la suceso di la urbo New-York, tale ke ol divenis la maxim granda portuo ye la esta marbordo di Usa. En 1831 inauguresis l'unesma ferovoyo dil stato.

En 1827, Nova-York abolisis sklaveso, e divenis centro por abolisismo e di la movado pri yuri por mulieri. Dum la yari 1840a aprobesis legi por protektar libera negri e fuginta sklavi. Malgre ke Nova-York mantenis forta komercala relati kun sudala stati, la stato sendis plu multa pekunio e soldati por luktar alonge l'Uniono kam irga altra stato. En julio 1863, pos ke adoptesis federala lego pri rekruto, eventis grava tumulti inter etniala Irlandani kontre negra habitanti di New-York.

Pos finir la milito, bankala e financala sektori prosperis. Agrokultivala produktado anke kreskis, ed en 1881 Nova-York posedis plua kam 241 mil rurala proprieti. L'industrio prosperis e granda kompanii fondesis, exemple Eastman Kodak (en 1888 en Rochester) e General Electric. La stato divenis la precipua eniro por enmigranti en Usa, e til 1890 Castle Clinton esis l'eniro-punto por cirkume 8 milion personi. En 1886 inauguresis Libereso-statuo, donacajo de Francia ad Usa. En 1892 inauguresis centro por recevo di enmigranti che insulo Ellis. En 1898, la kin distrikti (Manhattan, Brooklyn, Bronx, Queens e Staten Island) unionesis por formacar urbo New-York. Kande 20ma yarcento komencis, Nova-York esis la maxim richa e populoza stato Usana.

## Geografio
La maxim alta monto dil stato esas Mount Marcy, kun 1.629 metri di altitudo.

## Ekonomio

## Demografio
New York, la maxim populoza urbo di Usa, jacas sude del stato.

## Referi