open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Germanio

**Germanio** esas kemial elemento griza, metal-briloza, volatila kande varmigita til redegeso. Ol havas kemiala simbolo **Ge** ed atomala nombro 32. Ol apartenas a la sama grupo di karbo e havas kemiala simileso kun siliko e stano. Ol uzesas kom mikonduktoro en transistori ed altra aparati.
Zirkonio

**Zirkonio** esas korpo simpla, metalala, kelke simila a titano. Lua kemiala simbolo esas **Zr** e lua atomala nombro esas 40.

## Kultelo

Kun polvo di oxido di zirkonio presita a 1500 bari pose filtrita a temperaturi di 1500° C. Ta tekniko permisas obtenar lamo di maxim hardeso e tre akuta.

Lejera, neutra a odori, higienala e preske ne bezonas akuteso, ta kultelo esas utensilo ideala por koquarto. Kondicione ke, komprenende, nek lasar falar sur karelaro, nek probar tranchar osto o peco konjelita. Pro lua rigideso, precize, l'objekto esas sat ruptebla e la nereparebla povas eventar rapide.

Nepenetrebla a korodado, zirkonia kulteli esas anke tre prizata da plunjanti. E pro ne esar magnetala e ne kondutar elektro, ol povas utilesar, exemple, en desmineyo.
Niobio

**Niobio** esas kemiala elemento kun simbolo **Nb** ed atomala nombro 41. Ol esas verde klara metalo kristalala e duktila.

Pro ol oxidigas lente che l'atmosfero, niobio uzesas en juvelaro vicee nikelo por fabrikar juveli nealergenala. Ol ank uzesas en specala stala aloyuri, nome ti qui uzesas en gasodukti. Altra aloyuri uzesas por fabrikar jetomotori e motori por fuzei.

Niobio komencis uzesar industriale erste dum la komenco dil 20ma yarcento. Brazilia e Kanada esas la maxim granda produkteri di erci di niobio e dil aloyuro fero-niobio.
Michel Sardou

**Michel Sardou** (n. ye la 26ma di januaro 1947) esas Franca kantisto.

Filio de Fernand Sardou, skriptisto, e Jackie Rollin.

Il esas konocita pro lua muziki qui parolas pri multa sociala problemi. Multi ek lua sucesi sucesi skribesis en kunlaborado kun Jacques Revaux.

## Diskografio
* 1967 :  *Ricains* pri la partopreno di Usa dum unesma mondomilito.
* 1970 : ***Les bals populaires***  (J'habite en France, Et mourir de plaisir...)
* 1972 : *Danton* (Le surveillant général, Un enfant de toi...)
* 1973 : ***La maladie d'amour*** (Les villes de solitude, Les vieux mariés, Le curé...)
* 1976 : ***La vieille *** (Le France, J'accuse, Je vais t'aimer, Le temps des colonies...)
* 1977 : ***La java de Broadway *** (Comme d'habitude, Dix ans plus tôt...)
* 1978 : ***Je vole*** (En chantant, 8 jours à El paso...)
* 1979 : ***Verdun*** (Je ne suis pas mort je dors...)
* 1980 : ***Victoria*** (La génération Loving you, Si j'étais...)
* 1981 : ***Les lacs du Connemara*** (Être une femme, Musica, L'autre femme...)
* 1982 : ***Afrique adieu*** (Il était là, Vivant...)
* 1983 : ***Vladimir Illitch*** (Les yeux d'un animal, L'an mil...)
* 1984 : ***Io domenico*** (Les deux écoles, Rouge...)
* 1985 : ***Chanteur de Jazz*** (1965, Une lettre à ma femme...)
* 1987 : ***Musulmanes*** (L'acteur, Féminin comme...)
* 1988 : ***La même eau qui coule*** (Vincent, Le successeur...)
* 1990 : ***Le privilège'' ''' (Marie-Jeanne, L'award, Au nom du père...)
* [[1992]] : ***Le Bac G*** (Le Grand réveil, 55 jours 55 nuits...)
* [[1994]] : ***Selon que vous serez,etc.*** (Putain de temps, Déjà vu...)
* [[1997]] : ***Salut*** (Mon dernier rêve, S'enfuir et après...)
* [[2000]] : ***Français*** (Cette chanson-là, Corsica, L'avenir c'est toujours pour demain...)
* [[2004]] : ***Du plaisir**' (Loin, Non merci, Je n'oublie pas, La rivière de notre enfance...)

## Teatro-direktero

Ye 2001, il kompras teatro di Porte Saint-Martin, kun lia spektaklo-produktero Jean-Claude Camus.  Ye 2005, il revendas lia parti ad asocio.

## extera ligilo

* oficala sito
Teknecio

**Teknecio** esas kemiala elemento kun simbolo **Tc** ed atomala nombro 43. Preske omna teknecio existanta produktesis artificale, ed on kalkulas ke existas nur 18.000 tuni di teknecio en la planeto. Preske omna izotopi de teknecio esas radioaktiva, ecepte 97Tc. La maxim frequa izotopo esas 99Tc.

Dmitri Mendeleyev predicis lua existo ante ke ol deskovresis. Erste en 1937 ol divenis l'unesma artificala elemento produktita, e lua nomo originis de la Greka vorto τεχνητός, qua signifikas "sintezala" od "artificala".
Al-Kaida

**Al-Kaida** ne esas hierarkial (o lineal) organizuro, ma laxe relatanta grupo di teroristo-bandi. Pro ito esas tre desfacila sizar ula parti di la organizuro. La spiritala chefo di la Al-Kaida esis Araba-naskinta Osama bin Laden.

On supozas, ke teroristo-bandi existas preske omnaloke en la mondo. Teroristo-bando signifikas en ica relato ula grupo, qua financizas ipse lua agado. On suspektas ke la trupi aranjas lua financo, adminime partale, per kriminala moyeni. Ofte la trupi projetas l'ataki nedependante e kontaktas altra bandi nur kande li bezonas.

La vorto *al-Kaida* signifikas "bazo", ma fakte ol ne esas ula loko, vice ol esas la spiritala bazo od inspiranta fonto dil teroristi. La mesajo di lua chefi pri la skopo dil iraco e di la santa milito (jihado) expansas per la cirkulanta predikeri e rekruteri o per la reto, l'inventuro dil ocidentala mondo.

Importanta rekruto-loki di nova adepti esas moskei e Korano-skoli. Nun on rekrutas anke en universitati e tala instituti di l'alta edukado. La maxim motivoza rekrutarii ed adepti duktesas ad exerco-kampeyi. Ibe la maxim harda personi esas selektita kom l'exekutanti di l'ataki; ofte la projeteri esas altra personi.

L'unesma exerco-kampeyi fondesis dum la yari 1980a en Afganistan. Tatempe, dum kolda milito, mem Usa suportis Mohamedana grupi en la milito kontre Sovietia. Pose, Sovietia krulis, e kolda milito finis chanjinte la relati en la mondo. L'ocidentala e la ne-Mohamedana mondumo divenis la emi di la teroristi. On savis en 2005 ke l'exerco-kampeyi di al-Kaida jacis en Afganistan e Sudan. Segun sekreta guato-servi ocidentala en la kampeyi docesis, inter altri, Islamana lego, proxima kombato e l'uzo di l'explosivi, armi ed veneni.
Selenio

**Selenio** esas kemiala elemento kun simbolo **Se** ed atomala nombro 34.

Esas esencala a celuli di omna vivanta organismi. Prezenta en mikra quanto (homala korpo kontenas mezavalore 15 mg). Tamen, ingestata poka tro (kelka mg per dio) e il divenas rapide toxika. Kontree, planti, exemple certa adraganti, maxim amas lo. Lua prezento, ke indikas sulo richa en selenio, suficas konvinkar omna edukisto ke la loko ne esas apta por pasturigar bestii. Deskovrita en 1817, selenio esas nomita por honorizar Selene, Grekia deino di Luno.

Selenio esis klefa kompozanto por l'invento di fotokopilo. Metala cilindro (tamburo) en l'aparato kovresas da ta elemento; selenio esanta fotorecevilo, qua kondutas elektro kande expozesas ad lumo, ma ne en obskureso, ta proprajo posibligas ad inko fixar su sur la papero nur sur la parti qua esas obskura (ne lumizita) di originala dokumento.
Pierre Schoendoerffer

**Pierre Schoendoerffer** (1928 til 2012) esis Franca filmifisto e skriptisto.

Embarkis kom peskisto pose engajar su kom en cinemala armeala servado.

Kaptiti pos la batalio di Dien Bien Phu, sovieta filmifisti Roman Karmen qua rikonstitucas la batalio por komunista propagado, sparas lu maxim mala.

## Selektita filmi

*1958 : *La passe du diable* (de Joseph Kessel)
*1959 : *Ramuntcho*
*1959 : *Pêcheur d'Islande*
*1965 : *La 317e section*
*1966 : *Objectif 500 millions*
*1967 : *La section Anderson*
*1977 : *Le Crabe-tambour*
*1982 : *L'Honneur d'un capitaine*
*1992 : *Dien Bien Phu*
*2003 : *Là-haut*

La cinemo di Schoendoerffer divenis la mauzoleo di Franca revi di mortinta e fantastika grandeso.
Rodio

**Rodio** esas metalo harda e facile ruptebla, qua aspektas quale aluminio, esas duktila e maleebla kande inkandecanta til redeso ; lu fuzas ye 2000°C. Ol havas kemiala simbolo **Rh** ed atomala nombro 45.
Paladio

**Paladio** esas metalo blanka, tre maleebla, poke gisebla, kun kemiala simbolo **Pd** ed atomala nombro 46. Ol deskovresis en 1803 da William Hyde Wollaston. Ilu baptis l'elemento homaje l'asteroido *Pallas*.
Rutenio

**Rutenio** esas metalo ek la grupo di platino, la maxim skarsa ek omni, deskovrita da Glaus en l'osmio di iridio. Ol havas kemiala simbolo **Ru** ed atomala nombro 44.
Listo di prezidanti di la guverno di Katalunia

La **Generalitat de Catalunya** esas l'institucuro sub qua la guverno di Katalunia esas organizita. Yen la listo di prezidanti di la **Generalitat de Catalunya** de 1359 til nun.

## Partisi
* ERC = Esquerra Republicana de Catalunya
* CiU = Convergència i Unió
* PSC = Partit dels Socialistes de Catalunya
Indio

**Indio** esas kemiala elemento kun simbolo **In** ed atomala nombro 49. Ol deskovresis en 1863 dal Germana kemiisti Ferdinand Reich e Hieronymous Theodor Richter, ed izolesis unesmafoye en 1864.
Stano

**Stano** esas korpo simpla, metalo grizatra, poke sonora, poke duktila, tre forjebla, maleabla, de qua onu facas implementi koqueyala. kemiala simbolo **Sn** ed atomala nombro 50.
Antimonio

**Antimonio** esas kemial elemento simpla, metala, qua uzesas por kompozar emetiko e kosmetikajo, e qua pulverigite uzesas nome di "kohi" - kemiala simbolo **Sb** ed atomala nombro 51.

Ol uzesas anke por fabrikar baterii qui uzas plombo, antimonio ed acido por produktar elektro. Aloyuri di antimonio uzesas por fabrikar soldostano, kugli ed en kompozuri por rezistar fairo.
Teluro

**Teluro** esas simpla korpo metala. Ol deskovresis en 1782 che oro-jaceyi en Transilvania. Ol havas kemiala simbolo **Te** ed atomala nombro 52.

Ordinare, teluro uzesas en aloyuri kun kupro o kun kadmio, ca lasta uzata en sunala paneli, ed en mikonduktori.
Iodo

**Iodo** esas kemial elemento briloza, bluatre-griza, metalea, saporanta feble quale kloro. Ol havas kemiala simbolo **I** ed atomala nombro 53. Ol fuzas a 114°C e divenas liquido intense violea, e vaporigas a 184°C.

Iodo esas esencala en la sintezo dil hormoni triiodotiroidino (**T<sub>3</sub>**) e tiroxino (**T<sub>4</sub>**) che la tiroido. La du hormoni regulas metabolismo. Iodo ank uzesas kom katalizivo dum la produktado industriala di acetat-acido e di polimeri.

La diskovro di iodo esis anuncata ye 29 di novembro 1813 da kemiisto Nicolas Clément ye la Imperiala Instituto di Francia. Ol deskovresis en 1811 da Bernard Courtois, qua observabis ke violea kristali kondensis de la vaporo di fuko-cindri a qua sulfala acido esis adjuntita, en parto di la procedo por fabrikar salpetro ye la familiala komerco di Courtois en Dijon. Ilu suspektis ke ol esas ne-konocata kemiala elemento, ed il donis specimeni a kolegi di lu. Un de li, kemiisto Joseph Louis Gay-Lussac, donis ad ol la nomo iodo, pro la Greka vorto por violo.
Xenono

**Xenono** esas kemiala elemento kun simbolo **Xe** ed atomala nombro 54. Ol esas densa, senodora e senkolora nobela gaso uzata en flasheri ed arkolampi.
Arjento

**Arjento** esas metalo blanka, briloza, quan on uzas por fabrikar monetopeci, vazi, juveli, adjuntante ad olu aloyuro de kupro. Ol havas kemiala simbolo **Ag** ed atomala nombro 47.
Kadmio

**Kadmio** esas korpo simpla, forjebla, duktila, di qua la rupto produktas fibri, di qua la koloro e la brilo esas olti di stano, kun kemiala simbolo **Cd** ed atomala nombro 48. Ol deskovresis en 1817 samatempe da Friedrich Stromeyer e Karl Samuel Leberecht Hermann.

Til recenta yari ol uzesis en baterii nikelo-kadmio, tamen lua uzo diminutabas, pro ol esas toxika por homala organismo.
Bario

**Bario** esas korpo simpla, metala, flavatre blanka e brilanta, tre oxidigebla, qua deskompozas l'aquo ye la temperaturo normala kemiala simbolo **Ba** ed atomala nombro 56.
Lantano

**Lantano** esas metalo, korpo simpla qua deskompozas aquo e qua divenas kombustebla en aero. kemiala simbolo **La** ed atomala nombro 58.
Cerio

**Cerio** esas korpo simpla metala, ferea, harda, denseso-grado: 6,7 - kemiala simbolo **Ce** ed atomala nombro 58.
Seattle

**Seattle** esas importanta portuala urbo la maxim populoza urbo de Pacifika nord-westal Usa (Washington) inter Puget Sound e lago Washington, jacanta cirkume 180 km sude de la frontiero kun Kanada en la komtio King. Segun statistiki por la yaro 2019, ol  havis  habitanti. Lua metropolala regiono havas 3,98 milion habitanti, esanta la 15ma maxim populoza de Usa.

Seattle surnomizesas *smerald urbo* e *pluvo urbo*. Ol esis la nasko-loko di Jimi Hendrix, e l'origino di la bandi Nirvana, Pearl Jam, Soundgarden, Foo Fighters ed Alice in Chains, ed anke la nasko-loko dil muzikala rock-stilo *grunge*.

Seattle fondesis en 1851. Lua unesma ekonomial agado esis l'extraktado di ligno. Nun, Boeing, Microsoft ed Amazon.com esas inter la maxim granda entraprezi instalita ibe. Ol ank esas sideyo di importanta universitati, exemple *University of Washington Educational Outreach*, l'Universitato di Washington e l'universitato *Seattle Pacific*.

## Historio

Arkeologiala restaji montras ke la regiono de Seattle habitesas de adminime 4.000 yari ante nun. Kande l'Europani arivis, lokala populo, pose nomizita "tribuo Duwamish" okupis cirkume 17 vilaji apud la bayo Elliot.

L'unesma Europano qua vizitis la regiono esis George Vancouver, en mayo 1792 dum ilua expediciono por mapigar la nord-westala rivo di Nord-Amerika. En 1851, pioniri komandita da Luther Collins establisis su en la regiono.

## Geografio

La reliefo di Seattle esas kolinoza e, quale Roma, on dicas ke ol kreesis sur 7 kolini, ordinare mencioninta *Capitol Hill*, *First Hill*, *West Seattle*, *Beacon Hill*, *Queen Anne*, *Magnolia*, ed olima *Danny Hill*. Lua mezavalora altitudo esas 53 metri e lua maxim alta punto jacas 158 metri sur la marala nivelo metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas moderema, kelkafoye klasifikata kom Mediteraneala (*Csb*) od oceanala (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 19,7°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en decembro (vintro) esas 5,6°C.

La pluvoza sezono iras de oktobro til aprilo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 999 mm, e la maxim pluvoza monato esas novembro, kun mezavalore 160 mm.

## Transporto
L'aeroportuo *Seattle–Tacoma* esas la maxim granda internaciona aeroportuo de la nord-westala regiono di Usa apud Pacifiko, ed atendas ambe Seattle e Tacoma. En 2020, entote  veheri uzis ol.

Pri publika transporto, Seattle havas 134 kilometri di suburbala treni, kun 12 stacioni distributata en du linei, nordala e sudala. L'urbo anke havas du linei di lejera treni (fakte tramveturo) kun 22 stacioni, kovranta 35,33 kilometri.

### Kelka famoza personi qui habitis Seattle
* Jimi Hendrix (naskis en urbo)
* Ray Charles
* Quincy Jones
* Kenny G (naskis en urbo)

### Referi
Georges-Eugène Haussmann

**Georges-Eugène Haussmann**, n. ye la 27ma di marto 1809 til la 11ma di januaro 1891, plu konocata kom **Barono Haussmann**, - titulo atribuita a lu da Napoléon la 3ma - esis franca oficisto qua projetis e koordinis la rikonstrukto dil urbo Paris dum la 19ma yarcento, kreinta rekta avenui kun petra domi ed arbori.
Fratuli Montgolfier

On komprenas **Montgolfier frati**: **Joseph-Michel Montgolfier**, ofte nomizita Joseph (la 26ma di agosto 1740 til la 26ma di junio 1810), e **Jacques-Étienne Montgolfier**, ofte nominita Étienne (la 6ma di januaro 1745 til la 2ma di agosto 1799), kin yari-juniora, omna filii de Pierre Montgolfier, paperisto apud Annonay, sude Lyon, inventinti di varm-aera balono.

## Unesma demonstrado
Ye 4 di junio 1783 ye Annonay, la fratuli, koram grupo di eminenti, unesmafoye demonstris balono qua acensis per varm aero. La flugo, senkrua, duris dum dek minuti, e la balono kovris 2 km. L'alteso esis cirkume 2000 metr. La skopo di la fratuli esis establisar lia yuro egarde la inventuro. Pos ca suceso, Étienne Montgolfier iris a Paris e facis plusa demonstradi.

## Acenso di balono sur Versailles
Ye la 19ma di septembro 1783, fratuli Montgolfier, probante baloni qui acensis per varma aero, unesmafoye sendis balono adsupere qua portis vivanta animali: mutono, anado e hano. To eventis en Versailles, koram rejulo Louis la 16ma di Francia e rejino Marie-Antoinette. La flugo duris dum cirkume ok minuti, e la balono atingis alteso cirkume 460 metri. Ol sendomaje ri-atingis tero, e la animali posvivis. En novembro 1783 eventis l'unesma flugo di homo en balono.
Diodo

**Diodo** esas tipo di elektronikala kompozanto kun du borni qua funcionas kom elektronika versiono di sekuresovalvo, qua lasas pasar l'elektrofluo en unika sinso. Ol havas nelineara elektrala rezistiveso e konduktiveso.

Nun, ca termino uzesas ordinare por referar mikonduktiva diodi, qua konsistas ek peco di mikonduktiva kristalo ligata a du elektrala borni. Ante la deskovro di mikonduktiveso e l'invento di mikonduktiva diodi, existis nur termoionala vakua tubi qui funcionis kom diodi. Nun, diodi de vakua tubi uzesas nur en sistemi di alta povo elektrala.

Diodi havas granda utileso che elektroniko, exemple por transformar korento alternanta en korento kontinua, por stabiligar la kurento elektrala (diodi ''Zener''), por duopleskar l'elektrala tenso, edc.
Diod-ponto

**Diod-ponto** esas aranjo di 4 o plusa diodi konstruktita por furnisar a ula cirkuito la sama polareso di kontinua elektrala korento, irga qua esas la polareso en l'eniro di la cirkuito. Ordinare ol uzesas por transformar elektro furnisata kom korento alternanta en korento kontinua, uzata en elektrala cirkuiti.

## Funcionado

Kande la pozitiva alternado di V, nur la du diodi havinta anod-tensiono supere la katodo-tensiono konduktas. L'altra du diodi nepleniginta ta kondicioni, ulo esas blokita, e ne lasas pasar V. Per negativa alternado, esas mem kozo, kom l'altra du diodi esas disposita en altra senco, la signalo  -V enigo esos divenar +V ekigo.

## Avantaji

* la montajo ne necesigas partikula transformo
* la blokita diodi esas submisas nur da inversa tensiono di Vmax.

## Desavantaji

* Funcionas sole en la senco alternanta -> durita
* La tension-falo en la ponto es tela ke lo esus egala a du diod-solio
Elektrala rezistiveso

En elektro, la termino **rezistiveso** indikas du kozi diferanta, malgre ligita:

* **fizika proprajo** : l'apteso di konduktiva materio por opozar su ad pasajo di elektrala fluo.
* **[[Dipolo]]** qua es uzita juste per fakto ke lia rezistiveso es sive utila o konocita.

## Fizika proprajo '''rezistiveso'''

Ol es ofte nominita da letro **R** e lua mezur-unajo es ohm (simbolo Ω). Ol ligesas a la nocioni pri elektrala kondutiveso.

Per homogena filatra konduktilo, ad donita temperaturo, existas relato qua permisas kalkular lua rezistiveso en funciono dil materio quon lu konstitucesas e di lua dimensiono:
:R=\rho \frac l s=\frac{l}{\gamma.s} \,

* \rho  \, esinta la nekonduktiva en Ω.m,
* l  \,la longeso en metri,
* s \, la seciono en m<sup>2</sup>,
* \gamma  \, la konduktiva en (Ω.m)<sup>-1</sup>

Elektrala rezistiveso facas anke energi-disipo da varmo, nominita Joule efekto.

Meze la granda problemi por injeniori es ke konduktiveso (e lia inverso) dependas forte de la temperaturo. Kande dipolo es trairita da elektrala fluo, lia nekondukta retrodonas plu varma ke chanjas lia konduktiva do nefacila pro equilibrigar.

La povo disipita dal efekto Joule es P = {R \cdot I^{2}}.
Apocalypse Now

**Apocalypse Now (Ido: Apokalipso Nun)**  esas filmo de 1979 direktita da Francis Ford Coppola segun texto da John Miliusqua inspiresis per la klasika novelo da Joseph Conrad "Kordio di Tenebreso". 

## Skisuro
Dum la milito di Vietnam, tacem Usana soldato sendesas por "cesigar kun maxim granda povo" komando di renegato Verda Beredo kolonelo. Multa epizodi, note kombati, skribesis segun reala historii. La voyajo di soldato acensar la rivero divenas pluse ne lineala e halucinanta. 

## Aktori
* Martin Sheen : Benjamin L. Willard
* Marlon Brando : Walter E. Kurtz
* Robert Duvall : Bill Kilgore
Arkimedes

**Arkimedes** de Sirakusa (c. 287 aK til 212 aK), esis fizikisto, matematikisto, injenioro ed astronomo de Antiqua Grekia. Ilu judikesas kom un ek la chef-ciencisti dil ero klasika. Inter ilua avanci per fiziko esas la fundamenti di hidrostatiko, statiko ed expliko dil principo de la levero. Arkimedes ordinare judikesas kom la maxim geniala matematikisto del epoko klasika.
Direkteblo

**Direktebla balono** es aerostato (plu lejera kam aero) manovrebla en horizontala plano. Uli ecelas per altra balon-tipi, montgolfieri e baloni kun libera gaso qui povas sole chanjar altitudo.

Archimed-principo

Zeppelin
Erich Maria Remarque

**Erich Maria Remarque** (1898 til 1970) esis la pseudonimo di **Erich Paul Remark**, Germana skriptisto.

De proletaria familio ilu sendesis a la fronto dum unesma mondomilito ube ilu vundesis multafoye. Pose il havis multa labori inkluzite libristo, aferisto, instruktisto ed editisto.

En 1929 Remarque publikigis ilua maxim famoza libro: *[[Tota tranquila en la westa fronto]]* (*Im Westen nichts Neues*), qua deskriptis maxima krueleso di milito de vidopunto di yuna soldato. Altra mem reciti sequita; en simple, emotiva linguo ilu deskriptis reale milito-epoko e posmilita-yari. Opozita vido trovesas en *[[Stalo-sturmi]]* (*In Stahlgewittern*) da Ernst Jünger.
Omno ton forportas la vento

**Omna ton forportas la vento** (od orginala Angla titulo: *Gone with the Wind*) esas Usana filmo de 1939 direktita da Victor Fleming, adaptita de novelo samnoma de 1936 skribita da Margaret Mitchell.

## Rezumo
Georgia, Usa, 1861. Scarlett O'Hara esas yunino di alta sudala socio, do la familio havas tre bela plantacerio, Tara. Kurtezita da omna bona homyuni di lando, el regardas nur Ashley Wilkes. Ma to lasta esas amoroza di preske-santa Melanie Hamilton. Interna milito esas tempesto ibe, inkluzita incendio di Richmond. Scarlett spozigas aferisto Rhett Butler...
Sophie Rostopchine (komtino de Ségur)

**Sophie Rostopchine, komtino de Ségur** (1ma di agosto 1799 til la 9ma di februaro 1874), esis Franciana romanisto por infantaro naskinta en Rusa imperio.

Elua familio esis di origino Mongola. Dum elua infanteso, el habitis Voronovo, proxim Moskva, ed edukesis quale la Rusa aristokrataro. El divenis poligloto, e dum lua adulteso el parolis kin idiomi. Sophie traktesis male da elua matro, qua punisis el kruele, e shamigis el publike.

Elua patro, Fiodor Rostopchine, esis lietnant-generalo, e pose ministro pri exterlandal aferi di Rusia. En 1812, il esis guberniestro di Moskva dum l'invado da Grande Armée. Il organizis granda incendio en la urbo, qua koaktis Napoléon la 1ma facar retreto, qua divenis dizastroza. Quankam ca projeto esis sucesoza, la destrukto di domegi produktis revolto dil aristrokrataro e komercisti, e Fiodor Rostopchine, desnobligita dal caro, en 1814 preferis exilar su en Polonia, pose en Germania ed Italia, e fine en Francia, en 1817. En omna ek ca landi ilu traktesis kom heroo e salvero di la monarkio.

En Paris, Sophie konocis Eugène de Ségur, e mariajis lu ye la 14ma di julio 1819. Ye la sequanta yaro, elua genitori retroiris a Rusia. Elua mariajo komence esis felica, ma pose elua spozo, sen laboro e sen pekunio, trahizis el multafoye. Ilu vivis sen laboro e kun poka pekunio til 1830, kande ilu nominesis "pero" (reprezentanto di la judiciokorto) di Francia. Ilu rare vizitis Sophie, tamen la paro havis 8 filii.

Sophie skribis sua unesma libro evante plu kam 50 yari. La libro esis morala rakonti, skribita por elua nepoti. Kelka historiisti dicas ke Eugène de Ségur konocis publicisto Louis Hachette, qua lore serchis skriptisti di libri por infanti, e parolis pri la rakonti skribita da lua spozo. En 1866 el eniris la Triesma Ordeno di Santa Franciskus, tamen el duris skribar libri. Pos ke elua spozo mortis en 1872, el mustis vendar lia domo. El mortis en 1874.
Asn-felo

***Asn-felo*** es rakonto da Charles Perrault publikigita lore 1781 e multi adapti pri cinema do per Jacques Demy ye 1970.

## Rezumo

Mortinta, la rejino rezolvas facar per la rejulo pri nov-spozo nur femina plu bela ke el. Ma la sola persona kapabla konkurencar kun lia beleso es ne altre ke lia propra filiino. Segun la konsili di lia patronino la princino demandas robi maxim chera po lia patro ma il ofras ad ulu. La princino fugas lore ek castelo, tegita da asn-felo ...

## Komenti

Incest-temo, maxim importanta en rakonto, ed anke en nova filmo di Demy *[[Tri placi por la 26]]*, es dolcigita en ta adapto.
Charles Perrault

Precipue famoza per lia *Perrault-rakonti* de populala tradiciono, **Charles Perrault** 1628 til 1703 de borgezala familio. Li frato esis arkitekto e ciencisto Claude Perrault (1613 til 1688).

Kunlaborero di Jean-Baptiste Colbert, komisita di artistika e literatura poliliko di Louis la 14ma di Francia en 1663, pose kontrolero generalo di konstruktur-intendanteso, il enigis al Franc akademio en 1671, ube il partoprenis pri Ancieni e Moderni konkurso, en latero di Moderni ; en ta kadro, il skribis *Yarcento di Louis la Granda* (1687) ed *Ancieni e Moderni paralelo* (1688-1692), du vesti tre kritikita da Boileau.

Il probas anke kun jenroparodero (*La burleska Eneido*, 1648 ; *La Muri di Troie o l’origino di burlesko*, 1649), e jenrogalantero (*Dialogo di amoro e di amikeso*, 1660 ; *La Spegulo o la Metamorfoso di Orante*, 1660).

Fine, il skribis la *[[Rakonto di mea matro la Ganso]]*, kolekturo di fein-rakonto, modo ke il kontributis anke lansenda.

Kolekturo titulizita *Rakonti* publikigesis pos lua morto en 1781, kolektinta *Rakonto di mea matro la Ganso* e tri rakonti en versi :
* "Asn-felo", do nur versiono dolcigita es puerili acesebla. 
* *Grisédélis*
* "La ridinda Deziri"

Altri *Perrault-rakonti* :
* "La Mikra reda Chapelo"
* "La Mikra Polexo"
* *Cendrillon*
* La dormanta belino en bosko
* "La bota Kato"
* "Blua Barbo"
Arthur Schopenhauer

**Arthur Schopenhauer**, n. ye la 22ma di februaro 1788 e vivis til la 21ma di septembro 1860, esis Germana filozofo. Ilua filozofio (konocata pose kom *Germana pesimismo*) influis Friedrich Nietzsche, Ludwig Wittgenstein, la psikoanalizo da Sigmund Freud, ed altri. Ilua filozofiala konceptaji influesis da Budismo, Hinduismo e Taoismo.

## Biografio
Naskinta en familio di prosperoza komercisto, ilu voyajis kun ilua patro tra tota Europa. Ilua matro Johanna esis skriptistino qua obtenis kelka notoreso, ed  apertis literaturala salono en Weimar. Pos la morto di ilua patro en 1806, Schopenhauer komence duris komercar, e pose abandonis komerco por studiar literaturo, medicino e filozofio. Ilu studiis la verki da Platon e Immanuel Kant, e pose da Aristoteles e Baruch Spinoza. En 1810, il asistis lecioni da Fichte e Friedrich Schleiermacher en Berlin, e revelis su sat kritikema pri amba. Ilu decidis abandonar Berlin ante ke komencis la kombati kontre Napoleonal okupado. En 1813 ilu sustenis tezo titulizita *La Quaropla Radiko di la principo pri la suficanta razono* che Jena-universitato. En la sama yaro, ilu iris a Weimar, ube ilu renkontris Johann Wolfgang von Goethe, por diskutar pri la libro "La Teorio pri Kolori", skribita dal poeto.

En 1814 il deskonkordis de lua matro e decidis rezidar sola che Dresden. En 1819, ilu publikigis unesmafoye *Mondo kom volo e kom reprezento*, kun influi de Hinduismo e Budismo. Segun Schopenhauer, homala konoco esas limitizita, e ulu povas "ekirar" su ipsa por identifikar la vera naturo di altra kozi. To quon ulu fakte konocas esas lua propra "reprezento di la realajo". «Omno konocata da ula individuo existas nur en lua koncio». La du komencala edituri ne vendesis bone, ed erste en 1851 lua verki rideskovresis, pos la publikigo di *Parerga und Paralipomena. Kleine philosophische Schriften*.

Schopenhauer mortis ye la 21ma di septembro 1860.
Fernando Alonso

**Fernando Alonso Díaz** (n. 1981) esas Hispana automobilisto di Formulo 1 qua habitas en Oxford, Anglia. Il esis kurta ma kun granda sango-kalmeso.

## Karting e Formulo 1
Multafoye vinkero en *karting*, Fernando komencis en la Formulo 1 la yaro 2001. En la sezono di 2005 ilu vinkis kun Renault. Ilu vehis automobilo de McLaren dum 2007.

## Magiero
Esas magiero kun lud-karti.

## Extera ligili
* Pagino pri la maxim bona pilotisti di F1
* Fernando Alonso News
Vendeuvre-kastelo

**Vendeuvre-kastelo**, eponima di urbo e familio proprietanto, esas situita apud Lisieux, en Normandia. Esas aperita pro publiko de 1983 e shirmas :
* Salon-serio prizentinta viv-arto dum 18ma yarcento;
* Museo di miniaturo moblaro, maxim granda en mondo di miniaturo moblaro;
* La koqueyi origine;
* Hund-kabaneti kolektajo;
* Aquo-jardini "surprizi";
* Konk-groto.

## Historio

Konstruktita inter 1750 e 1752 de plani da Jacques François Blondel, Vendeuvre es domen-domo en mi-pento. De Flandres-komti, Alexandre de Vendeuvre volas moderna e dio-gusto somer-rezido. Il destruktas l'anciena kasteleto tro humida nam en rivo di Dives. Dum la revoluciono  Alexandre et lia familio habitas Rouen (lia Caen-domego esis incendiita), kom ne ekmigras do la kastelo ne es saizita da stato.

## Kastel-interio

En omna chambro es prezentita singladia-temo : gastig-arto en manjo-chambro, tualet-arto en honor-chambro, skriburo en skrib-chambro,  portret-arto en mikra salono, ludo-plezuri en kompan-salono. Di automati prizentas hike ed ibe la forta temo.

## Extera ligilo

* oficala sito
Hägar la Hororinda

**Hägar la Hororinda** esas kartuno kreita da Richard Browne dikita Dik Browne en 1973, pri Vikingi. De 1988 lua filio Chris Browne duras skribar pri Hägar.

Hägar havas du precipua okupadi: atakar kasteli en Anglia e festar, ma kelkafoye recevas la vizito di imposto-kolektisto. Maxim humuro es opozo inter l'aventurero e moderna akcenta elementi, e videskita viv-familio. Lua precipua kompano, naivo nomizita Eddy la Chancoza, esas, kontraste, timenda Vikingo.

Altra personaji :
* lua spozino Helga, qua probas ke ilu helpis en domala taski;
* lua filio Hamlet ;
* lua filiino Honi, yun gracila e moderna femina ;
* lua anado Kvack ; 
* e lua hundo Snert.

## extera ligilo
* hagardunord
Souterroscope

**Souterroscope** (Franca: infra-terano-skopo) esas anciena ardezo-mineyo en Caumont-l'Éventé Normandia transformita pri ekomuseo.

## Historio

L’ardezo formacis 620 milion-yari ante nun en bordo di Armoricain-masivo. Ye 1859 sioro du Fayet kreas societo da explotar ta bona qualesa bluea ardezo industriale. On exkavas lore l’aktuala shakto ma tro aquo duktas la klozo ye 1890.

## Ekomuseo

L’ekomuseo apertas ye 1994. Dop longa tunelo en chambro esas prizentita vivo sen lumo infra sulo e speologio. Pos on pasas apud shakto ube naturala lumo es sat stranja por atingar la granda loko ube l’explotajo existis.

## Extera ligilo
* Souterroscope
Cirque du Soleil

**Cirque du Soleil** (Franca por "suno-cirko") es distrakta societo fondita da Guy Laliberté, ex-manjinta-fairo ye 1984 kun sideyo en Montréal, Quebec, Kanada. 

Ol havas multi rezidanta e movanta trupi qui cherpas de cirk-tradiciono e voyo prodaji. Ol uzas nur homi (ne animalo) en festiva e kolora etoso. L'unesma distrakto esis *Saltimbanco*.

**Alegria** intermixas en baroka e kelka poka e extravaganta ambianco l’arti di rusa cirko, la nova diciplini (la fluga homo, Fasttrack), e voyo prodaji kon fairo.

**Varekai**, proximigas homaro e naturo. Mast-foresto inkombras la ceno fundo dum ke l'artisti arivas lore cielo lore sulo.

**Dralion**, kontrakto di Dragono e Leono (France: Lion), juntas antiqua arti di Chiniana cirko encenigo interkontinentala kun elementi de Afrika, ec .

**Quidam**, tordita posturo.

**Zumanity** havas erotismo do ne esas videbla por pueri (minima evo: 12 yari).

**Ô** (mem sono en Franca kam *eau*) es en granda vasko.

**Corteo**, procesiono.
Kustumo

**Kustumo** esas aquirita disponi ofte da repeto, sat permanenta e stabila, qua divenas sorto di preske sekonda naturo.
Sky Tower

**Sky Tower** esas turmo lokita ad l’angulo di Victoria e Federal voyi en centrala afera distrikto di Auckland, Nova-Zelando.

De sulo levelo til mast-somito to es 326 m, facinta maxim alto libera stacanta strukturo en suda misfero. La reperilo es parto di SKYCITY kazino complexo.

Pos du e mi yari di konstrukto la turmo esis apertas ye 3 di marto 1997. Nur la masto pezas pluse 170 toni.

## Extera ligili
* Oficala sito
Alexis de Tocqueville

**Alexis Henri Charles de Clérel**, viskomto **de Tocqueville** (29ma di julio 1805 en Paris til la 16ma di aprilo 1859 en Cannes) esis Franca politikala pensisto e historiisto.

Lua verki inkluzas:
* *Pri l'emendo-sistemo en [[Usa]] e lua apliko en Francia* (1833), 
* *Dekequin dii en dezerto* (1840)
* *Pri la demokratio en Amerika* ,
* *L'Anciena Regimo e la Revoluciono* (1856).

La falio di Robespierre la yaro II (1794) sparita, pro poka tempo, la gilotino a lua patro. Malesherbes esas un ek lua ante-gepatri. Il esas nevo di Chateaubriand.

Ilu konsideresas un ek la historiala defenseri di libereso e demokratio, il esis anti-kolektivismo e refero por la liberalisti. Il esis anke teoriisto pri kolonialismo, argumentinta exemple la franca expanso en nordal Afrika. Il elektesis en la Normanda vilajo de qua il portis la nomo en 1849 e pri quo il parolis en *Memori*.

Lua verko fondita sur la voyaji che Usa esis esenca bazo pro komprendar ita lando e partikulara dum la 19ma yarcento.

Tocqueville observis ke komplexa vero esas multe nefacila por simpla mentio.
Placebo

**Placebo** esas ne-efikiva farmaciala produkturo donita a kuracato vice vera medikamento, por asekurar su pri la reala efikemeso di ulo extere omna psikologiala determino.

Placebo-efekto esas la bona rezulto pro administro di ne-aganta substanco (farino o sukro exemple) a kuracato persuadita pri recevar vera medikamento. Ta lasta ne kontenas kemiala komposita nam demonstrita agiveso.

Ilu klarigas la mentala influo sur l'organismo, psikosomatismo e komplikas serioze l'evaluo di efiko por nova produkturi. To esas motivo pro ke la testi facesas per la metodo nominita *tra dopla blinda*. Ol konsistas ek kompozenda multi grupi en qua nek la kuracato nek la mediko savas se la produkto administrati es medikamento o placebo, posibliginta tale di havar objektiva opiniono pri la reala efekti di la molekulo studiata (ante l'aprobo di lua vendo, singla medikamento devas pruvar ke ol esas plu efikiva kam placebo).

Certa asertas en rezulti obtenita per homeopatio, akupunkturo e altra aromaterapio es nur ta fenomeno: l'efekto di ca terapii esas exkluzive subjektiva (vera efiko nultempe pruvesis per klinikala studii tra dopla blinda).

L’inversa efekto ank existas, to esas *nocebo-efekto*. Ulu traduktas su da l’aparo di trubli che riv-homi di relaya anteno di radiotelefonio, lore mem ke l'instalo ne havis ankore enservigo.
Desmond Morris

**Desmond John Morris**,  naskinta ye la 24ma di januaro 1928 apud Swindon, Wiltshire Anglia esas zoologiisto e sureala piktisto.

Esis remarkita kom televizion-prizentero en *Zoo time*.

## Verki
* *Nuda simio* 1967 homaro kum primataro
* *Humala zoo* 1969
* *Intima kondukte* 1971
* *Observo di homaro* 1977
* *Observo di kato* 1986
* *Observo di hundo* 1986
* *Revelita kavalo* 1989
* *Observo di infanteto* 1991
* *Gesti-linguo" [[1994]]
* *Per nuda okulo* [[2001]]
* *Nuda femino'' 2004

## Expozi kom piktisto
* autuno 2004 ad urbestro-galerio, voyo Cork, London
* februaro 2005 ad Sydney, Australia

#### Extera ligili
* oficala sito
Kratego

**Kratego** (*Crataegus*) esas arboreto (ma ke povas atingar sis metri) multa en Europa-hegi di rozacita familio. Povas vivar til 500 yari.

Tizano di sikigita frukto de ca planto esas bona por kordio.

Kara di poeti, kratego es kontrast-planto : delikata flori, minacanta dorni, ligno se dura ke on facis olim la ligno-bloko da tormenti. Segun populala kredaji, ne devas gardar su di facar enigar en domo kratego-buketo, nam to esis mort-auguro. Tamen on ofris li floro a spozi kom feliceso-gajo.
Medikamento

**Medikamento** esas substanco uzata, interne od extere, kom remediilo lor maladeso.

Medikamenti esas ordinare dividita en du grupi -- *supere pago-tablo* qui esis disponebla en apoteki e merkategi sen partikulara restrikti, ed altri qui mustas preskriptesar nur da medicinisto. Plumulta medikamenti konsideresas esar sat sekura, ma la frontiero povas esar sat diferanta segun la lando.

Altra difereo esas ica sub patento e to sen nomizita generala.

## Agiva principo e komplemento

Medikamenti kompozesas ek du tipi di substanci :
* l’aktiva substanco konsistas ek un o plura molekuli qui havas terapeutika efekto,
* la komplemento esas helpanta substanco, teoriale ne-agiva pri terapeutika plano, qua permisas di prizentar l’agiva principo segun determinita formo e da modulacar la liberigo-rapideso en funciono di tempo pos administro di medikamento per ta tormo ; exemple, aquo e sakaroso esas la du komplementi konstitucinta simpla siropo - amilo esas stratig-agenti di kompresi. To komplementi ne esas sempre sen efekto: certa inter esas konocita por esar de alergii.

Tale, sama agiva principo povas prizentesar per multi galenika formi (l'administrala formi) : kompresi, kapsuli, supozitorii, fioli ... e per diferanta dozigi.

Ne devas uzar liquido pos l'obsoleta dato.
Diane Dufresne

**Diane Dufresne** (n. ye la 30ma di septembro 1944 en Montréal) esas kantistino e piktistino surnominita «Cendrillon kamikaze».

En Francia de 1965 til 1967, el kantis klasika Quebeca kanti, prenis kanta e dramatatra arto kursi.

Kompozisto François Cousineau, qua es lia kunvivanto, skriptas la kanto-texti ube koncentras l'intenseso, la humuro, l'automoko, certa dozo di sexuala provoko, joyema romantikismo, "rock'n'roll" e ne senviolento ke el reprezentas kun lia soprano voko tre rikonocebla.
Henri Bergson

**Henri Bergson** (1859 til 1941) esis filozofo, qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1927. Maxim famoza verko esis *[[Rido]]* (Le Rire) ma skriptis anke *[[Materio e Memorado]]* (Matière et Mémoire).
Fenomeno

**Fenomeno** esas to qua perceptesas la koncia individuo, sive en la naturo, sive en la mentala domeno. En komuna linguo, ta vorto indikas la materiala elemento di empirikala fakto : di observebla experimento.

Ta nomo, note en medicino, uzesas por determinar ke nia sensi, e precipua la sensi del «observero » havas remarkar chanje pri l’ordinara proces-sequanta.

Immanuel Kant
Oktoberfest

**Oktoberfest** es maxim festo omna yaro de fina septembro dum dekesis dii til unesma sundio di oktobro en München sur propra prato qua es konsakrita: *Theresienwiese*, ke komencas da defileo kun quar milio personi tegita tradicionala kostumo do olda oficiro « Lederhosen » por homuli e roba kun bufanta manchi e avantalo kun vivanta kolori « dirndl » por homini.
Liv Tyler

**Liv Rundgren Tyler** (n. **Liv Rundgren** ye la 1ma di julio 1977) esas Usana cinem-aktorino. El esas filiino dil kantistulo Steven Tyler, de la bando Aerosmith, e la manekinino Bebe Buell.
Novalis

**Novalis** (pseudonimo di **Georg Philipp Friedrich Freiherr von Hardenberg**, naskinta ye la 2 di mayo 1772 en Wiederstedt til la 25ma di marto 1801 en Weißenfels) esis Germana skriptisto.

Novalis esis reprezentanto di la epoko di la frua romantikismo e di mistikismo. Il konoceskis dum sua studio en Jena la famoza skriptisto Friedrich Schiller. Novalis studiis explotado di mineyi en Freiberg (Saxonia) e laboris kom injenioro en la explotado di mineyi.

Quankam Novalis mortis frue pro tuberkulozo ye 25ma di marto 1801 en Weißenfels en la evo di 29 yari il havis granda influo a mult altra Germana skriptisti quale Hermann Hesse. La kompozisto Richard Wagner uzis la poemi da Novalis ex Himni a la nokto por sua opero 
Tristan ed Isolde.

Novalis anke skribis filozofiala verki ed essis adheranto di la filozofio di teozofio.

## Verko
La maxim famoza verki da Novalis esas:
**Hymnen an die Nacht* (Poemi, 1800)
**Geistliche Lieder* (Religiozi kanti, 1802)
**Die Lehrlinge zu Sais* (Roman-fragmento, 1802)
**Heinrich von Ofterdingen* (Roman-fragmento, 1802)
Heinrich Mann

**Luiz (Ludwig) Heinrich Mann** (27ma di marto 1871 en Lübeck til la 11ma di marto 1950 en Santa Monica Kalifornia) esis Germana skriptisto e frato dil skriptisto Thomas Mann.

Il skribis pri sociala temi di qua ataki ad autoritatema e sempre plu militarista naturo di pos-Weimar socio duktis a lua exilo en 1933.
Klaus Mann

**Klaus Heinrich Thomas Mann** (18 di novembro 1906 en München til 21 di mayo 1949 en Cannes Francia de tro kalmiganta) esis germana skriptisto do maxim famoza verko esas la parodio nominita *Mephisto* (de *Mefistofeles* da Goethe) en 1936.
Ikeda, Hokkaido

**Ikeda** (池田町, いけだちょう) esas urbeto en la provinco Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 371,91 km².

Lua klimato esas kontinentala humida (*Dfa*, segun la klimatala klasifikuro da Köppen), ed ol jacas en areo ube povas eventar forta nivo-tempesti. Ne rare la temperaturi dum vintro falas infre -25°C.

Lua precipua industrio esas la produktado dil vino *Tokachi*.
Toyokoro, Hokkaido

**Toyokoro** (豊頃町, とよころちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 536,52 km².
Honbetsu, Hokkaido

**Honbetsu** (本別町, ほんべつちょう, *Honbetsu-chō*) esas urbo en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 391,91 km².
Makubetsu, Hokkaido

**Makubetsu** (幕別町, まくべつちょう) esas urbo en Hokkaido, Japonia. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 477,64 km².
Giuseppe Arcimboldo

**Giuseppe Arcimboldo** (1527 til 1593) esis Italiana piktisto, autoro di multa portreti sugestita da frukti, vejeti, flori od animali malice dispozita o paisaji evokita kun homala formi.

### Pikturi
* Vertumnus
Bernard Buffet

**Bernard Buffet** (1928 til 1999) esis Franca piktisto.

En stilo samatempe preciza e nesizebla, kun nigra ed extensa linei, resemblis araneo-grafika.

## Extera ligilo
* Museo
Golo Mann

**Golo Mann** (n. *Angelus Gottfried Thomas Mann* en 1909 til 1994) esis Germana skriptisto e historiisto.
Kanalo di Panama

**Kanalo di Panama** esas interoceanala kanalo longa de 82 km, trairanta Panama-istmo e liganta l'oceani Atlantiko e Pacifiko. Sistemi di sluzi en amba lateri levas navi de marala nivelo a la maxima altitudo di 26 metri, sur lago Gatún.

Pro la "S"-formo di Panama-istmo, Altantiko alongas weste del kanalo e Pacifiko este, inverse del ordinara oriento di ta oceani relate la kontinento Amerikana.

## Historio

L'ideo di tala ligo sugestesis unesmafoye cirkume 1524 a lora rejulo Karolus la 5ma di Hispania, por faciligar voyaji inter Peru e Hispania. En 1880, Ferdinand de Lesseps (ilqua konstruktabis la kanalo di Suez) kreis kompanio por konstruktar kanalo trans tereno di lora Kolumbia.

Granda desfacilaji trublis la projeto: esis terkruladi e tropikala morbi, e la kompanio abandonis la laboro en 1893. Nova entraprezo di Usa establisesis por la konstruktado, ed en 1904 la laboro durigis. Diversa esforci facesis por diminutar la minaco di malario, ed en 1906 decidesis ke la kanalo inkluzos elevata segmento atingebla per sluzi, vice konstruktar la tota kanalo ye maro-nivelo, quo esabis la antea intenco. Laboro faciligesis per plu efikiva equipuri por exkavo e konstrukto, qui antee ne esabis disponebla. Fine plu kam 150 steri de sulo exkavesis. Ye la 15ma di agosto 1914, la kanalo inauguresis.

Tra pakto signatita da Jimmy Carter ed Omar Torrijos en 1977, la kanalo cedesis en 1999 de Usa a Panama.

En 2007, plu kam 14 mil navi trairis Panama-kanalo. En 2012 la trafiko di navi ibe ja judikesis kom saturita.

## Kelka cifri
* plu kam 14.000 navi e 280 milion tuni di vari transiras la kanalo omnayare, 3% de mondala komercajo.
* ye la 26ma di junio 2016, inauguresis la plularjigo di la kanalo. Nun, navi longa de admaxime 366 metri e larja de admaxime 49 metri povas trairar la kanalo (ante 2016 esis admaxime 289 metri e 32,31 metri, rispektive.

## Extera ligilo
* Live webcams Kanalo di Panama
Fernando Botero

**Fernando Botero Anglulo**,  esis Kolumbiana piktisto, skultisto e desegnisto, maxim multe konocata pro imaji di personi od animali rondatra.

Depos 1974, ilu divenis konocata en tota mondo.

Ilua maxim multa verki esis laudo ye plena-ronda korpi, direta kritiko pri anorexio e la magra viri, mulieri e manekini en l'industrio di vesto-modo. Depos 2004 la verki plu-engajeskis politikale, pos vidir fotografuri pri la famacha karcero di Abu-Grayb, ube Usana karcero-gardisti maltraktis Irakan enkarcerigiti di la Gulfo-milito.

La temo di ilua verki pri aresti ed mort-exekuti en sua hemolando esis motivo por probar sequestrar lu en 1994. Un yaro pose un de ilua bronza statui explozigesis dum festo di muziko en Medellín, pro quo mortis 23 e vundesis 200 personi.
Gongju

**Gongju** (공주) esas urbo en Sud-Korea, che provinco Chungcheong nam-do. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 940,71 km².

## Referi
Insulo Jeju

**Jeju** (濟州導, 제주도) esas la maxim granda insulo di Sud-Korea ed un ek la 9 provinci de la lando.

## Geografio
Ol havas granda volkano an la centro dil insulo e  habitanti, segun statistiki de 2014. Ol havas nur 2 urbi, Jeju-urbo e Seogwipo.
Jeju-urbo

**Jeju** (濟州市, *Jeju-si*) esas la maxim granda urbo dil insulo Jeju, en Sud-Korea.Segun statistiki dil yaro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 977,8 km².

Ol esas importanta turistala urbo en Sud-Korea, kun multa hoteli e kazino. En 2011, 9,9 milion voyajinti flugis de Seoul til Jeju-urbo. Omnayare, plua kam 10 milion turisti de Koreana peninsulo, Japonia e Chinia vizitas l'urbo.

## Referi

## Extera ligilo
* Jeju-urbo
Seogwipo

**Seogwipo** (서귀포시) esas la 2ma maxim populoza urbo dil insulo Jeju, en Sud-Korea. Segun statistiki dil yaro 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 870,68 km².
Kin semani en balono

***Kin Semani en Balono*** es romano da Jules Verne, publikigita unesmafoe ye la 31ma di januaro 1863. L'originala titulo en Franca linguo esas: *Cinq semaines en ballon. Voyages de découvertes en Afrique par trois anglais. Rédigé sur les notes du docteur Fergusson*.

En la libro, la ciencisto S. Fergusson, kun lua servisto Joe e lua amiko D. Kennedy probas a trairar Afrika - lore nekomplete explorita - deeste adweste, uzanta balono inflita per hidrogeno. Ilu inventis mekanismo qua, por evitar perdo di gaso o forjetar balasto por regular l'altitudo, posibligus plu longa voyaji. La voyajo komencis en Zanzibar, e la tri aer-navigeri pasis trae Lago Victoria, Lago Chad, Agadez e Timbuktu, ante arivar en Saint Louis, Senegal. Fakte li realigis grand aventuro ante retroirar ad Anglia, ube li recevis entuziasmoza acepto.

## Referi
Junichiro Koizumi

**Junichiro Koizumi** (小泉 純一郎, n. ye la 8ma di januaro 1942) esis chefministro di Japonia de 2001 til 2006.
Hanja

**Hanja** (한자, 漢字) esas la nomo di Chinana literi uzata en Korea. La pronunco exakto di *hanja* esas *hanchcha*. En Japonia on dicas kanji e en Chinia, hanzi. La pronunco di hanja inter la tre landi esas simila, ma nultempe la sama.
Lee Hyori

**Lee Hyori** (이효리, naskinta ye la 10ma di mayo 1979) esis membro di muzikala grupo *Fin. K.L.*, ed anke manekino. En 2003 el komencis elua singla muzikala kariero, e divenis la maxim konocata pop-kantistino di Sud-Korea. El ank esas televiziono-prizentisto e muzikala produktisto.
Staciono Jeongwang

**Jeongwang** esas staciono en la Lineo 4 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Altra nomo di ca staciono esas **Politeknikal Universitato di Seoul**.
Staciono Ansan

**Ansan** (안산역) esas staciono en la Lineo 4 dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Ol jacas an urbo Ansan.
Staciono Neunggil

**Neunggil** (신길온천역) esas staciono che linei 4 e Suin-Bundang dil urbala ferovoyo di Seoul, Sud-Korea. Kande ol inauguresis, ye la 28ma di julio 2000, ol nominesis **staciono Singiloncheon**, ma ol ribaptesis ye la 20ma di januaro 2021, kande ol recevis la nuna nomo.
Parturo

**Parturo** esas l'ekpulso di feto del utero, sive spontane, sive helpita da kirurgio. Ca termino ordinare uzesas por mamifero, inkluzite homi.

Kelkafoye, nome kande la matro havas problemi por parturar naturale e la gravideso klasifikesas kom riskoza sive por la matro, sive por la bebeo, l'obstetrikisto povas facar kirurgio - nomizita cezarala operaco - por helpar la nasko. Cakaze uzesas lokala anesteziivi por impedar ke la matro sentez doloro.
Gamal Abdel Nasser

**Gamal Abdel Nasser**, militisto e politikisto n. ye la 15ma di januaro 1918 til 28ma di septembro 1970, esis la duesma prezidanto di Egiptia.

En 1952, Nasser duktis stato-stroko kontre rejo Farouk, pose debuto di 1954, lu arestis diktatoro generalo Muhammad Naguib, e kaptis la povo. En 1956, Nasser esis la sola kandidato en prezidantal elekto.

Dum la somero di 1956 eventis la krizo di Suez, qua stimulis interveno da Unionita Rejio, Francia, helpita da Israel. Mem sucesoza la milital operaco, ta tri povi decidis retroirar, kande Usa e Sovietia postulis to.

Pos vinkeso dum sis-dia milito en 1967, e pose kontre Israel, Nasser mortis pro kordio-krizo.

La digo di Asuan divenis famoza pro ekologiala chanjo.