open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gonzalo Sánchez de Lozada

**Gozalo Sánchez de Lozada Bustamante** (n. ye la 1ma di julio 1930) entraprezisto, filozofo e politikisto, esis prezidanto di Bolivia du foyi: de 1993 til 1997 e de 2002 til 2003, kande il renuncis.
Minoritata linguo

**Minoritatala linguo** esas linguo parolata da minoritato di habitanti di ula lando. Minoritatala lingui ordinare ne esas lingui oficala, tamen anke li havas lua kulturo e literaturo, foye nur busha, foye anke skriba.

Kelka minoritati esas nur branchi di lua majoritato, qua regas en propra stato (exemple, Polona minoritati en Germania, Usa, e.c. originis del ekmigro di Poloni de Polonia), ma multa nacioni ne posedas propra stato ed existas nun kom nacionala minoritati.

Kelka minoritati existas nun en unika lando (ex. Sorabi en Germania), kontre ke altri, exemple cigani havas diaspori en multa landi. Kelka minoritati formacis ek migrinti (ex. en Usa), altra esas origina aborijeni. Exemple multa Afrikana stati havas granda nombro di lokala etnii, di qui la kulturo esas transportata bushe di generaciono a generaciono, tale li uzas kom komuna stata linguo ulo ek la koloniala lingui (Angla, Franca, Portugalana, e.c.).

Malgre ke nun ordinare judikesas ke irga linguo havas yuro pri existar, ed irga homo darfas developar su en sua matrala linguo, nur minoritati bone organizata povas establisar sua propra lerneyi, editar libri en sua linguo e developar sua kulturo. Omnatempe on trovas la lukto di majoritato e di lua burokatri sufokar la minoritatala linguo, eliminar lia lerneyi e kulturo e la yuna generacioni edukar en la linguo de la majoritato.

## Referi
Linguo en danjero

**Linguo en danjero** esas linguo minacata di desaparar pro ke lua parolanti mortas od adoptas altra linguo. Linguala perdajo eventas kande ula linguo havas nula nativa parolanti e divenas "mortinta linguo". Se fine nulo parolas la linguo, ol divenas "extingita linguo".

Multa lingui extingesis dum homala historio, e nun multa altra desaparas en acelerata proporciono pro la globaligo ed novo-koloniigo, ube l'ekonomikala povoza linguo dominas altra linguo. L'exakta nombro di lingui esas nekonocata, ma segun generala konsento ol esas inter  e , di qui 50-90% extingesos til 2100. La duimo dil habitantaro di la Tero parolas un o pluse de la 20 lingui maxim parolata del mondo - singla di qui parolesas da plu kam 50 milion personi. Altralatere, la maxim multa lingui parolesas da mikra komunesi, di qui multa kun min kam  personi singla.
Hernán Siles Zuazo

**Hernán Siles Zuazo** (19ma di marto 1913 til la 6ma di agosto 1996) esis trifoye prezidanto di Bolivia: en 1952, de 1956 til 1960, ed itere de 1982 til 1985.

## Referi
David Padilla Arancibia

**David Padilla Arancibia**, militisto n. ye la 13 di agosto 1927 til la 25ma di septembro 2016 esis prezidanto di Bolivia de 1978 til 1979.
Masakro en skolo

**Masakro en skolo** esas incidento en qua un o multa personi mortigesas en skolo per pafilo, per kultelo, per bombo, edc. Generale en tala incidenti esas nur un mortiganto ma kelkafoye en historio esis plu kam un mortiganto. L'aganto havas ofte ula konekto a la skolo (antea o nuna studento, docisto, parento di skolano, edc.) ma l'aganto povas esar anke exter-skolano. La mortiganto ofte su-ocidas pos lua ago; pro lo dicesas anke pri la expansita suocido.

## La karaktero di la mortiganto

Pafanto havas ofte syndrome di Aspergers, kun alta intelekto ed extrema sentemeso. La granda majoritato de la mortiganti esas puerili. Semblas ke testosterono havas certa faktoro.

## Skolo-masakri en mondo
* 2007, Tuusula, Finlando
* …

## Cinematografuri pri skolo-masakri
* Duck! The Carbine High Massacre, 1999 da William Hellfire e Joey Smack
* Heart of America, 2002 da Uwe Boll
* Bowling for Columbine, 2002 da Michael Moore
* Bang, Bang, You're Dead, 2002 da Guy Ferland
* Elephant, da Gus Van Sant
* Zero Day, 2003 da Ben Coccio
* Dawn Anna, 2005 da Arliss Howard
* Klass, 2007 da Ilmar Raag
Antonio Nariño

**Antonio Amador José Nariño y Bernardo Álvarez del Casal** (Santafé, 9ma di aprilo 1765 — Villa de Leyva, 13ma di decembro 1823) esis jurnalisto, politikisto e militisto de Nova-Granada, notora pro lua agado dum la komenco dil nedependo-procedo di lora Vicerejio Nova-Granada. Kune Pedro Fermín de Vargas, Francisco de Miranda, José Cortés de Madariaga ed Eugenio Espejo ilu judikesas kom prekursoro dil emancipo di Nova-Granada de Hispana imperio.
José María Velasco Ibarra

** José María Velasco Ibarra**, advokato e politikisto n. ye la 18ma di marto 1893 til la 30ma di marto 1979, esis prezidanto di Equador kin foyi: 1934 til 1935, 1944 til 1946, 1952 til 1956, 1960 til 1961 e 1968 til 1972.
Policarpa Salavarrieta

**Policarpa Salavarrieta Ríos** (Guaduas, 26ma di januaro 1796 - Santafe de Bogotá, 14ma di novembro 1817) esis heroino di la nedependanteso di Kolumbia. Anke konocata kom **La Pola**, el agis kom spionino por simpatianti di la nedependanteso di Kolumbia, dum periodo konocata kom "La Patria Boba" e mortis fusilagita dum tale nomizita "Hispana rikonquesto".

El naskis en Guaduas, quankam lua nasko-loko ne konocesas precize. La Kolumbiana Akademio di Historio dicis ke elu naskis ye Guaduas ye 26 di januaro 1796. Malgre ne esar nobela, el vivis kun richa familio multe respektita en la vilajo.
Donald Ramotar

**Donald Ramotar**, politikisto naskinta la 22ma di oktobro 1950, esis prezidanto di Guyana de 2011 til 2015.
Vi Hart

**Viktoria Hart**, plu bone konocata kom **Vi Hart** (n. 1988) esas su-proklamita "Rekreativa Matemati-muzikifisto." El kreas videi* pri matematiko che YouTube. El employesas da tale nomizita "Kah-Akademio".

### Frua Vivo
El esas filio di matematikala skultisto George W. Hart e Karol Hart. Kande lu evis 13 yari, asistis konfero pri komputerala geometrio. Pro to, el divenis "amikino di matematiko".

## Referi
Bharrat Jagdeo

**Bharrat Jagdeo** (n. 23 di januaro 1964) politikisto ed ekonomikisto esis prezidanto di Guyana de 1999 til 2011.
Robert Aumann

**Israel Robert John Aumann** (n. ye la 8ma di junio 1930) esas Usan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 2005.
Camilo Ponce Enríquez

**Camilo Ponce Enríquez**, bacherelo pri politikala cienci n. ye la 31ma di januaro 1912 til la 13ma di septembro 1976, esis prezidanto di Equador de 1956 til 1960.
Pieter Gerbrandy

**Pieter Sjoerds Gerbrandy** (n. 13 di aprilo 1885 til 7 di septembro 1961) advokato e politikisto esis chefministro di Nederlando en exilo, de 1940 til 1945.
Ernst Theodor Amadeus Hoffmann

**Ernst Theodor Amadeus Hoffmann** (la 24ma di januaro 1776 en Königsberg til la 25ma di junio 1822 en Berlin) esis Germana skriptisto e kompozisto.
Willem Drees

**Willem Drees** (n. 5 di julio 1886 til 14 di mayo 1988) publik oficiro, skribisto e politikisto esis chefministro di Nederlando de 1948 til 1958.
Abraham Kuyper

**Abraham Kuijper**, plu konocita kom **Abraham Kuyper** (n. 29 di oktobro 1837 til 8 di novembro 1920), jurnalisto, reformita teologiisto e pastoro, e kristandemokrata politikisto, esis chefministro di Nederlando de 1901 til 1905. Kuyper guidis ortodoxa skismo del Nederlandana Reformita Eklezio en 1886, nomata la *Doleantie*. Esante la partisestro dil Anti-Revolutionaire Partij, l'unesma partiso en Nederlando, ilu esis importanta persono por la formacado dil Nederlandana partisala sistemo. Ilua maxim importanta doktrino politikala esis l'antitezo inter konfesionala e sekulara partisi. Lu anke fondis la Vrije Universiteit e la jurnalo *De Standaard*.

Kom pastoro, Kuyper esis komence apartenanto di la Nederlandana protestanta modernismo, la *moderne richting* (moderna movado). Ma il divenis plu ortodoxa dum sua unesma periodo kom pastoro parokiala, inspirata per la pieso di lua kredanti, e balde divenis kritikanto pri la moderna movado.

Kuyper tre influis la Nederlandan edukala sistemo. Ilua prefero esis permisar konfesionala (religiala) privata skoli e sekularigar la publika skoli, qui ambe recevos publika pekunio. Ante lu ambe liberali e konservisti ofte preferis nesekulara, Kristana publika skoli.

Il esas kom chefministro precipue konocata pro sua represiva legi kontre striki, la *worgwetten* ("strangulanta legi") di 1903.
Ion Gheorghe Duca

**Ion Gheorghe Duca**, politikisto (20ma di decembro 1879 til la 30ma di decembro 1933) esis chefministro di Rumania de la 14ma di novembro til esar asasinita, pos probir la dissolvo di la Guardo di Fero, Rumaniana fashist organizuro.
Constantin Angelescu

**Constantin Angelescu** (12 di junio 1869 til 14 di septembro 1948) mediko, profesoro e politikisto, esis chefministro di Rumania de 30 di decembro 1933 til 3 di januaro 1934.
San Miguel de Tucumán

**San Miguel de Tucumán** esas chef-urbo di la provinco Tucumán, Arjentinia. Ol esas la 5ma maxim populizita urbo di Arjentinia, dop Buenos Aires, Córdoba, Rosario e Mendoza.
Giovanni Spadolini

**Giovanni Spadolini** (21 di junio 1925 til 4 di agosto 1994) jurnalisto e politikisto esis chefministro di Italia de 1981 til 1982.
Filozofio di la cienco

La **filozofio (o teorio) di la cienco** esas fako di filozofio qua studias la karaktero e generala premisi di ciencala savo e ciencal agado. Ol analizas la nocioni, teorii, metodi e problemi di la cienco e ciencala konkluzado ed explikado. Ultre la propra cienci, la filozofio di cienco studias anke aparta domeni ciencala. Exemple la filozofio di matematiko klarigas la karaktero di la matematikala tezi e l'existo di la matematikala enti (exemple, la nombri).

La filozofio di la sociala cienci studias la problemi di la sociala cienci. On povas subdividar la filozofio di la cienco en du faki:
# la generala filozofio di la cienco, qua studias la propra cienco; ol bifurkas sualatere a la savo-teorio di la cienco ed a la ontologio di la cienco;
#la studio di la fundamenti di la aparta cienco-faki e di la fundamenti di la ciencala teorii.

De la faki di la filozofio, la filozofio di cienco apogas su precipue a konoco-teorio e logiko. La filozofio di cienco videsas ofte kom parto di konoco-teorio. La filozofio di cienco esas konektita proxime a studio di cienco e pro lo anke ad etiko di cienco, a sociologio di savo ed a historio dil idei.
Teoriala linguistiko

**Teoriala linguistiko** esas fako di la linguistiko qua studias la precipua aspekti de ula naturala linguo, nome lua strukturo, e quale la personi qui uzas ta linguo interkomunikas, quale esas la kunmezurebla karaktestiki di omna lingui, quala konoco ula persono bezonas por uzar ula linguo, e quale l'infanti aquiras kapaceso pri uzar ula linguo.

L'aspekti di ula linguo qui ordinare judikesas kom la maxim importanta di teoriala linguistiko esas sintaxo, fonologio, morfologio e semantiko. Quankam fonetiko kelkafoye konfundesas kun fonologio, ol exkluzesas de teoriala linguistiko: fonologio esas la fako di la linguistiko qua studias quale funcionas la  sistemo di foni de singla linguo, inkluzite la fonemi, la silabi, l'emfazo (acentizo) dum la pronunco, edc., kontre ke la fonetiko studias quale la foni produktesas e perceptesas da la homi. La psikolinguistiko (to esas, la fako di la psikologio qua studias quale la homi aquiras la kapaceso pri parolar, e qual aspekti psikologiala e nevrologiala permisas la homi lernar ula llinguo) e la sociolinguistiko (to esas, la studio di la diferanta aspekti de ula socio qui influas l'uzo di ula linguo) ank exkluzesas de la teoriala linguistiko.

## Referi
Gilles Deleuze

**Gilles Deleuze** (18 di januaro 1925 til 4 di novembro 1995) esis Franca filozofo e historiisto, judikata kom un ek la maxim importanta filozofi de la 20ma yarcento. Ilu skribis pri historio di la filozofio, literaturo, cinemo e pikto.
Jean-François Lyotard

**Jean-François Lyotard** (n. ye la 10ma di agosto 1924 til la 21ma di aprilo 1998) esis Franca filozofo, sociologo e teoriisto pri literaturo. Il esis direktisto di la fakultato *Collège international de philosophie*, fondita da Jacques Derrida, François Châtelet, Jean-Pierre Faye, e Dominique Lecourt en Paris.
Klaus Rifbjerg

**Klaus Rifbjerg** (15 di decembro 1931 til 4 di aprilo 2015) esis Daniana skriptisto qua recevis la Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1970. Ilu esis autoro di plu kam 170 noveli, libri ed esayi.

Il naskis en Kobehavn ma kreskis en l'insulo di Amager.
Thorkild Hansen

**Thorkild Hansen** (1927 til 1989) esis Dana skriptisto qua recevis la Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1971.
IGEM

La **'Konkurso internaciona por mashini genetikale modifikita** (IGEM) esas mondala konkurso pri sintezala biologio qua eventas omnayare en Boston kun la partopreno di studenti de multa universitati de la mondo. Ol eventis unesmafoye en 2003, nur kun la partopreno di studenti de MIT. En 2015 plua kam 280 esquadi di studenti de plua kam 30 diferanta landi konkursis inter li.

## Detalii di la konkurso
L'esquadi di studenti recevas equipuro di biologiala parti en la komenco di somero de registrageyo di standarda biologiala parti. Laboranta en lia propra skoli dum somero, li uzas ti parti e nova parti di lua propra desegno por konstruktar biologiala sistemi ed operar li en vivanta celuli. La direktisto dil konkurso esas Randy Rettberg, injenioro qua laboris por firmi quale Apple, Sun, e BBN.

## Biologiala sistemi
Un ek la skopi dil konkurso esas krear simpla biologiala sistemi ek interchanjebla parti e operar li en vivanta celuli.

La konkurso IGEM faciligas to provizana librejo di modelizita parti (nomizita *BioBrick* modela biologiala parti) a studenti, e demandanta a li designar e konstruktar genetikala mashini kun li. L'equipi di stuenti povas anke prizentar lia propra *BioBricks*. Sucesanta projekti produktas celuli qui montras nova e neordinara propaji per mekanisma peci di multopla geni kun mekanismi por regular lia expreso.

Informo pri BioBrick modelizita biologiala parti e l'utensilaro por facar e manipular li, esas provizata dal registrageyo di standarda biologiala parti o, simple, la Registrageyo]]. To esas kerno moyeno por la iGEM programo, ed unu qua evolucionis rapide por satisfacar la necesi dil programo.

## Rezulti




## Referi


## Extera ligili
* iGEM
* iGEM 2012
* Registrageyo di Standarda Biologiala Parti
* BioBricks Foundation
Paul Vanden Boeynants

**Paul Emile François Henri Vanden Boeynants**, politikisto, esis chefministro di Belgia du foyi: de 1966 til 1968, e de 1978 til 1979.
Leo Tindemans

**Leonard Clemence “Leo” Tindemans** (16 di aprilo 1922 til 26 di decembro 2014) politikisto esis chefministro di Belgia de 1974 til 1978.
Edmond Leburton

**Edmond Jules Isidore Leburton** (18 di aprilo 1915 til 16 di junio 1997) politikisto, esis chefministro di Belgia de 1973 til 1974.
Elio Di Rupo

**Elio Di Rupo** (n. 18 di julio 1951) kemiisto e politikisto, esis chefministro di Belgia de 2011 til 2014.
Auguste Marie François Beernaert

**Auguste Marie François Beernaert** (n. 26 di julio 1829 til 6 di oktobro 1912) yuristo e politikisto, esis Chefministro di Belgia de 1884 til 1894. En 1909 il ganis la Nobel-premio pri paco.
Ferdinand Buisson

**Ferdinand Édouard Buisson** (1841 til 1932) esis Franca politikisto qua recevis la Nobel-premio pri paco en 1927.
Cordell Hull

**Cordell Hull** (n. ye la 2ma di oktobro 1871 til la 23ma di julio 1955) esis Usana politikisto qua recevis la Nobel-premio pri paco en 1945.
Norman Angell

**Ralph Norman Angell** (26 di decembro 1872 til 7 di oktobro 1967) esis Britaniana politikisto qua recevis la Nobel-premio pri paco en 1933.
Martin Waldseemüller

**Martin Waldseemüller** (1470 til 1520) esis Germana kartografo qua unesmafoye uzis la vorno *[[Amerika]]* por la kontinento deskovrita da Cristoforo Colombo.
Lester Bowles Pearson

**Lester Bowles "Mike" Pearson** (23 di aprilo 1897 til 27 di decembro 1972) diplomacisto e politikisto, esis chefministro di Kanada de 1963 til 1968. En 1957 il ganis la Nobel-premio pri paco.
Matematikala statistiko

**Matematikala statistiko** esas la studiado di statistiko de matematikala vidpunto, uzanta kalkulo tam altra faki de la matematiko, exemple lineara algebro ed analizo. La termino "matematikala statistiko" esas proxime kunligata a la termino "statistikala teorio" ma anke inkluzas *modlata per *aktuarial cienco e nestatistikala kalkulo.
Prehistorio

**Prehistorio** (de la Latina: *præ* 'pre-' e la Greka *ιστορία*: 'historio') esas, segun klasikala defino, la periodo di tempo depos l'aparo dil ancestri di *Homo sapiens sapiens*, til l'aparo dil unesma skribita dokumenti, quo eventis komence en Proxim Oriento cirkume  a.K. ed pos en altra loki de la Tero.
Euskara batua

**Euskara batua** o plu simple **batua**, esas normigita dialekto de Baska linguo multe uzata en tota Baskia. Ol originis precipue de la centrala dialekti de Gipuzkoa ed Navara, ol naskas lua radiki de klasika Lapurdana di 17ma yarcento, ancestro dil Baskiana literaturo. Ol esas versiono dil Baskiana linguo uzata en televido, gazetaro ed omnadiala uzo.

## Extera ligili
*  Euskara batua: Lengua vasca literaria unificada
Brian Mulroney

**Martin Brian Mulroney**, advokato, aferisto e politikisto n. ye la 20ma di marto 1939 til la 29ma di februaro 2024, esis chefministro di Kanada de 1984 til 1993. Dum ilua guvernisteso, signatesis kontrato pri libera komerco inter Kanada ed Usa.
Pau Casals

**Pau Casals** (o **Pau Carles Salvador Casals i Defilló**) (1876 til 1973) esis Kataluniana violoncelisto. 

Ilua patro, qua esis orgenisto e koro-direktisto, esis influiva; evante quar yari Pau povis plear plura instrumenti.

En 1888 Casals komencis studiar ye la municipala skolo di muziko en Barcelona. Du yari pose, il deskovris la verki da J. S. Bach por ne-akompanata violoncelo, e praktikeskis oli singladie.

Plu tarde en la vivo ilua pleado di ca verki esis famoza. Il publike debutis en Barcelona en 1891. En 1893, la Kataluniana kompozisto Isaac Albéniz deskovris il pleanta en restorerio. Per l’influo di Albéniz, Casals pleis ye la rejala palaco. La rejino donis financala moyeni por ke ilu povis studiar ye la konservatorio di Madrid.

## Videz anke
* *[[I am a Catalan]]*
Louis Renault

* Louis Renault, 1843–1918, Franca legisto.
* Louis Renault, 1877–1944, Franca industriisto, fondinto dil automobilala kompanio Renault.
Louis Renault (industriisto)

**Louis Renault** (1877–1944) esis Franciana industriisto, qua developis e produktis automobili.

Ilu komencis fabrikar automobili en 1899. En ta yaro il patentizis la principo transmisar povo a la roti per shafto e buxo di la dentizita roti, vice utiligar kateni o rimeni, quo antee esabis la kustumala transmiso-metodo. 

Ye 29 di decembro 1930 en Francia esis unesmafoye prizentata nova automobilo, Renault Primaquatre. Ol esis tipo KZ6; ol esis developuro di la KZ-serio, di la populara mez-granda automobili di qui la produktado komencis en 1923. Ol esis rivalo di simila vehili da Citroen. La Primaquatre havis quar cilindri, di qui la konteneso esis 2120 cm3 (kuba-centrimetri). Produktado di la Primaquatre, kun diversa modifikuri dum la periodo, duris til 1941.

Dum la duesma mondomilito, ilua fabrikerii esis sub Germana direktado. Kurte pos la libereso di Francia, Renault esis arestata ye 22 di septembro 1944, akuzita pro kunlaboro kun Nazista Germania. Ilua saneso ja esis desbona, ed ol rapide divenis plu mala; il mortis en karcero ye 24 di oktobro 1944, dum ke il vartis legala proceso.
Cienci di la Tero

La **cienci di la Tero**, **Tera cienci** o **Geocienco** esas termino multe uzata por la cienci qui studias planeto Tero e lua subdividuri (litosfero, hidrosfero ed atmosfero) e lua spacala ambiento.

Esanta planeto, Tero uzesas kom modelo por studiar altra planeti judikata kom simila ad ol. Pos ke kosmosondili posibligis explorar altra loki de sunala sistemo, la studio di la Tero judikabas anke parto de la studio di planeti o kosmala cienco, quale la studio di la Luno, di planeti e lia naturala sateliti, asteroidi, aeroliti e kometi.
Kazan

**Kazan** (Rus. *Казань*, Tat. *Казан*) esas urbo en Rusia e la chef-urbo di republiko Tatarstan. L'urbo fondesis en 1005, ed ol jacas alonge la riveri Volga e Kazanka. 

En 2008 la urbo havis 1161 mil habitanti.

L'OKATA-kodexo dil urbo (ye 2005) esas *92 401*.

## Referi

## Extera ligili
* oficala sito
Richard Bedford Bennett

**Richard Bedford Bennett** (3 di julio 1870 til 26 di junio 1947) advokato, entraprezisto e politikisto esis chefministro di Kanada de 1930 til 1935.
Paco de Lucía

**Paco de Lucía** (n. **Francisco Gustavo Sánchez Gómez** ye la 21ma di decembro 1947 til la 25ma di februaro 2014) esis Hispaniana muzikisto e kompozisto di *[[flamenko|flamenco]]*.
Leopold Mozart

**Johann Georg Leopold Mozart** (14ma di novembro 1719 til la 28ma di mayo 1787) esis Austriana muzikisto e kompozisto (violinisto). Il esis patro di Wolfgang Amadeus Mozart.

Il naskis en Augsburg; en 1737 il translojis a Salzburg por studiar filosofio e lego-cienco ye la universitato. En 1740 il divenis profesionala muzikisto, kom violinisto e chambristo di kanoniko ye la universitato. Il mariajesis ad Anna Maria Pertl en 1745; de lia sep filii, du posvivis infanteso: Maria Anna (naskinta 1751) e Wolfgang Amadeus (naskinta 1756).
Arthur De Greef

**Arthur De Greef** (10ma di oktobro 1862 til la 29ma di agosto 1940) esis Belgiana kompozisto e pianisto.
Jørn Stubberud

**Jørn Stubberud** (n. 13 di aprilo 1968) esas Norvegiana muzikisto, fondinto e membro di heavy metal grupo Mayhem.
François Hollande

**François Gérard Georges Nicolas Hollande** (n. 1954) advokato e politikisto esas nuna prezidanto di Francia e koprinco di Andora. Il asumis povo en 15 di mayo 2012.

Il esis mariajita kun Ségolène Royal til 2007.

Sua devizo esas "persevero e cirkonstanco".

Il parolas maxim-multa-kaze en katakrezo. Por exemplo "Guverner esas previdar" en "Guvernar esas pluvar".
Leon Kozłowski

**Leon Tadeusz Kozłowski** (6ma di junio 1892 - 15ma di mayo 1944) arkeologiisto e politikisto esis chefministro di Polonia de 1934 til 1935.
James Heckman

**James Joseph Heckman** (n. ye la 19ma di aprilo 1944) esas Usan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 2000.
Edward Osóbka-Morawski

**Edward Bolesław Osóbka-Morawski**,  politikisto (5 di oktobro 1909 til 9 di januaro 1997) esis l'unesma chefministro di Polonia sub socialista rejimo. Il guvernis de 1944 til 1947.
Charles la Temerara

**Charles la Temerara** (Charles le Téméraire) esis la duko di Burgundia. Ilu mortis dum la batalio di Nancy ye la 5ma di januaro 1477.

La posedaji di Charles la Temerara komence inkluzis Flandria e Holando. Ilu deziris krear nedependanta regiono sude di ca teritorii e norde di Burgundia, inter Francia e Germania. Por ca skopo il establisis en 1465 ligo di feudala nobeli (*la ligue du Bien public*) qui opozus Franca rejulo Louis la 11ma. Suisia, Lotringia e la Santa Romana Imperio federis kontre Charles. Ilua armeo, diminutita pro la severa koldeso, vinkesis an la muregi di Nancy da armei di Suisia e Lotringia, e la ligo di nobeli krulis. Charles havis nula maskula heredanti, e Burgundia nultempe pose esis nedependanta teritorio.

## Bibliografio
* John Bartier, *Charles le Téméraire*, Éditions Arcade, Bruxelles, 1970.
* Marcel Brion, *Charles le Téméraire, grand-duc d'Occident*, Éditions Tallandier, 2006.
* Joseph Calmette, *Les Grands Ducs de Bourgogne*, Éditions Albin Michel, 1949 (et 1994).
Jonas Salk

**Jonas Edward Salk** (1914 til 1995) esis Usana virologiisto. Il developis l'unesma vacino kontre la poliomielito.
Aplikata cienci

**Aplikata cienci** esas l'apliko di homala savo por konstruktar o formacar uzebla kozi. Exempli inkluzas probo di teoriala modelo per uzo di formala cienco o solvo di praktika problemi uzanta naturocienco.

Faki de injeniorarto esas konektata ad aplikata cienci. Aplikata cienco esas importanta por teknologiala developo. Lua uzo en la industrio esas ordinare nomizita exploro e developo.

Aplikata cienco diferas de bazala cienco, qua esforcas deskriptar la maxim bazala kozi e forci, e poke emfazas praktikal aplikado. Exemplo pri aplikata cienco esas biologiala cienco o fizikala cienco.
Formala cienci

**Formala cienci** esas la faki qui traktas formala sistemi, exemple logiko, matematiko, teoriala cienco komputerala*, informo-teorio, ludo-teorio, teorio pri sistemi, decido-teorio e parti di la linguistiko. Formala cienci traktas la interna traiti di la formala sistemi, nome la defini terminala e reguli, qui guvernas inferado. Kontree la naturala cienci ed altra cienci, exemple sociala cienci, kondutala cienci e konociva cienci, serchas krediveso di la ciencala teorio respektante la observaji pro ke sucesante predicar e forsan exakte explikar fenomeni di la extera mondo. Formala cienci ulatempe helpas konstruktar, valorizar e probar ciencala teorii e ciencala modeli, ma altralatere revelar kontredici o nevalida formi en la infero.
Fula-linguo

**Fula-linguo** esas linguo parolata en Ocidental Afrika dal populo Fulani. Ol parolesas da 24 milion personi en Nigeria, Guinea, Kamerun, Senegal, Mali, e.c.

## Bibliografio
* Arnott, David W. (1970). *The nominal and verbal systems of Fula*. Oxford: Clarendon Press.
* M. Orozco y F. Roca, 2006: El Fula i el Wòlof:Estudi comparatiu entre les gramàtiques del Fula i el Wòlof, Barcelona, ISBN 84-393-7034-2.
* Wilson, W. A. A. (1989). Atlantic. In John Bendor-Samuel (Ed.), *The Niger-Congo Languages*, pp. 81-104.

## Extera ligili
* http://www.pulaagu.com
* http://www.jamtan.com
* https://web.archive.org/web/20110724181310/http://www.kawtal.org/
* https://web.archive.org/web/20241210005804/http://kawtal.com/
* Miɗo Waawi Pular! Learner's guide to Pular (Fuuta Jallon) da Herb Caudill ed Ousmane Diallo
* Online learner's guide to Adamaoua Fulfulde
* Etnologa signifo di Fula
* Fulfulde Language Family Report (SIL) - ol inkluzas mapo di dialekti
* FULA (Fulfulde, Pulaar, Fulani, Peul) Linguo-reteyo ekMSU's Webbook of African Language Resources (ek 1980ma yari)
* Pular Language Ebooks, PDF
* PanAfrican L10n reteyo pri la Fula-linguo
Fizikala cienco

**Fizikala cienco** esas la studio di la fizikaleso e la kemialeso di naturo. De la materiala e funcionala vidpunto ol klinas la vivala cienci, en qui ekologio studias la evidentaji di la historiala fakti o di la evoluciono. Naturala cienco konektas la fenomeni di la fizikala cienci a la fenomeni di la vivala cienci. La sequanta esas demonstrita kom montro generala e kom guidilo temala di la fizikala cienci.
Oceaniana lingui

}}]] |  }} }
|-
| colspan=2 style="text-align: center; padding-bottom: 0.5em;" |Videz anke: Austroneziana linguaro - Linguaro
|}
L**'Oceaniana lingui** esas familio di proximume 450 lingui e Oceania, plu precize en Melanezia, Mikronezia e Polinezia. Ol esas brancho di l'Austroneziana linguaro.

Quankam Oceaniana lingui esas multa ed uzata en vast areo, li sume havas proximume nur du milioni di parolanti. La maxim parolata Oceaniana lingui esas la Fiyiana e la Samoana. Altra konocata Oceaniana lingui esas la Tahitiana ed la Havayiana. Omna Oceaniana lingui esas idi de hipotezala pralinguo, la Pre-Oceaniana linguo.
Tears of Steel

Tears of Steel
	
	
		
		
		promotional poster
	
	
		
		Direktero
		Ian Hubert
	
	
		
		Produktero
		
		Ton Roosendaal
	
	
		
		Skribisto
		Ian Hubert
	
	
		
		Aktori
		
		Derek de Lint,
		Sergio Hasselbaink,
		Rogier Schippers,
		Vanja Rukavina,
		Denise Rebergen,
		Jody Bhe,
		Chris Haley
	
	
		
		Muziki
		Joram Letwory
	
	
		
		Cinematografilo
		Joris Kerbosch
	
	
		
		Distributisto
		
		Blender Foundation
	
	
		
		Liberigala Dato &nbsp;
		26 septembro 2012
	
	
		
		Tempo
		12 minuti 14 sekundi
	
	
		
		Lando
		Nederlando
	
	
		
		Linguo
		Angliana linguo
	

***Tears of Steel*** (Lakrimi de stalo) esas kurta filmo de  produktero Ton Roosendaal e cinematografisto/skriptisto Ian Hubert.

La filmo facesis uzante nova plubonigi di kapablesi vidala efekti di Blender, libera e gratutita  programaro por komputeri.

## Referi

## Extera ligili

* oficala ret-situo
* Subtitulo en Ido
Austroneziana linguaro

**Austroneziana linguaro** esas linguala familio konsistanta ek plua kam  lingui qui parolesas en vasta teritorio, de l'insulo Madagaskar til Polinezia. La nomo di ca familio venas del Greka *austronesia*, qua signifikas "insuli dil sudo".

## Referi

## Bibliografio
* Dyen, Isidore (1965). "A Lexicostatistical classification of the Austronesian languages." *International Journal of American Linguistics*, Memoir 19.
* Dyen, Isidore, ed. (1973). *Lexicostatistics in genetic linguistics: Proceedings of the Yale conference, April 3–4, 1971*. La Haye: Mouton.
* Ross, Malcom (1992). "The Sound of Proto-Austronesian", *Oceanic Linguistics*, Vol. 31, No. 1, 1992, pp. 23-64.
Jacob Brønnum Scavenius Estrup

**Jacob Brønnum Scavenius Estrup** (16 di aprilo 1825 - 11 di decembro 1913) politikisto, esis chefministro di Dania de 1875 til 1894.
Thorvald Stauning

**Thorvald August Marinus Stauning** (26 di oktobro 1873 til 3 di mayo 1942) esis chefministro di Dania du foyi: de 1924 til 1926 e de 1929 til lia morto en 1942.
Europana Organizuro por Nukleara Serchado

**Europana Organizuro por Nukleara Serchado**, anke nominata **Europana laboratorio por fiziko di partikuli** e kustumale indikata sub l'akronimo **CERN** (segun nomo di **Europana konsilantaro por nukleara serchado**, provizora organo fondita en 1952), esas la maxim granda centro di fiziko di partikuli di mondo. L'enireyo esas situata proxim Genève, en Suisia, apud la frontiero kun Francia, sub la municipo di Meyrin. La cirkli di acelerili jacas note sub la komoni en Francia di St-Genis-Pouilly e Ferney-Voltaire (departmento di Ain).

## Extera ligili
* Oficala reto-pagino
Fidjiana linguo

**Fidjiana** esas Austroneziana linguo parolata en Fidji da  personi. Ol esas oficala linguo di Fidji kun l'Angliana e la Fidji-Hindiana linguo.
Nacionala biblioteko di Francia

**Nacionala Biblioteko di Francia** (BnF), tale nominata depos 1994, esas nacionala biblioteko di franciana republiko, heredanto di rejala kolekti kreita depos la fino di Mez-epoko. Unesma organizuro komisita di questo di legala depozo, depos 1537. esas la maxim importanta biblioteko di Francia e l'uno di maxim granda en mondo. Havas la statuto di publika organizuro. Sua agivesi esas repartisata en sep situi, do la precipuo esas la biblioteko di situo François-Mitterrand o Tolbiac, en 13e distrikto di Paris, an sinistra rivo di Seine. Historala situo, de 18ma yarcento, jacas en 2ma distrikto di Paris, en loko qua gastigis la borso di Paris ye 18ma yarcento. Kustume nominar lo " quadrilatero Richelieu".

## Extera ligili
* Oficala reto-pagino dil BnF.
Pashto-linguo

**Pashto-linguo** esas nativa linguo dil Pashtani, populo qua habitas en Suda central Azia. Ol apartenas al Estala Irana lingui ed esas decedanto di l'Avestana, la maxim anciena prezervita Iranana linguo. Ol parolesas en Afganistan e Pakistan, ed anke da la Pashtana diasporo tra la mondo.
Arawak-linguaro

}}]] |  }} }
|-
| colspan=2 style="text-align: center; padding-bottom: 0.5em;" |Videz anke: Linguaro
|}
**Arawak-linguaro** anke konocata kom **Maipurana** esas linguaro di qua lingui parolesas en Central Amerika e Karibia ed anke en preske omna lando en Sud-Amerika (ecepte Equador, Uruguay e Chili).

## Bibliografio
* Aikhenvald, Alexandra Y. (1999). The Arawak language family. In R. M. W. Dixon & A. Y. Aikhenvald (Eds.), *The Amazonian languages*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-57021-2; ISBN 0-521-57893-0.
* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
* Derbyshire, Desmond C. (1992). Arawakan languages. In W. Bright (Ed.), *International encyclopedia of linguistics* (Vol. 1, pp.&nbsp;102–105). New Oxford: Oxford University Press.
* Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). *Ethnologue: Languages of the world* (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. ISBN 1-55671-159-X. (Online version: http://www.ethnologue.com).
* Kaufman, Terrence. (1990). Language history in South America: What we know and how to know more. In D. L. Payne (Ed.), *Amazonian linguistics: Studies in lowland South American languages* (pp.&nbsp;13–67). Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-70414-3.
* Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. E. Asher (Eds.), *Atlas of the world's languages* (pp.&nbsp;46–76). London: Routledge.
* Migliazza, Ernest C.; & Campbell, Lyle. (1988). *Panorama general de las lenguas indígenas en América* (pp.&nbsp;223). Historia general de América (Vol. 10). Caracas: Instituto Panamericano de Geografía e Historia.
* Payne, David. (1991). A classification of Maipuran (Arawakan) languages based on shared lexical retentions. In D. C. Derbyshire & G. K. Pullum (Eds.), *Handbook of Amazonian languages* (Vol. 3, pp.&nbsp;355–499). Berlin: Mouton de Gruyter.
* Solís Fonseca, Gustavo. (2003). Lenguas en la amazonía peruana. Lima: edición por demanda.
* Zamponi, Raoul. (2003). Maipure, Munich: Lincom Europa. ISBN 3-89586-232-0.
George Wells Beadle

**George Wells Beadle**  esis Usana genetikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1958.
Alfred Hershey

**Alfred Day Hershey** (1908 til 1997) esis Usana genetikisto e mikrobiologiisto qua ganis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1969.
John Franklin Enders

**John Franklin Enders** (1897 til 1985) esis Usana biologiisto qua ganis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1954.
Thomas Huckle Weller

**Thomas Huckle Weller** (1915 til 2008) esis Usana biologiisto qua premiizesis per la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1954.
Yellowman

**Winston Foster**, pseudonimo **Yellowman** (n. ye la 15ma di januaro 1956) esas Jamaikana kantisto, kompozisto e disk-jokeo di *[[dancehall]]* e *reggae*. Dum ilua yuneso, ilu evitesis en skolo por esar albino.
Augustus

**Gaius Iulius Caesar Augustus** (nask. Gaius Octavius Thurinus, pose Gaius Iulius Caesar, kurte **Augustus**) (23ma di septembro 63 aK til 19ma di agosto 14) esis l'unesma Romana imperiestro (16ma di januaro 27 aK til la 19ma di agosto 14). Iulius Caesar adoptis ilu en 44 aK e nomisis ilu kom lua sucedanto.

Formale Augustus prezervis la formi e kustumi di la Romana republiko, ma praktikale ilu regnis kom despoto dum plua kam 40 yari. Augustus finis per sangoza milito l'epoko di interna militi. Lua maxim granda suceso esis la longa e relate pacoza epoko, *[[Pax Romana]]*. Augustus mortis ye la yaro 14, evante 75 yari, posible pro naturala kauzi.  

Ye la 12ma di januaro 29 aK, Augustus klozis la pordi dil templo di Janus, por montrar ke la Romana imperio esis pacoza. To sequis la suceso di Roma ye la navala batalio che Actium en 31 aK, kontre la trupi di Kleopatra e Marcus Antonius. (Antonius, antee membro de la Romana triumviraro, kun Augustus, divenis amoranto di Kleopatra, rejino di Egiptia. Pos la vinko che Actium li suocidis.).

La templo di Janus situesis che Romana forumo. Olua pordi ne esabis klozata depos la fino di la Unesma Punika milito en 235 aK, kande konsulo Titus Manlius Torquatus klozis la pordi. L'antea (ed unesma) klozado di la pordi eventis dum la regno (715-673 aK) di Numa Pompilius, duesma rejulo di Roma, qua konstruktis la templo.
715 aK

716 aK  714 aK / 8ma yarcento aK
----
## Eventi
* Numa Pompilius, duesma rejulo di Roma, regneskas (til 673 aK).

## Naski
*

## Morti
*
Higgs bosono

La Higgs bosono* o la Higgs partikulo esas la primara partikulo, di qua existo esis predicata segun la Fundamentala Modelo di la partikulala fiziko. Partikulo, qua esas posible la Higgs bosono*, esas trovita en julio 2012, altre dicante 50 yari pos la predico pri ol. Ankore la trovo ne esas certa. La pruvo pri lua existo esus tre signifikanta, por ke lo fine pruvus la existo di la Higgs feldo ed la expliko di la Fundamentala Modelo pri to, pro quo kelka fundamentala partikuli havas maso, e konektita ad ico, pro quo la febla forco havas plu kurtega extenseso?/ampleso? kam la elektromagnetala forco. Kontree la "naiva" teorio dicas, ke la partikuli mustas esar senmasa. La deskovro igus valida la lasta ne-konfirmita parto di la Fundamentala Modelo, guidus la altra teorii e deskovri partikulofizikala ed - anke per helpo de la bazala deskovri antea - konseque pose duktus a developo di la "nova" fiziko, nova teknologio ed a plubonesko en la socio.
Bee Gees

**The Bee Gees** (pron.: *bi-jis*) esis un muzikala grupo de Australia. La grupo fondesis en 1958 da tri fratuli naskinta che Insulo Man: Barry Gibb, Robin Gibb e Maurice Gibb. La tri vivis kelka yari en Chorlton, Manchester, Anglia e pos translojis a Redcliffe, Queensland, Australia. La grupo populareskis dum l'epoko di *[[disco]]*, dum la yari 1970ma.

Dum lia historio, la grupo vendis plu kam 220 milioni kopiuri de lia muziki.

## Albumi di atelier
* The Bee Gees Sing and Play 14 Barry Gibb Songs (1965)
* Spicks and Specks (1966)
* Bee Gees' 1st (1967)
* Horizontal (1968)
* Idea (1968)
* Odessa (1969)
* Cucumber Castle (1970)
* 2 Years On (1970)
* Trafalgar (1971)
* To Whom It May Concern (1972)
* Life in a Tin Can (1973)
* Mr. Natural (1974)
* Main Course (1975)
* Children of the World (1976)
* Spirits Having Flown (1979)
* Living Eyes (1981)
* E.S.P. (1987)
* One (1989)
* High Civilization (1991)
* Size Isn't Everything (1993)
* Still Waters (1997)
* This Is Where I Came In (2001)

## Referi
673 aK

La yaro **673 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro 81 ''Ab urbe condita***. La nomo *673 aK* uzesas por ca yaro de la komenco di [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
* La regno di Numa Pompilius (depos 715 aK), duesma rejulo di Roma, finas.

## Naski

## Morti
Nichi Vendola

**Nichi Maria Vendola** (n. ye la 26ma di agosto 1958 en Bari) esas Italiana politikisto.

En 2009, ilu fondis partiso *Sinistra Ecologia Libertà*.
Centro nacionala di ciencala serchado

**Centro nacionala di ciencala serchado**, plu konocata sub l'akronimo **CNRS**, esas la maxim granda organismo publika franciana di ciencala serchado. Judiciale, esas organizuro publika kun ciencala e teknologiala karaktero (EPST), esas lokizata sub l'administrala tutelo di ministerio di superiora docado e serchado. Fondita da dekreto ye 19 di oktobro 1939, pro "koordinar l'agiveso di laboratorii por profitar de rendimento plu granda di ciencala serchado", CNRS esis riorganizita pos duesma mondo-milito e orientizis su lor nete vers fundamentala serchado.

## Extera ligili
* Oficala reto-pagino
Biblioteko Apostolala dil Vatikano

La **Biblioteko Apostolala dil Vatikano** (Latine: *Bibliotheca Apostolica Vaticana*), ordinare nomizita Biblioteko Vatikana o Vatikana, esas l'un ek maxim antiqua biblioteki de la mondo. Ol esas la publika biblioteko di stato Vatikano. Ol duras recevar libri ed altra publikiguri kom biblioteko universala, ma esas precipue famoza por sua kolekturi di manuskripti di tot epoki. Sua skopo esas «konservar libri e manuskripti, l'akti di la papi ed altra publikiguri de la kurio Romana, e transmisar tra yarcenti e precipue facar disponebla di santa sideyo e ciencisti di tota mondo la trezori di kulturo ed arto» di qua esas buxeyo.

## Extera ligilo
* Oficala reto-pagino
Benue-Kongo-lingui

**Benue-Kongo-lingui** esas la maxim granda grupo dil Nijer-Kongo-linguaro, kun 900 lingui segun *Ethnologue* 2009 e kun 270 milion parolanti. La nomo venas ek la fakto ke ta lingui extensas norde, de l'estala rivo dil fluvio Benue til la rivo dil fluvio Kongo, an la nordo.

## Bibliografio
* Joseph Greenberg: *The Languages of Africa.* Mouton, The Hague and Indiana University Center, Bloomington 1963.
* Bernd Heine et al: *Die Sprachen Afrikas.* Buske, Hamburg 1981.
* John Bendor-Samuel: *The Niger-Congo Languages: A Classification and Description of Africa's Largest Language Family.* University Press of America, Lanham, New York, London 1989.
* Williamson, Kay & Blench, Roger (2000) 'Niger-Congo', in Heine, Bernd and Nurse, Derek (eds) African Languages - An Introduction. Cambridge: Cambridge University Press.
* Blench, Roger et al 2004, The Benue-Congo languages: A proposed internal classification.
West-Atlantikala lingui

**West-Atlantikala lingui** esas grupo di lingui parolata en Afrika ocidentala qua apartenas al Nijer-Kongo-linguaro. Ol kompozesas di 45 lingui, parolata di 30 milioni di personi qua vivas precipue en Gambia, Senegal, Sierra Leone, Guinea, Guinea-Bissau e Liberia. Preske la duimo parolas la linguo Fula.

## Bibliografio
* Douglas Pulleyblank (1987): "Niger-Kordofanian Languages" en *The Major Languages of South Asia, the Middle East and Africa*, ed. Bernard Comrie, Routledge, ISBN 0-415-05772-8.
* M. Orozco y F. Roca, (2006): *[http://www.gencat.cat/benestar/publica/pdf/06-Tripa%20el%20fula%20i%20el%20wolof.pdf El Fula i el Wòlof:Estudi comparatiu entre les gramàtiques del Fula i el Wòlof]*, Barcelona, ISBN 84-393-7034-2.
Mande-lingui

**Mande-lingui** esas ensemblo di 60 o 70 lingui parolata en westal Afrika, ek Nigeria til Senegal. Inter ica lingui trovesas la Mandinkana e la Bambarana. Ol parolesas da milioni di personi, precipue en Gambia, Senegal e Mali. Ol esas parto dil Nijer-Kongo-linguaro.
Kwa-lingui

**Kwa-lingui** esas brancho dil Nijer-Kongo-linguaro parolata en la sudo-westo di Ivora Rivo, Ghana, Togo e Benin ed en la sud-westo di Nigeria. La nomo introduktesis da Krause ed uzesis da D.H. Westermann e pose da Greenberg dum la yari 1950ma. Segun Westermann (1950), la nomo *kwa* venas ek la vorto *gento* de multa di ca lingui, qui kontenas la radiko *kwa*. Greenberg dividis la grupo en ok subgrupi, ma nune kelka grupi ne konsideresas parto de ica familio.
Volta-Kongo-lingui

**Volta-Kongo-lingui** esas la precipua brancho dil Nijer-Kongo-linguaro, kun 350 milioni di parolanti. La nomo dil familio venas ek la fakto ke la majoritato dil parolanti di ca lingui vivas inter la fluvii Volta e Kongo.
Malaya-Polineziana lingui

**Malaya-Polineziana ** esas subgrupo di lingui di l'Austroneziana linguaro. La subgrupo esas tre expansata en l'insuli di Aziala sudo-westo ed en Pacifiko, kun ula membri parolata en kontinental Azia. La Malagasana esas ecepto.
Bantu-lingui

**Bantu-lingui** esas linguala familio parolata en Afrika qua esas subgrupo di Nijer-Kongo-linguaro. La Bantuana lingui esas parolata en sudo di Kamerun, Gabon, Republiko Kongo, Demokratial Republiko Kongo, Uganda, Kenia, Tanzania, Angola, Zambia, Malawi, Mozambik, Zimbabwe, Botswana e Sudafrika.
Bantua lingui

La **Bantua-lingui** esas brancho propozita dil Benue-Kongo-lingui, subfamilio dil Nijer-Kongo-linguaro.

## Extera ligili
* The Bantoid branch on Ethnologue
* Kirill Babaev, Reconstructing Bantoid Pronouns
* Journal of West African Languages: Bantoid languages
Tongana linguo

**Tongana** esas Austroneziana linguo dil Polineziana brancho parolata en Tonga. Ol havas preske  ed esas nacionala linguo di Tonga.

## Extera ligili
*Planet Tonga
*Ethnologue pri la Tongana
*Omniglot pri la Tongana
Polineziana lingui

**Polineziana lingui** esas linguaro parolata en Polinezia ed anke en mikra insuli di Mikronezia e Vanuatu. Ol klasifikesas kom parto dil Austroneziana linguaro, apartenanta a l'Oceaniana brancho di ta familio.
British Medical Journal

**The British Medical Journal** (BMJ) esas medikala revuo publikita semanale en Unionita Rejio da la Britaniana Medikal Asocio (BMA). Lua editisto til la 30 di julio 2004 esis Richard Smith.
Medikala revuo

**Medikala revuo** o **biomedikala revuo** esas ciencala revuo didikita a medicino ed publika saneso. La majoritato esas publikata da orgnizuri o societi rilatita kun sanesoflego cienci ed ili artikli esas subjektita a revizo por verifikar lua qualeso e vereso di kontenaji.
Ciencala revuo

**Ciencala revuo** esas periodala publikajo kun skopo rakontar la progreso di la cienco, inter altr aferi inkluzite l'informi pri nova inquesti. Multa de ta revui esas tre specialigita, quankam kelka de la maxim anciena (exemple *Nature* e *Science*, exemple) publikigas artikli en ampla ciencala faki.
Conga-linguo

**Conga-linguo** esas Bantua linguo parolata en Mozambik, Zimbabwe e Sudafrika.

## Geografiala distributo
Conga-linguo esas parolata da  personi en la provinco Limpopo (Sudafrika) ed anke en la provinci di Gauteng e Mpumalanga. Ol anke parolesas da 1,5 milioni personi en Mozambik,  personi en Eswatini e  en Zimbabwe.

## Oficala stando
Conga-linguo esas oficala linguo en Sudafrika.

## Monati

**Our Father** in Xitsonga:

:Tata wa hina la nge matilweni,
:vito ra wena a ri hlawuleke;
:a ku te ku fuma ka wena;
:ku rhandza ka wena a ku endliwe misaveni,
:tanihi loko ku endliwa tilweni.
:U hi nyika namuntlha vuswa bya hina bya siku rin'wana ni rin'wana;
:u hi rivalela swidyoho swa hina,
:tanihi loko na hina hi rivalela lava hi dyohelaka;
:u nga hi yisi emiringweni,
:kambe u hi ponisa eka Lowo biha,
:Amen.
Lingui bantua dil sudo

La **sudala lingui bantua** esas un ek la du faki en qui dividesas la lingui Bantua, qui esas parto dil Nijer-Kongo-linguaro. Ol komprenas la konocata grupo Bantua, konsistanta ek 643 lingui segun *Ethnologue*, esant un ek la maxim granda subgrupi de la mondo.

La nomo unesmafoye uzesis da Williamson (en 1989, segun studio prizentita da Blench [1987]) kande ilu propozis dividar Bantua lingui en nordala e sudala grupi. L'uniformeso di nordala Bantua esas diskutebla, ma la studio establisis sudala Bantua kom valida fako, qua ne eventis kun la Bantua linguaro.

## Referi
* Williamson, Kay (1989) 'Niger–Congo Overview'. In: *The Niger–Congo languages*, ed.  by John Bendor-Samuel, 3&ndash;45. University Press of America.
* Williamson, Kay & Blench, Roger (2000) 'Niger–Congo', in Heine, Bernd and Nurse, Derek (eds) *African Languages – An Introduction.* Cambridge: Cambridge University press, pp.&nbsp;11–42.
* Blench, Roger (2010) 'The Tivoid Languages'
* Blench, Roger, 2011. 'The membership and internal structure of Bantoid and the border with Bantu'. *Bantu IV*, Humboldt University, Berlin.

## Extera ligili
* Sud-Bantua lingui en Ethnologue
Sudala Bantu-lingui

**Sudala Bantu-lingui** esas grupo di Bantua lingui. Ol inkluzas la maxim importanta Bantuana lingui di Sudafrika, Botswana e Mozambik.
Kuroniana linguo

La **Kuroniana** esis extingita linguo parolita dal Kuroniani, Baltika tribuo qua habitis Kurlandia (nune westal Latvia). Ol esis Baltika linguo, inter la Latviana e la Lituaniana.

## Bibliografio
*Ambrassat, August "Die Provinz Ostpreußen", Frankfurt/ Main 1912
*Endzelin, J.: Über die Nationalität und Sprache der Kuren, in Finnisch-Ungarische Forschungen, XII, 1912
*Gaerte, Wilhelm "Urgeschichte Ostpreussens", Königsberg 1929
*Gimbutas, Marija "Die Balten", München-Berlin 1983
*Kurschat, Heinrich A.: Das Buch vom Memelland, Siebert Oldenburg 1968
*Kwauka, Paul, Pietsch, Richard: Kurisches Wörterbuch, Verlag Ulrich Camen Berlin, 1977, ISBN 3-921515-03-3
*Kwauka, Paul: Namen des Memellandes/ Unsere „fremdartigen“ Familiennamen, Archiv AdM, Oldenburg
*Lepa, Gerhard (Hrsg) "Die Schalauer", Tolkemita-Texte Dieburg 1997
*Mortensen, Hans und Gertrud "Die Besiedlung des nordöstlichen Ostpreußens bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts", Leipzig 1938
*Mortensen, Hans und Gertrud: Kants väterliche Ahnen und ihre Umwelt, Rede von 1952 in Jahrbuch der Albertus-Universität zu Königsberg / Pr., Holzner- Verlag Kitzingen/ Main 1953 Bd. 3
*Peteraitis, Vilius: Mažoji Lietuva ir Tvanksta (Lithuania Minor and Tvanksta) Vilnius 1992
*Pietsch, Richard (künstlerischer Entwurf und Text): Bildkarte rund um das Kurische Haff, Heimat-Buchdienst Georg Banszerus, Höxter, Herstellung: Neue Stalling, Oldenburg
*Pietsch, Richard: Deutsch-Kurisches Wörterbuch, Verlag Nordostdeutsches Kulturwerk Lüneburg 1991, ISBN 3-922296-60-2
*Pietsch, Richard: Fischerleben auf der Kurischen Nehrung dargestellt in kurischer und deutscher Sprache, Verlag Ulrich Camen Berlin 1982
*Schmid, Wolfgang P. (Hrg): Nehrungskurisch, Sprachhistorische und instrumentalphonetische Studien zu einem aussterbenden Dialekt, Stuttgart 1989
*Schmid, Wolfgang P.: Das Nehrungskurische, ein sprachhistorischer Überblick
*Tolksdorf, Ulrich "Fischerei und Fischerkultur in Ostpreußen", Heide/ Holstein 1991
*Žadeikiene, Daiva, Krajinskas, Albertas: Kurenkahnwimpel, ISBN 9986-830-63-X

## Extera ligili
* http://www.mitteleuropa.de/kurhaf01.htm (R. Pietsch)
* https://web.archive.org/web/20090508152040/http://www.memelland-adm.de/kurenwimpel.html
* http://wiki-de.genealogy.net/Die_Kuren (Kuroniani en Memelland)
*Studentu zinātniskās konferences "Aktuāli baltistikas jautājumi" tēzes Loreta Stonkutė. Kuršininkų tarmės lituanizmai. p.43,44
Bretoniana linguo

**Bretona** (*Ar Brezhoneg* en Bretona) esas insulal Kelta linguo di la Grupo P. Dum sua historio lu influesis multe da Franca, tam multe ke integra parto di la lexiko, fakte esas Franca.

## Extera ligili
* Kervarker - Mikra gramatiko dil Bretoniana