open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ekonomio di Rusia

Pos la faliego di Sovietia multa ekonomiala e politikala chanji eventis en Rusia, qua transformesis de centrale projetita ekonomio ad ekonomio di merkato globale integrigita. La lando privatigis granda parto di lua industrio dum la yari 1990a, ecepte militarala industrio e la sektoro di energio.

La lando havas enorma quanti di naturala moyeni, nome la bezonata da moderna industrii. Nun, petrolo e naturala gaso esas lua du maxim importanta produkturi por exportaco.

## Referi
Ekonomio di India

L'ekonomio di India esas la 3ma maxim granda del mondo, dop Popul-Republiko Chinia ed Usa. Lua TNP po persono augmentis de US$  dolari en 2020 til US$  en 2023. Lua ekonomio esas diversa, iranta de tradicionala kultivo en rurala vilaji ed artizan-arto til diversa moderna industrii e servadi. Poke plu kam 50% de lua laboro-povo laboras en agrokultivo, tamen servadi esas la sektoro kun plu rapida kresko. Servadi employas min kam 1/3 de la laboro-povo, ma reprezentas preske 2/3 de totala nacionala produkturo.

India profitas de lua bone-instruktita Angle-parolanta habitantaro, por divenar granda exportacero di teknologiala servadi e developo di softwari. La lando havas cirkume 1900 publika entraprezi. Stato Indiana kontrolas komplete la ferovoyi e la chosei, e havas granda kontrolo sur banki, asekuro-entraprezi, agrokultivo, kemiala dungi ed altra kemiala produkturi, aeroportui ed esencala servadi (furniso di elektro, aquo, edc.).

## Referi
Ekonomio di Suedia

Suedia havas moderna sociala sistemo qua plubonigas la distributo di la revenuo, ecelanta sistemo pri telekomuniko sive interne sive exterlande, e bone edukita labor-povo. La lando decidis ne adoptar l'Euro kom monetaro pro ke ol timas perdor lua sociala sistemo e suvereneso.

Multa kompanii de Suedia konkurencas exterlande e havas branchi en altra landi, exemple Ericsson, ASEA/ABB, SKF, Alfa Laval, AGA, e Dyno Nobel. La lando havas importanta e multaspeca industrio. L'agrokultivo nun reprezentas 1,7% de la totala nacionala produkturo ed employas min kam 3% de la laboro-povo.

## Referi
Chemnitz

**Chemnitz** esas urbo en Germania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 220,85 km². De 1953 til 1990 ol nomesis *Karl-Marx-Stadt* (urbo di Karl Marx).
Köthen

**Köthen** esas urbo en la stato Saxonia-Anhalt, en Germania. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 78,42 km².

Köthen esas la hemurbo dil Germana Idisto Günter Anton.
Ekonomio di Malaizia

L'ekonomio di Malaizia esas la 31ma maxim granda de la mondo, segun TNP, e la 2ma maxim granda inter la membri di ASEAN. De 2021 til 2022, l'ekonomio kreskis 8,65%.

De 1970 til nun la lando transformesis de exportacero di prima materii (kauchuko e stano) a la maxim forta e diversa de Sud-estal Azia. Lua precipua produkturi esas elektronikal equipuri e kompozanti, e lua laboro-povo esas chipa kompare altra landi, bone instruktita e multe produktiva. Komerco employas plu kam 40% ek la laboro-povo. Internaciona komerco esas facila pro ke la stretajo di Malaka esas importanta voyo por navi. Turismo nun esas la 3ma maxim importanta fonto por Malaiziana TNP - en 2019 ol reprezentis 15,9% de la TNP.

Dum la yari 1980a dum l'administrado di la chefministro Mahathir bin Mohamad eventis epoko di rapida kresko ekonomikala ed en la urbi. La bazo dil ekonomio chanjesis de agrokultivo ad industrio. Granda projeti, exemple la turmi Petronas, la moderna Choseo Nordo-Sudo, o la nova administrala urbo, Putrajaya, kompleteskis.

## Referi
Nordhausen

**Nordhausen** esas urbo en Turingia, Germania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 105,62 km². Ol distas cirkume 60 km norde de Erfurt.
Mainz

**Mainz** esas la chefurbo dil Germana stato Rhenlando-Palatenio, Germania. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Mainz jacas an la fluvio Main.
Ekonomio di Tailando

Tailando havas la 2ma maxim granda ekonomio de Sud-Estal Azia, dop Indonezia. La lando havas ekonomio di merkato kun bona substrukturo e politiki por stimular koloki, e kreskis multe pro l'industriala ed agrokultivala exportaci - nome elektronikala ed agrokultivala produkturi, automobil-peci e industrialigita nutrivi. En 2021, l'exportaci reprezentis 58% de la totala nacionala produkturo, segun statistiki de Mondala Banko. Lua valuto, bath, esis la 10ma maxim uzita por internaciona pagi en 2017.

La chomeso en la lando esas basa, e mem la pandemio di KOVID-19 ne augmentis ol multe. La lando rangizesas 83ma segun l'indexo pri homala developeso, e la procento di individui qui vivis sub la povreso-lineo diminutis de 65,26% en 1988 til 8,61% en 2016.

Segun Mondala Banko, Tailando esas "un ek la maxim granda exempli di suceso" pri sociala ed ekonomiala developo. Malgre ke lua TNP po persono ne esas multe granda (US$ 6610), la fundamenti di lua ekonomio esas bona, exemple basa inflaciono, basa chomeso, e bona kontrolo pri lua publika ed extera debi. 

Depos la stato-stroko di 2014 la lando kreskis poke e lua exportaci diminutis, partale pro politikala nestabileso e pro la diminuto di la globala demando. Pose, la lando komencis rekuperar su de ca basa kresko. Turismo e guvernala kolokado - nome en substrukturo - stimulabas l'ekonomio.

## Referi
Ekonomio di Santa Lucia

Turismo esas la precipua ekonomial agado di Santa Lucia e la precipua fonto di employi. Lua revenui korespondas a 65% de la TNP di la lando. Segun statistiki pri la yaro 2007, l'insulo recevis preske  turisti. Industrio (nome stofi e muntado di elektronikal equipuri) ed agrokultivo (nome banano, mango, avokado e kokoso) ank esas importanta ekonomial agadi. La lando anke atraktas exteral aferi e kolokadi, nome por la sektori bankala e turistala, qui kreskis forte dum la yaro 2006.

La lando esas vundebla ad extera shoki ed influi, exemple la diminuto di la demando di banani, fluktuo di turistala arivi, naturala kalamitati, e la dependo di exterlanda petrolo. Plue, la granda publika debajo – 77% de la TNP em 2012 – e la granda sumi bezonata por pagar l’interesti de ca debo diminutas la kapaceso pri konfrontar extera krizi.

## Referi
Cachoeira do Sul

**Cachoeira do Sul** esas urbo en la stato Rio Grande do Sul, Brazilia. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km². Ol distas 196 km sude de la chef-urbo dil stato.

Cachoeira do Sul fondesis ye la 26ma di aprilo 1819. Nun ol esas granda produktero di rizo.

## Referi
Bremen (urbo)

**Bremen** esas urbo en la stato Bremen, Germania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 326,73 km².

## Referi
Lübeck

**Lübeck** esas urbo en Germania. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 214,19 km².

Dum Mezepoko ol esis chef-urbo di la Hanso-uniono.
Universitato

**Universitato** esas institucuro di superiora eduko e resercho, qua grantas akademiala gradi en tota niveli (bachelero, maestro, doktoro) en multa subjekti. La vorto *universitato* derivas de Latina expresiono *universitas magistrorum et scholarium*, qua signifikas "komuneso di instruktisti e lernanti".

## Historio

La konsiderita maxim antiqua "universitati" existis en Konstantinoplo ed en India (Nalanda) cirkume 5 yarcenti a.K. La Libro Guinness di Rekordi konsideras l'universitato Al Karaouine, en Fez, Maroko, la maxim antiqua del mondo qua duris existar til nun. Ol fondesis en 859.

Dum Mezepoko fondesis l'universitati di Ohrid, Bulgaria (886), Bologna (1088), Paris (1100), Oxford (nekonocita yaro -
en 1096 ja havis klasi), ed altra importanta Europana universitati.
Georgi Parvanov

**Georgi Sedefchov Parvanov** (n. 1957) historiisto e politikisto, esis prezidanto di Bulgaria de 2002 til 2012.
Klaus von Klitzing

**Klaus von Klitzing** (n. ye la 28ma di junio 1943) esas Germaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri Fiziko en 1985.
Heinrich Otto Wieland

**Heinrich Otto Wieland** (1877 til 1957) esis Germana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1927. Kun la helpo di farmaciala kompanio 'Boehringer-Ingelheim'', ilu studiis sintezal alkaloidi, kom morfino e striknino.
Adolf Otto Reinhold Windaus

**Adolf Otto Reinhold Windaus** (1876 til 1959) esis Germaniana kemiisto qua recevis Nobel-premio pri kemio en 1928 pro lua verko pri steroli e lua relato sur vitamini.
Otto Diels

**Otto Paul Hermann Diels** (1876 til 1954) esis Germana kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio en 1950 kun Kurt Alder.
Arthur Harden

**Arthur Harden** (1865 til 1940) esis Britaniana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1929 kun Hans von Euler-Chelpin, pro lua studii pri fermentaco di sukro e l'enzimi qui produktas fermentaco.
George Tupou la 5ma

**Siaosi "George" Tupou la 5ma** (1948 til 2012) esis rejulo di Tonga de 2006 til lua morto ye la 18ma di marto 2012.
Ternopil

**Ternopil** (Ukrainane: Тернопіль, Polone: *Tarnopol*) esas un ek la maxim populoza urbi di  Ukraina. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 86 km².

## Referi
Trentino-Supr Adijo/Suda Tirol

**Trentino-Supr Adijo/Suda Tirol** (Italiane: *Trentino-Alto Adige*) esas un ek la 20 regioni di Italia, jacanta nord-este de la lando. Ol havas frontieri kun Austria e Suisia, norde.

## Historio
La regiono habitabas de prehistorio. Restaji de 12 mil yari aK trovesis en vali di la regiono. On kredas ke mumio *Ötzi*, deskovrita en 1991, evas cirkume 5300 yari, periodo di transito inter neolitiko e bronz-epoko.

La regiono konquestesis da Romana imperio en 15 aK. Trento, an la centro di importanta treki qui trairis Alpi, esis sua precipua urbo.

## Geografio

La regiono jacas an la norda extremajo di Italia, de lago Garda e la plana regiono apud ol sude, til Alpi norde, ube ol havas frontieri kun Austriana stati Tirol e Salzburg, e Suisa kantono Grischun. Ultre Alpi, altra granda montokateno esas Dolomiti. Ol subdividesas en du autonoma provinci: provinco autonoma Bolzano kun chef-urbo en Bolzano, e provinco autonoma Trento kun chef-urbo en Trento.

## Ekonomio

## Referi
Erwin Schrödinger

**Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger** (1887 til 1961) esis Austriana fizikisto qua recevis Nobel-premio pri fiziko en 1933. Ilu studiis la studiis la quantikateorio di feldi.

En 1939 ilu ekmigris en Irlando ube skribis verko pri elektromagnetismo e gravitado e en 1944 esayo nominita "Quo esas la vivo?", ube kun granda vitalismo, il anticipis la deskovro di deoxiribonucleika acido.
James Chadwick

**James Chadwick** (1891 til 1974) esis Britaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1935.
Julian Schwinger

**Julian Seymour Schwinger** (1918 til 1994) esas Usana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1965, pro lua studii pri quantumal elektrodinamiko.
Eddy Merckx

**Edouard Louis Joseph Merckx** (n. 1945) esis Belga biciklisto qua vinkis *[[Tour de France]]* 5 foyi (unesme en 1969).
Ernst Otto Fischer

**Ernst Otto Fischer** (1918 til 2007) esis Germana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1973.
Dorothy Crowfoot Hodgkin

**Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin** (1910 til 1994) esis Britaniana kemiistino qua recevis Nobel-premio pri kemio en 1964.
Van Heflin

**Van Heflin** (n. **Emmett Evan Heflin Jr.** ye la 13ma di decembro 1910 til la 23ma di julio 1971) esis Usana cinem-aktoro.
Glosa

**Glosa** esas internaciona linguo developita da Lancelot Hogben (kom **Interglossa**, GB, 1943), Ronald Clark e Wendy Ashby (GB 1972-1992). Glosa ne havas inflexi.

La vorti di Glosa esas del Latina e del Grekia, ed ol esas relata al Chiniana, kreola lingui de Afrika, ed ul-grade l'Angla.

## Exempla Vorti
:u feli = kato, la kato
:plu feli = kati
:Mi ne pote detekti u defekti. = Me ne povas trovar eroro.
:Ave! = Bon jorno!
:Place! = Bon-vole!
:Pardo! = Me repentas!
:1 mo
:2 bi
:3 tri
:4 tet(ra)
:5 pen(ta)
:6 six
:7 se(p)ti
:8 ok(to)
:9 nona
:10 dek(a)
:100 centi
:1000 kilo

## Extera ligili
* Glosa, Helpanta Internacia Linguo (Angla)
* Wiki en Glosa
* U Glosa jurnali
Frederick Bodmer

**Frederick Bodmer** (14ma di februaro 1894 til la 2ma di januaro 1960) esis Suisa filologo e skriptisto dil tre populara libro *The Loom of Language*. Ilu docis en Europa e Sudafrika, e pose divenis employata en la *Departmento di Moderna Lingui* che MIT til 1955.

## Verki
* (1944) *The Loom of Language* An Approach to the Mastery of Many Languages. ISBN 0-393-30034-X.
Strategio-ludo sucedante

**Strategioludo sucedante** esas strategio-ludo en qua la ludanti ludas omnu segun ordino, pro opozo a ludi en reala tempo.
Selma Lagerlöf

**Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf** (1858 til 1940) esis Suediana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1909.
Newport (Wals)

**Newport** (*Casnewydd* en Walsana) esas urbo en Wals, Unionita Rejio. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 190 km².

## Referi
Artūras Paulauskas

**Artūras Paulauskas** (n. ye 1953) advokato e politikisto esis la prezidanto di Lituania de 6 di aprilo til 12 di julio 2004
Nagasaki

**Nagasaki** esas urbo en Japonia, e chef-urbo di la samnoma prefektio. Ol jacas an la sudwestala rivo dil insulo Kyushu. Segun statistiki de 2024, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 406,25 km².

Ante ke Portugalani fondis ol en 1571, existis nur vilajeto di peskisti ibe. Balde ol divenis importanta komercala urbo e refujeyo por kristani qui fugis de altra regioni di Japonia.

Dum la duesma mondomilito ol subisis la duesma bombardo per atomobombo de la historio, ye la 9ma di agosto 1945. On kalkulas ke 35 mil de lora 242 mil habitanti perisis nemediate.

L'urbo posedas diversa universitati, inkluzinte l'Universitato di Nagasaki, fondita en 1949.

## Geografio

Nagasaki jacas apud bayo qua formacas la maxim bona naturala portuo dil insulo Kyushu. Lua reliefo esas kolinoza e montoza, kun plana areo apud lua portuo. Lua mezavalora altitudo esas 44 metri, e lua maxim alta punto jacas 1417 metri super la marala nivelo.

La klimato di Nagasaki esas humida subtropikala (*Cfa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun moderema vintri e longa, varma e humida someri. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 7,2°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 26,9°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 1894,7 mm, e la maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 335,9 mm.

## Fratala urbi
Yen urbi qui mantenas frateso-ligili kun Nagasaki:

## Referi
Karelia

**Karelia** esas historiala regiono en la nordo di Europa. Nun la regiono esas dividita inter Rusia e Finlando. La Rusa parto esas la hodiala Republiko Karelia, ma Karelia anke esas un ek la historiala regioni di Finlando.

La hodiala frontiero inter Rusia e Finlando tra la historiala regiono di Karelia esas la rezultajo di la duesma mondomilito.

En karelia, oli parolas Kareliana, Rusa, Ludiana, Finlandana ed Vepsiana lingui.
Republiko Karelia

**Republiko Karelia** (ruse *Республика Карелия*, Kareliane *Karjalan tazavaldu*) esas un ek la subdividuri di Rusia. Ol subdividesas en 18 distrikti, ed olua chefurbo esas Petrozavodsk. Segun la kontado di 2022, ol havis  habitanti. En 2010 la granda majoritato di la habitanti esas rusi (82,2 %). Nur 7,4 % di la habitantaro esas kareliani.

La moderna Republiko Karelia fondesis kom autonoma republiko de Rusia en 1923. De 1940 til 1956, ol konocesis kom Republiko Socialista Sovietiana Kareliana-Finlandana, un ek la republiki di Sovietia. En 1956 ol itere divenis autonoma republiko, e parto de la Republiko Socialista Sovietiana Rusia til la dissolvo di Sovietia en 1991.

## Precipua loki
Yen loki di la republiko kun plu kam 2500 habitanti:

## Distrikti
De la 18 distrikti, 2 esas legitima urbi: Petrozavodsk e Kostomuksha. La cetera 16 distrikti esas: Belomorsk, Kalevala, Kem, Kondopoga, Lahdenpohya, Louhi, Medvejyegorsk, Muyezerski, Olonec, Pitkyaranta, Petrozavodsk, Pryaja, Pudoj, Segeja, Sortavala e Suoyarvi.

## Referi
Newfoundland e Labrador

**Newfoundland e Labrador** esas estala provinco di Kanada. Segun statistiki de 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km². Olua precipua urbo esas St John's.

## Historio

### Frua historio
Jacques Cartier exploris la regiono en 1534. Troilus de Mesgouez vizitis la insulo plu tarde en la 16ma yarcento.

Frua koloniisto John Guy projetis koloniizar Nova-Lando pos vizito al insulo en 1608. Il ed altra komercisti de Bristol suskriptis a l'entraprezo, e rejulo James la 1ma di Anglia grantis charto en aprilo 1610. John Guy ed altra koloniisti departis de Bristol, Anglia, en 5ma di julio 1610, seglirante a Nova-Lando.

La kolonio, di qua Guy esis guberniestro, esis sucesoza. Il retroiris ad Anglia en somero di 1611, e retrovenis a Nov-Lando en 1612 kun plusa koloniisti. Il esforcis establisar furo-komerco kun indijeni. Il lasta-foye retroiris ad Anglia en 1613. En 1618 il divenis urbestro di Bristol.

### 20ma yarcento
Newfoundland divenis provinco di Kanada ye la 31ma di marto 1949. La anciena kolonio di Britania guvernesabis da komisitaro depos 1934, lor periodo di grava ekonomiala depreseso. La komercala agadi esis precipue peskado e foresto-kultivado. En 1948 eventis du plebiciti por selektar la formo di guvernado: responsiva guvernado, duro di la komisitaro o federo kun Kanada.

Ye la 1ma di julio 1916 dum la batalio di Somme, 800 viri del 1ma Regimento de Newfoundland atakis. Min kam mez-horo pose, preske omni mortabis, o restis grave vundita.

Ye la 2ma di julio 1992 "fristo" (divenas halto) por peskado di maxim importanta gado.
Palestina

**Palestina** esas, en la maxim anciena, maxim larja, ne-politikala senco, regiono en l'anciena Kana'an en la Levanto, qua hodie kontenas Israel e la Palestinana Teritorii, e parti di Jordania, Siria e Libano.

Pos ke l'Unionita Rejio guverneriale fendis la mandat-regiono Palestina, Transjordania obtenis limitizita su-guverno e la nomo Palestina uzesis por la regiono weste de la Jordano inter Libano en la nordo e la Sinai-dezerto en la sudo.

Ye la fino di la Britaniana mandato, en 1948, eruptis milito. Dum armistico di 1949 Palestina dividesis inter la nove fondita stato Israel, Transjordania ed Egiptia. En 1994 venis Palestinana su-guverno, hodie konocata kom Stato Palestina.

## Historio
1204

La yaro **1204** (MCCIV per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 204ma yaro di la duesma yarmilo, la 4ma yaro di la 13ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1200a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 13ma di aprilo - Konstantinoplo okupesas dal krucomilitinti.
* Papo Inocentius la 3ma aceptas l'ordeno di la Fratuli Livoniana dil Espado, fondita da Albert, episkopo de Rīga.

## Naski

## Morti
* 12ma di decembro - Moshe ben Maimon, Maimonides, Juda filozofo naskinta en Hispania (n. 1135 o 1138)
Alcedo

**Alcedo** esas ucelo ek la klaso "paseri", *Alcedo hispida*, kun plumaro dazlanta, qua vivas alonge la riveri e nutras su per fishi quin lu snapas per sua beko.
Boris Leonidovich Pasternak

**Boris Leonidovich Pasternak** (1890 til 1960) esis Rusa skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1958 pro "Mediko Zhivago", ma renuncis la premio. Ca libro tradukesis da la Germana Idisto Jürgen Viol ad Ido.

## Ligili
* Ido-versiono da Mediko Zhivago traduktita da Jürgen Viol
Papo Pius la 12ma

**Pius la 12ma** (n. **Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli** ye la 2ma di marto 1876 til la 9ma di oktobro 1958) esis la 260ma papo dil katolik-eklezio, e regnis de 1939 til ilua morto.

### Extera ligilo
*Critical Online Edition of the Nuncial Reports of Eugenio Pacelli (1917–1929)
Papo Pius la 11ma

**Pius la 11ma** (n. **Ambrogio Damiano Achille Ratti** en 1857 til 1939) esis la 259ma papo di katolik-eklezio e regnis de 1922 til 1939.
Charles Édouard Guillaume

**Charles Édouard Guillaume** (1861 til 1938) esis Suisiana fizikisto qua recevis la Nobel-premio en fiziko en 1920.
Vitroklefo

La **Vitroklefo** esas literaturala premio grantita da la Skandinaviana Kriminal-Societo (*Skandinaviska Kriminalsälskapet*). Ol grantesas a Skandinaviana skriptisti pri krimino-noveli e rakonti. La nomo di la premio originis de la libro *The Glass Key* ("La Vitro-klefo"), skriptita da Dashiell Hammett, autoro di diversa krimino-romani. La premio semblas klefo facita de vitro e donesas omnayare pos selekto da membri de Skandinaviana Kriminal-Societo.

La verko literaturala povas esas kandidato por la premiizo en l'originala linguo o kom tradukuro a la Sueda, la Norvegiana, la Dana, la Finlandana o l'Islandana. L'unesma premio grantesis en 1992. Finlando aceptesis a la cirklo en 1997 ed Islando en 2000.

## Skriptisti premiizita per Vitroklefo-premio
(La tradukuro di la tituli di la libri ne sempre esas exakta)
*1992 Henning Mankell (Suedia): *Mördare utan ansikte* ("Kriministi sen facio")
*1993 Peter Høog (Dania): Kompreno pri nivo
*1994 Kim Småge (Norvegia): *Sub Rosa*
*1995 Erik Otto Larsen (Dania): *Masken i speljet* (Masko en spegulo)
*1996 Fredrik Skagen (Norvegia): *Nattsug*
*1997 Karin Fossum (Norvegia): Ne spektez dope!
*1998 Jo Nesbø (Norvegia): Vespertilio-viro
*1999 Leif Davidsen (Dania): *Limes billede*
*2000 Håkan Nesser (Suedia): *Carambole*
*2001 Karin Alvtegen (Suedia): Nekonocata
*2002 Arnaldur Indri&#x00F0;ason (Islando): Marsho
*2003 Arnaldur Indri&#x00F0;ason (Islando): Tombala kalmeso
*2004 Kurt Aust (Kurt Østergaard) (Norvegia): *Hjemsøkt*
*2005 Anders Roslund ed Börge Hellström (Suedia): Ogro
*2006 Stieg Larsson (Suedia): Viri qui odias mulieri
*2007 Matti Rönkä (Finlando): Amiki fore
*2008 Stieg Larsson (Suedia): *Luftslottet som sprängdes*
*2009 Johan Theorin (Suedia): *Nattfåk*
*2010 Jussi Adler-Olsen (Dania): *Flaskepost fra P*
*2011 Leif G.W. Persson (Suedia): *Den döende detektiven*
*2012 Erik Valeur (Dania): *Det syvende barn*
*2013 Jørn Lier Horst (Norvegia): *Jakthundene*
*2014 Gard Sveen (Norvegia): *Den siste pilegrimen*
*2015 Thomas Rydahl (Dania): *Eremiten*
*2016 Ane Riel (Dania): *Harpiks*
*2017 Malin Persson Giolito (Suedia): *Störst av allt*
*2018 Camilla Grebe (Suedia): *Husdjuret*
*2019 Stina Jackson (Suedia): *Silvervägen*
*2020 Camilla Grebe (Suedia): *Skuggjägaren*
*2021 Tove Alsterdal (Suedia): *Rotvälta*
Matti Rönkä

**Matti Rönkä** (n. 9ma di septembro 1959) esas Finlandana skriptisto di la detektivala verki. Ol esas premiziita ye 2007 per Vitroklefo-premio pro lua verko “Amiki fore” (Ystävät kaukana). La premiizita verko esas triesma parto en serio qua rakontas pri l'Ingermanlandano Kärppä, la ex-soldato di la krulinta Sovietia. 

Rönkä esas konocata anke kom lektisto di la novaji en la Finlandana televiziono. Ilu laboras kom la chefo che la novajo-seciono di YLE.
Galatasaray SK (futbalo)

**Galatasaray Spor Kulübü** esas Turkiana futbalo-klubo en Istanbul. Ulatempe ol nomesas simple GS, ma fakte existas altra klubi kun la sama nomo. La klubo facesis ye 1905.

## Extera ligili

* Galatasaray oficala situo
Bamir Topi

**Bamir Myrteza Topi** (n. ye 1957) biologo, esis prezidanto di Albania de 2007 til 2012. Ilu anke esis ministro di agrokultivo, de 1996 til 1997.
Sali Berisha

**Sali Ram Berisha**, mediko e politikisto n. ye la 15ma di oktobro 1944, esis chefministro di Albania de 2005 til 2013. Il ank esis prezidanto di la lando de 1992 til 1997.
Ramiz Alia

**Ramiz Tafë Alia**, politikisto n. ye la 18ma di oktobro 1925 til la 7ma di oktobro 2011, esis prezidanto di Albania de 1991 til 1992. Il ank esis generala sekretario dil Partiso di Laboro de Albania, de 1985 til 1992.
Turkiana linguo

**Turkiana** o **Turka** linguo parolata da cirkume 77 milion personi, nome en Turkia e la Turka republiko di Norda Chipro, ma anke da mikra grupi en altra landi. Ol esis l'oficala linguo dil Otoman imperio. Depos la yaro 1923, la Turka skribesas per Latina alfabeto. Turka havas kom traiti ampla aglutinado e vokalala harmonio.
Turbin-sprico-motoro

**Turbin-sprico-motoro**, (o **turbin-spric-motoro**) esas motoro pulsata per gaso-spricado.

## Historio
L'unesma turbin-spric-motoro konstruktesis da Frank Whittle en Unionita Rejio en 1935. Ma l'unesma aviaco kun turbin-spric-motoro esis en 1939 en aviono Heinkel He 178 en Germania, kun motoro konceptita da Hans von Ohainen 1939.

## Principo
Turbin-sprico-motoro produktas pulso per expanso di varma ed alta-presita gaso en olua eskapo-tubo.
* Ta gasi formacesas en kombusto-chambro kun maxim ofte kerozeno e kompres-aero.
* L'extera aero es aspirita da turbino qua e funcionas per eskapo-gasi. Se granda parto di kold aero ne pasas tra la kombusto-chambro, to nomesas: duopla fluo.

## Referi
Saturno

**Saturno** (symbolo: ) esas la sisesma planeto en la sunala sistemo. Maxim atencinda fenomeno en Saturno esas la ringo. Olu esas videbla mem per mikra teleskopo. Per intensa teleskopo onu vidas tri ringi, ma fotografuri di la kosmo-probili montris, ke esas mili de ringi cirkum la planeto. La dikeso di la ringi esas nur cent metri.

Saturno semblas quale Jupitero. Anke Saturno havas nebula strato kun gurtatra zoni. La temperaturo en supra parto di nebulala strato esas c. -180&nbsp;˚C.

Segun la lasta deskovri ye 2005, Saturno havas 46 sateliti, inter altri Iapetus, Mimas ed Enceladus, ma Titano esas la maxim granda.

## Misioni a Saturno
* 1979 - *[[Pioneer 11]]* preterpasis la planeto e studiis la ringi; ol pose livis la sunala sistemo.
* 1980 - *[[Voyager 1]]* studiis la ringi e la satelito Titano.
* 1981 - *[[Voyager 2]]* studiis l'atmosfero di Saturno, survoye a Neptuno ed Urano.
* 2004 - *[[Cassini-Huygens]]* eniris orbito cirkum Saturno. Pose dum plura yari, *Cassini* studiis la ringi; *Huygens* voyajis ad olua satelito Titano en 2005.
Sellapan Ramanathan

**Sellapan Ramanathan**, civila servanto n. ye la 3ma di julio 1924 til la 22ma di agosto 2016, esis prezidanto di Singapur de 1999 til 2011.

## Referi
Glafkos Klerides

**Glafkos Ioannou Klerides** (1919 til 2013) advokato e politikisto, esis dufoye prezidanto di Chipro: de julio til decembro 1974, e de 1993 til 2003.
George Vasiliou

**George Vasos Vasiliou**, politikisto n. ye la 20ma di mayo 1931 til la 13ma di januaro 2026, esis prezidanto di Chipro de 1988 til 1993.
Mary McAleese

**Mary Patricia McAleese**, advokatino e jurnalistino n. ye la 27ma di junio 1951, esis prezidanto di Republiko Irlando de 1997 til 2011.
Ido-konfero 1923

La triesma internaciona Ido-konfero eventis en Kassel, Germania de la 4ma til la 9ma di agosto 1923. La prezideri di la konfero esis profesoro pri jurisprudenco Auerbach de Frankfurt am Main, profesoro pri jurisprudenco Masera de Turin e profesoro Stör de Praha.

Ultre India ed Usa, partopreninti venis preske de omna Europala landi. De Francia partoprenis 14 reprezentanti e de Italia 10 reprezentanti. Li debatis entuziasmoze nur en la Ido. La lokala jurnali kompatemesis a la konfero ed a la Ido-linguo. La Ido-Akademio examenis cirkume duadek partoprenanti e grantis docero-diplomo a li.

La maxim importanta temo di la konfero esis la futuro dil Ido. La konfero unanime aprobis duranta developo e plubonigo di la linguo segun ciencala e praktikala principi. La konfero decidis, ke la Ido-Akademio analizos omna propozi pri plubonigo e reprenzetos li por generala debato pos un o du yari en la oficala organo dil Ido-uniono “Mondo”, qua redaktesas en Stockholm, Suedia.

La konfero elektis por exekutanta komitato dil Uniono, Sueda doktoro Sten Liljedahl, bankisto T. V. Bäckström e redaktisto P. Ahlgren, omni de Stockholm.

On decidis ke la sequanta, t.e. la quaresma konfero, eventos en Luxemburgia dum agosto 1924.

## Fonto
Geir Hilmar Haarde

**Geir Hilmar Haarde**, ekonomikisto n. ye la 8ma di aprilo 1951, esis chefministro di Islando de 2006 til januaro 2009. Ilu renuncis pos ke ilu judikesis nekapabla por konfrontar l'ekonomikala krizo.
Albert la 2ma di Belgia

**Albert la 2ma** (n. **Albert Félix Humbert Théodore Christian Eugène Marie** ye la 6ma di junio 1934) esis rejulo di Belgia de 1993 til 2013.
Diego Velázquez

**Diego Rodríguez de Silva y Velázquez** (baptita ye la 6ma di junio 1599 til la 6ma di agosto 1660) esis Hispaniana piktisto de baroko.
Bob Dylan

**Bob Dylan** esas Usana kantisto, kompozisto e muzikisto di folk e rock. Ilu naskis en judala familio en 1941. Evante 8 yari ilu lernis plear piano. Kande ilu esis adolecanto, ilu revis divenar rock-muzikisto, quale Elvis Presley, Carl Perkins o Jerry Lee Lewis.

En 1962 ilu kompozis un ek lua maxim famoza muziki: *Blowin' in the Wind*, qua divenis pacifista himno. 

En 2016 ilu recevis Nobel-premio pri literaturo.

## Referi
José María Aznar

**José María Aznar López**, oficisto e politikisto n. 1953, esis chefministro di Hispania de 1996 til 2004.
Ólafur Ragnar Grímsson

**Ólafur Ragnar Grímsson**,  profesoro di politikala cienci e politikisto n. ye la 14ma di mayo 1943, esis prezidanto di Islando de 1996 til 2016.
Juan Carlos la 1ma di Hispania

**Juan Carlos la 1ma** (n. *Juan Carlos Alfonso Víctor María de Borbón y Borbón-Dos Sicilias* en 1938) esis rejulo di Hispania de la 22ma di novembro 1975 til la 19ma di junio 2014.

Il esas nepotulo di Alfonso la 13ma, rejulo di Hispania de 1886 til 1931; de ta yaro la Duesma Hispana Republiko guvernis, til olua vinkeso da Francisco Franco en 1936. En 1969 Franco deklaris ke Juan Carlos esus sua sucedanto. On expektis ke  Juan Carlos durigus la maniero di guvernadi di Franco, tamen il balde iniciis transito a parlamentala demokratio. En 1978 esis plebicito pri aprobar nova konstituceso, por establisar konstitucala monarkio: 92 procent de la votanti aprobis lo.

En June 2014 il abdikis favorante sua filiulo Felipe la 6ma.
Art Garfunkel

**Art Garfunkel** (n. **Arthur Ira Garfunkel** en 1941) esas Usana kantisto, kompozisto e poeto. Kune Paul Simon ilu formacis *[[folk]]*-duo Simon & Garfunkel, qua recevis Grammy-premio en 1968.
Abdullah Ahmad Badawi

**Abdullah bin Haji Ahmad Badawi** (n. 1939) publika oficiro, esis chefministro di Malaizia de 2003 til 2009.
Bilbao

**Bilbao** esas la maxim populoza urbo de Baskia, Hispania. Segun statistiki dil yaro 2018 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 41,3 km². Ol ank esas importanta portuo.
Melilla

**Melilla** esas autonoma urbo Hispana, jacanta an nordal Afrika, apud Mediteraneo, an la norda frontiero di Maroko. Enklavo che regiono Rif, jacanta an l'estala porciono di kabo Trois Fourches, ol havis  habitanti en 2024. Sua tota surfaco esas 12,3 km².

Til la 14ma di marto 1995, kande aprobesis lua statuto pri autonomio, ol apartenis a provinco Málaga. Ol esas un ek la specala teritorii dil Europana Uniono. Sua habitanti decendas precipue de Hispani e Marokani de Rif, kun mikra grupi di Judi Sefardi, e Hindui de etnio Sindhi.

Maroko reklamacas suvereneso sur Ceuta e Melilla.

## Historio

La historio di Melilla komencis cirkume la 8ma yarcento aK, kande Feniciani fondis ol en kabo quan li nomizis *Rusadir*, signifikanta "kabo impoziva". Dum la 3ma yarcento aK, l'urbo divenis parto dil imperio Kartagana. Pos Romani vinkis Kartago, la regiono enkorpigesis a klienta provinco *Mauretania Tingitana*. En 46 ol divenis Romana kolonio.

Sua historio esas simila ad altra urbi de Rif e de Hispania: ol okupesis da Vandali, Bizancani e Visigoti. Dum la komenco dil 6ma yarcento ol esis parto dil rejio Maura-Romana. Pos ke Arabi konquestis la nordo di Afrika, ol divenis teritorio di kalifio Umayyad, pose de Emirio Kordoba, e de altra Mohamedana princii.

Okupita dal Hispani pos 1497, esis ol parto di Andaluzia til la 14ma di marto 1995, kande ol recevis autonomio.

## Geografio

## Ekonomio
Pesko esas un ek la maxim importanta ekonomial agadi dil urbo.

## Referi
Osaka

**Osaka** esas importanta urbo e portuo en Japonia. Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 222,11km².

## Referi
Shinzō Abe

**Shinzō Abe** (Japoniane: 安倍 晋三) politikisto n. ye la 21ma di septembro 1954 til la 8ma di julio 2022, esis prezidanto dil Partiso Liberala Demokrata Japoniana, e dufoye chefministro di Japonia: de 2006 til 2007, e de la 26ma di decembro 2012 til la 16ma di septembro 2020, kande ilu renuncis pro motivi di saneso. Lu esis la politikisto qua duris la maxim longa tempo kom chefministro en la historio di Japonia: entote 8 yari e 267 dii.

Abe esis politikale konservema, e lua ideologio klasifikesis kom centre-dextrana. Il esis favorebla a modifikar la konstituco di Japonia e revokar l'artiklo qua proskriptis la lando deklarar milito kontre altra, o havar nuklear armi. Ye la 8ma di julio 2022, il asasinesis kande ilu facis politikala kampanio favorebla Kei Satō, politikisto de lua partiso PLD. Abe recevis du pafi, un ek li en la kordio, qua mortigis lu nemediate.

## Referi
Eugenio Montale

**Eugenio Montale** (1896 til 1981) esis Italiana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1975.
Mao Zedong

**Mao Zedong** n. ye la 26ma di decembro 1893 til la 9ma di septembro 1976 esis politikisto, poeto, skriptisto e filozofo Chiniana. Il esis prezidanto dil Partiso Komunista di Chinia, ed anke la fondero di Popul-Republiko Chinia. Ilu komandis la vinko di Komunista Partiso di Chinia kontre nacionalisti del partiso Kuomintang dum l'Interna milito di Chinia.

Ideologiale il defensis la farmisti. En 1966 il probis rekompensar ilua faliinta politiko "Saltego Adavane" per represiva Kulturala Revoluciono, qua preske efektigis interna milito.
Parati

**Parati** (kelkafoye skribita *Paraty*) esas urbo en Braziliana stato Rio de Janeiro. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 928,47 km².

Parati esas turistala loko e historiala patrimonio di Brazilia, pro su bone prezervita koloniala konstrukturi. Ol anke fameskis dum recenta yari pro lua literaturala ferio, *Feira Literária de Paraty*, abreviuro FLIP. Por jacar preske an la marala nivelo, la fluxo periodale inundas kelka stradi en lua historiala quartero.

Parati divenis urbo ye la 28ma di februaro 1667. En 1702, konstruktesis portuo ibe, por exportacar oro produktita en Minas Gerais a Portugal. Oro transportesis adibe tra tale nomizita "Ora Choseo" (Portugalane *Caminho do Ouro*). Lua portuo divenis un ek la maxim importanta di Brazilia dum kolonial epoko, ma nun ol uzesas nur por la pesko.

## Referi
Justine Henin

**Justine Henin**, ante **Justine Henin-Hardenne** (n. ye la 1ma di junio 1982 en Liège) esas Belgiana tenisisto, kun famoza reverso e diversa ludo.

El esis spozino di Pierre-Yves Hardenne depos novembro 2002 til januaro 2007. Fizikale frajila (note l'intestino e dextra pedo) e kurta (157 cm) el havas timenda kurajo.
Mangusto

**Mangusto** esas mikra karnivora mamifero de la familio *Herpestidae* qua resemblas kato, ed esas maxim efikiva kontre serpenti, ecepte viperi.
Pulco

**Pulco** esas mikra (longa 2 til 6 mm) insekto qua parazitas animali precipua mamifero e kelka ucelo per sugar sango e povas transmisar pesto.

Pulco povas saltar til 300 foye lua altajo.
Palaco di Yekaterina

**Yekaterina-palaco** esas palaco en rokoko-stilo, jacanta en Carskoye Selo, 30 km sude de Sankt-Peterburg, en Rusia. Ol esis la somerala rezideyo di rusa nobeleso dum la 18ma e 19ma yarcenti.

Ye la 30ma di julio 1756, la palaco prizentesis ad Imperiestrino Yelizaveta. Ol esis originale konstruktita sub impero da Imperiestrino Yekaterina la 1ma, matro di Yelizaveta. En 1752, Yelizaveta demandis de sua arkitekto nova strukturo, plu granda ed en rokoko-stilo. Olua longeso esis 325 metri, e la fasado esis ornata per plu kam 100 kg di oro.

## extera ligilo
* oficala situo
Miguel Alcubierre

**Miguel Alcubierre Moya** (naskinta ye la 28ma di marto 1964) en México esas ciencisto pri teoriala fiziko.

Il obtenis sua doktoreso che Universitato di Cardiff en 1994. 

Kande il livis Wals en 1996, il laboris dum kelka tempo che Instituto Max Planck pri gravitado en Potsdam, Germania, ube il developis nova matematikala tekniki por deskriptar la fiziko pri nigra trui. Depos 2002, il laboras en Instituto pri Nukleara Cienci dil Universitato Nacionala Autonoma di Mexikia (UNAM), ube il koordinas inquestado pri la numerala relativeso, esforco por uzar superkomputori por formulizar e solvar kelka equacioni formulizita da Albert Einstein.

Miguel Alcubierre esas plu konocata pro developir matematikala modelo, nomizita "la salto di Alcubierre", qua posibligus voyajar plu rapide kam la lumo sen violacar la fizikala principo qua mencionas ke nulo povas superirar la rapideso di la lumo. Segun dicas Alcubierre ipsa, il pensis pri ca ideo dum ke il vidis la programo di televiziono pri ciencala fiktivajo "Stelala Voyajo" (Star Trek).
Para-hufajo

**Para-hufajo** formacas mamifer-ordero *Artiodactyla* do pezo suportabas egala da triesma e quaresma fingri, prefere ke precipua o kompleta per la triesma kom *perissodactyls*.
Angra dos Reis

**Angra dos Reis** esas urbo an la litoro di Braziliana stato Rio de Janeiro. Segun la demografiala kontado di 2022 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 800,4 km².

La regiono deskovresis ye la 6ma di januaro 1502, "Dio di Reji", en katolikismo. Yen l'origino di lua nomo: *reis* en Portugalana linguo, signifikas *reji*, ed *angra* signifikas "bayeto".

Brazilia havas du nuklear elektriferii jacanta en Angra dos Reis, qui reprezentas importanta ekonomial agado por la urbo. Altra importanta ekonomial agadi del urbo esas komerco, navala industrio e turismo. Angra dos Reis anke havas mikra portuo.

Ilha Grande ("Granda Insulo"), turistala insulo kun 193 km², apartenas ad Angra dos Reis.

## Referi
Gnostikismo

**Gnostikismo** esis filozofial-religiala ideologio, qua naskis dum l'unesma yarcento pos Kristo exter la Kristanismala kongregacioni. Gnostikismo prenis idei de judaismo, helenismo e Kristanismo. 

Balde pos lua nasko Gnostikismo influeskis ad eklezio, e dum la duesma yarcento ol konkursis tre serioze kun l'ekleziala Kristanismo pri la stando dil interpretanto di la reala Kristanismo.

Gnostikismo repulsis la Kristanismala vidopunto pri la deala origino di la mondumo. Ol dividis omno a nevidebla mondo di lumo, quan Deo regnis, ed a materiala e videbla mondo. Pro ke reala Deo ne esis responsanta pri la nasko di la videbla mondo (qua esis kreata da un ento de la mondo di lumo sen permiso), Deo e la videbla mondo esis komplete stranjeri vers l'una l'altra. La videbla mondo esis fenomeno di maladeso ed, altralatere, Deo e la lumala mondo reprezentis pozitiva valori.

Anke la konceptajo pri homo esis duala che la agnostikisti. La reala ego di homo, la deala cintilo, venis de la lumala mondo, ma ol kapteskis kom forcato en la materiala e mala korpo homala. La kauzo a la homala bezono pri la salvo ne esis homo ma la kulpo en la deala mondo. Homo ne esis deliktanto ma viktimo (komparez: en Judaismo e Kristanismo la kauzo esas homo ipsa). Pro lo homo bezonis liberesko de jeno di materiala existo ma ne de kulpanteso.

En Gnostikismo on komprenas la salvesko kom liberesko di la spirito e kom retroveno di la reala ego a la lumala mondo. Ma ne esas facila libereskar ek la korpala karcero, pro ke homo perdis lua savo pri la deala origino di sua reala ego. La praktikado di la religiala legi o la emoco pri la graco ne liberigas homo. Pro la salvesko homo bezonas savo, **gnosis**.

## La fonti di gnostikistmo

Til la mezo di 20ma yarcento, Gnostikismo esis konocata del anti-gnostikala skriburi dal ekleziala patri. La studiisti povis uzir nur poka originala fonto, i.a. *Pistis Sofia*. La situaciono chanjis, kande en 1945 on deskovris en Nag Hammad, Egiptia, granda kolekturo di la gnostikismala literaturo. Ol kontenis 13 kodexi en la Koptiana, entote preske 50 skriburi. Dum la yari 1970ma on ediktis de la skriburi kompleta faksimilo, qua efektigis nova ero en la studio di la Gnostikismo. Tale on povis studiar la originala pensi dil unesma gnostikisti sen anti-gnostikismala kolorizo.
Theodor Tobler

**Theodor Tobler** (n. ye la 24ma di januaro 1876 til la 4ma di mayo 1941, esis Suisa entraprezisto, maxim konocata kom la kreinto, ensemble kun Emil Baumann, di la famoza entraprezo *Toblerone*, fabrikanto di chokoladi.

En 1899, ilua patro, Johann Jakob Tobler, fondis entraprezo *Fabrique de Chocolat Berne, Tobler & Cie* por produktar chokoladi. En 1900, Johann Jakob transferis la kompanio ad ilua filiulo.

Dum kelk yari, Theodor Tobler interesis su pri Esperanto, ma pose divenis entuziasmozo pri Ido.
Ilhéus

**Ilhéus** esas la 4ma maxim populoza urbo de Bahia, stato de la Nord-estala regiono di Brazilia. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

Fondita ye la 28ma di junio 1881, nun ol esas granda produktero di kakao. Jorge Amado, famoza Braziliana skriptisto, skribis diversa romani en qua Ilhéus esis ceneyo por agadi.

## Referi
Nova Friburgo

**Nova Friburgo** esas urbo en la stato Rio de Janeiro, en Brazilia. Ol distas per 136 km de la chefurbo dil stato. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti, kontre  habitanti en 2010. Lua tota surfaco esas 933 km².

Jacanta an montoza regiono nomizita *Serra dos Órgãos*, nun ol esas importanta turistala urbo pro lua milda klimato e bela peizaji, e pro koncentrar multa konfecionerii di korpala linjaro qui exportacas lia produkturi ad altra urbi e stati Braziliana.

## Historio

L'urbo fondesis ye la 16ma di mayo 1818, e recevis Suisa enmigranti inter 1819 e 1820. Lua nomo homajas *Freiburg im Üechtland*, origino dil unesma enmigranti.  Ye la 3ma di mayo 1824, l'urbo anke recevis entote 456 Germana  enmigranti, tri monati ante la grupo di Germana enmigranti qui fondis São Leopoldo, en Rio Grande do Sul.

## Referi
Holstein

La bovala raso **Holstein** esas maxim produktema di lakto por fromajo ed alta mameto kun regulala mam-pinto.

Origine de norda Germania e perfektigita en Wisconsin ulo produktas 9000 litri per yaro kun 4% di grasa materio e 3,23% di proteini ma bezonas maxim bona nutrivi kun minerali e koldeta aero.
Saint-Denis, Réunion

**Saint-Denis** esas chef-urbo di Réunion.

## famoza personi
* Roland Garros (1888-1918), aviacisto
* Raymond Barre (1924-2007), politikistulo
Søren Kierkegaard

**Søren Aabye Kierkegaard** (1813 til 1855) esis Dana filozofo konsiderita la patro di Existencialismo.

Il skribis pri ironio.
Caxias do Sul

**Caxias do Sul** esas la duesma maxim populoza urbo di Braziliana stato Rio Grande do Sul. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 1 643,9 km².

Koloniigita da Italian enmigranti dum la 19ma yarcento, ol divenis urbo en 1890. Nun, ensemble Garibaldi, ol esas importanta produktero di vino e vit-bero.

## Referi
Haka

"**Haka**" esas rituala danso di Maori, precipue de Nova-Zelando e famoza pro lua esquado di rugbio.

## la paroli

«Frapez per manui sur la kruri

Vua pektori suflez

Flexez la genui

Lasez vua hanchi sequar la ritmo

Frapez per pedi tam forte ke vu povas

To es la morto! To es la morto!
	 
To es la vivo! To es la vivo!
	 
Yen la piloza viro
	 
Qua queras la suno ed igas ol brilar itere
	 
Afrontez danjero
	 
Afrontez danjero, en rango!

Esez solida e rapida
	 
Ante ke la suno brilas
	 
Hi!»
Gepardo

**Gepardo** (*Acinonyx jubatus*) esas netipa (ne povas retraktar lia ungli e gorgeas) felino qua chasas dum jorno kun vido e rapid-pinto (110 km/h) ofte pezas min kam 40 kg mamiferi (antilopo, leporo), desequilibras pos sufokas. 

Li chasas e manjas (kun lia yuni) l'animali chasita ante ke manj-kadavri - unesme vulturi e pose la leoni e hieni trovas ol.

Longa, alta, tenua e flexebla kun mikra kapo ne esas sovaja apud homaro.
Eukalipto

**Eukalipto** (Latine *Eucalyptus*) esas genero subdivita en plu kam 700 speci di florifoza arbori de la familio *Myrtaceae*. La maxim multa speci de eukalipti originas de Australia, e cirkume 3/4 ek la foresti de ca lando konsistas ek eukalipti. Ca arbori esas multe rezistanta a incendii, e jermifas o risprosifas pos incendii.

Eukalipti kultivesas en multa landi, nam li kreskas rapide, lia ligno esas rezistanta ed uzesas, exemple, por fabrikar relotrabi e ligno-karbono, e lua paplo servas por facar papero e celuloso. Ol ank uzesas por produktar plur-uzebla industrial oleo, ed abeli produktas aromatoza e saporoza mielo kande l'abeluyi jacas proxim eukalipto-plantacerii.

La kortico de la speco *E. benthamii* esas la maxim blanka.

La folii di yuna e di adulta arbori esas tre diferanta (inkluzite l'odoro), nam ca lasta esas vertikala, nerekta e rezinoza, do donas poka ombro, e nur koali povas manjar.
Doris Lessing

**Doris Lessing** (n. **Doris May Tayler**, 1919 til 2013) esis Britaniana skriptisto qua recevis Nobel-premio pri literaturo en 2007.
Pierre Elliott Trudeau

**Joseph Philippe Pierre Yves Elliott Trudeau** (1919 til 2000) esis la chefministro di Kanada de 1968 til 1979, ed itere de 1980 til 1984.
Campos do Jordão

**Campos Do Jordão** (pronuncez: *Kampos do Jordao*) esas urbo en Braziliana stato Sao Paulo. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 290,31 km².

Distanta 170 km este de la chef-urbo dil stato per la choseo *Floriano Rodrigues Pinheiro*, Campos do Jordão jacas super altitudo di 1600 metri, an la montaro *Serra da Mantiqueira*. Ye la 29ma di aprilo 1874, Mateus da Costa Pinto kompris tereni en la regiono, e ca dato konsideresas la fondo dil urbo. Ol separesis de São Bento do Sapucaí en 1934. Pos 1950, ol divenis importanta vintrala turistala centro Braziliana. Kelk ek lua edifici influesis arkitekturale da konstrukturi de sudala Germania e Suisia. Pro lua milda klimato, Campos do Jordão surnomizesis "Braziliana Suisia".

## Geografio

La reliefo di Campos do Jordão esas montoza, e lua centrala quartero jacas en streta valo inter monti de montaro *Serra da Mantiqueira*. La sideyo dil municipo jacas sur altitudo di 1628 metri, tamen la kulminopunto di vicina monti povas superirar 2000 metri super la marala nivelo. Parto ek lua originala vejetantaro restas prezervata en kelk arei.

Segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger, la klimato di Campos do Jordão esas tropikala, influata da altitudo (*Cfb*). L'urbo havas milda someri e kolda vintri. Dum la somero la mezvalora temperaturo esas infre 22°C. Dum la vintro, la temperaturi povas falar infre 0°C dum kelka dii, en julio ed en agosto. Rare nivis en la urbo, exemple en la yari 1928, 1942, 1947 e 1966. La mezvalora yarala pluvo-quanto esas 1850 mm.

## Ekonomio

Lua precipua ekonomial agado esas turismo, pro lua milda klimato. Omnayare, dum la monato julio, eventas l'Internaciona Vintrala Festivalo di Campos do Jordão (*Festival Internacional de Inverno de Campos do Jordão*) kun spektakli e prizentadi di klasika muziko.

Ta festivalo komencis en 1970 kom asemblo por studenti di klasika muziko, qui renkontris kun altra studenti e profesori de diversa regioni di Brazilia en la urbo, por praktikar ensemble e perfektigar lia tekniki. Pos 1995, la prestijo dil festivalo kreskis exterlande, ed internaciona kantisti, exemple kantistino Kiri Te Kanawa e tenoro Roberto Alagna komencis prizentar su en l'urbo.

## Referi
Nelly Furtado

**Nelly Kim Reto Furtado** (n. ye la 2ma di decembro 1978) esas Kanadana pop-kantisto.

## Extera ligilo
* oficala situo
Carl Spitteler

**Carl Friedrich Georg Spitteler** (1845 til 1924) esis Suisiana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1919. Ilu skribis sub la pseudonimo *Carl Felix Tandem*.

## extera ligili
* literature.nobel