open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Koloido

**Koloido** esas kompozajo nekristaligebla e nedializebla.

Ne difuzas tra mipermeebla membrano, ed en fluido (liquido o gaso). Formacas homogena disperso di partikuli do la dimensioni iras de 2 til 200 nanometri. Gluo e jelo esas koloido.
Edward Victor Appleton

**Edward Victor Appleton** (1892 til 1965) esis Britaniana fizikisto qua recevis Nobel-premio pri fiziko en 1947.
Sean Thomas O'Kelly

**Seán Thomas O'Kelly** (Gaelane, *Seán Tomás Ó Ceallaigh*, n. 1882 til 1966) esis prezidanto di Republiko Irlando de 1945 til 1959.
Éamon de Valera

**Éamon de Valera** (n. **Edward George de Valera** ye la 14ma di oktobro 1882 til la 29ma di agosto 1975), profesoro, esis prezidanto di Republiko Irlando de 1959 til 1973. Il ank esis trifoye chefministro (*Taoiseach*) di la lando: 1937 til 1948, 1951 til 1954, e 1957 til 1959.
Ludovico Ariosto

**Ludovico Ariosto**, n. 8ma di septembro 1474 til la 6 di julio 1533, esis Italiana poeto, maxim konocata pro epika romano e poemo *Orlando Furioso*, de 1516. La poemo rakontas la historio di Karolus la Granda, Roland (Orlando) e Frankiani, dum batalii kontre Saraceni.
Acido

**Acido** esas substanco qua povas provizar ioni di hidrogeno (H+) por kemiala reakti.

En importanta klaso de kemiala reakti (acido-baza) hidrogen-iono (identa kun protono di fizikisto) tranferesas de acido a bazo; la lasta definesas kom substanco qua povas aceptar hidrogen-ioni.

La *forteso* di acido dependas de la procento di disociita parti segun la reaktiveso di lua protoni (videz pH).

Kemiisti agnoskas plura alternativa defini di acidi e bazi. Segun Lewis-teorio, la speci ke povas aceptar elektron-pari de bazi definesas kom acidi.

Amin-acidi, kompozanti di proteini, esas esencala kompozanti di omna vivanta sistemi.

Oxo-kompozajo qua redigas la tornasolo blua, e qua, kande onu deskompozas lua sali per baterio, fluas a la polo pozitiva.

Azot-acido
Yoko Ono

**Yoko Ono Lennon** (en la Japoniana: 小野洋子, *Ono Yoko*) esas Japoniana-Usana kantisto, kansonifisto, artisto, muzikisto e pac-aktivisto ed esis spozo di John Lennon. Ono esis parto dil art-movemento Fluxus, konceptal arto: *Grapefruit* esis elua maxim influiva verko.
Henrik Larsson

**Henrik Edward Larsson** (n. en 1971) esas Sueda ex-futbalisto qua ludis en *Helsingborgs IF* e nun esas administranto dil klubo *Landskrona BoIS*.
James Dewar

**James Dewar** (1842 til 1923) esis Skotiana fizikisto e kemiisto.

Il esas konocata pro ilua laboro pri la liquidigo di gasi, ed exploradi ye temperaturi proxim absoluta zero. Il desegnis e konstruktis mashino qua produktis liquida oxigeno. Il inventis vakuo-cirkondita kontenilo por konservar liquidigita gasi; il ne patentizis ca inventuro, olqua plu tarde divenis generale konocata kom la vakuo-flakono o *Thermos*-flakono.
Ernesto Teodoro Moneta

**Ernesto Teodoro Moneta** (1833 til 1918) esis Italiana jurnalisto qua ganis la Nobel-premio pri paco en 1907 kun Louis Renault.
Louis Renault (legisto)

**Louis Renault** (1843 til 1918) esis Franca profesoro e yuristo qua ganis la Nobel-premio pri paco en 1907 kune Ernesto Teodoro Moneta.
Raisa Maximovna Gorbachyova

**Raisa Maximovna Gorbachyova** (naskinta **Raisa Maximovna Titarenko** en 1932 til 1999) esis spozino di Sovieta chefo Mihail Gorbachyov.
Joseph Erlanger

**Joseph Erlanger** (1874 til 1965) esis Usana fiziologiisto qua recevis la Nobel-premio pri Fiziologio o Medicino en 1944.
Brighton

**Brighton** esas la nomo di multa loki:

En Anglia:
* Brighton, Anglia

En USA:
* Brighton, Alabama
* Brighton, Iowa
* Brighton, Tennessee
* Brighton, Oregon
Anke:
* New Brighton, Minnesota
Sin-Itiro Tomonaga

**Sin-Itiro Tomonaga** (anke **Shinichirō Tomonaga**, 1906 til 1979) esis Japoniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1965.
Ludvík Svoboda

**Ludvík Svoboda**, militestro (generalo) e politikisto n. 1895 til 1979, esis prezidanto di Chekoslovakia de 1968 til 1975.

## Referi
Stephen King

**Stephen Edwin King** (n. ye la 21ma di septembro 1947) esas Usana skriptisto pri hororo. Il anke skribis sub pseudonimi *Richard Bachman* e *John Swithen*.

## Extera ligilo
* Stephen King oficala pagino
Toyoda Soemu

**Soemu Toyoda** (Japoniana, 豊田副武) (1885 til 1957) esis Japoniana militisto (admiralo) dum duesma mondomilito.
Ivan Lendl

**Ivan Lendl** (n. ye la 7ma di marto 1960) esis Chekoslovakiana e Usana tenisistulo.

En yari 1992-1994 il reprezentis Usa.

Segun datumi di ATP por 28ma di februaro 1983 Ivan Lendl esis **1**ma tenisistulo dil mondo, e segun datumi de la 12ma di mayo 1986 – **20**ma tenisistulo dil mondo pri ludo duopla.

Segun statistiki Lendl esis 270 semani *numero un* di ATP – 4ma pozeso en historio (por marto 2023).

Il divenis profesionala tenisistulo en 1978, e finis sua kariero en 1994.

## Referi
Rick James

**Rick James** (n. **James Ambrose Johnson, Jr** en 1948 til 2004) esis Usana kantisto e kompozisto di funk e soul.
Cordwainer Smith

**Cordwainer Smith** (n. **Paul Myron Anthony Linebarger** en 1913 til 1966) esis Usana skriptisto pri ciencala fiktivajo.
Richard Adolf Zsigmondy

**Richard Adolf Zsigmondy** (1865 til 1929) esis Austriana kemiisto qua recevis Nobel-premio pri kemio en 1925, por lia verki pri koloidi.
John Wilkes Booth

**John Wilkes Booth** (1838 til 1865) esis Usana teatr-aktoro.

Ilu pafis ed asasinis Abraham Lincoln e quick esis ocidita.
Joey Ramone

**Joey Ramone** (n. **Jeffry Ross Hyman** en 1951 til 2001) esis Usana kantisto e kompozisto dil punk-bando The Ramones
Santorini

**Santorini** esas grupo di insuli qui apartenas a Grekia, jacante 200 km sud-este de la kontinento. La precipua insulo esas Thera. La totala surfaco dil arkipelago esas cirkume 73 km². Ol havis 13 600 habitanti en 2001.

L'isuli habitesas de l'antiqueso. En 1967 arkeologiisti trovis ceramiki e pikturi en Akrotiri, datizita de 1650 aK.

Nune l'insuli esas importanta turistala loko.
Jimmy Doolittle

**James Harold "Jimmy" Doolittle** (1896 til 1993) esis Usana generalo, pioniro di aviaco. Esis l'unesma pilotisto qua bombardas Japonia, en 18 di aprilo 1942.
Judaismo

**Judaismo** referas la religio, tradicioni e kulturo di Juda populo. Segun Judi, la religio kreesis per pakto inter Deo e la profeto Abraham, cirkume 2000 aK. Judaismo esas un ek l'unesma monoteista religii de la historio.

Judaismo ja existas de plu kam  yari. Ol organizesis kom religio en la Proxim Oriento dum la Bronz-epoko. Inter la precipua mondala religii, judaismo judikesas kom un ek la maxim anciena monoteista religii. La populo Hebrea ja nominesas "Judi" en libri sequanta a la libro di Tanakh, exemple en la libro di Esther, ube la vorto "judo" remplasas la frazo "filio di Israel". La texti, tradicioni e valori di judaismo influesis forte la nomizita "Abrahamala religii", nome kristanismo, islamo e baha'i. Multa aspekti di judaismo ank influis, direte od nedirete, la sekulara etiko e la civila yuro-cienco Ocidentala.

## Referi
Gracchus Babeuf

**Gracchus Babeuf** (n. **François-Noël Babeuf** en 1760 til 1797) esis Franciana jurnalisto e revolucionero de l'epoko di Franca revoluciono.
Otmar Hasler

**Otmar Hasler** (n. ye la 28ma di septembro 1953) politikisto, esis chefministro di Liechtenstein de 2001 til 2009.
Ivete Sangalo

**Ivete Maria Dias de Sangalo** (n. ye la 27ma di mayo 1972) esas famoza Braziliana kantistino, kompozistino, aktorino ed entraprezistino. En elua kariero el vendis plu kam 20 milioni kopiuri di elua kansoni. El ganis premio *Grammy Latino* en 2005 pri la maxim bona Brazilian albumo.

El komencis elua muzikala kariero en la bando *Eva*.
Fanni Luukkonen

**Fanni Maria Luukkonen** (n. ye la 13ma di marto 1882 til la 27ma di oktobro 1947) esis chefo di Finlandana mi-militarala voluntala mulier-organizuro *Lotta Svärd*. En 1944 dum la Vintro-milito l'organizuro havis  membri, qua verkis en hospitali, averto-posti kontre aerala ataki, ed altra auxiliara taski.
Raúl Alfonsín

**Raúl Ricardo Alfonsín** (1927 til 2009) advokato e politikistulo, esis prezidanto di Arjentinia de 1983 til 1989. Ilu esis l'unesma prezidanto pos militarala diktatoreso.
Erich Raeder

**Erich Johann Albert Raeder** (1876 til 1960) esis Germana naziista admiralo ante e dum la duesma mondomilito.
West-Germania

**West-Germania** (oficale "Federala Republiko Germania") esis stato de westal Europa, qua existis de 1949 til 1990, kande le du stati Germana riunigesis. Ol formacesis per unigo dil okupo-zoni administrita da Westala Federiti (Unionita Rejio, Usa e Francia), kontre ke Est-Germania formacesis pose, de la zono administrita da Soviet-Uniono.

West-Germania havis frontieri kun Est-Germania este, Chekoslovakia sud-este, Austria sude, Suisia e Francia sudweste, Luxemburgia, Belgia e Nederlando weste, e Dania norde. Ol havis litoro che Norda Maro, nordweste.

En 1990, Est-Germania e West-Germania unionis su, per l'anciena artiklo 23 de "Grundgesetz" (konstituco). La nuna Germania ne esas fakte nova stato, nam lua judiciala sistemo esas lo sama del anciena West-Germania.

## Historio

Che Konfero di Yalta, eventinta de la 4ma til la 11ma di februaro 1945, chefi di stati di Usa, Unionita Rejio e Sovietia paktis pri la futuro di Naziista Germania e di Japonian imperio. La konfero paktis pri dividar Germania en quar okupo-zoni, administrita da Usa, Unionita Rejio, Francia e Sovietia. Urbo Berlin anke dividesis en quar okupo-zoni. Sequante, per Kontrato di Potsdam la Quar Federiti establisis ke l'estala frontiero di Germania kun Polonia e Sovietia (Kaliningrad oblast) esus fluvio Oder e rivero Niso. Pakti signatita kun guverni-en-exilo di Chekoslovakia e Polonia stipulis la transfero "pacoze e humane" de habitanti di etnio Germana qui habitis la du landi ed anke Hungaria a Germana teritorio. Tandem, plusa 8 milion individui populizis West-Germania.

De 1946 til 1949 la tri okupo-zoni administrita da westala Federiti komencis unionesar. Komence ye la 1ma di januaro 1947, l'okupo-zoni Britaniana ed Usana unionesis, e komencis la kreo nova administri lokala. Samatempe,  regiono Saarlando divenis Franca protektorato. Ta situaciono duris til 1957, kande ol unionesis a West-Germania.

Tensi inter Sovietia e l'altra tri federiti gradope kreskis, ed ye la 26ma di junio 1948 Sovietia decidis blokusar terala aceso a West-Berlin. La Westala Federiti decidis krear la surnomizita "aerala ponto" e sendar per aviono la vari bezonita dal Berlinani. La blokuso duris til la 30ma di septembro 1949, ma ante ol finir, ye la 23ma di mayo 1949 la zoni okupita da la tri Westala Federiti unionesis por formacar la Federala Republiko di Germania, konocita kom West-Germania.

Ye la 3ma di oktobro 1990 West-Germania riunigesis kun Est-Germania ed itere formacis unionita Germana stato.

### Politiko

West-Germania esis federala parlamentala republiko. La prezidanto di la republiko esis la chefo di stato, dum ke la kancelero esis la chefo di guvernerio. Lua konstituco (*Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland*) adpotesis ye la 8ma di mayo 1949.
Antti Tuuri

**Antti Elias Tuuri** (n. en 1944) esas Finlandana skriptisto qua recevis la Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1985.
Kiel

**Kiel** esas la chefurbo e maxim populoza urbo dil stato Schleswig-Holstein, norde de Germania. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 118,6 km².

Distanta cirkume 90 kilometri norde de Hamburg e jacanta an la sudwestala rivo di Baltiko, Kiel esas importanta marala portuo, e konocata pro konkursi pri segliro. Ol ank esas konocata pro tale nomizita "sedicio di Kiel", kande Germana maristi refuzis enirar en lia navi kom protesto kontre la durado di Germana partopreno en l'unesma mondomilito. La rezulto di la sedicio esis l'abdiko dil cezaro Wilhelm la 2ma di Germania, e kreado di Weimar-Republiko

## Referi
Tórshavn

**Tórshavn** (Dane *Thorshavn*) esas chef-urbo di Faero. Segun statistiki dil yaro 2017 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 158 km². An la nordwesto dil urbo jacas la monto Húsareyn, alta de 347 metri, kontre ke an la sudwesto jacas la monto Kirkjubøreyn, alta de 350 metri.

La nomo *Tórshavn* signifikas "Portuo di *Thor*" (Deo de la Vikinga mitologio).
William Heinesen

**Andreas William Heinesen** (1900 til 1991) esis Daniana (Faerana) skriptisto qua skribis precipue en Daniana. Ilu recevis la Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1965.
Faero

**Faero** esas arkipelago che Nordal Atlantiko ,ed anke autonoma lando qua apartenas a Rejio Dania, ma ne esas parto del Europana Uniono. L'arkipelago konsistas ek 18 insuli, de qui 17 habitesas. Segun statistiki por 2025, Faero havas  habitanti, e lua tota surfaco amontas a  km².

## Historio
Arkeologiala restaji trovita en 2021 montras ke l'insuli habitesis da du grupi ante l'arivo dil unesma koloniigeri de nordal Europa, l'unesma grupo arivinta inter yari 300 e 600, e la duesma grupo arivinta inter 600 e 800. Ciencisti anke trovis poleno de hordeo e DNA de mutoni de cirkume yaro 500, tamen on ne savas se ta homi originis de Irlando, Skotia o Skandinavia.

Populi de Nordal Europa koloniigis l'insuli proxim yaro 800, e portis l'ancestro di la moderna linguo Faerana.

L' insuli divenis autonoma regiono en 1948.

## Politiko
L'arkipelago havas sua propra parlamento, kun 32 membri e 2 deputati en la parlamento di Dania.

## Geografio
L' arkipelago konsistas ek 18 insuli.

## Ekonomio

## Demografio

## Kulturo

## Referi
Teodoro Obiang Nguema Mbasogo

**Teodoro Obiang Nguema Mbasogo**, militestro e politikisto n. 1942, esas nuna prezidanto (*de facto*, diktatoro) di Equatorala Guinea.
Carl Linnaeus

**Carl Linnaeus** (anke **Carl von Linné**, 1707 til 1778) esis Sueda botanikisto, mediko e zoologiisto qua kreis la moderna taxonomio.
William Kidd

**William "Kapitano" Kidd** (1645 til 1701) esis Angla pirato.

Ilu naskis en Skotia en 1645. Dum la yari 1680a il esis navano di pirato-navo en Karibia e pose divenis komandinto di navo qua protektis Karibian insulo Nevis de ataki de Francia, qua militabis kontre Britania. Pose en New York en 1696, lore guverninto dil urbo komisis Kidd kaptar pirati; pekunio por la armizita navo utiligita en la entraprezo furnisesis dal Angla nobeli. Kidd ne sucesis kaptar pirati, ed ilu ipsa divenis pirato. Ilu arestesis en 1699, ed ilua judiciala proceso eventis en London. Kondamnita pro pirateso ed ocido, ilu mortigesis per jibeto.
Nikolaus Kopernikus

**Nikolaus Kopernikus** (Polone, *Mikołaj Kopernik*, 1473 til 1543) esis Poloniana astronomo, ekonomikisto, kleriko, diplomacisto, politikisto, matematikisto ed yuristo. Ilu deklaris unesme ke la Tero ne esis la centro dil Universo, ma ilu konsideris ke la Suno esis.
Toruń

**Toruń** (Germana: *Thorn*) esas urbo en la nordo di Polonia, apud fluvio Vistula. Ol havis  habitanti en 2021. Lua tota surfaco esas 115,72 km². En mezepokala Toruń naskis Nikolaus Kopernikus.

Fondita dum la 13ma yarcento, ol divenis urbo en 1233.

## Referi
Groucho Marx

**Groucho Marx** (n. **Julius Henry Marx** ye la 2ma di oktobro 1890 til la 19ma di agosto 1977) esis Usana cinem-aktoro di komedii.
Pisa

**Pisa** esas urbo en Toskania, Italia, proxim la fluvio Arno. Ol esas chef-urbo di la provinco samnoma. Segun statistiki dil yaro 2018 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 185 km².

L'urbo havas plu kam 20 historiala kirki, inkluzite lua katedralo, kun la famoza turmo inklinita. La katedralo konstruktesis ek marmoro, segun stilo romanala, inter la yari 1064 e 1118. Ol deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro dal UNESCO en 1987. Multa ek la konstrukturi dil urbo financesis dum l'epoko en qua l'urbo esis un ek la marala republiki che Mediteraneo.

L'universitato di Pisa, fondita dum la 12ma yarcento, la fakultato *Scuola Normale Superiore di Pisa*, fondita da Napoléon Bonaparte en 1810, e la *Scuola Superiore di Studi Universitari e di Perfezionamento Sant'Anna*, fondita en 1987, esas importanta universitatala centri.

## Referi
Desmond Llewelyn

**Desmond Wilkinson Llewelyn** (1914 til 1999) esis Britaniana cinem-aktoro.

En la cinemo, ilu ofte interpretis *Q*, furnisinto di specala inventaji por *[[James Bond]]*.
Melvin Calvin

**Melvin Ellis Calvin** (1911 til 1997) esis Usana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1961.
Berkeley, Kalifornia

**Berkeley** esas urbo en Usana stato Kalifornia, sideyo di la famoza Universitato samnoma, kun importanta laboratori pri cienci.

L'urbo havis  habitanti segun la demografiala kontado di 2010. Lua tota surfaco esas 45,9 km².
Berkeley

**Berkeley** povas esar:

Kelka loki en USA:
* Berkeley, Kalifornia, sideyo di famoza Universitato
* Berkeley, Missouri
* Berkeley Lake, Georgia
...

Personi:
* Lennox Berkeley, Angliana kompozisto
...
Nicolas-Joseph Cugnot

**Nicolas-Joseph Cugnot** (la 25ma di septembro 1725 til la 2ma di oktobro 1804) esis Franca milital injenioro, qua inventis l'unesma automobilo propulsita per vaporo. 

## Referi
* Rauck, Max J. B.: Cugnot, *1769–1969: der Urahn unseres Autos fuhr vor 200 Jahren.* München: Münchener Zeitungsverlag 1969.
* Bruno Jacomy, Annie-Claude Martin: *Le Chariot à feu de M. Cugnot*, Paris, 1992, Nathan/Musée national des techniques, ISBN 2-09-204538-5.
* Louis Andre: *Le Premier accident automobile de l'histoire* , in La Revue du Musée des arts et métiers, 1993, Numéro 2, p 44-46

* Le Fardier en Musee National des Arts et Métiers
Olof Lagercrantz

**Olof Gustaf Hugo Lagercrantz** (1911 til 2002) esis Suediana skriptisto, poeto e literaturala kritikisto. Il recevis la Premio di Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1965.

## Bibliografio
* *Den döda fågeln* (1935, poemi)
* *Den enda sommaren* (1937, poemi)
* *Jungfrun och demonerna* (1938, studiuro pri la verki da Erik Axel Karlfeldt)
* *Trudi* (1939, novelo)
* *Möten med bibeln* (1941)
* *Dikter från mossen* (poemi, 1943)
* *Om kärlek* (1946)
* *Fågelropet ur dimman* (1947, verketo)
* *Studieplan i svensk lyrik* ("Syllabus of Swedish Lyric Poetry", 1950)
* *Agnes von Krusenstierna* (1951, revizita en 1980, literaturala studiuro)
* *Dagbok* ("Diary", 1954)
* *Dikter och dagbok* ("poemi and Diary", 1955)
* *Stig Dagerman* (1958, literaturala studiuro)
* *Ensamheter i öst och väst* (1961, voyajala literaturo)
* *Svenska lyriker* (1961)
* *Linjer* (1962, poemi)
* *Från helvetet till paradiset* (1964, studiuro pri la verki da Dante)
* *Dikter 1935-1962* ("poemi 1935–1962", 1964)
* *Den pågående skapelsen* (1966, studiuro pri la verki da Nelly Sachs)
* *Opinionslägen* (1968)
* *Att finnas till* (1970, un studiuro dil verki da James Joyce)
* *Tröst för min älskling* (1971)
* *Tretton lyriker och Fågeltruppen* (1973)
* *Enhörningen* (1977, prozo)
* *Från Aeneas till Ahlin* (1978)
* *August Strindberg* (1979, literaturala studio)
* *Eftertankar om Strindberg* ("Altra opinioni pri Strindberg", 1980)
* *Min första krets* (1982, autobiografio)
* *Om konsten att läsa och skriva* (1985, verketo)
* *Färd med mörkrets hjärta* (1987, studiuro pri la verki da Joseph Conrad)
* *Ett år på sextiotalet* (1990, autobiografio)
* *En blödande ros* (1991, selektita poemi)
* *Att läsa Proust* (1992)
* *Jag bor i en annan värld, men du bor ju i samma* (1994, studiuro pri la verki da Gunnar Ekelöf)
* *Mina egna ord* (1994, selektajo di artikli de *[[Dagens Nyheter]]*)
* *Dikten om livet på den andra sidan* (1996, studiuro pri la verki da Emanuel Swedenborg)
Chuck Norris

**Chuck Norris** (pron.: *chak-noris*; n. **Carlos Ray Norris** ye la 10ma di marto 1940 - m. la 19ma di marto 2026) esis Usana aktoro.

Norris esis karateisto depos ilua armeala servo. Bruce Lee divenis amiko e questionis lu por plear kun Lee en filmo, il debutis kom aktoro en "The Way of the Dragon" (1972).
Norris esis maxim bone konocita pro la rolo di Cordell Walker en la sucesoza televizion-serio "Walker, Texas Ranger" (1993-2001, CBS).

## <small>Referi</small>
Hillary Clinton

**Hillary Diane Rodham Clinton** (n. ye la 26ma di oktobro 1947) esas Usana senatanino, qua esis ministro pri exteral aferi dum l'administrado di Barack Obama.

(senatano), de Nova-York.
Zeugmo

**Zeugmo** esas retorikala figuro kun amba elipso e paraleleso.

## silepso

Silepso esas figuro qua konsistas ye uzar vorto (che la lingui en qui existas genro qua ne relatas unike la sexuozi) sen egardar la genro, nek la nombro gramatikala, di altra vorto kun qua lu relatas - omisante la konkordo gramatikala pro egardar unike l'ideo ipsa.
Alberto Fujimori

**Alberto Ken'ya Fujimori** (Japoniane, 藤森 謙也), agrokultival injenioro e politikisto n. ye la 26ma di julio 1924 til la 11ma di septembro 2024), esis prezidanto di Peru de 1990 til 2000.
Gladys Knight

**Gladys Maria Knight** (n. en 1944) esas Usana kantistino di R&B e soul, ed anke chefo di muzikala grupo Gladys Knight & the Pips.
Ian Fleming

**Ian Lancaster Fleming** (1908 til 1964) esis Britaniana skriptisto pri policala romaci. Ilu kreis la famoza heroo *James Bond*.
Pedro de Valdivia

**Pedro de Valdivia** (1497 til 1553) esis Hispaniana militisto e konquestero. Ilu fondis l'urbo Santiago di Chili ye la 12ma di februaro 1541.
Ronald Coase

**Ronald Harry Coase** (1910 til 2013) esis Britaniana ekonomikisto qua recevis Nobel-premio pri ekonomiko en 1991.
Paul von Hindenburg

**Paul Ludwig Hans Anton von Beneckendorff und von Hindenburg**, militisto (marshalo) e politikisto n. ye la 2ma di oktobro 1847 til la 2ma di agosto 1934, esis prezidanto di Germania de 1925 til 1934, dum Weimar-Republiko. Depos lia morto, Adolf Hitler divenis *füher* de nacional-socialista Germania.
Terala eri

**Terala ero** esas longega periodo dum la evoluciono di animali e geologiala chanji.

Yen la periodi di la terala evoluciono:

## Kenocoia ero
*Quartaro (komencis 1.6 milioni yari ante nun)
**homo evolucionis.
*Tertiaro (1.6–65 milioni yari ante nun)
**Alpi formaceskis.
**mamiferi evolucionis.
**Sub-eri dum tertiaro**
*Mioseno (2–26 milioni yari ante nun)
**Eurazia, India ed Afrika esas kune. Mediteraneo naskis.
**Nord-Amerika, Grenlando, Sud-Amerika, Antarktika ed Australia esas separita.

*Oligoseno (26–35 milioni yari ante nun)
**Sud-Amerika, Afrika ed Antarktika esas insuli.
**Nord-Amerika ed Grenlando esas separita.
**Australia esas insulo.
**Eurazia ed India esas kune.

*Eoseno  (35–50 milioni yari ante nun)
**Sud-Amerika, Afrika, India ed Antarktika esas insuli.
**Nord-Amerika, Grenlando, Eurazia ed Australia esas kune.

## Mezocoia ero
*Kreto (65–149 milioni yari ante nun)
**aerolito shokis Tero en Chicxulub (en Mexikia).
**50–75% de la animala speci extingis, exemple:
***dinosaurii
***amoniti
***belemniti
*Jurao (149–210 milioni yari ante nun)
*Triaso (210–245 milioni yari ante nun)
**grand aerolito shokis Tero en Manicouagan (en Kanada).
**granda nombro de la speci finis tre rapide, exemple:
***90% de la konko-speci

## Paleocoia ero
*Permio (245–290 milioni yari ante nun)
**nivelo di mari chanjis e klimato koldeskis.
**70–90% de la speci extingis.
*Karbono (290–360 milioni yari ante nun)
*Devono (360–409 milioni yari ante nun)
**aerolito shokis Tero e formacis Siljan-baseno (en Suedia).
**granda nombro de la speci finas tre rapide, exemple:
***trilobiti
*Siluro (409–440 milioni yari ante nun)
**Montaro en Skandinavia formaceskis
*Ordoviko (440–510 milioni yari ante nun)
**glaciala ero influis vaste.
**80% de la speci extingis, exemple:
***triimo de la shelala animali
*Kambrio (510–570 milioni yari ante nun)

## Arkeia e proterocoia ero
*Prekambrio (finis 570 milioni yari ante nun)
**eventis vasta extingo che la animalaro.
* 1 miliono yari ante nun:
** Multacelulala enti naskis.
* 2 milioni yari ante nun: 
**Stromatoliti prosperis. 
**Bakterii asimilis oxo ad atmosfero. 
**Nukleala bakterii kreis mitokondrii (“energiiferii”).
* 3.500 milioni yari ante nun: 
**Bakteriatra enti divenis bakterii, arki-bakterii e nukleala bakterii.
* 4.000 milioni yari ante nun:
**Bakteriatra enti aparis.
*4.550 milioni yari ante nun:
**Formaco di la Tero.
James M. Buchanan

**James McGill Buchanan Jr** (3ma di oktobro 1919 til 9ma di januaro 2013) esis Usan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1986.
Ekonomio di Brunei

Dum la yari 1970a, Brunei kolokis exterlande multa ek lua profiti kun l'exportaci di petrolo, e samatempe mantenis basa l'expenso guvernala. Konseque, la guvernerio sucesis krear extera rezervi monetala, ed investis li en la tota mondo, kun skopo krear resursi por futura generaciono. Nun, la lando havas mikra, tamen richa, ekonomio. Ol emfazas la produktado di petrolo, naturala gaso, produkturi de petrolo e vestaro. Lua guvernerio projetas plubonigar la qualeso di laboro-povo, diminutar chomeso, pluforteskar bankala e turistala sektori, plubonigar agrokultivo e diversigar l'ekonomio.

## Referi
Václav Havel

**Václav Havel** (1936-2011) skriptisto di teatrala verki e politikisto, esis prezidanto di Chekoslovakia de 1989 til 1992, ed esis prezidanto di Chekia de 1993 til 2003.

Naskinta ye la 5ma di oktobro 1936 en Praha che intelektuala familio, ilu skribis plua kam 20 verki por teatro e diversa libri, tradukita a multa lingui dum lua vivo. Pos 1968 til fino di komunismo, lua verki esis proskriptita.

Kande la komunista rejimo finis, il elektesis prezidanto di Chekoslovakia. Un ek lua unesma agadi dum lua guvernisteso esis lansar amnestio por politikala karcerani.
Václav Klaus

**Václav Klaus** n. 1941, profesoro di ekonomiko e politikisto, esis prezidanto di Chekia de 2003 til 2013. Ilu anke esis l'unesma chefministro di lando pos lanedependo, e guvernis de 1993 til 1997.
Gunnar Ekelöf

**Gunnar Ekelöf** (1907 til 1968) esis Suediana skriptisto qua recevis Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1966.

Il esis membro di Suedian akademio de 1958.
Johan Borgen

**Johan Collett Müller Borgen** (1902 til 1979) esis Norvegiana skriptisto qua recevis la  Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1967.
Charlton Heston

**Charlton Heston** (n. **John Charles Carter**, 1924 til 2008) esis Usana cinem-aktoro. Lua maxim famoza filmo esas *Ben Hur*, lansita en 1959.
Alvin Toffler

**Alvin Toffler** (n. ye la 4ma di oktobro 1928 til la 27ma di junio 2016) esis Usana skriptisto nome pri la posibla eventi dil futuro.

## Referi
Walsana linguo

**Walsana** (*Cymraeg* o *y Gymraeg*) esas Indo-Europana linguo qua apartenas a grupo di Kelta lingui. En 2004 21,7% di tota populo di Wals parolis la linguo.

Per rejala akto publikigita ye la 27ma di julio 1967 en l'Unionita Rejio, la linguo Walsana darfis uzesar en procesi che la korti di Wals. L'akto anke darfis la Ministro furnisar oficala dokumenti en Walsana. Pos la 16ma yarcento, nur la linguo Angla uzesis en la korti di Wals.

Altra akto publikigita en 1993 darfis l'uzo di la Walsana en plusa okazioni, exemple en publika aferi en Wals la linguo Walsana traktesas egale kam l'Angla.

### Referi
Zachris Topelius

**Zacharias (Zachris, Sakari) Topelius** (1818 til 1898) esis Finlandana skriptisto qua skribis en Sueda linguo. Il naskis en la vilajo Kuddnäs.

L'originala nomo di lia familio esas *Toppila*.
Yehudi Menuhin

**Yehudi Menuhin** (1916 til 1999) esis Britaniana violinisto naskinta en Usa.

Ilua genitori esis Judi de nuntempa Bielorusia. Dum ilua yuneso la familio rezidis en San Francisco, ed evante quar yari, il komencis plear la violino. Il unesmafoye donis koncerto kom solisto en 1923, kun la Simfonio-orkestro di San Francisco. Il vizitis Europa en 1926, e studiis kun la violinisti George Enescu ed Adolf Busch. De 1931 il facis sono-registri di violino-koncerto-peci.

En 1943 en New York il renkontris Béla Bartók; la sonato por violino, quan il komisis il kompozar, esas notinda verko de la lasta yari di Bartók.

En plu tarda yari Menuhin rezidis en Britania, ube en 1963 il fondis skolo por violinisti. Il mortis en 1999.
Alando

**Alando** (Finlandane: Ahvenanmaa; Suediane: Åland) esas autonoma e desmilitarigita regiono di Finlando, qua konsistas ek arkipelago kun granda insulo (*Fasta Åland*, ube 90% de la habitanti rezidas) pluse 6.500 mikra insuli. Segun statistiki por 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio
Dum tale nomizita "glacial epoko Weichseliana", cirkume 18 mil yari ante nun, Alando e la tota Skandinavia kovresis da dika glacio-strato, qua pose dissolvesis ed expozis l'insuli cirkume 9 mil yari aK. Cirkume 8 mil yari aK, la maxim alta monti de lor submersita arkipelago emersis del oceano.

Populo de tale nomizita "kulturo di pektita ceramiko" komencis koloniigar Alando cirkume 7 mil yari ante nun. Dum petr-epoko e bronz-epoko, lokala habitanti transvivis de chasado di marohundi ed uceli, pesko e kolekto di planti. Edukado di bestii anke komencis dum ta epoko. De fer-epoko existas restaji di 6 fuorti en Alando, e de Vikinga epoko existas plua kam 380 sepulteyi.

## Geografio

## Ekonomio

## Referi
Ion Iliescu

**Ion Iliescu** (n. 3 di marto 1930) hidroelektrikal injenioro, esis prezidanto di Rumania de 1989 til 1996 e de 2000 til 2004.
Walter Matthau

**Walter Matthau** (n. **Walter John Matthow** ye la 1ma di oktobro 1920 til la 1ma di julio 2000) esis Usana cinem-aktoro.
Horatio Nelson

**Horatio Nelson, 1ma viskomto Nelson** (29ma di septembro 1758 til la 21ma di oktobro 1805) esis Britanian admiralo, qua komandis atako kontre Napoleona floto note en la navala batalio di Trafalgar. Britaniani vinkis komplete, ma Nelson esis mortale vundita.
Chivu Stoica

**Chivu Stoica** (1908 til 1975) politikistulo, esis chefministro di Rumania de 1955 til 1961. Ilu anke esis prezidanto di lando de 1965 til 1967.
Frans Post

**Frans Post** (1612 til 1680) esis Nederlandana piktisto. Ilu iris a Brazilia kun komto Johan Maurits van Nassau-Siegen en 1636, e piktis granda quanto di peizaji di kolonio.
Nikolai Viktorovich Podgorni

**Nikolai Viktorovich Podgorni** (ukr. Mikola Viktorovich Pidgorni), injenioro n (1903 til 1983) esis prezidanto (*chefo dil Prezidium di Suprema Sovieto di SU*) di Sovietia de 1965 til 1977.
Mungo Park

**Mungo Park** (1771 til 1806) esis Britaniana deskovristo.

Il exploris cirkume 1796 la plu alta parto di la Fluvio Nijer, e skribis libro * Travels in the Interior Districts of Africa*, en qua il sen-emoce detaligis sua observadi e la populi quin il renkontris, e spekulis ke la fluvii Nijer e Kongo divenas un fluvio. La libro esis populara ed influiva. Il mortis en 1806, dum duesma expediciono, voyajinte cirkume du-triimi di la longeso di la Nijer; ilua spekulajo restis ne-solvita til 1830, kande konstatesis ke la du fluvii esas separata.
Turmo Eiffel

La **Turmo Eiffel** esas la maxim famoza monumento di Paris ed anke di Francia, ed un ek la precipua turistala loki dil mondo.

Projetita da Franca injenioro Gustave Eiffel, ol konstruktesis dum 2 yari (komencis en 1887 ed inauguresis ye la 31ma di marto 1889). La turmo esas alta de 300 metri (324 m kun l'anteno di radio).
Xanana Gusmão

**Kay Rala Xanana Gusmão** (n. **José Alexandre Gusmão** en 1946), politikisto, esis l'unesma prezidanto di Estal Timor pos la nedependo de Indonezia, e guvernis de 20 di mayo 2002 til 20 di mayo 2007. Depos 8 di agosto 2007 esas la chefministro di lando.
Lionel Richie

**Lionel Richie** (n. **Lionel Brockman Richie Jr.** ye 1949) esas Usana kantisto di R&B e pop, ed ex-membro di grupo Commodores.
Léon Degrelle

**Léon Joseph Marie Degrelle** (1906 til 1994) esis Belga fashisto qua fondis Rexismo e pose helpis Germana Nacional-socialisti.
Al Gore

**Albert Arnold "Al" Gore, Jr.** (n. 1948) profesoro, politikisto ed entraprezisto, esis vice-prezidanto di USA dum l'administrado di Bill Clinton (1993 til 2001).

El 2007 ilu recevis la Nobel premio pri paco.
Chet Atkins

**Chet Atkins** (n. **Chester Burton Atkins** en 1924 til 2001) esis Usana muzikisto (gitaristo) e muzikala produktisto. Ilu recevis influi de Django Reinhardt, Merle Travis e Les Paul, e produktis muzikala albumi por importanta artisti, exemple Perry Como, Elvis Presley, ed altri.
Jack Palance

**Jack Palance** (n. **Volodymyr Palahnyuk** en 1919 til 2006) esis Usana cinem-aktoro qua verkis precipue en filmi dil jenro *[[Armizita rebelo|Western]]*.
Linguo-savo

## Deskripto di savo-niveli di linguo-kursi

Suba deskripto di savo-niveli di linguo-kursi esas uzata en Europala kuntexto.

## Linguo-savo bazala
### A1
On komprenas ed uzas familiara expresuri omnadiala e frazi di bazala nivelo, qui satisfacas simpla e konkreta bezoni. On povas introduktar su e prizentar altri. On povas respondar a questioni pri ipsa e questionar altri, exemple, ube on vivas, quin on konocas e quon on posedas o havas. On povas simple debatar, se sua kompano parolas lente e klare ed esas pronta helpor.

### A2
On komprenas frazi ed ofte uzata expresuri, qui esas konektita ad omnadiala bezoni, exemple, maxim klefala savo pri ipsa e sua familio, kompro di vari, savo pri loko, laboro. On povas komunikar en simpla e rutinala taski, qui premisas simpla debato pri familiara ed omnadiala kozi ed eventi. On povas deskriptar simple sua origino, proxima medio e nemediata bezoni.

## Linguo-savo di nedependanta linguo-uzanto
### B1
On komprenas chefa punti pri klara mesaji komun-linguala, quin on uzas ofte exemple en laboreyo, skolo o dum libera tempo. On ofte injenias dum eventi voyajante en la loko (lando) dil uzata linguo. On povas produktar simpla, logika texto pri temi, qui esas familiara o su ipsa koncernanta. On povas deskriptar experienci ed eventi, emi, esperi e fantazii. On povas argumentar ed explikar kurte sua opinioni e projeti.

### B2
On komprenas chefa pensi di komplexa texti pri konkreta ed abstrakta temi, anke pri propra domeno specala. Komuniko esas tale fluanta e spontana, ke on povas reguloze interaktar (kun persono qua denaskinte parolas la linguo) sen ula extra esforco. On povas produktar klara, detaloza texto pri tre diversa temi, expresar sua opinioni pri ula aktuala temo ed explikar la avantaji e neavantaji dil alternativi.

## Linguo-savo di kapabla linguo-uzanto
### C1
On komprenas diversatemala texti demandanta e longega. On povas trovar anke celita sensi. On esas kapabla explikar sua pensi fluante e spontane sen ula perceptebla desfacilajo trovar bezonata expresajo. On uzas la linguo flexible ed eficiente en kozi, qui esas konektita a sociala emi e studiala e profesionala emi. On povas produktar klara, detaloza e konstruktita texto, qua havas komplexa temo. On povas konstruktar la texto e plubonigar lua kohereso, exemple, per konjuncioni.

### C2
On komprenas sen ula desfacilajo omnasorta linguo parolata o skribita. On povas asociar fakti de diversa fonti parolata o skribita e konstruktar per expresita argumentajo ed explikajo lua propra koheranta expresuraro (parolo o texto). On povas expresar sua pensi spontane, tre fluante ed exakte. On povas separar semantikala nuanci anke en komplexa situacioni.
Álvar Núñez Cabeza de Vaca

**Álvar Núñez Cabeza de Vaca** (n. c. 1507 en Jerez de la Frontera til c. 1559 en Sevilla) esis Hispaniana deskovristo ed explorero en Amerika. Ilu esis unesma Europana qua arivis en nuna Texas, en 1528, depos sinko di lia navo. En 1536, depos 8 yari kaptito da indijeni, ilu rivenis ad Hispania.

En 1537, ilu rivenis ad Amerika, ed exploris la regiono dil fluvio Plata (*Río de la Plata*), Paraguay, e deskovris katarakti Iguazu en 1540.
Sevilla

**Sevilla** esas chef-urbo di la regiono Andaluzia, en Hispania. Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 140,8 km².
H. G. Wells

**Herbert George Wells** (1866 til 1946) esis Britaniana skriptisto qua divenis famoza precipue pro sua cienco-fiktiva verki quale "La nevidebla Viro" ('The Invisible Man') e "La Tempo-mashino" ("The Time Machine").

Sua romano "La Milito dil Mondi" ("The War of the Worlds") pose divenis famoza pro la radio-dramato da Orson Welles, qua tumultis en 1938. En 2005 aparis spektaklo-filmo da Steven Spielberg inspirita per la sama verko. En 1976 la libro muzikigesis da Jeff Wayne, e quale muzikajo ol divenis klasika. Jeff Wayne riproduktis la muzikajo en 2004 por pleo sur ceneyo, e depos 2006 il voyajis kun la riskribita pleo tra la mondo. Pos 30 yari la muzikajo itere obtenis suceso.

Ido pleis rolo en la libro "Sro. Britling pariras lo" ("Mr. Britling sees it through") (1916).

## Referi
Otto von Guericke

**Otto von Guericke** (1602 til 1686) esis Germaniana ciencisto, inventisto e politikisto. Ilu inventis l'unesma elektrostatika generatoro, e kom fizikistulo il studiis vakuo.

Ilu anke esis urbestro di Magdeburg.
Papo Ioannes la 21ma

**Ioannes la 21ma** (n. **Pedro Julião** 1215 til 1277) esis la 187ma papo di Katolik-Eklezio. Til nun il esis l'unika papo naskinta en Portugal
Wadowice

**Wadowice** esas urbeto sude de Polonia, an la regiono Mikra-Polonia. Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 10,54 km².

Ol esis nask-urbo di la papo Ioannes Paulus la 2ma.

## Referi
Evoluciono di homo

L'evoluciono-arboro di homo mankas ankore multa parti e l'evolucionala linii esas necerta. La datizo di la preformi di homo ne esas exakta. La donita nombri di la datizo prizentas l'aproximita tempo-punti.

## Evoluciono-arboro di homo
Komuna preformo di antropoidi e hominidi existis 5.5–7 milioni yari ante nun.

### Hominidi
On suposas ke *Australopithecus* esis komuna preformo di *Paranthropus* e *Homo*.

#### ''Australopithecus''
* *Australopithecus ramidus* (4.5–4.2 milioni yari ante nun)
* *Australopithecus afarensis* (3.6–2.9 milioni yari ante nun)
* *Australopithecus africanus* (3–2.5 milioni yari ante nun)

#### ''Paranthropus''
* *Paranthropus aethiopicus* (2.5–2.2 milioni yari ante nun)
* *Paranthropus boisei* (2.2–1.4 milioni yari ante nun)
* *Paranthropus robustus* (1.9–1.2 milioni yari ante nun)

#### ''Homo''
* *Homo rudolfensis* (2.3–1.5 milioni yari ante nun)
* *Homo habilis* (2.3–1.5 milioni yari ante nun)
* *Homo ergaster* (1.7–1.4 milioni yari ante nun)
* *Homo erectus* (1.7.–0.2 milioni yari ante nun)
* *Homo heidelbergensis* (550.000–200.000 yari ante nun)
* *Homo neanderthalis* (120.000–30.000 yari ante nun)
* *[[Homo sapiens]]* (250.000–80.000 yari ante nun)
* *Homo sapiens sapiens* (depos 100.000 yari ante nun)
Expanso di Homo sapiens

La “bersilo” di *Homo*-familio esis en Afrika. La longa evoluciono di hominidi eventis ibe.

La expanso dil *Homo sapiens* komencis de sud-estal Afrika adnorde cirkume 200.000 yari ante nun. Proxim Oriento habitesis cirkume 100.000 yari ante nun.

De Proxima Oriento, *Homo sapiens* migris a sud-estal Azia cirkume 70.000 yari ante nun e atingis Australia c. 50.000 yari ante nun.

De Proxima Oriento, *Homo sapiens* avaniris anke plu norde a centr-Azia c. 25.000 yari ante nun. La kontinento Amerika populizesis kande homi migris tra Beringia – lor sika areo dum glacial epoko, cirkume 15.000 yari ante nun.

Europa habititesis da *Homo sapiens* de Proxima Oriento c. 40.000 yari ante nun.
Nigel John Taylor

**Nigel John Taylor**, n. ye la 20ma di junio 1960, esas Britaniana muzikisto, qua fondis la bando *[[Duran Duran]]*. Ilu anke esis membro dil bandi *Power Station* e *Neurotic Outsiders*. *[[Duran Duran]]* esis un ek la maxim populara bandi de la yari 1980a.
Jan Ullrich

**Jan Ullrich** (n. ye la 2ma di decembro 1973) esas Germaniana biciklisto. Ilu vinkis Tour de France ye 1997 e la Vuelta a España ye 1999. Il ganis du medalii, ora ed arjenta, en l'Olimpiala Ludi en Sydney, 2000.
J. K. Rowling

**J. K. Rowling** (naskinta **Joanne Rowling** ye la 31ma di julio 1965) esas Britaniana skriptisto, kreinto di *[[Harry Potter]]*.
Joseph Alois Schumpeter

**Joseph Alois Schumpeter** (8ma di februaro 1883 til la 8ma di januaro 1950) esis Austriana ekonomikisto, qua laboris kurtatempe kom Ministro pri Financi di Austria en 1919. En 1932 ilu ekmigris ad Usa, ube ilu divenis profesoro che Universitato Harvard. En 1939 il obtenis Usana civitaneso.

Il esas konocata pro lua teorii pri l'ekonomikala fluktuadi, la kreiva destruktado e la novigado.
Bristol

**Bristol** esas urbo an la sud-westo di Unionita Rejio, qua distas 185 km de London. Ol jacas apud fluvio Avon. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 110 km².

## Referi
Huntsville, Alabama

**Huntsville** esas la maxim populoza urbo de la stato Alabama, Usa. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 566,95 km².
Per Olof Sundman

**Per Olof Sundman** (1922 til 1992) esis Suediana skriptisto qua recevis la premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1968.
João Pinheiro Chagas

**João Pinheiro Chagas**, jurnalisto e diplomacisto n. ye la 1ma di septembro 1863 til la 28ma di mayo 1925, esis la duesma chefministro di Portugal depos l'adopto di la republiko, e guvernis de septembro til novembro 1911.
Francisco Craveiro Lopes

**Francisco Higino Craveiro Lopes** (1894 til 1964) militisto (generalo) esis prezidanto di Portugal de 1951 til 1958.
James Ramsay MacDonald

**James Ramsay MacDonald** (1866 til 1937) jurnalisto, sindikatano e politikisto, esis chefministro di Unionita Rejio 2 foyi: ye 1924, e de 1929 til 1935.

Ilu esis laboristo e membro di socialista uniono di Unionita Rejio.
Ozzy Osbourne

**John Michael "Ozzy" Osbourne**, n. ye la 3ma di decembro 1948 til la 22ma di julio 2025, esis Britaniana kantisto, fondinto dil rock-bando *[[Black Sabbath]]*.
Bernhard Riemann

**Georg Friedrich Bernhard Riemann** (1826 til 1866) esis Germaniana matematikisto qua studiis geometrio.
Stephen Jay Gould

**Stephen Jay Gould** (1941 til 2002) esis Usana biologiisto e paleontologiisto. Ilu developis grande la teorio di evoluciono dum la 20ma yarcento. Un de lua famoza idei esas la teorio dil interruptita equilibro (Angle *punctuated equilibrium*), qua supozas ke evoluciono ofte aquiras transitora equilibri pose sequita per periodi di rapida chanjo. Lu anke remarkesas pro sua libri ed esayi populara. Ilu ofte laboris kun Richard Lewontin.

Gould docis precipue en l'Universitato di Harvard.

Il havis prominenta rolo kom testo por evoluciono, e kontre la kontre-evolucionismo en ula procesi pri la docado dil evoluciono-teorio en Usana publika skoli.

Gould ne tre explicitigis sua opinioni politikala, ma dicabis ke il esas centrosinistra. Il anke esis senreligia agnostikisto e propagis la ideo ke cienco e religio esis *non-overlapping magisteria* (*ne-klinanta faki*, ofte nomizita *NOMA*), opozante la nociono ke cienco e religio sempre o precipue konfliktas.
Gustavo Kuerten

**Gustavo "Guga" Kuerten** (n. ye la 10ma di septembro 1976) esas Braziliana ex-tenisisto, qua vinkis la championkonkurso *French Open* en 1997, 2000 e 2001.
Verner von Heidenstam

**Carl Gustaf Verner von Heidenstam** (1859 til 1940) esis [Sueda skriptisto qua recevis [Listo di Nobel-laureati pri literaturo|Nobel-premio pri literaturo en 1916.
Fredrik Pacius

**Fredrik Pacius** (1809 til 1891) esis Germana kompozisto qua rezidis dum granda parto di lua vivo en Finlando. Ilu kompozis muzikajo por la poemo *Maamme* (nacionala himno di Finlando). Ilu anke kompozis la muziko por *Mu isamaa, mu õnn ja rõõm*, Estoniana nacionala himno.
Ibn Saud

**`Abd al-`Azīz Āl Sa`ūd**, konocita kom **Ibn Sa`ūd** (1876 (?) - 1953) esis l'unesma rejulo di Saudi-Arabia, e guvernis lando de 1932 til 1953. Ante, ilu esis rejulo di Hejaz.
Albéric Magnard

**Lucien Denis Gabriel Albéric Magnard** (1865 til 1914) esis Franca kompozisto. Ilu divenis nacionala heroo en Francia dum l'unesma mondomilito kande ilu refuzis cedar lua proprieto a Germana invaderi, e mortis dum lua defenso.
Leiden

**Leiden** esas urbo en Nederlando, en la provinco Suda-Holando. Segun statistiki de februaro 2017 ol havis  habitanti, dum ke lua metropolala regiono havas plu kam 340 mil habitanti.

L'Universitato di Leiden fondesis en 1575, ed esas la maxim anciena de Nederlando, nune konsiderata un ek la maxim bona universitati de Europa. Dek e tri Nobel-premiiziti verkis o verkas ibe.

Leiden havas richa kulturala heredado, ne nur pri cienco, ma anke pri arto. Un ek la maxim mondale famoza piktisti, Rembrandt, naskis e studiis en Leiden. Altra importanta piktisti esis Lucas van Leyden, Jan van Goyen e Jan van Steen.

La botanikala gardeno Hortus Botanicus Leiden situesas en Leiden, en la sudwesta parto dil historiala centro dil urbo, inter la Akademio-edifico e la Observatorio-edifico, an la kanalo Rapenburg.
Yvette Mimieux

**Yvette Carmen Mimieux**, n. ye la 8ma di januaro 1942 til la 18ma di januaro 2022, esis Usana cinem-aktorino. El anke esas antropologino.

## Kelka verki
* *Platinum High School*, anke konocata kom *Young and Deadly* (1960)
* *The Time Machine* (1960)
* *Where the Boys Are* (1960)
* *The Light in the Piazza* (1962)
* *Four Horsemen of the Apocalypse* (1962)
* *The Wonderful World of the Brothers Grimm* (1962)
* *Diamond Head* (1963)
* *Toys in the Attic* (1963)
* *Looking for Love* (1964)
* *Joy in the Morning* (1965)
* *The Reward* (1965)
* *Monkeys, Go Home!* (1967)
* *The Caper of the Golden Bulls* (1967)
* *Dark of the Sun, also known as The Mercenaries* (1968)
* *Three in the Attic* (1968)
* *The Picasso Summer* (1969)
* *The Delta Factor* (1970)
* *Death Takes A Holiday* (1971) TV movie
* *Skyjacked* (1972)
* *The Neptune Factor* (1973)
* *Journey Into Fear* (1975)
* *Jackson County Jail* (1976)
* *The Black Hole* (1979)
* *Circle of Power* (1983)
* *Obsessive Love* (1984)
* *Lady Boss* (1992)
Placo Tiananmen

**Placo Tiananmen** esas granda placo jacanta centre di Beijing, Popul-Republiko Chinia, nomizita pro Tiananmen-pordo, la precipua eniro dil Imperiala Urbo.

La placo Tiananmen mezuras 880 metri norde til sude, e 500 metri este til weste, kun tota surfaco di  m².
Arthur Holly Compton

**Arthur Holly Compton** (1892 til 1962) esis Usana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1927.
Karl Lagerfeld

**Karl Otto Lagerfeld** (10ma di septembro 1933 til la 19ma di februaro 2019) esis Germana fasonisto di modo.

## Referi
John Boyd Orr

**John Boyd Orr, 1ma Barono Boyd-Orr** (1880 til 1971) esis Britaniana politikisto, mediko e biologiisto qua recevis Nobel-premio pri paco en 1949 por lua ciencala verko pri nutrivo.
Insulo Wight

**Insulo Wight** esas komtio e la 2ma maxim vasta insulo di Anglia. Ol separesas de Britania dal stretajo Solent.

**Bazala fakti pri l'Insulo di Wight.**
### Historio

### Geografio

### Ekonomio
Robert Hooke

**Robert Hooke** (1635 til 1703) esis Britaniana fizikisto, matematikisto e biologiisto. Ilu uzis unesme la mikroskopo.
Karen Blixen

Baronino **Karen Christence Blixen-Finecke**, anke konocata sub pseudonimi **Tania Blixen**, **Isak Dinesen**, **Osceola** e **Pierre Andrézel**, naskinta ye la 17ma di aprilo 1885 til la 7ma di septembro 1962, esis Dana skriptisto.
Stralsund

**Stralsund** esas portuala urbo di Germana, stato Mecklenburg-Westala Pomerania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 59,54 km².
Alexander Pope

**Alexander Pope** (1688 til 1744) esis Angla poeto, maxim konocita pro sua satirala versi. Il judikesas kom la duesma maxim importanta poeto en Angla linguo, dop William Shakespeare.
Carl Wilhelm Scheele

**Carl Wilhelm Scheele** (9ma di decembro 1742 til la 21ma di mayo 1786) esis Sueda kemiisto. Ilu deskovris la kemiala elementi oxo, kloro, nitro, bario, wolframo, mangano e molibdo. Ilu anke deskovris citrala acido.
Jules-Vincent Auriol

**Jules-Vincent Auriol** (1884 til 1966) advokato e politikisto esis prezidanto di Francia 2 foyi: de 28 di novembro til 16 di decembro 1946 e de 1947 til 1954.
Julius Nyerere

**Julius Kambarage Nyerere** (1922 til 1999) ekonomikisto, historiisto e politikisto esis l'unesma prezidanto di Tanzania, e guvernis la lando de 1964 til 1985.