Pará

**Pará** esas stato jacanta an la Nordala Regiono di Brazilia. Lu havas kom vicini Maranhão e Tocantins este, Mato Grosso sude, Amazonas weste, ed Amapá norde. Guyana e Surinam jacas nord-weste, e nord-este jacas l'Oceano Atlantiko.

**Bazala fakti pri Pará.**
### Historio

Che insulo Marajó ed en la regiono vicina a nuna Santarém trovesis restaji qui montras homala okupado en la regiono de adminime 3.000 yari aK. La populi qui habitis Marajó 3.500 yari ante nun praktikis agrokultivo, konstruktis kabani, developis la ceramiko, uzis kolorizivi, konocis medicinala planti ed uzis fairo por eliminar la foresto por praktikar agrokultivo. La maxim konocata artajo de ta populo esas la ceramiko del insulo Marajó, qua havas karakterizivi multe propra. L'apogeo di la kulturo *Marajoara* ("Marajoana") eventis de cirkume la yaro 500 til 1300 pos Kristo.

En 1500, Vicente Yánez Pinzón divenis l'unesma Europano qua navigis an l'estuario di la fluvio Amazon. Ye la 26ma di agosto 1542, Francisco de Orellana arivis an l'estuario di Amazon, pos departar de Quito, en la nuna Equador. Tamen, nur en 1616 Portugalani konstruktis la fortreso *Presépio*, qua originis la nuna urbo Belém. Ye la 28ma di oktobro 1637, Portugalano Pedro Teixeira departis de Belém, iris til Quito e pose retroiris a Belém. Dum lua voyajo, ilu pozis signo-marko en la punto ube la fluvio Aguariko debushas an la fluvio Napo, an la nuna frontiero inter Equador e Peru.

En 1751 kreesis tale nomizita "Stato Grão-Pará", qua korespondis en surfaco a la nuna stati Amazonas, Pará Roraima ed Amapá.

Kun Braziliana nedependo, Pará divenis provinco dil Imperio. Pos la proklamo di la republiko en 1889, ol divenis stato.

La regiono prosperis multe de la fino dil 19ma yarcento til la komenco di la 20ma yarcento, dum l'ekonomiala ciklo dil kauchuko en Brazilia. Pos 1918, la regiono dekadis til la yari 1960a, kande agrokultivo developesis sude del stato. Dum la yari 1960a e precipue dum la yari 1970a, la rapideso di la kresko augmentis, pos la deskovro di minerala jaceyi sud-este del stato (fero che montaro Carajás, ed oro en montaro Serra Pelada.

Per dekreto en 2011 establisesis plebicito en qua la habitantaro decidis pri krear o ne krear du nova stati, Tapajós e Carajás, qui separesus de la teritorio di Pará. Pos promulgo dil dekreto, la plebicito eventis en decembro 2011. Per 66,6% no-voti, la kreo di la du stati rejektesis. Segun inquesto lor facita dal institucuro IPEA, se Pará dividesis en tri stati, la tri havus financala problemi.

### Geografio

Granda parta di la dil stato teritorio esas plana: cirkume 58% de lua surfaco havas altitudi infre 200 metri. L'altitudi super 500 metri existas en montoza arei, konocata kom *serras*: *serra dos Carajás*, *Serra do Cachimbo* e *Serra do Acari*.

La dominacanta vejetantaro esas Amazoniana Equatorala foresto. Anke existas regioni kovrata da manglieri, naturala pastureyi e tropikala foresto di savano. Parto ek l'arei kovrata da Amazoniana equatorala foresto esas inundebla.

La klimato esas equatorala, kun intensa pluvi. La mezavalora temperaturi dil stato varias de 24°C til 26°C, e la mezavalora yarala pluvo-quanto atingas 2000 milimetri proxim la fluvio Amazon.

Amazon, la maxim granda fluvio del mondo, trairas la stato deweste til nord-este.

### Ekonomio
La precipua ekonomial agadi esas l'extraktado di ligno, l'extraktado di minerali (precipue fero, aluminio, mangano), l'agrokultivo (soyo, manioko), l'edukado di bovaro ed l'industrio.

An fluvio Tocantins jacas aquobarilo Tucuruí, la maxim granda aquobarilo de Nordala regiono, qua furnisas elektro a Pará ed altra vicina stati.

### Demografio
Segun la demografiala kontado di 2022, Pará havis  habitanti, de qui 69,9% deklaris esar mestici, 19,3% deklaris esar blanki, 9,8% deklaris esar negri, 0,9% deklaris esar aborijeni, e 0,1% deklaris esar "flava" (nome decendanti de Japoniani). Segun genetikala studio publikigita en 2013 pri acendentaro, 53,70% de la geni di la habitantaro originis de Europa, 29,50% originis de aborijeni, e 16,8% originis de Afrikani.

Segun statistiki de 2010, 11,23% de la habitantaro dil stato ne savis lektar o skribar. Segun datumi de la demografiala kontado di 2010, 5% de la pueri ed adolecanti evanta de 7 til 14 yari ne frequentis skolo.

### Referi