open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taís Araújo

**Taís Bianca Gama de Araújo** (n. en 1978) esas negra aktorino Braziliana di televiziono e cinemo. Elua unesma verko eventis en televiziono-novelo *Xica da Silva*, en 1997. Til nun, el partoprenis en plua kam 11 noveli por televiziono, 8 filmi e 5 verki en teatro.
Tarcísio Meira

**Tarcísio Meira** (n. **Tarcísio Pereira de Magalhães Sobrinho** ye la 5ma di oktobro 1935 til la 12ma di agosto 2021) esis Braziliana cinem- e televizion-aktoro. Il esis mariajita kun Brazilian aktorino Glória Menezes, e patro dil ank aktoro Tarcísio Filho.

## Cinematografuri
* 1963 - *Casinha Pequenina*
* 1965 - *A Desforra*
* 1969 - *Verão de Fogo*
* 1969 - *Máscara da Traição*
* 1969 - *Quelé do Pajeú*
* 1970 - *Amemo Nus (filmo nekompleta)*
* 1971 - *As Confissões de Frei Abóbora*
* 1972 - *Missão: Matar*
* 1972 - *Independência ou Morte*
* 1974 - *O Marginal*
* 1977 - *Elza e Helena*
* 1979 - *República Dos Assassinos*
* 1979 - *O Caçador de Esmeraldas*
* 1981 - *A Idade da Terra*
* 1981 - *Eu Te Amo*
* 1981 - *O beijo no asfalto*
* 1982 - *Amor estranho amor*
* 1983 - *O Cangaceiro Trapalhão*
* 1987 - *Eu*
* 1990 - *Boca de Ouro*
* 2007 - *Anabazys*
* 2011 - *Não se Preocupe, nada Vai Dar Certo!*
Fernando Gabeira

**Fernando Paulo Nagle Gabeira** (n. en 1941) esas braziliana politikisto e jurnalisto. Il esas federala deputato qua reprezentabas la stato Rio de Janeiro pos 1995.

En 1969 ilu koordinis, kom membro di nelegala politikala grupo MR-8, la kidnapo di Usana ambasadisto en Brazilia, Charles Burke Elbrick, por koaktar Braziliana armeala rejimo a liberigar kelka enkarcerigita membri de grupo. Por ica ago, il ne povas enirar Usana teritorio. Ye 1979 il skribis la libro *O que é isso, companheiro?* (vortope, "Quo esas to, kamarado?") pri ica kidnapo. La libro inspiris en 1997 la filmo kun sama titulo en Portugalana (en Angliana recevis la titulo "Four days in September"). Pos la kidnapo, Gabeira vivis en exilo en Chili, Suedia ed Italia til la politikala amnestio en Brazilia ye 1979.

Gabeira anke esis un ek la fonderi di braziliana Verda Partiso (en Portugalana, *Partido Verde*) ma, en 2002, ilu abandonis la partiso ed unionis a la Partiso di Laboristi (*Partido dos Trabalhadores*, PT).

## Referi
Claude Lévi-Strauss

**Claude Lévi-Strauss** (1908 til 2009) esis Francian antropologo, konocata kom *la patro di la moderna antropologio*.

## Biografio
Lévi-Strauss naskis en Bruxel, Belgia de Franca patro e matro. Il studiis en yuro e filozofio en Paris. En 1935 ilu voyajis a Brazilia por fondar l'universitato di Sao Paulo. Il vivis en Brazilia de 1935 til 1939, e developis etnografiala studii. Ilu ed ilua unesma spozino, Dina, studiis l'indijeni Guaikuru e Bororo en Mato Grosso ed Amazonia. En 1938 en lua duesma voyajo a la regiono, il studiis l'indijeni Nambikwara e Tupi-Kawahib.

Il retrovenis a Francia en 1939, ma kun Franca kapitulaco en 1940 il perdis lua verko por rasala motivi (il esis judo). En 1941 ilu voyajis ad Usa e divenis amiko di Usan antropologo Franz Boas. Ilu retroiris a Francia dum la yari 1950ma. En 1955 ilu publikigis un ek lua maxim konocata verki, *Tristes Tropiques*.
Darcy Ribeiro

**Darcy Ribeiro** (n. ye la 26ma di oktobro 1922 til la 17ma di februaro 1997) esis Braziliana antropologo, skriptisto e politikisto. Lua precipua koncerni esas pri l'indijeni e pri l'instrukto en Brazilia.

Ante enirar l'universitato, ilu studiis en lua nask-urbo, Montes Claros. Kun lua amiko e kolego, Anísio Teixeira, fondis l'Universitato di Brasília en 1960 e divenis lua unesma rektoro. En 1964, pos militistala stato-stroko, Ribeiro livis Brazilia e rezidis en Chili, Peru, Venezuela, Mexikia ed Uruguay. En 1979 kun l'amnestio, ilu retroiris a Brazilia. Dum lua vivo, ilu skribis multa libri pri l'indijeni di Brazilia.

De 1983 til 1987 dum la guvernisteso di Leonel Brizola kom guberniestro di Rio de Janeiro, Darcy Ribeiro dizignis ed inspektis l'emplantaco di la "centri por publika integrigita eduko" konocata en Portugalana kom "CIEP", skoli kun bona substrukturi ube l'infanti povis studiar dum la matino, dejunar, e havar altra aktivesi posdimezo, exemple konsultar libri en biblioteko, praktikar gimnastiko, natar en la balnobaseno e havar dineo ante retroirar a lia domi.

Pos ilu deskovrar un kancero, ilu komencis la kuraco, ma interuptis ol por skribar lua lasta libro, *O Povo Brasileiro* ("La Braziliana Populo"). Ribeiro mortis ye la 17ma di februaro 1997 en Brasília.

## Referi
Stefan Zweig

**Stefan Zweig** (1881 til 1942) esis Austriana skriptisto, jurnalisto e biografiisto.

Lua genitori esas richa borgezi. Dum l'Unesma mondomilito il unionis, kun Romain Rolland, a un grupo di pacifista skriptisti. Zweig restis pacifista til fino di lua vivo.

Amiko kun Richard Strauss ilu koaktesis fugar de Austria en 1934. Il vivis en Bath ed en London ante establisar su en Usa. En 1941 il rezidis en Brazilia til lua suocido. Ibe ilu skribis *Brasilien. Ein Land der Zukunft* ("Brazilia: Lando di la Futuro").
Henry Morton Stanley

**Henry Morton Stanley** (n. **John Rowlands** en 1841 til 1904) esis Walsana jurnalisto ed explorero, notora por lua sercho dil explorero David Livingstone en Afrika. Il esis autoro di notora frazo *Doctor Livingstone, I presume?* ("Sinioro Livingstone, me supozas?").
Ewart Brown

**Ewart Frederick Brown, Jr.** (n. 1946) mediko e politikistulo, esis chefministro di Bermudi de 2006 til 2010.

## Referi
Sukra Pano

**Sukra Pano** (Portugalane, *Pão de Açúcar*) esas rokoza monto jacante an la sinistra bordo di la bayo di Guanabara, en Rio de Janeiro, Brazilia. Ol havas 396 metri di altitudo maxima. La posibla origino por lua nomo esas ke ol semblis monto di rafinita sukro. Du kabloveturi qui povas transportar til 75 personi single unionas lua somito kun la de la vicina monto *Morro da Urca* (alta de 256metri). Altra du kabloveturi unionas la somito di *Morro da Urca* kun la sulo.
Billy Bob Thornton

**Billy Bob Thornton** (n. **William Robert Thornton** en 1955) esas Usana cinem-aktoro, cinematografisto, cenaristo, muzikisto, kantisto e kansonifisto. Ilu ganis Oscar-premio pri maxim bon adaptita historio en 1996, pro la filmo *Sling Blade*.

## Filmografio

### Altra laboraji en cinemo o televiziono
Leonel Brizola

**Leonel de Moura Brizola** (1922 til 2004) esis Braziliana politikistulo. Ilu guvernis Rio Grande do Sul de 1959 til 1962 e la stato Rio de Janeiro du foyi: 1983 til 1987, e 1991 til 1994. Il anke esis prezidanto dil Internaciona Socialista, e honorala prezidanto dil organizuro por kelka monati, de oktobro 2003 til lua morto.
Lu Xun

**Lu Xun** esis la pseudonimo di **Zhou Shuren** (1881 til 1936), Chiniana skriptisto ed esayisto judikata kom un ek la fondinti di la moderna Chiniana literaturo, ed un ek la maxim importanta skriptisti Chiniana de la 20ma yarcento.

Naskinta en Shaoxing, ilu recevis la nomo **Zhou Zhangshou**, pos Zhou Yucai e fine *Zhou Shùrén*, qua signifikas "edukita homo". La morto di lua patro, posible pro tuberkuloso, stimulis ilu studiar medicino. Ilu recevis la diplomo pri medicino en 1904 en Sendai, Japonia.

En 1918 il uzis unesmafoye la pseudonimo Lu Xun, por skriptar *Kuangren Riji* ("Diario di un dementulo").

Il esis un ek l'unesma suporteri di Esperanto en Chinia.
Harvey Spencer Lewis

**Harvey Spencer Lewis** (1883 til 1939) esis Usana skriptisto, okultisto e mistiko, qua fondis AMORC (Societato Rosacruz).
Joanna Maranhão

**Joanna de Albuquerque Maranhão Bezerra de Melo** (n. 1987) esas Braziliana natistino. El recevis bronza medalio pri natado en 2007 dum la Tot-Amerika Ludi di Rio de Janeiro, e du arjenta medalii en 2011 pri natado en Tot-Amerika Ludi di Guadalajara, Mexikia.
Poliana Okimoto

**Poliana Okimoto** (n. ye la 8ma di marto 1983) esas Braziliana longa-dista natistino. El ganis la bronza medalio pri la 10-kilometra aquala maratono dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016.
Frank Whittle

**Frank Whittle** (1907 til 1996) esis britaniana militisto (aerala komodoro) e injenioro, inventisto di turboreaktoro. La prototipo flugis ye la 12ma di aprilo 1937.

Ye januaro 1940 Gloster Aircraft recevis deskripti por developar jeto Gloster E.28/39, qua flugis unesmafoye en 7ma di aprilo 1941, ma ilu havis desfacilesi por perfektigar lua motori en Britania dum la Duesma mondomilito. En 1942 ilu voyajis ad Usa por helpar General Electric jet-programo. Un simpla modelo di aeroplano kun unika jeto Whittle, modelo W.2, flugis sam yaro kun la nomo Bell XP-59A Airacomet.
Liverpool

**Liverpool** esas urbo an la nord-westo di Anglia. Segun statistiki por yaro 2022 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 134 km². La regiono dil urbo (*Liverpool City Region*) havis  habitanti ye la sam yaro, ed okupas 903 km², havanta sua propra administral autoritato.

Liverpool jacas che l'estuario di fluvio Mersey an lua estala rivo, sud-weste de komtio Lancashire. Ol divenis burgo en 1207, ed urbo en 1880. Ol kreskis kom portuala urbo samatempe kam developesis l'Industriala Revoluciono.

L'ekonomio di Liverpool esas diversa, enkorpiganta turismo, kulturo, marala transporto, hoteli e restorerii, hospitali, ciencal agadi, moderna manufakturi, kreiva agadi, e dijital industrio. L'urbo havas la 2ma maxim granda quanto di artala galerii e nacionala muzei, historiala edifici e parki dil Unionita Rejio, dop London. La populareso dil grupo The Beatles kontributis por developar lua turistala stando. Liverpool esis la 5ma maxim vizitita urbo dil Unionita Rejio en 2022.

L'urbo havas 4 publika Universitati. L*'University of Liverpool* fondesis en 1881 e havas plua kam 30 mil studenti. L'universitato *Liverpool John Moores* establisesis en 1823 kom "Mekanikala Skolo pri Arto di Liverpool", e pose fuzesis kun la Politeknikala Skolo di Liverpool. L'universitato *Liverpool Hope* establisesis en 1844 kun nomo *Saint Katharine's College*. Fine, l'universitato *Edge Hill* establisesis en 1885 por formacar docisti, e divenis universitato en 2006.

## Historio

Dum fer-epoko, la regiono ube nun jacas Liverpool havis poka habitanti, malgre existir marala portuo en Meols. Existas evidentaji pri prehistoriala farmeyi en Irby, Halewood e Lathom, e neolitika petra cirklo trovesis en Calderstones.

Romani arivis en la regiono cirkume yaro 70, e konstruktis fortifikuro en Chester. Segun Claudius Ptolemaeus, Romani nomizis l'estuario di Mersey *Seteia Aestuarium*, nomo qua originis de lokala tribuo, Setantii. Pos ke Romani abandonis la regiono, ol duris habitesar da Britoni, lokala kelta tribuo. Dum la 10ma yarcento, Vikingi establisis mikra stato en la regiono.

Patento-letro dal rejulo John di Anglia anuncis la kreo dil burgo di Liverpool en 1207. Cirkume la duimo dil 16ma yarcento lua habitantaro esis nur 500 personi.

Dum la 17ma yarcento eventis kombati kun skopo di kontrolar la urbo dum l'interna milito di Anglia, inkluzinte 8-dia siejo en 1844. Akto dil Parlamento di Anglia transformis la burgo en komono en 1699, la sama yaro en ke la navo por transportar sklavi *Liverpool Merchant* sendesis ad Afrika.

De l'epoko Romana, la vicina urbo Chester, apud la fluvio Dee, esabis la precipua portuo Angla che Maro di Irlando. Tamen, la sedimenti transportita dal Dee gradope komencis slamizar la portuo di Chester, e Liverpool divenis plu bona portuo. La habitantaro komencis kreskar rapide, samatempe kam la komerco kun Westal Indii augmentis. L'unesma doko por reparar navi konstruktesis en 1715.

## Referi
William S. Burroughs

**William Seward Burroughs II** (pron.: *wiliem-baros*, n. 5ma di februaro 1914 til la 2ma di agosto 1997) esis Usana skriptisto de la Generaciono Beat. Inter lua maxim famoza libri esas *Junkie* (1953) e *Naked Lunch* (1959).
The Doors

**The Doors** esis Usana bando di rock formacita da Jim Morrison (kantistulo), John Densmore (klavaro), Ray Manzarek (tamburisto) e Robby Krieger (gitaristo). Ol esis un ek la maxim debatebla ed influiva rock-grupi de la yari 1960a. La bando prenis lua nomo de la libro * The Doors of Perception* da Aldous Huxley, lu ipsa referinta citajo da William Blake.

The Doors esis l'unesma Usana bando qua recevis 8 sequanta ora diski. Segun komercal organizuro RIAA, li vendis 33 milion albumi en Usa, e plu kam 100 milion en tota mondo.

Morrison mortis sub necerta cirkonstanci en 1971. La grupo duris kom terceto til 1973, kande lia membri separis su.

## Albumi di ateliero
* *The Doors* (1967)
* *Strange Days* (1967)
* *Waiting for the Sun* (1968)
* *The Soft Parade* (1969)
* *Morrison Hotel* (1970)
* *L.A. Woman* (1971)
* *Other Voices* (1971)
* *Full Circle* (1972)
* *An American Prayer* (1978)

## Referi
Rómulo Gallegos

**Rómulo Gallegos Freire**, skriptisto e politikistulo n. ye la 2ma di agosto 1884 til la 5ma di aprilo 1969, esis prezidanto di Venezuela de la 15ma di februaro til la 24ma di novembro 1948, kande ilu revokesis per stato-stroko.

## Verki kom skriptisto
* **1913** *Los aventureros* 
* **1920** *El último Solar*
* **1922** *La rebelión*
* **1922** *Los inmigrantes* 
* **1925** *La trepadora*
* **1929** *Doña Bárbara*
* **1930** *Reinaldo Solar* 
* **1934** *Cantaclaro*
* **1935** * Canaima*
* **1937** *Pobre negro* 
* **1942** *El forastero* 
* **1943** *Sobre la misma tierra*
* **1946** *La rebelión y otros cuentos* 
* **1949** *Cuentos venezolanos* 
* **1952** *La brizna de paja en el viento*
* **1957** *La doncella*
* **1957** *La doncella y el último patriota*
Nadia Comăneci

**Nadia Comăneci** (n. ye la 12ma di novembro 1961) esas Rumaniana gimnastikino qua ganis ora-medalio ye 1976 en l'Olimpiala Ludi en Montréal.
Andreea Răducan

**Andreea Mădălina Răducan** (n. ye la 30ma di septembro 1983) esis Rumaniana gimnastikino. El ganis arjenta-medalio pri gimnastiko dum l'Olimpiala Ludi en Sydney, 2000. Pos retretar del sporta konkursi, el studiis jurnalisteso e divenis sportala komentisto.

En 2017 el elektesis prezidantino di la Federuro Rumaniana pri Gimnastiko.
Into Konrad Inha

**Into Konrad Inha** (n. **Konrad Into Nyström** en 1865 til 1930) esis finlandana pioniro en fotograf-arto.
ABBA

**ABBA** esis muzikala grupo de Suedia formacita da Anni-Frid Lyngstad, Björn Ulvaeus, Benny Andersson e Agnetha Fältskog. Anni-Frid mariajis kun Benny, e Björn mariajis kun Agnetha. La grupo havis granda suceso de 1972 til 1983, kande li dispersis. La nomo ABBA esas akronimo di Anni, Benny, Björn ed Agnetha.

## Verki
* Ring Ring (1973)
* Waterloo (1974)
* ABBA (1975)
* Arrival (1976)
* The Album (1977)
* Voulez-Vous (1979)
* Super Trouper (1980)
* The Visitors (1981)
* Voyage (2021)
The Rolling Stones

**The Rolling Stones** esas notora Britaniana bando di rock formacita en 1962 da Mick Jagger, Brian Jones, Keith Richards e Charlie Watts. Lor li influesis da muzikala stilo *Chicago Blues*. Mick Jagger e Keith Richards divenis la precipua kompozisti de la bando, nome pos ke Brian Jones developis drogodependo, qua interferis en lua kapaceso pri kompozar.

Jones ekiris la bando en 1969, poke ante mortar, e remplasesis dal gitaristo Mick Taylor. Ca yaro li ja surnomizesis "La Maxim Granda Bando di *Rock-and-Roll* de la Mondo".

En la sucesoza muzikala kariero di la bando, duranta dum plu kam 60 yari, li vendis plu kam 200 milion kopiuri de lia kansoni, e divenis un ek la maxim sucesoza muzikala grupi de la historio. En 1989, li inkluzesis en la listo dil *Rock and Roll Hall of Fame*, ed en 2004 li inkluzesis en la listo di *UK Music Hall of Fame*. Exempli pri lia maxim sucesoza kansoni: *(I Can't Get No) Satisfaction* (1965), *Get Off of My Cloud* (1965), *Paint it Black* (1966), *"Ruby Tuesday* (1967) e *Let's Spend the Night Together* (1967).

## Ateliero-albumi
* The Rolling Stones / England's Newest Hit Makers (1964)
* 12 X 5 (1964)
* The Rolling Stones No. 2 / The Rolling Stones, Now! (1965)
* Out of Our Heads (1965)
* December's Children (And Everybody's) (1965)
* Aftermath (1966)
* Between the Buttons (1967)
* Their Satanic Majesties Request (1967)
* Beggars Banquet (1968)
* Let It Bleed (1969)
* Sticky Fingers (1971)
* Exile on Main St. (1972)
* Goats Head Soup (1973)
* It's Only Rock 'n Roll (1974)
* Black and Blue (1976)
* Some Girls (1978)
* Emotional Rescue (1980)
* Tattoo You (1981)
* Undercover (1983)
* Dirty Work (1986)
* Steel Wheels (1989)
* Voodoo Lounge (1994)
* Bridges to Babylon (1997)
* A Bigger Bang (2005)
* Blue & Lonesome (2016)
* Hackney Diamonds (2023)

## Referi
Alan Lloyd Hodgkin

**Alan Lloyd Hodgkin** (1914 til 1998) esis Britaniana biologiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1963.
Vágner Love

**Vágner Love** (n. **Vágner Silva de Souza** ye la 11ma di junio 1984) esas Braziliana futbalisto qua ludas en CSKA Moskva (Rusia). Il komencis ludar en la squado Palmeiras, de Sao Paulo, Brazilia, la yaro 2002. En 2003 il helpis Palmeiras retroirar a *Série A*, la precipua championkonkurso pri futbalo di Brazilia.
Jackie Stewart

**John Young "Jackie" Stewart** (n. ye la 11ma di junio 1939) esis Skota automobilisto di Formulo 1, de 1965 til 1973.
Niki Lauda

**Niki Lauda** (n. **Andreas Nikolaus Lauda** en 1949 – 2019) esas Austriana entraprezisto, avionisto ed  ex-automobilisto di Formulo 1. En Formulo 1 ilu vinkis championokonkursi en 1975, 1977 e 1984.
Daiane dos Santos

**Daiane Garcia dos Santos** (n. ye la 10ma di februaro 1983) esas Braziliana gimnastikino, pos ganar ora-medalio en la Mondala Championokonkurso di Gimnastiko en Anaheim, Usa, en 2003. El anke ganis du arjenta medalii (en Winnipeg en 1999, ed en Rio de Janeiro en 2007 dum la Tot-Amerika Ludi) e tri bronza medalii (di qui du en Winnipeg, 1999, ed un en Santo Domingo en 2003).
Gimnastiko

**Gimnastiko** esas sporto qua inkluzas l'exekuto di korp-exerci qui demandas vigoro, flexebleso, ajileso, koordineso, equilibro e gracio. Artala gimnastiko esas la maxim konocata e la maxim populara formo di gimnastiko administrata dal Federuro Internaciona pri Gimnastiko (*Fédération Internationale de Gymnastique*, FIG). Ordinare, artala gimnastiko envolvas eventi por mulieri en neegala paralela stangi, trabo di equilibro, exerci sur sulo, e voltijo. Por viri l'exerci inkluzas exerci sur sulo, arketala kavalo, ringi, voltijo, paralela stangi, ed alta stango. Gimnastiko evolucionis de exerci uzita dal anciena Greki - inkluzite habileso por acensar e decensar de kavali -, e de l'exekuto di cirkala habilesi.

Altra formi di gimnastiko esas aerobikala gimnastiko e ritmala gimnastiko.

## Etimologio
L'origino di la vorto esas Greka γυμναστική (gymnastike), femina formo di γυμναστικός (gymnastikos), "afecionata da atletala exerci", de γυμνάσια (gymnasia), "exerco", e γυμνός (gymnos), "nuda", pro l'atleti konkurencis nuda.

## Historio

Por l'anciena Greki, korpala stando esis supera, ed omna urbi havis *gymnasium*, loko por praktikar salto, kurado e lukto. Kande Romana imperio acencis, Greka gimnastiko remplasesis da militala aprentiseso.

En 393, lora imperiestro Theodosius la 1ma abolisis Olimpiala Ludi, qui lor divenis korupta konkursi. Pro l'aboliso, gimnastiko dekadis. Pose, Kristanismo, kun lua mezepokala kredo pri relato inter peko e l'exposo dil korpo, proskriptis la praktiko di gimnastiko dum yarcenti.

Erste dum la 18ma yarcento pro la libro *Émile* da Jean-Jacques Rousseau gimnastiko riganis notoreso. Pos ica momento, Germana edukisto Friedrich Ludwig Jahn ed altri developis skoli e moderna metodi por docar gimnastiko.

En 1881 fondesis la *Fédération Internationale de Gymnastique* en Liège, Belgia. Dum la fino dil 19ma yarcento gimnastiko divenis sat populara pro esir inkluzita en l'unesma moderna Olimpiala konkurso di 1896.

Til 1950 altra aktivesi inkluzesis kom gimnastiko en l'Olimpiala konkursi, exemple sinkronigita grupala gimnastikala exerci sur sulo, acensar alonge kordo, kurado, edc.

Dum l'Olimpiala Ludi di 1954 aparis moderna equipuri por gimnastiko, e Sovietiani ed altra atleti de Estal Europa divenis famoza. En 1976, Nadia Comăneci divenis notora gimnastikino obtenante maximala puntizado (10) dum l'Olimpiala konkurso en Montreal.

## Videz anke
* Aerobikala gimnastiko
* ritmala gimnastiko

## Referi
Friedrich Ludwig Jahn

**Friedrich Ludwig Jahn** (11ma di agosto 1778 til la 15ma di oktobro 1852) esis Germaniana (Prusiana) edukisto, konsiderita "la patro di la gimnastiko".
Miguel Arraes

**Miguel Arraes de Alencar** (1916 til 2005) esis Braziliana politikisto de la Socialista Partiso di Brazilia (*Partido Socialista Brasileiro* - PSB, en la Portugalana). Il esis urbestro di Recife, federala deputato e plurfoye guberniestro di Pernambuco.

## Biografio
### Yuneso
Il naskis en Araripe, Ceará, ed evante 17 yari il komencis studiar yuro-cienco en l'Universitato di Brazilia (nune Federala Universitato di Rio de Janeiro - UFRJ) e finis la studiado en Recife. En 1947 il divenis Sekretario pri Financo en Pernambuco, danke lua amiko Barbosa Lima Sobrinho, qua laboris kun il.

### Politikala kariero til la stato-stroko en 1964
En 1962 il elektesis guberniestro di Pernambuco per obtenar 47,98% del tota votaro por la Social Laborista Partiso (PST) kun la helpo da la Komunista Partiso di Brazilia (qua esis lore ne-legala) e da sektori de la Sociala Demokrata Partiso (PSD), e kontre sektori dil oligarkio rurala, reprezentita dal kandidato João Cleofas, de Nacionala Demokratiala Uniono (UDN). La guverno da Miguel Arraes judikesis kom sinistrana, pro ke lu obligis rurala proprietanti pagar minima salario a rurani qui laboris en lia domeni.

Lor la militala stato-stroko la trupi dil 4ma armeo cernis la guvernala palaco ye la 1ma di aprilo 1964 e postulis renunco da Arraes. Il refuzis ed enkarcerigesis en la sama dio. Il sendesis a Fernando de Noronha kom karcerano e pose a Rio de Janeiro. Pos recevar *[[habeas corpus]]* il exilesis en Aljeria.

### Politikala kariero pos l'amnestio
En 1979 lor politikala amnestio, Miguel Arraes retroiris a Brazilia. En 1982 il elektesis kom federala deputato por la Braziliana Partiso pri Demokratiala Movado (PMDB). En 1986 il itere elektesis kom guberniestro di Pernambuco.

En 1990 il itere eniris PSB ed en 1994 elektesis kom guberniestro di Pernambuco por la 3ma foyo, evante 78 yari. Arraes esis forta antagonisto di la politiko di Fernando Henrique Cardoso. Dum lua lasta guverno eventis krizo en la polico di Pernambuco ed en la financi dil stato. En 1998 il konkursis kontre Jarbas Vasconcelos itere por la gubernio di Pernambuco ma il vinkesis.

En 2002 il kandidateskis kom federala deputato e vinkis l'elekto. Fine di ta yaro, il sustenis Lula kom kandidato al prezidanteso.

Arraes mortis ye la 13ma di agosto 2005.

## Referi
John Logie Baird

**John Logie Baird** (1888 til 1946) esis Skotian injenioro qua inventis la mekanikala televiziono.

Il komencabis konstruktar tala aparato en 1923, e ye 25 di marto 1925 il unesmafoye publike demonstris movanta silueti transmisata per televiziono. En oktobro 1925 il povis transmisar imaji per televiziono, ed il publike demonstris to en januaro 1926.

Il transmisis en 1927 televiziono-signalo per telefono-lineo inter London e Glasgow, ed en la sequanta yaro il transmisis imaji trans la Atlantiko, de London a New York. Pose dum kelka yari la BBC transmisis programi per la televiziono-sistemo di Baird, per qua imaji konsistis ek triadek linei.
Antwerpen

**Antwerpen** (France: *Anvers*, Angle:*Antwerp*, Nederlandane *Antwerpen*) esas la 2ma maxim populoza urbo di Belgia e chef-urbo di la provinco samnoma. Segun statistiki de 2024, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 208,22 km². Lua metropolala regiono havis 1,23 milion habitanti ye la sam yaro.

Fluvio Scheldt trairas la urbo e ligesas a Norda maro per l'estuario Westerschelde. Antwerpen distas cirkume 40 km per streta lineo de Bruxel, e 15 km de la frontiero kun Nederlando. Lua portuo esas un ek la maxim granda de la mondo, e la 2ma maxim granda de Europa, dop Rotterdam. Ol esas importanta centro mondala por la komerco di diamanti.

Dum la historio, l'urbo sempre esabas importanta centro ekonomiala e kulturala. Lua Borso, origine konstruktita en 1531, esas la maxim anciena de la mondo. En 1920 eventis l'Olimpiala Ludi en la urbo.

Lua habitantaro esas diversa, inkluzanta cirkume 180 nacionesi. En 2019, plu kam 50% de lua habitantaro havis adminime 1 genitoro qua ne esis naskinta en Belgia. Existas importanta komunitato di judi en la urbo.

## Geografio

Distanta 88 km de la loko ube fluvio Scheldt debushas an Norda maro, la reliefo di Antwerpen esas plana, sen monti o mem kolini importanta. Lua mezavalora altitudo esas 8 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas oceanala (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun koldeta vintri, varma someri e frequa pluvo dum la tota yaro. Pro influo de la Fluo di Gulfo, lua klimato esas milda dum la tota yaro. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 18,9°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 4°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 852,9 mm, e la maxim pluvoza monato esas decembro, kun mezavalore 90,9 mm. Omnayare, l'urbo recevas mezavalore 1743 hori di sunolumo. Mayo til agosto esas la maxim sunoza epoko en la urbo.

## Fratala urbi

* Barcelona, 
* Kab-urbo, 
* Fez, 
* Haifa, 
* Ludwigshafen, 
* Marseille, 
* Mulhouse, 
* Rostock, 
* Rotterdam, 
* Shanghai, 

Fratala portuo:
* Nagoya, 

Antwerpen anke havas koopero-pakti por developo kun Paramaribo, en Surinam, e Durban, en Sudafrika.

## Referi
Roald Amundsen

**Roald Engelbregt Gravning Amundsen** (1872 til 1928) esis Norvegiana explorero, qua atingis Suda Polo ye la 14ma di decembro 1911.

## Frua vivo
Ilua patro,  navo-proprietero Jens Amundsen, mortis kande Roald evis 14 yari. Evante 21 yari, ye la morto di sua matro, il abandonis medikala studiado e devotigis su ad explorado.

## Sercho por la nord-westa pasajo
Ye la 31ma di agosto 1906, en la navo *Gjøa*, il atingis la urbo Nome ye la litoro di Alaska; lo esis la fino di expediciono por trovar nord-westa pasajo de la Atlantiko a la Pacifiko. Tala voyajo esis antee probita da multa exploristi. La *Gjøa* departis de Kristiania (nuna Oslo) ye 16 di junio 1903. Plusa skopo di la expediciono esis trovar la norda magnetala polo ed observar la magnetala feldo dum longa periodo. La navo restis dum du yari an King William Island, nuna Gjøa Haven en norda Kanada, por prenar ta observadi, e por praktikar voyajado sur la vicina arktika tereno (quo divenis utila kande Amundsen esis en Antarktika). Ye 17 di agosto 1905 la navala voyajo rikomencis. Pos quar dii li pauzis ye Kabo Colbourne, qua esis ja atingita da navi de la westo; to signifikis ke la transiro esis sucesoza.

## Expediciono a la suda polo
Pos arivo ye la marbordo di Antarktika ye 14 di januaro 1911, ed establisinte provizajo-depozeyi alonge la projetata voyo, il e quar altri atingis la suda polo ye 14 di december di ta yaro. Li voyajis per glit-veturi tirita da hundi, ed utiligis skii. Li atingis la polo un monato ante la grupo direktata da Robert Falcon Scott. Ye 7 di marto 1912 en Hobart (en Tasmania, Australia), Amundsen anuncis la suceso di sua expediciono. 

## Expediciono a la norda polo per aeroplani
Ca expediciono, di qua la skopo esis flugar super la norda polo, komencis ye 21 di mayo 1925. La esquadro komencis voyajar de Svalbard, en du fluganta bateli vers la nordo, ed atingis latitudo 87° 44′, la maxim norda atingata da aeroplano ye ta tempo. Li tervenis sur glacio, ed un de la aeroplani esis domajita. Dum tri semani li laboris por krear, ek la glacio, suficante glata bendo per qua la restanta aeroplano povus atingar la aero. Ye 15 di junio la aeroplano, portante la tota esquadro, sucesis komencar la retro-iro.  La expediciono eventuale konkluzis ye 25 di junio.

En 1926, Amundsen, Umberto Nobile ed esquadro sucesis flugar super la norda polo en la aeronavo *Norge*.
Fats Domino

**Fats Domino** (n. **Antoine Dominique Domino** en 1928 til 2017) esis Usana kompozisto, muzikistulo e kantisto di rock and roll, R&B e boogie-woogie.
Leo von Caprivi

**Georg Leo Graf von Caprivi de Caprera de Montecuccoli** (1831 til 1899) militestro, esis kancelero di la Germaniana Imperio de 1890 til 1894.
Mark Spitz

**Mark Andrew Spitz** (n. en 1950) esis Usana championo di natado, qua ganis 7 ora medalii dum l'Olimpiala Ludi en München en 1972. De 1968 til 1972 il ganis 9 ora, 1 arjenta ed 1 bronza medalii dum l'Olimpiala Ludi, plu ora 5 medalii dum la Tot-Amerikala Ludi.
Vanderlei Cordeiro de Lima

**Vanderlei Cordeiro de Lima** (n. en 1969) esas Braziliana maratonisto qua divenis mondale konocata pro yena epizodo lor la maratono dum l'Olimpiala Ludi en Athina en 2004: dum la kuro, ye cirkume 7 km de la termino, kande ilu, kom unesma rangizito, esis vinkonta la konkurso, Irlandana ex-sacerdoto Cornelius Horan embracis il e pulsis il aden la spektantaro. Un del spektanti, Polyvios Kossivas, dominacis Horan e helpis Vanderlei durar la kuro, ma Vanderlei perdabis cirkume 10 sekundi ed esabis devancata da Stefano Baldini (Italia) e Mebrahtom Keflezighi (Usa).

Vanderlei arivis kom triesma e ganis la bronza medalio, ma pose ilu recevis la Medalio Pierre de Coubertain, pro lua sportala spirito, nam il rezolvis durar la maratono malgre l'incidento e pose joyoze celebris lua arivo, quankam il perdabis la chanco vinkar.
Ekonomio di Demokratial Republiko Kongo

Kun poka habitantaro kompare lua areo, Demokratial Republiko Kongo havas importanta naturala resursi e minerala richeso. Tamen, lua ekonomio kreskabas poke depos lua nedependantesko. Kande la lando nedependanteskis en 1960 ol esis la 2ma maxim richa de Afrika, dop Sudafrika, kun prosperanta exploto di minerali e produktiva agrokultivo. Dissemata povreso, korupto, e militi qui duris dum yardeki e produktis 5 milioni morti, diminutis l'exportaci e la publika revenui, ed augmentis extera debo. En 1976, dum la diktatoreso di Mobutu Sese Seko, Internaciona Monetala Fonduro furnisis presti por stabiligar l'ekonomio, tamen la pekunio sustraktesis da Mobutu e lua grupo.

Pos paco-pakti signatita en 2003, l'ekonomio pokope durigis kreskar, pos ke la nova guvernerio signatis kontrati kun financala institucuri exterlanda, e lora prezidanto Joseph Kabila komencis realigar reformi ekonomiala. La durigo dil exploto minerala, fonto di la precipua revenui pri exportaci levis la kresko dil TNP ed impostokolekto til 2015, ma kande l'internaciona preci di minerali komencis falar, l'inflaciono kreskis, la kurso di kambio dil "franko" min-valoreskis, e la financala deficito augmentis.

Malgre to, la lando rapide modernigas su. Inter la projeti di lua guvernerio esas pluforteskar saneso-sistemo por matri e pueri, expansar aceso ad elektro e aquo, e modernigar substrukturi di urbi.

## Referi
Evander Holyfield

**Evander Holyfield** (n. 19ma di oktobro 1962) esas Usana boxisto, qua ganis multa championokonkursi e recevis medalio di bronzo dum l'Olimpiala Ludi di 1984 en Los Angeles
Fernando Meligeni

**Fernando Ariel Meligeni** (n. ye la 12ma di aprilo 1971) esas Braziliana ex-tenisistulo. Il ganis lua unesma konkurso *ATP-Tour* en 1995. En 2003 ilu ganis l'ora medalio por teniso por singla ludisti dum la Tot-Amerikala Ludi en Santo Domingo, Dominikana Republiko.
Sérgio Vieira de Mello

**Sérgio Vieira de Mello** (1948 til 2003) esis Braziliana diplomacisto qua verkis por l'Unionita Nacioni. Il ganis notoreso kande ilu komandis la transitala administado di l'Unionita Nacioni en Estal Timor de 1999 (kande eventis la plebicito favoroza a la nedependo) til 2002 (efektigiva nedependo), ma ante ilu verkis en Mozambik, Peru, Kambodja, Libano ed Yugoslavia. Pos Estal Timor, ilu verkis en Kosovo en 2002.

En 2003 il esis asignita por komiso en Irak, ube il mortigesis pro bombal atako a la Hotelo Canal. Il recevis postuma premio de l'Unionita Nacioni por verki pri homala yuri. En 2004 il recevis altra postuma premio: *Politikisto Notora dil Yaro*.

## Extera ligilo
*Sergio Vieira de Mello Foundation (en)
*PBS Independent Lens pages on "''En Route To Baghdad''"
Robert Bárány

**Robert Bárány** (n. ye la 22ma di aprilo 1876 til la 8 di aprilo 1936) esis Austriana mediko qua recevis la Nobel-premio pri Fiziologio o Medicino en 1914 por lua verko pri fiziologio e patologio di vestibula aparato dil orelo.
Alec Guinness

**Alec Guinness** (n. **Alec Guinness de Cuffe** en 1914 til 2000) esis Britaniana cinem-aktoro. Il recevis un *Oscar* pri maxim bon aktoro por La ponto di rivero Kwai en 1957. Lia maxim notora interpreto esas "Obi-Wan Kenobi" en la serii di filmi *Star Wars* (Stela Militi).

## Filmografio
* *Evensong* (kurta partopreno, 1934)
* *Great Expectations* (1946)
* *Oliver Twist* (1948)
* *Kind Hearts and Coronets* (1949)
* *A Run for Your Money* (1949)
* *Last Holiday* (1950)
* *The Mudlark* (1950)
* *The Lavender Hill Mob* (1951)
* *The Man in the White Suit* (1951)
* *The Card* (1952)
* *The Captain's Paradise* (1953)
* *The Square Mile* (1953) (voco)
* *The Malta Story* (1953)
* *Father Brown* (1954)
* *The Stratford Adventure* (1954)
* *To Paris with Love* (1955)
* *The Prisoner* (1955)
* *The Ladykillers* (1955)
* *Rowlandson's England* (1955)
* *The Swan* (1956)
* *[[La ponto di rivero Kwai]]* (1957)
* *Barnacle Bill* (1957)
* *The Horse's Mouth* (1958)
* *The Scapegoat* (1959)
* *Our Man in Havana* (1959)
* *Tunes of Glory* (1960)
* *A Majority of One* (1961)
* *H.M.S. Defiant* (1962)
* *Lawrence of Arabia (1962)
* *The Fall of the Roman Empire* (1964)
* *Mediko Zivago* (1965)
* *Situation Hopeless... But Not Serious* (1965)
* *Hotel Paradiso* (1966)
* *The Quiller Memorandum* (1966)
* *The Comedians* (1967)
* *Cromwell* (1970)
* *Scrooge* (1970)
* *Fratello sole, sorella luna* (1972)
* *Hitler: The Last Ten Days* (1973)
* *Murder by Death* (1976)
* *Star Wars IV - A New Hope* (1977)
* *Star Wars V - The Empire Strikes Back* (1980)
* *Raise the Titanic* (1980)
* *Lovesick* (1983)
* *Star Wars VI - The Return of the Jedi* (1983)
* *A Passage to India* (1984)
* *A Handful of Dust* (1988)
* *Little Dorrit* (1988)
* *Kafka* (1991)
* *A Foreign Field* (1993)
* *Mute Witness'' (1994)
George Foreman

**George Edward Foreman**, n. ye la 10ma di januaro 1949 til la 21ma di marto 2025, esis Usana ex-boxisto, championo dil mondo du foyi ed Olimpiala championo en 1968 en México.

L'Usana boxisto asociesas a la "kombato di la mondo" en Kinshasa en 1974, kontre Muhammad Ali per qua il perdis sua titulo "championo di la mondo" di la pezozi.
Alfredo Volpi

**Alfredo Volpi** (1896 til 1988) esis Braziliana piktistulo, naskinta en Italia. Il apartenis a la duesma generaciono dil Modernismo en Braziliana pikto.

## Videz
*Un di la pikturi di Alfredo Volpi, ''La Flageto''
* ''Domi'', altra pikturo di Volpi
John Robert Vane

**John Robert Vane** (1927 til 2004) esis Britaniana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1982.
Renato Russo

**Renato Manfredini Júnior**, konocata com **Renato Russo**, esis Braziliana kantistulo e kompozistulo, chefo di rock bando Legião Urbana. Ilu naskis ye la 27ma di marto 1960 en Rio de Janeiro, Brazilia, e mortis ye la 11ma di oktobro 1996 en la sama urbo.
Francis Crick

**Francis Harry Compton Crick** (1916 til 2004) esis Britaniana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1962.
Silvio Gesell

**Silvio Gesell** (1862 til 1930) esis Germana komercisto ed ekonomikisto.

Ilua patro esis Germana, sua matro Franca, li edukis lia filii bilinguale en St. Vith, en la regiono Eifel (lore Germania, nun Belgia). Evinte 16 yari il ja prizis la komercala praktiko. En ica evo lu iris kom employato a Hispania.
En 1886 il migris ad Arjentinia e sucesoze fondis propra firmo di dentistal utensili en Buenos Aires. Esis ibe ke il divenis vejetarano.

Dum la Mondala Depreso di 1873 til 96, il intereseskis pri etalonala questioni. Il publikigis inter 1891 e 1900 sua unesma ekonomikala skripturi. Segun lua projeti, qui unesmafoye kontenis teoriala justifiko di la pura paper-etalono, la tale nomizita "Thornquist"-reformo realigesis en Arjentinia. Por esar libera por sua skriptistal agado lu vendis sua firmo dum la yaro 1900 e kompris rurala domeno en Suisia. Ne egardante du plur-yarala resti en Arjentinia, lu vivis ibe til 1919.

En 1919, Gustav Landauer, un de la chefa figuri di la Germana Revoluciono di 1918 - 19, invitis Gesell por divenar ministro di financo en la kurte vivinta Republiko di Bavaria. Il arestesis ed akuzesis pro trahizo, ma pose liberigesis.

Pose il translojis a la komuneso di vivo-reformo "Eden", proxim Berlin, e vivis kom privata ciencisto.

Pos 1919 lu ne plu aktive politikale agis, inklinon a povo lu ne havabis. Inter sua skriptala verki meritas l'Ordino naturala dil ekonomio precipua atenco. Dum la yari dek e duadek es kreskanta nombro de adheranti di ilua teorii. Organizuri fondesis, revui publisita, partisi fondita, por avancigar ilua idei.

Importanta rolon en ilua idei havis la "libera pekunio", pekunio qua es sudesvaloriganta, tale ke ne es profitebla kolektar lo. La pekunio konstante perdas olua valoro se la valoro ne es permanata per adjuntar stampi de lia valoro. To tenas la pekunio en konstanta cirkulado. Altra importanta rolon pleas la "libera lando", ube la guvernerio kompras omna tereno por lokacar a la populo.

Gesell mortis en 1930 e ne vidis sua teorii realigata da kelka komunesi ye l'ero di la depreso inter 1930 e '33, en Germania ed Austria. "Wära" es sudesvaloriganta etalono di ta epoko, introduktita en Schwankirchen en la foresto di Bavaria. En Wörgl Austria, sudesvaloriganta etalono introduktesis ye la sama tempo, e duktis a diminuto di la chomeso. Amba interdiktesis pos kelka yari. Prezente specale interkambio-cirkli referas a la teorii di Gesell.
Kafeo

**Kafeo** esas grano ek arboreto (kafeiero), sempre verda, ek Arabia, di qua la frukto esas grosa quale cerizo e konsistas ye shelo qua envelopas pulpo mucilajatra qua ipsa cirkondas du alveoli un-grana. Ta grano, torefaktita, muelita ed infuzita, donas drinkajo agreabla, acitiva e toniziva.

La propraji stimuliva di kafeo-infuzuro esas pro la quanto dil alkaloido kafeino, cirkume 2%. On povas traktar la grani por obtenar kafeo deskafeinita.

Existas du speci di planto di kafeo: *Arabika* (*Coffea Arabica*) e *Robusta* (*Coffea Robusta*) e subvarietati definita segun la grandeso dil grano, la altitudo ube la kafeiero kultivesas, edc., exemple "Moka", "Kenya AA", "Kona" de Havayi, edc.

## Arkivo
* Teo
* Mat
Judith Anderson

**Judith Anderson**, naskinta **Frances Margaret Anderson-Anderson** (1897 til 1992) esis Australiana aktorino di cinemo, televiziono e teatro. El ganis la premio *Emmy* du foyi kun *Macbeth*: en 1954 (adaptita por televiziono) ed en 1960 (filmifo).
Carl Ferdinand Cori

**Carl Ferdinand Cori** (1896 til 1984) esis Austriana-Usana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1947.
Francisco Antonio Rodríguez Poveda

**Francisco Antonio Rodríguez Poveda**, politikistulo (n. 24ma di novembro 1938) esis provizora prezidanto di Panama de 1 di septembro til 20 di decembro 1989.
Fritz Lang

**Fritz Lang**, n. **Friedrich Christian Anton Lang** en 1890 til 1976) esis importanta filmifisto Austriana.

## ''Dr Mabuse, der Spieler''
Y la 26ma di mayo 1922, ilua filmo *Dr Mabuse, der Spieler* ("Dro Mabuse, la Ludanto"), aparis en cinemi. La fonto esis la romano di sama titulo da Norbert Jacques. La muta filmo, en du parti, duras dum quar hori e duimo. Mabuse, doktoro di psikologio, e maestro di travestiado e hipnotado, esas influiva inter la kriminala entraprezi en Berlin. Lang direktis du plusa filmi pri Mabuse, *La Testamento di Dro Mabuse* (1934) e *La Mil Okuli di Dro Mabuse* (1960).

## ''Metropolis''

Ye la 10ma di januaro 1927 en Berlin, ilua filmo *Metropolis* unesmafoye videsis. Ol esas frua exemplo pri filmo di cienco-fiktivajo. Il anke skribis la verko, kun ilua spozino Thea von Harbou, ed ol produktesis en Germania de mayo 1925 til oktobro 1926. La filmo deskriptas futura urbo Metropolis, qua esas guvernata da richa industriisti en alta edifici, dum ke homi di basa klaso sencese laboras sub-tere ye mashini.
Gibo

**Gibo** esas :
* (che animali) protuberanco dorsala naturala, ek amaso grasa.
* (che homo) protuberanco produktita da deviaceso di spino o da salio di sternumo.
* (anatomio) saliajo misferatra di ula osti (kraniala, frontala, e.c.).
* (pri tereno) neplatajo di la surfaco.
Merkatigo

**Merkatigo** esas procedo por analizar la bezoni di homi, skope krear merkato por produkturo. Merkatigo forte apogesas da savo developita en ciencala faki, quale psikologio, sociologio ed ekonomio. Per reklami la merkatigo anke esas relatanta la kreiva arti. Olua-latere merkatigo anke havas relevanteso por sociala cienci. Precipue la tereno di statistikal analizo de (extreme) granda quantesi de datumi (informi) esis limit-ampliganta por la merkatig-exploristi.
Voyager 2

**Voyager 2** esas inter-planetala automatika kosmoprobilo lansita ye 20 di agosto 1977 por explorar la plu distanta planeti de sunala sistemo: Jupitero, Saturno, Neptuno ed Urano. Ol vizitis ed exploris le planeti e kelka di lua luni. La *Voyager-projeto* di Usa konsistis ek ca sondilo e Voyager 1.

## Preter-paso di Jupitero
Ye 9 di julio 1979, Voyager 2 atingis maxim proximeso, 570.000 km, a la planeto Jupitero. La sondilo fotografis la tempesto di la Granda Reda Makulo, e altra tempesti en la nubi; ol deskovris volkanala aktivesi sur la satelito Io, ed interesiva lineala traiti sur la satelito Europa.

## Preter-paso di Urano
Ye 24 di januaro 1986, la kosmosondilo, ja facinta pasi di Jupitero e Saturno, atingis minima disto de la planeto Urano; ol esis 81.500 km super la nubi di la planeto. Dum la paso, ol deskovris plura sateliti di la planeto, e studiis la satelito Miranda, qua havas notende aspera surfaco. Ol trovis ke la radiado-zono di la planeto havas intenseso quante ta di Saturno, ed ol deskovris ke Urano havas magnetala feldo, di qua la kaudo esas deformata pro la granda axala inklineso di la planeto.

## Preter-paso di Neptuno
Ye 24 di agosto 1989, Voyager 2 facis finala paso di planeto, ante ke ol livis la sunala sistemo. Ca vehilo pasis e studiis Jupitero en 1979, Saturno en 1981 ed Urano en 1986. Ye ca dio en 1989, pasante proxim Neptuno, ol flugis cirkume 4950 km super la nubi di la planeto. La instrumenti di la sondilo ankore funcionis dum la renkontro kun Neptuno: observante la atmosfero, ol notis venti di 1100 km/horo; la atmosfero kontenis metano, qua donas la blua aspekto a la planeto, e hidrogeno. Ol studiis Triton, la maxim granda satelito di Neptuno, fotografante 40% di la surfaco.

En november 1998 kelka instrumenti esis extingata por konservar povo; altra instrumenti ankore funcionas, ed plusa informeso de li esas expektata til adminime 2025.
Neil Armstrong

**Neil Alden Armstrong** (1930 til 2012) esas Usana pilotisto di aviono ed ex-astronauto. En 1969 il partoprenis en la misiono Apollo 11 qua landis en la luno unesmafoye en la historio.
Vango

**Vango** esas :
* (anat.) che homo : parto d vizajo, singla-latere, desub l'okulo til la mentono.
* parto korespondanta di kapo, inter nazo, boko ed oreli (che la mamiferi) ; inter la bazo di beko e boko (che uceli e fishi) ; inter l'okulo e la mandibulo (che insekti).
* (tekniko) parto di objekto plu o min komparebla, per lua formo e simetreso, a la vangi.
Arthur Meighen

**Arthur Meighen** (1874 til 1960) advokato e politikistulo, esis chefministro di Kanada du foyi: 1920 til 1921, e de junio til septembro 1926.
Sedimento

**Sedimento** esas depozajo di la materii solida qua esis suspendita en liquido.
* (geologio) strato quan l'aqui depozis lor sua departo.
Semano

**Semano** (Latina: *septimana*) esas periodo de sep intersequanta dii.

## Tempala skalo
La sep dii di semano esas: lundio; mardio; merkurdio; jovdio; venerdio; saturdio; sundio. Lia nomi venas del nomi di planeti o dei.

Yaro kontenas 52 semani od ulafoye 53.

## Internaciona normo
L'Internaciona Organizuro di Normizado rekomendas ke:

* lundio konsideresas kom unesma dio dil semano (normo ISO 8601);
* la semani di singla yaro numerizesas de 01 til 52 (ulafoye 53);
* la semano kun la numero 01 esas ta qua kontenas la unesma jovdio di januaro;
* Povas esar semano kun la numero 53 (ordinara yari finanta per jovdio; bisextila yari finanta per jovdio o venerdio).

## Altra signifiki
La vorto "semano" ulafoye signifikas altra periodii kontenanta kelka dii, exemple: "laborosemano", "skolosemano"... qua referas al dii okupata per ita aktivesi.
Perlo

**Perlo** esas :
* globeto, maxim-multa-kaze arjenta-blanka, kun reflekti ciel-arkea, qua formacesas en ula konki.
* mikra bulo ek metalo, emalio, vitracho, quan onu boras, e tra serio de qui onu pasigas filo por facar ek li koliari, pasmenti, e.c.
Mandibulo

**Mandibulo** esas la maxim larja e la maxim forta osto del infra parto di la facio. Ol esas la movebla parto de la mashelo di homi e di animali vertebroza, e l'unika movebla osto di la kapo. Ol devas mantenar l'infra denti en la korekta plaso por mordar.

La mandibulo osteskas de du fragmenti di kartilagi, nomizita "kartilagi di Meckel". Ca kartilagi deskovresis dal anatomiisto Germana Johann Friedrich Meckel, en 1820.

La fako di la odontologio specaligata pri korektigar misformacuri o lezuri en la mandibulo nomizesas maxilo-faciala kirurgio.
Venuso

**Venuso** (simbolo: ) esas la duesma (o duesma maxim interna) planeto de la Suno.

Venuso esas videbla en cielo kom matino-stelo e vespero-stelo. Dum l'Antiqueso on pensis, ke ol esis du separata steli, *Hesperus* e *Fosforus*.

Venuso esas preske tam granda kam la Tero. Lu havas densa nebulala strato, do on povas obtenar fotografuri de la planeto nur per probili.

* un yaro = 225 terala dii.
* un dio = 244 terala dii (do la dio di Venuso esas plu longa kam la yaro!).
* temperaturo = 470-480&nbsp;˚C. En altitudo di 50 km, la temperaturo esas +70&nbsp;°C.
* atmosferala preso = 90-foye plu granda kam en Tero. En altitudo di 50 km, la preso esas sama kam en Tero.
** l'atmosfero konsistas ek karbobioxo (96 %), nitro (3 %), oxigeno, neono, argono (1 %).

Venuso rotacas reverse komparante altra planeti, ma orbitas same kam altra planeti. L'orbito di Venuso ne esas en la sama nivelo kam l'orbito di la Tero. Pro to Venuso preteriras tre skarse inter Tero e Suno. La maxim recente Venuso iris avan Suno en 1639, 1761, 1769, 1874, 1882, 2004. La sequanta preteriro esos en decembro 2117.

## Misioni a Venuso
* 1962 - *[[Mariner 2]]* preterpasis Venuso, mezurante olua temperaturo.
* 1965 - *[[Venera 3]]*  kolizionis kun Venuso sen transmisar informeso.
* 1967 - *[[Venera 4]]* esis la unesma sondilo qua sendis detaloza informeso pri l'atmosfero di altra planeto.
* 1967 - *[[Mariner 5]]* preterpasis Venuso e studiis l'atmosfero e magnetala feldo.
* 1969 - *[[Venera 5]]* atingis plu basa nivelo di l'atmosfero kam Venera 4.
* 1970 - *[[Venera 7]]* atingis la surfaco di la planeto, de ube ol transmisis informeso dum 23 minuti.
* 1975 - *[[Venera 9]]* unesmafoye transmisis imaji de la surfaco di Venuso.
* 1975 - *[[Venera 10]]* anke transmisis imaji de la surfaco di Venuso.
* 2006 - *[[Venus Express]]*, en orbito cirkum Venuso, studiis l'atmosfero e la surfacala temperaturo.
* 2007 - *[[MESSENGER]]* studiis l'atmosfero di Venuso survoye a Merkuro.

## Transiri di Venuso
Venuso transiris (de la vidpunto ye Tero) la suno en 1874, 1882, 2004 e 2012; futura transiri eventos en 2117 e 2125.

La transiro di 9 di decembro 1874 esis videbla en  Indonezia, Australia e l‘esto di Azia. De plura landi esis expedicioni, oficala e ne-oficala, a ca regioni, por observar la evento. Esis ja savata ke la disto de la suno a Tero – la "astronomiala unajo" – esas kalkulebla per observado di la transiro de plura loki ye Tero, e to facesabis pos antea tala transiri; cafoye ca disto esis plu precize kalkulata.
Kromo

**Kromo** esas korpo simpla, metala, di qua la kompozaji esas remarkinda pro lia kolori. kemiala simbolo **Cr** ed atomala nombro 24.
Raso

**Raso** esas :
* ensemblo ek l'ancestri e la decendanti di ula familio, di ula populo. Videz: Homala raso.
* grupo de ula speco di animali o planti di qua la karakterizivo esas konstanta e transmisesas per genitado.
Roko

**Roko** esas:
* roko (geologio) - blokego ek petro tre rezistiva qua retenesas da sulo.
* blokego de petro harda, eskarpa.
* (metaf.) quan nulo povas emocigar.
* (anat.) un ek la tri parti dil osto temporala, tale nomizita pro lua hardeso.
Nordo

**Nordo** esas un ek la quar punti kardinala, punto di horizonto situita en la direciono di la polo-stelo.
* parto di la Terglobo, regiono situita vicine a nordo.