open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Komunitato Europana pri Karbono e Stalo

La **Komunitato Europana pri Karbono e Stalo** (Angle: *European Coal and Steel Community*, ECSC) fondesis en 1951 da sis landi: Belgia, Francia, Italia, Luxemburgia, Nederlando e West-Germania. Lua centrala skopo esis kontrolar lokala produktado di karbono e stalo e krear singla merkato lokale por ca produkturi, e tale preventar la konkurenco inter stati pri naturala resursi. La deziro pri kontrolar jaceyi di karbono e la produktado di stalo esabis signifikanta kauzo por la militi en Europa.

La ministro pri exterlandal aferi di Francia, Robert Schuman, parolis unesmafoye pri ta Komunitato ye la 9ma di mayo 1950. Nun, la 9ma di mayo esas la Dio di Europa, che l'Europana Uniono. L'unesma prezidanto di la Komunitato esis Jean Monnet, de Francia.

La sis stati kontratis ke lia metalurgial industrio funcionus internacione. Samatempe, li partale donis lia nacionala suvereneso komun-Europala administreri, ma la domeni esis tre exakte definita. La sama ideo uzesas pose ank en Europana Uniono.

La kreado di ca komunitato, kreesis singla merkato por karbono e stalo. La skopo di la Komunitato esis:
* sekurar l'aquiro di produkturi de karbono e stalo,
* garantiar ke singla membro-stato havus libera aceso a tota merkato,
* sekurar ke la preci esas nefixita,
* krear apta kondiciono por developo di la produktado e preventar trouzo di minerali, 
* plubonigar la standi vivala e laborala di la laboristi de ca industrio,
* modernigar la produktado,
* preventar la diskriminaco di la kompreri, produkteri e konsumeri,
* eliminar dogano-taxi ed altra pagi qui originis de komercal agadi.

Pro developir ca aferi onu pagis a komuna budjeto. Olu esas la sola Europal imposto.

En 1957, la sama 6 stati fondis l'Europana Ekonomiala Komunitato. En 1967, l'organi de ECSC unionesis a komuna organi del Europana Komunitato. L'efikiva tempo di fondo-kontrato duris dum 50 yari, til 2002.
Europana Ekonomiala Komunitato

L**'Europana Ekonomiala Komunitato**, **EEK** (Angle *European Economic Community* - EEC) esis regional organizuro qua havis kom skopo integrigar l'ekonomii di lua stati membri. Ol kreesis per tale nomizita Pakto di Roma de 1957, qua efikeskis ye la 1ma di januaro 1958. Kande Europana Uniono kreesis en 1993, EEK enkorpigesis en ol.

L'iniciala skopo dil EEK esis efektigar l'uniono dil ekonomii di lua membri, per kreo di singla merkato e dogan-uniono, inter lua sis fondera membri: Francia, West-Germania, Italia, Nederlando, Belgia e Luxemburgia. La membri di EEK fondis anke Euratom, Europana Komunitato pri Nuklear Energio, qua divenis parto di la nova Komunitato Ekonomiala. Ye la 1ma di januaro 1973 la komunitato ganis tri nova membri: Unionita Rejio, Republiko Irlando e Dania. Ante, ye la 25ma di septembro 1972, la habitantaro di Norvegia refuzis la membreso. Grekia membreskis la komunitato ye la 1ma di januaro 1981, e fine Portugal e Hispania membreskis ye la 1ma di januaro 1986.

La la precipua skopo dil kontrato di Roma esis l'ekonomiala unigo. On kontratis pri doganal uniono; pri unigo di politiki relate altra landi; pri libera yuro di movado di homi, servadi e kapitali; pri komuna agrokultivala politiko; pri similigo di legaro, edc. La skopo esis ajustar la diferi inter la partopreninti dum dek yari.

Grekia mi-membreskis en marto 1961. Lua kunlaboro kun altra landi de EEK esis desfacila, e lua membresko interuptesis en 1967, pro la militistala stato-stroko. Hispania probis membreskar en 1962, ma pro la diktatoreso di Francisco Franco la membri di EEK rejektis la demando. Turkia divenis asociita membro di EEK en 1963, ed en 1987 ol prizentis sua kandidateso por divenar plena membro. Tamen, til nun ol nek membreskis EEK, nek pose membreskis EU.

Ye la 1ma di julio 1967 l'organi di ECSC ed Euratom unionesis ad EEK per tale dicita "fuzo-kontrato". Pos to, pokope komencis parolesar pri Europana Komunitato.

## Noti e referi
Europana Komunitato

L**'Europana Komunitato**, **EK**, naskis en 1967, kande l'organi dil EEC, ECSC ed Euratom unionesis per fuzo-kontrato. Tatempe la membri dil EEC esis Francia, West-Germania, Italia, Nederlando, Belgia e Luxemburgia.

Nova impulso en la developo di EK eventis en decembro 1969, kande chefi dil EK-landi kunvenis. Lor on decidis developor politikala kunlaboro, akumular komuna kapitalo por la Komunitato ed expansor la Komunitato. Anke decidesis precipue krear la lasta fazo en l'ekonomial e pekunial uniono.

Tamen, en la komenco dil yari 1970a la developo dil Europana Komunitato haltis. En 1971 eventis valutala krizo. Pose, la mondala petrolo-krizo di 1973 haltigis la developo interna. Tamen l'expanso sucesis: en 1973, Unionita Rejio e Dania membreskis (mikrigante l'altra ekonomial organizuro, EFTA). Anke Republiko Irlando membreskis lore.

En 1979 kreesis pekuniala sistemo di la Komunitato, EMS (Angle: *European Monetary System*). La kalkulinda pekunio divenis komuna valuto-uneso l*'ECU* (Angle: *European Currenry Unit*).

En la komenco di yari 1980a l'interna developo di la Komunitato avancis. En 1985, aprobesis tale nomizita “Libro Blanka”, qua kontenis la programo pri kreo dil interna merkato. La skopo esis libera movado di vari, servi, kapitalo e homi. Ol atingesis per preske 300 instrukti til la fino di 1992. 

L'Europana Komunitato expansis su en 1981, kande Grekia divenis precipua membro. En 1986 Hispania e Portugal divenis membri di EK. Antee Portugal esabis membro dil EFTA. La bezono pri l'interna uniono kreskis.

En 1986 on rinovigis l'Europana Komunitato aprobante l'Uniono-akto (Angle: *Single Act*). On juntis nova klauzi al Roma-kontrato de 1957 pri l'exekuto dil interna merkato prizentita ja en la Libro Blanka. On anke juntis a la kontrato la klauzi pri kunlaboro en teknologio, politiko, ambientala* politiko e pri l'ekonomial e social unioneso. La membro-stati kunlaborabis del yari 1970a, ma l'Uniono-akto igis l'agado kom institucala. L'interna decido-povi dil EK pluforteskis.

En 1988 kontratesis pri novigo che pekunial kapitali. Per ol on duopligis til la yaro 1993 la pekunio en budjeto dil EK por l'interna unionesko.

L'evoluciono qua rezultis  l'Europana Uniono komencis en Madrid en junio 1989. On decidis pri libera movado di kapitalo. Samatempe on komencis demandar politikala novigo dil EK. L'Europana Parlamento demandis plusa povo en nomo di la demokratio. La prezidero dil Komitato Jacques Delors propozis augmentor majoritala decido-povo. La chanji en est-Europa pos la falo di komunismo efektigis la bezono pri unionita politiko en exterlandal aferi. Fine on demandis, ke on mustus kontratar pri omna novigi.

En decembro 1990 en Roma komencis la kunsidi pri la nova Uniono. La rezulti dil kunsidi skribesis en la kontrato, qua kompleteskis ye decembro 1991 en Maastricht, Nederlando, e signatesis ye la 7ma di februaro 1992. La kontrato pri l'Europana Uniono efikeskis ye la 1ma di novembro 1993.
Hjalmar Eklund

**Hjalmar Magnus Eklund** (1880 til 1937) esis tre talentoza e laborema en multa domeni. Il studiis matematiko, fiziko e filozofio en l' universitato di Helsinki divenante laureato ye 1903. Il koncentris su en ensemblo-teorio, qua esas inter matematiko e logiko. Tale il divenis unesma logikisto (tatempe nova domeno) en Finlando.

Ye 1906 il laboris en fonetikala laboratorio che la historiala-linguistika seciono. Forsan ibe il intereseskis pri lingui e, kom matematikisto-logikisto, pri artificala lingui. 

De 1906 til 1918 Eklund laboris kom docisto en diversa gimnazii en Turku e Pori. Samatempe il prolongis lua studio: ye 1911 il divenis laureato pri filozofio. Il studiis anke en Germania: ye 1909 e 1910 en Göttingen (matematiko), ye 1913 en Leipzig (filozofio) e ye 1914 nove en Göttingen (filozofio). Lua maxim valoroza verki tatempa esis 1916 “Russells antimoni och andra paradoxala motsägelser. Logiska undersökningar” ed 1918 en Norvegiana revuo *Nyt Tidskrift for Matematik* “Über Mengen, die Elemente ihrer selbst sind”. 

En domeno di filozofio, l'etikala pensado di Immanuel Kant esis lua precipua objekto. Anke la filozofio di Rudolf Carnap, Moritz Schlick e Ludwig Wittgenstein de Wien-cirklo esis familiara ad Eklund.

Hjalmar Eklund esis anke ateisto e skribis kontre religii kritikante ma objektale. Pluse il esis socialisto e laboris kom jurnalisto. Il helpis *Arbetet* (“La Laboro”) jurnalo en Turku. Ye 1918 en Finlando komencis interna milito inter le Blanka (dextri) e le Reda (sinistri). La socialisti desvinkis la milito, ed Eklund esis enkarcerigita pro la partopreno en la revolto, ma il libereskis ye novembro 1918.

Ye 1919 Eklund divenis jurnalisto di *Demokraatti* (“La Demokrato”) en Turku. Il skribis multa artikli pri Ido en ca jurnalo. Tatempe il publikigis lua chefa verko Idala en Finlandana linguo: **Ido-kielen kielioppi** (“La Gramatiko dil Ido-linguo”).

Pose ye 1919 il esis nominita kom l’ unesma sekretario en jus-fondita “La Lernado-Uniono dil Laboristi” (*Työväen sivistysliitto*). Ye 1926 il retrovenis de Helsinki a Turku e laboris ibe kom asekuro-matematikisto che la firmo “Sampo” til 1933. Il mortis ye 1937 evante nur 57 yari.
---

*Atencez! Samatempe kam Hjalmar *'Magnus** Eklund vivis, funcionis en social-demokrata movado anke Hjalmar **Erik*' Eklund, qua esis diferanta persono.*
Internet Relay Chat

**Internet Relay Chat (IRC)** esas formo di instantala komunikado per reto. Ol kreesis por grupo-komuniko en diskuto-forumi nomizita *kanali*, ma anke posibligas komuniko inter nur du personi.

IRC kreesis da Jarkko Oikarinen (surnomo "WiZ") en agosto 1988 por remplasar programo nomizita MUT (*MultiUser Talk*). Oikarinen trovis inspiro en *Bitnet Relay Chat*, quo operis en la reto *Bitnet*.

IRC konocesis kande on uzis ol tra la Fera kurteno por anuncar la falo di Soviet-Uniono. Ol pose uzesis simile da la Kuwaitani durante la invado da Irak.

## Reti
Nun existas plura mili di IRC reti en la mondo. Oli uzas diferanta tipi di IRC-servili, ed administresas da plura grupi di IRC-operaceri, ma la faconi por acesar la reti por IRC-uzeri esas similega, ed omna IRC-reti povas esar acesata da la sama klienta *software*.

Tamen, pos lua "ora epoko", de la yari 1990ma til la komenco dil yari 2000ma, komencis la dekado di IRC. De 2003 til 2012 la sistemo perdis cirkume 60% de lua uzeri, qua nune preferas la nomizita "sociala reti", quale Facebook e Twitter.

Por plusa statistiki, ranki, e listo di plu mikra reti, vu videz netsplit.de e Search IRC.

## Klienti
* Multa platformi: ChatZilla, Gaim, jIRC, KVIrc, PJIRC, savIRC, X-Chat
* Microsoft Windows: Bersirc, dIRC, HydraIRC, IceChat, Klient, Microsoft Comic Chat, Miranda IM, mIRC, pIRCh, TinyIRC, Trillian, ViRC, XiRCON
* Unix: BitchX, Epic, IIRC, ircII, irssi, Kopete, naim, ScrollZ, TalkSoup, Zircon
* Mac OS: Colloquy, Conversation, Fire, IRCle, Minerva IRC, ShadowIRC, Snak, X-Chat Aqua, Xirc
* OS/2: EZIRC, GTIRC, IRC/2, Openchat/2
* AmigaOS: AmIRC
* BeOS: Baxter, BIRCH, Bowser, Felix, Vision
* DOS: ircabi, jpirc
* MenuetOS: AIRC
Biblo

**Biblo** esas la santa libro di Kristanismo. Ol kontenas l’anciena e la nova Testamento. L'anciena Testamento esas la santa libro en Judaismo. La Biblo kontenas anke apokrifala texti.

La nomo “Biblo” devenas de Greka vorto *grammata* ‘skriburi’.

Anciena Testamento esas skribita originale per Hebrea ed Aramea, e la nova per Grekiana. Tota Biblo esas tradukita a 422 lingui (ye 2005), ed ol esas la maxim expansinta libro en mondo.

Maxim anciena parti di Biblo naskis c. 2500 yari ante Kristo. Maxim nova parti dil Nova Testamento esas skribita c. ye 100. L'Anciena Testamento kompilesis a Kanono inter la yari 200 aK e 90 pK, e konsistas ek 39 libri.

Cienco qua expertizas Biblo esas exegetiko. L'exegetiko uzas l'expertizala metodi di linguistiko e historio.

## Libri di Biblo en Ido

* Evangelio da Santa Lukas
* Agi dil Apostoli
* La Libro pri Esther
2030

La yaro **2030** (MMXXX per Romala algarismi) esos yaro komenconta ye mardio segun Gregoriala kalendario. Ol esos la 30ma yaro di la 3ma yarmilo, la 30ma yaro di la 21ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 2030a.
## Eventi
* Posible eventos kosmo-flugo a Marso, segun projeto da ESA, l'Europana Kosmal organizuro.
* 8ma di junio til la 21ma di julio - Eventos la Mondala Kupo di Futbalo unesmafoye en 6 diferanta landi de 3 kontinenti: Uruguay,Arjentinia  e Paraguay en Sud-Amerika, Maroko en Afrika, e Hispania e Portugal en Europa. Entote 48 nacionala esquadi partoprenos.

## Naski

## Morti

## Nobel-premiiziti
*Fiziko: 
*Kemio: 
*Fiziologio o Medicino: 
*Literaturo: 
*Paco: 
*Ekonomiko:
Kampucea

**Demokrata Kampucea** esis la nomo di Kambodja dum la yari 1970ma dum la regno di la Reda Kmer. Pos l'okupeso da Vietnam la lando rinominesis **Populo-demokrata Kampucea**. Antee, depos 1970 la nomo dil lando esis Republiko di le Kmer dum la regno di Lon Nol.
Kalevi Sorsa

**Taisto Kalevi Sorsa** (21ma di decembro 1930 til la 16ma di januaro 2004). Il esis maxim longe kom chefministro en Finlando, entote quar foyi.

Kalevi Sorsa naskis en Haapamäki, centra Finlando, ma il frequentis skolo en Jyväskylä e Lappeenranta. Ilu studiis en Tampere che Sociala Alta-skolo e divenis jurnalisto en 1957. Ilu divenis laureato pri sociala cienci en 1963, kande il ya laboris en Paris.

En 1949 Sorsa praktikis kom jurnalisto en “Kansan Työ” (‘La Laboro dil Populo’). L’ unesma texto da Sorsa publikigesis en “Työläisnuoriso” (‘La Laboristo-yunaro’) en 1951 pri lua longa turo kun amiko en Europa. (Pos la milito kontakti kun exterlandi esis rara.)

L’ aktiva yun-unionisti laboris en multa jurnali socialdemokrata. En 1952 ilu nominesis la redaktisto di “Työläisnuoriso”, qua balde chanjis lua nomo a “Vihuri” (‘Burasko’). En 1954 Sorsa divenis la chefredaktisto. Il esis la unesma jurnalisto, qua interviuvis skriptisto Väinö Linna pos la publikigo di “La nekonocita Soldato”.

Kalevi Sorsa ed **Irene Lääkäri** mariajis en 1953. Li vivis en Helsinki, ma en 1959 Sorsa nominesis al ofico dil UNESCO. La gespozi habitis Paris de 1959 til 1965. Retroveninte a Finlando Sorsa sempre laboris che UNESCO, nun kom chefsekretario dil UNESCO-delegitaro en Finlando.

La yari 1960ma en la Socialdemokrata Partiso esis interna konflikti, ed on bezonis nova fizionomo che la partiso. En 1969 Sorsa partoprenis partisala kunveno en Turku. Il elektesis partiso-sekretario, pro ke il ne perdabis sua reputeso dum la konflikti. Lua empiriko pri exter-landi e linguala saveso esis avantajo.

En 1970 Sorsa elektesis a parlamento per la maxim granda quanto de voti en la Socialdemokrata Partiso. En 1972 Sorsa divenis ministro dil exterlandal aferi, e pos kelka monati il formacis lua unesma rejimo. Anke Urho Kekkonen, la prezidanto, suportis la nova politikisto.

La rejimo laboris plu kam mil dii. Tatempe la prezidanteso di Kekkonen prolongesis per specala lego, Finlando kontratis kun EEC e ligis diplomacala kontakti kun amba Germania (West-Germania ed Est-Germania). Sociala sekureso kreskis en la lando.

En 1975 Sorsa divenis prezidanto dil Socialdemokrata Partiso. Sorsa translacis la partiso adsinistre e parolis, exemple, pri socialigo di banki. Tamen balde il divenis itere moderanta. Omna partisi serchis koncilio en politiko.

En fino dil yari 1970ma Sorsa nominesis unesme kom membro desarmizo-grupo e pose kom membro di prezidantaro di Socialista Internacionalo. Ibe laboris anke kun Olof Palme, Bruno Kreisky e François Mitterrand.

Certene Sorsa pensis partoprenar prezidental elekto en Finlando, ma altra politikisti che la Socialdemokrata Partiso esis plu populara. Kom prezidanto di Finlando elektesis de la Socialdemokrata Partiso unesme Mauno Koivisto, pose Martti Ahtisaari e Tarja Halonen. La momento di Kalevi Sorsa pasis ed il mortis pro kancero.
Max Schmeling

**Max Schmeling** (28ma di septembro 1905 til la 2ma di februaro 2005) esis Germana boxisto. Il esis mondala championo en grava rango.

Schmeling prenis mondala championkonkurso en grava rango en 1930 e 1931, ma maxim bone il esas memorata pro partio kontre Joe Louis en 1936. Lore che Yankee-stadio en New York esis  spektanti, e Schmeling esvanigis Louis, la nevinkita, en 12ma parto. Mem nun lo konsideresas la maxim granda surprizo en boxado.

En Germania existas fonduro qua havas la nomo di Max Schmeling. Il esis valorita en Germania, e en 1987 Germana sporto-revui elektis ilu kom “la maxim granda sportisto di omna tempo”. Dum la yari 1930ma la nacional-socialista rejimo explotis lua reputeso en propagando, ma pose Schmeling regretis sua ago.
Mamuto

**Mamuto** esas extinginta animalo, qua esis parenta a nuna elefanto. 

Mamuto-speci:
* *Mammuthus meridionalis*vivis en forestal areo di sudal Europa. Ol aspektis nuna Indial elefanto.
* *Mammuthus trogontherii*vivis en stepal areo di central Europa. Ol esis probable l'unesma dika-furala mamuto (lanala mamuto).
* *Mammuthus columbi*e *Mammuthus imperator*vivis en Nord-Amerika.

## Mieno
Mamuto havis dika furo, qua izolis tre bone de koldeso. Ol havis anke mikra aurikuli pro kolda klimato. Alteso di adulta mamuto esis 3,5 m, e la dorso decendis til la mikra pilala kaudo. Mamuto havis anke rostro, quale l'elefanto. La dentegi esis plu granda kam la de nuna elefanti, esante til 5-metra longa. Adulta mamuto pezis 6 o 7 tuni.

## Vivo-kustumo

Mamuto esis herbivora animalo. Li vivis en trupi movante a nova loki pro manjar. La trupo konsistis ek femini e yuni; la maskuli vivis separinte. La maskuli forsan kombatis pro femini dum la kopulaco-tempo.

Mamuto adulteskis evante 10-12 yari. La gravideso probable duris dum 22 monati, e nur un yuno naskis unfoye. La kopulaco eventis tale, ke la yuno naskis ye printempo, kande la naturo esis tam pasabla kam posible. La vivo di mamuto duris dum c. 60 yari.

Mamuto esis tre granda animalo e havis nur kelka enemiki. La maxim danjeroza por mamuto esis sabrodento-tigro, qua povis prenar la yuni. Anke homo chasis mamuto.

## La mamuto e la homo
Homo e mamuto vivis en sama arei. Homi chasis mamuti, ma la chaso ne povas esar la kauzo por l'extingo di mamuto. Plu probabla kauzo esas la klimat-chanjo, qua altrigis la cirkumajo di mamuto. En la kolda klimato homo uzis omna parti de mamuto: en senarborala stepo on uzis la granda osti por konstruktar la habiteyi.

En primitiv arto la homo piktis mamuti, qua esis tre honorit animalo. Anke l'ivoro uzesis altralatere en artala verki, altralatere en laborala instrumenti.

## L'extingo
La klimato chanjis tre radikale, kande la glacial ero fineskis. La chanjo esis tale rapida, ke mamuto ne havis tempo por adaptar su. La lasta lanala mamuto vivis c. 8000 aK, e samatempe la homaro komencis expansar su a tota mondo. La lasta mamuto mortis c. 1700 aK, kande on ya konstruktis piramidi en Egiptia.

La lasta mamuti vivis che l'insulo Wrangel, en Arktika oceano. Li esis tre mikra komparante a lia ancestri kontinentala. On pensas ke la lasta mamuti mikreskis, pro ke en l'insulo ne existis ula enemiki ed esis poka nutrivi.

## La restaji
L'extingo di mamuto esas tale vicina, ke on havas multa-laterala restaji ek la mamuti. Ordinare on havas nur osti e denti ek extinginta animali, ma la permanenta frosto konservabis anke pili e hari, restaji ek nutrivo, dungo e mem karno. Anke du tota yuni konservabis, e li havas nomi, quale domal animali: “Dima” e “Masha”.

La maxim granda kolekturo di mamutal restaji esas en Sankt Petersburg, Rusia.
Toulouse

**Toulouse** (Ocitane *Tolosa*) esas urbo en la departmento Haute-Garonne de la regiono Ocitania, Francia. Segun la demografiala kontado di 2020, ol esis la 4ma maxim populoza urbo di Francia, dop Paris, Marseille e Lyon, havinta  habitanti, e  habitanti en lua metropolala regiono.

Toulouse fondesis dal Romani, e dum la 5ma yarcento ol divenis chef-urbo dil Visigota Rejio. Nun, ol esas sideyo di avional e satelital industrii en Francia. La sideyi di aviono-fabrikanti *Airbus* (AéroConstellation) ed *ATR*, e di la fabrikerio di sateliti *SPOT* jacas ibe. Lua universitato, fondita en 1229, esas un ek la maxim anciena de Europa. Nun, existas altra prestijoza fakultati, nome pri aeronaval injeniorarto. Pro l'existo di ca fakultati e dil universitato, nun Toulouse havas 140 mil studenti universitatala, esanta la 4ma maxim granda studentala urbo di Francia.

Tri loki dil urbo deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro da UNESKO: l'aquedukto *Canal du Midi*, la baziliko di Sant-Sernin (Santa Saturninus) en stilo Romanesko, e l'anciena hospitalo *Hôtel-Dieu Saint-Jacques* vicina a la baziliko, pro lia signifiki por la pilgrimo a Santiago de Compostela.

## Historio

Homi ja habitis la regiono di la nuna Toulouse dum la 8ma yarcento aK. Nomizita  *Tolosa* dum l'Antiqueso, ol esis administratala e intelektala centro di Romana provinco *Narbona*. En 407 vandali siejis l'urbo, ma la episkopo Santa Exuperius kunvokis l'habitantaro por rezistar, e vandali suspensis la siejo e movis vers Hispania. Dum la 5ma yarcento ol divenis chef-urbo di ocidentala Goti, e kristaneskis. En 507 ol okupesis da Frankiani.

En 721, duko Odo de Aquitania vinkis Mohamedana invaderi de kalifio Umayyad. En 778, Karolus la Granda kreis dukio Toulouse por protektar la frontiero kun Mohamedana Hispania. De la 9ma til la 13ma yarcenti komti Raimond es tre autonoma di rejio franki. Ta lasta dum l'Albiginesa krucomilito retro-donis povi.

Pastel-komerco komencis depos 1463. Pesto esis periodala.

Fabrikerio AZF (kemio) explozis ye la 21ma di septembro 2001 (30 mortinti ed 8&nbsp;000 vunditi).

## Demografio

## l'internaciona Ido-renkontro
De la 23esma til la 27esma di septembro 2005 eventis l'internaciona Ido-renkontro.

## Referi
Papo

**Papo** (Latine *papa*, de la Greka πάππας *pappas*, signifikante "patro") anke konocata kom **suprega pontifiko** (Latine: *pontifex maximus*) esas l'episkopo di la dioceso di Roma e la chefo di la Katolik eklezio. Lu anke esas la chefo di stato di Vatikano.

Dum la komenco di Kristanismo, la vorto "papo" uzesis por omna episkopi, nome en l'Oriento, e por altra seniora membri dil klerikaro. Pose ca titulo rezervesis por la chefo dil episkopeyo di Roma, e la rezervo divenis oficala dum la 11ma yarcento.

La Katolik eklezio asertas ke la pastorala ofico dil Eklezio komencis kun grupo di apostoli, havinta Santa Petrus kom lia chefo. Segun l'Eklezio Katolika, Iesu Kristo indikis Petrus kom chefo di lua Eklezio, e pos lua rivivigo Petrus iris a Roma e fondis komunitato kristana ibe. To suportis la kresko di papal autoritato.

Til nun, l'altra titulo di la papo esas "episkopo di Roma", e la papi judikesas kom sucedanti de Petrus. Fakte l'autoritato dil papo evolucionis pokope dum la yarcenti. Kom supra chefo dil Eklezio Katolika, la papo havas la sama fakultati kam altra episkopi, ed altri qui esas exkluziva por lu, exemple deklarar santa ula persono (kanonizo), nominar kardinali e deklarar dogmati.

## Papi dum la Historio

## Referi
Aslan Mashadov

**Aslan Mashadov** esis Chechena politikisto e prezidanto. Mashadov (lektez: Mas-ha-dov) naskis en Kazakstan en 21 di septembro 1951. Tatempe preske tota populo Chechena esis en interna deporto ek Chechenia segun la precepto da Iosif Stalin. La familio di Mashadov povis retrovenar heme ye 1957.

Mashadov adheris Sovietian armeo e servis inter altri en Hungaria e Lituania. Pos la krulo di Soviet-Uniono il retrovenis Chechenia en 1991 kune altri Checheni, qui demandeskis nedependo por la lando. Mashadov divenis komandinto di la Chechen armeo ed il organizis la defenso di Grozni en 1994 dum l'unesma Chechena milito.

Rusia e Chechenia paktis pri paco, e Mashadov elektesis prezidanto en januaro 1997. La paco ne duris, e Rusia atakis nove en 1999. Mashadov volis negociante atingor paco, ma extrema-nacionalisti blamis il esar Rusa-mentala. Rusia imputis Mashadov pro terorigi, ma il multafoye judikis la terorigi da Checheni.

Rusia promisis 20 milioni dolari pro Mashadov. Ye 8 di marto 2005 Rusa soldati mortigis Mashadov. Pos la morto di Aslan Mashadov esas probable desfacila a Rusia trovor negocianta politikisto Chechena.
Porfirino

**Porfirino** esas heterocikla makrociklo igas di 4 piroleso subuniti ligata en opoza lateri tra 4 metina ponti. La makrociklo, do, esas integra aromatoza, diferanta la relatita korini o klorini.

## Tipi di porfirini

Porfirini kombinas nemediate kon metalo, komplexa kemio kon li en centrala kavajo. Fero, zinko, kupro, nikelo e kobalto kontenanto porfirini esas konocato, e pluri altra metali povas esar insertito. Porfirino en qua nula metalo esas insertito en sua kavajo esas nomito "libera bazo".

Kelka fero kontenanto porfirini esas nomito hemei, e hemeo-konteninto proteini, o hemoproteini, esas trovita pluvastanta en biokemio.

Kad un di la quar pirolo subuni esas reduktito, klorino esas produktita, la struktura ringo trovito en klorofilo. Kad du de la quar pirolo subuni esas reduktito, lore sive bakterioklorino (kom trovito en kelko fotosintezo bakterio, od izobakterioklorino, dependinto en la relativa pozicii de la reduktito pirrolo, esas formizita.

## Porfirino sintezo
### Tabelo

To esas skemela reprezento di biosinteza porfirino, kon referi per EK numero ed OMIM donajobazo. La porfiria asocinto kon la manko de omna enzimo esas anke montrinta:

## Extera ligili

* Porfirino
* Porphynet
* Francesca Bryden
Busan

**Busan**, olim konocita kom **Pusan** e nun oficale **Metropolala Urbo Busan** esas la duesma maxim grand urbo di Sud-Korea, dop Seoul. Segun statistiki de 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 767,35 km².

Busan distas 314 km de Seoul ma nur 214 km de Fukuoka, en Japonia, e personi en Busan parolas la Koreana kun achento simila a Japoniana. Same, personi en Fukuoka, Japonia, parolas la Japoniana kun achento simila a Koreana.

Busan esas plu varma kam Seoul, e havas la maxim granda filmo-produktado en Korea. Lua portuo esas la maxim granda de Sud-Korea, e la 9ma maxim importanta de la mondo. L'urbo esas centro por internaciona konventi, exemple la renkontro di ASEAN en 2005. Ol anke gastigas diversa universitati, exemple l'Internaciona Universitato pri Eduko di Busan, fondita en 1946.

## Geografio

Busan jacas an la maxim sudala punto di Koreana peninsulo, distanta 314 km sude de Seoul. Basa monti cirkondas ol norde ed weste, e la maro cirkondas ol sude ed este. La delto di fluvio Nakdong jacas weste del urbo. Lua maxim alta punto esas monto Geumjeongsan, kun 801,5 metri super la marala nivelo.

La klimato di Busan esas kolda versiono dil klimato humida subtropikala (*Cfa* segun klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 3,6°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 26,1°C. Dii multe varma o multe kolda esas multe rara. La maxim alta temperaturo enrejistrita en lua historio esis 37,3°C, en 2016, kontre ke la maxim kolda temperaturo enrejistrita esis −14,0°C, ye la 13ma di januaro 1915.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 1576,7 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 326,8 mm.

## Turismo

Busan surnomizesis "somera chef-urbo di Korea", nam ol atraktas turisti de multa loki di la lando por sua 6 plaji. Vicina a plajo Haeundae, la maxim famoza dil urbo, existas larja trotuaro e luxoza hoteli. Diversa kafeerii, drinkerii e restorerii existas alonge plajo Gwangalli.

## Referi
Dag Hammarskjöld

**Dag Hammarskjöld** (Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld) esis chef-sekretario dil Unionita Nacioni de 1953 til 1961, kande lu mortis en aeroplan-acidento, en Afrika. Nuntempe Dag Hammarskjöld esas valorizita kom granda Suedo.

Dag naskis en 29 di julio 1905 en Jönköping, Suedia. Lua patro Hjalmar Hammarskjöld esis prezidanto di kortala tribunalo, pose chefministro di Suedia. Dag kreskis en Uppsala, ube lua patro laboris kom guberniestro.

Dag divenis yuristo ed experteskis kom nacion-ekonomikisto. Il laboris en la rejimo di socialdemokrata Tage Erlander kom exter-partisala ministro, kande ilu nominesis a posteno di la chef-sekretario dil Unionita Nacioni. La rejimo di Suedia ne kampaniis por Dag Hammarskjöld, ma lua “trumpo” esis, ke ilu devenis de sen-koalisinta lando. Ilu juris en l'UN en 10 di aprilo 1953. Kom chef-sekretario dil UN Hammarskjöld sucedis Norvegiana Trygve Lie.

Ante l'ofico en la UN Dag Hammarskjöld laboris en la ministerio dil fiskal aferi, en la ministerio dil exterlandal aferi ed en la centrala banko di Suedia. Dum ca ofici il kreis multa kontakti internaciona, precipue kun Europa.

Ye posmilitala tempo en la mondo dominacis tenso inter la super-povi Usa e Soviet-Uniono. Dum la kolda milito Hammarskjöld solvis od entraprezis solvar plu kam 20 krizi internaciona. Ilu koncentris su pri paco entraprezante obstruktar la expanso dil kolda milito ad Afrika ed Azia, ma la nova tereno dil kolda milito favoris Soviet-Uniono.

Quankam Dag Hammarskjöld suportis pacal agad, ilu volis, ke UN havus anke militala povo. Il fondis l'unesma paco-sekurinta korpo por UN dum la krizo che Suez en 1956. Hammarskjöld esis tre populara che mikra stati, ed il elektesis nove en 1957. En la generala kunveno dil UN en 1960 Nikita Hrushchyov blamis, ke Hammarskjöld laboris dum la Kongoana krizo tro ocidento-amikale.

Dag Hammarskjöld mortis en aeroplan-acidento ye nokto inter la 17ma e 18ma di septembro 1961. Il esis sur oficala voyo en Afrika dum la Kongoana krizo. L'aeroplano falis proxim l'aeroportuo di Ndola en Zambia an la milito inter ta lando (tatempe Nord-Rhodesia) e Kongo. L'aeroplano pilotesis da Sueda kruo. Pos morto ilu grantesis la Nobel-premio pri paco en 1961.

Plu ne-konocata latero di Dag Hammarskjöld esis, ke il esis anke lirikisto e sidis en l'Akademio di Suedia.

Dag Hammarskjöld esis sucedita da Burmana U Thant, qua laboris til 1971.

## Extera ligili
*Biography Dag Hammarskjöld (en)
*Dag Hammarskjöld The Nobel Prize 1961 (en) 
*Site ONU Dag Hammarskjöld (en)
*Dag Hammarskjöld Library (en)
*Kofi Annan, ''Dag Hammarskjöld and the 21th century'', The Fourth Dag Hammarskjöld Lecture 6 september 2001, Uppsala university (en) (pdf)
Papo Ioannes Paulus la 2ma

**Ioannes Paulus la 2ma**, naskinta **Karol Józef Wojtyła** (1920 til 2005) esis la 264ma papo di la Katolik-eklezio. Lua originala nomo esis Karol Józef Wojtyła.

Karol Wojtyła naskis proxim Wadowice en Polonia ye la 18ma di mayo 1920. Lua familio esis ne-richa. Dum lua yuneso il esis interesata pri teatro e pleis kom aktoro, lastafoye, kande il evis 23 yari.

En 1938, ilu komencis studiar filozofio e literaturo che l'universitato di Kraków. Tamen la duesma mondomilito ruptis la studiado e l'universitato klozesis da la nacional-socialisti.

Dum la milito ilu laboris en minerio apertita ed oficerio. Dum vesperi ilu sekrete studiis duktata dal kardinalo. La yunulo kredeskis, kande il rekuperis en kliniko pos du trafiko-acidento.

Pos la milito, en 1946 Wojtyła promocesis paroko. En 1948 ilu promocesis en Roma kom doktoro en teologio. Pose il docis moral-teologio e social-etiko kom profesoro en Lublin e Kraków. Kom l' arkiepiskopo di Kraków il divenis en 1964. Papo Paulus la 6ma grantis ilu l'ordo di kardinalo en 1967.

Karol Wojtyła, la kardinalo di Kraków, elektesis kom papo ye la 16ma di oktobro 1978. Il esis l' unesma Katolik ekleziestro ne-Italiana pos 1523. Ilu prenis la nomo Iohannes Paulus 2ma.

Ye la 13ma di mayo 1981 Turka teroristo Mehmet Ali Agca probis mortigar la papo che Vatikano.

La papo mortis ye la 2ma di aprilo 2005. Ye la 1ma di mayo 2011 il beatifikesis dal papo Benedictus la 16ma.

### La nomo dil papo en diversa lingui
* en Albaniana linguo: Gjon Pali II
* en Angla linguo: John Paul II
* en Cheka linguo: Jan Pavel II.
* en Chiniana linguo: Gioan Phaoloa II
* en Finlandana linguo: Johannes Paavali II
* en Franca linguo: Jean-Paul II
* en Germana linguo: Johannes Paul II.
* en Hispana linguo: Juan Pablo II
* en Hungara linguo: János Pál II.
* en Italiana linguo: Giovanni Paolo II
* en Kroatiana linguo: Ivan Pavao II.
* en Latina linguo: Ioannes Paulus PP. II
* en Polona linguo: Jan Paweł II
* en Portugalana linguo: João Paulo II
* en Rumana linguo: Ioan Paul al II-ea
* en Slovakiana linguo: Ján Pavol II
* en Sloveniana linguo: Janez Pavel II.
* en Sueda linguo: Johannes Paulus II

## Noti
Jurnali en Sud-Korea

**La tri maxim granda jurnali en Sud-Korea:**
*Chosun Ilbo - 조선일보 - 朝鮮日報 - signifikas 'la jurnalo di Chosun' (Chosun esas l' olda nomo de Korea).
*Donga Ilbo - 동아일보 - 東亞日報 - signifikas 'la jurnalo di est Azia'.
*Joongang Ilbo - 중앙일보 - 中央日報 - signifikas 'la centra jurnalo'.

**Altra jurnali:**
*Hangook Ilbo - 한국일보 - 韓國日報 - signifikas 'la jurnalo di Korea'.
*Munwha Ilbo - 문화일보 - 文化日報 - signifikas 'la jurnalo di kulturo'.
*Segye Ilbo - 세계일보 - 世界日報 - signifikas 'la jurnalo di mondo'

*Seoul Ilbo - 서울일보 - 서울日報 -signifikas 'la jurnalo di Seoul'
Hamilton

# Hamilton, Bermudi esas la chef-urbo di Bermudi.
# Hamilton, Nova-Zelando, la 4ma maxim populoza urbo di Nova-Zelando.
# Hamilton, Kanada esas urbo en Kanada.
Calgary

**Calgary** esas maxim populoza urbo di Kanadana provinco Alberta e la 3ma maxim populoza urbo di la lando. Segun statistiki de 2021, l'urbo havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 825,56 km². Lua metropolala regiono esas la 5ma maxim populoza di Kanada, kun  habitanti. Tale nomizita "Koridoro Calgary-Edmonton" esas la regiono urbala maxim populoza inter Toronto e Vancouver.

Calgary jacas apud Rokoza Monti, inter riveri Bow ed Elbow. Lua precipua ekonomiala sektori esas la produktado di energio, financala servadi, cinemo e televiziono, logistiko*, saneso e komforto, aeronautiko e turismo. Omna chefa petrolo-kompanii (Shell, Petro-Canada, Texaco, edc.) en Kanada havas sideyi en Calgary. L'urbo havas du publika universitati: l'Universitato di Calgary (*Calgary University*) kun cirkume 34 mil studenti en 2022, e *Mount Royal University*, kun plu kam 14 mil studenti, e politeknikala fakultato, *Southern Alberta Institute of Technology* - SAIT. Ol anke havas privata institucuri.

La ferovoyo en Calgary nomesas C-Train.

### Referi
London (homonimo)

# London esas chef-urbo di Anglia e dil Unionita Rejio.
# London, Ontario esas urbo en Ontario, Kanada.
# London, Kentucky esas urbo en Kentucky, Usa.
CBC/Radio-Canada

**CBC/Radio-Canada** (Angle: *Canadian Broadcasting Corporation*, France:*Radio-Canada*) esas la maxim granda radio e televiziono-brodkasterio en Kanada. CBC havas ambe Angla e Franca brodkasti.

CBC komencis transmisar en 1936, ma ante 1936 Kanada havis radio staciono nacionala, qua komencis en 1932 sub la nomo "Canadian Radio Broadcasting Commission" (CRBC).

### CBC e Radio-Canada en la reto
* CBC (- en l'Angla)
* Radio Canada (- en la Franca)
Daejon

**Daejon** (대전, 大田, signifikante 'granda agro') esas la 5ma maxim populoza urbo di Sud-Korea. Segun statistiki dil yaro 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 539,85 km².

L'urbo distas 154 km de Seoul. En Daejon existas multa teknologiala industrii ed anke la teknologiala centro KARI.

L'anciena nomo di Daejon esis *Hanbat* (한밭), e ante ke la choseo konstruktesis, la regiono konsistis precipue ek agri e ruro.

### Referi
Kartelo

**Kartelo** esas kontrato inter kompanii, per qua on entraprezas limitar konkurso en ula feldo di produktado. Kontratanta kompanii determinas inter li pri vendo-preci, pri la quantumo dil produkto, pri la submisiono-kondicioni e pri la divido dil komerc-areo.

Tipi dil karteli esas:
*preco-kartelo
*horizontala kartelo
*vertikala kartelo
*submisiono-kartelo
*vendo-kartelo
Lingui en la reto

Ye 2004 Anglian esas l' unesma linguo uzata en la reto per lua internaciona situo ma Mandarin-Chiniana e Hindiana havas maxim parolanti do povas divenar plu importanta kande aceso esas plu facile.

### La maxim uzata lingui en la reto ye Novembro 2005
*Angliana linguo - 31.9%
*Chiniana linguo - 12.8%
*Japoniana linguo - 8.0%
*Hispaniana linguo - 6.5%
*Germaniana linguo - 5.7%
*Franciana linguo - 4.1%
*Koreana linguo - 3.3%
*Italiana linguo - 3.0%
*Portugalana linguo - 3.0%
*Nederlandana linguo - 1.5%
*Altra lingui - 20.2%

### La maxim uzata lingui en la reto ye 2004
*Angliana linguo - 32.8%
*Chiniana linguo - 12.8%
*Japoniana linguo - 7.6%
*Hispaniana linguo - 6.4%
*Germaniana linguo - 6.1%
*Franciana linguo - 4.2%
*Koreana linguo - 3.6%
*Italiana linguo - 3.2%
*Portugalana linguo - 2.4%
*Nederlandana linguo - 1.6%
*Altra lingui - 19.2%
----
Informo pri la reto.
Exoplaneto

**Exoplaneto** esas extersunala planeto, to esas, planeto cirkum stelo altra kam nia suno.

En aprilo 2005 Europana ciencisti kredis trovar la unesma certa exoplaneto. Ica planeto cirkumjiras la stelo *GQ Lup* quo esas distanta ye 400 lumyari de nia sunala sistemo.
Luno

**Luno** (simbolo astronomiala: ) esas l'unika naturala satelito qua cirkumjiras nia tero. Altra planeti havas anke singla luno, o luni, nome Jupitero.

Luno esas tante granda relate Tero, ke amba, Tero e Luno, ofte egardesas kom duopla planeto. Luno havas diametro di  kilometri e pezomaso equivalanta a 12,3% de Tera maso.

La jiro di luno definas la diversa speci di monato. Luno rotacas cirkum sua axo singla 27,322 dii, do la sama latero esas sempre videbla de la Tero. On kalkulas ke la Luno formacesis 4,51 miliard yari ante nun.

## Kompozuro
La Luno havas poka fero, e multa volatila materii, precipue silikati en lua kompozuro. Lua surfaco kovresas da lunala polvo, e havas monti, koliziono-krateri, surfacala strii, e planaji ek obskura bazalto nomizita plurale *maria*.
Digramo

**Digramo** esas paro di konsonanti, qui tamen signifikas nur un pronuncuro. 

Exemple **sh** (en Ido, Angla) signifikas nur un frikativa sibilanto bilabiala, ne separate pronuncita **s** e **h**.
Diftongo

**Diftongo** kontenas du vokali, qui esas pronuncita tale ke li formacas un silabo. Do inter la vokali di la diftongo ne esas ula rupto, ma la pronunco glitas del unesma vokalo al duesma. 

Exemple **eu** en la vorto *Europa* formacas nur un silabo, ma **ue** en la vorto *puero* kontenas du separata vokali.

Esas sequanta tipi di diftongi:
* Klozanta diftongi: *au, ai, ei, eu, öü, äü, oi, öi* (duesma parto esas plu klozata).
* Apertanta diftongi: *ua, uo, ue, ia, ie* (duesma parto esas plu apertata).
* Diftongi nur kun helpo di labii: *iu, ui* (nula difero en aperteso / klozeso).
Gaso

**Gaso** esas un ek la tri standi (solido, liquido, gaso) di materio. Inter lia propraji, gasi havas basa specifika pezo, alta presebleso, diafaneso, manko di rigideso, e pronteso plenigar existanta spaco. Aero ed aquovaporo esas ordinara exempli.

Ye suficante alta temperaturi, omna materii gaseskas. Gasi, inkluzite aquovaporo e karbobioxo, esas ofte produkturi de kombusto.

L'universo konsistas grandaparte ek gasi, en formo di interstela hidrogeno.

Kontraste solidi e liquidi, molekuli di gasi esas fore aparta, e movas rapide e hazarde. La frapado dil molekuli kontre la muri di kontenilo produktas preso plu granda kam on ofte savas - l'atmosfero presas kontre omno, e sen ol vidanta enti simple bolius ed explozus.

Che certena amaso di **ideala gaso**, la multiplikuro dil preso (P) e volumino (V) esas proporcionala kun l'absoluta temperaturo (T):

PV = RT (la generala gas-lego)

La konstanto R esas l' **universala gas-konstanto**. Reala gasi divergas de ca ideala lego ye alta preso pro mikra intermolekulala forci.
Maso

**Maso** esas asemblajo grandega de kozi, o parti de kozi, qui formacas quaza asemblo.

La mezuro di lineala inerteso di objekto, ito esas, quante ol rezistas acelero kande forco aplikesas ad ol.

Alternative, on povas pensar pri maso kom la quanteso di materio en objekto.

Segun Specala Teorio di Relativeso da Albert Einstein, objekto ganas maso se ol ganas energio.

Esas importanta traito di naturo qua, en izolita sistemo, mas-energio konservesas.

L'Internaciona Sistemo di Unaji di maso esas kilogramo.
Inerteso

**Inerteso** esas proprajo di omna materio, quo reprezentas olua rezisto di chanjo di sua stando di movo.

La maso di objekto esas quantesala mezuro di lua inerteso; pezoza objekto esas plu inerta kam lejera, e bezonas plu granda forco por movigar ol.

La mov-lego da Isaac Newton e lua principo di relativeso dependas ye la konceptajo di inerteso.

En la teorio di relativeso da Albert Einstein, la propraji inertesala di materio interrelatas kun olua tota energio.
Mikael Agricola

**Mikael Agricola** esis la fondinto di Finlandana linguo literaturala. Ilu skribis l'unesma libro en Finlandana cirkume 1543.

Mikael Agricola (lektez: Agríkola) naskis c. 1510 en Pernaja, en sudestals Finlando proxim rivo di Baltika Maro. Ilu studiis en Turku e Viipuri, divenis laureato en Wittenberg, Germania en 1539. Pose il divenis l'episkopo di Turku en 1554. Ilu esis Luterana Protestanto e suportis la purigo dil religio.

Agricola esis anke la fondinto dil literala linguo, pro ke il skribis l'unesma libro en Fina linguo: *Abckiria* (“ABC-libro”). Nula libro originala esas prezervita, ma per multa parti de diversa edituri on povis rekonstruktar la verko. L'unesma edituro esas de yaro 1543 e la lasta (3ma) de yaro 1559. 

Agricola anke tradukis la Nova Testamento (1548), la Katekismo e parti ek l'Anciena Testamento. Ilu skribis anke la Prego-libro del Biblo (*Rucouskiria Bibliasta*) en 1544. Ilu kreis multa bezonata vorti por Finlandana linguo, ed anke nun c. 60 % ek la vortaro di Agricola uzesas.

Agricola esis anke diplomacisto e negocianto pri paco. Suedia e Rusia militabis, ed Agricola duktis la paco-delegitaro. Ilu mortis ye la 9ma di aprilo 1557 survoye en Kuolemanjärvi (“Mortala Lago”), kande ilu retrovenis de Moskva. 

On erektis statuo por Agricola en 1908 en Viipuri e en 1952 en Turku.

Prezente on jubileas Agricola e Finlandana linguo ye la 9ma di aprilo. Lore l'Uniono dil tradukisti e interpretisti Finlandana grantas la Mikael Agricola -premio pro signifikanta tradukuro a la tradukisto.

## Extera ligilo

* Abckiria
870

La yaro **870** (DCCCLXX per Romala algarismi) esis la 870ma yaro dil 1ma yarmilo, la 70ma yaro di la 9ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 870a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 28ma di februaro - La 4ma Koncilo di Konstantinoplo finas.
* 8ma di agosto - Louis la Germana koaktas lua fratulo Charles la Kalva aceptar paco-pakto, e cedar Austrasia, kontre ke Charles recevas tale nomizita "Basa Burgundia", inkluzinte parti de Provenco.
* Granda armeo de Dania arivas en Britania e komencas kampanio qua iros a London, Wessex, e la norda parti di Britania.

## Naski

## Morti
869

La yaro **869** (DCCCLXIX per Romala algarismi) esis la 869ma yaro del unesma yarmilo, la 69ma yaro de la 9ma yarcento, e la 10ma yaro de la yari 860a.

## Eventi
### [[Central Amerika]]
* La lasta momumento di Tikal, steleo *11* dedikesas da Maya chefo Jasaw Chan Kʼawiil la 2ma.

## Naski

## Morti
922

La yaro **922** (CMXXII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 922ma yaro del unesma yarmilo, la 22ma yaro de la 10ma yarcento, e la 3ma yaro de la yari 920a.

## Eventi
### [[Bizancana imperio]]
* somero - Imperiestro Romanos la 1ma di Bizanco sendas trupi por kombatar Bulgari, devastas lua kampeyo proxim Konstantinoplo ma fine vinkesas. Tamen, pro lia perdaji, Bulgari ne povis sucese siejar la urbo.

### [[Europa]]
* Urbo Quedlinburg fondesas en Germania.

## Naski

## Morti
923

La yaro **923** (CMXXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 923ma yaro dil unesma yarmilo, la 23ma yaro di la 10ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 920a.

## Eventi
* 15ma di junio - Che la batalio di Soissons, armeo komandata da Charles la simpla vinkesas, ed ilu kaptesas ed enkarcerigesas en Péronne. Rejulo Robert la 1ma di Francia mortas dum kombati.

## Naski

## Morti
* 15ma di junio - Rejulo Robert la 1ma di Francia (n. 860)
Korea

**Korea** es historiala lando existinta kelka yarcenti til fino di duesma mondomilito, sur peninsulo Korea en nord-estal Azia – proxim 222&nbsp;000 km² inter Japonia (Cushima-stretajo) e Chinia (fluvio Yalu).

La regiono lojesas homogena grupo etniala – Koreani, qui parolas ye Koreana linguo.

Korea esas la lasta dividita stato en mondo pos la kolda milito inter la komunista e la kapitalista bloko (la divido en Chipro havas diferanta kauzo). 
* Nord-Korea
* Sud-Korea

## Korea ante duesma mondomilito
…
…
Aegukga

**Aegukga** (en Koreana 애국가 - 愛國歌) esas la nacionala himno di Sud-Korea. Aegukga signifikas "la kansono por amar la naciono". La himno esas tre longa, e kande on kantas, homi kantas nur l' unesma verso e la refreno. La muziko esis kompozita ye 1935 da Ahn Eak-tai ed adoptita ye 1948.

### Tradukuro ad Ido
# Til l'aquo di la Esta Maro sekesos e la monto Baekdu forfluos, Deo protektez nia lando, vivez longe la naciono.
# Kom un pino dil Monto Namsan, qua rezistas tempesti e frosti sen flebigar sempre, tale esos nia volunto.
# En l'autumno, noktala kristala blua cielo sen nubi, esas la luno nia anmo, simpla e reala.
# Joyoze o riskante nia vivo, ni amos la naciono, kun nia amni e kordii.
**Refreno:** Bela fluvii e monti kovrata da hibiski, larja extensesi e vali! Korea darfas esar protektata da lua populo!

## Extera ligili
* National Anthem Downloads, Lyrics, & Information: NationalAnthems.us (Korea, South)
* http://www.pyc.pe.kr/midi/k00.mid 
* http://www.opm.go.kr/warp/en/korea/symbols/anthem.html 
* https://web.archive.org/web/20040804100903/http://www.musicsales.co.kr/music/na.htm 
* https://web.archive.org/web/20041014043515/http://www.musicsales.co.kr/music/na-eng.htm 
* https://web.archive.org/web/20070927204433/http://www.korea.net/news/news/Langview.asp?serial_no=20050316017&lang_no=1 
* http://www.rcy.org/song/mp3/track06.mp3 
* http://news.media.daum.net/society/affair/200312/13/YTN/v5737868.html 
* https://web.archive.org/web/20070210082303/http://www.hangeul.or.kr/cgi-bin/hanboard/read.cgi?board=hsr_main&y_number=1479&nnew=1 
* https://web.archive.org/web/20080525185605/http://www.korea.net/korea/kor_loca.asp?code=A0402 
* https://web.archive.org/web/20070930160514/http://www.korea.net/News/News/NewsView.asp?serial_no=20050316015 
* http://ocn.amikai.com/amiweb/browser.jsp?url=http%3A%2F%2Fnews.media.daum.net%2Fsociety%2Faffair%2F200312%2F13%2FYTN%2Fv5737868.html&langpair=9%2C2&c_id=ocn&lang=JA&toolbar=yes&display=2 
* http://www.tufs.ac.jp/ts/personal/choes/kouza/yomu/hglyom01.html 
* http://www.egov.go.kr/symbol/AA130_song_tip.jsp 
* https://web.archive.org/web/20070930155841/http://www.korea.net/korea/attach/a/04/1.mpg 
* http://korea.net/learnaboutkorea/nationalsymbols/anthem14.mp3 
* http://news.naver.com/news/read.php?mode=LSD&office_id=023&article_id=0000035892 
* https://web.archive.org/web/20070928070449/http://news.go.kr/warp/webapp/news_broad/gov_view?id=45b310d9551c44de5a6a634d 
* https://web.archive.org/web/20070928065324/http://news.go.kr/warp/webapp/news/view?category_id=photo_news&id=357bb18d33e05beaf991449f
Romana kalendario

Unesme **Romana kalendario** havis 12 monati. En monato esis sive 29 sive 31 dii. 30-dia monato ne esis en uzo pro monato devis havar mezala dio. Tala kalendario-yaro havis 355 dii.

La yaro komencis en marto. En omna duesma yaro esis extra monato (bixestilala monato). La bixestilala monato ne esis adjuntita kom plusa monato integra, ma la februaro esis interruptita ye 23ma dio. Tatempe komencis la 25-dia monato bixestilala, e pos lo la 29-dia februaro duris adavane. Pro lo ni havis longe bixestilala dio ye 24ma di februaro.
Egiptiana kalendario

**Egiptiana kalendario** havis, quale Babiloniana, 12 monati ma omna monati havis 30 dii. Tala kalendario esis kin dii tro kurta. Mankanta dii esis juntita a fino di dekeduesma monato. Quankam l’ Egiptiana kalendario-yaro esis cirkume ses hori tro kurta. Pro ca eroro ye 238 aK on komencis insertar en omna quaresma yaro un extra dio (bixestilala dio). Tala kalendario esis pasable preciza.
Babiloniana kalendario

**Babiloniana kalendario** dividis la yaro a 12 monati. Un monato havis alternante 29 e 30 dii. Tale un yaro havis 354 dii, altre dicante cirkume 11 dii tro kurta. En tri yari kalendario-yaro esis un monato avan la naturala yaro. Pro to, la regnanto dekretis un plusa monato deketriesma omna triesma yari.

La nombro esis 12 pro en stelo-cielo, segun Babiloniani, esis 12 animalo-figuri. Li dividis anke la lumoza tempo dil dio en 12 secioni. La tenebroza tempo havis samamaniere 12 secioni, do un dio ganis 24 (2 x 12) hori.

:Lektez pri horlojo.