open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Natal, Rio Grande do Norte

**Natal** esas chef-urbo di Braziliana stato Rio Grande do Norte. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 167,4 km². Lua metropolala regiono, kun altra 9 urbi, havas cirkume 1.5 milion habitanti.

Natal esas importanta turismala centro en Nord-estala regiono di Brazilia, e recevas cirkume 2 milion viziteri omnayare. L'industrio, nome konstruktado, vestaro e transform-industrio, ank esas importanta ekonomial agado. L'urbo anke havas 6 granda komercala centri. La sideyo dil Universitato Federala di Rio Grande do Norte (UFRN) jacas en la urbo. L'urbo anke havas altra universitati e fakultati privata.

Lua klimato esas tropikala, kun poka pluvi. La mezvalora temperaturo esas 26&nbsp;°C.

## Historio

Amerigo Vespucci vizitis la regiono (Kabo di Santo Roque, 32 km norde de nuna Natal) en 1501, ma la regiono restis ne-kolonigita til preske la fino dil 16ma yarcento.

En 1597, lora generala guvernisto di Brazilia imperis atako kontre Franca pirati. L'atako esis sucesoza ed, ye la 6ma di januaro 1598, Jerônimo de Albuquerque fondis la fuorto *Reis Magos* ("Saja Reji") por defensar la regiono.

Ye la 25ma di decembro 1599, la vilajo Natal fondesis extere la fuorto. Tamen, pro la destrukto di dokumenti dum l'invado Nederlandana en la regiono, ne saveskis exakte quo fondis la urbo. Nederlandani okupis la regiono de 1633 til 1654, e dum ta epoko la fuorto ribaptesis *Kenlen*.

Dum la kolonial epoko la kresko dil urbo esis lenta: dum la fino di 1805 ol havis nur 6.393 habitanti, e dum la fino dil 19ma yarcento li esis nur 16.000 personi. La sabloza sulo dil urbo impedis la kultivo di sukrokano. Pro to, la precipua ekonomial agado dil urbo esis komerco.

En 1817 eventis revolto kontre Portugalana dominaco, qua recevis suporto de André de Albuquerque Maranhão, lor granda produktisto di sukro. Ye la 29ma di marto ta yaro, Albuquerque Maranhão kaptis la povo en Natal e kreis guvernal uniono. Tamen, lu ne recevis populala suporto, e la revolucioneri vinkesis. Vundita dum kombati ye la 25ma di aprilo, Albuquerque Maranhão mortis ye la sequanta dio.

Dum la duesma mondomilito l'urbo divenis importanta aerala bazo por Usan avioni por esar la Sud-Amerikana punto maxim proxima de Afrika. Ye la 28ma di januaro 1943, Franklin Delano Roosevelt e Getúlio Vargas signatis pakto en la urbo pri l'eniro di Brazilia en la duesma mondomilito por luktar kontre Italia e Nacional-socialista Germania.

## Plaji en urbo

* Plajo *Areia Preta*
* Plajo dil Artisti ("Praia dos Artistas")
* Plajo dil Mezo ("Praia do Meio")
* Plajo dil Fuorto ("Praia do Forte")
* Plajo di la choseo *Costeira* ("Praia da Via Costeira")
* Plajo *Ponta Negra*
* Plajo *Redinha*

## Referi
Porto Velho

**Porto Velho** esas chef-urbo di Braziliana stato Rondonia, an la Norda regiono di la lando. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti, kontre  habitanti en 2010, e  habitanti en 2000. Lua tota surfaco esas  km².

Porto Velho fondesis da Usana kompanio *Madeira Mamoré Railway Company*, ye la 4ma di junio 1907. Porto Velho esas importanta regionala centro por komerco e servado. Ank esas sideyo di la Federala Universitato di Rondônia.

Dum la konstrukto di la ferovoyo Madeira-Mamoré, la regiono recevis multa enmigranti, nome de Karibia.

## Referi
Rio Branco, Acre

**Rio Branco** esas chef-urbo di Braziliana stato Acre. Ol esas la precipua centro financala e komercala del stato, e la 7ma maxim populoza urbo de la Norda regiono. Segun la demografiala kontado di 2022 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

Jacanta apud rivero Acre, Rio Branco distas 3030 kilometri de Brasília. Ol esas sideyo di la Federal Universitato di Acre (UFAC), publika universitato fondita en 1971, ed anke di privata universitati.

Rio Branco esas la 4ma maxim anciena chef-urbo di la Norda Regiono, dop Belém, Manaus e Macapá. Ol fondesis dum la fino dil 19ma yarcento kun l'arivo di personi de Nord-estala regiono di Brazilia. Ol expansis rapide pos la komenco di komercal extraktado di kauchuko che Norda regiono. Til 1903, tota regiono apartenis a Bolivia, ma transferesis a Brazilia pos la signato dil Kontrato di Petrópolis, ta yaro.

## Historio

L'urbo fondesis ye la 28ma di decembro 1882, dal Braziliano Neutel Maia, an la sinistra rivo dil rivero Acre. En 1903, lora teritorio Acre donesis a Brazilia, ed en 1904 konstruktesis administrala edifici an la dextra rivo dil rivero.

Rio divenis chefurbo dil teritorio en 1920, e chef-urbo dil stato Acre kande ol establisesis en 1962. Ante, ye la 13ma di januaro 1961, Rio Branco ligesis per choseo a Porto Velho en Rondônia e, de ibe, a la sudo di Brazilia - choseo nun nomizita BR-364. Tamen, l'asfaltizo di ca choseo kompleteskis erste dum la yari 1980a, e dum multa tempo restis desfacila arivar a Rio Branco per choseo, nome dum pluvoza sezono.

Segun la demografiala kontado di 1970 ol havis  habitanti. Dum la 1970a yardeko, migrinti veninta de rurala regioni komencis arivar al urbo ed establisis diversa povra quarteri simile a *favelas* de altra regioni Braziliana proxim rivero Acre ed en vakua arei. En 1970, l'urbala areo di Rio Branco havis 23 quarteri. En 1996 ja esis 133 quarteri. Dum la sequanta yari konstruktesis granda grupi di edifici rezidala, formacanta nova quarteri, exemple quarteri Bela Vista, Guimard Santos, Castelo Branco e Manuel Juliano. Tamen, le povra ne profitis de ca developo, e l'arei nesalubra ne rekuperesis. En 1973, l'aeroportuo internaciona *Presidente Médici*, qua komencis konstruktesar depos 1964, inauguresis. Ca aeroportuo fuuncionis til la 16ma di novembro 1999, kande la nuna aeroportuo internaciona *Plácido de Castro* inauguresis, e l'anciena tereno dil aeroportuo *Presidente Médici* retrodonesis a la familio de lua antiqua proprietero.

En 1980, Rio Branco atingis  habitanti, ed en 2000 ol atingis  habitanti. En 2010, Rio Branco ja havis  habitanti, e dum la demografiala kontado di 2022 ol havis  habitanti. Nun ol esas la maxim importanta komercala, servadala ed industriala centro dil stato.

## Referi
Hosni Mubarak

**Muhammad Hosni Sayyid Mubarak** (n. ye la 4ma di mayo 1928 til la 25ma di februaro 2020) esis prezidanto di Egiptia de la 14ma di oktobro 1981 til la 11ma di februaro 2011, pos l'asasino di Anwar Sadat. Il esis vice-prezidanto di Sadat de 1975 til 1981.

## Biografio
Naskinta ye la 4ma di mayo 1928 en Kafr-El Meselha, Mubarak eniris Egiptiana militala akademio, ube il recevis bachelereso en militala injeniorarto en 1949. Dum lua vivo ante divenar prezidanto, il esis pilotisto di militala avioni, jenio-membro ed injenioro. Che militala akademio ilu pilotis avioni Ilyushin Il-28 e Tupolev Tu-16. En [1967],] ilu divenis komandanto dil akademio. Ilu mariajesis kun Suzanne Sabet e havas du filiuli.

En [1975, Anwar Sadat indikis Mubarak kom lua vice-prezidanto. En ta ofico il partoprenis en la negocii pri paco-pakto kun Israel. Il anke reprezentis Sadat en diversa renkontri kun exterlandala chefi di stato.

Ye la 28ma di januaro 2011, pos intensa populala protesti en la stradi di Kairo, Alexandria e Suez qui produktis cirkume 50 morti, il anuncis chanji en lua guvernerio. Pos 18-dia demonstri, ye la 11ma di februaro 2011 Mubarak demisionis.

## Referi
Libera Komtio

**Libera Komtio** esis anciena regiono di Francia este de lando. Pos la 1ma di januaro 2016 ol divenis parto di la nuna regiono Burgundia-Libera Komtio.

## Referi
Angela Merkel

**Angela Dorothea Merkel** (*Kasner*) (n. Ye la 17ma di julio 1954 en Hamburg ma edukita apud Berlin) esas Germaniana politikisto.

Pos obtenita diplomo en Leipzig el laboras en quantika kemio dum 1989. Implikas su en mikra partiso. To juntas granda uno kristana demokratika uniono. Angela divenas ministro e yuna favoro per Helmut Kohl. Ye 1998 kande majoritato chanjas el esas opozo-chefo.

Angela Merkel esis inter 2005 e 2021 divenis kancelero. Inter la yari 2000 e 2018 Angela Merkel esis prezidanto di la Kristana Demokrata Uniono di Germania. Por la parlamentala elekti en la yaro 2021 Merkel ne plu esis kandidatino.
Pikardia

**Pikardia** (France: *Picardie*) esis historiala regiono di Franca jacanta an la nordo di la lando. Pos la 1ma di januaro 2016 ol apartenas a la regiono Supraji di Francia.

Dum l'epoko feudala la regiono inkluzis 6 komtii: Boulogne, Montreuil, Ponthieu, Amiénois, Vermandois, and Laonnois. Segun la Kontrato di Verdun de 843 ol divenis parto di Westal Francia, e pose del rejio Francia.
Gianni Rodari

**Gianni Rodari** (23ma di oktobro 1920 en Omegna - 14ma di aprilo 1980 en Roma) esis skriptisto Italiana qua skribis multa libri por pueri.

## Verki

* Bulbolino (Il Cipollino)
Marlene Dietrich

**Marlene Dietrich** (naskinta **Maria Magdalene Dietrich** (1901 til 1992) esis Germana cinem-aktorino e kantistino.

Dietrich restis dum la tota kariero per perpetue ri-inventita su.

De 1938 til meza-1940a havis grand amikeso kun Jean Gabin.

Honore di lo nomizesis un ek asteroidi de precipua zono deskovrita ye la 12ma di novembro 1923 da Karl Reinmuth – 1010 Marlene.
Rodolfo Valentino

**Rodolfo Valentino** (naskinta **Rodolfo Alfonso Raffaello Piero Filiberto Guglielmi di Valentina d'Antoguolla** ye la 6ma di mayo 1895, til la  23ma di agosto 1926) esis notora Italiana cinem-aktoro di Hollywood dum komenco di la 20ma yarcento.

Il arivis en Usa en 1913. Ilua kariero en cinemo komencis en Hollywood ye cirkume 1919, kande il pleis mikra roli. Il divenis famoza en 1921 pro la filmo *The Four Horsemen of the Apocalypse*, e plusa sucesoza filmi sequis.

Il mortis en 1926 en Nova-York pro plevrito, evante 31 yari. Ye lua funero en New York, cirkume 10000 personi asistis sur la stradi.
Sigmund Freud

**Sigmund Freud** (naskinta **Sigismund Schlomo Freud** ye la 6ma di mayo 1856, mortinta ye la 23ma di septembro 1939) esis Austriana psikiatriisto. Ilu judikesas kom *la Patro di la [[Psikoanalizo]]*.

Naskinta en Příbor, Austria-Hungaria (nune parto di Chekia), ilu studiis en Wien de 1873 til 1881. Depos 1886, ilu komencis verkar kun hipnotismo en Wien.

Depos 1901 Freud komencis docar che l'universitato di Wien. En 1909 ilu obtenis la titulo *doctor honoris causa* de l'universitato Clark, en Worcester, Massachusetts.

Lua libro "L'interpretado di la Sonji" (*Die Traumdeutung*, 1900) Freud kreas nova modelo por explikar la nekoncio e developas metodo por acesar lua kontenajo. Ilu anke parolas en la libro pri quale la represo agas en la nekoncio. Segun Freud, la personi experiencas multa pensi e senti multe doloroza quin li ne povas tolerar. Ca pensi e senti ne povas ekpulsesar de la mento koncianta, ma represesas en la nekoncianta mento.

## Referi

* le crépuscule d'une idole par Michel Onfray
Antoon van Dyck

**Antoon van Dyck** (n. ye la 22ma di marto 1599 til la 9ma di decembro 1641) esis Flandriana piktisto (de la regiono Flandria, nun parto di Belgia). Ilu esis importanta piktisto de Barok-epoko.
Motörhead

***Motörhead*** esas *heavy metal* bando de esta London, Anglia. Formizita ye 1975 da basisto & kantisto Lemmy Kilmister, Motörhead esas un de la maxim sucesoza heavy metal & hard rock bandi en la mondo. Plu kam 30 milion de lia albumi esas vendita til nun.

* Kantisto, basisto: Lemmy Kilmister
* Gitaristo: Phil Campbell
* Tamboristo: Mikkey Dee

## Verki
* Motörhead (1977)
* Overkill (1979)
* Bomber (1979)
* Ace of Spades (1980)
* Iron Fist (1982)
* Another Perfect Day (1983)
* Orgasmatron (1986)
* Rock 'n' Roll (1987)
* 1916 (1991)
* March ör Die (1992)
* Bastards (1993)
* Sacrifice (1995)
* Overnight Sensation (1996)
* Snake Bite Love (1998)
* We Are Motörhead (2000)
* Hammered (2002)
* Inferno (2004)
* Kiss of Death (2006)
* Motörizer (2008)
* The Wörld Is Yours (2010)
* Aftershock (2013)
* Bad Magic (2015)
Palmas, Tocantins

**Palmas** esas chef-urbo di Braziliana stato Tocantins. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 2.218,9 km². L'urbo jacas apud la dextra rivo dil rivero Tocantins.

Ol esas la maxim nova chef-urbo di stato en Brazilia: ol fondesis ye la 20ma di mayo 1989, ed inauguresis ye la 1ma di januaro 1990.

## Referi
Amiens

**Amiens** esas urbo en Franca regiono Supra Francia, ed esas chef-urbo di departmento Somme. Segun demografiala kontado en 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 49.46 km². Ol esas centro di metropolala regiono kun plua kam 400 mil habitanti.

Surnomizita "la mikra Venezia di la nordo", Amiens havas la maxim granda quanto di monumenti qui deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro da Unesko. Sua katedralo di Nia Damo (Santa Maria por katolikismo), konstruktita dum la 13ma yarcento, esas la maxim alta konstruktita segun arkitekturala stilo Gotika en Europa. Ol  konstruktesis inter 1220 e 1247.

La nuna imajo dil urbo ligesas a tri importanta faktori: ol esis chef-urbo di historiala regiono Pikardia, ol havas importanta universitato (*Université de Picardie Jules-Verne*, inaugurita en 1969, qua havas plua kam 27 mil studenti), e ol havas importanta kultural agadi, qui profitas de bona substrukturo por eventi nacionale importanta.

## Geografio

La reliefo di Amiens esas poke inklinita, jacanta an la du rivi di Somme, qua esas tranquila fluvio ecepte dum rara inundadi. L'urbo developis su konseque de naturala stretiguro di Somme por formacar lokale nomizita *Hortillonnages*, por posibligar kultivi en olima marshoza zono. Lua mezavalora altitudo esas 86 metri e lua maxim alta punto jacas 176 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas oceanala de nordala e centrala regioni di Francia (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun poka sunolumo dum la yaro, sen sika sezono, e kolda vintro. La mezavalora temperaturo en julio ed agosto (somero) esas 18,7°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 4,2°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 646,6 mm, e la maxim pluvoza monato esas decembro, kun mezavalore 72,3 mm.

## Referi
Andrew Lloyd Webber

**Andrew Lloyd Webber, barono Lloyd-Webber** (n. ye la 22ma di marto 1948 en London) esas Britaniana kompozisto di muziki por teatro.
Auguste Piccard

**Auguste Antoine Piccard** 1884
til 1962) esis Suisa fizikisto ed explorero. Il anke Il inventis batiskafo, submara navo uzita en profunda maro-explorado.
Korsika

**Korsika** (France: *Corse*; pron. *kors*; Korsikane: *Corsica*) esas insulo che Mediteraneo ed un ek la 13 regioni di Francia. Ol jacas weste del Italiana penisulo, sud-weste de kontinentala Francia e norde del insulo Sardinia, qua apartenas ad Italia.

Mem esanta parto de la teritorio di Francia, ol titulizesas "ensemblo teritoriala" segun la lego Franca. "Ensemblo teritoriala" esas regiono kun plua autonomio politikala kam l'altra regioni di Francia, exemple ol havas lokala legifala povo (Asemblajo Korsikana), ed anke havas limitizita exekutiva povi.

## Historio

Korsika habitesas de Mezolitiko. Prehistoriala populi de Sardinia trairis la Stretajo Bonifacio (inter la du insuli) cirkume 9000 yari aK. Pos kurta okupo da Kartagani, koloniigo dal anciena Greki ed okupo dal Etruriani, ol divenis parto di la Romana Republiko pos l'unesma Punika milito, ensemble kun Sardinia. En 260 aK, ol divenis provinco de Romana Republiko. An l'insulo produktesis mutoni, mielo, rezino e vaxo, ed exportacesis sklavi.

Quale altra loki de Romana imperio, Korsika invadesis dal Vandali en 550. Pos kurta periodo sub dominaco Bizancana, ol konquestesis dal Lombardi dum la 7ma yarcento. Ol divenis dependo de markezio Toskania, ed avanposteno por lukto kontre Arabi saraceni. Rejulo Pepin la Basa-statura ekpulsis Lombardi e grantis l'insulo por papo Stefanus la 2ma.

Dum Mezepoko, l'insulo apartenis a rejio Aragon de 1325 til lua konquesto dal republiko Genova en 1447. Sub la guvernado da Pascal Paoli Korsika esis nedependanta dum kurta periodo, de 1755 til 1769, pos qua Korsika kompresis da Francia e pozesis sub Franca administrado.

Dum la yari 1960a, kom protesto kontre projeti di Francia pri exekutar nukleala probi en l'olima arjento-mineyi di Korsika, projeti por plen-konstruktar la litoro, e desaparo di la Korsikana linguo e kulturo, komencis existar deziro rpi autonomeso. En 2015 la partiso di nacionalisti *[[Femu a Corsica]]* vinkis l'elekti.

En 2022 mortis la nacionalisto Yvan Colonna. Ol incitis multa violenteso kontre la Franca trupi di ordino. En 2024 Macron, la prezidanto di Francia, elaboris texto qua devas donar autonomeso a Korsika, olqua aceptesis da la parlamento e qua devas posibligar olua konfirmo en la konstituco di Francia.

## Geografio

## Ekonomio

## Referi
Wilhelm Reich

**Wilhelm Reich** (1897 til 1957) esis Austriana psikiatriisto qua kunlaboris kun Sigmund Freud e developis la libido-teorio.
Akira Kurosawa

**Akira Kurosawa** (23ma di marto 1910 til la 6ma di septembro 1998) esis notora Japoniana filmifisto.

De familio decendanta di "samurai", ilu transvivis la pavoriganta sismo di 1923 e multa ek lua frati mortis yuni.

Lua tekniko esis faldebla obturilo, longa lenso e vetero.
Champania-Ardeni

**Champania-Ardeni** esis administrala regiono Franca situita nord-este de lando, qua desaparis oficale ye la 31ma di decembro 2015. Pos la 1ma di januaro 2016 ol enkorpigesis a la nuna regiono Grand Esto.

## Historio
Segun arkeologiala restaji, la regiono habitesas adminime de neolitiko, e habitesis da diversa populi, sive nomada sive sedentarii til la 1ma yarcento aK. Dum ta epoko, ol habitesis da le Remi, de etnio Kelta. En 58 aK, Iulius Caesar komencis konquesto-milito, e kompletigis l'okupo di la regiono en 51 aK. Habitanti de *Durocortorum* (la nuna Reims) ed *Andemantunnum* (la nuna Langres) federis kun Iulius Caesar. Kompense, li ne pagis tributi a Roma, e ne esis vasali Romana. Ultre to, Remi e Lingones suportis la defenso dil imperio kontre Germani.

De l'unesma yarcento pos Kristo, la habitantaro di la regiono gradope konvertesis a kristanismo.

## Referi
Cannes

**Cannes** (Ocitaniane **Canas**) esas turistala urbo jacanta an la regiono Provenco-Alpi-Azur-Rivo, sude de Francia. Segun statistiki dil yaro 2015 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 19,62 km².

Dum l'Antiqueso ol esis vilajo di peskisti, e divenis famoza staciono klimatala e balnala dum la 19ma yarcento. To stimulis la konstrukto di nova rezidenteyi di vilejado por aristokrati Angla e Rusa e di nova e luxoza hoteli. La konstrukturi de ta epoko nun formacas lua arkitekturala patrimonio historiala.

Ultre turistala loki, l'urbo anke havas moderna fabrikerio di kompozanti por aerospacala* industrio, mikra aeroportuo, portuo por yakti ed edifico qua povas gastigar kongresi. Omnayare eventas la Film-festo di Cannes, qua portas notoreso a filmi premiizita ibe.
Carlos Saavedra Lamas

**Carlos Saavedra Lamas** (1878 til 1959) esis Arjentiniana politikisto qua recevis la Nobel-premio pri paco en 1936 pro mediacar la konflikto inter Paraguay e Bolivia.
Johannes Brahms

**Johannes Brahms** (1833 til 1897) esis notora Germaniana klasika-kompozisto de la 19ma yarcento.

## Serenado No. 1
Ilua Serenado No. 1 unesmafoye pleesis ye la 28ma di marto 1859 en Hamburg. Ca orkestrala verko, en sis movimenti, esis un de ilua maxim frua kompozuri por orkestro. Brahms skribis ol dum ke il skribis la Piano-koncerto-peco No. 1. Quankam la kompozanto ne esis kontenta pri la qualeso di la pleado di la Serenado, la granda audantaro prizis ol, e multe aplaudis. To kontrastis kun l'unesma pleado di la Piano-koncerto-peco, qua esis male recevata.

## ''Ein deutsches Requiem''
Brahms komencis skribar *Ein deutsches Requiem* en 1865, pos la morto di ilua matro. La texto esis asemblita da Brahms, de la germana tradukuro di la Biblo da Martin Luther. Versiono di la Requiem, en sis movimenti, esis kompleta en 1866, ed en Aprilo 1868 ol esis pleata en la katedralo di Bremen, kun granda suceso. Brahms kompozis plusa movimento en mayo 1868. Ye la 18ma di februaro 1869 en Leipzig, la finala versiono di la verko, en sep movimenti, esis unesmafoye pleata.
Siena

**Siena** esas chef-urbo di la provinco samnoma en Toskania, Italia. Ol havis  habitanti ye la 3ma di novembro 2012. Lua tota surfaco esas 118 km².

Siena esis importanta bankala centro dum la 13ma e la 14ma yarcenti. Ibe anke jacas la maxim anciena banko de la mondo, *Monte dei Paschi*, qua operacas kontinue depos 1472. Ol ank esis importanta centro pri arti dum Renesanco. Importanta piktisti naskis ibe, exemple Duccio, Ambrogio Lorenzetti, Simone Martini e Stefano di Giovanni, konocata kom Sassetta.

## Historio
Homi ja habitis la regiono dum neolitiko. Etruriani fondis l'urbeto Saenae e vivis en la regiono de 900 ak til cirkume 400 aK. Romani fondis urbo *Saena Julia* en la sama loko dum la regno di Augustus, ma l'urbo ne prosperis.

Kristanismo nur arivis en la regiono pos la 4ma yarcento, e l'urbo nur developis pos l'invado di Lombardiani. En 1115 la Republiko Siena kreesis. Ol duris dum plu kam 4 yarcenti, til la yaro 1555. Ante la nigra pesto, qua komencis en 1348, l'urbo havis 50.000 habitanti dum lua ora epoko.

Pos l'Italiana milito de 1551 til 1559 l'urbo esis vinkita da lua rivala Dukio Firenze, qua recevis helpi de Hispana imperio.
Boris Becker

**Boris Becker** (n. ye la 22ma di novembro 1967) esis Germaniana tenisistulo. Il vinkis 6 championokonkursi *Grand Slam*, e judikesas inter la 40 maxim importanta tenisisti del mondo, de 1965 til 2005. Ilu ludis per lua dextra manuo.

## Referi
Joseph Haydn

**Franz Joseph Haydn** (1732-1809) esis klasika kompozisto Austriana.

## Sejorni en Anglia
Ye la 15ma di decembro 1790 Haydn, evante 58 yari, departis de Wien, voyajante a London por direktar sua kompozuri. Ca entraprezajo aranjesis da Johann Peter Salomon (Germana muzikisto qua rezidis en London de plura yari) qua saveskabis pri la morto en septembro di princo Nikolaus Esterházy, employanto di Haydn. Mozart adiis sua plu evoza kolego, timante ke il ne pluse vidos il. Haydn posvivis la sejorno en Anglia, ma ye lua retroveno a Wien en 1792, Mozart esis mortinta. 

Haydn plu tarde retroiris por duesma sejorno en Anglia, de januaro 1794 til agosto 1796. Quale por lua unesma visito, il kompozis sis simfonii por koncerti en London; ye la 3ma di marto 1794 eventis la unesma pleyado di lua Simfonio no 101 ("La Horlojo").

## Lasta yari
Dum la lasta yari di la vivo il esis debila e ne pluse povis kompozar. En marto 1808, koncerto eventis por honorizar Haydn, pleante ilua verko *La Kreado*; la kompozisto esis salutata da Beethoven ed altra muzikisti e nobeli. En mayo 1809 la armeo di Napoléon 1ma invadis Wien. Por sekurigar Haydn, Napoléon postenizis gardisto ye lua domo. Esas dicata ke la oficiro ye lua hemo, qua esis muzikema, kantis ario da Haydn por amuzar la kompozisto.

Il mortis ye la 31 di mayo 1809, evante 77 yari.
Octavio Paz

**Octavio Paz Lozano** (1914 til 1998) esis Mexikiana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1990.

## extera ligili
* nobel.se
Bretonia

**Bretonia** esas un ek la 13 administrala regioni di Francia en Europa. Ol jacas nord-weste de la lando, e konsistas ek 4 departmenti: Côtes d'Armor, Finisterre, Ille-et-Vilaine e Morbihan. Ol kreesis per dekreto ye la 28ma di novembro 1956. Lua chef-urbo esas Rennes.

La regiono nun nominesas "Administrala Bretonia", opozanta a la "historiala Bretonia" o la "kulturala Bretonia", qua kontenas anke departmento Loire-Atlantique. La nomo "Bretonia" originis de populo Bretona, qua venis de Anglia pos lua invado dal Anglosaxoni dum Mezepoko.

## Historio
La maxim anciena restaji pri homala okupado prehistoriala en Bretonia evas de 700 mil yari ante nun. Populi qui habitis ibe dum neolitiko, cirkume 5.000 yari aK, konstruktis megaliti e dolmeni en kelka regioni, exemple Barnenez, Gavrinis, Table des Marchand e Carnac.

Romani komandita da Iulius Caesar konquestis la regiono en 56 aK. Tribuo Veneti probis rezistar sensucese, e pos ke li vinkesis lia chefi mortigesis e la tribuo vendesis kom sklavi. Romani nomizis la distrikto*Armorica*, ed ol divenis parto di la provinco *Gallia Lugdunensis*, kun chef-urbo en ''Lugdunum''.

Dum la 3ma yarcento, komencis revolto di *bagaudae*, grupi di rurani e sklavi di origino Kelta, kontre Romana administrado. Depos 380, granda nombro di soldati veninta de Britania (Britani) transferesis ad Armorica. Segun libro de la 9ma yarcento *Historia Brittonum*, uzurpinta imperiestro Magnus Clemens Maximus instalis trupi en la regiono. Altra historiisti mencionas ke grupi di Britani fugis ed instalis su en la regiono dum la sequanta yarcento, fuginta de invado da Anglosaxoni. Nun, on kredas ke existis ca du grupi di koloniigisti. Britani donis a la regiono lua nuna nomo, e kreis la linguo Bretona, qua havas parenteso kun la Walsana e la Kornwalana.

Bretonia unionesis kom rejio en 845. Lua unesma rejulo esis Nominoë. Pose, en 938, ol divenis dukio. La rejio nedependanta duris til 1532, kande François la 1ma agregis ol a Francia. La frontieri di ca teritorio restis stabila de la 9ma yarcento ti 1789, ed ol konservis kelk autonomio.

Dum la 19ma yarcento aparis regionala movado kun skopo krear nova politikala ento en Bretonia. En 1898 aparis movado *Kevredigezh Vroadel Breizh* ("uniono *regionalista Bretona) qua demandis, de sua komenco, descentraligo di la povo. L'idei evolucionis dum la 20ma yarcento, ed aparis nacionalista movado qua postulis la separo di Bretonia de Francia.

La nuna regiono Bretonia kreesis en 1941, konsistanta ek 4 departmenti: Côtes-du-Nord , Finistère , Ille-et-Vilaine, e Morbihan.

## Geografio

La reliefo di Bretonia konsistas precipue ek kolini e plataji. La maxim alta loki ne superiras 400 metri di altitudo. La regiono havas multa arbori e bosketi, tamen ol ne havas granda foresti.

Pro l'influi dil Atlantiko e dil Angla Kanalo, la klimato di Bretonia esas oceanala. Dominacanta venti de nord-weste diminutas la vario di temperaturo en la regiono. La klimato esas plu sika kam sudala regioni. L'extremo nord-westala di la regiono havas mezavalore 10 dii po yaro kun temperaturi super 25°C, kontre ke sud-estala regioni povas havar til 50 dii kun 25°C o pluse.

## Ekonomio

## Referi
Sergei Vasilyevich Rahmaninov

**Sergei Vasilyevich Rahmaninov**, ank konocata kom *Sergei Rachmaninoff* (n. 1ma di aprilo 1873 til 28ma di marto 1943) esis Rusa pianisto e kompozisto.

De 1918, pos frua kariero en Rusia ube ilu kompozis multo, il rezidis en Usa ube il havis kariero kom pianisto, retrovenante singla-somere ad Europa, por vakancar e kompozar.

Ye la 7ma di novembro 1934 en Baltimore, Usa, il donis unesma pleado di sua verko por piano ed orkestro *Rapsodio sur Temo di Paganini*. Il skribis la verko en Suisia dum la somero di 1934. Ol konsistas ek 24 variadi sur la 24ma e lasta de la kapricii por violino da Niccolò Paganini. La maxim bone konocata de la variadi esas no. 18, *Andante cantabile*, qua ofte esas audata sen la altra variadi.

Ilua lasta verko, *Symphonic Dances* por orkestro, di 1940, esis ilua unika verko skribita en Usa (en Long Island, New York). Ilu lastafoye pleis piano en koncerto ye la 17ma di februaro 1943, en Knoxville, Tennessee.

Il mortis pro kancero ye la 28ma di marto 1943 en ilua hemo en Beverly Hills, Kalifornia.

## Referi
Beverly Hills

**Beverly Hills** esas urbo en la komtio Los Angeles, en Usana stato Kalifornia. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 14,79 km², equivalanta a 5,71 mi², de qui 100% esas lando. Kune la vicina urbeto West Hollywood, ol esas komplete cirkondata dal urbo Los Angeles.

Beverly Hills konocesas pro la granda quanto di aktori di Hollywood qui rezidas ibe.

## Referi
Jimmy Cliff

**Jimmy Cliff** (naskis **James Chambers** ye la 1ma di aprilo 1948) esas Jamaikana muzikisto, kantisto e kompozisto pioniro di reggae, kun Bob Marley e Peter Tosh.
Centro-Valo di Loire

**Centro-Valo dil Loire** (France: *Centre-Val de Loire*), antee nur **Centro** (*Centre*), esas administrala regiono di Francia qua asemblas tri historiala regioni: Orléans, Berry e Touraine. La sud-esto di la regiono apartenis a la historiala dukio di Bourbon. Parto de la regiono jacas an la valo dil fluvio Loire.

**Bazala fakti pri Centro-Valo dil Loire.**
## Historio
La regiono kreesis ye la 2ma di junio 1960 kun la nomo "Centro". Quale multa regioni di Francia, Centro-Valo di Loire formaceis de parti ek historiala provinci: Touraine, Orléanais e Berry. Lua nomo selektesis nur segun kriterii geografiala, ed ol ne jacas exakte an la centro geografiala di Francia, ma en la centro di la regiono ube Franca linguo originis ed evolucionis.

En Triguères, urbeto este de la regiono, trovesis petr-objekti de kulturo qua habitis la regiono de 300 mil o mem 500 mil yari ante nun, til cirkume 30 mil yari ante nun. Che departmento Indre, trovesis petr-objekti qui montras homala habitado ibe dum paleolitiko. Diversa objekti de Mezolitiko (10 mil yari aK til 5 mil yari aK) trovesis che departmenti Indre, Indre-et-Loire e Loir-et-Cher. En Berry trovesis objekti de fer-epoko qui apartenis a kulturo La Tène. Kande Romani arivis, la regiono habitesis da Kelta populo, le Biturigi Cubi, qui habitis la sudo di fluvio Loire. Lua chef-urbo esis *Avariko* od *Avaricum* (la nuna Bruges), qua siejesis e konquestesis en 52 aK da Iulius Caesar. Pos l'arivo Romana, lua habitantaro abandonis anciena kolonieti por rezidar proxim Romana chosei. La regiono administresis kom parto di provinco Aquitania.

Kande Romana imperio finis en 476, la regiono divenis parto di Visigota rejio, ma en 501 ol konquestesis da Frankiani. En 561 ol enkorpigesis a regio Borgundia, ed en 631 ol enkorpigesis a dukio Aquitania. Pos la kontrato di Verdun en 843, ol divenis parto dil rejio di Karolus la Kalva, qua pose divenis rejo di Francia.

## Geografio
La regiono antee nomizita "Centro" ne jacis perfekte an la centro geografiala di Francia. Pro to, lua nomo modifikesis a *Centro-Valo di Loire*. Ol konsistas ek l'anciena provinci Orléanais, Touraine, Berry e Perche.

## Ekonomio

## Referi
Hans Christian Andersen

**Hans Christian Andersen** (1805 til 1875) esis Daniana skriptisto pri romani, teatraji, infantala literaturo ed feala rakonti.

## <small>kelka famoza feala rakonti</small>
    
*     La Princo sur la pizo
*     La nova vesti dil imperiestro
*     La Chiniana naktigalo
*     La leda anadyuno
*     La Sireneto
*     La reda shueti
*     La yunino kun l'alumeti
*     La ferma stan-soldato
*     La rejino di nivo
*     Polexineto
*     la sovaja cigni
*     La tindruyo
*     Ole Klozokulo
*     La sterko-skarabeo
Hannes Alfvén

**Hannes Olof Alfvén** (1908 til 1995) esis Sueda fizikisto, qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1970.
Donald Dewar

**Donald Campbell Dewar** (n. ye la 21ma di agosto 1937 til la 11ma di oktobro 2000) esis l'unesma Skotiana politikisto depos autonomio.
Helmut Kohl

**Helmut Kohl**, historiisto naskinta ye la 3ma di aprilo 1930 til la 16ma di junio 2017, esis kancelero (chefministro) di Germania de 1982 til 1998.
Mecklenburg-Westala Pomerania

**Mecklenburg-Westa Pomerania** esas Germana stato, jacanta nord-este de la lando. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

La stato kreesis en 1945, per kunfuzo di historiala regiono Mecklenburg kun Westala Pomerania, da Sovietian administrado militala en okupita Germania.

## Historio
Antiqua *Pomerania* (Germana: *Pommern*) formacita dal urbo Stettin e da regiono este de fluvio Oder, nomizita *Hinterpommern*, esas nun parto di Polonia. *Westa Pomerania* (*Vorpommern*) esis Sueda teritorio de 1648 til ke Prusia anexis la regiono, en 1720 e 1815. La du regioni havis separita historii til ke li kunfuzesis en 1945, e duris unionita depos 1990, kande Germania itere unigesis.

Koloniigo homala en la nuna Mecklenburg komencis depos glacial epoko, cirkume 10 mil yari aK. Cirkume 2 mil yari ante nun, Germana tribui habitis la regiono. Multa ek li abandonis la regiono dum la "granda migrado", vers la nuna Hispania, Francia ed Italia. Dum la 6ma yarcento, Polabiana Slavi populizis la regiono.

Alonge la litoro, Vikingi e Slavi establisis komercala avanposteni, exemple Reric, Ralswiek e Menzlin. Dum la komenco dil 12ma yarcento, Hither Pomerania divenis sub suzereneso Polona, dum la regno di Bolesław la 3ma Krzywousty.

La regiono Mecklenburg divenis dukio en 1348, ma restis dividita de la 17ma yarcento til 1934.

## Geografio

## Ekonomio

## Referi
Milan Kundera

**Milan Kundera** (naskis ye la 1ma di aprilo 1929 til la 11ma di julio 2023) esis Chekoslovakiana-Franciana e Cheka skriptisto.
Rhenlando-Palatenio

**Rhenlando-Palatenio** esas un ek la 16 stati di Germania, jacanta sud-weste de la lando. Segun statistiki por 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio
Dum prehistorio la nuna teritorio di Rhenlando-Palatenio habitesis dal Homo neanderthalensis, quale montras petra hakili trovita en Kirchheimbolanden, Lauterecken e Leinsweiler, de plua kam 200 mil yari ante nun. Ante 1000 aK, Kelti establisis su en la regiono, nome tribui Treveri, Mediomatrici, Nemeti e Vangioni. En 55 aK, dum tale nomizita "Galiana militi", Iulius Caesar konquestis la sinistra rivo di Rheno e teritorii an la dextra rivo. Il imperis la konstrukto di ponti proxim nuna urbi Neuwied ed Urmitz. Inter altri, Romani fondis *Antunnacum* (Andernach), *Bingiun* (Bingen), *Mogontiacum* (Mainz), ed *Augusta Treverorum* (Trier). Li anke konstruktis chosei, e la regiono apartenis a 3 Romana provinci: *Germania superior*, *Germania inferior* e *Gallia Belgica*.

Sub preso da Germana tribui, Romani abandonis la dextra rivo di Rheno dum la 3ma yarcento. En 406, Germana tribui trairis Rheno dum tale nomizita "granda migrado" e spoliis diversa urbi Romana.

Rhenlando-Palatenio ofte deskriptesas kom "artificala regiono", nam ol ne originis de singla lando olim existanta. Ol formacesis ye la 30ma di agosto 1946, per unionigo di la sudala parto dil Prusiana Rheno-provinco kun la Bavariana distrikto Palatenio e westala parti di Hesia quale *Rheno-Hesia*.

## Geografio

## Ekonomio

## Referi
Gerhard Schröder

**Gerhard Fritz Kurt Schröder** (n. ye la 7ma di aprilo 1944) advokato e politikisto, esis kancelero (chefministro) di Germania de 1998 til 2005
Helmut Schmidt

**Helmut Schmidt** (1918 – 2015), oficisto, ekonomikisto e politikisto, esis kancelero (chefministro) di West-Germania de 1974 til 1982.

Il naskis en 1918 en Hamburg; il studiis ekonomio ye la Universitato di Hamburg, ed en 1953, adherinte la partiso SDP, il elektesis kom membro di la federala parlamento di West-Germania, la Bundestag. En 1957 il divenis membro di la exekutiva grupo di la parlamentala partiso. Il livis la Bundestag por agar kom internajo-senatano di la stato Hamburg de 1961 til 1965, pose retrovenante a la Bundestag. En 1969 il eniris la guvernado di Willy Brandt kom ministro pri defenso; en 1972 il divenis ministro pri financo. Ye 16 di mayo 1974 il divenis kancelero di West-Germania, pos la demisiono di Willy Brandt.
Willy Brandt

**Willy Brandt**, (n. **Herbert Karl Frahm** ye la 18ma di decembro 1913 til la 8ma di oktobro 1992) esis kancelero di Germania de 1969 til 1974. Urbestro di west-Berlin dum la konstrukto di la Muro. De 1966 til 1974 ministro di Exterlandal Aferi e de 1969 til 1974 kancelero (Social-demokrata Partiso di Germania). Brandt aspiris agnosko di la GDR e politiko di destenso kontre l'estala bloko, la talanomizita "Ostpolitik", por qua ilu recevis Nobel-premio pri paco en 1971.
Édith Piaf

**Édith Piaf**, n. **Édith Giovanna Gassion** ye la 19ma di decembro 1915 til la 11ma di oktobro 1963, judikesas kom la maxim famoza Franca kantistino. Elua kansoni esis en jenri kabareto e *moderne chanson*. Inter lua maxim famoza kansoni esas  *La vie en rose* (1946), *Hymne à l'amour* (1949), *Milord* (1959), e *Non, je ne regrette rien* (1960).

## Extera ligili
* Little Sparrow
* EdithPiaf.com
* Les Conquêtes de Piaf
Horst Ludwig Störmer

**Horst Ludwig Störmer** (naskinta ye la 6ma di aprilo 1949) esas Germana fizikisto qua partigis la Nobel-premio pri fiziko en 1998 kun Daniel Tsui e Robert Laughlin pro lia studii pri l'efekto Hall.
Maria Esther Bueno

**Maria Esther Audion Bueno** (11ma di oktobro 1939 til la 8ma di junio 2018) esis Braziliana tenisistino, championo en Wimbledon en 1959, 1960 e 1964.

## Referi
José Bonifácio de Andrada e Silva

**José Bonifácio de Andrada e Silva** (1763 til 1838) esis Braziliana politikisto de la 19ma yarcento, notora por lua partopreno en la nedependo-procedo di la lando.

En 1800 ilu divenis profesoro di geologio en Coimbra, Portugal ed en 1812 il divenis sekretario di l'akademio pri cienci di Lisboa. En 1819 il retroiris a Brazilia, ed exhortis princo Pedro a restar en Brazilia, kontre la volado di Portugalana korti. Por ta atitudo, il divenis konocita en Brazilia kom **la Patriarko di Nedependo**. José Bonifácio ank esis framasono, e divenis chefo di la Granda Oriento di Brazilia ye la 19ma di julio 1822.

Kande Brazilia divenis nedependanta, ilu indikesis kom Ministro por Exteral Aferi dal imperiestro Pedro la 1ma. Kande la Konstitucala Asemblajo esis kunvokita, José Bonifácio elektesis deputato.

Pos Pedro la 1ma abdikir en 1831, ilu indikis José Bonifácio kom preceptoro di lua filiulo Pedro de Alcântara, lor evante nur 5 yari.

José Bonifácio ank esis defensero di publika e laika skoli e dil aboliso di la sklaveso.
Margaret Thatcher

**Margaret Hilda Thatcher** (pron.: *margaret-techer*; 1925 til 2013) kemiistino, advokatino e politikistino,  esis chefministrino di Unionita Rejio de 1979 til 1990.

Klozesas precipua karbono-mineyi kontre l'omnopovo sindikatala.

El studiis kemio ye la Universitato di Oxford de 1943 til 1947, e pose dum kelka yari el esis exploranta kemiisto. En 1953 el divenis advokato.  El adheris la Conservative-partiso, e pos kelka nesucesoza esforci divenar parlamentano, el sucesis en la generala elektado en 1959. En 1961 el esis juniora ministro en la guvernerio di la chefministro Harold Macmillan. De 1970 til 1974 el esis ministro por edukado en la guvernerio di Edward Heath. El divenis chefo di la Conservative-partiso en 1975, opozante la guvernerio di la Labour-partiso. Ye la vinkeso di ta partiso en la elektado di 1979 el divenis chefministro.

## Citajo

## Referi
Trier

**Trier** esas urbo en la stato Rhenlando-Palatenio, sude de Germania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 117,14 km². Trier esas la 4ma maxim populoza urbo di Rhenlando-Palatenio, dop Mainz, Ludwigshafen e Koblenz.

Ol esas la maxim anciena urbo di Germania, fondita plu kam 2000 yari ante nun, lor nomizita *Augusta Treverorum*. Til la duesma duimo di la 3ma yarcento l'urbo havis la nomo *Treveris*.

En Trier trovesas importanta monumenti de la Romana epoko, exemple la triumf-arko *Porta Nigra*, la *Barbara termi* e la amfiteatro. La *Porta Nigra* anke esas la simbolo di la urbo.

Trier anke havas universitato, qua rifondesis la yaro 1972, pos interrupto di 172 yari. Ibe studias hodie cirkume 14.800 studenti.

La famoza filozofo, ekonomikisto, skriptisto e revolucionero Karl Marx naskis en Trier. Lua nasko-domo hodie esas muzeo en la urbo.
Antoine Lavoisier

**Antoine-Laurent de Lavoisier** (1743 til 1794) esas Franciana kemiisto, quan deskovras l'interpreto di oxo.

Il enuncas l'unesma versiono di konservolego di maso. Esas konsiderita *la patro di moderna kemio*.

## Frua vivo

Lua familio esas richa borgezi. Il studiis kemio, botaniko, astronomio e matematiko. Esas facinita per kemial afineso.

La devoteso e pasiono di Lavoisier por kemio esis larje influita da Étienne Condillac, eminenta fraca erudito di 18ma yarcento. 

En 1771, evante 28 yari, Lavoisier spozis 13 olda Marie-Anne Pierrette Paulze, filino di koproprietanto di *[[Ferme générale]]*. Pos duro, el demonstris esar ciencisto a lua spozulo. El tradukas dokumenti de Angla por lu, inkluzita *Essay on Phlogiston* di Richard Kirwan ed inquestado per Joseph Priestley.  El kreis multa desegnuri e talianta graburi di instrumenti di laboratorio uzita da Lavoisier e sua kolegi.
Avignon

**Avignon** esas historiala urbo en Franca regiono Provenco-Alpi-Azur-Rivo. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 64,78 km².

## Historio
La regiono ube jacas Avignon habitabas da homi de Neolitiko. La nomo dil urbo aparis unesmafoye dum la 6ma yarcento aK, kande Artemidorus de Efezo mencionis *Aouen(n)ion*. Avignon esis kolonieto komercala Greka cirkume 539 aK.

De 1309 til 1377, 7 papi rezidis en Avignon. En 1348, papo Klemens la 6ma kompris l'urbo de lora rejino Giovanna la 1ma di Napoli. Papala kontrolo sur la urbo duris til 1791, kande ol enkorpigesis a Francia dum Franca revoluciono.
Umbria

**Umbria** esas regiono di Italia jacanta an la centro di la lando. Lua chef-urbo e maxim populoza urbo esas Perugia. Segun statistiki de 2024, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio
Umbria habitesis de la paleolitiko, quale montras objekti montrata en la Muzeo Arkeologiala Nacionala di Umbria. Exemple la nomizita "Venuso de Trasimeno", de supra paleolitiko, trovita proxim la lago Trasimeno. En Poggio Aquilone de San Venanzo trovesis sepulturo de la supra neolitiko.

La regiono nomizesis pro l'Umbri, populo qua praktikis agrokultivo e vivis en la regiono cirkume la 6ma yarcento aK. Segun legendo, l'urbo Terni, un ek la maxim anciena de la regiono, fondesis en 672 aK. La linguo Umbra esis proxima de la lingui Latina ed Oska.

La regiono konquestesis da Romana republiko en 295 aK, pos la batalio di Sentinum. En 217 aK la batalio di Trasimeno eventis en la regiono, kande trupi komandita da Hannibal invadis la regiono dum la duesma Punika milito. En 40 aK, dum la milito inter Marcus Antonius ed Octavius, Perugia invadesis ed incendiesis.

Pos la fino di Westala Romana imperio, Ostrogoti e Bizancani luktis en la regiono. Sude, Lombardi fondis dukio Spoleto, qua esis nedependanta de 571 til cirkume la duimo dil 9ma yarcento. Dum la regno di Karolus la Granda, la maxim multa teritorii Lombarda konquestesis e donesis a la papo. Plu tarde, l'urbi recevis kelka autonomio, ed ofte militis l'uni kontre l'altri.

Dum la 14ma yarcento aparis diversa mikra stati en la regiono, qua gradope absorbesis da Papala Stati, qua dominacis la regiono til la fino dil 18ma yarcento. Pos Franca revoluciono, la regiono divenis parto de la Republiko Romana, e de 1809 til 1814 ol apartenis a Napoleonala imperio. Pos la vinkeso di Napoléon, la regiono itere enkorpigesis a Papala Stati de 1815 til 1860, kande ol konquestesis da Piemontan armeo ed enkorpigesis a Rejio Sardinia. L'anexo divenis oficala pos plebicito, ye la 4ma di novembro 1860.

Pos l'unigo di Italia, la nova stato Italiana selektis Perugia por esar chef-urbo di vasta provinco, qua iris de Sabina (che Lazio ed Abruzzo, sude) til Gubbio. En 1920 la teritorio di Umbria modifikesis: Sabina transferesis a Lazio, e kreesis provinco Terni, en Umbria.
 
## Geografio

## Ekonomio

## Referi
Tom Cruise

**Tom Cruise** (n. **Thomas Cruise Mapother IV** ye la 3ma di julio 1962) esas Usana cinem-aktoro. Lua unesma filmo di suceso esis *Risky Business*, en 1983.
Laura Branigan

**Laura Ann Branigan** (1952 til 2004) esis Usana pop kantistino ed aktorino. Lua maxim granda sucesi esis *Gloria* (1982) e *Self Control* (1984). El mortis pro anevrismo.

## Referi
Giuseppe Garibaldi

**Giuseppe Garibaldi** (1807 til 1882) esis la maxim notora patrioto e soldato di Italia, komandanto di la kampanio dil *[[Risorgimento]]*, nomo en la historio por l'Italian unigo dum la yari 1860ma.
Nathaniel Hawthorne

**Nathaniel Hawthorne** (1804 til 1864) esis importanta Usana skriptisto de la 19ma yarcento. Ilu kontributis multe por la developo di Usana literaturo.

Lua 4 precipua romani esas: *The Scarlet Letter* (1850), *The House of the Seven Gables* (1851), *The Blithedale Romance* (1852), e *The Marble Faun* (1860). La stilo di Hawthorne esas romantiko.

Il anke skribis la biografio di lua amiko Franklin Pierce, ex-prezidanto di Usa.
Basilikata

**Basilikata** esas Italiana regiono jacanta sude de la lando, inter Kalabria, Kampania e Puglia. Segun statistiki de 2019, ol havis  habitanti.

## Historio
*[[Homo erectus]]* ja habitis la regiono dum Paleolitiko. Dum Greka periodo la regiono esis parto de tale nomizita Magna Grekia. Greki establisis su en Siris, Metaponto ed Heraklea.

Dum Romana epoko la regiono konocesis kom *Lukania*, de Latina vorto *lucus*, signifikanta "foresto". Romani kompletigis l'okupo di la regiono dum la 2ma yarcento aK, e komencis extraktar ligno de sua foresti. Pos, Bizancani okupis la regiono e nomizis ol *Basilicata*, de *Basilikos* ("imperiala").

Normandi e Suabi anke okupis la regiono. Dum la 13ma yarcento, feudismo establisesis en la regiono, e impedis ekonomiala rekupero di la regiono, qua restis en abjekta povreso.

Pos plu kam 1 yarcento di okupo dal Rejio di la Du Sicilii, ye la 18ma di agosto 1860 ol anexesis a Rejio Italia. Tamen, pro la mala standi ekonomiala ed ambientala di la regiono, exemple zone ube malario esis endemika, multa habitanti ekmigris. Erste dum la yari 1930a la substrukturo plubonigesis, exemple per konstrukto di aquedukto. Dum la duesma mondomilito, Matera divenis l'unesma Italiana urbo qua rebeleskis kontre Germani, ye la 21ma di septembro 1943.

Erste pos finir la duesma mondomilito, l'ekonomiala situaciono di la regiono komencis plubonigar, pro agrala reformo. En 1952, Italiana guvernerio koakte translojis la maxim multa habitanti di Sassi di Matera, qui vivis en domi skulptita en kalkoza roki, por vivar en habiteyi plu salubra.Sassi di Matera esis extreme povra areo dil urbo Matera. Tamen, multa habitanti ekmigris, e to kreis demografiala krizo en la regiono.

## Geografio

Montoza regioni reprezentas 46,8% de Basilikata. Basa tereni reprezentas nur 8% de omna surfaco. La maxim alta monto di la regiono esas Monto Pollino, kun 2 267 metri di altitudo.

Proxim la litoro, la klimato esas mediteranea, ma litorofore la klimato esas kontinentala, pro influi del altitudo. En alta monti povas nivar dum la vintro.

La maxim importanta fluvii de Bazilikata esas Basento, Agri, Sinni, e Cavone. La lagi proxim Monticchio havas volkanal origino, kontre ke la lagi de Pietra del Pertusillo, de San Giuliano, e de Monte Cotugno konstruktesis dal homo.

Basilikata havas du provinci: Potenza (chefurbo:Potenza), e Matera (chefurbo: Matera).

## Ekonomio
La bazo ekonomiala di Bazilikata esabas agrokultivo. Plantacerii reprezentas 46% del uzo di tereni. Terpomo e maizo kultivesas en montoza regioni.

## Referi
Plymouth, Anglia

**Plymouth** esas autonoma urbo ed importanta portuo jacanta an sudala Kornwal, Anglia, Unionita Rejio. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 79,85 km².

## Referi
Kornwal

**Kornwal** esas komtio e dukio an la sud-westo di Anglia, en l'Unionita Rejio.

**Bazala fakti pri Kornwal.**
### Historio
La Kornwalana linguo (qua similesis la Walsana linguo) esis, til kelka yarcenti ante nun, parolata en la komtio.

### Geografio

### Demografio

### Referi
Orhan Pamuk

**Ferit Orhan Pamuk** (n. ye la 7ma di junio 1952 en Istanbul) esas Turkiana skriptisto, qua recevis Nobel-premio pri literaturo en 2006.

## extera ligili
* Pagino di Orhan Pamuk en ''The Ledge''. (Angliana)
Johannes Diderik van der Waals

**Johannes Diderik van der Waals** (1837 til 1923) esis Nederlandana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1910.
Stanley Kubrick

**Stanley Kubrick** (1928 til 1999) esis Usana cinematografisto, cenaristo e produktisto. Lua maxim konocita filmo esas *2001: A Space Oddyssey* (1968).