open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aulo (homonimo)

* Aulo – chambrego di la akti e di la festi universitatala, skolala
* Aulo – palaco en qua rezidas la kortanaro di regio
* Aulo – fundamentala uneso sociala en Euraziana stepo
Aulo (sociala uneso)

**Aulo** esas fundamentala uneso sociala konsistanta ek 20-100 pastori kun lia familii, qua funcionis mili yari en Euraziana stepo.

En un aulo vivis maxim proxima parenti, qua havis komuna proprajo e komuna responso pri bovi, mutoni e kavali. Privata proprajo di individuala familio maxim-multa-kaze esis specala tendo (yurto) kun olua kontenajo. Omna aulo kontenis kolonio di yurti, komuna herdo di bovi e mutoni, e cirkuma pastureyo. La nomada habitanti dil auli nomesis hordo.

Proporciono homi ad animalo en omna aulo esis konstanta – un pastoro e:
* 5-6 bovi
* 15-20 mutoni
* 2-3 kavali (por transportar posedaji e tutelar herdo)

Nuntempa pastori en Kirgizistan, Mongolia e che nordala frontiero di Chinia vivis tre simila.

L'aulo en Euraziana stepo esis e esas ordinara neceseso pri existo. Un familio ne havus chanco travivar, e tro granda aulo (super 100 pastori) esus tro desfacila por administrar.

Decidiganta questiono por vivo dil auli esis e esas pastureyi, do li es nomada. Historie inter auli eventis (precipue dum senpluveso) kombati pri pastureyi. Nuntempe ecesa pastori migras ad urbi.
Euraziana stepo

**Euraziana stepo** esas nomo di geografial-historiala area kontenanta kontinua zono di stepo de ekflueyo di Danubio, tra sudal-estala Europa e centrala Azia a frontiero inter Chinia (Mandjuria) e Korea.

La zono esas maxim granda area di plantaro stepala sur tero.
Yurto

**Yurto** esas tendo kovrita per animala peli, uzata en Euraziana stepo da nomada grupi di turka populi e Mongoliani.
Lol Mahamat Choua

**Lol Mahamat Choua**, civil administristo e politikisto n. ye la 15ma di junio 1939 til la 15ma di septembro 2019, esis prezidanto di Chad de aprilo til septembro 1979. Il asumis la povo dum l'unesma interna milito di Chad.
Moses Malone

**Moses Eugene Malone** (n. ye la 23ma di marto 1955 til la 13ma di septembro 2015) esis Usana basketbalisto, qua ludis ambe en l'Usana Basketbal-Asociuro (Angle: *American Basketball Association*, ABA) e por NBA, de 1974 til 1995. Ilu helpis Usana basketbalo-esquado *Philadelphia 76ers* vinkar la championkonkurso di NBA en 1983.
Iliria

**Iliria** esas antiquesala lando an Adriatiko, qua inkluzis nuntempa: Kroatia, Bosnia e Herzegovina, Montenegro, Serbia, Albania e Norda Makedonia. Ol koloniigesis da Greki ye 7-6ma yarcento aK. Dum la 4ma yarcento aK ol divenis parto dil rejio Makedonia, e ye 168 aK ol konquestesis da Romani e divenis provinco di Romana imperio.
Hallstatt-kulturo

**Hallstatt-kulturo** esas kulturo di fer-epoko, qua developis ye 800-450 aK. Lo aparis grupigesis kom:
* westala (pri Kelti)
* estala (pri Iliria e Trakia)
Kelti

**Kelti** esas grupo di populi Indo-Europana, qua fonto konsideras on en sudala Germania. Ili ne legacis nula skribita fonti – maxim olda mencioni esas en la Greka.
Panonia

**Panonia** esas antiqua provinco di Romana Imperio, jacanta inter riveri Sava e Danubio (nuntempa arei di: westala Hungaria, estala Austria, nordala Kroatia, Slovenia e nordal-westala Serbia).

Til tempo di Roman-konquestado da Augustus ye 35 aK, habitanti di Panonia esis Kelti, ye 3-4ma yarcento – Huni, e pos germana invadinti: Ostrogoti, Gepidi, Lombardi e – fine – Slavi.
Geomorfologio

**Geomorfologio** esas la cienco qua okupas pri la studio di la reliefo di la terala surfaco ed olua komenco.
Geologiala ciklo

La **geologiala ciklo** esas la kontinua procedo dum qua fuzinta materialo de la terala mantelo produktas koagulita rokaji, qui pro vetero-batado tale esas deskompozata, ke pose sulo e sedimentala roki existeskas ek ol. Ca sedimentala roki anke lia-foye veter-tushesas e fine desaparas en la maro per riveraro, o li povas chanjar en metamorfa roki. Se ol atingas profundeso ube oli fuzeskas, oli divenas parto di la *magmo ek qua existas koagulo-rokaji.
Fluo di Gulfo

**Fluo di Gulfo** (anke: **Gulfo-fluo**, o ciencale en l'Angla *Atlantic meridional overturning circulation (AMOC)*) esas l'aquo-fluo qua fluas de la Gulfo di Mexikia alonge l'estala marbordo di Usa e seque transiras l'Oceano Atlantiko vers Galisia e l'Insuli Britaniana e mem Norvegia.

La Fluo di Gulfo adportas multa varma maraquo a milda nordala latitudi e pro to kontributas a la relative milda klimato en la nordal Europa. Ol esas larja de plua kam 1000 kilometri en granda parto di lua parkurajo, e translojas su kun rapideso di 1,8 metri po sekundo.

La Fluo di Gulfo deskovresis en 1513 dum expediciono da Juan Ponce de León. Pose ol multe uzesas da la Hispana velo-navi qui retrovenis de la Karibi a Hispania. En 1786, Benjamin Franklin studiis la fluo e surmapigis ol.
Osvaldo Moles

**Osvaldo Moles** (n. ye la 14ma di marto 1913 til la 14ma di mayo 1967) esis Braziliana jurnalisto e radio-prizentisto.
Hazari

**Hazari** esas nomada populo origine turka, pri qua unesma mencioni es de 6ma yarcento, kande ca Aziani okupis nordala Dagestan (lore nomita *Bersilia*). Ili esis pastori e komercisti, e richeskis per spoliurala atenti.

Ye cirkum 650 la Hazari fondis konglomerato di kelk tribui (inter altri: Alani, Goti, Bulgari, Hungari, Pechenegi, Rusi, Oguzi) kom Hazara Kaganio.
Barbari

**Barbari** esis homi savaja, kruelega, ne civilizita, kun primitiva reflexi, ne konocinta Europana kulturo.

En antiqua Grekia barbaro esis omna stranjero, e en Romana imperio omna homo qua ne esis Romano o Greko. Por Greki mem habitantaro di antiqua Macedonia (parte Greki) esis barbari.

Por Romani barbari esis inter altri:
* Anti
* Avari
* Kelti
* Germani
* Huni
* Parti
* Persi
* Sarmati
* Skiti
* Goti (Ostrogoti, Visigoti)
* Vandali
* Franki
Huni

**Huni** esas nomada populo, qua cirkum 370 invadis Europa. La maxim grava regnanto dil Huni esis Attila (434-453).
Hazara Kaganio

**Hazara Kaganio** o **Hazaria** esis stato fondita da Hazari ye cirkum 650 kom konglomerato di kelk tribui (inter altri: Alani, Goti, Bulgari, Hungari, Pechenegi, Rusi e Oguzi).

Dekado dil kaganio komencis ye 966 pos perdita batali kontre Kiyiva Rus, e la fino portis Ora Hordo en 13ma yarcento.
Kagano

**Kagano** esas titulo uzata por maxim grava suvereno di populi en Euraziana stepo (en kaganio), ank nomita kom *[[kano (titulo)|kano]] di kani* o *granda kano*.
Kaganio

**Kaganio** esas ex-formo di estala monarkio, en qua lua suvereno portis titulo kagano, ank nomita kom *[[kano (titulo)|kano]] di kani* o *granda kano*.  Kontre ad kanio lo ne konstruktis urbi.

## Kaganii
inter altri:
* Avara Kaganio – Avara stato en Panonia (568-822)
* Rusa Kaganio – hipotezala stato Rusa en estala Europa (8-9ma yarcento)
* Hazara Kaganio – stato di Hazari (7-10ma yarcento)
Alexandr Nikolayevich Alyoshkov

**Alexandr Nikolayevich Alyoshkov** (n. ye la 5ma di februaro 1896, Rusa imperio til la 4ma di agosto 1949, Soviet-Uniono) esis Sovietiana geologo. En 1927 ilu klimis unesmafoye la maxim alta monto di Ural (1895 metri di altitudo) – Narodnaya.
Rivero Ural

**Ural** (olim *Yaik*) esas duesma maxim longa rivero de Europa (dop Volga e Danubio). Ol fluas en Rusia e Kazakstan, e olua fonto esas en sudal Ural. La rivero debushas an Maro Kaspia.

Granda loki che la rivero es: Atıraw, Uralsk, Orenburg, Orsk, Magnitogorsk.
Montaro Ural

**Montaro Ural** o **Ural** esas montaro en Rusia, qua es konvencionala frontiero inter Europa ed Azia. Longeso di montaro es 2100 km, e larjeso – 40-150 km, jacante inter Maro Kara norde ad centrala parto di fluvio Ural sude (che frontiero Rusia-Kazakstan).

Maxim alta monto di Ural esas Narodnaya – 1895 metri di altitudo.
Monto Narodnaya

**Monto Narodnaya** esas maxim alta monto di Ural (1895 metri di altitudo). Ol jacas en Autonoma distrikto Hanti-Mansiysk – Yugra (formala parto di provinco Tyumen). La monto unesme atingesis da Sovietiana geologo Alexandr Alyoshkov ye 1927.
Slavi

**Slavi** esas grupo etnial-linguala de populi Indo-Europana, qua uzas Slava lingui. La Slavi lojas en Europa (estala, centrala e sudala) e en zono di nordala Azia (de Ural ad Oceano Pacifiko).

Nuntempe segun geografiala kriterio es tri grupi dil Slavi:
* Westala Slavi – Sorbi, Poloni, Cheki e Slovaki
* Estala Slavi – Bielorusi, Rusi, Ukrainani e Rusini
* Sudala Slavi – Bosniaki, Bulgari, Kroati, Montenegrini, Macedoniana slavi, Serbi e Sloveni

Ex-grupi di Slavi es:
* Slavi di Panonia
* Polaba Slavi
* Slavi di Karintia
Rejio

**Rejio** esas stato (e monarkio), quan suvereno (monarko) portis titulo "rejo" (rejulo o rejino).

La termino aparis dum Antiqueso. Ula rejio ne povis subordinesar a altra rejio (ne povis esar feudo), ma povis esar parto di imperio.

Ol esis un ek la tri sorti di maxim grava monarkii en Eurazia (apud kanio e cario).
Li Peng

**Li Peng**, injenioro e politikisto n. ye la 20ma di oktobro 1928 til la 22ma di julio 2019, esis chefministro di Popul-Republiko Chinia de 1987 til 1998.
Vicente Blasco Ibáñez

**Vicente Blasco Ibáñez** (n. ye la 29ma di januaro 1867 til la 28ma di januaro 1928) esis Hispana jurnalisto e skriptisto. Defensero di la republiko, ilu fondis republikana jurnalo *El Pueblo* en Valencia. Ilua noveli tradukesis al Angla e kelk ek li transformesis en cinematografuri de Hollywood, obteninta granda suceso en Angla-parolanta landi.
Maro Kara

**Maro Kara** esas rifala maro, parto di Arktika oceano che nordala rivi di Azia, inter Novaya Zemlya e arkipelagi: Severnaya Zemlya e Lando di Franz-Joseph.

Dum 9 monati en yaro la maro kovresas per glacio, do longatempe lo konsideresis ne navigebla. Kom unesma traflotacis Maro Kara Suedo Adolf Erik Nordenskiöld ye 1878.

Nomo dil maro devenis de fluvio Kara, qua havas sua ekfluyo jus en la maro.
Fluvio Kara

**Fluvio Kara** esas rivero en Rusia (autonoma distrikto Nenec, autonoma distrikto Yamal-Nenec e republiko Komi). Lo fluas en nordal-westala penti di polara Ural, e olua fonto esas kom unioneso di riveri *Bolshaya Kara* e *Malaya Kara*. La fluvio havas sua ekfluyo en Maro Kara (nomo dil maro devenas del rivero).
Suvereno

**Suvereno** esas regnato, qua posedas povo guvernar autonome, inter altri: monarko, pretendero (ank uzurpero), papo e patriarko di Konstantinoplo. En demokratiala lando la suvereno esas lua populo.
Pretendero (autoritato)

**Pretendero** esas persono, qua aplikas por ula titulo, posteno o funciono. Maxim ofte la termo koncernas rivaleso pri monarkiala trono. La pretendero – kontre uzurpero – havas racionala kauzi konsequanta de heredala reguli.
Uzurpero (autoritato)

**Uzurpero** esas persono, qua havas nelegitima o diskutebla povo, maxim ofte monarkiala. Tale eventas on per violento, politikala influi o per trompo.
Kalifio

**Kalifio** esas islamala politikala sistemo, en qua chefo di stato es kalifo. Lo es l'equivalo di westal-Europana imperio.

## Kalifii
* Granda islamala kalifio – stato ye yari 632-661, kreinta pos morto di Muhamad
* Umayyada kalifio – stato di dinastio Umayyadi (661-750)
* Abbasida kalifio – stato di dinastio Abbasidi (750-1258)
* Fatimida kalifio – stato di dinastio Fatimidi (909-1171)
* Kalifio di Córdoba – stato di dinastio Umayyadi (929-1031)
* Almohada kalifio – stato di dinastio Almohadi (1130-1269)
* Kalifio Sokoto – islamala stato en Nigeria (1774-1903)
* Islamala Stato – kalifio en Siria e Irak (2014-2019)
Sultanio

**Sultanio** esas islamala formo di monarkio, en qua suvereno havas titulo sultano. Ye 2022 la sultanii esis nur Oman e Brunei, e ank specala regiono Yogyakarta en Indonezia e 9 stati en Malaizia.
Madison Davenport

**Madison Danielle Davenport** (n. ye la 22ma di novembro 1996 en San Antonio, Texas) esas Usana cinem-aktorino e kantistino.

Elu divenis famoza pro sua rolo en la hororo-serio da Netflix *From Dusk till Dawn* en qua elu pleis la rolo di *Kate Fuller*. Madison Davenport esas aktiva kom aktorino depos la yaro 2005.
Louis Antoine de Bougainville

**Louis-Antoine, komto de Bougainville** (n. ye la 12ma di novembro 1729 til la 31ma di agosto 1811) esis Franca admiralo ed explorero. Ilu partoprenis la sep-yara milito kontre Britania. Pose, ilu fameskis pro lua expedicioni, inkluzite cirkum-navigado en la ciencala expediciono di 1763. Il ank establisis l'unesma kolonieto en la nuna Falklandi
Artur Grottger

**Artur Grottger** (n. ye la 11ma di novembro 1837 til la 13ma di decembro 1867) esis Polona romantika piktisto e grafik-artisto. Il esis un ek la maxim importanta artisti de Polonia dum la 19ma yarcento, malgre lua kurta vivo. Ilu esas multe konocata pro ilua pikturi pri historiala temi.
Princo

**Princo** esas titulo di:
* monarki di suverena stati (princio), exemple Princio Monako.
# En la Germanala lingui uzesas la vorto ***Fürst***, (femina ***Fürstin***, plurala ***Fürsten***; de ancien Alta Germaniana *furisto* "l'unesma", tradukita de Latina *princeps)* esas Germaniana vorto por suvereno e esas anke princala titulo. *Fürsten* esis, de pos la mez-epoko, membri di la maxim alta nobelaro qua guvernis en la Santa Romana Imperio e pose olua olima teritorii, sub la regnanta *Kaiser* (imperiestro) o *König* (rejulo). Princo di la Santa Romana Imperio esis la regnanta monarko di imperiala stato qua havas imperiala nemediateso en la limiti di la Santa Romana Imperio. La regnata teritorio es referata en Germaniana kom *Fürstentum* (princio), la dinastio es referata kom *Fürstenhaus* (princala dinastio) e la (neregnanta) decendanti di *Fürst* esas titulata e referata en Germaniana kom ***Prinz*** (princulo) o ***Prinzessin*** (princino).

* feudala suvereno di granda unesi teritotiala en monarkio
* aristokrati, maxim ofte de grupi plu frue mencionita
* membri di familio di suverena monarko
Princio

**Princio**, **Dukio** o **Knyazio** esas stato, qua suvereno portas titulo princo (princulo o princino) di *rejala sango*. Lo es ank feudala o teritotiala parto di plu granda monarkio.

Nuntempa princii es inter altri: Princio Andora, Princio Liechtenstein, Princio Luxemburgia e Princio Monako.
Knyazo

**Knyazo** esas plu frue titulo di suvereno di tribuo, pose suvereno di stati di Slavi e Lituani, e fine nobelala titulo heredala en: Granda princio Lituania, Granda-princio Moskva, Cario Rusia e Rusa imperio.

Teritorio administrata dal knyazo nomesis knyazio ed agnoskesas kom l'equivalanta di westal-Europana "princio".
Inaluk Arsanukayev

**Inaluk Arsanukayev**, konocita kom **knyazo Dishninski** esis Chechena chef-ministro di Emirio di Nordal-Kaukazia.

Il devenis de Chechena vilajo Eziho, qua nuntempe jacas en distrikto Itum-Kali. Ye tempi di cariala Rusia esis chefo di lokala polico en desgranda vilajo. Ilua unesma spozino *Padam* esis filiino di *Ahmed Tolgayev*, e dum mariajo esis nur 14-yara. Lore Arsanukayev esis ankore kadeto di militala skolo. Pos parfino sua lerneyo la paro iris ad Yerevan, ube il laboris kom impostokolektisto. Ibe *Padam* naskigis jemeli, qua balde mortis. Pos tri yari en Yerevan Arsanukayev komencis laborar en Tbilisi, e ilua spozino kun nov-naskita filiino *Habira* rivenis ad parenti di Inaluk en Chechenia. Tempala separo esis mult-yara – Arsanukayev laboris en Tbilisi 10 yari.

Inaluk Arsanukayev falsigis sua deveno e ludante aristokrato spozinigis Gruza knyazino Yekaterina Sumbatova (Sumbatoshvili). Sustraktinte la titulo il divenis knyazo Dishninski. Balde vera deveno dil spozulo ne esis ja sekreto, quo duktis ad ilua duelo kontre un ek fratuli di Yekaterina. Il venkis e refuzis mortigar rivalo. Pro to familio di ilua spozino pardonis trompo ad il. Duesma spozino di Arsanukayev naskigis en Tbilisi filiino Lyalya (Lamara).

Ye 1919 Chechena knyazo Dishninski parvenis ad rebeli di Uzun-Hadji batalinta kontre *Blanki* (kontre ex-cariala generalo Anton Denikin). Il adportis letro de sultano Mehmed la 6ma Vahidettin. Ye la 22ma di septembro 1919 Arsanukayev anoncesis da Uzun-Hadji kom *granda [[viziro]]* e chef-ministro di nov-kreita stato Emirio di Nordal-Kaukazia.
Emirio Nordala Kaukazia

**Emirio di Nordal-Kaukazia** esas islamala stato en Kaukazia existanta ye yari 1919-1920.

En 1918 en Chechenia batali kontre *Blanki* duktis panislamisto e sheiko Uzun-Hadji. Il kun sua malgranda detacho okupis aulo Vedeno (nuntempa vilajo) e anoncis *sankta milito* kontre ex-cariala generalo Anton Denikin – komandanto di *Blanki*.

Ye 1919 Chechena knyazo Dishninski parvenis ad rebeli kun letro de sultano Mehmed la 6ma Vahidettin. Ye la 22ma di septembro 1919 la knyazo anoncesis da Uzun-Hadji kom *granda [[viziro]]* e chef-ministro di nov-kreita stato *Emirio di Nordal-Kaukazia*.

Armizita trupi dil emirio es 7 armei (la 5ma – bolshevika) e 10 mili soldati. L'emirio kunlaboris de rebeli en Kabardia e Osetia, e ank havis bona relati kun Gruzia. Lua surfaco esis 63 200 km² (31% di Chechenia e 69% di Dagestan).

Pos vinko kontre *Blanki*, helpo financala de bolshevika autoritato finis. La situaciono ekonomikala e militala plumaleskis, e soldati desertis.

Fine Uzun-Hadji decidis enirar (kun larja autonomo) ad Soviet-Uniono, e statala strukturo dil emirio febleskis. Rezulte di korenizo on kreis ARSS Chechenia-Ingushia e ARSS Dagestan.
Imamo

**Imamo** esas islamala duktero religiala. Tradicionale la imamo esas persono, qua duktis rituala prego islamala. Generale il povas esar laiko.
Maurice Alphonse Boubier

**Maurice Alphonse BOUBIER**, n. ye la 12ma di novembro 1874 en Genève, Suisia til la 26ma di mayo 1935 en Genève, Suisia. Maurice Boubier esis doktoro pri cienci naturala (1896). Naturalisto, botanikisto, prezidinto di la societo zoologiala di Genève (1925). Kompilis *[[Biologikal Lexiko Ido-Hispana|Internaciona Biologial Lexiko]]* (1911).

## Referi
Ulemo

**Ulemo** esas Mohamedana teologiisto e erudito. En grupo di ulemi esis omna mufti e imami, e ilua precipua chef-loki esas moskei. Ili konsideresis experti pri shario.
Panislamismo

**Panislamismo** esas doktrino politikal-religiala pri bezono di uniono omna islamisti e liberigo de Europana influi.
Sheiko

**Sheiko** esas titulo di Araba suvereno di tribuo o teritorio, ank titulo di alt-rangala duktero Mohamedana.
Mufti

**"Mufti"** esas Mohamedana (sunnismo) legisto e teologiisto, qua distributas oficala interpreti pri vivo statala e privata, relatanta ad islamo. Sua decidi il anoncas kom "fatwa". Nuntempe la mufti funcionas en ofici statala e havas granda prestijo yurala e politikala en Mohamedana mondo.
Shario

**Shario** esas lego normalizata vivo di islamisti (sunnisti e shiisti). En islamo ne existas divido di vivo a laika e a religiala, do la shario regulas mori religiala, organizo di autoritato religiala e omnadiala vivo di omna habitanti en stati, en qui la shario es la lego.
Fatwa

**"Fatwa"** esas opiniono di alta islamala legisto-teologiisto (di "mufti" en sunnismo e di "mujtahid" en shiismo), qua explikas kontroversi religiala, religial-yurala o nur yurala. La "fatwa" distributesas nur skribe.
Burgravio

**Burgravio** esas la termo historiala signifikanta teritorio propra di burgravo, ma nuntempe lo esas nomo di administrala distrikto en Tirol, provinco Sud-Tirol, nordal Italia (it. *Burgraviato*, ger. *Burggrafenamt*). Lo fondesis ye 1971, e lua chefurbo esas Merano.

La nomo dil distrikto devenis de burgravi di kastelo Tirol.
Salta (homonimo)

**Salta** esas nomo di kelka loki:
* **[[Salta]]** – urbo en Arjentinia
* Salta – provinco en Arjentinia
** Salta – departmento en la sama provinco
* Salta – vilajo en republiko Dagestan (Rusia)
Salta (Dagestan)

**Salta** esas vilajo en republiko Dagestan, distrikto Gunib, komono Salta, Rusa Federuro.

Hike naskis Uzun-Hadji Saltinski, emiro di Emirio di Nordal-Kaukazia (1919-1920).

## Referi
Vedeno

**Vedeno** esas vilajo en republiko Chechenia, distrikto Vedeno, komono Vedeno, Rusa Federuro.

Hike esis chefloko (lore aulo) dil stato fondita da sheiko Uzun-Hadji Saltinski – Emirio di Nordal-Kaukazia (1919-1920).

## Referi
Mujtahido

**Mujtahido** esas Mohamedana legisto e teologiisto, qua distributas nedependanta interpreti pri vivo statala e privata, relatanta ad islamo (ijtihado). Sua decidi il anoncas kom fatvo.
Ijtihado

**Ijtihado** esas kreiva racionala interpreto di shario, diciplinanta uzado di mento helpanta adaptar lego di islamo a nova cirkonstanci. Lo signifikas developar lego per nedependanta formuligar opinii da legisto e teologiisto mujtahido.
Avari

**Avari** esas grupo etnial-linguala de populi Indo-Europana, qua genezale es rezulto di mixado di Huni kun lokala habitantaro (posa Slavi di Panonia e ancestri di Hungari). La termo *Avari* devenis de la 6ma yarcento, kande ili (kune Kutriguri) fondis kaganio. Ye 6-7ma yarcento Avari (por Romani e Greki – populo barbara) atakis sucese Bizancana Imperio. Pos la 9ma yarcento la termo *Avari* desaperis de kroniki.

Karakteriziva traiti di Avari (unika historie e socie) esis virulala kustomo di tresigo di hari en 2 harotresi.
Kutriguri

**Kutriguri** esas tribuo di Bulgari, qua ye la 6ma e 7ma yarcento lojis an Nigra maro weste de fluvio Don. Kelk historiisti konsideras Kutriguri kom tribuo di Huni, qui oficale konsideresas kom ancestri di Bulgari. De 499 Kutriguri partoprenis en invadi kontre Bizancana Imperio. Ye 560 ili invadesis e konquestesis da Avari, en qui fondis federala kaganio. Ye 6-7ma yarcento Kutriguri kun Avari (por Romani e Greki – populi barbara) invadis sucese Bizancana Imperio. Ye 626 pos nesucesa siejo di Konstantinoplo esis konflikto inter la Bulgari kun l'Avari pri elekto dil nova kagano. Ye 660-670 Granda Bulgaria konsistinta de tribui Kutiguri, Utiguri e Onoguri konquestesis da Hazari, e Kutiguri movis ad super rivi di Don. Ye 10ma yarcento divenis parto di Volga-Bolgaria.
Internacia Kongreso de Matematikistoj 2026

La **Internacia Kongreso de Matematikistoj de 2026** estos la 30ma Internacia Kongreso de Matematikistoj okazonta en Filadelfia, Pensilvania de la 22ma di julio ĝis la 29ma di julio 2026.

## Referencoj
Avara kaganio

**Avara kaganio** esas federala stato di Kutriguri e Avari fondita pos 568 kun administrala centro en Panonia.

La kaganio ye 6-7ma yarcento invadis sucese Bizancana Imperio. Ye 626 pos nesucesa siejo di Konstantinoplo esis konflikto inter la Bulgari kun l'Avari pri elekto dil nova kagano. La Avara stato konquestesis da Franki ye 8-9ma yarcento.
Fluvio Kuban

**Kuban** esas Europana fluvio en nordala Kaukazia, Rusia. Ol esas longa de  km, e naskas en Montaro Kaukazo, e debushas ad Maro di Azov.

Precipua urbi an la fluvio Kuban esas: Karachayevsk, Ust-Djeguta, Nevinnomissk, Novokubansk, Kropotkin, Ust-Labinsk, Slavyansk-na-Kubani, Armavir, Krasnodar e Cherkesk
Granda Bulgaria

**Granda Bulgaria** esas arei inter fluvii Dnepr e Kuban (nuntempe arei di Ukraina e Rusia), lojata da tribui di Bulgari fondita ye 632 da Kubrat, e konquestita da Hazari ye cirkum 660.
Zuluo

**Zuluo** esas grupo del etnio Nguni qua habitas sudal Afrika. Le Zuluo esas la maxim granda etniala grupo di Sudafrika, kun cirkume 10 til 12 milion individui. Li habitas precipue la provinco KwaZulu-Natal. Altra 180 mil Zului habitas Lesoto, cirkume 107 mil habitas Eswatini e cirkume 5 mil habitas Botswana.

Le Zuluo decendas de grupi Nguni qui partoprenis l'unesma granda migrado di populi Bantuo dum l'1ma yarmilo. Dum la fino dil 18ma e komenco dil 19ma yarcento, sub la chefeso di Shaka, lia militala taktiki ed organizuro plubonigis. Nun, la maxim multa Zului esas kristani, ma lia religiala praktiki montras sinkretismo kun ancestrala kredaji.
Italiki

**Italiki** esis etnial-linguala grupo, identifikita per ilia uzo di Italika lingui (brancho di Indo-Europana linguaro).
Romani

**Romani** esis kulturala grupo, diversa etniale e nacionale. En klasik antiqueso inter 2ma yarcento aK e 5ma yarcento pK ili guvernis granda parto di Europa, Proxim Oriento e nordal Afrika, qui konquestis dum existo di Romana republiko e Romana imperio. Origine la termo *Romani* relatesis nur a Latina civitani di urbo Roma.
Asiri

**Asiri** esas Semida populo lojint en Asiria, olim imperio en nordal Irak, Iran, sudal Turkia e Siria. Ilia habitantaro esas cirkum 4 mln.
Akadi

**Akadi** esis Semida populo lojinta ye 3ma yarmilo aK en estala Mezopotamia (sur areo di Sumera kulturo). Pos vinkala batali kontre Sumeri ili kreis Akada imperio. Akadi uzis Akada linguo e adaptita Sumera kuneiforma skribajo.
Semidi

**Semidi** esas grupo di populi uzanta lingui de Semida linguaro. L'origino di la vorto "Semido" esas frazo de Genezo che Biblo, en qua parolesas pri la decendinti de Sem, filiulo de Noe.
Proxim Oriento

**Proxim-Oriento** esas region geografiala jacanta ye junteyo di Europa, Azia e Afrika.

A landi dil Proxim Oriento klasifikis: Saudi-Arabia, Bahrain, Egiptia, Irak, Iran, Israel, stato Palestina, Yemen, Jordania, Katar, Kuwait, Libano, Oman, Siria, Turkia, Unionita Araba Emirii e (ne en omna fonti) Chipro.

Sume la surfaco dil regiono es cirkum 9,7 mln km² kun cirkum 456 mln habitantaro (2021).
Sumeri

**Sumeri** esis antiqua populo di nekonocata deveno, qua proxim fino di 4ma yarcento aK kreis alt-developita civilizeso en sudal Mezopotamia. Ili uzis Sumera linguo e kuneiforma skribajo. Komence di 2ma yarmilo aK Sumeri konqueresis da Amoriti e divenis parto di nov-kreita stato Babilonia.
Central Europa

**Central Europa** esas regiono inter Westal Europa e Estal Europa. La termo esas ank dependanta de diverse konsiderata frontieri di Nordal Europa, Sudal Europa e Sudal-Estal Europa.

## Defini
* Ronald Tiersky identifikas *Central Europa* kom la stati de Visegrád-grupo: Chekia, Hungaria, Polonia e Slovakia. 
* Segun Mondala Banko e OKED: Chekia, Hungaria, Polonia, Slovakia e Slovenia.
* Segun l'Internacionala Uniono Geografiala (1994): Austria, Liechtenstein, Germania, Suisia, Chekia, Hungaria, Polonia, Slovakia e Slovenia.
* Segun Europana Uniono en programo *Central Europa*: Austria, Chekia, estala e sudala Germania, Hungaria, Polonia, Slovakia, Slovenia, noral Italia e westal Ukraina.
Estal Europa

**Estal Europa** esas diverse definita regiono di estala parto di Europa.

## Defini di [[Unionita Nacioni]]
* Regionala seciono *Estal Europa e Nordal e Central Azia*: Bielorusia, Bulgaria, Rusia, Ukraina (e ank: Armenia, Azerbaijan, Mongolia, Uzbekistan e Kirgizistan). Klasifiko neformala, nam stati decidas pri seciono segunvole.
* Por statiskala skopi: Bielorusia, Bulgaria, Chekia, Moldova, Polonia, Rumania, Rusia, Slovakia, Ukraina e Hungaria.
* *Estal-Europana Grupo* (stati decidas pri lokiz-seciono segunvole): Albania, Armenia, Azerbaijan, Bielorusia, Bosnia e Herzegovina, Bulgaria, Kroatia, Montenegro, Chekia, Estonia, Gruzia, Lituania, Latvia, Norda Makedonia, Moldova, Polonia, Rusia, Rumania, Turkia (samtempe en *Azian-Pacifika Grupo*), Serbia, Slovakia, Slovenia, Ukraina e Hungaria.
Westal Europa

**Westal Europa** esas regiono di westala parto di Europa.

Segun geografiala klasifiko (por statistikala skopi) di Unionita Nacioni a Westal Europa apartenas: Austria, Belgia, Francia, Germania, princio Liechtenstein, princio Luxemburgia, princio Monako, Nederlando e Suisia.
Nordal Europa

**Nordal Europa** esas regiono di nordala parto di Europa.

A Nordal Europa apartenas: Dania, Finlando, Islando, Norvegia, Suedia, Estonia, Lituania, Latvia, Irlando e Unionita Rejio.
Sudal Europa

**Sudal Europa** esas regiono di sudala parto di Europa.

Segun Unionita Nacioni a Sudal Europa apartenas: Albania, princio Andora, Bosnia e Herzegovina, Kroatia, Montenegro, Gibraltar, Grekia, Hispania, Norda Macedonia, Malta, Portugal, San-Marino, Serbia, Slovenia, Vatikano e Italia.
Chiniana Taipei

**Chiniana Taipei** (pinyine Zhōnghuá Táiběi) esas nomo uzata da Republiko Chinia (Taiwan) en multa organizi internacionala kom respondo dica stato a protesti di Popul-Republiko Chinia, segun qua ca nomo es ne apta e konfundanta.

La nomo aceptesis ye 1979 da Internaciona Olimpiala Komitato.

Ye 2018 eventis plebicito pri riveno di olda nomo (*Republiko Chinia*). Kontre esis 55 % di votinti.
Stanley G. Payne

**Stanley George Payne** (naskinta ye la 9ma di septembro 1934) esas Usana historiisto, qua specaligas su en la historio di Hispania, nome l'interna milito e la Duesma Republiko, e di Europana fashismo. Ilu esas notora pro sua kritika vidpunti pri la republikana sinistro dum la interna milito. Til 2004 ilu laboris en la Universitato di Wisconsin-Madison.
Central Azia

**Central Azia** esas regiono inter Rusia weste e norde, Chinia este, e Afganistan e Iran sude. La regiono kontenis kin stati (ex-Sovietiana republiki): Kazakstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgizistan e Tajikistan).

Dum Sovietiana tempi republiki RSS Uzbekistan, RSS Turkmenistan, RSS Kirgizia e RSS Tajikistan esis un komuna regiono ekonomikala e funcionis la termo *Central Azia e Kazakstan*. Ye 1992 prezidanto di Kazakstan Nursultan Äbişulı Nazarbayev propozis juntir sua stato ad regiono, quo vistesis.

Ecepte di jus menciita defino dil regiono uzesas la altra – segun UNESCO. Lo es tre larja termo: kune kin ex-Sovietiana stati es ank central-estala Rusia, Mongolia, westala Chinia (Tibet), nordal-estal Iran, Afganistan, nordala Pakistan e nordal-westal India.
Estal Azia

**Estal Azia** esas regiono en estala parto di Azia.

A Estal Azia apartenas: Popul-Republiko Chinia, Hong Kong, Japonia, Makau, Mongolia, Nord-Korea, Sud-Korea e Taiwan/Chiniana Taipei.
Kurdi

**Kurdi** esas populo di Indo-Europana deveno, lojanta en Kurdistan (lando dividita inter Turkia, Irak, Iran e Siria), e ank en diaspori: en Turkiana Anatolia, estala Iran, en koridoro inter Armenia e Republiko Arcah, e ank en Afganistan.

En 2016 la tota nombro de Kurdi evaluesis 45,7 milion difuzit en diversa landi. precipue en la mez-oriento.

## Referi
Fumnebulo

**Fumnebulo** esas nebulatra mixuro de aquoguteti, ozono ed altra polutanta materii. Ol existas pro l'efekto di sunlumo sur eskapo-gasi di automobili od industrio. Ol esas mala por la saneso, precipue la pulmoni. La vorto esas kompozita de fumuro e nebulo.
Konsilistaro di Popula Komisarii di Soviet-Uniono

**Konsilistaro di Popula Komisarii di Soviet-Uniono** esis maxim alta autoritato exekutiva e pri legifantaro en Soviet-Uniono ye 1923-1946 yari.

Ye 6ma di julio 1923 unesma prezidanto dil konsilistaro divenis Vladimir Ilyich Lenin (vic-prezidanto esis Alexei Ivanovich Rikov, e ministro pri militala aferi e mar-armeo – Lev Davidovich Trocki).

Sucedero de lo esis Konsilistaro di Ministri di Soviet-Uniono (1946-1991).
Ozono

**Ozono** esas gaso (O3) qua existas de oxo sub influo di sun-radiado. La tero cirkondesas da ozon-strato ye altitudo inter 14 e 40 kilometri, qua protektas la vivo sur tero kontre danjeroz ultra-violea radiado di la suno.
Konseque l'asisto di klorofluorokarbidi en l'atmosfero di tero l'ozon-strato esas acesata. Pro to l'ozon-strato yarale en oktobro grandaparte desaparas en la regiono di Antarktiko. To nomesas ozon-truo.

Ozono anke produktesas plu proxim la tero, en la troposfero, konseque la poluteso di aero. Ozono esas parto di fumnebulo. Ol esas mala por la saneso, precipue la pulmoni. Ultre to, ozono en la troposfero efektigas la teplic-efekto.
Akarodomatio

**Akarodomatio** (de la Latina: *acari* - akari, *domus* - domo/lojeyo), esas har-tufi o ne-glanda pili trovit en kavetaji situit en l'axeli di precipua folio-veini di multa planta speci, okupat ed efektigata da spoliem e fungivor akari.

Akarodomatio anke deskriptesis che lacerti ube li kustumale nomesas "kavetaji di akari". Ca kavetaji o pelo-falduri normale trovesas cirkum la nuko o dop la gambi ed okupesas da agost-akari. Lia funciono esas diskutata, ma on pensas ke agost-akari distraktas akari de domajar o blokusar importanta pelala surfaci quale la timpani.
Abhazi

**Abhaziani** o plu kurte **Abhazi** esas nord-westala grupo etniala di Kaukazia, precipue lojanta en Abhazia, ube habitas  ek li, segun la demografiala kontado di 2018. Entote, Abhazi esas cirkume 600 mil individui, e habitas en 52 stati. Exter Abhazia, la maxim granda grupo habitas Turkia (de 39 mil til 60 mil individui). En Rusa Federuro habitis  individui segun la demografiala kontado di 2002. En Gruzia habitis cirkume 3,5 mil. Etniale, li esas proxima de Cirkasiani.

Abhazi uzas Abhaza linguo de Kaukaza linguaro, e lia religio es Mohamedana sunnismo e kristana ortodoxa. Kristanismo divenis la dominacanta religio di Abhazi dum la 6ma yarcento, lor la regno dil imperiestro Justinianus la 1ma.
NKVD

**NKVD** (rus. *Narodni Komisariat Vnutrenih Del*, Idale Nacionala Komisariaro di Interna Aferi) esas abreviuro di centrala autoritato (ministrerio) di Soviet-Uniono, parto di Konsilistaro di Popula Komisarii di Soviet-Uniono, existanta ye 1917-1946.

Sub autoritato di sua chefi (Nikolai Yejov e Lavrenti Beria) la organizo responsis pri inter altri: granda purigo e masakro en Katin.
Granda purigo

**Granda purigo** esis periodo en historio di Soviet-Uniono kun expanso di teroro. Ol facesis da NKVD, e viktimi – milioni di homi. Kom komenco dil purigo on konsideras la mortigo en 1934 di Sergei Kirov, e kom fino di ol la yaro 1939. Per impero da Stalin on mortigis preske omna membri di partiso di Lenin, alta oficiri di Red-Armeo. Sinonimo dil periodo esis Nikolai Yejov (ca tempo nomesis neformale *yejovizna*), qua pro sua krueleso e basa staturo, lu surnomesis *sangoza gnomo*. Kom chefo di NKVD, il esis un ek la precipua exekutero di Stalinala imperi de 1936 til 1938. Ye la 30ma di julio 1937 ilu lansis impero nombro 00447, pri grandanombra mortigo di *kontre-Sovietiana elementi*. To signifikis 700 mil verdikti di mortopuniso e cirkume 1,5 milion enkarcerigi.

Stalin ne limitizis mortigi nur ad opozinti politikala (vera o ne) di Sovietia. Il invitis a Moskva chefi di komunista partisi de altra stati (exemple Polonia, Yugoslavia, Hungaria, Rumania, Finlando, Chinia, Mexikia, Korea) ed imperis lua mortigo od aresto.

Depos arestado, brutala questionado e mortigo di Yejov, ilua sucedanto kom chefo di NKVD divenis Lavrenti Beria, Gruziano naskinta en diasporo en islamala Abhazia. Kom *homo di Stalin* e kom nova chefo duktis sua *privata* batalio kontre Abhazi diplasinta li (a RSS Kirgizia e RSS Kazakstan) e koloniiginte Abhazia per Gruzi. Tamen precipua taski di Beria dum finala periodo di *granda purigo* e sequanta yari esis riorganizo di gulagi, deportadi di stranjera nacionani (inkluzite plu kam 1 milion Poloni) a esto di Soviet-Uniono ed imperis lua mortigo, exemple en la Masakro en Katin.
Lavrenti Beria

**Lavrenti Beria**, **Lavrenti Pavles dze Beria** (n. la 29ma di marto 1899 en Abhazia til la 23ma di decembro 1953 en Moskva) esis Gruziana e Sovietiana politikisto, chefo di NKVD de la 25ma di novembro 1938 til la 15ma di januaro 1946, ministro pri interna aferi de la 5ma di marto til 15ma di januaro 1953, kreinto di teroro dum Stalinismo.

Beria naskis kom Megrelo en Gruza ortodoxala diasporo en islamala Abhazia. Kom *homo di Stalin* e kom nova chefo de le 1930 il duktis sua batalo kontre Abhazi desplasizinte ili (a RSS Kirgizia e RSS Kazakstan) e koloniiginte Abhazia per Gruzi.

Kom chefo di NKVD il responsis pri finala periodo di granda purigo, pri deportadi di stranjera nacioni ad gulagi a esto di Soviet-Uniono (inter altri super miliono di Poloni), e ank pri ordoni pri mortigi.

Ye 2ma di marto 1940 Lavrenti Beria (lore ja chefo di NKVD) sendis a Iosif Stalin sekreta noto, en qua il skribis, ke justifikesis mortigo di 14,7 mili di militala kaptiti e 11 mili di karcerani sen judiciado, nam ili esas enemiki di Sovietiana autoritati, quo kauzis masakro en Katin.
Stalinismo

**Stalinismo** esas sistemo kreita da Iosif Stalin dum la yari 1930a en Soviet-Uniono, qua bazo esis guverno di singla partiso per teroro, propagando e centrala duktado di statala ekonomio.

Stalinismo kritikesis da Nikita Hrushchyov erste en 1956, e lua oficala kondamno eventis erste en 1961 (inter altri kadavro di Stalin formovesis de mauzoleo, e chanjesis la nomi di loki baptita honore lu, exemple famoza *Stalingrad* divenis Volgograd).

## Bilanco di Stalinismo
* Teroro, qua viktimigis cirkume 40 milioni de 1929 til 1953 en Soviet-Uniono e en stati satelitala (inter altri granda purigo).
* Destrukto di nacionala heredi di multa populi, rezulte di grandnombra diplasado koaktita.
* Morto di cirkume 10 milioni Sovietiana soldati dum Duesma mondomilito, pro deskompetenta komanderi (rezulto di granda purigo en Red-Armeo).
* Manko di libereso pri atitudi.
* Destrukto di naturala environmento* per intensa developo di industrio.
Masakro en Katin

**Masakro en Katin** esas krimino di NKVD de printempo 1940. Viktimi – 21 mili di Poloniana civitani (10 mili di oficiri armeala e policala) – mortigesis per pafo a dorso di kapo.

Nur pos 50 yari de krimino autoritato di [Soviet-Uniono oficale admisis ke ca masakro esis *un ek plu grava krimini di [[Stalinismo]]*.

Ye 2ma di marto 1940 Lavrenti Beria (chefo di NKVD) sendis a Iosif Stalin sekreta noto, en qua il skribis, ke justifikesis mortigo di 14,7 mili di militala kaptiti e 11 mili di karcerani sen judiciado, nam ili esas enemiki di Sovietiana autoritati.

Katin es vilajo distanta 23 km de Smolensk, qua esis un ek kelk loki di enterigo di Poloniana civitani e simbola placo (foresto) di omna exekuti dil masakro.
Miguel Santín del Castillo

**Miguel Santín del Castillo**, politikisto n. 1830 til 1880, esis dufoye prezidanto di Salvador: de la 7ma di februaro 1858 til la 24ma di junio 1858, e de la 18ma di septembro 1858 til la 19ma di januaro 1859.
Lorenzo Zepeda

**Lorenzo Zepeda**, politikisto n. ye la la 24ma di oktobro 1813 til la 20ma di decembro 1858, esis prezidanto di Salvador de la 1ma til la 7ma di februaro 1858.
Zani

**Zani** esas sud-Kaukaza populi Gruza lojanta en Turkia, Gruzia e Abhazia. La termo koncernas du populi: Lazi e Megreli. Lazi lojis en Lazistan (Turkia) e Adjaria (Gruzia), e Megreli en Abhazia e Gruzia. Ili havas sia propra lingui, ma multa linguisti konsideras la Laza e la Megrela kom un. Religio di Lazi es islamo (sunnismo), e Megreli es Kristani (ortodoxismo).
Lazi

**Lazi** esas sud-Kaukaza populo lojanta en Lazistan (Turkia) e Adjaria (Gruzia). Ili uzas Laza linguo, ma preske omni savas ank la Turka e la Gruza. Ili havas same origino quale Megreli (ca du populi momesas Zani), e ilia religio esas sunnismo.
Megreli

**Megreli** o **Mingreli** esas sud-Kaukaza populo Gruza lojanta en Gruzia e Abhazia. Ili uzas Megrela linguo, segun multa linguisti identa kun linguo di Lazi, kun qui Megreli havas sama origino (ca du populi momesas Zani). Ilia religio esas ortodoxismo.

La Megrelo naskita en Abhazia esis Lavrenti Beria, chefo di NKVD, responsiva pri teroro dum Stalinismo. De le 1930 il desplasis Abhazi a RSS Kirgizia e RSS Kazakstan e koloniigis Abhazia per Gruzi.
Andronovo

**Andronovo** – loki en Rusia

inter altri:
* Andronovo – vilajo en regiono Altai, distrikto Tyumencevo
* Andronovo – vilajo en provinco Kaluga, distrikto Ferzikovo
* Andronovo – vilajo en regiono Krasnoyarsk, distrikto Ujur
* Andronovo – vilajo en provinco Nijni Novgorod, distrikto Chkalovsk
* Andronovo – vilajo en provinco Novgorod, distrikto Poddorye
* Andronovo – vilajo en provinco Ryazan, distrikto Spas-Klepiki
* Andronovo – vilajo en provinco Tula, distrikto Suvorov
Poloni

**Poloni** esas westal-Slava populo lojanta precipue en Polonia (segun statistiki di 2021 – 38 036 118 habitanti), ma ank en multa diaspori en tota mondo. Segun statistiki di 2007 maxim granda Polona habitantaro exter Polonia esis en: Usa (10 600 000), Brazilia (1 800 000), Francia (1 050 000), Bielorusia, Kanada, Ukraina (900 000), Unionita Rejio (500 000), Arjentinia (450 000), Lituania, Rusia (300 000), Australia (200 000), Chekia, Italia, Kazakstan, Suedia (100 000). Maxim granda loko exter Polonia esas Chicago – 1,5-1,8 milioni di Poloni.
Gruzi

**Gruzi** o **Kartveli** esas populo lojanta precipue en Gruzia (3,2 mln), e ank en Turkia (168 mil), Rusia (157 mil) e Iran (62 mil). Subgrupi etniala di Gruzi esas: Adjari, Ingiloii, Mingreli, Svani e Lazi.
Andronovo (Krasnoyarsk)

**Andronovo** esas vilajo en regiono Krasnoyarsk, distrikto Ujur, komono Krutoyar, Rusia.

Ye 1914 en arkeologiala eyo enca vilajo on kovresis dek-e-kelk tombi kun homala skeleti e terakotaji di kulturo de bronz-epoko developita en westala Siberia e Kazakstan ye la 2ma e komence di 1ma yarmilo aK.

## Referi
Kulturo Andronovo

**Kulturo Andronovo** esas kulturo di bronz-epoko developita en westala Siberia e Kazakstan ye la 2ma e komence di 1ma yarmilo aK.

La nomo devenis de arkeologiala eyo en vilajo Andronovo (regiono Krasnoyarsk en Rusia), ube ye 1914 on kovresis dek-e-kelk tombi kun homala skeleti e terakotaji.
Montaro Altai

**Montaro Altai** o **Altai** esas montaro en central Azia – en Rusia, Kazakstan, Chinia e Mongolia. Longeso di lo es cirkum 2000 km.

Maxim alta monto di Altai esas Beluha – 4506 metri di altitudo.
Monto Beluha

**Monto Beluha** esas maxim alta monto di Altai (4506 metri di altitudo). Ol jacas che republiko Altai, an la frontiero Rusia – Kazakstan. La monto unesmafoye klimesis da Rusa-Sovietiana ciencisti e fratuli Mihail e Boris Tronov, en 1914.
Ortodoxismo

**Ortodoxismo** esas un ek precipua fraciono di Kristanismo, bazanta sua religiala doktrino ye Biblo e tradiciono di estal eklezii.

La termo signifikas ank toto di reguli pri kredo e vivo religiala, ad qui referis Ortodoxa Eklezio e altra ortodoxa eklezii.
Granda migrado di populi

**Granda migrado di populi** esas periodo di migrado tribui Barbara, specale Huni e Germani, ad teritorii di Romana Imperio e stati vicinala ye la fino di antiqueso e la komenco di mezepoko (4-6ma yarcento). La migrado chanjis radikale Europa – lo duktis ad granda chanji etniala sur larja arei dil kontinento, quo esis kauzo di dekado di Romana Imperio.
Alani

**Alani** esis populo kun same origino quale Skiti, westala fraciono di Sarmati. Ili partoprenis en granda migrado di populi dum batali kontre Romana imperio.

Unesma menciono pri Alani esas de 1ma yarcento. Ili esis nomada populo edukinta kavali.
Oseti

**Oseti** esis Iran-linguala populo Kaukaza lojanta precipue en Nord-Osetia (republiko en Rusa Federuro) e Sud-Osetia (formale parto di Gruzia, fakte nedependanta stato). Habitantaro dil populo esas cirkum 700 mil – 558 515 en Rusia (precipue en Nord-Osetia – 480 310), 51 mil en Sud-Osetia, 20-50 mil en Turkia e 14 385 en Gruzia.

L'Oseti esas idi di Sarmata Alani e uzas Oseta linguo de Iranana linguaro, e ilia religii esas ortodoxismo e desgrandaparte (15%) sunnismo. Existas kelka tribui Oseta uzanta propra linguala dialekti, inter altri: Ironi, Digori e Tuali.

## Gruziana propagando pri Stalin

Iosif Stalin naskis en centrala parto di Gruzia (urbo Gori) e til sua morto parolis (Ruse – oficala linguo di Soviet-Uniono) kun forta Gruza acento, ma fakte ilia deveno etniala es nekonocata. Pos dekado di Soviet-Uniono e dum konflikto kontre Sud-Osetia Gruzia komencis propagandala ludo anoncinte ke Iosif Stalin esis ne Gruzo, ma Oseto.
Skiti

**Skiti** esis nomada populi antiqua lojinta inter Altai e Ukraina (areo di kulturo Andronovo).

Ili esis ancestri di Sarmati (ultre Alani), Hazari e Huni.
Sarmati

**Sarmati** esis nomada populi antiqua lojinta de 3ma yarcento aK inter Fluvio Don e Nigra maro.

Ili esis same origino quale Skiti.
Trasianka

**Trasianka** esas specifika mixajo di Bielorusa linguo e la Rusa, konkrete kontamino Bielorusa fonetiko e Rusa vortaro, kelkafoye ank sintaxo.

La dialekto formesis kom linguo di komunikado inter Belarusa-linguala vilaji e Rusa administreri.

Fakte ne Tarashkievica o mem ne Narkamawka, e jus *Trasianka* es konsiderata da Bielorusi kom Bielorusa linguo.

*Trasianka* es linguo di Bielorusiana prezidanto Aliaxandr Lukashenka.
Tarashkievica

**Tarashkievica** esas neformala nomo di un ek varianti di ortografio di Bielorusa linguo, fondita ye reguli uzita ante reformo dil linguo ye 1933, kande kreesis oficala varianto nomita Narkamawka.

Nomo dil dialekto devenas de olua autoro Branislaw Adamavich Tarashkievich.
Narkamawka

**Narkamawka** esas neformala nomo di oficala varianto di Bielorusa linguo. La dialekto esas rezulto di reformo dica linguo en versiono nomita Tarashkievica de 1933 da auroritato Sovietiana. Nova varianto simpligis gramatiko e similigis la Bielorusa a la Rusa, quo efektigis protesti di Belarusa diaspori exter RSS Bielorusia. La dialekto havis kelk reformi – en 1934, 1956 e 2008. Ol nuntempe esas multe plu uzata kam Tarashkievica.

Jus ca varianto dil Bielorusa es uzata da maxim grava opozita jurnalo Nasha Nivaen-wiki. *Narkamawka* es ank  uzata en Televisio Belsat, qua brodkastas de 2007 programi dulinguale (en la Bielorusa e la Rusa) pri Bielorusia (komanditanta per Polonia).
Bielorusi

**Bielorusi** esas estal-Slava populo lojanta precipue en Bielorusia (segun statistiki di 2015 – 7,99 mln habitanti), ma ank en multa diaspori en multa landi dil mondo, inter altri en: Rusia (521 443ye 2010), Ukraina (275 763ye 2001), Polonia (105 404ye 2020), Latvia (68 174ye 2011), Kazakstan (66 476ye 2010), Germania (61 mil), Lituania (41,1 mil), Chekia (31 mil), Moldova (20 mil), Kanada (15 565ye 2011), Brazilia (12 100), Arjentinia (7 mil). Sume Belarusi es 9,5-10 milioni.

Bielorusa linguo (en tri varianti di lo: Tarashkievica, Narkamawka e Trasianka) uzesas nur da c. 12 % Bielorusi, e minoritato di ili (c. 70 %) kom origina linguo uzas la Rusa. *Trasianka* es linguo di Bielorusiana prezidanto Aliaxandr Lukashenka.
Aquo subterala

**Aquo subteral** esas zono sub la humidajo di sulo (l'aquo en la supra nesaturita zono di la tero) di qua la pori esas plenigita de aquo. La limito inter amba zoni nomesas zono di satureso.
Humidajo di sulo

**Humidajo di sulo** esas l'aquo qua trovesas en la pori inter suluni, super la zono di satureso. Sub ca zono di satureso la sulo esas parsaturita de aquo; super la zono di satureso trovesas tam aero kam aquo en la pori.
Zono di satureso

La **zono di satureso** esas la limito dil aquo subterala, qua trovesas en zono saturit, ed ube omna sulo-pori plenigesas de aquo.

Por la maxim multa planti ed arbori nula radikifo esas posibla pro ke ne trovesas pori plenigita de aero e l'aquo subterala ne kontenas suficanta oxo. Marshoplanti e planti en regioni freque inundata kreskas per specal adaptaji per qui la radiki tamen obtenas oxo, quale la marshocipro e mangrovo, qui havas respiroradiki, rizo qua havas kunligita aerokanali en stipi e radiki, e saliko.
Chuy García

**Jesús G. "Chuy" García**, naskinta ye la 12ma di aprilo 1956, esas Usan aktivisto e politikisto dil Demokrata Partiso. Ilu divenis la Demokrata kandidato por distrikto 4 di Illinois por la Domo di Reprezentanti (Angle: *House of Representatives*) ye la 20ma di marto 2018. La chefa elekto eventis ye la 6ma di novembro 2018. La distrikto situesas en Chicago.

García venis de Mexikia. Lu studiis politikisto ed internaciona relati che Illinois University, obtenante grado ye 1977.

Ante sua politikala kandidateso ilu laboris en drinkerio por suportar sua matro. Lu suportis Demokrata kandidato a prezidanteso Bernie Sanders en 2016 e 2020, kom organizanto.
Lokala reto

**Lokala reto** (**LR**) esas reto qua ligas komputori ed altra aparati en lokale limitizita regiono, tale ke oli povez komunikar l'un kun l'altra. Aparati hike povas ligesar per partigata moyeno o direte l'un al altra. On trovas LR-i che tam lokala departmenti di organizuri kam privata personi.
Provinco Brest

**Provinco Brest** esas un de subdividuri di Bielorusia. Chefurbo dil regiono esas Brest.

## Urbi e kolonieti urbaltipa en la provinco

## Distrikti dil provinco
Komuto de paketi

**Komuto de paketi** indikas ke ye reto di LR od altra reto la datumi sendenda povas esar dividat en plu mikra paketi kun variebla grandeso.

Per la divido de datumi en paketi diversa komputori samatempe povas uzar la reto. La paketi esas sendata neordinite e se necese per diversa voyi. La recevanta komputori devas havar mekanismo por rikompozar la datumi destinita por ol.