Oslo

**Oslo** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Norvegia. Segun statistiki de 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 480,76 km².

Fondita en 1040, ol transformesis en *kaupstad* (komercal urbo) en 1048 dal rejulo Harold Hardråde. En 1070 ol divenis episkopio, e fine en 1300 ol transformesis en chef-urbo dil rejio da Haakon la 5ma. Pos ke fairo destruktis ol en 1624 dum la regno di Christian la 4ma, l'urbo rikonstruktesis e recevis la nomo **Christiania** honore la rejulo. Pos reformo ortografiala, lua nomo riskribesis **Kristiania**, nomo uzita til 1925 kande ol chanjesis a la nuna *Oslo*. Lua nomo forsan devenas del Norvegiana vorto *os* signifikante 'boko', kombinita kun la nomo di la rivero *Lo*.

Nune, Oslo esas l'ekonomiala e guvernala centro di Norvegia. Ol anke esas centro komercala, bankala, industriala e navala. Ol judikesas kom blokala urbo. Segun inquesto publikigita en 2012, ol judikesas kom la maxim bona inter la granda urbi Europana, segun vivo-qualeso.

## Historio

Segun legendo, Oslo fondesis cirkume la yaro 1048 dal rejulo Harald Hårdråde; tamen, arkeologiala restaji recente trovita renkontris kristana sepulti de ante la yaro 1000. Dum la fino dil 12ma yarcento, komercisti de Hanso-uniono establisis su en Oslo, e l'urbo gradope divenis importanta. La rejulo Haakon la 5ma, l'unesma rejulo qua rezidis permanante en la urbo, transformis ol en chef-urbo en 1314 - l'antea chef-urbo di Norvegia esis Bergen. Haakon la 5ma ank imperis la konstrukto dil kastelo Akershus.

La nigra pesto arivis en Oslo en 1349 e produktis multa viktimi ibe. Pos l'uniono Dania-Norvegia en 1536, Oslo perdis la stando di chef-urbo por København. De la Mezepoko til la Moderna epoko multa incendii destruktis l'urbo preske komplete, tamen ol rikonstruktesis ye omna okazioni. Pos 3-dia incendio en 1624, rejulo Christian la 4ma di Dania decidis translojar l'urbo til proxim la fortreso Akershus, e rinomizis l'urbo *Christiania*/*Kristiania*. La rikonstrukturo kopiis modeli di urbi de la Renesanco, kun ampla stradi qui krucumis en rekta anguli por preventar l'expanso di incendii. En 1654 la nigra pesto lastafoye produktis granda mortado en l'urbo.

La komenco dil 18ma yarcento portis prospereso al urbo, pro la kresko di exportacaji di ligno e la konstrukto di navi, e lua habitantaro augmentis. Pos la Granda Nordala Milito l'urbo divenis imprtanta komercala portuo. En 1811 Oslo ganis lua universitato, lor nomizita *Det Kongelige Frederiks Universitet*, "rejala universitato di Fredrik", homaje a lor rejulo Frederik la 6ma di Dania.

En 1814 l'uniono Dania-Norvegia finis, e Oslo itere divenis chef-urbo. Dum la 19ma yarcento la prospereso dil urbo augmentis, e multa publika edifici konstruktesis, exemple la Rejala Palaco, l'edifico dil *Storting* (parlamento), la Nacionala Teatro (inaugurita en 1899), ed altri. L'urbo kreskis rapide dum la lasta yardeki dil yarcento. Tamen, pos 1899 la konstruktado en la urbo kreskis lente til 1910-1911, kande la publika administro komencis konstruktar nova rezideyi, exemple la quartero *Ullevål*, kun 116 edifici e 653 apartamenti, konstruktita de 1918 til 1926.

La nomo dil urbo chanjesis de *Kristiania* a Oslo ye la 1ma di januaro 1925. *Oslo* esis la nomo di anciena suburbo ed anciena centro del urbo qua destruktesis per incendio en 1624. Kande Christian la 4ma di Dania imperis rikonstruktar l'urbo en altra loko, ilu rinomizis ol *Kristiania*, dum ke *Oslo* restis povra suburbo di Kristiania. Dum la komenco dil 20ma yarcento, decidesis ke la nomo dil Dana monarko esis nekonvenanta por la urbo.

La nuna prefekteyo di Oslo konstruktesis de 1931 til 1950 en lora povra quartero *Vika*. L'urbeto *Aker* enkorpigesis ad Oslo en 1948. La suburbo *Lambertseter* komencis formacesar en 1951. La metroo di Oslo inauguresis en 1966. En 1993 inauguresis la "komuna tunelo", *Fellestunnelen*, longa de 7,3 km kun 6 metroala stacioni, qui ligas l'estala quarteri a la westala quarteri, sub la centro dil urbo. Omna 6 linei dil metroo uzas la tunelo.

**Atenti di 2011**

Ye la 22ma di julio 2011, eventis du bombal ataki en la urbo. L'unesma eventis ye 15:25:22 kloki, kande furgono plenigita per bombi explozesis en la *Regjeringskvartalet* ("guvernala quartero"), proxim la laboreyo di lora chefministro Jens Stoltenberg. Ca explozo produktis 8 morti e vundis plusa 209 homi. La duesma eventis min kam 4 hori pose, kande la teroristo Anders Behring Breivik, vestizita semblanta policisto, voyajis per paromo til l'insulo Utøya, e pafis kontre yuni qui partoprenis en kampeyo dil yunaro de la partiso Laborista (AP). La pafado produktis 69 morti ed adminime 110 plusa homi vundita, di qui 55 serioze.

## Geografio

Oslo jacas an la norta rivo di la fyordo nomizita *Oslofjord*. En multa regioni, ecepte sude, Oslo cirkondesas da verda kolini e monti. Existas 40 insuleti interne la limiti del urbo. La maxim vasta esas Malmøya (0.56 km2). L'urbo havas 343 lagi e lageti, esante la maxim vasta la lago *Maridalsvannet* (3.91 km²). Multa riveri trairas la urbo, til l'oceano.

La klimato di Oslo esas humida kontinentala (*Dfb*, segun la klimatala klasifikuro da Köppen). Pro lua latitudo, la diala lumozeso varias multe, de plua kam 18 hori meze somero til 6 hori meze vintro. La mezavalora temperaturo esas -2,9°C en januaro (vintro) e 17,7°C en julio (vintro).

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 802,8 mm, esanta agosto la maxim pluvoza monato, kun mezavalore 97,8 mm.

## Transporto

L'aeroportuo *Gardermoen*, an la komtio Akershus, esas la maxim importanta qua servas Oslo. Ol distas 47 km del centro dil urbo ed esas la 23ma maxim uzata aeroportuo di Europa, e la precipua internaciona aeroportuo di Norvegia. En 2018 ol recevis  uzeri. Ol ligesas ad Oslo per la treno *Flytoget*. L'aeroportuo *Torp*, distanta 110 km del centro di Oslo, uzesas da kompanii *low-cost* (qui vendas lia bilieti a plu basa preci kam altra kompanii). L'aeroportuo *Moss*, an urbo Rygge, olim uzesis kom sekundara aeroportuo, e cesis recevar civila avioni en 2016.

L'urbala sistemo di transporto di Oslo konsistas ek 6 linei di metroo, kun entote 85 km e 101 stacioni, di qui 17 esas subtera. La sistemo di tramveturi dil urbo konsistas ek 6 linei kun 99 stacioni, qui servas la centrala quarteri del urbo. Ank existas 8 linei di suburbala treni, kun entote 553 km e 128 stacioni.

Existas 32 linei di autobusi en Oslo qui ligas lua quarteri, ed anke autobusi qui ligas ol a la vicina komtio Akershus. En 2008, 68,7 milion personi vehis per autobusi.

Existas linei di bateli en la publika transporto di Oslo, exemple la lineo qua ligas la peninsulo Nesoddtangen a la quartero Aker Brygge, e la linei qui ligas la vicina insuli a la kontinento dum la somero. Paromi ligas Oslo a København e Frederikshavn en Dania, e Kiel en Germania.

## Turismo

Oslo havas multa parki interne ed extere l'urbo, exemple la 450 mil m² parko *Frognerparken*, qua esis privata proprieto til 1896, kande la municipo kompris ol. La parko Vigeland (*Vigelandsanlegget*) jacas interne la parko *Frognerparken*, ed esas la maxim vizitata parko de Oslo. Ibe jacas plu kam 200 skulturi de la Norvegiana skultisto Gustav Vigeland.

En la peninsulo Bygdøy existas granda verda areo qua havas multa muzei, exemple la muzeo Kon-Tiki, qua memorigas la voyaji di Thor Heyerdahl e la Muzeo pri Vikinga Navi (*Vikingskipshuset*), qua montras, inter altri, la navo *Oseberg*, un ek la navi Vikinga maxim bone konservata. La Parko pri Skulturi *Ekebergparken*, inaugurita en 2013, montras entote 31 skulturi donata dal kolektero Christian Ringnes. An la sama peninsulo jacas la Muzeo pri Folkloro di Norvegia (*Norsk Folkemuseum*), qua prezervas ligna konstrukturi de multa loki di Norvegia, e la Muzeo Fram, qua prezervas la samnoma batelo, uzita da Fridtjof Nansen, Otto Sverdrup e Roald Amundsen.

Yen kelk altra turistal atraktivi:
* La Katedralo di Oslo (*Domkirke*). Konstruktita dum la 17ma yarcento, ol havas baroka influi.
* La Rejala Palaco (*Slottet*), ube rezidas la rejulo e la rejino di Norvegia. Ol jacas interne la parko *Slottsparken*, ed esas bone videbla de la strado *Karl Johans gate*.
* La strado *Karl Johans gate* esas la precipua strado de Oslo. Ol ligas la centrala staciono ferovoyala di Oslo a la rejala palaco. Anke la Parlamento di Norvegia (*Stortinget*) e la Nacionala Teatro jacas en ca strado.

* L'Opero-domo di Oslo (*Operahuset*) kompleteskis en 2007. Ol gastigas la Nacionala Baleto ed Opero di Norvegia. Ol jacas avan la fjordo *Oslofjord*.
* L'edifico dil Parlamento (*Stortinget*) di Norvegia konstruktesis de 1860 til 1866.
* L'edifico di la Nacionala Teatro (*Nationaltheatret*) inauguresis en 1899, ed esas un ek la maxim granda teatri de Norvegia.
* La fortreso Akershus jacas an la centro di Oslo, e konstruktesis en 1299 por protektar la urbo. Nun ol gastigas la Muzeo dil Armei.

## Referi