Maine

**Maine** esas Usana stato. Lu havas kom vicini Nova-Hampshire sud-weste, e Kanada nord-este, norde e nord-weste. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio
L'unesma konocata kulturo qua habitis la nuna Maine esis tale nomizita "populo di la reda farbo", qua habitis la regiono de cirkume 3000 aK til cirkume 1000 aK. Kande Europani deskovris la regiono, ol habitesis da indijeni Wabanaki. On kredas ke l'unesma kontakto di la regiono kun Europani eventis cirkume yaro 1000, kande Vikingi posible interagis kun aborijeni Penobscot tra komerco. Se to konfirmesos, Maine esus la maxim anciena deskovro Europana en Amerika.

Estêvão Gomes, Portugalana navigisto qua laboris por Hispania, exploris e mapigis la litoro di la regiono en 1525, ma ne fondis kolonieto. Erste en 1604, Samuel de Champlain fondis l'unesma Europana kolonieto ibe, qua divenis parto di Franca kolonio Akadia. L'unesma Britaniana koloniigisti arivis en la regiono en 1607, la sam yaro kam fondesis Jamestown, Virginia. La koloniigisti apartenis a la kompanio *Plymouth*, ed abandonis la kolonio dum la sequanta yaro. Dum la 17ma yarcento, formacesis provinco Maine che rivala regioni.

Dum la 18ma yarcento eventis tale nomizita milito Angla-Wabanaki. Inter aprilo e decembro 1723, le Wabanaki lansis 14 ataki kontre Angla kolonieti, e 10 altra ataki en 1724. Pos la fino di sep-yara milito e la fino di Akadia, la nordo di Maine enkorpigesis ad Angla kolonio Nova-Skotia, kontre ke la sudo enkorpigesis a Massachusetts.

Dum l'Usana Revoluciono Angli probis okupar parto dil litoro e fondar kolonieto nomizita "Nova-Irlando". En julio 1779, li okupis Castine, urbeto che litoro. Kun la paco pos Usana nedependo, Maine divenis parto di Massachusetts. Britaniani e Usani itere disputis la regiono di Maine dum la milito Angla-Usana di 1812.

Maine divenis Usana stato ye la 15ma di marto 1820, kom parto di tale nomizita "Kompromiso di Missouri": nordala stati aceptis Missouri kom stato kun sklaveso, kambie sudala stati aceptis Maine kom stato sen sklaveso. En 1832, urbo Augusta divenis chef-urbo dil stato. En 1839 eventis disputo pri frontieri, kun l'inkurso de ligno-extraktisti de New Brunswick an la nordo di Maine, e preske eventis milito. La frontiero establisesis erste en 1842.

Industriizo expansesis tra la stato dum la 19ma yarcento, faciligita pos l'inauguro dil unesma ferovoyo dil stato, ye la 17ma di februaro 1832. En fluviala vali, nome Androscroggin, Kennebec e Penobscot, instalesis segerii por transformar ligno extraktita de ibe. La planki transportesis por exportaco por la tota mondo de portui en Bangor, Ellsworth e Cherryfield. Kotoniferii e texala industrio komencis instalesar dum la yari 1820a en Augusta ed altra urbi. Pos l'interna milito di Usa li komencis atraktar enmigranti exterlandana. Pesko, minado di granito ed ardezo, produktado di shui, brikiferii e konstrukto di navi anke developesis. Dum la komenco dil 20ma yarcento anke instalesis fabrikerii di papero e paplo. Tamen, la bazo ekonomiala dil stato til la komenco dil 20ma yarcento restis precipue agrokultivala, e lua habitantaro rezidis precipue en urbeti e vilaji multe separita l'una di l'altra. Kun kurta sezono por la kresko di planti e rokoza suli, l'agrokultivo en Maine nulafoye esis tante prosperoza kam en altra regioni.

Dum la 19ma yarcento Maine recevis multa enmigranti, nome Irlandani e Kanadani France-parolinta. Pro to, 40% de la habitantaro dil stato esis katolika en 1900. Katolika Eklezio havis multa skoli en urbi en qua rezidis la maxim multa ek ta enmigranti. Ca expanso katolika diminutis pos la yari 1920a, kande Ku Klux Klan instalis celuli en la precipua urbi di Maine.

Ye la 2ma di februaro 1915 Werner Horn probis destruktar internaciona ponto ferovoyala Saint Croix-Vanceboro, liganta Maine a Kanada, qua uzesis da treni de kompanio *Canadian Pacific*. To eventis pro ke Japonian imperio eniris l'unesma mondomilito federita kun Unionita Rejio e Francia, e Germana imperio timis la posibleso pri transportar Japoniana trupi ad Europa trairanta Pacifiko e Kanadana teritorio. En 1915, Usa ankore restis neutra en l'unesma mondomilito, tamen Germana milital atacheo Franz von Papen agis kom spionisto en la lando e rekrutis Werner Horn por l'atako.

Cirkume la duimo dil 20ma yarcento, granda parto di texala industrio translojis a sudala stati, ube laboro-povo esis plu chipa. En 1937, eventis granda striko, en qua 4 mil til 5mil laboristi de texala e shuala industrio partoprenis. Ol komencis ye la 25ma di marto e finis ye la 29ma di junio ta yaro, pos represo e kun granda perdaji por laboristi. Dum la yari 1930a la konstrukto di navi diminutis, tamen ol pose augmentis pro la granda demando dum la duesma mondomilito. Kom respondo, Maine komencis stimular la sektoro di servadi, nome turismo, por krear employi. Ja dum la yari 1960a, adjuntesis slogano *Vacationland* ("lando di vakanci") a la plaki di automobili dil stato. Nacionala e statala parki anke divenis atraktivi por turisti, exemple Nacionala Parko Acadia, che insulo Mount Desert.

La kresko di Portland e di la sudo dil stato, e samatempe la diminutado di employi en la nordo ed esto dil stato originis diskuto pri "le du Maine". L'industrio di papero e palpo esis la lasta granda industriala sektoro qua abandonis la stato, dum la fino dil 20ma yarcento. Nun, Maine judikesas kom la maxim povra stato di nord-estal Usa.

Dum la yari 2000a, Somaliana enmigranti komencis arivar en Maine, nome en Lewiston, serchanta vivo-qualeso, bona skoli e basa kriminozeso. Somalian enmigranti helpis rekuperar la centro dil urbo.

## Geografio

Havanta entote  km² e  habitanti en 2020, Maine esas la maxim nordala e la maxim vasta stato di Nova-Anglia, e la min dense populizita stato este de fluvio Mississippi. Cirkume 90% de lua teritorio kovresas da foresti.

Sua reliefo esas neplana e povas subdividesar en 3 zoni: la basa regiono apud litoro, l'alta tereni di Nova-Anglia, e la Blanka Monti. Lua litoro esas longa de 351 km segun rekta lineo, ma fakte ol havas diversa bayi, estuarii, insuli ed insuleti, kovranta 4828 km. Kun la levo di marala nivelo, arei olim okupita da vali inundesis, e to originis multa bayi, insuli ed insuleti. Tale nomizita "alta tereni di Nova-Anglia" kovras granda parto dil stato. Tale nomizita "Blanka Monti" apartenas a montokateno Apalachi. La maxim alta punto di Maine esas monto Katahdin, kun 1641 metri di altitudo.

Foresti e natural arei kovras cirkume 90% de la teritorio di Maine. Cirkume 39% de la foresti konsistas ek koniferi (pino, abieto) e la cetera konsistas ek decidua arbori. Ank existas zoni kovrata da marshi e plajala vejetantaro.

Maine havas plua kam 5100 aquoflui, inter fluvii, riveri e rivereti. Ol anke havas plua kam 2200 lagi e lageti. La precipua aquoflui esas fluvio Saint-Jean (Saint John), fluvio Saint-Croix, fluvio Penobscot, fluvio Kennebec e rivero Androscoggin. Fluvio Saint John naskas en Maine e debushas an Fundy-bayo.

La dominacanta klimato dil stato esas kontinentala humida (*Dfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun quar sezoni klare definita, varma e freque humida someri, e longa e kolda vintri. Vintri esas plu rigoroza norde e weste del stato, ube minima temperaturi povas falar infre -18°C (0°F). Vintri en rivala regioni esas min rigoroza. Maine esas la 4ma maxim kolda stato Usana: sua mezavalora yarala temperaturo esas 6,1°C. Ordinare, julio esas la maxim varma monato, kontre ke januaro esas la maxim kolda. En julio, la maxima diala temperaturi varias inter 24 °C e 29 °C. Altralatere, la minima noktala temperaturi en julio esas infre -18°C, an l'extremo nordo dil stato.

La mezavalora yarala pluvo-quanto en Maine esas 1168,4 mm, e la mezavalora nivo-quanto yarala esas 190,5 cm. Rare Maine frapesas da tropikala cikloni. Tamen, abundanta rivala tempesti, konocata kom *nor'easters* portas forta venti e granda pluvo-quanto. Depos 2020, longa sika periodi eventas en la stato.

## Ekonomio

La total interna produkturo di Maine kalkulita por 2023 esis US$ 91,1 miliardi. Nun, la precipua ekonomial agadi esas servadi, precipue sektori imoblala (qua kontributis kun US$ 13,2 miliardi por la total interna produkturo), profesionala ed entraprezala servadi (US$ 10,5 miliardi), edukala, sanesala e social asisto (US$ 10 miliardi). L'industrio kun maxim granda kresko dum recenta yari esis informala teknologio: inter 2014 e 2024 lua partopreno en l'interna produkturo dil stato preske duopleskis.

Historiale, la portuo di Portland, libera de glacio dum vintri, esis la precipua komercala portuo por Kanada, a quon ol ligesas per ferovoyo, til la duimo dil 20ma yarcento. Ol duras esar importanta, ed en 2013 plua kam 12 milion tuni di vari transportesis de ibe per aquo. La stato esas la sola komercala produktero di mirtelo en Usa.

Turismo ed amuzal aferi esas importanta en lokal ekonomio. En 2023, Maine recevis  turisti, qui spensis plua kam US$ 9 miliardi. Importanta atraktivi esas la peizajo rokoza di sua litoro, sua monti, e naturo. Nacionala parko Acadia esas granda atraktivo por turisti, e recevas plua kam 4 milion viziteri omnayare.

## Referi