open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1826

## Eventi
### [[Europa]]
* 15ma di januaro - Franca jurnalo *Le Figaro* publikigesas unesmafoye en Paris, komence semanala.
* 10ma di marto - Pos la morto di João la 6ma, Pedro la 4ma divenas rejulo di Portugal.
* 29ma di aprilo - Portugal adoptas lua duesma monarkiala konstituco, kun influi de lore Braziliana konstituco.
* 2ma di mayo - Pedro la 4ma abdikas a Portugalana trono, por lua filiino Maria da Glória, lore evante 7 yari.

### [[Azia]]
* Unesma milito inter Unionita Rejio e Burma finas.

### [[Sud-Amerika]]
* 3ma di januaro - Antonio José de Sucre divenas prezidanto di Bolivia.
* 8ma di februaro - Bernardino Rivadavia divenas prezidanto di Arjentinia.

## Naski
## Naski
* 4ma di aprilo - Zénobe Gramme, Belga eletrala injenioro, inventinto dil dinamo di korento kontinua (m. 1901)
* 6ma di aprilo - Gustave Moreau, Franca piktisto (m. 1898)
* 18ma di aprilo - Franciszek Kostrzewski, Polona piktisto (m. 1911)

* 3ma di mayo - Rejulo Karl la 15ma di Suedia (m. 1872)
* 4ma di mayo - Frederic Edwin Church, Usana piktisto (m. 1900)
* 4ma di mayo - Leon Kapliński, Polona piktisto (m. 1873)
* 24ma di julio - Francisco Solano López, prezidanto di Paraguay (m. 1870)
* 16ma di septembro - José Eusebio Otálora, prezidanto di Kolumbia (m. 1885)
* 17ma di septembro - Bernhard Riemann, Germana matematikisto (m. 1866)
* 29ma di oktobro - Giuseppe Zanardelli, chefministro di Italia (m. 1903)
* 24ma di novembro - Carlo Collodi, Italiana skriptisto (m. 1890)
* 11ma di decembro - William Waddington, chefministro di Francia (m. 1894)
* 18ma di decembro - Mariano Ignacio Prado Ochoa, prezidanto di Peru (m. 1901)

## Morti
* 2ma di februaro - Jean Anthelme Brillat-Savarin, Franca skriptisto ed yuristo (n. 1755)

* 10ma di marto - João la 6ma, rejulo di Portugal (n. 1767)
* 20ma di aprilo - Zygmunt Vogel, Polona piktisto (n. 1764)
* 13ma di mayo - Christian Kramp, Franca matematikisto (n. 1760)
* 5ma di junio - Carl Maria von Weber, Germana kompozisto (n. 1786)
* 7ma di junio - Joseph von Fraunhofer, Germana fizikistulo (n. 1787)
* 4ma di julio - John Adams, prezidanto di Usa (n. 1735)
* 4ma di julio - Thomas Jefferson, prezidanto di Usa (n. 1743)
* 5ma di julio - Sinioro Thomas Stamford Raffles, fondinto di Singapur (n. 1781)
* 22ma di julio - Giuseppe Piazzi, Italiana sacerdoto, astronomo e matematikisto (n. 1746)
* 1ma di novembro - Andrei Martinov, Rusa piktisto (n. 1768)

## Referi
1837

La yaro **1837** (MDCCCXXXVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 837ma yaro di la duesma yarmilo, la 37ma yaro di la 19ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1830a. Kande 1837 komencis, Gregoriala kalendario esis 12 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 3ma di mayo - L'universitato di Athina fondesas.
* 20ma di junio - Victoria divenas rejino di Unionita Rejio.

### [[Azia]]
* Tokugawa Ieyoshi divenas shoguno di Japonia.

### [[Nord-Amerika]]
* 4ma di marto - Chicago divenas urbo.

### [[Oceania]]
* Franca Jules Dumont d'Urville departas pro mapigar Antarktika, til 1840.

## Naski

* 6ma di januaro - Juan Lindolfo Cuestas, prezidanto di Uruguay (m. 1905)
* 12ma di februaro - Thomas Moran, Usana piktisto (m. 1926)
* 17ma di februaro - Pierre Auguste Cot, franca piktisto (m. 1883)
* 22ma di februaro - Pedro Varela Olivera, prezidanto di Uruguay (m. 1906)
* 23ma di februaro - Rosalía de Castro, Galisiana skriptisto qua skribis en Hispana e Galisiana (m. 1885)
* 18ma di marto - Grover Cleveland, prezidanto di Usa du foyi (m. 1908)
* 21ma di aprilo - Fredrik Bajer, Dana skriptisto e pacifisto, Nobel-laureato (m. 1922)
* 8ma di junio - Ivan Kramskoi, Rusa piktisto (m. 1887)
* 29ma di junio - Petre P. Carp, chefministro di Rumania (m. 1917)

* 11ma di agosto - Marie François Sadi Carnot, prezidanto di Francia (m. 1894)
* 25ma di agosto - Jacob Maris, Nederlandana piktisto (m. 1899)
* 6ma di septembro – Charles Bouchard, Franca mediko e Esperantisto (m. 1915)
* 11ma di septembro - William Unger, Germana pikitisto (m. 1932)
* 16ma di septembro - Rejulo Pedro la 5ma di Portugal (m. 1861)
* 3ma di oktobro - Nicolás Avellaneda, prezidanto di Arjentinia (m. 1885)
* 29ma di oktobro - Abraham Kuyper, chefministro di Nederlando (m. 1920)
* 11ma di novembro - Artur Grottger, Polona piktisto (m. 1867)
* 23ma di novembro - Johannes Diderik van der Waals, Nederlandana fizikistulo, Nobel-laureato (m. 1923)
* 30ma di novembro - José Dias Ferreira, chefministro di Portugal (m. 1909)

## Morti

* 7ma di februaro - Rejulo Gustav la 4ma Adolf di Suedia (n. 1778)
* 10ma di februaro - Alexandr Pushkin, Rusa skriptisto (n. 1799)
* 13ma di februaro - Mariano José de Larra, Hispana skriptisto, jurnalisto e politikisto (n. 1809)
* 19ma di februaro - Georg Büchner, Germana skriptisto e revolucionero (n. 1813)
* 8ma di marto - Domingos Sequeira, Portugalana piktisto (n. 1768)
* 31ma di marto - John Constable, Angla piktisto (n. 1776)
* 9ma di aprilo - Johann Dominicus Quaglio, Germana piktisto (n. 1787)
* 12ma di mayo - James Baynes, Angla piktisto (n. 1766)
* 14ma di junio - Giacomo Leopardi, Italiana skriptisto (n. 1798)
* 20ma di junio - Rejulo William la 4ma di Unionita Rejio (n. 1765)
* 19ma di julio - Agustín Eyzaguirre, prezidanto di Chili (n. 1768)
* 10ma di oktobro - Charles Fourier, Franca filozofo (n. 1772)
* 17ma di oktobro - Johann Nepomuk Hummel, Germana kompozisto (n. 1778)

## Referi
Yari 1850a

La **yari 1850a** dil 19ma yarcento eventis de la 1ma di januaro 1850 til la 31ma di decembro 1859. Dum la yari 1850a eventis, inter altri:

## [[Europa]]
* De la 16ma di oktobro 1853 til la 30ma di marto 1856 eventas la milito di Krimea: Rusa imperio perdas milito kontre feder-asociuro inter Francia, Unionita Rejio, Otoman imperio e la rejio Sardinia. L'Unionita Rejio e Francia deziris impedar ke Rusa imperio kaptis teritorio ed augmentis lua povo a la spensi del Otoman imperio, lor dekadanta.
* Angla flegistino Florence Nightingale organizas terapio di vunditi de 1853 til 1856 en Rusa imperio, dum la milito di Krimea.
* En Unionita Rejio ja esas mili kilometri de ferovyi.

## [[Nord-Amerika]]
* Oscar Levi-Strauss komencas produktar pantaloni por farmisti surnomizita jinzo (*jeans*), uzanta rezistanta texuro nomizita *denim*, qua produktesis unesmafoye en Nîmes, Francia.
Yari 1830a

La **yari 1830a** de la 19ma yarcento eventis de la 1ma di januaro 1830 til la 31ma di decembro 1839. Dum la yari 1830aa eventis, inter altri:

## [[Europa]]
* 25ma di agosto 1830 - Belga revoluciono komencas. Ye la 27ma di septembro sam yaro la revoluciono finas, kun la liberigo di Bruxel de Nederlando. Ye la 4ma di oktobro, la provizora guvernerio di Bruxel deklaras Belgia nedependanta.
* 15ma di februaro 1835 - Serbia adoptas lua unesma konstituco, anke l'unesma de Balkani.
* 1835 - Unesma fervoyo konstruktesas en Anglia.
* 1835 - En Finlando, l'unesma versiono de Kalevala (L'anciena Kalevala) publikigesas da Elias Lönnrot.

## [[Nord-Amerika]]
* 2ma di oktobro 1835 - Komencas la Revoluciono en Texas, kun la batalio di Gonzales. Texasani revoltas kontra militisto-diktatoro Antonio de Santa Anna.

## [[Sud-Amerika]]
* 20ma di februaro 1835 - Ter-tremo destruktas Concepción, Chili.

## [[Oceania]]
* 30ma di agosto 1835 - Melbourne fondesas en Australia.
1855

La yaro **1855** (MDCCCLV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 855ma yaro di la duesma yarmilo, la 55ma yaro di la 19ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1850a. Kande 1855 komencis, Gregoriala kalendario esis 12 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 2ma di marto - Alexandr la 2ma divenas caro di Rusia.
* Sevastopol kapitulacas dum la milito di Krimea.

### [[Afrika]]
* Tewodros la 2ma divenas imperiestro di Etiopia (til 1868).

### [[Sud-Amerika]]
* 17ma di marto - En Brazilia l'urbo Aracaju divenas chef-urbo di lora provinco Sergipe.

## Naski
* 5ma di januaro - King Camp Gillette, Usan inventisto e fondinto di la kompanio *Gillette* (m. 1932)

* 13ma di februaro - Paul Deschanel, prezidanto di Francia (m. 1922)
* 25ma di februaro - Frederick McCubbin, Australiana piktisto (m. 1917)
* 13ma di marto - Percival Lowell, Usan astronomo (m. 1916)
* 11ma di aprilo - Ettore Ximenes, Italiana piktisto (m. 1926)
* 23ma di aprilo - Marco Fidel Suárez, prezidanto di Kolumbia (m. 1927)
* 1ma di mayo - Cecilia Beaux, Usana piktistino (m. 1942)
* 12ma di mayo - Hermes da Fonseca, prezidanto di Brazilia (m. 1923)
* 28ma di mayo - Emilio Estrada Carmona, prezidanto di Equador (m. 1911)
* 4ma di junio - Tsuyoshi Inukai, chefministro di Japonia (m. 1932)
* 18ma di agosto - Alfred Wallis, Kornwalana peskisto e piktisto (m. 1942)
* 3ma di oktobro - Louis de Beaufront, Franca linguisto, pioniro di Ido (m. 1935)
* 9ma di novembro - Alexandros Zaimis, chefministro di Grekia (m. 1936)
* 23ma di novembro - Louis-Mathieu Molé, chefministro di Francia (n. 1871)
* 28ma di decembro - Juan Zorrilla de San Martín, Uruguayana poeto (m. 1931)
* 25ma di decembro - Kazimierz Pochwalski, Polona piktisto (m. 1940)

## Morti
* 9ma di februaro - Francisco Xavier de Luna Pizarro, sacerdoto e prezidanto di Peru (n. 1780)

* 23ma di februaro - Carl Friedrich Gauss, Germana matematikisto e fizikisto (n. 1777)
* 2ma di marto - Nikolaus la 1ma, caro di Rusia (n. 1796)
* 12ma di marto - Fruto Chamorro Pérez, prezidanto di Nikaragua (n. 1804)
* 19ma di marto - Thomas Bock, Angla-Australiana fotografisto (n. 1790)
* 31ma di marto - Charlotte Brontë, Angla skriptistino (n. 1816)
* 9ma di junio - Piotr Michałowski, Polona piktisto (n. 1800)
* 12ma di julio - Pavel Nahimov, Rusa admiralo (n. 1802)
* 7ma di agosto - Mariano Arista, prezidanto di Mexikia (n. 1802)
* 11ma di novembro - Søren Kierkegaard, Dana filozofo e teologiisto (n. 1813)
* 24ma di novembro - Henryka Beyer, Germana piktistino (n. 1782)
* 26ma di novembro - Adam Mickiewicz, Polona poeto (n. 1798)

## Referi
1851

La yaro **1851** (MDCCCLI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 851ma yaro di la duesma yarmilo, la 51ma yaro di la 19ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 1850a. Kande 1851 komencis, Gregoriala kalendario esis 12 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* Eventas Mondal expozo en London, Unionita Rejio.

### [[Azia]]
* 2ma di aprilo - Mongkut (Rama la 4ma) kronizesas rejo di Tailando.
* 15ma di mayo - Rama la 4ma kronizesas rejo di Tailando. Il apertos la lando por komerco.

### [[Nord-Amerika]]
* 18ma di septembro - Jurnalo *[[The New York Times]]* fondesas.

### [[Oceania]]
* On trovas oro en Ballarat, Australia, ed exkavisti springas a loko. En 1851 esas 77.000 habitanti, en 1855 esos 333.000 habitanti en Victoria.

## Naski
* 16ma di januaro - William Hall-Jones, chefministro di Nova-Zelando (m. 1936)
* 4ma di marto - Alexandros Papadiamantis, Greka skriptisto (m. 1911)
* 16ma di marto - Martinus Beijerinck, Nederlandana mikrobiologiisto (m. 1931)

* 19ma di marto - Roque Sáenz Peña, prezidanto di Arjentinia (m. 1914)
* 28ma di marto - Bernardino Machado, prezidanto di Portugal (m. 1944)
* 21ma di aprilo - Sílvio Romero, Braziliana skriptisto e poeto (m. 1914)
* 4ma di mayo - Thomas Dewing, Usana piktisto (m. 1938)
* 8ma di mayo - Stanisław Witkiewicz, Polona piktisto (m. 1915)
* 21ma di mayo - Léon Bourgeois, Franca politikisto, Nobel-laureato pri paco (m. 1925)
* 24ma di mayo - Ramón González Valencia, prezidanto di Kolumbia (m. 1928)
* 12ma di julio - Juan Gualberto González, prezidanto di Paraguay (m. 1912)
* 23ma di julio - Peder Severin Krøyer, Dana piktisto (m. 1909)
* 19ma di agosto - Frans Schollaert, chefministro di Belgia (m. 1917)
* 26ma di agosto – Émile Boirac, Franca filozofo e Esperantisto (m. 1917)
* 28ma di agosto – Pierre Hugon, Franca politikisto (m. 1933)
* 24ma di septembro - Federico Boyd, Panamana politikisto (m. 1924)
* 2ma di oktobro - Ferdinand Foch, Franca marshalo (m. 1929)
* 5ma di novembro - Charles Dupuy, chefministro di Francia (m. 1923)
* 10ma di decembro - Melvil Dewey, Usana docisto, inventinto di klasifikuro por dokumenti qua portas ilua nomo (m. 1931)
* 16ma di decembro - Theo de Meester, chefministro di Nederlando (m. 1919)
* Nikolaos Kalogeropulos, chefministro di Grekia (m. 1927)
* Spiridon Lambros, chefministro di Grekia (m. 1919)

## Morti
* 27ma di januaro - John James Audubon, Usana piktisto (n. 1785)
* 1ma di februaro - Mary Shelley, Britaniana skriptisto (n. 1797)

* 9ma di marto - Hans Christian Ørsted, Dana ciencisto (n. 1777)
* 14ma di mayo - Manuel Gómez Pedraza, prezidanto di Mexikia (n. 1789)
* 10ma di julio - Louis Daguerre, pioniro en fotografo (n. 1787)
* 14ma di septembro - James Fenimore Cooper, Usana skriptisto (n. 1789)
* 4ma di oktobro - Manuel de Godoy y Álvarez de Faria, Hispana nobelo e politikisto (n. 1767)
* 9ma di decembro - Ramón Freire, prezidanto di Chili (n. 1787)

## Referi
Yari 1860a

La **yari 1860a** de la 19ma yarcento esis tumultoza yardeko en Europa ed en Amerika. Eventis revolucioni en Germania ed en Otoman imperio. En Nord-Amerika l'aboliso di sklaveso krulis la trafiko di sklavi en l'Atlantiko, ma augmentis la tensi inter la nordala e la sudala stati di Usa qui igis l'Interna milito di Usa. Pos finar la milito rasala tensi permanis, e dum l'yardeko kreesis rasista grupo Ku Klux Klan.

Dum la yari 1860a eventis, inter altri:
## [[Europa]]
* Tre severa famino en Finlando, de 1867 ti 1868.

## [[Azia]]
* Francia expansas sua areo en Indochinia.

## [[Nord-Amerika]]
* L'interna milito di Usa duras de 1861 til 1865. Nordala stati vinkas ed omna sklavi liberigesas.
* Francia invadas ed okupas Mexikia, de 1863 til 1867. Franci revokis prezidanto Benito Juárez e remplasis ilu komence per Juan Nepomuceno Almonte kom regento, e pose per l'imperiestro Maximilian la 1ma. En 1867 Mexikiani revokos e fusilagos Maximilian la 1ma.

## [[Sud-Amerika]]
* 12ma di oktobro 1864 - Milito di Paraguay komencas kande Paraguayana trupi decidas invadar Braziliana provinco Mato Grosso. Arjentinia ed Uruguay komence restis neutra. Ye la sequanta yaro, por suportar le *blancos* en Uruguay, Paraguay demandis Arjentiniana prezidanto Bartolomé Mitre permiso por sendar trupi ad Uruguay tra la provinco Corrientes. Mitre refuzis Paraguayana demando, e Paraguayani invadis Corrientes. Konseque, Arjentina ed Uruguay anke deklaris milito kontre Paraguay.

* 11ma di junio 1865 - Milito di Paraguay: che batalio di Riachuelo Paraguayana mar-armeo subisas granda perdaji, e la milito komencas divenar favoroza a la tri federiti (Brazilia, Arjentinia ed Uruguay).
Yari 1870a

La **yari 1870a** de la 19ma yarcento duris de la 1ma di januaro 1870 til la 31ma di decembro 1879. Dum la yari 1870a eventis, inter altri:

## [[Europa]]
* 18ma di januaro - 1871 - Wilhelm la 1ma, rejulo di Prusia, divenas l'unesma imperiestro di Germania, unionita kom federuro di diversa princii.
* 21ma di marto 1871 - Otto von Bismarck divenas kancelero di Germana imperio.
* 4ma di julio 1872 - Che Germana imperio, la Societo di Iesu proskriptesas.
* 30ma di agosto 1873 - Expediciono de Austria-Hungaria deskovras l'arkipelago Franz-Jozef-lando.

## [[Nord-Amerika]]
* Bizoni preske extingesas pro vana pafado de treni sur nova ferovoyi. Viv-moyeni di indijeni de la stepi preske finas, ma li komencas atakar koloniani e soldati. La maxim konocata indijena chefi esas Fola Kavalo e Sidanta Bovo.

## [[Oceania]]
* Springo pro oro en Nova-Kaledonia.

## Referi
Yari 1880a

La **yari 1880a** de la 19ma yarcento eventis de la 1ma di januaro 1880 til la 31ma di decembro 1889. Dum la yari 1880a eventis inter altri:

## [[Europa]]
* 13ma di marto 1881 - Caro Alexandr la 2ma di Rusia asasinesas.
* 15ma di novembro 1884 til la 26ma di februaro 1885 - Eventas la Konfero di Berlin pri la divido di Afrika.

## [[Azia]]
* mayo til agosto 1883 - Volkano Krakatoa eruptas violentoze, efektigas granda destruktado e produktas 36.000 morti, la maxim multa pro la sequanta ondego.

## [[Afrika]]
* “Divido di Afrika” dal Europana stati komencas. Granda kongreso organizesas en Berlin de 1884 til 1885 por dividar Afrika.

## [[Nord-Amerika]]
* 1885 - Thomas Edison inventas l'unesma cinematografilo.

## [[Sud-Amerika]]
* 1884 - Finas la Milito di Pacifiko, qua komencabis en 1879: Chili vinkas Peru e Bolivia, qua perdas lua litoro.
* 13ma di mayo 1888 - Brazilia abolisas sklaveso.
Yari 1890a

La **yari 1890a** de la 19ma yarcento eventis de la 1ma di januaro 1890 til la 31ma di decembro 1899. Ca epoko surnomizesis "malvea yardeko", nam William Henry Perkin inventis nuancivo anilino.

Dum la yari 1890a eventis, inter altri:

## [[Europa]]
* Unioni kombatonta en unesma mondomilito naskas.
* "Rusifigo" di Finlando komencas. Autonomala yuri di Finlando diminutesas.

## [[Oceania]]
* Nova-Zelando pokope developas su kom l'unesma komforto-stato moderna: Mulieri darfas votar, esas dekretata oldeso-pensiono e 8-hora laborojornedo.
Elvis Presley

**Elvis Aaron Presley** esis Usana *[[rock]]*-muzikisto qua divenis tre famoza e konocata en tota mondo.

Elvis naskis ye la 8ma di januaro 1935 en Tupelo, Mississippi, Usa. Lua matro nomesis Gladys e patro Vernon. Jemela frato di Elvis naskis morte ed Elvis kreskis kom sola filio dil familio.

en 1948 le Presley translojis a Memphis, Tennessee. Ibe Elvis divenis studento de *Humes High School* en 1953. La sequanta yaro Elvis komencis sua kantisto-kariero en *Sun Records* kompanio. Pos ja du yari il esis internacione konocata stelo.

Dum sua kariero Elvis ganis en Usa ora, platina e duopla-platina diski pro 149 diversa albumi e singli. En mondo diski di Elvis Presley esas vendita plu kam un miliardo. Il ganis anke trifoye *Grammy*-premio. La muzikisto pleis en 33 filmi. Esante yuna, 36 yari evanta, il ganis *Lifetime Achievement Award Grammy*.

## Extera ligili
* Official Site of Elvis
* Elvis - Elvis Aaron Presley
* Elvis Startingiseasy Linksite
Yari 1160a

La **yari 11160a** dil 12ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1160 e finis ye la 31ma di decembro 1169. Dum la yari 1160a eventis inter altri:
## Eventi
Yari 1010a

La **yari 1010a** esis yardeko komencinta ye la 1ma di januaro 1010 e fininta ye la 31ma di decembro 1019 segun Juliala kalendario. Dum la yari 1010ma dil 11ma yarcento eventis inter altri:

### [[Azia]]
* La konstrukturo di la templo Brihadeeswarar, en India, finas.
* 1012 - Murasaki Shikibu finas *Genji Monogatari* ("la rakonto di Genji"), en Japoniana.
Yari 1520a

La **yari 1520a** komencis ye la 1ma di januaro 1520 e finis ye la 31ma di decembro]] 1529. Dum la yari 1520a de la 16ma yarcento eventis, inter altri:

## [[Europa]]
* 1522 - Ye la 9ma di januaro, Adrianus la 6ma divenas papo.

## [[Azia]]
* 1522 - Portugalani establisas su en Madras, en la nuna India.

## [[Central Amerika]]
* 1521 - Tenochtitlán, chef-urbo dil imperio Azteka, konquestesas dal Hispani.
Bissau

**Bissau** esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Guinea-Bisau. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Entote ol havas 77,5 km².
Port-au-Prince

**Port-au-Prince** esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Haiti. Segun statistiki por 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 36,04 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti ye la sam yaro.

Jacanta apud gulfo Gonâve, qua formacas naturala portuo, la regiono dil urbo esas importanta de l'epoko di le Taíno. Ol enkorpigesis kom urbo dal Franci en 1749. Sua urbala desegno semblas amfiteatro: distrikti komercala jacas proxim la bayo, kontre ke rezidal arei jacas sur kolini proxima.

L'urbo nomizesis segun *Prince*, navo Franca o forsan Angla quo shirmis su ibe.
Victoria (Hong Kong)

**Victoria** esas l'urbego di Hong Kong.

La nomo dil teritorio, quo cedesis a Britania da Chinia en 1842, devenas del Chiniana *hiang kiang*, signifikante 'favoroza aquo' o 'bona portuo'.

L'insulo nomesis segun Britaniana rejino Victoria.
Reykjavík

**Reykjavík** esas chef-urbo di Islando. Ol havis  habitanti en 2015.

Ol fondesis proxim la yaro 870. La nomo devenas del Anciena Nordana *reykr* signifikante 'fumo', referante a la vaporo de lokala aquo-fonti, e *vik* signifikante 'bayeto'. Ol dvenis chefurbo en 1786.

## Geografio

La reliefo di Reykjavík esas plata proxim la litoro, kun kelka kolini kreita da erodo dum Glacio-epoko, exemple en Öskjuhlíð  e Skólavörðuholt, e peninsuli, stretaji ed insuli. Lua mezavalora altitudo esas 61 metri e lua maxim alta punto esas monto Esja, kun 914 metri di altitudo.

La klimato dil urbo esas subpolala kun influo oceanala (*Cfc* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 11,2°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 0,1°C. Malgre lua latitudo, la temperaturi dil urbo rare falas infre -15°C, pro l'influo dil aquofluo di nordal-Atlantiko.

Dum la somero di 2007, nula pluvo falis dum 1 monato. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 843,3 mm, e la maxim pluvoza monato esas decembro, kun mezavalore 94,1 mm. Entote, Reykjavík recevas mezavalore cirkume 1300 hori di sunolumo omnayare.

## Extera ligilo
* Reykjavik sur la reto
2029

La yaro **2029** (MMXXIX per Romala algarismi) esos yaro komenconta ye Lundio segun Gregoriala kalendario. Ol esos la 29ma yaro di la 3ma yarmilo e la 29ma yaro di la 21ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 2020a.

## Eventi
### Kosmo
*NASA avertas ke asteroido posible kolizionos la Tero ye la 13ma di aprilo. La posibleso prl koliziono esas 1:60. Segun NASA la diametro dil asteroido esas cirkume 500 m ed ol konsistas ek multa glacio.

## Naski

## Morti

## Nobel-premiiziti
*Fiziko: 
*Kemio: 
*Fiziologio o Medicino: 
*Literaturo: 
*Paco: 
*Ekonomiko:
Victoria

**Victoria** o **Viktoria** povas esar:

* Personi:
# Victoria (rejino) di Britania vivis de 1837 til 1901.
# Victoria (Suedia) esas futura rejino di Suedia.

* Loki:
# Victoria (Hong Kong) - l'insulo ube jacas la centro di Hong Kong.
# Victoria, Seycheli - la chef-urbo di Seycheli.
# Victoria, Australia.
# Victoria, British Columbia, Kanada.
# Lago Viktoria, en Afrika.
* Aquofalo Viktoria, en Afrika
Victoria dil Unionita Rejio

**Victoria** (1819 til 1901) esis rejino di Unionita Rejio e imperestrino di India, e regnis de 1837 til 1901.

Ye la 20ma di junio 1837, lor la morto dil rejulo William la 4ma di Unionita Rejio, evante 71 yari, ilua nevino Victoria divenis rejino. Ok ne-legitima filii posvivis William, ma il havis nula legitima filii. Victoria esis filiino di Princo Edward, quaresma filiulo di rejulo George la 3ma. La regno di Victoria duris dum 63 yari e sep monati.

Elu mariajis ye la 10ma di februaro 1840 kun Germana princo Albert de Sachsen-Koburg-Gotha.
Yari 1610a

La **yari 1610ma** de la 17ma yarcento eventis de la 1ma di januaro 1610 til la 31ma di decembro 1619. Dum la yari 1610ma eventis, inter altri:

## [[Europa]]
* 1610 - Ye la 7ma di januaro, Galileo Galilei unesmafoye observas Ganimede, Kalisto, Io ed Europa, luni de Jupitero.
* 1610 - Ye la 10ma di oktobro , rejulo Louis la 13ma di Francia kronizesas.
* 1611 - Ye la 4ma di aprilo, Dania deklaras milito kontre Suedia e pose kaptas Kalmar.
* 1618 - Ye la 23ma di mayo, Bohemian aristokrati jetas tra fenestro tri reprezenteri katolika de Ferdinand la 2m Habsburg. To divenos pretexto por komenco di la milito di Triadek Yari.

## [[Sud-Amerika]]
* 1615 - En Brazilia, Portugalani ekpulsas Franci de São Luís.
* 1616 - Ye la 12ma di januaro, urbo Belém, en la nuna stato Pará, Brazilia, fondesas.
Yari 1710a

La **yari 1710a** esis yardeko qua komencis ye la 1ma di januaro 1710 e finis ye la 31ma di decembro 1719. Dum la yari 1710a de la 18ma yarcento eventis inter altri:

## [[Europa]]
* 1710 - Ye la 1ma di januaro ca yaro, l'anciena urbi Cölln ed Alt-Berlin unionesas dal rejulo Friedrich la 1ma di Prusia por formacar la nuna Berlin.
* 1712 - Ye la 19ma di mayo ca yaro, Petrus la 1ma di Rusia transferas la chef-urbo di Rusa imperio de Moskva a Sankt-Peterburg.

## [[Afrika]]
* 1710 - Ye la 17ma di februaro ca yaro, Nederlandani abandonas lia kolonio che insulo Maurico.
Yari 1760a

La **yari 1760a** esis yardeko qua iris dil 1ma di januaro 1760 til la 31ma di decembro 1769. Ol esis transito-epoko kande komencis transformi en la kulturo, teknologio e diplomaco. Un ek la maxim importanta eventi de ca epoko esis Sepyara milito.

Dum la yari 1760a eventis, inter altri:

## [[Europa]]
* 30ma di agosto 1760 - Che batalio di Liegnitz, Friedrich la 2ma di Prusia vinkas Santa Romana armeo.
* 19ma di septembro 1761 - Komerco di sklavi vers ed interne Portugal interdiktesas.
* 1769 - Nicolas-Joseph Cugnot inventas l'unesma automobilo propulsita per vaporo.

## [[Azia]]
* 1761 - Ye la 16ma di januaro ca yaro, Britaniani kaptas Pondichéry, en India de Franci.
Nova-Delhi

**Nova-Delhi** esas chef-urbo di India. Segun statistiki de 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 42,7km².

Fondita en 1912 por remplasar Kalkuta kom chefurbo di Britaniana India. Ol esas adjacanta ad 'anciena' Delhi, qua fondesis dum la 15ma yarcento aK. *Delhi* esis la nomo di anciena chef-urbo en Indiana legendi.
Yari 400a aK

Dum 400a yari aK di la 5ma yarcento aK eventis inter altri:
* c. 400 aK – Indiana Panini kompletigas gramatiko pri Sanskrita linguo. Olu esas maxim anciena gramatiko en mondo.
Sunala sistemo

La **sunala sistemo** konsistas ek Suno e la planeti kun posibla naturala sateliti.

## Suno e planeti

La sunala sistemo havas sequanta kompozanti komencante de Suno vers la limito di la sistemo.
* Suno
* Merkuro – aproximita disto de Suno: 58.000.000&nbsp;km
* Venuso – aproximita disto de Suno: 108.000.000&nbsp;km
* Tero – aproximita disto de Suno: 150.000.000&nbsp;km
** Luno
* Marso – aproximita disto de Suno: 228.000.000&nbsp;km
** Fobos
** Deimos
* Asteroido-zono
* Jupitero – aproximita disto de Suno: 778.000.000&nbsp;km
** Europa
** Ganimede
* Saturno – aproximita disto de Suno: 1.427.000.000&nbsp;km
** Titano
* Urano – aproximita disto de Suno: 2.871.000.000&nbsp;km
* Neptuno – aproximita disto de Suno: 4.497.000.000&nbsp;km
** Triton
* Plutono – aproximita disto de Suno: 5.914.000.000&nbsp;km
** Kharon
* Sednao

Nederlandan-Usan astronomo Gerard Kuiper propozis en 1951, ke dop la orbito di Neptuno esas (relative) densa zono di asteroidi. Segun nuna kriterii Plutono ne esus planeto ma un ek del asteroidi Kuiperala. Plutono esas nomizita planeto nur pro historiala kauzo. La asteroidi esas tante distanta e mikra ke esas tre desfacila trovar li. La maxim recenta trovo pos Sednao esas “2003 UB313” (disto esas 14.500.000.000&nbsp;km).

## Komparo pri la disti
La grandeso e la mezuri di kosmo esas imensa. Mem la grandeso di nia sunala sistemo esas desfacile komprenebla. Por komprenar la disti inter kosmala korpi esas uzenda kelka exempli, qui igas la skalo plu mikra ma retenas la relativa disti inter la korpi korekta.

Se on mikrigesus la Suno tale, ke lua diametro esus cirkume 70&nbsp;cm, la disto inter Suno e granatra Merkuro esus 30&nbsp;m. La disto til Venuso esus 55&nbsp;m e til Tero esus 75&nbsp;m. En ca skalo Luno cirkumjirus kom semoluno ye disto di 20&nbsp;cm de Tero, qua esus kom pizo. De Suno til Marso esus 115&nbsp;m. Jupitero esus kom tenisobalono e Saturno plu mikra e Urano ankore plu mikra. Urano esus ye disto di 1600&nbsp;m e Neptuno ye disto di 2500&nbsp;m.
Titano

**Titano** esas satelito di Saturno. Onu supozas, ke cirkumajo en Titano esas samatipa kam sur Tero ante nasko di vivo. Ye 14 di januaro 2005 Huygens-decendilo di Cassini-probilo venis adsur Titano.

* Diametro: 5.150&nbsp;km (komparez: di Luno 3.476&nbsp;km)
* Temperaturo sur sulo: -180&nbsp;˚C
* Atmosferala preso: 1,5–2 terala preso.
* Atmosfero: nitro, metano, argono.
* Disto de Saturno: 1.200.000&nbsp;km
* Disto de Suno: 1,4 miliardo&nbsp;km.
* Longeso di dio: 15,95 terala dii.
Paris-klubo

**Paris-klubo** esas neoficala grupo di requizitanta stati, qua serchas kazo-relatante solvo, se requizitario-stati havas pagala problemi. La klubo komencis ye 1956, kande Arjentinia havis problemi pro sua debo.

Membri di klubo esas Australia, Austria, Belgia, Britania, Dania, Finlando, Francia, Germania, Hispania, Irlando, Italia, Japonia, Kanada, Nederlando, Norvegia, Rusia, Suedia, Suisia ed Usa. La klubani kunvenas un foye po monato.

La decido pri alejo di debo od ajorno di pago devas esar unanima. La principo di la agi esas para trakto di requizitanti e requizitarii.
Yari 1900a

La **yari 1900a** de la 20ma yarcento eventis de la 1ma di januaro 1900 til la 31ma di decembro 1909. Dum la yari 1900a, l'uzo di motori di interna kombusto augmentis, samatempe kam kreskis la produktado di automobili. En oficeyi, skribomashini populareskis. Ank eventis l'unesma experienci kun avioni en Usa, da fratuli Wright en 1903, e da Alberto Santos-Dumont en Europa en 1906.

Feministi komencis obtenar importanta konquesti por mulieri. Exemple, en Japonia, Bulgaria, Kuba, Rusa imperio e Peru li unesmafoye povis enirar universitato. Finlando divenis l'unesma Europana lando ube mulieri darfis votar. La Sociala e Politikala Movado di Mulieri, fondita da Emmeline Pankhurst en 1903, organizesis por demandar votoyuro por mulieri en Britania ed Irlando.

Dum ca yardeko, Kuba, Bulgaria e Norvegia nedependanteskis. Tamen, Filipini perdis lua nedependo pos la milito Usana-Filipinana, qua finis en 1902.

Yen altra eventi de la yari 1900a:

## [[Europa]]
* 22ma di januaro 1905 til la 16ma di junio 1907 - Eventas Rusa revoluciono di 1905, qua koaktas imperiestro Nikolaus la 2ma aceptar l'adopoto di konstitucala monarkio.
* Ye la 23ma di oktobro 1906 Alberto Santos-Dumont flugas per aeroplano unesmafoye en Paris.
* 5ma di oktobro 1906 - Bulgaria deklaras lua nedependo de Otoman imperio.

## [[Azia]]
* 1902 - Usa prenas kontrolo di Filipini pos Filipinana-Usana milito.
* 1904 til 1905 - Eventas Rusa-Japoniana milito. Rusa imperio vinkesas da Japonian imperio.

## [[Afrika]]
* Buro-milito duras til 1902. Britaniani uzas koncentreyi.

## [[Nord-Amerika]]
* 1903 - Fratuli Wright flugas unesmafoye per aeroplano en Usa.
* 1908 - Henry Ford lansas lua automobilo *Modelo T*, di qua vendesas plua kam 15 milion unaji.
* Milion enmigranti translojas ad Usa. La maxim granda multa esas katoliki de sudal Europa, ma antee enmigranti esis protestanti de nordal Europa. Multa Usani volas ke Usa perseverez blanka e protestanta.
* *Hamburger* e kremoglacio venas a butiki.

## [[Sud-Amerika]]
* 1903 - Per tale nomizita Traktato di Petrópolis Brazilia recevas Acre de Bolivia.
Yari 1910a

Dum la **yari 1910a** dil 20ma yarcento eventis, inter altri:

## [[Europa]]
* Du militi en Balkania, de 1912 til 1913.
* Unesma mondomilito komencas ye la 28ma di julio 1914 e finas ye la 11ma di novembro 1918. Pos milito multa imperii krevas e mikra stati divenas nedependanta.
* Longatempa cezario di Rusia finas per revoluciono. La lando esas en anarkio e bolsheviki kaptas povo en la revoluciono di oktobro.

## [[Afrika]]
* *[[Apartheid]]*-politiko komencas en Sudafrika.
* Germania perdas omna kolonii en Afrika pos finar l'unesma mondomilito.

## [[Azia]]
* 2000-yara imperio di Chinia finas per revoluciono.
Yari 1920a

La **yari 1920a** de la 20ma yarcento duris de la 1ma di januaro 1920 til la 31ma di decembro 1929.

Dum la yari 1920a eventis inter altri:

## [[Mondo]]
* De la 20ma til la 21ma di mayo 1927 - Charles Lindbergh flugas de New York, Usa til Paris, Francia direte unesmafoye, dum 33 hori e 30 minuti.
* Ekonomiala krizego di 1929 afektas tota mondo.

## [[Europa]]
* Sovietia naskas. Pos Lenin, Stalin ganas povo e komencas administrar diktatoreme e terorigive. Milioni de “enemiki dil populo” e kulaki mortigesas o enkarcerigesas en “insularo di koncentreyi”.
* En Italia fashismo ganas suportanti. Benito Mussolini divenas chefministro di Italia.
* Pos milito qua duris de 1919 til 1921, Unionita Rejio agnoskas la nedependo di Irlando ye la 6ma di decembro 1922.
* Milito Greka-Turka (1919 til 1922). Turkiani vinkas milito kontre Grekia en oktobro 1922. Greka armeo abandonas esto di Trakia.
* 1925 - John Logie Baird inventas mekanika televiziono.

## [[Azia]]
* Che Republiko Chinia, eventas interna milito.

## [[Afrika]]
* Multa Britaniani ed Indiani translojas su a Kenia.
* Abd-el-Krim duktas Berberi ed Arabi kontre Europani en nord Afrika.

## [[Nord-Amerika]]
* Interdikto di alkoholala drinkaji en Usa, de 1920 til 1933, stimulas lua nelegala produktado.
* 1926 - Robert H. Goddard developas lua unesma fuzeo.

## [[Sud-Amerika]]
* Peru prosperas dum regno di prezidanto Augusto Leguiá (1919-1930).
* Bolivia prosperas dum la rejimo di Juan Bautista Saavedra de 1921 til 1925.
Yari 1930a

La **yari 1930a** dil 20ma yarcento esis yardeko qua komencis ye la 1ma di januaro 1930 e finis ye la 31ma di decembro 1939. Ca epoko influesis per l'ekonomiala krizego di 1929, qua komencis pos la krulo di la Borso di New York en 1929 e produktis traumatala efekti en omna landi. La povreso, la chomeso e la sociala tensi esis difuzita.

La kresko di sociala tensi stimulis la diskursi autoritatoza e la kresko di grupi di extrema-dextra, exemple la Nacional-Socialista partiso di Germania. Naziisti arivis a la povo en Germania en 1933, e rapide riarmizis la lando e komencis politiki di teritorial expanso e persequo a Judi.

Dum ca yardeko, ank eventis la milito di Chaco, inter Bolivia e Paraguay, l'invado Italiana en Etiopia, l'interna milito di Hispania e komencis la duesma milito Chiniana-Japoniana, qua finos erste en 1945, kande Japonian imperio vinkesos pos la duesma mondomilito.

Yen kelka eventi de la yari 1930a:
## [[Europa]]
* En Germania, nacional-socialisti ganas povo per demokrata sistemo. Adolf Hitler divenas chefo di stato di la lando. On supresas omna opozanti, e l'unesma koncentreyi konstruktesas.
* Hispana interna milito eventas de 1936 til la 1ma di aprilo 1939.

## [[Azia]]
* Japonia expansas su a kontinento ja ante la duesma mondomilito.
* Judi pokope translojas a Palestina. En 1937 e 1938 eventas multa konflikti inter Judi ed Arabi en la regiono.

## [[Afrika]]
* Britaniani supresas omna kritiko da Ghanaani de 1934 til 1936.
* Italia konquestas Etiopia, inter 1935 e 1936.
Yari 1940a

La **yari 1940a** esis la yardeko qua komencis ye la 1ma di januaro 1940 e finis ye la 31ma di decembro 1949.

La sangoza Duesma mondomilito esis l'evento qua markizis la yardeko ed anke la 20ma yarcento. Kande ol finis en 1945, Sovietia, Germania e Japonia subisabis enorma perdaji di vivi. Amerika ne esis agro por direta kombati e ne subisis bombardi quale kelka Europana landi. Tamen, la maxim multa landi del kontinento suportis la Westala Federiti.

Dum ta yardeko developesis ed uzesis kontre Japonia l'atomobombo. Du atomobombi lansesis kontre du Japoniana urbi, Hiroshima e Nagasaki. La mondo vidis la desaparo di Naziista Germania, di Fashismo en Italia e di Japonian imperio, e la nasko di la Kolda Milito, kun ideologiala disputo inter Usa e Sovietia.

Pos finar la milito, kelka chefi di Naziista Germania e kelka mediki de lua programo pri eutanazio judiciesis en Nürnberg pro militala krimini e pro lua agadi dum holokausto e kondamnesis a mortopuniso. En Japonia kelka militala chefi anke judiciesis pro militala krimini e kondamnesis a mortopuniso.

Indonezia, Vietnam, Nord-Korea, Sud-Korea, Israel, India, Pakistan e Ceylon nedependanteskis dum ca yardeko. Mohandas Karamchand Gandhi, chefo di Indiana nedependo-movado, asasinesis ye la 30ma di januaro 1948.

La Ligo di la nacioni remplasesis per l'Unionita Nacioni en 1945, pos finar la milito.

Dum la yari 1940a eventis inter altri:

## [[Teknologio]]
Ultre atomobombo, altra inventi e teknologiala developi kreesis dum la yari 1940a, exemple elektronikala komputero ENIAC, jeto-motori por avioni, radaro, balistika lans-armo, mikroonda forni, edc.
Yari 1980a

La **yari 1980a** komencis ye la 1ma di januaro 1980 e finis ye la 31ma di decembro 1989. Importanta karakterizivi de ca yardeko esis l'aparo ed expanso dil epidemio di AIDS, la dekado di socialista ekonomii, grava ekonomiala krizi en multa landi, la fino di diktatoresi en Arjentinia, Brazilia, Uruguay, Paraguay, Filipini e Haiti, e granda expanso en l'uzo di portebla komputatori*.

Unionita Rejio ed Usa administresis da du konservema politikisti, rispektive  Margaret Thatcher e Ronald Reagan, ed adoptis neoliberala modeli por lia ekonomii. Thatcher vendis publika entraprezi e konfrontis lora forta sindikati Britaniana, ma fine impozis l'ekonomiala modelo neoliberala. Ronald Reagan anke adoptis neoliberala politiki por l'ekonomio e stimulis financala ed armala suporto a grupi qui kombatis sinistrana rejimi, exemple le *contras* de Nikaragua, qui luktis kontre Daniel Ortega.

Dum la yari 1980a de la 20ma yarcento eventis inter altri:

## [[Europa]]
* 1980 - Ye la 8ma di agosto ca yaro, neo-fashista grupo *Nuclei Armati Rivoluzionari* explozas bombo che ferovoyala staciono di Bologna, mortiganta 85 personi.
* 1981 - Ye la 13ma di mayo ca yaro, Mehmet Ali Ağca probas mortigar papo Ioannes Paulus la 2ma che placo di Santa Petrus, en Vatikano. Ioannes Paulus pose vizitis Ali Ağca en la karcero en 1983, e pardonis lu.

## [[Azia]]
* 22ma di septembro 1980 til la 20ma di agosto 1988 - Eventas la milito Iran-Irak, qua finis per paco-pakto e rezultis 627 miliard-dolari en perdaji por Iran e de 200 mil til 600 mil soldati mortinta, kontre 561 miliard-dolari en perdaji por Irak e 105 mil til 500 mil morti, kun nula modifiko en la frontiero inter la du landi.

## [[Sud-Amerika]]
* 1980 - De la 15ma til la 19ma di novembro ca yaro, papo Ioannes Paulus la 2ma vizitas Brazilia.
* 1982 - De la 2ma di aprilo til la 14ma di junio ca yaro, eventas la milito di Falklandi, inter Unionita Rejio ed Arjentinia. Ol produktis 650 morti, 1687 vunditi e 11.313 militala kaptiti por Arjentinia, qua perdis la milito, kontre 255 morti, 775 vunditi, 2700 til 6500 soldati kun psikiatrala problemi e 150 militala kaptiti por l'Unionita Rejio, qua vinkis e mantenis kontrolo sur Falklandi.
Yari 1990a

La **yari 1990a** esis yardeko de la Gregoriala kalendario qua komencis ye la 1ma di januaro 1990 e finis ye la 31ma di decembro 1999. Ol esis la lasta yardeko de la 20ma yarcento.

Inter la maxim importanta politikal eventi de la yari 1990a esis la riunigo di Germania, la krulo di Sovietia, la fino di Chekoslovakia kun la separo inter Chekia e Slovakia, la krulo di Yugoslavia e la sangoza milito di Bosnia, ed anke la signato e l'efektigo di la Traktato di Maastricht, qua kreis l'Europana Uniono, remplasante la Europana Ekonomiala Komunitato. Du granda gentocidi eventis dum ta yardeko, en Rwanda ed en Bosnia e Herzegovina. En 1997 l'Unionita Rejio retrodonis Hong-Kong a la Popul-Republiko Chinia, ed en 1999 Portugal facis la sama kun Makau.

Pri ekonomiko, pos mult antea renkontri di reprezenteri de la landi qui signatabis la General Interkonsento pri Tarifi e Komerco (GITKo) kreesis, en 1994 la Mondal organizuro pri komerco. En 1997 eventis forta ekonomiala krizo en sud-estal Azia, e la povreso kreskis en ta regiono.

Pri kulturo, cienco e komuniko, un ek la maxim importanta esis l'expanso di la interreto, qua divenis uzebla ed acensebla a l'ordinara civitani, ne exkluzive a la akademiani. Altra importanta evento esis la kreado dil unesma klono di un mamifero, la mutonino *[[Dolly (mutono)|Dolly]]*.

## [[Europa]]
* La krulo di Yugoslavia komencis ye la 25ma di junio 1991 kande Kroatia e Slovenia deklaris lia nedependo. En 1991 eventis kurta milito (10 dii) inter Slovenia e Yugoslavia. Tamen, la milito pri nedependo di Kroatia (1991 til 1995) e la milito di Bosnia (1992 til 1995) esis multe sangoza.
* 1998 til 1999 - eventas la Milito di Kosovo, kande Yugoslavi de etnio Albaniana deklaris Kosovo nedependanta de Yugoslavia (lore konsistanta nur ek Serbia e Montenegro.

## [[Azia]]
* 2ma di agosto 1990 til la 28ma di februaro 1991 - Eventas la Milito dil Gulfo, kande Usa e lua federiti atakis Irak pos ke ol invadis Kuwait.
* 1994 til 1996 - Eventas l'unesma milito en Chechenia.
* 1999 - La (duesma) milito en Chechenia komencas.

## [[Afrika]]
* La Gentocido di Ruanda - de la 6ma di aprilo til la duimo di julio 1994 centi de mili di Tutsi e  moderema Hutu masakresis en Ruanda dal guvernerio komandita da le Hutu. On kalkulas ke cirkume  personi mortigesis dum cirkume 100 dii.

## [[Nord-Amerika]]
* En la komenco di la yardeko Finlandana Linus Torvalds developas la Linux-programaro.

## Referi
Bagdad

**Bagdad** o **Baghdad** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Irak. Segun statistiki dil yaro 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 673 km².

Jacanta apud fluvio Tigris, proxim la ruini dil Akadiana urbo Babilonia e di Ctesiphon, anciena chef-urbo dil imperii Partiana e Sasanida, Bagdad konstruktesis dum l'8ma yarcento dal kalifo Al-Mansur, por esar chef-urbo dil kalifio Abasid. L'urbo rapide divenis importanta centro kulturala, komercala ed intelektala che Mohamedana mondo.

Lua nomo probable signifikas 'donajo de Deo' en Persa linguo. Pos Usana invado en Irak en 2003, komencis interna milito qua duris til 2011. Dum recenta yari, eventis multa rebela ataki en la urbo, qua divenis la min gastigema loko de la mondo por rezidar.

## Geografio

La reliefo di Bagdad esas preske komplete plana, jacanta an amba rivi dil fluvio Tigris. La fluvio dividas ol en du: l'estala regiono konocesas kom "Risafa", kontre ke westala konocesas kom "Karkh". Lua mezavalora altitudo esas 34 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas multe varma ed arida (*BWh* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun prolongata someri e moderema til kolda vintri, kelke pluvoza. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 34,8°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en decembro (vintro) esas 11,2°C.

La pluvoza sezono iras de novembro til aprilo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 156 mm, e la maxim pluvoza monato esas februaro e marto, kun mezavalore 28 mm.
Ierusalem

**Ierusalem** (en la Hebrea: ירושלים *yerushalayim*, en l'Araba: القدس *al-Kuds*, Otomana: *Kudüs*, Arameana: ܐܽܘܪܶܫܠܶܝܡ) esas la maxim granda urbo di Israel e lua chef-urbo, quankam maxim multa landi havas lua ambasadeyi en Tel Aviv. Segun l'Oslo-interkonsento, ica parto di Ierusalem esos parto di Palestinana stato.

Ol existis ja dum la 14ma yarcento AK. Pri la nomo ipsa, esas necerta teorio ke la nomo di l'urbo venas del anciena Hebrea vorti *ieru* e *shalom*, qua signifikus 'urbo di paco'.

## Historio
Segun la Biblo, II Samuel 5, rejulo David konquestis Ierusalem del Iebusiti en la 8ma yaro di sua rejeso, kaptinte la citadelo Cion, qua pose nomesos "urbo di David". Ante la konquesto, la urbo ofte nomesas "Iebus" en la Biblo. Ierusalem divenis la chefurbo dil rejio di Israel e Iuda, e pose di nur Iuda. Salomon, filiulo di David, konstruktis la templo por Deo segun la Biblo.

Til la falo dil norda rejio Israel en 722 a.K. Ierusalem probable ne esis tre granda urbo. La suda rejio Iuda plu importeskis pos la ruino dil norda rejio.

En 586 a.K. la nov-Babiloniani sub Nebukadnecar asiejis e destruktis Ierusalem e la templo. Onu permisesis rikonstruktar la urbo e templo nur kande la Persi konquestis la nov-Babiloniana imperio. Ierusalem tamen ne ridivenis importanta urbo rapide, quo nur eventis dum la Helenista periodo.

Dum la Helenista periodo, Ierusalem unesme apartenis al Ptolomeal imperio e pose a la Seleukian imperio. La Seleuka rejulo Antiochus IV Epiphanes tamen tale ofensabis multa tradicionala Judi, per erektar sua propra statuo en la templo e sakrifikar porki a Zeus, ke multi revoltis kontre il sub la Makabei en 168 a.K. La Makabei sucesoze ganis tereno e kaptis Ierusalem en 152 a.K. La Makabeo-dinastio facos ol lia chefurbo e rikonsakras la templo.

Kande la Romani eniris Israelo sub Pompeyi, la Makabei esis en interna milito. La Makabei divenis vasali dil Roman Imperio e la ordino di Pompeyi favoris dinastio di vazali dil Makabei, la filiuli di Antipater la Idumeano. Ilua filio Herodotos ocidos la precipua Makabei e divenos rejulo. Herodotos anke rinovigas la templo. Tamen, dum la 1ma yarcento, deskontenteso pri la Romani kreskis pro korupta prefekti e pontifiki, ma anke alt imposti. Revolto komencis en 66. Roman armeo sub Vespasianus e pose Titus lente ganis plu e plu del revoltanti, e Titus destruktis Ierusalem kun lua templo en 70. La milito finis en 74, kande la Romana soldati prenis la fortreso Masada.

La Romani ne rikonstruktis Ierusalem pos la milito e la templo ne funcionis. Nur kande l'imperiestro Hadriano esforcis konstruktar nova pagana templo en Ierusalem e forsan itere opresis la Judi, eventis nova revolto sub Shimeon bar-Kosiva. Ica revolto anke ne sucesis e Hadriano konstruktis tote nov urbo sur Ierusalem, nomata (Colonia) Aelia Capitolina.
Kingston

**Kingston** esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Jamaika, jacanta an la sud-estala rivo di la lando. Ol konstruktesis apud naturala portuo, protektita da naturala barilo ek sablo, nomizita "Palisadoes". Segun la demografiala kontado di 2011, l'urbo havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 480 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti ye la sam yaro.

Kingston fondesis en 1692 dal Britaniani e nomizesis honore la rejulo William la 3ma, poke pos la ter-tremo qua destruktis Port Royal. En 1907, Kingston frapesis da ter-tremo qua produktis 800 morti.

L'urbo gastigas la kampuso *Mona*, dil "Universitato di Westal Indii" (Angle: *University of the West Indies*), fondita en 1948.

L'aeroportuo internaciona, distanta 19 kilometri de lua centro, esas la 2ma maxim uzata aeroportuo di la lando, dop l'aeroportuo di Montego Bay.

## Geografio

La reliefo di Kingston esas plana sude, proxim la litoro, e kolinoza norde. L'urbo cirkondesas da Blua Monti (*Blue Mountains*), Reda Kolini (*Red Hills*), Longa Monto (*Long Mountain*), e sude da lua naturala portuo, la 7ma maxim granda naturala portuo de la mondo. Lua mezavalora altitudo esas 17 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas tropikala de savano (*Aw/As* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), an la limito kun miarida klimato (*Bsh*). Temperaturi ne varias multe dum la tota yaro: en julio (somero) la mezavalora temperaturo esas 29,3°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro e februaro (vintro) esas 26,6°C. Dum la 21ma yarcento, Kingston subisis temperaturi tam alta kam 38.8 °C, e tam basa kam 13.4 °C. Nebulo, greluno, tondro e tornadi esas multe rara.

La pluvoza sezono iras de mayo til novembro, e koincidas kun la sezono di uragani, kontre ke la sika sezono iras de decembro til aprilo. Dum la sika sezono falas poka pluvo, ma kelkafoye kolda fronti eventas, portanta pluveti. Kingston jacas dope Blua Monti, do ol ne recevas humideso de alizei qui suflas denorde. Pro to, ol esas plu sika kam komoni Portland e Saint Mary, norde del insulo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 885,2 mm, e la maxim pluvoza monato esas septembro, kun mezavalore 184,7 mm.

## Referi
Saint Helier

**St Helier** esas chef-urbo di Jersey. Ol situesas ye la sudala litoro di la insulo Jersey. Segun la numero di habitanti St. Helier esas per 33500 personi la maxim granda urbo dil Insuli en la Angla Kanalo. 

La nomo dil insulo forsan devenas del Anciena Friziana vorto *gers*, e la Skandinaviana vorto *ey* signifikante 'insulo', o de Geirr, vikingo qua sizis l'insulo.
Amman

**Amman** esas la chef-urbo di Jordania. Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti. Entote ol havas areo de 1680 km².

Ol esis la chef-urbo di la biblala populo Amoniti. L'urbo esas nomizita segun l'anciena Egiptiana deo Ammon.
Nairobi

**Nairobi** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Kenia. Segun statistiki de 2017, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 696 km².

Fondita en 1899 kom chef-urbo di Mombasa-Uganda. La nomo devenas de Swahilia vorto signifikante 'marsho'.
Tarawa

**Tarawa** esas la maxim populizita atolo di Kiribati. Ol dividesas en du "urbi": Nord-Tarawa, kun plua kam 6.000 habitanti, e Sud-Tarawa, kun plua kam 50 mil habitanti, ube jacas la chef-urbo di la lando.

L'atolo divenis chef-urbo dil insulo Gilbert ed Ellice (nun sendependa stati Kiribati e Tuvalu) pos la duesma mondomilito, e restis chef-urbo di Kiribati pos la nedependo, en 1979.
Pyongyang

**Pyongyang** (평양 - 平壤) esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Nord-Korea. Segun statistiki dil yaro 2015, ol havis  habitanti. Entote ol havas 3194 km².

Situo di Chiniana kolonio dum la 2ma yarcento aK. En Koreana, *pyong* signifikas 'planajo', e *yang* signifikas 'mola lando'. Pyongyang jacas apud la fluvio Daedong (대동강 - 大同江).