Neolitiko

**Neolitiko**, o la "nova pretr-epoko" esas la periodo di la prehistorio qua komencis cirkume  aK en kelka regioni di Proxim Oriento, e finis, segun regiono, inter  aK e  aK. La vorto "Neolitiko" venas de Greka *νεολιθικός*, *neolithikos*, de *νέος* *neos*, "nova" + *λίθος* *lithos*, "stono". La vorto kreesis en 1865 da Sioro John Lubbock, Angla bankisto, politikisto e arkeologiisto.

Dum Neolitiko aparis teknologii (polisita stoni, terakotaji, ceramikaji) same kam l'agrokultivo e la edukado di bestii. Nun, arkeologi interkonsentas por opinionar ke dum Neolitiko eventis multa noviguri, samatempe material e nemateriala, koncerne a la habiteyi, la relati kun la mortinti (la kreado di santuarii), l'arto, la kredaji e mem la religio, la tekniko pri stono-talio, la domestikigo ed eduko di animali (komence hundi, mutoni, kapri. Pos 6,900–6,400 aK inkluzite bovi e porki) e planti (frumento ed altra cereali), e l'uzo di nova materiaji (kalko, gipso, ceramiko). Homi komencis establisar permananta o sezonala vilajeti.

Diferanta de Paleolitiko - ube Homo sapiens e Homo neanderthalensis kunexistis longatempe -, nur Homo sapiens transvivis dum la Neolitiko.

L'unesma Neolitika kulturi aparis cirkume  aK, en la regiono nomizita "fertila krecento", inter Asiria e Mezopotamia. Inter  e  aK un kolonieto establisesis en Tell Qaramel, 10 milii norde de la nuna Aleppo, en Siria. Cirkume  aK, un ek la maxim anciena urbi del mondo, Jericho, establisesis, dum l'epoko nun nomizita "pre-ceramika Neolitiko-A". Cirkume  til  personi vivis en Jericho, cirkondita per murego konstruktita kun petri e marmoro. Exitas multa debato pri la funciono di la murego, por ne existar nula atesti pri serioza militi dum ta epoko. Esas posible ke la turmo kovresis dal ombro de vicina monto dum solstico, e to simbolizis la povo di lokala suvereni.

En la nordo di la nuna Egiptia, homi ja havis domestika mutoni e kapri cirkume  yari aK. Ma segun l'arkeologiisto Graeme Barker, ne existas evidentaji pri domestika planti ed animali en la nordo dil valo di Nilo ante  yari aK, ed en la sudo dil valo ante  aK.

En la sudo di Europa l'unesma socii aparis dum la 7ma yarmilo aK, quale montras restaji de  aK trovita en Vashtëmi, sud-este de Albania. Antropomorfa figuri de 6,000 yari aK trovesis en Balkani, e de  aK en central Europa. La kulturo Körös o Criş (nomizita segun la fluvio Körös/Criş, qua trairas Rumania e Hungaria) existis de c.  aK til c.  aK. En Szentgyörgyvölgy , sud-weste de Hungaria, trovesis ceramika skulturo pri bovino, evante c. 7,500 yari. La kulturo Vinča, anke nomizita kulturo Turdaș-Vinča, vivis en la teritorii di nuna Serbia, sud-westo di Rumania, westo di [Bulgaria] e vicina regioni. Posible li kreis la maxim anciena sistemo di skripto, quankam arkeologiisti kredas ke la simboli reprezentas nur piktogrami ed ideogrami, vice plu komplexa sistemo di skripto. La kulturo Cucuteni konstruktis granda kolonieti em [Rumania, Moldova ed Ukraina.

En Malta existas giganta megalitala strukturi de cirkume  aK en Ġgantija, en Mnajdra ed en l'insulo Gozo. La hipogeo di Ħal-Saflieni en Paola, Malta, esas subtera strukturo exkavita cirkume  aK. Unesme uzita kom santuario – l'unika exemplo en la mondo pri prehistoriala subtera templo – ol pose divenis nekropolo. Pos  aK, Maltana insuli despopulizesis dum multa yardeki til l'arivo di nova grupo di enmigranti dum Bronz-epoko. La nova kulturo kremacis lua mortinti e konstruktis min granda megalitala sktrukturi, nomizita dolmeni. On kredas ke li esis populo tote diferanta de l'antea habitanti, posible veninta de Sicilia, pro lua dolmeni esar simila ad altri trovita en la granda insuli dil Mediteraneo.

## Referi