Estoniana linguo

**Estoniana linguo** (*eesti keel*) esas un ek l'Uralika lingui. Ol esas linguo tre proxime parentala a la Finlandana linguo. Estoniana esas l'oficala linguo di Estonia.

## Foni
Sube demonstrata traiti koncernas originale Estoniana-linguala fenomeni. On povas facile lektar Estoniane se savas bazala reguli ortografiala dil linguo.
### Konsonanti
En tabelo esas demonstrata konsonanto-foni, quo uzesas en originale Estoniana-linguala vorti.

1 ne esas ortografala litero.

Uzesas anke literi **b, c, č, d, f, g, q, š, z, ž, w, x**.

**En ortografio** konsonanto-foni demonstresas sequante:

Konsonanti havas tri longeso-gradi (kurta - mi-geminato - longa geminato):

(1) Relate klusili (p, t, k) la gradi esas demonstrebla:
* lu**b**a ‘permiso’ - ke**p**iga ‘per kano’ - ke**pp**i (kom objekto) ‘kano’.
Altrakaze la mi-geminato e longa geminato dependas del funciono dil vorto ma ne esas videbla:
* ka**l**a ‘fisho’ - ke**ll**ad ‘horloji’ - ke**ll**a ‘aden horlojo’.

(2) Relate p, t, k existas pluse longeso-gradi anke sonoreso-opozo.
* **b**, **d**, **g** - pronuncesas kurte [p, t, k] ma kelke sonorale [B, D, G].
* **p**, **t**, **k** - pronuncesas kelke plu longe [p, t, k] ma ne-sonorale.
* **p**, **t**, **k** pos longa vokalo e **pp**, **tt**, **kk** pos kurta vokalo - pronuncesas kelke plu longe [pp, tt, kk] e ne-sonorale.

(3) **d**, **t**, **l**, **n**, **s** - pronuncesas palatale se sequanta fono esas (od antee esis) **i** o **j** (Ide: *y*). Exemple: 
* palju [pal’yu] ‘multa, multe’
* loss [los’s’] ‘kastelo’ (*i* esas en genetivo *lossi*)
* kott [kot’t’] ‘sako’ (*i* esas en genetivo *koti*)
Altrakaze d, t, l, n, s pronuncesas ne-palatale.

(4) **h** ofte ne pronuncesas en komenco dil vorto
* hiir [iir, hiir] ‘muso’
* hind [int, hint] ‘preco’
* hea [ea, hea] ‘bona’

### Vokali

* Omna vokali esas kurta e longa **a - aa**, **e - ee**, **õ - õõ**, **i - ii**, **o - oo**, **ö - öö**, **u - uu**, **ü -üü**. **üü** pronuncesas diftongiale [üi] avan vokalo: *müüa* [müi¸a] ‘vendar’ (komparez: *küüs* [küüs] ‘unglo’).
* En Estoniana linguo ne esas harmonio di vokali (quale en Finlandana linguo).
* L'acento esas sur unesma silabo (vokalo), ma en pruntita vorti, l'acento povas esar sur la lasta silabo, exemple: *proble·em* ‘problemo’, *revolutsio·on* ‘revoluciono’, *alle·rgia* ‘alergio’.

### Diftongi
Diftongi formacas vokala parto di ula silabo, e li pronuncesas sen ula interrupto.

Ne existas diftongi komencante per **i** e finante per **a**, **õ**, **ö**, **ü**.

### Gradal alternado
En l' Estoniana linguo gradal alternado havas tri manieri:
* (1) nur qualesal alternado, exemple: **d** : **j** en *pada* : *paja* (‘poto’, ‘di poto’).
* (2) samafoye e qualesal e quantesal alternado, exemple: **nn** : **nd** en *kinnas* : *kinda* (‘miteno’, ‘di miteno’).
* (3) nur quantesal alternado, exemple: **kk** : **k** en *kukk* : *kuke* (‘hanulo’, ‘di hanulo’).
Quantesal alternado esas videbla nur en klusili (p, t, k). Gradal alternado esas nur che acentita silabo, exemple: isa**nd** : isa**nd**a (‘patrono’, ‘di patrono’). 

## Deklinado (di nomini)
Estoniana linguo havas 14 kazi qui uzesas vice Idala prepozicioni.

## Adjektivi

En l' Estonian adjektivi (ed altra atributi) akordas en nombro e kazo. Exemple:
* võõra**l** maa**l** ‘en stranjera lando’
* ilusa**tes** linna**des** ‘en bela urbi’.

Nur en abesivo, komitativo, terminativo ed esivo l’ atributo esas en genitiva formo. Exemple:
* (ilma) suure vaeva**ta** ‘sen granda plago’
* huvitava seltkonna**ga** ‘kun interesanta amikaro’
* suure metsa**ni** ‘adche granda foresto’
* kuulsa sportlase**na** ‘kom konocata sportisto’.

### Komparativo
Kompativo formacesas de genitiva formo. Exemple:
* ilus (genitivo: ilusa) -> ilusa**m** ‘plu bela’
* suur (genitivo: suure) -> suure**m** ‘plu granda’.

### Superlativo
Superlativo formacesas per vorto *kõige* ‘di omna’ e kompativa formo. Exemple:
* kõige ilusam ‘maxim bela’
* kõige suurem ‘maxim granda’. 

Se en komparativo esas **-e-**, superlativo povas esar per **-i-**, do: suur**i**m ‘maxim granda’. Anke altra moyeni existas: tähtsa**i**m ‘maxim importanta’, uus**i**m ‘maxim nova’. ‘Bona, plu bona, maxim bona’ esas **hea, parem, parim**.

## Numerali

## Pronomini

## Konjugacio (di verbi)

Perfekto
* Positiva: (ma / sa ta / me / te nad) olen / oled / on / oleme / olete / on lugenud
* Negativa: (ma / sa ta / me / te nad) ei ole lugenud

Plusquamperfekto
* Positiva: (ma / sa ta / me / te nad) olin / olid / oli / olime / olite / olid lugenud
* Negativa: (ma / sa ta / me / te nad) ei olnud lugenud

Pasiva formi
* Prezento: loetakse ‘on lektas’ - ei loeta ‘on ne lektas’
* Imperfekto: loeti ‘on lektis’ - ei loetud ‘on ne lektis’
* Perfekto: on loetud ‘on lektabas’ - ei ole loetud ‘on ne lektabas’
* Plusquamperfekto: oli loetud ‘on lektabis’ - ei olnud loetud ‘on ne lektabis’

Kondicionalo
* Positiva: ma loeksin ‘me lektus’, sa loeksid (edc.), ta loeks, me loeksime, te loeksite, nad loeksid
* Negativa: ma / sa / ta / me / te nad ei loeks ‘me ne lektus’ (edc.)

Imperativo
* Pozitiva: loe ‘(tu) lektez’, lugege ‘(vi, Vu) lektez’
* Negativa: ära loe ‘(tu) ne lektez’, ärge lugege ‘(vi, Vu) ne lektez’

## Exemplo-frazi
Bazala vort-ordino esas SVO (subjekto - verbo - objekto), exemple: Ma armastan sind. ‘Me amas tu.’

Tere päevast! ‘Bon jorno!’
Tere tulemast! ‘Bonveno!’ 
Kuidas te end tunnete? ‘Quale vu standas?’ 
Kuidas seda sõna loetakse? ‘Quale on lektas ca vorto?’ 
Kas te kõnelete ido keelt? ‘Ka vu parolas en Ido?’ 
Palun ütelge, kus te elate. ‘Voluntez, dicez, ube vu lojas.’ 
Ma pean ruttama. ‘Me devas hastar.’ 
Sa ootasid mind juba kaua aega. ‘Tu vartis me ja longa-tempe.’ 
Köök on suur, seinad on rohelised, põrand on pruun ja lagi valge. 
: ‘La koqueyo esas granda, muri esas verda, pavimento esas bruna e plafono blanka.’ 
Talv on tavaliselt külm, tihti on viisteist kuni kakskümmend kraadi külma. 
: ‘Vintro esas ordinare kolda, ofte esas dekekin, dudek gradi kolda.’ 
Ma olen sõitnud mööda Euroopat: Inglismaal, Prantsusmaal, Saksamaal, Poolas ja Austrias. 
: ‘Me voyajis alonge Europa: en Anglia, Francia, Germania, Polonia ed Austria.’ 

## Exemplo

:**MUSTA LIPU VALGUSES**

:Tule ümber on kogunend mõned. 
:Ridva otsas must laperdav kalts.
:Ahnelt neelab mu saamatud kõned
:Sügistuule käes kahisev malts. 

:Keegi sult suurt kirjaoskust ei nõua: 
:Piisab, kui seinale kritseldad “A”. 
:Veel plankusid lõhu, kui müüre ei jõua - 
:Mu vaikiva heakskiidu pälvid sa taas 

:Ja ikka ja jälle on lahus su soovid 
:Sellest, mida sa tohid ja pead. 
:Kui käimas on mässud ja revolutsioonid, 
:Siis meiegi kohal. Me tõstame pead. 

:Kui naine kord aeg avab meilegi süle. 
:Öös süttivad silmad, kus peegeldus õud. 
:Siis vaenlusetormid meist tuiskavad üle. 
:Vihaselt rõhuvad tumedad jõud. 

:Nüüd üheskoos hümni me laulame ööle, 
:Sest öö meid ju varjab ja katab ka sind. 
:Me laulame: “Julgesti, vennad, nüüd tööle!” 
:Täis piirita ohvrimeelt leegitsev rind. 

:Läbi riikluse ajastu lehvib see kangas, 
:Must nagu lõpmatu maailmaruum. 
:Kuni püsivad seadused, kohtud ja vanglad, 
:Teil pilkavalt naeratab surnupealuu. 

:Tony Blackplait