open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rano

**Rani** (singulare: **rano**) esas subgrupo di spinal animali (videz Zoologio) qui apartenas al ordeno di amfibii. Rani esas batraki qui naskas ek ovo en aquo, respiras dum lua yuneso tra brankii ma dum adulteso povas vivar anke sur tero.

Existas plua kam 3&nbsp;000 speci di rani, exemple:

# *Dendropsophus microcephalus*
# *Hylarana persimilis*
# *Rana temporaria*

Rani vivas sur omna kontinenti ecepte Antarktika. Li ofte habitas tropikala e mez-varma regioni, e kelka mem rezidas en dezerti. La *Rana sylvatica* di Nord-Amerika povas vivar en la Arktika cirklo. Malgre to la habitantari di multa rano-specii diminutas pro kauzi, qui ne esas komprenata bone.

La rani multakaze depozas ovi en l'aqua, le maskula embracante le femina; le femina produktas ovi e le maskula fertiligas oli extere. Lia infanti esas larvi nomesante ran-larvi. Kande la rana infanti ekiras ek l'ovi, li respiras per brankii, havas longa kaudo ed indijas membri. Pose li developas membri (erste gambi) e pulmoni e perdas sua kaudo.

On ofte distingas kustumale inter la rani e la rospi, qui havas veruki, ma ca distingo ne esas sciencala.

## Rani en la socio
Por ke rani esas distanta animali, li ofte aparas en kultural expresuri. Tre famoza exemplo esas la ranoprinco, qua divenas homoprinco pos kisesar.

### Rani en teatraji
La komedio *La Rani* (Βάτραχοι) di Aristophanes inkluzas koro di rani, qua vexas la heroo Dionysos per la refreno di sua korokanto, Βρεκεκεκέξ κοάξ κοάξ Brekekekex koax koax.

 rospo | salamandro | tritono
Reptero

**Reptero** esas poikiloterma animalo qua havas squami sur sua pelo. Repteri naskas ek ovi sur tero, ne en l'aquo quale amfibii. La repteri (*Reptilia*) esas subgrupo de la vertebrozi (spinal animali; videz Zoologio).

La maxim multa repteri adaptesis por vivar en tero, ma kelki vivas en l'aquo. Pelo rezistanta e squamoza esas un ek lia adapti dum l'evoluciono. L'altra esas la developo di bona pulmoni, cirkulala sistemo kun duopla cirkuito, ed eksekrecala sistemo qua konservas l'aquo. Pluse, la repteri povas kontrolar lia korpala temperaturo simple chanjante de loko.

Existas cirkumi  speci di repteri, exemple:

## Referi
Artikopodo

**Artikopodo** esas animalo qua havas adminime 6-10 pedi (3-5 pari). Ol havas harda krusto kovrinte la korpo. Artikopodi (*Arthropoda*) esas subgrupo di senspinal animali (videz Zoologio). Artikopodi esas exemple

 homardo | kankro | krabo | langusto. 

**Araneo-animali** esas exemple 
 skorpiono | tarantulo.

**Insekti** esas granda subgrupo qua havas plua kam 800&nbsp;000 speci, exemple

 abelo | afidio | akaro | akrido | blato | burdono | cikado | cimo | efemero | faleno | forfikulo | formiko | grilio | grilio-talpo | horniso | kocinelo | kulco | kurkuliono | lauso | lepidoptero | libelulo | lokusto | manto | moskito | musho | papiliono | pulco | skarabeo | skolopendro | tabano | termito | tipulo | vespo | zeko. 

non gambi  haltiko
Listo pri kemial elementi

## Listo di la kemiala elementi

Yen listo di l'unesma 110 kemiala elementi e lia internaciona simboli. 

## Videz anke
* Periodala tabelo dil elementaro
Molusko

**Molusko** esas animalo qua havas mola korpo, pro ke ol ofte kovras su en ula harda kapoto. Molusko ne havas limbi ma movas su altramoyene. Moluski (*Mollusca*) esas subgrupo di senspinal animali.

Existas cirkume  speci di moluski, apartenanta a multa familii, exemple

 aktinio | askarido | asterio | ekino | filario | helminto | holoturio | kalmaro | kaurio | konko | kreveto | lampiro | lombriko | luciolo | meduzo | melolonto | muslo | nematodo | ostro | petonklo | polipo | polpo | sanguisugo | sepio | tenio | vermo 

* bivalvo
** muslo
** ostro
** petonklo

* cefalopodo
** kalmaro
** polpo
** sepio

* ekinodermo
** asterio
** ekino
** holoturio

* nematodo
** askarido
** tenio
** vermo

* gasteropodo 
** heliko
** limako

## Videz anke

* animalo
* zoologio
Futbalo

**Futbalo** (ante konocita kom **pedbalono**) esas la maxim populara esquado-sporto dil mondo. Ol havas la maxim granda nombro di diletanti e luderi. En landi di Europa, Afrika e Sud-Amerika, la futbalo esas pasiono. Milioni de personi spektas la ludi per televiziono e la quanteso de pekunio qua esas cirkum ica sporto esas tre importanta.

Singla kruo di futbalo havas 11 membri. Du krui disputas un ludo di 90 minuti dividita en 2 parti di 45 minuti singla. On mustas sendar la balono a la skopo dil opozanta esquado, qua esas limitizita da du vertikala fosti kun 2.44 metri di altajo ed un horizontala fosto kun 7.32 metri di longeso.

La mondala administrerio dil futbalo esas FIFA (Fédération Internationale de Football Association), ma anke existas altra kontinentala administrerii sub olu. Tale, por Europa existas UEFA, por Afrika CAF, por Nord-Amerika CONCACAF, por Sud-Amerika CONMEBOL, por Azia AFC e por Oceania OFC. La FIFA havas 208 membri. 

Futbalo havas sua origino en Anglia dum 19ma yarcento e difuzesis gradope tra l'Europana landi. FIFA kreesis l'unesma yari di 20ma yarcento e depos ica instanto, la populareso kreskis tra la tota mondo. Erste 1928 onu decidas krear mondala championokonkurso por nacionala esquadi, mondala Kupo, qua eventis du yari pose, en 1930 en Uruguay.

Anke mulieri ludas futbalo. Depos la yaro 1991 anke eventas mondala Kupo di la FIFA por mulieri.

Ol esas olimpiala sporto de Olimpiala Ludi en Paris (1900).
1779

La yaro **1779** (MDCCLXXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 779ma yaro di la duesma yarmilo, la 79ma yaro di la 18ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 1770a. Kande 1779 komencis, Gregoriala kalendario esis 11 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 1ma di oktobro - En Finlando, l'urbo Tampere fondesas.

### [[Afrika]]
* Nederlandani de Kablando kombatas kontre la populo Xhosa.

### [[Sud-Amerika]]
* 22ma di aprilo - Hispaniana navigisto Francisco de Viedma y Narváez fondas l'urbi Viedma e Carmen de Patagones en nuna Arjentinia.

### [[Oceania]]
* Triesma exploro-voyajo di James Cook finas.

## Naski

* 6ma di marto - Antoine-Henri Jomini, Franca militisto (m. 1869)
* 15ma di marto - William Lamb, 2ma Viskomto Melbourne, chefministro di Unionita Rejio (m. 1848)
* 20ma di agosto - Jöns Jacob Berzelius, Sueda kemiisto (m. 1848)
* 5ma di novembro - Washington Allston, Usana piktisto e poeto (m. 1843)

## Morti
* 7ma di februaro - William Boyce, Britaniana kompozisto (n. 1711)
* 14ma di februaro - James Cook, Angla deskovristo, en Havayi (n. 1728)
* 6ma di decembro - Jean-Baptiste-Siméon Chardin, Franca piktisto (n. 1699)
* Karim Khan, diktatoro di sud-Persia depos 1750
1500

La yaro **1500** (MD per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 500ma yaro di la duesma yarmilo, la 100ma yaro di la 15ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 1500a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 5ma di januaro - Duko Ludovico Sforza konquestas Milano.
* 9ma di marto - Pedro Álvares Cabral departas de Lisboa, Portugal en voyajo dum qua il deskovros Brazilia.

### Afrika
* Diogo Dias divenas l'unesma Europano qua vidas Madagaskar.

### [[Europa]]
* On komencas uzar krayono en Anglia.

### [[Sud-Amerika]]
* 26ma di januaro - Vicente Yáñez Pinzón divenas l'unesma Europano qua vizitas Brazilia.
* 22ma di aprilo - Portugalana navigisto Pedro Álvares Cabral arivas en Brazilia.

## Naski
* 2ma di novembro - Benvenuto Cellini, Italiana skultisto (m. 1571)
* Mem de Sá, unesma generala guvernisto di Brazilia (m. 1572)

## Morti
* 29ma di mayo - Bartolomeu Dias, Portugalana navigisto ed explorero (n. c. 1450)
* Pero Vaz de Caminha, Portugalan explorero qua akompanis Pedro Álvares Cabral en voyajo vers Brazilia (n. 1450)
1470

La yaro **1470** (MCDLXX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 470ma yaro di la duesma yarmilo, la 70ma yaro di la 15ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 1470a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 12ma di julio - Otomani kaptas insulo Euboea.

### [[Afrika]]
* Portugalani navigas adche Ora Rivo (la nuna Ghana) e Gabon. Ibe li sentas decepto, pro ke la rivo turnas su itere a sudo.

## Naski
* 30ma di junio - Rejulo Charles la 8ma di Francia (m. 1498)
* 2ma di novembro - Rejulo Edward la 5ma di Anglia (m. c. 1483)
* Fernão de Magalhães, Hispana-Portugalana navigisto (m. 1521)
* Juan Díaz de Solís, Hispana navigisto (m. 1516)
* (cirkume) Matthias Grünewald, Germana piktisto (m. 1528)

## Morti
* 14ma di mayo - Rejulo Karl la 8ma di Suedia (n. c. 1408)
1521

La yaro **1521** (MDXXI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 521ma yaro di la duesma yarmilo, la 21ma yaro di la 16ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 1520a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 3ma di januaro - Papo Leo la 10ma exkomunikas Martin Luther.
* 30ma di junio - Hispania vinkas Franca e Navarana trupi che la batalio di Noáin, e konquestas la nuna Navara.
* Sud-Sueda rurani revoltas kontra uniono-rejo. Gustaf la 1ma Vasa divenas regento di Suedia til 1523.

### [[Central Amerika]]
* Lasta rejo di Azteki, Cuauhtémoc, kapitulacas en Tenochtitlán a Hernán Cortés. Pos siejo, la stradi esas plena de kadavri e Cuauhtémoc linchesas.

### [[Oceania]]
* 6ma di marto - Portugalano Fernão de Magalhães arivas al insulo Guam.
* 16ma di marto - Fernão de Magalhães atingas Filipini.
* Aprilo - Dum lua cirkum-navigado, Fernão de Magalhães mortas dum batalieto en Moluki. Ek lua kin bateli, nur un, *Victoria*, retronavigos a Sevilla.

## Naski
* 4ma di agosto - Papo Urbanus la 7ma (m. 1590)

## Morti
* 27ma di aprilo - Fernão de Magalhães, Hispana-Portugalana deskovristo (n. 1470)
* julio - Juan Ponce de León, Hispaniana *[[conquistador]]* (n. 1460)
* 1ma di decembro - Papo Leo la 10ma (n. 1475)
* 13ma di decembro - Rejulo Manuel la 1ma di Portugal (n. 1469)
1550

La yaro **1550** (MDL per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 550ma yaro di la duesma yarmilo, la 50ma yaro di la 16ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 1550a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 7ma di februaro - Julius la 3ma divenas papo.
* 12ma di junio - En Finlando, Gustaf la 1ma Vasa fondas Helsinki.

## Naski
* 27ma di junio - Rejulo Charles la 9ma di Francia (m. 1574)
* 4ma di oktobro - Rejulo Karl la 9ma di Suedia (m. 1611)
* Marcin Kober, Polona piktisto (m. 1598)
* Willem Barentz, Nederlandana navigisto (m. 1597)

## Morti

## Referi
1597

La yaro **1597** (MDXCVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 597ma yaro di la duesma yarmilo, la 97ma yaro di la 16ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1590a. Kande 1597 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* Silko-industrio divenas maxim importanta vivo-moyeno en Francia.
* En Finlando, rurani revoltas (tale dicita Mazo-milito). La rurani vinkesas en Nokia, proxim la nuna Tampere, ye fino di ca yaro.

### [[Azia]]
* 5ma di februaro - En Nagasaki, Japonia, 26 katoliki martirigesas.

## Naski
* 9ma di junio - Pieter Saenredam, Nederlandana piktisto (m. 1665)

## Morti
* 9ma di junio - José de Anchieta, Hispana katolika misionero en Brazilia (n. 1534)
* 20ma di junio - Willem Barents, Dana navigisto ed explorero (n. c. 1550)
1728

La yaro **1728** (MDCCXXVIII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye jovdio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 728ma yaro di la duesma yarmilo, la 28ma yaro di la 18ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 1720a. Kande 1728 komencis, Gregoriala kalendario esis 11 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Azia]]
* 14ma di julio til la 14ma di agosto - Vitus Bering navigas de la peninsulo Kamchatka adnorde, tra la stretajo qua recevas lua nomo til la kabo Dezhnev, la maxim estala punto di Azia.

## Naski
* 21ma di februaro - Caro Petrus la 3ma di Rusia (m. 1762)
* 16ma di aprilo - Joseph Black, Skota fizikisto e kemiisto (m. 1799)
* 27ma di oktobro - James Cook, Angla deskovristo (m. 1779)
* 2ma di decembro - Ferdinando Galiani, Italian ekonomikisto (m. 1787)

## Morti
* 15ma di agosto - Marin Marais, Franca kompozisto (n. 1656)
1324

La yaro **1324** (MCCCXXIV per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 324ma yaro di la duesma yarmilo, la 24ma yaro di la 14ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1320a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 23ma di marto - Papo Ioannes la 22ma exkomunikas Germana imperiestro Ludwig la 4ma, nam lu ne serchis papala aprobo dum lua konflikto kun Friedrich la Yusta, duko di Austria.

### [[Afrika]]
* Mansa Musa, regnanto dil imperio Mali, departas a pilgrimo a Mekka. En sua karavano esas mili di homi, e transportesis centi di *pound* di oro. Dum yarcenti, parolesis en Europa pri lua richeso.

## Naski

## Morti
* 8ma di januaro - Marco Polo, Veneziana komercisto ed explorero (n. 1254)
1451

La yaro **1451** (MCDLI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 451ma yaro di la duesma yarmilo, la 51ma yaro di la 15ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 1450a.

## Eventi

## Naski
* 22ma di aprilo - Rejino Isabel la 1ma di Kastilia (m. 1504)
* (probable) Bartolomeu Dias, Portugalana navigisto (m. 1500)
* 30ma di oktobro (?) - Cristoforo Colombo, deskovrinto di Amerika (m. 1506)

## Morti
* 7ma di januaro - Kontrepapo Felix la 5ma (n. 1383)
1506

La yaro **1506** (MDVI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 506ma yaro di la duesma yarmilo, la 6ma yaro di la 16ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 1500a.

## Eventi
### [[Europa]]
* En Italia la pikturo *La Gioconda* (alias *Mona Lisa*) da Leonardo da Vinci kompleteskas.
* En Roma, komencas la konstrukto di la katedralo di Santa Petrus, projetata da Michelangelo Buonarotti.

## Naski

## Morti
* 20ma di januaro - Juan Díaz de Solís, Hispana deskovristo (n. 1470)
* 20ma di mayo - Cristoforo Colombo, Genovana deskovristo (n. 1451)
* 13ma di septembro - Andrea Mantegna, Italiana piktisto (n. 1431)
* 25ma di septembro - Rejulo Felipe la 1ma di Kastilia (n. 1478)
Bartolomeu Dias

**Bartolomeu Dias** (c. 1450 til 1500) esis Portugalana navigisto qua deskovris la marala paso de Atlantiko til Indiana oceano qua pose permisis voyajar vers India.

En 1487, la rejo Portugalana João la 2ma sendis Dias por explorar la litoro di Afrika. Il vizitis la estuario dil fluvio Kongo, quan Diogo Cão ja atingabis dum sua voyajo en 1484, e segliris sude vers Namibia. Ibe il veneskis en tempesto e fordriftis de la rivo. Pos ke la tempesto kalmeskis, Dias retrosegliris a la direciono di la rivo ma ne povis trovar ol. Pensante ke il forsan navigis cirkum la sudala pinto di Afrika, il segliris norde ed abordis en bayo (la nuna 'Mosselbaai' en Sudafrika). Dum la hemvoyajo Dias vidis kabo quan ilu baptis 'Kabo di Tempesti'. Pos la retroveno di Dias en decembro 1488, la rejo João la 2ma ribaptis ol 'Kabo di Bon Espero' nam il esperis ke la marvoyo ad India balde esus trovata.

En 1500 Dias akompanis Pedro Álvares Cabral dum voyajo ad India. Dum ca voyajo li deskovris Brazilia, pose Dias mortis kande ilu naufrajis che 'Kabo di Bona Espero'.
Fernão de Magalhães

**Fernão de Magalhães** (Hispane *Fernando de Magallanes*, Angle *Ferdinand Magellan*, n. 1470 til 1521) esis Portugalana navigisto qua deskovris la pasovoyo inter Atlantiko e Pacifiko. Nuntempe ol esas nomizita "Stretajo di Magalhães".

Magalhães naskis en 1470 en Sabrosa, Portugal, kom membro di nobela familio. En 1510 ilu promocesis kom kapitano. En 1513, kande il esis en-garnizonigata en Maroko, il esis vundata ed esos kripla dum sua tota vivo. Il pregis la dinastio Portugalana por pekunio-subvencio. Kande ca esis refuzata, il preterlasis sua nacionaleso ed ofris sua servado a la Hispana rejo.

Magalhães konvinkis la Hispana rejo por financizar expediciono naviganta adweste por serchar nova voyo a Fora Oriento. Hispania precipue aceptis ilua propozo pro ke la Portugalani dominacis la voyo estala ad India. Magalhães foriris kun kin navi de Sanlucar de Barrameda ye 20 di septembro 1519 por projetata voyajo a la Spico-insuli per westala voyo. Il atingis l'estuario di fluvio Plata (*Río de la Plata*) (en nuna Arjentinia) ye la 31ma di marto 1520. 

Ibe il esis ankragata dum sis monati. Ilu transvivis sedicio, segliris adsude e deskovris marostretajo sude de Patagonia. Pos ke un ek la navi naufrajis ed un desertis, ye la 28ma di novembro restis nur tri navi, qui transvivis la voyajo. Pos 38 dii il atingis oceano, quan ilu nomizis Pacifiko, pro la kalmeso di la maro.

Dum la pasajo di Pacifiko Magalhães anke deskovris Mariani e Filipini. Che Filipini, Magalhães amikeskis kun lokala tribuo, qua esis militanta kontre altra tribuo. Ye la 7ma di aprilo il atingis Cebu ube ilu helpis la rejio lokala en batalio kontre rejio Mactan. Magalhães ocidesis ye la 27ma di aprilo 1521 kande il ed ilua trupo partoprenis asalto kontre l'enemika tribuo. 

La du restanta navi portanta plura tuni de spici atingis, guidata da Juan Sebastián Elcano, ye la 6ma di septembro 1522 a Hispana urbo Sevilla, pos voyajo cirkum la mondo.
Fiziko

**Fiziko** esas la naturala cienco kun la maxim ampla skopi. Fizikisti studias la “legi” qui obedias la materio, energio, spaco ed la tempo, e la relati inter li. La fizikala legi enuncesas kustumale per matematikala formuli, qui deduktesas de la inquesti per ciencala metodo. Oportas parolar pri teoriala fiziko od experimentala fiziko segun la moyeni uzita por atingar konkluzi.

Fiziko relatas multe a matematiko - qua furnisas la logika bazo en qua fizikala legi povas esar precise formulita e lua predikti mezurita. Fizikala teorii esas ordinare plu komplikata kam l'altra cienci. La diferi inter fiziko e matematiko esas ke fiziko koncernesas kun deskripti pri la mondo materiala, kontre ke matematiko koncernas abstrakta formi quin povas esar nedependanta. La distingo, tamen, esas ne sempre kompleta. To esas granda inquesto-areo mediacanta fiziko e matematiko, konocita kom matematikala fiziko, dedikas por developar la matematika strukturo di fizikala teorii.

## Historio
### Naturala filozofio
Naturala filozofio havas lua origino en Grekia dum arkaika periodo (650- 480 aK), kande pre-Sokratala filozofi quale Thales refuzis nenaturalistika expliki por naturala fenomeni e proklamis ke omna evento havas naturala kauzo. Ilu propozis idei verifikita per raciono ed observo e multa ek lua hipotezi pruvesis sucese per experimenti, exemple l'atomismo.

### Klasika fiziko
Klasika fiziko divenis separita cienco kande frua moderna europeani uzis ta experimentala e quantesala metodi por diskovrar qua esas nuna konsiderata esar la legi di fiziko. Kepler, Galileo e plu precize Newton diskovrita ed unifiita la diversa legi di movado. La deskovro di nova legi en termodinamiko, kemio, ed elektromagneteso rezultis de plu granda inquestala esforci dum l'industriala revoluciono, kande la bezono di plua energio kreskis.

### Moderna fiziko
La moderna fiziko komencis kun la verki di Max Planck pri la quantika teorio e di Einstein pri la relativeso, e duris kun la quantika mekaniko, studiita unesme da Heisenberg, Schrödinger e Paul Dirac.

## Centrala teorii
Tamen fiziko traktas kun diversa sistemi, to esas certa teorii qui uzesas dal omna fizikisti. Omna ek ta teorii esas kredita esar fundamentala korekta, interna certa validajo. Exemple, la teorio di klasika mekaniko deskriptas exakte objekto-movo, kondicione ke ulo esas multa granda ke atomi e movinta multo min ke lumo-rapideso. Ta teorii duras esar arei di aktiva sercho ; exemple, remarkinda aspekto di klasika mekaniko konocita kom kaoso-teorio deskovresis dum la 20ma yarcento, kande lia principii enuncesis da Isaac Newton.

## Famoza fizikisti

* André Marie Ampère
* François Arago
* Archimede
* Albert Einstein
* Stephen Hawking
* Isaac Newton
* Blaise Pascal
* Erwin Schrödinger
* Max Planck
* Miguel Alcubierre
Fluvio

**Fluvio** esas larja aquofluo naturala, qua rakas lua aquo aden la maro. (Tale pensante Volga ne esus fluvio, pro ke ol finas en Kaspio, qua esas definita kom lago. Tamen, la grandeso di Volga intercesas lua nomizo kom fluvio). On distingas *oceanala fluvio* qua fluas en maro od oceano, e *kontinentala fluvio* qua fluas en lago, marsho o dezerto.

**Rivero** esas plu mikra aquofluo, qua rakas sua aquo aden ula lago, fluvio od altra rivero. En kalkala sulo rivero povas desaparar ed avancar sub la surfaco. En tre sika areo rivero povas velkar livante senaquala lito (altre: wadio(?)).

Fluvio e rivero komencas de fonto, qua povas esar, exemple, rivereto, lago o glaciero. La regiono qua kolektas aqui por fluvio o rivero, esas la fluviala baseno.

Inter aquo-kolektuyi esas ula alta loko aquo-dividanta, exemple montaro o kateno di monti.

**Maxim longa fluvii** del mondo:

# Amazon 7.250&nbsp;km, en Sud-Amerika
# Nilo (kun Kagera) 6.670&nbsp;km, en Afrika
# Mississippi 6.050&nbsp;km, en Nord-Amerika
# Yangcekiang 5.630&nbsp;km, en Azia
# Yenisei (kun Angara-Selenga) 5.390&nbsp;km, en Azia
# La Plata (kun Paranà) 4.700&nbsp;km, en Sud-Amerika
# Mekong 4.500&nbsp;km, en Azia
# Irtysh 4.420&nbsp;km, en Azia
# Kongo 4.380&nbsp;km, en Afrika
# Amur 4.350&nbsp;km, en Azia
# Ob 4.350&nbsp;km, en Azia
# Lena 4.260&nbsp;km, en Azia
# Niger 4.160&nbsp;km, en Afrika
# Huangho 4.150&nbsp;km, en Azia
# Mackenzie (kun Peace River) 4.060&nbsp;km, en Nord-Amerika
# Volga 3.690&nbsp;km, en Europa
# Murray (kun Darling) 3.490&nbsp;km, en Australia
# Indus 3.190&nbsp;km, en Azia
# Yukon 3.190&nbsp;km, en Nord-Amerika
# St. Lawrence 3.140&nbsp;km, en Nord-Amerika
# Brahmaputra 2.900&nbsp;km, en Azia
# Colorado 2.900 km, en Nord-Amerika
# São Francisco 2.900&nbsp;km, en Sud-Amerika
# Syr-Darya 2.860&nbsp;km, en Azia
# Danubio 2.850&nbsp;km, en Europa
Bayo

**Bayo** esas mikra gulfo di qua l'aperturo esas streta e min profunda kam rado. 

Bayi esas importanta por mar-navigado nam li esas uzebla kom naturala portui.
Insulo

**Insulo** esas kelka peco ek tero qua cirkondesas omnalatere da aquo, sive en oceano, en lago od en fluvio o rivero. Grupo di insuli geografiale o geologiale relatanta nominezas arkipelago, exemple Filipini.

L'insuli povas esar naturala od artificala. Exempli pri la lasta esas l'insulo ube konstruktesis l'aeroportuo internaciona *Kansai*, en Japonia, o insulo *Fundão*, che bayo Guanabara, ube jacas l'Universitato Federala di Rio de Janeiro.

Grenlando esas la maxim granda insulo di la mondo, havanta plu kam 2 milion km².
Oceano

**Oceano** esas granda extensajo di aquo saloza en la Tero, precipue to qua «separas du o plusa kontinenti».. L' oceani kovras cirkume 71% ek tota surfaco di la Tero, o 361 milioni km², e kontenas plura mari.

L'oceani klasifikesas en kin, di qui tri granda (Atlantiko, Indiana oceano e Pacifiko) e du min granda (Antarktika oceano o sudala oceano, ed Arktika oceano o nordala oceano). La nordala e la sudala oceani esas partale kovrata per glacio dum tota yaro, e la glacio divenas plu dika dum vintral epoko. Pacifiko, havanta  km², esas la maxim vasta ek l'oceani. Ibe jacas la maxim basa punto de la surfaco di la tero, nomizita "foso di Mariani", profunda di  metri.

La sequanta tabelo rezumas informi pri la kin oceani:

## Referi
Oceano Atlantiko

**Atlantiko** esas oceano qua havas surfaco de 76.762.000 km². La bordi esas Arktika oceano, la westala e sudala mar-rivo di Europa, la nordala e westala mar-rivo di Afrika, Indiana oceano, Antarktika oceano, Pacifiko e l'estala mar-rivo di Amerika.
Oceano Pacifiko

**Pacifiko** esas la maxim vasta oceano de la Tero, havanta tota surfaco di  km² e kovranta 46% del aquala surfaco de la planeto. Ol iras del Arktika oceano norde til l'Antarktika oceano sude. Este jacas westala mar-rivo di Amerika, e sud-este ol ligesas al Oceano Atlantiko. Weste jacas l'estala e nordala mar-rivo di Australia, l'Indonezian arkipelago e l'estala mar-rivo di Azia. Sud-weste, ol ligesas al Indiana oceano. Lua mezavalora profundajo esas 4 mil metri. La punto nominata *Challenger Deep*, che Foso di Mariani, esas profunda de  metri, la maxim profunda punto de Terala surfaco.

L'unesma Europano qua navigis en westala Pacifiko esis Portugalano António de Abreu, kande ilu vizitis l'insuli Maluku, en 1512. Vasco Núñez de Balboa deskovris lua estala rivo en 1513, pos ke ilu trairis l'istmo di Panama. En 1520, Fernão de Magalhães e lua kruani divenis l'unesma Europani qui navigis de Atlantiko til Pacifiko, trairinte ol dum l'unesma cirkumnavigado enrejistrita en la historio.

## Referi
Estuario

**Estuario** esas larja, funeloida fluvi-ekflueyo ube dolca fluv-aquo e sala mar-aquo intermixas ed ube eventas fluxo e refluxo.

 Larja ekflueyo di fluvio, gulfatra.
1778

La yaro **1778** (MDCCLXXVIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta en jovdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta en lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 778ma yaro di la duesma yarmilo, la 78ma yaro di la 18ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 1770a. Kande 1778 komencis, Gregoriala kalendario esis 11 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 3ma di julio - Prusia deklaras milito kontre Santa Romana Imperio.
* Heredala milito di Bavaria inter Santa Romana Imperio e Prusia.

### [[Afrika]]
* Portugal cedas Fernando Poo e Annobon a Hispania.

### [[Nord-Amerika]]
* 23ma di februaro - Usana nedependo-milito: Barono Friedrich Wilhelm von Steuben arivas en Valley Forge, Pensilvania e komencas diciplinar Usana trupi.
* 23ma di aprilo - Usana John Paul Jones kun 30 altra volontarii desembarkas en Whitehaven, Anglia, e brulas l'urbo.
* 18ma di junio - Usana nedependo-milito: Britaniana trupi abandonas Philadelphia.
* 28ma di junio - En la Batalio di Monmouth, Usana trupi komandita da George Washington atakas dope l'armeo komandita da Britaniana generalo Henry Clinton.
* 3ma di julio - En la Batalio di Wyoming - proxim la nuna Wyoming, Pensilvania - Britaniana trupi, helpita da aborijeni Iroquois, vinkas e masakras Usana trupi.
* 3ma di oktobro - James Cook arivas en Alaska.

### [[Central Amerika]]
* Francia invadas Dominika.
* 15ma di decembro - Batalio di Santa Lucia: 12 Franca navi komandita dal admiralo d'Estaing atakas sep Britaniana navi proxim l'insulo Santa Lucia.

### [[Oceania]]
* 18ma di januaro - En lua unesma voyajo, James Cook deskovras l'insuli Oahu e Kauai en la nuna Havayi. Ilu nomizas ol "Insuli Sandwich".

## Naski

* 25ma di februaro - José de San Martín, militisto, chefo di la nedependo di Arjentinia (m. 1850)
* 12ma di mayo - José de La Mar, prezidanto di Peru (m. 1830)
* 17ma di junio - Gregory Blaxland, Angla explorero di Australia (m. 1853)
* 3ma di julio - Carl Ludwig Engel, Germana-Finlandan arkitekto, quo projetis, exemple, l'anciena centro di Helsinki (m. 1840)
* 11ma di agosto - Friedrich Ludwig Jahn, Prusiana edukisto, "la patro di la gimnastiko" (m. 1852)

* 20ma di agosto - Bernardo O'Higgins, militisto, chefo di la nedependo di Chili (m. 1842)
* 23ma di septembro - Mariano Moreno, heroo di la nedependo di Arjentinia (m. 1811)
* 17ma di oktobro - Johann Nepomuk Hummel, Germana kompozisto e pianisto (m. 1837)
* 1ma di novembro - Rejulo Gustaf la 4ma Adolf di Suedia (m. 1837)
* 14ma di novembro - Johann Nepomuk Hummel, Austriana kompozisto (m. 1837)
* 6ma di decembro - Louis Joseph Gay-Lussac, Franca kemiisto e fizikistulo (m. 1850)
* 17ma di decembro - Humphry Davy, Angla kemiisto (m. 1829)
* Augustinos Kapodistrias, chefo di stato di Grekia (m. 1857)

## Morti

* 10ma di januaro - Carl von Linné, Sueda botanikisto (n. 1707)
* 11ma di mayo - William Pitt, 1ma Komto de Chatham, chefministro di Britania (n. 1708)
* 30ma di mayo - Voltaire, Franca filozofo (n. 1694)
* 2ma di julio - Jean-Jacques Rousseau, Franca filozofo (n. 1712)

## Referi
Vuelta a España

## Vinkanti

* 1935 Deloor, Gustave (Belgia) 
* 1936 Deloor, Gustave (Belgia) 
* 1941 Berrendero, Julian (Hispania) 
* 1942 Berrendero, Julian (Hispania) 
* 1945 Rodriguez, Delio (Hispania) 
* 1946 Langarica, Dalmacio (Hispania) 
* 1947 Van Dyck, Edouard (Belgia) 
* 1948 Ruiz, Bernardo (Hispania) 
* 1950 Rodriguez, Emilio (Hispania) 
* 1955 Dotto, Jean (Francia) 
* 1956 Conterno, Angelo (Italia) 
* 1957 Loroño, Jesus (Hispania) 
* 1958 Stablinski, Jean (Francia) 
* 1959 Suarez, Antonio (Hispania) 
* 1960 De Mulder, Franz (Belgia) 
* 1961 Soler, Angelino (Hispania) 
* 1962 Altig, Rudi (Germania) 
* 1963 Anquetil, Jacques (Francia) 
* 1964 Poulidor, Raymond (Francia) 
* 1965 Wolfshohl, Rolf (Germania) 
* 1966 Gabica, Francisco (Hispania) 
* 1967 Janssen, Jan (Nederlando)
* 1968 Gimondi, Felice (Italia) 
* 1969 Pingeon, Roger (Francia) 
* 1970 Ocaña, Luis (Hispania) 
* 1971 Bracke, Ferdinand (Belgia) 
* 1972 Manuel Fuente, José (Hispania) 
* 1973 Merckx, Eddy (Belgia) 
* 1974 Manuel Fuente, José (Hispania) 
* 1975 Tamames, Augustin (Hispania) 
* 1976 Pesarrodona, José (Hispania) 
* 1977 Maertens, Freddy (Belgia) 
* 1978 Hinault, Bernard (Francia) 
* 1979 Zoetemelk, Joop (Nederlando)
* 1980 Ruperez, Faustino (Hispania) 
* 1981 Battaglin, Giovanni (Italia) 
* 1982 Lejarreta, Marino (Hispania) 
* 1983 Hinault, Bernard (Francia) 
* 1984 Caritoux, Eric (Francia) 
* 1985 Delgado, Pedro (Hispania) 
* 1986 Pino, Alvaro (Hispania) 
* 1987 Herrera, Luis (Kolumbia)
* 1988 Kelly, Sean (Irlando)
* 1989 Pedro Delgado (Hispania) 
* 1990 Giovanetti, Marco (Italia) 
* 1991 Mauri, Melchor (Hispania) 
* 1992 Rominger, Tony (Suisia)
* 1993 Rominger, Tony (Suisia)
* 1994 Rominger, Tony (Suisia)
* 1995 Jalabert, Laurent (Francia) 
* 1996 Zülle, Alex (Suisia)
* 1997 Zülle, Alex (Suisia)
* 1998 Olano, Abraham (Hispania) 
* 1999 Ullrich, Jan (Germania) 
* 2000 Heras, Roberto (Hispania) 
* 2001 Luis Casero, Angel (Hispania) 
* 2002 Gonzalez, Aitor (Hispania) 
* 2003 Heras, Roberto (Hispania) 
* 2004 Heras, Roberto (Hispania)
* 2005 Menchov, Denis (Rusia)
* 2006 Vinokourov, Alexander (Kazahstan)
* 2007 Menchov, Denis (Rusia)
Kirila alfabeto

**Kirila alfabeto** repozas Greka alfabeto. (Videz prizento en extera ret-situo.)

Uzante Kirila alfabeto skribesas ek Slava lingui en Rusiana, Bielarusiana, Ukrainana, Bulgariana, Macedoniana e Serbiana. Per Kirilo skribesas anke en Uralika e Turka e Tungusiana lingui, di qui parolanti habitas l' areo di olima Soviet-Uniono, ed en Mongoliana.

Hike esas prizentata alfabeto qua uzesas en Rusa linguo. Multa lingui uzante kirila alfabeto havas anke plusa literi. 

granda literomikra literopronuncoen Idoaltra
Ааa
Ббb
Ввv
Ггg
Ддd
Ееepalataligas preiranta konsonanto,  pronunco *ye* en komenco di vorto e pos vokalo 
Ёёopalataligas preiranta konsonanto, ofte skribesas sen tremo *e*
Жжj
Ззz
Ииi
Ййy
Ккk
Ллl
Ммm
Ннn
Ооo
Ппp
Ррr
Ссs
Ттt
Ууu
Ффf
Ххhquale Germana *ach*, ne trans-skribesas *kh* quale en l' Angla
Ццc
Ччch
Шшsh
Щщshch
Ъъ-separas silabi
Ыыy"dopa-i", komparez supre й - *y*
Ьь- palataligas preiranta konsonanto 
Ээe
Ююu palataligas preiranta konsonanto, pronunco *yu* en komenco di vorto e pos vokalo
Яяa palataligas preiranta konsonanto, pronunco *ya* en komenco di vorto e pos vokalo
1802

La yaro **1802** (MDCCCII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 802ma yaro di la duesma yarmilo, la 2ma yaro di la 19ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 1800a. Kande 1802 komencis, Gregoriala kalendario esis 12 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 17ma di marto - En Finlando, Turku, eventas l'unesma vacinizo da profesoro F. M. Franzén. Il vacinas lua filiino kontre variolo.
* 25ma di marto - Unionita Rejio e Francia signatas pakto di Amiens qua tempale suspensas la konflikti inter la du landi.
* Generalo Napoléon Bonaparte elektigas su ipsa kom dumviva konsulo, praktike diktatoro di Francia.

### [[Azia]]
* 1ma di julio - En Hue, ante kaptar Tonkin, Nguyen Anh di Annam kronizesas kom imperiestro Gia Long, l'unesma suvereno de la dinastio Nguyễn en Vietnam.
* 22ma di julio - Imperiestro Gia Long kaptas Hanoi, e kompletigas lua unigo di Vietnam.
* Sri-Lanka divenas Britaniana kolonio.

### [[Central-Amerika]]
* 29ma di januaro - Franca expediciono, komandita da generalo Charles Victoire Emmanuel Leclerc, desembarkas en Saint-Domingue, la nuna Haiti, e probos sensucese rikaptar Haiti.
* 3ma di februaro - L'unesma grupo di Franca soldati desembarkas en Cap François, la nuna Cap-Haïtien, probante revokar Toussaint Louverture, ex-sklavo, qua proklamabis su dumviva guvernisto dil insulo.

## Naski

* 26ma di februaro - Victor Hugo, Franca skriptisto (m. 1885)
* 7ma di marto - Edwin Henry Landseer, Angla piktisto (m. 1873)
* 9ma di aprilo - Elias Lönnrot, Finlandana mediko e kolektinto di Kalevala (m. 1884)
* 17ma di mayo - Miguel de San Román, prezidanto di Peru (m. 1863)
* 5ma di julio - Pavel Nahimov, Rusa admiralo (m. 1855)
* 24ma di julio - Alexandre Dumas, patro, Franca skriptisto (m. 1870)
* 26ma di julio - Mariano Arista, prezidanto di Mexikia (m. 1855)
* 5ma di agosto - Niels Henrik Abel, Norvegiana matematikisto (m. 1829)

* 19ma di septembro - Lajos Kossuth, Hungara nobelo, guvernisto-prezidanto di la lando (m. 1894)
* 15ma di oktobro - Louis-Eugène Cavaignac, chefministro di Francia (m. 1857)
* 19ma di oktobro - Pedro de Aycinena y Piñol, prezidanto di Guatemala (m. 1897)
* 25ma di oktobro - Richard Parkes Bonington, Angla piktisto (m. 1828)
* 26ma di oktobro - Rejulo Miguel la 1ma di Portugal (m. 1866)
* 29ma di novembro - Wilhelm Hauff, Germana skriptisto (m. 1827)
* 15ma di decembro - János Bolyai, Hungara matematikisto e filozofo (m. 1860)
* 20ma di decembro - Dimitrios Vulgaris, chefministro di Grekia (m. 1877)
* José María Estrada, prezidanto di Nikaragua (m. 1856)
* Pedro de Aycinena y Piñol, prezidanto di Guatemala (m. 1897)
* Husein Gradaščević, Bosna generalo (m. 1834)
* Wincenty Kasprzycki, Polona piktisto (m. 1849)

## Morti

* 15ma di novembro - George Romney, Angla piktisto (n. 1734)
* 27ma di decembro - Jens Jørgensen Juel, Dana piktisto (n. 1745)

## Referi
Latina alfabeto

**Latina alfabeto** esas la skripto-sistemo uzita unesmafoye dal Romani por skribar Latina linguo. Lua bazala literi esas __NOTOC__ A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z.

Latina alfabeto ne suficas por skribar omna lingui, e nova literi e diakritiki kreesis ed adjuntesis a la bazal alfabeto. Nova litero-signi esas, exemple Ç Å Ä Ö Ã Õ Ñ e Š, Ž. Omna skribita (literala) linguo havas literi en propra ordino.

La developo di Latinala literi originis de Egiptiana hieroglifi. En l'anciena Egiptia la texti skribesis per imajo-signi (ideografio). Ula signo povis expresar tota ula vorto, ma proxim la fino dil anciena rejio Egiptiana, altra signi kreesis por expresar silabi o foni. Pose l'imaji transformis en Sinaia formi qui esis modeli por Semida e Foinikiana literi en areo di Siria e Palestina. En Foinikia on uzis literi nur por konsonanto-soni. Grekiani recevis Foinikiana literi e kreis plusa literi por vokali. Samatempe la direciono di lektado divenis de , ed ula literi turnis 180˚, ula literi 90˚. De la literi Greka  developesis Kirila e Latina literi. Dum Romana ero on uzis nur mayuskuli (granda literi). Klasika alfabeto esis uzebla en 3ma yarcento aK

----
Latinala literi e lia origini:

### [[A]]
:
Videz prizento pri tota developo di Latinala literi.
Arkipelago

**Arkipelago** od **insularo** esas grupo di insuli sate proxim l'uno de l'altri, e maxim ofte kun komuna geologiala origino. Exempli pri arkipelagi esas Baleari e Faero, ambe en Europa. La vorto originis de du Greka vorti, ἄρχι- – arkhi- ("precipua") e πέλαγος – pélagos ("maro"), tra l'Italiana vorto *arcipelago*. Dum l'Antiqueso, *Archipelago* esas la nomo por la Egea maro.

Arkipelagi povas existar izolata de altra landi per granda quanti di aquo, od existar proxim vasta extenso di lando. Exemple, Skotia formacesas per arkipelago kun plu kam 700 insuli, qui esas vicina de Skota teritorio en Britania.

La maxim vasta landi qua kompozesas nur per arkipelagi esas: Japonia, Filipini, Nova-Zelando, l'Unionita Rejio e Indonezia (la maxim granda arkipelago del mondo).

Per extenso, la vorto 'arkipelago' anke uzesas por nomizar l'unaji en peizajo, quale granda urbi, e mem la kampeyi en Siberia dum Sovietiana rejimo, expozita da Alexandr Soljenicin en lua libro ''Arkipelago Gulag''.
1749

La yaro **1749** (MDCCXLIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 749ma yaro di la duesma yarmilo, la 49ma yaro di la 18ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 1740a. Kande 1749 komencis, Gregoriala kalendario esis 11 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 12ma di septembro - En Kingston upon Thames, Anglia, eventas l'unesma basbalo-partio.
* Eventas demografiala kontado en Finlando.

## Naski
* 13ma di januaro - Maler Müller, Germana poeto e piktisto (m. 1825)
* 29ma di januaro - Rejulo Christian la 7ma di Dania (m. 1808)
* 10ma di marto - Lorenzo Da Ponte, Italiana skriptisto (m. 1838)
* 23ma di marto - Pierre-Simon Laplace, Franca matematikisto ed astronomo (m. 1827)
* 11ma di aprilo - Adélaïde Labille-Guiard, Franca piktistino (m. 1803)
* 17ma di mayo - Edward Jenner, Angla mediko, inventisto di vacino kontre variolo (m. 1823)
* 28ma di agosto - Johann Wolfgang von Goethe, Germana skriptisto (m. 1832)
* 17ma di novembro - Nicolas Appert, Franca inventisto (m. 1841)
* 17ma di decembro - Domenico Cimarosa, Italiana kompozisto (m. 1801)

## Morti
* 8ma di februaro - Jan van Huysum, Nederlandana piktisto (n. 1682)
1835

La yaro **1835** (MDCCCXXXV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 835ma yaro di la duesma yarmilo, la 35ma yaro di la 19ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1830a. Kande 1835 komencis, Gregoriala kalendario esis 12 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 15ma di februaro - Serbia adoptas lua unesma konstituco, anke l'unesma de Balkani.
* Unesma fervoyo konstruktesas en Anglia.
* En Finlando, unesma versiono de Kalevala (L'anciena Kalevala) publikigesas da Elias Lönnrot.

### [[Nord-Amerika]]
* 30ma di januaro - Angla chomanto Richard Lawrence probas mortigar Usana prezidanto Andrew Jackson, qua eskapas sen vunduro.
* 2ma di oktobro - Komencas revoluciono en Texas, kun la batalio di Gonzales. Texasani revoltas kontre militisto-diktatoro Antonio de Santa Anna.

### [[Sud-Amerika]]
* 20ma di februaro - Ter-tremo destruktas Concepción, Chili.

### [[Oceania]]
* 30ma di agosto - Melbourne fondesas en Australia.

## Naski

* 2ma di februaro - Carlos Céleo Arias López, prezidanto di Honduras (m. 1890)
* 14ma di marto - Giovanni Schiaparelli, Italian astronomo (m. 1910)
* 9ma di aprilo - Rejulo Léopold la 2ma di Belgia (m. 1909)
* 2ma di junio - Papo Pius la 10ma (m. 1914)
* 9ma di junio - Ramón Barros Luco, prezidanto di Chili (m. 1919)
* 9ma di julio - Tomás Estrada Palma, prezidanto di Kuba (m. 1908)
* 19ma di julio - Justo Rufino Barrios, prezidanto di Guatemala (m. 1885)

* 27ma di julio - Giosuè Carducci, Italiana skriptisto, Nobel-laureato (m. 1907)
* 31ma di julio - Henri Brisson, chefministro di Francia (m. 1912)
* 6ma di septembro - Émile Combes, chefministro di Francia (m. 1921)
* 8ma di oktobro - Camille Saint-Saëns, Franca kompozisto (m. 1921)
* 18ma di oktobro - Manuel Quintana, prezidanto di Arjentinia (m. 1906)
* 31ma di oktobro - Adolf von Baeyer, Germana kemiisto, Nobel-laureato (m. 1917)
* 30ma di novembro - Mark Twain, Usana skriptisto (m. 1910)

## Morti

* 2ma di marto - Imperiestro Franz la 1ma di Austria (n. 1768)
* 8ma di aprilo - Wilhelm von Humboldt, Germana linguisto e filozofo (n. 1767)
* 21ma di junio - Jan Rustem, Polona-Lituana piktisto (n. 1762)
* 28ma di julio - Édouard Adolphe Casimir Joseph Mortier, chefministro di Francia (n. 1768)
* 23ma di septembro - Vincenzo Bellini, Italiana kompozisto (n. 1801)

## Referi
Tempo

**Tempo** esas fizikala konceptajo qua permisas ordinar listo di eventi, establisante lo pasinta, lo prezenta ed lo futura. La tempo mezuresas ye sekundi segun l'internaciona sistemo pri mezuri. Tale, ni povas savar quanta tempo pasas inter du eventi.

Ni mezuras tempo segun anciena sistemo Babiloniana. Babiloniani dividis lumoza tempo di dio a 12 secioni. Un horo ne esis 60 minuti ma dekeduimo de lumoza tempo. La nombro esis 12 pro en stelo-cielo, segun Babiloniani, ank esis 12 animalo-figuri. Samamaniere tenebroza tempo di dio esis dividita a 12 secioni. Tale ni ganis dio dividinta a 24 hori. Anke yaro esas dividita a 12 secioni segun Babiloniana sistemo.

Un horo havas 60 minuti pro 60 esis santa nombro por Babiloniani. Pro to ank un minuto havas 60 sekundi. Babiloniani ne bezonis dividar minuto, ma nun un minuto esas dividita a cent parti (e tale, a plu mikra parti segun decimalo-sistemo).

L'utensilo por mezurar la tempo nomesas *[[horlojo]]*. Li kustumale uzesas dum l'ordinara vivo. Por plu preciza mezuri, existas altra artifico nomesanta *kronometro*, qua uzesas por sportala eventi e ciencala experimenti, exemple.

Per plu fizikala termini, la tempo esas la disto inter eventi alonge la quaresma axo di koordinata sistemo en spaco-tempo.
793

La yaro **795** (DCCXCV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye jovdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 795ma yaro del unesma yarmilo, la 95ma yaro de la 8ma yarcento, e la 6ma yaro de la yari 790a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 8ma di junio - Vikingi atakas monakeyo en Lindisfarne. Vikinga epoko komencas en nordal Europa.
* Emiro Hishan la 1ma demandas *[[Jihad|jihad]]* kontre Frankiani. Ilu asemblas armeo kun 70 mil soldati, di qui la duimo atakas rejio Asturia e destruktas lua chef-urbo Oviedo, kontre ke l'altra duimo invadas Ocitania, okupas Narbonne ed iras til Carcassonne. Amba armei retroiras a kalifio Kordoba kun richa milito-spoliuri.

## Naski

## Morti
Runo-skribajo

**Runo-skribajo** esis skribajo, quin anciena Goti, Saxoni, Angli e Vikingi uzis. Dum l'expanso di Kristanismo vers la nordo, ol desaparis en kontinentala Europa e Britania ante finir la 8ma yarcento. En Nordal Europa on uzis runo-skribajo de la 7ma til la 13ma yarcento, en Gotlando til la 16ma yarcento, e rare mem en 19ma yarcento en periferiala regioni di Dallando (Suede: *Dalarna*). Chefa regioni di runi esis Dania, Norvegia, Islando, Grenlando e precipue Suedia.

Pri origino de runi existas diversa hipotezi. Segun la maxim probabla teorio li repozis a la Latina literi. Tamen, li havas traito ek Greka literi. Esis multa tipi di runal alfabeto. En kontinental Europa anciena Germani (Goti) uzis 24 signi, dum ke l'Anglosaxona uzis 30. En nordala landi uzesis nur 16 signi qui havis du versiono: Dana e Sueda-Norvegiana versiono.

Vikingi nomizis la runi *futhark* segun unesma sis literi *f-u-th-a-r-k*. Runal literi esis direta-lineala sen ula arkala formi. Tala literi esis facila por hakar en stono.

Texti di stoni esas ordinare fragmentala. Maxim konocata e longa texto esas en stono di Rök qua standas en estala Gotalando (58.13N-14.40E), en Suedia (videz Sueda Wikipedio http://sv.wikipedia.org/wiki/Rökstenen). Maxim nova stoni esas quale memoriginta tombo-stono. En stoni on hakis pluse literi anke imaji.

Runi-skriburi havis, segun Vikingi, magiala povo ed efekto. Per oli on povis obtuzigar spadi di enemiki, forsar kateni od igar muliero ameskar. Runo-skriburi anke kuracis maladi, protektis en batalio o defensis kontre magiisti. Protektanta skriburi esis i.a. en lamo di spado.
138

La yaro **138** (CXXXVIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 138ma yaro dil unesma yarmilo, la 38ma yaro di la 2ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 130a. La nomo *138* uzesas por ca yaro de la Mezepoko, kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi

## Naski

## Morti
* 10ma di julio - Hadrianus, imperiestro di Romana imperio (n. 76)
1453

La yaro **1453** (MCDLIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 453ma yaro di la duesma yarmilo, la 53ma yaro di la 15ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1450a.

Ol kelkafoye mencionesas kom la yaro kande finis Mezepoko e komencis Modern-epoko.

## Eventi
### [[Europa]]
* 29ma di mayo - Turki duktita da sultano Mehmed la 2ma konquestas Konstantinoplo e tale finas l'existo di la Bizancan imperio. Altra Kristani ne helpas l'imperiestro Konstantinos la 11ma. Mehmet la 2ma donesas surnomo Fatih (la Konquestanta). Templego Hagia Sofia altrigesas moskeo e nova chef-urbo di Otomani rinomizesas Istanbul. Moskva proklamas su kom triesma Roma, spiritala heredanto di Roma e Konstantinoplo.
* 17ma di julio - Cent-yara milito: Franci vinkas Angli en la batalio di Castillon, la lasta granda batalio di la milito.
* 19ma di oktobro - Franci rikaptas Bordeaux del Angli, e la cent-yara milito finas. Nur Calais restas kom Angla posedajo che la kontinento, til 1558.

## Naski
* (probable) Afonso de Albuquerque, Portugalan admiralo ed explorero (m. 1515)

## Morti
* 29ma di mayo - Kostantinos la 11ma Palaiologos, imperiestro di Bizanco (n. 1405)
Alfred Nobel

**Alfred Bernhard Nobel** (1833 til 1896) esis Sueda inventanto, kemiisto e filantropo qua suportis ideo di paco.

Nobel vivis lua yuneso en Sankt-Peterburg, ube lua patro havis multa fabrikerii. Lua patro produktis landal e marala  minili. Alfred havis kom tasko di lua vivo developar plu bona exploziva materiali ed il komencis lua experimenti en St Peterburg. La experimenti duktis ad uzo di nitrogliserino en Suedala min-exkavado.

Kande lua plu yuna fratulo perisis en explozo che fabrikeriala laboratorio, il decidis saveskar, kad esas posibla facar plu sekura explozanta materio. Kom rezulto di developala laboro naskis dinamito quo divenis sucesanta produkto en mondo. Alfred inventis i.a. merkurial incendiilo por explosivi en 1865, dinamito en 1867, nitrogelatino 1875, e senfuma pulvero en 1888.

En 1873 Nobel translojis aden Paris. Quankam il mustis, pro preso da administranti, nove translojar aden San Remo ye 1890.

Kande Nobel mortis, lua posedajo esis 31,5 mil. kroni Suedala. En 1895 Nobel testamentis lua posedajo a fonduro. La fonduro komencis donar Nobel-premii, pos heredala kontesto, erste 1901.
Nobel-premio

**Nobel-premio** (Suede *Nobelpriset*, en Norvegiana *Nobelprisen*) donesas da Nobel-fonduro omnayare ad eminenti en faki di fiziko, kemio, medicino o fiziologio, literaturo e paco. Premii donesas depos 1901, e depos 1969 donesas premio pri ekonomiko. Nobel-fonduro donas Nobel-premii sempre la 10ma di decembro (quo esas mortodio di Alfred Nobel) en Stockholm ed Oslo.

Cienciala Akademio di Suedia selektas la laureati pri:
* fiziko
* kemio
* ekonomiko.
Karolina Instituto en Stockholm selektas la laureati pri
* fiziologio o medicino.
Akademio di Suedia selektas la laureati pri
* literaturo.
Komitato nominata dal Parlamento (*storting*) di Norvegia selektas la laureati pri
* paco.

Por singla ek la premii nominesas komitato qua selektas de 10 til 15 kandidati. Finala laureati selektesas segun opinioni di du experti. Nuntempe plu ofte premio donesas a grupo di studiisti, ma en la grupo devas esar admaxime tri membri. La devizo di premio esas “por bono dil homaro”.

## Referi
Listo di Nobel-laureati pri paco

La Nobel-premio pri paco donesas dal Nobel-fonduro depos 1901. Yen la kompleta **listo pri Nobel-laureati pri paco**, til nun.