2025

La yaro **2025** (MMXXV segun Romala algarismi) esas yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario. Ol esas la 25ma yaro di la 3ma yarmilo, la 25ma yaro di la 21ma yarcento e la 6ma yaro di la yari 2020a.

Dum la komenco di ca yaro, l'invado di Ukraina da Rusia, l'Interna milito di Sudan, l'interna milito di Myanmar e la Milito Israel-Hamas durigis.

Segun Chiniala horoskopo, 2025 esas la yaro di la Serpento.

## Klimato ed ambiento
Un ek la maxim varma yari de la historio, 2025 anke havis kelk ek la maxim domajiva e chera naturala dizastri de la historio. Diversa fairegi eventis dum ta yaro, exemple en Kalifornia, qua divenis un ek la maxim kustoza dizastri de la historio, kun plua kam 60 miliard dolari en domaji protektita da asekuri, e de 250 til 275 miliard dolari en direta e nedireta perdaji. En kelka landi, 2025 esis la maxim varma yaro de la historio, exemple en Iran, Kazakstan e Uzbekistan, kande temperaturi enrejistrita superiris per 2°C o mem 3°C la mezavalora temperaturi enrejistrita por singla sezono, e landi en Sahel (Mali, Nijer, Nigeria, Burkina Faso e Chad), qui enrejistris temperaturi 0,7°C til 1,5°C plu alta kam la mezavalora temperaturi enrejistrita por singla sezono. Ank en Suisia temperaturi esis 2°C til 3°C plu alta kam mezavaloro.

De la 1ma til la 14ma di januaro, incendii en Kalifornia divenis devastanta, e produktis adminime 25 morti e cirkume 180 mil plusa homi diplasita. Incendii atingis richa quarteri di multa urbi, inkluzite domegi de Anthony Hopkins, Paris Hilton ed altri. Gavin Newsom, guvernisto di Kalifornia, deklaras ke l'incendii che komtio Los Angeles povas esar "la maxim mala naturala dizastro de Usana historio", e la domaji povas superirar 135 miliardi di dolari. Tale nomizita "incendio di Palisades" komencis ye la 1ma di januaro ed extingesis erste ye la 31ma di januaro, e produktis 12 morti, 7 plusa homi desaparinta ed adminime 4 vunditi. Ol esis la maxim chera e devastinta de la historio di Usa, e produktis US$ 32 miliard en domaji

Ye la 8ma di januaro, revuo *Nature* publikigis studio montranta ke 1/4 ek  speci studiita di krustacei, fishi e raptera insekti minacesas pri extingo. En Brazilia, pluvegi efektigis rapida inundadi en terglitadi che urbi Coronel Fabriciano, Ipatinga, Santana do Paraíso e Timóteo, en Minas Gerais, produktanta 12 morti. En 6 hori, pluvis 206 mm en Ipatinga, kontre ke mezavalore l'urbo recevas 174 mm di pluvi dum januaro. Ank en sud-estala regiono di Brazilia, urbo Peruíbe recevis 263 mm di pluvo en 24 hori, kande on expektis 236 mm por la tota monato januaro en la urbo.  En Indonezia, 17 personi mortas e 8 desaparas pro terglitadi e rapida inundadi efektigita da pluvegi, che provinco Centrala Java. En Europa, extertropikala ciklono *Éowyn* frapas Irlando e Skotia ye la 24ma di januaro 2025, per venti qui atingis 183 km/h. Ol esis la maxim forta tempesto qua frapis Irlando depos uragano *Debbie*, en 1961. De la 24ma til la 30ma di januaro, tempesto *Herminia* frapis Irlando, Unionita Rejio, Portugal, Hispania e Francia per venti qui atingis 128 km/h, produktanta "la maxim serioza inundadi en 40 yari" en Bretonia e Normandia. Fine, de la 27ma til la 31ma di januaro, tempesto *Ivo* anke frapis la westo di Francia, e l'inundado duris en regioni ja inundita dum l'antea tempesti.

Ye la 6ma di februaro 2025, Europana kosmala agenterio *Copernicus* publikigis inquesto montranta ke januaro 2025 esis la maxim varma enrejistrita dum la historio di la planeto. La mezavalora temperaturi di la planeto esis 1,75 gradi Celsius plu alta kam la mezavalora temperaturi enrejistrita dum la komenco dil industriala revoluciono. Ye la 7ma di marto eventas violentoza tempesto en Bahía Blanca, Arjentinia, qua produktis adminime 16 morti. La pluvo-quanto atingis 400 mm, equivalanta a 70% de la tota pluvo-quanto qua ordinare falas omnayare sur la urbo. Ye la 10ma di marto, ciklono *Jude* frapis distrikto  Mossuril, provinco Nampula, en Mozambik, produktanta 9 morti, 20 plusa homi vundita, e plua kam 100 mil personi afektita. Ye la 26ma di marto, Boliviana prezidanto Luis Alberto Arce deklaris nacional urjanteso pro katastrofoza inundadi, qui produktis plua kam 50 morti e domajis proprieti di plua kam 100 mil personi. La deklaro eventis pos pluvegi nenormale intensa, qui afektis omna 9 Boliviana departmenti.

En Australia, signifikiva inundadi frapis nord-estala stato Quinslando de januaro til aprilo. La domaji kalkulita til la 12ma di aprilo superirabis 1,2 miliard dolari Australiana. En marto ed aprilo, pluvegi ed inundadi anke frapis la sudwesto di la lando. De la 20ma til la 25ma di mayo eventis granda inundadi en la centro e norda litoro di estala stato Nova Sud Wals, qui afektis plua kam 48 mil personi e produktis 5 morti. Taree, an la centro di la regiono inundita, recevis 427 mm di pluvi en du dii, la maxim granda inundado enrejistrita en la zono depos 1920. Ye la 21ma di mayo, l'inundado da fluvio Manning superiris preske 100-yara rekordo kande lua nivelo superiris 6 metri. En Usa, de la 13ma til la 16ma di mayo 56 tornadi frapis diversa arei di Arkansas, Tennessee, Missouri, Illinois, Indiana, Ohio, e Kentucky, produktanta entote 43 morti e plua kam 247 plusa homi vundita. Un ek la tornadi atingis 310 km/horo en Marion, Illinois. En Arjentinia, de la 16ma til la 18ma di mayo eventis violentoza pluvego che provinco Buenos Aires, kun greluno, fulmini, falio di temperaturo e manko di elektro, qua produktis 3 morti. En India, dum la lasta semano di mayo e komenco di junio, pluvegi en nord-estala stati produktis adminime 30 morti. En Sudafrika, segun statistiki de la 11ma di junio, adminime 49 personi mortis pro inundadi qui devastis provinco Estala Kabo (Eastern Cape).

Somero komencis en norda misfero kun rekordi di temperaturi en multa regioni di Europa, exemple en Mora, Portugal, ube enrejistresis 46,6°C ye la 29ma di junio. Sevilla, Hispania, enrejistris 46°C, nacionala rekordo. En Roma, Milano e Trento la temperaturi anke superiris 40°C. Ye la 1ma di julio en Paris, la somito di Turmo Eiffel klozesis por vizitato pro l'ecesiva varmigo. Til la 7ma di julio, on kalkulis ke plua kam 1400 personi mortabis en la tota Europa e Turkia konseque de varmeso. En Usa, grandega e devastanta inundadi eventis che stato Texas, komencinta ye la 4ma di julio. Adminime 145 personi mortis til la 7ma di julio, e plua kam 41 plusa homi restas desaparinta. Ye la 2ma di julio, violentoza tornado frapis urbo Cangzhou en Popul-Republiko Chinia, efektiganta granda domaji en industrii ed altra edifici, e produktanta 2 morti. Ye la 12ma di julio rara fairo-vortico eventis che komtio San Juan, en Utah, e lua venti atingis 122 milii po horo (196 km/h). Ye la 16ma di julio, adminime 63 personi mortas en Pakistan pro inundadi en Punjab. Ank en julio, 6-hora pluvego frapis Katalunia ye la 12ma di junio, produktanta granda destruktado ed inundado. De la 22ma til la 24ma di julio pluvegi itere afektis Katalunia. Ye la 24ma di julio pluvis 83,5 mm en Sant Salvador de Guardiola, e 74 mm en Rellinars. Dum la lasta dii di julio, pluvegi frapis Beijing e vicina provinci en Popul-Republiko Chinia, produktanta adminime 70 morti e granda destruktado. Ank en julio, alta temperaturi frapis Japonia: en Hyogo temperaturi atingis 41,2°C, ed en Kyoto li atingis 40°C ye la 30ma di julio. Ye la 25ma di julio, Silopi, en Turkia, enrejistris 50,5°C, rekordo por .

Agosto 2025 esis la 3ma maxim varma monato de la historio, kun mezavalora temperaturo globala di 16,6°C, to esas 0,49°C plu alta kam la mezavalora temperaturo de la periodo 1991-2020. Pro l'alta temperaturi e sikeso, kelka Europana landi - Grekia, Portugal, Hispania, Francia ed Italia - subisis incendii qui produktis destruktado di vejetantaro, minacis rezidala zoni e mem produktis morti, exemple en Grekia, ube 3 personi, de qui 2 turisti, mortis. Til la 1ma di septembro cirkume 380 mil hektari di foresti brulesis en Hispania. Incendii ank afektis Unionita Rejio e Balkani. Ambe kontinentala ed insulala Grekia afektesis da incendii. En agosto, segun meteorologiala agenterio Aemet, Hispania frapesis da la maxim intensa kaloro-ondo de sua historio. En Brazilia, malgre la tipala sikeso en agosto (vintro), la quanto di incendii forestala esis min granda kam antea yari. En multa arei an la nordo di la lando, la pluvo-quanto esis infre la mezavalora quanto enrejistrita por agosto. En la litoro di Nord-estala regiono ed en la sudo di la lando, kolda fronti efektigis forta pluvi ed inundadi. Anke Paraguay afektesis serioze da longa sikeso, qua diminutis la niveli di riveri e minacis navigado che fluvio Paraguay, e da alta temperaturi, qui atingis 42°C en kelka regioni.

Ye la 11ma di agosto, uragano *Erin* formacesis proxim Kabo Verda e trairis nordal Atlantiko, frapinta Karibia (nome Porto-Riko e Dominikana Republiko), estal Usa, Bermuda e l'esto di Kanada, produktanta 12 morti e 3 plusa homi desaparinta. Olua venti atingis 260 km/horo (kategorio 5), esanta un ek la maxim larja uragani qui frapis Usa. Ol portis intensa pluvego ed inundadi en Kabo Verda, e produktis adminime 9 morti en la lando. De agosto til septembro, entote 6 uragani formacesis, e produktis adminime 24 morti e cirkume 63 milion dolari en domaji. Ank en agosto, tifono *Kajiki* frapis Vietnam, portanta intensa pluvi qui efektigis inundadi e produktis adminime 3 morti e 10 plusa homi vundita.

En septembro, tifono *Ragasa* divenis la maxim forta tempesto del yaro, frapinta Filipini (ube nomizesis *Nando*), Popul-Republiko Chinia, nome Hong Kong, per venti qui atingis 200 km/horo. La tifono produktis 3 morti e dozeni di vunditi. Ye la 21ma di septembro en Rio Grande do Sul, Brazilia, pluvis en kelka urbi dum 24 hori preske la tota quanto expektita por la monato. Ye la fino di septembro, tifono *Bualoi* frapis Federita Stati Mikronezia, Filipini, Vietnam e Laos, e produktis plua kam 94 morti, plua kam 214 vunditi e plua kam 23 desaparinti. Ank en septembro, inundadi da rivero Lo atingis rekordo historiala, efektiganta inundadi che provinco Tuyên Quang qui afektis mili di personi.

De la 8ma til la 10ma di oktobro eventis pluvegi en Mexikia, qui efektigis inundadi e terglitadi che stati Veracruz, Puebla, Hidalgo, Querétaro e San Luis Potosí, produktis adminime 78 morti e 23 desaparinti, e domajis cirkume 50 mil hemi. Ye la 20ma di oktobro, tornado frapis departmento Val-d'Oise, proxim Paris, Francia, produktanta 1 morto e granda destruktado. De la 4ma til la 13ma di oktobro, tifono kategorio 4 *Halong* frapis Japonia ed Alaska per venti qui atingis 200 km/h e mem 250 km/h. Malgre ke ol frapis regioni poke habitata en Alaska e nula morto raportesis, lua trajektorio montris l'efekti di varmigo oceanala. De la 12ma til la 13ma di oktobro, forta venti e marala tempesto frapis la nord-esto di Usa de Nordal Karolina til Massachusetts, efektigis inundadi e produktis 3 morti. De la 28ma di oktobro til la 4ma di novembro, uragano *Melissa* trairis Karibia e produktis granda destruktado e plua kam 32 morti en Jamaika, ed anke viktimi en Kuba, Haiti (43 morti e 13 plusa homi desaparinta), e frapis min intense l'esto di Usa. Ante ke ol frapis Jamaika ol atingis Kategorio 5, e divenis la maxim destruktema uragano de la historio di la lando: on kalkulas ke la domaji superiris US$ 6 miliardi. En oktobro, autunala temperaturi en 7 stati Usana atingis rekordi historiala. L'autuno di 2025 esis la 3ma maxxim varma de Usana historio depos 1895.

De novembro til decembro eventis grava inundadi en Azia, violentoza e destruktiva cikloni tropikala, duriganta varmo-ondi e forestala incendii. De la 31ma di oktobro til la 7ma di novembro, tifono *Kalmaegi*, anke konocata kom tifono *Tino*, frapis insuli Karolini, Filipini, Vietnam, Laos, Kambodja e Tailando per venti qui atingis 205 km/h, e produktis plua kam 269 morti, plua kam 102 plusa homi vundita, e plua kam 137 desaparinti. Ye la 8ma di novembro, tornado frapis Braziliana urbo Rio Bonito do Iguaçu, che stato Paraná, per venti qui atingis 250 km/h e produktis 6 morti e plua kam 700 plusa homi vundita. Ye la 10ma di novembro, tifono *Fung-wong*, anke nomizita *super tifono Uwan* frapis Filipini per venti qui atingis 215 km/h e produktis plua kam 29 morti. Ank ye la 10ma di novembro, forta koldeso atingis l'esto di gulfo di Mexikia per temperaturi qui falis til 0°C pos intensa varmeso. Ye la 12ma di oktobro, temperaturi falis til -2°C en Jacksonville, Florida e Savannah, Georgia. En Indonezia, ciklono *Senyar*, formacita sur Malaka-stretajo de la 25ma til la 30ma di novembro, efektigis inundadi e teroglitadi qui afektis cirkume 1,5 milion individui e produktis cirkume 1107 morti, plua kam 2700 vunditi, centi di desaparinti, e US$ 19,7 miliardi en domaji, inkluzite en plantacerii. Ank en novembro, severa inundadi en Tailando e Sri-Lanka produktis, respektive, 181 e 410 morti, mili di personi perdis sua domi, e plantacerii e substrukturi subisis serioza perdaji. Altralatere, 2025 en Irak esis la maxim sika yaro depos 1933, kande komencis registrago di informi. La nivelo di fluvio Tigris e rivero Eufrati diminutis per 27% pro diminutado di pluvi.

Ye la 2ma di decembro, tifono *Koto* e cikloni *Ditwah* e *Senyar* interagis, ed efektigis inundadi e terglitadi en Sri Lanka, Malaizia, Indonezia e Tailando. Pluvegi asociita a la du tempesti produktis adminime 1200 morti e mili di vunditi e desaparinti, e cirkume 25 miliard dolari en domaji. Ye la 25ma di decembro, la temperaturo en urbo São Paulo, Brazilia, atingis 35.9°C che kolino Mirante de Santana, loko ube l'oficala temperaturi dil urbo mezuresas. Til lore to esis la maxim varma temperaturo enrejistrita por monato decembro depos 1961. Tamen, temperaturi en la urbo atingis altra rekordo ye la 28ma di decembro: 37,2 °C.

## Eventi
* 1ma di januaro - Adminime 10 personi mortas e 35 plusa homi vundesas kande individuo uzas kamioneto por fular li en avenuo di New Orleans, Louisiana, Usa. Pose l'individuo pafas kontre policisti e mortigesas.
* 1ma di januaro - Liechtenstein legaligas samasexua mariajo.
* 1ma di januaro - Rumania e Bulgaria kompletigas procedi por enirar tale nomizita "Schengen-areo", en Europana Uniono.
* 2ma di januaro - Interna milito di Somalia - Trupi de Puntlando lansas atako kontre celeyi dil grupo Harakat al-Shabaab al-Mujahideen, ligita a Islamana Stato, che regiono Bari, Puntlando, Somalia.
* 4ma di januaro - Austriana kancelero Karl Nehammer anuncas ilua renunco.
* 7ma di januaro - Ter-tremo kun forteso 7.1 che skalo di Richter frapas Tibet, produktanta adminime 126 morti e 188 plusa homi vundita.
* 8ma di januaro - Interna milito di Myanmar: Aerala bombardi dal armeo di Myanmar en Kyauk Ni Maw, insulo Ramree, produktas adminime 40 morti e 12 plusa homi vundita.
* 9ma di januaro - En Libano, Joseph Aoun elektesas kom prezidanto.
* 12ma di januaro - En Kroatia, Zoran Milanović rielektesas kom prezidanto.
* 15ma di januaro - En Sud-Korea, ex-prezidanto Yun Sok-yol arestesas.
* 15ma di januaro - Milito Israel-Hamas: Israel e Hamas aprobas pafo-ceso, por interchanjo di militala kaptiti e por posibligar eniro di humanala sokurso en Gaza.
* 19ma di januaro - Milito Israel-Hamas: pafo-ceso inter Israel e Hamas efikeskas.
* 21ma di januaro - Incendio en hotelo che urbo Kartalkaya, Turkia, produktas 79 morti.
* 22ma di januaro - Tailando divenas la 38ma lando en la mondo qua legaligas samasexua mariajo.
* 29ma di januaro - Aviono Bombardier CRJ700 kun 64 personi en navi kolizionas kontre militala helikoptero Sikorsky UH-60 Black Hawk proxim aeroportuo *Ronald Reagan* en Washington DC. Amba aeronavi falas en fluvio Potomac, e nulu transvivas.
* 29ma di januaro - Ahmed al-Sharaa divenas chefministro di Siria.
* 30ma di januaro - Pos modifiko en lua konstituco, Nikaragua havas du prezidanti, Daniel Ortega e Rosario Murillo.
* 3ma di februaro - Atako per automobilo-bombo produktas adminime 20 morti e 15 plusa homi vundita en Manbij, Siria.
* 3ma di februaro - Habitanti di insulo Santorini, en Grekia, evakuesas pos serio di plu kam 200 ter-tremi en 48 hori.
* 4ma di februaro - Adminime 10 personi mortigesas e 15 plusa homi vundesas dum pafado che skolo Risbergska, Örebro, Suedia. La pafero pose mortigesas.
* 5ma di februaro - Feroca kombato inter sekureso-trupi di Puntlando e membri de Islamana Stato en Bari, Somalia, produktas 57 morti.
* 5ma di februaro - En Filipini, viceprezidantino Sara Duterte akuzesas da la Domo di Reprezentanti, e revokesas de la povo.
* 10ma di februaro - Che Guatemala-urbo, autobuso falas de ponto aden rivero Las Vacas, produktanta adminime 56 morti e 9 plusa homi vundita.
* 12ma di februaro - Pos quar votadi, Konstantinos Tasoulas elektesas prezidanto da la parlamento di Grekia.
* 18ma di februaro - Vladimir Putin anuncas ke Rusia ed Usa aceptis riestablisar diplomacala relati.
* 18ma di februaro - Egiptia anuncas deskovro di tombeyo dil faraono Tutmosis la 2ma.
* 25ma di februaro - En Chili eventas grandega furniso-ceso di elektro en 14 regioni di la lando, inkluzite Santiago.
* 26ma di februaro - Volker Türk, komisito dil Unionita Nacioni pri homala yuri kondamnas Israel por violaco di homala yuri en Gaza.
* 28ma di februaro - En Réunion, tri personi mortas pos ke ciklono *Garance* frapas l'insulo.
* 28ma di februaro - La quanto di kazi di morbilo notifikita en Texas, Usa, atingas 146, kun 20 individui  enhospitaligita. Morbilo deklaresis extirpita de Usa en 2000.
* 1ma di marto - En Bolivia, du autobusi kolizionas proxim Uyuni produktanta adminime 37 morti e 30 plusa homi vundita.
* 2ma di marto - Diversa incendii en vejetantaro komencas en Sudal Karolina e Nordal Karolina, e multa urbeti mustas evakuesar.
* 4ma di marto - Dogano-taxi impozita da Donald Trump kontre produkturi importacita de Kanada e Mexikia (25% super la preco di la vari) efikeskas. Ye la sama dio, dogano-taxado kontre produkturi de Popul-Republiko Chinia augmentas de 10% til 20%. Kom taliono, Kanada e Mexikia anuncas l'adopto di reciproka dogano-taxo kontre Usana produkturi.
* 7ma di marto - invado di Ukraina da Rusia: unesmafoye, Ukraina uzas avioni Dassault Mirage 2000 por interceptar misili Rusa.
* 10ma di marto - Ciklono *Jude* frapas distrikto  Mossuril, provinco Nampula, en Mozambik, produktanta 9 morti, 20 plusa homi vundita, e plua kam 100 mil personi afektita.
* 11ma di marto - Rodrigo Duterte, ex-prezidanto di Filipini arestesis dal IKK.
* 16ma di marto - Incendio che noktala klubo en Kočani, Norda Makedonia, produktas adminime 59 morti e 155 plusa homi vundita.
* 21ma di marto - Incendio che aeroportuo Heathrow en London afektas flugi en la tota mondo. La domaji dil incendio kalkulesas de 200 til 250 milion pundi.
* 28ma di marto - Ter-tremo en Myanmar e Tailando kun forteso 7.7 che skalo di Richter produktas adminime 144 morti.
* 4ma di aprilo - Konstitucala korto di Sud-Korea konfirmas akuzo e judicio dil ex-prezidanto Yoon Suk-yeol per 8 voti kontre 0.
* 8ma di aprilo - Tekto di noktala klubo *Jet Set* krulas en Santo Domingo, Dominikana Republiko, produktanta 232 morti.
* 15ma di aprilo - Batelo naviganta fluvio Kongo kulbutas pos incendio proxim urbo Mbandaka, Demokratial Republiko Kongo, produktanta adminime 148 morti.
* 26ma di aprilo - Adminime 25 personi mortas e cirkume 800 plusa homi vundesas pos violentoza explozo che portuo Shahid Rajaee, en Bandar Abbas, Iran.
* 26ma di aprilo - En Vancouver, Kanada, individuo jetas automobilo kontre turbo dum festivalo di Filipinana enmigranti por celebrar la Dio di Lapu-Lapu, mortiganta 11 personi e vundanta plua kam 32 plusa homi.
* 28ma di aprilo - Portugal, Hispania, Andora e kelka parti di Francia afektesas da manko di elektro. Aeroportui, publika transporto e multa hospitali afektesas.
* 29ma di aprilo - Incendio en restorerio che urbo Liaoyang, Popul-Republiko Chinia, produktas 22 morti e 3 plusa homi vundita.
* 30ma di aprilo - Incendii sen kontrolo afektas adminime 100 loki di Israel e Gaza. Israel deklaras urjanteso-stando ed evakuas personi qui rezidas proxim Ierusalem.
* 2ma di mayo - En Goa, India, 7 personi mortas e plua kam 30 plusa homi vundesas dum panika fugo de templo Lairai Devi.
* 7ma til la 8ma di mayo - Papala konklavo: kardinali elektas Robert Francis Prevost, Usano, kom papo. Lu adoptas la nomo Leo la 14ma. Ilu havas nacionaneso Usana e Peruana, ed esas l'unesma papo Nord-Amerikana.
* 10ma di mayo - India e Pakistan anuncas pakto pri pafo-ceso en lia konflikto pri Kashmir. Hori pose, India akuzas Pakistan pri violaco di pafo-ceso.
* 12ma di mayo - Partiso di Laboristi di Kurdistan cesas existar, pos deklaro di pafo-ceso kun Turkia.
* 18ma di mayo - En Rumania, Nicușor Dan, urbestro di Bucarest, elektesas prezidanto di la lando en duesma balotado.
* 22ma di mayo - Britaniana chefministro Keir Starmer signatas pakto qua transferas kompleta la suvereneso di arkipelago Chagos a Maurico. Kambie, Unionita Rejio ed Usa mantenos dum 99 yari la kontrolo pri navala bazo che atolo Diego Garcia.
* 28ma di mayo - En Suisia, krulo di glaciero efektigas kataklismala terglitado qua destruktas preske komplete urbeto Blatten, en Valais. La habitantaro evakuesis ante la terglitado, ecepte singla individuo, qua desaparis.
* 1ma di junio - invado di Ukraina da Rusia: Ukraina lansas atako per senpilotist aviacili kontra militala bazi Rusa. Adminime 40 avioni destruktesas.
* 6ma di junio - Komencas protesti en Los Angeles, Kalifornia, kontre la politiko pri deportado da Donald Trump e l'agadi di agenterio *Immigration and Customs Enforcement* kontre enmigranti.
* 8ma di junio - Ter-tremo kun forteso 6.5 che skalo di Richter frapas Bogota, Kolumbia, produktanta 4 personi vundita.
* 10ma di junio - En Graz, Austria, 21-yara ex-skolano eniras sekundara skolo *Dreierschützengasse* pafante hazarde kontre skolani, e produktas 11 morti, de qui 7 skolani. Pose lu suocidas.
* 12ma di junio - Israel bombardas Tehran, Iran.
* 12ma di junio - Aviono Boeing 787 de kompanio *Air India* kolizionas kontre sulo 32 sekundi pos departar del aeroportuo di Ahmedabad, India. Entote 229 pasajanti, 12 kruani e 19 personi en sulo mortas. Nur 1 pasajanto transvivas, e 67 plusa homi en sulo vundesas.
* 21ma di junio - En Brazilia, varm-aera balono kun kun 21 turisti en nave falas proxim urbo Praia Grande, stato Santa Catarina, produktanta 8 morti.
* 8ma di julio - Ter-tremo kun forteso 5.7 che skalo di Richter frapas departmento Escuintla, produktanta 10 morti.
* 9ma di julio - Usana prezidanto Donald Trump anuncas importaco-taxo di 50% sur produkturi importacita de Brazilia.
* 13ma di julio - Israelan aeral ataki en Gaza-strio produktas adminime 30 morti, inkluzite 6 pueri, en regiono ube aquo distributesas por la refujanti.
* 16ma di julio - Jennifer Geerlings-Simons divenas l'unesma prezidantino di Surinam.
* 24ma di julio - Tailando lansas aeral atako kontre Kambodjana militala emi, pro konfliktoza disputo frontierala. Adminime 12 personi mortas.
* 30ma di julio - Submara ter-tremo kun forteso 8.8 che skalo di Richter frapas Rusa peninsulo Kamchatka, efektiganta ondego e moderema domaji, e produktanta 1 morto e 21 plusa homi vundita.
* 3ma di agosto - Navo transportanta 154 migranti de Afrika naufrajas proxim Yemen, produktanta 68 morti.
* 8ma di agosto - Armenia ed Azerbaijan signatas paco-pakto mediacita da Donald Trump, qua finas 37-yara konflikto pri Nagorno-Karabag.
* 15ma di agosto - Usana prezidanto Donald Trump renkontras Rusa prezidanto Vladimir Putin en Alaska por diskutar pri quale finar la konflikto en Ukraina.
* 21ma di agosto - En Kolumbia, teroristal atako en Cali, ed abato di helikoptero de la polico en Amalfi, departmento Antioquia, mortigas adminime 6 civili e 12 policisti.
* 22ma di agosto - Agenterio del Unionita Nacioni konfirmas famino unesmafoye en Gaza-urbo.
* 30ma di agosto - Konstitucala Korto di Tailando konfirmas revoko di chefministrino Paetongtarn Shinawatra pro mala kondukto pos ke revelesis elua konversi kun Kambodjana chefministro Hun Sen.
* 31ma di agosto - Ter-tremo en Afganistan kun forteso 6.0 che skalo di Richter ed epicentro distanta cirkume 27 kilometri de Jalalabad, produktas adminime 800 morti e mili di vunditi.
* 31ma di agosto - Britanian automobilala kompanio Jaguar Land Rover subisas ciberatako, qua interuptas lua produktado di automobili, produktanta perdaji kalkulita en 50 milion pundi po semano. Erste ye la 22ma di oktobro la produktado di vehili durigas.
* 1ma di septembro - Burkina Faso adoptas lego qua kriminaligas homeosexualeso.
* 3ma di septembro - Funikularo *Ascensor da Glória* ekreliras en Lisboa, Portugal, produktanta adminime 15 morti e 23 plusa homi vundita.
* 11ma di septembro - Supera Federala Korto di Brazilia kondamnas ex-prezidanto Jair Bolsonaro a 27-yara enkarcerigo, pro sua partopreno en komploto por revokar demokratio en la lando.
* 12ma di septembro - Sushila Karki, olima chef-judiciistino, asumas kom provizora chefministro di Nepal pos renunco di Khadga Prasad Sharma Oli.
* 21ma di septembro - Unionita Rejio, Kanada ed Australia formale agnoskas l'existo di Palestinana Stato kom suverena lando.
* 25ma di septembro - Komencas protesti en Madagaskar, demandanta la renunco di prezidanto Andry Rajoelina.
* 30ma di septembro - Ter-tremo kun forteso 6.9 che skalo di richter frapas insulo Cebu en Filipini, produktanta 71 mortinti e 559 vunditi.
* 3ma di oktobro - Grandaduko Henri de Luxemburgia abdikas, favore lua filiulo Guillaume, qua asumas kun la titulo Guillaume la 5ma.
* 9ma di oktobro - Milito Israel-Hamas: Israel e Hamas paktas pri pafo-ceso e liberigo di gajo-homi kambie liberigo di Palestinani arestita da Israel.
* 10ma di oktobro - Dina Boluarte, prezidantino di Peru, revokesas de la povo pos unanima akuzo da Peruana kongreso.
* 13ma di oktobro - Milito Israel-Hamas: Hamas liberigas la cetera 20 gajo-homi Israelana vivante, kambie 250 Palestinani enkarcerigita en Israel, dum pafo-ceso qua mediacesis da Donald Trump.
* 12ma til 14ma di oktobro - En Madagaskar, prezidanto Andry Rajoelina revokesas de la povo per stato-stroko pos intensa populala protesti. Michael Randrianirina divenas provizora prezidanto di la lando.
* 19ma di oktobro - Krono qua apartenis a imperiestrino Eugène, spozino di Napoléon la 3ma di Francia ed altra juveli de Franca monarkio, furtesas de muzeo Louvre en Paris. La krono pose rekuperesis, serioze domajita. La kalkulita valoro di la juveli furtita esas €88 milioni.
* 19ma di oktobro - En Bolivia, Rodrigo Paz Pereira, de Partiso Demokrata Kristana, vinkas prezidantal elekto kontre Jorge Quiroga Ramírez, de partiso *Libre*.
* 21ma di oktobro - Sanae Takaichi divenas l'unesma chefministrino di Japonia.
* 24ma di oktobro - Che Republiko Irlando, nedependanta kandidatino Catherine Connolly elektesas prezidanto.
* 26ma di oktobro - Timor-Leste membreskas ASEAN, divenanta la 11ma membro dil organizuro.
* 28ma di oktobro - Uragano *Melissa* frapas Jamaika per venti qui atingis 298 km/h, e produktas adminime 32 morti e 96 plusa homi vundita.
* 3ma di novembro - Ter-tremo kun forteso 6.3 che skalo di Richter frapas provinci Balkh e Samangan, produktanta 30 morti e 956 plusa homi vundita.
* 8ma di novembro - Tornado frapas urbo Rio Bonito do Iguaçu, stato Paraná, Brazilia, per venti qui atingis 250 km/h, produktanta 6 morti e plua kam 700 plusa homi vundita.
* 17ma di novembro - En Bangladesh, olima chefministrino Sheikh Hasina Wazed judiciesas pro krimini kontre la homaro e kondamnesas a mortopuniso *[[in absentia]]*.
* 23ma di novembro - En Guinea-Bisau eventas stato-stroko ante oficala anunco di rezulto di elekti, e prezidanto Umaro Sissoco Embaló revokesas de la povo.
* 25ma di novembro - Unionita Nacioni publikigas raporto segun quo Jakarta, chef-urbo di Indonezia, divenis la maxim populoza urbo de la mondo, kun 42 milion habitanti.
* 26ma di novembro - En Hong Kong, granda incendio en rezidala edifico produktas adminime 55 morti e 279 plusa homi desaparinta.
* 6ma di decembro - Adminime 3 individui eniras pafante en drinkerio che urbeto Saulsville, Sudafrika, e mortigas adminime 12 personi e vundas 13 plusa homi.
* 6ma di decembro - Explozo e posa fairo en noktala klubo en Arpora, Goa, India produktas 25 morti e cirkume 50 plusa homi vundita.
* 7ma di decembro - Lando Norris vinkas mondala championkonkurso pri Formulo 1 en la lasta kurado dil yaro.
* 14ma di decembro - Dextrano José Antonio Kast elektesas prezidanto di Chili en duesma balotado.
* 14ma di decembro - Terorismal atako per pafado che plajo Bondi, en Australia, produktas 16 morti e 38 plusa homi vundita.
* 14ma di decembro - Adminime 37 personi mortas e 14 plusa homi vundesas dum rapida inundadi en Safi, Maroko.
* 24ma di decembro - Adminime 6 personi mortas, inkluzite l'atakero, e 35 plusa homi vundesas kande teroristo de Boko Haram explozas su en moskeo en Maiduguri, stato Borno, Nigeria.
* 24ma di decembro - Batelo departinta de Libia kun 117 migranti kulbutas en Mediteraneo. Nur 1 persono transvivas.
* 26ma di decembro - Israel divenas l'unesma lando en la mondo qua agnoskas Somalilando kom nedependanta e suverena lando.
* 28ma di decembro - Treno ekreligas en Asunción Ixtaltepec, stato Oaxaca, Mexikia, e produktas 13 morti e 98 plusa homi vundita.
* 29ma di decembro - India e Nova-Zelando signatas pakto pri libera komerco, ecepte por Novazelandana lakturi e kelk agrokultivala produkturi.

## Naski

## Morti

* 2ma di januaro - Ágnes Keleti, Hungara gimnastikistino, Olimpiala championino (n. 1921)
* 4ma di januaro - Peter Brandes, Dana skultisto (n. 1944)
* 5ma di januaro - Konstantinos Simitis, chefministro di Grekia (n. 1936)
* 6ma di januaro - Henny Eman, chefministro di Aruba (n. 1948)
* 7ma di januaro - Jean-Marie Le Pen, Franca politikisto (n. 1928)
* 7ma di januaro - Walter Martos, chefa ministro di Peru (n. 1957)
* 13ma di januaro - Oliviero Toscani, Italiana fotografisto (n. 1942)
* 15ma di januaro - Rosny Smarth, chefministro di Haiti (n. 1940)

* 16ma di januaro - David Lynch, Usan aktoro, cinematografisto, cenaristo, filmo-produktisto, muzikisto e piktisto (n. 1946)
* 17ma di januaro - Punsalmaagiin Ochirbat, prezidanto di Mongolia (n. 1942)
* 21ma di januaro - Carlos Mauricio Funes, prezidanto di Salvador (n. 1959)
* 30ma di januaro - Marianne Faithfull, Britaniana kantisto (n. 1946)
* 30ma di januaro - Julius Chan, chefministro di Papua-Nova-Guinea (n. 1939)
* 31ma di januaro - Carlos Ferrero, chefa ministro di Peru (n. 1941)

* 1ma di februaro - Horst Köhler, prezidanto di Germania (n. 1943)
* 4ma di februaro - Sid Ahmed Ghozali, chefministro di Siria (n. 1937)
* 8ma di februaro - Sam Nujoma, prezidanto di Namibia (n. 1929)
* 14ma di februaro - Geneviève Page, Franc aktorino (n. 1927)
* 17ma di februaro - Frits Bolkestein, Nederlandana politikisto (n. 1933)
* 22ma di februaro - Hans van den Broek, Nederlandana politikisto (n. 1936)

* 24ma di februaro - Roberta Flack, Usana kantisto (n. 1937)
* 26ma di februaro - Gene Hackman, Usan aktoro (n. 1930)
* 26ma di februaro - Michelle Trachtenberg, Usan aktorino (n. 1985)
* 27ma di februaro - Boris Vasilyevich Spasski, Rusa-Sovietiana-Franciana shakoludisto (n. 1937)
* 1ma di marto - Angie Stone, Usana kantisto (n. 1961)
* 4ma di marto - Roy Ayers, Usana jazo-muzikisto, kompozisto e kantisto (n. 1940)
* 16ma di marto- Rob de Nijs, Nederlandan aktoro e kantisto (n. 1942)
* 20ma di marto - Vitold Fokin, chefministro di Ukraina (n. 1932)

* 21ma di marto - George Foreman, Usana boxisto (n. 1949)
* 28ma di marto - Heloísa Teixeira, Braziliana skriptistino (n. 1939)
* 29ma di marto - Richard Chamberlain, Usan aktoro e kantisto (n. 1934)
* 1ma di aprilo - Val Kilmer, Usan aktoro (n. 1959)
* 10ma di aprilo - Leo Beenhakker, Nederlandana futbalisto, futbal-entrenisto (m. 1942)
* 13ma di aprilo - Mario Vargas Llosa, Peruana skriptisto, Nobel-laureato (n. 1936)
* 14ma di aprilo - Abdullah Ahmad Badawi, chefministro di Malaizia (n. 1939)

* 21ma di aprilo - Papo Franciskus (n. 1936)
* 30ma di aprilo - Jules Wijdenbosch, prezidanto di Surinam (n. 1941)
* 23ma di aprilo - Fouad Mebazaa, Tuniziana politikisto (n. 1933)
* 1ma di mayo - Nana Caymmi, Braziliana kantistino (n. 1941)
* 13ma di mayo - José Alberto Mujica, prezidanto di Uruguay (n. 1935)
* 16ma di mayo - Jan Terlouw, Nederlandana politikisto, skriptisto (n. 1931)

* 20ma di mayo - Trần Đức Lương, prezidanto di Vietnam (n. 1937)
* 20ma di mayo - George Wendt, Usan aktoro (n. 1948)
* 22ma di mayo - Alasdair MacIntyre, Britaniana filozofo (n. 1929)
* 23ma di mayo - Sebastião Salgado, Braziliana fotografisto e jurnalisto (n. 1944)
* 28ma di mayo - Ngugi wa Thiong'o, Keniana skriptisto (n. 1938)
* 29ma di mayo - George Elwood Smith, Usana fizikisto, Nobel-laureato (n. 1930)
* 29ma di mayo - Alf Clausen, Usana kompozisto (n. 1941)
* 3ma di junio - Krisztina de Châtel, Hungarian-Nederlandana dans-artisto (n. 1943)
* 4ma di junio - Niède Guidon, Braziliana arkeologiistino (n. 1933)
* 5ma di junio - Edgar Lungu, prezidanto di Zambia (n. 1956)
* 9ma di junio - Frederick Forsyth, Angla novelisto e jurnalisto (n. 1938)

* 9ma di junio - Sly Stone, Usana muzikisto, kompozisto e kantisto (Sly & The Family Stone) (n. 1943)
* 10ma di junio - Günther Uecker, Germana piktisto e skultisto (n. 1930)
* 11ma di junio - Brian Wilson, Usana kantisto, kompozisto e muzikisto (Beach Boys) (n. 1942)
* 14ma di junio - Violeta Chamorro, Nikaraguana politikistino (n. 1929)
* 14ma di junio - Henk van Os, Nederlandana historiisto di arto (n. 1938)
* 19ma di junio - Francisco Cuoco, Brazilian aktoro (n. 1933)
* 20ma di junio - Ivar Giaever, Norvegian-Usana fizikisto, Nobel-laureato (n. 1929)
* 21ma di junio - Kailash Purryag, prezidanto di Maurico (n. 1947)
* 1ma di julio - Jimmy Swaggart, Usana pastoro, kantisto e teologo (n. 1935)
* 13ma di julio - Muhammadu Buhari, prezidanto di Nigeria (n. 1942)
* 16ma di julio - Connie Francis, Usana kantistino ed aktorino (n. 1937)
* 20ma di julio - Preta Gil, Braziliana kantistino (n. 1974)

* 22ma di julio - Ozzy Osbourne, Britaniana kantisto e kompozisto (Black Sabbath) (n. 1948)
* 29ma di julio - Paul Mario Day, Angla kantisto (Iron Maiden, More) (n. 1956)
* 31ma di julio - Derek Sauer, Nederlandana jurnalisto ed editisto (n. 1952)
* 5ma di agosto - Ion Iliescu, ex-prezidanto di Rumania (n. 1930)
* 8ma di agosto - Arlindo Cruz, Braziliana kantisto e kompozisto (n. 1958)
* 18ma di agosto - Jean Pormanove, Franciana flu-brodkastero (n. 1979)
* 25ma di agosto - Rainer Weiss, Germana-Usana fizikisto, Nobel-laureato (n. 1932)
* 30ma di agosto - Luís Fernando Veríssimo, Braziliana skriptisto (n. 1936)
* 1ma di septembro - Graham Greene, Kanadan aktoro (n. 1952)

* 4ma di septembro - Giorgio Armani, Italiana fasonisto di modo ed entraprezisto (n. 1934)
* 8ma di septembro - Ângela Rô Rô, Braziliana kantisto e muzikisto (n. 1949)
* 13ma di septembro - Hermeto Pascoal, Braziliana muzikisto e kompozisto (n. 1936)
* 16ma di septembro - Robert Redford, Usan aktoro, cinematografisto e filmo-produktisto (n. 1936)
* 23ma di septembro - Claudia Cardinale, Italiana-Franciana aktorino (n. 1938)
* 27ma di septembro - Chang Chun-hsiung, chefministro di Republiko Chinia (n. 1938)
* 28ma di septembro - Berta Loran, Polona-Braziliana televizion-aktorino (n. 1926)

* 1ma di oktobro - Jane Goodall, Britanian antropologo e biologo (n. 1934)
* 6ma di oktobro - Mohamed Tahir Ayala, chefministro di Sudan (n. 1951)
* 11ma di oktobro - Diane Keaton, Usan aktorino (n. 1946)
* 14ma di oktobro - Luc Ayang, chefministro di Kamerun (n. 1947)
* 14ma di oktobro - Nasser Taghvai, Iranana cinematografisto, cenaristo e filmo-produktisto (n. 1941)
* 17ma di oktobro - Tomiichi Murayama, chefministro di Japonia (n. 1924)
* 19ma di oktobro - Daniel Naroditsky, Usana shak-ludisto (n. 1995)

* 21ma di oktobro - Francisco Pinto Balsemão, chefministro di Portugal (n. 1937)
* 26ma di oktobro - Jack DeJohnette, Usana muzikisto (n. 1942)
* 31ma di oktobro - Fatos Nano, chefministro di Albania (n. 1952)
* 31ma di oktobro - Tchéky Karyo, Turka-Franciana cinem-aktoro e muzikisto (n. 1953)
* 2ma di novembro - Lô Borges, Braziliana kantisto e kompozisto (n. 1952)
* 3ma di novembro - Dick Cheney, Usana politikisto (n. 1941)
* 5ma di novembro - Ronald Venetiaan, prezidanto di Surinam (n. 1936)
* 6ma di novembro - James D. Watson, Usana biologo, Nobel-laureato (n. 1928)
* 11ma di novembro - Homayoun Ershadi, Iranana aktoro (n. 1947)
* 17ma di novembro - Jards Macalé, Braziliana kantisto e kompozisto (n. 1943)
* 23ma di novembro - Udo Kier, Germanian aktoro (n. 1944)

* 24ma di novembro - Jimmy Cliff, Jamaikana kantisto (n. 1944)
* 5ma di decembro - Frank Gehry, Usan arkitekto (n. 1929)
* 6ma di decembro - Martin Parr Britaniana fotografisto (n. 1952)
* 7ma di decembro - Frans Weisz, Nederlandana cinematografisto (n. 1938)
* 10ma di decembro - Sophie Kinsella, Britaniana skriptistino (n. 1969)
* 10ma di decembro - Efraín Goldenberg, chefa ministro di Peru (n. 1929)
* 12ma di decembro - Peter Greene, Usan aktoro (n. 1965)
* 13ma di decembro - Tonny Eyk, Nederlandana muzikisto (n. 1940)
* 14ma di decembro - Rob Reiner, Usan aktoro, cinematografisto, komediisto e filmo-produktisto (n. 1947)

* 17ma di decembro - Hans van Manen, Nederlandana dans-artisto (n. 1932)
* 17ma di decembro - Rosa von Praunheim, Germana cinematografisto (n. 1942)
* 18ma di decembro - Rodrigo Borja Cevallos, prezidanto di Equador (n. 1935)
* 18ma di decembro - Fernando da Piedade Dias dos Santos, chefa ministro di Angola (n. 1950)
* 18ma di decembro - Arnulf Rainer, Austriana piktisto (n. 1929)
* 19ma di decembro - James Ransone, Usan aktoro (n. 1979)
* 20ma di decembro - Lindomar Castilho, Braziliana kantisto (n. 1940)
* 22ma di decembro - Chris Rea, Britaniana kantisto (n. 1951)
* 22ma di decembro - Gathie Falk, Kanadana piktisto e skultisto (n. 1928)
* 25ma di decembro - Francis Marmande, Franca skriptisto e muzikisto (n. 1945)
* 26ma di decembro - Bahram Beyzai, Iranana cinematografisto, cenaristo e dramatisto (n. 1938)
* 28ma di decembro - Brigitte Bardot, Franca aktoro (n. 1934)
* 30ma di decembro - Khaleda Zia, chefministro di Bangladesh (n. 1945)
* 30ma di decembro - Isiah Withlock Jr., Usan aktoro (n. 1954)
* 31ma di decembro - Francis Hallé, Franciana botanikisto e biologo (n. 1938)

## Nobel-premiiziti
*Fiziologio o Medicino: Mary Elizabeth Brunkow, Frederick Jay Ramsdell, Shimon Sakaguchi
*Fiziko: John Clarke, Michel Henri Devoret, John Matthew Martinis
*Kemio: Susumu Kitagawa, Richard Robson, Omar Mwannes Yaghi
*Literaturo: László Krasznahorkai
*Paco: María Corina Machado
*Ekonomiko: Joel Mokyr, Philippe Aghion, Peter Howitt

## Referi