open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Babilonia

:*Ne konfundar kun [[Babel-turmo]]*

**Babilonia** esis urbo en Mezopotamia, jacinta inter fluvio Eufrato e fluvio Tigro, distanta cirkume 160 km sud-este de la nuna Baghdad, Irak, apud la moderna urbo Hilla. Nun, ol esas importanta arkeologiala e turismala loko.

La vorto "Babilonia" kelkafoye uzesas por nomar la tota imperio, depos la 18ma yarcento aK.

## Historio
Babilonia esis anke astronomial ed astrologiala centro. Dum la regno di Hamurabi (18ma yarcento aK) ca urbo, ante mikra, divenis chef-urbo di povoza rejio, qua expansis tra e preter suda Mezopotamia. L'urbo atingis lua maxima expanso ye la 6ma yarcento aK, dum la regno di Nabukodonosor la 2ma, kande ol divenis un ek la maxim granda urbi de la mondo.

## Referi
Societo di Mortinta Poeti

**Societo di Mortinta Poeti** (en l'Angla: *Dead Poets Society*), esas filmo da Peter Weir produktit en 1989.

## <small>Rezumo</small>
La historio dil arivo di literaturo-profesoro (pleita da Robin Williams) introduktas plusa normi en austera skolo di Usa dum la yari 1950ma. Il kurajigas lua studenti pri vivar lua pasioni, e quale pensar per lia propra (opiniono).
Pitagoro

**Pitagoro** (n. c. 580 aK til 490 aK en Metaponte) esis matematikisto, filozofiisto ed astronomiisto dum antiqua Grekia.

Konocita kom nombro-patro, Pitagoro e lua studenti kreas ke tota esas ligita kun matematiko, e pensas ke tota povas esar predicas e mezuras en ritma shabloni o cikli.

## Extera ligilo
flash animo
Vid-punto

**Vid-punto** esas :
* en konoco l'expreso di opiniono, individua o ne, pri. Per Wikipedio devas esar maxim neutrala.
* en literaturo la relato inter l'autoro, la parlanto e la skribo.
* en geografio la loko sur la peizajo esas partikilara interesanta o spektaklala.
Ganto

**Ganto** esas vesto qua tegas la manuo, uzita per protektar note kolda, od ankore, per la prestijo (luxo, ceremonio). Ganto havas separita gaini od aperti per omna fingro e polexo ; se to esas apertita ma ne gaino esas nominita "sen fingra ganto", se per milita, armo-ganto. Ganto qua tegas la kompleta manuo ma ne havas separita fingra aperti o gaini esas nominita **miteno**.
Marioneto

**Marioneto** esas irga kontrolita karaktero, sive formacita per silueti, fili, per l'uzita da ganto, da direta mekanika inventuro (exemple: kablo-kontrolata figuro por filmo) od elektronika guidilo (exemple: rado o infrared fora kontrolo).

Maxim famoza exemplo pri imajo-teatro esas *[[Muppet|Muppet Show]]*.
Silueto

**Silueto** esas vido di kozo o ceno konsistas en konturo e sen trakto interno. La termo venas de Étienne de Silhouette, ganema financo-ministro di Louis 15ma.

**Konturo** esas surfaco, lineo qua limitizas extere objekto, e, partikulare, objekto ronda.
Étienne de Silhouette

**Étienne de Silhouette**  8 di julio 1709 en Limoges til 1767 en Bry-sur-Marne esis ganema franciana financo-ministerio de marto til novembro 1759.

Kun Madame de Pompadour suporto il obtenas ta oficio ed inventas l'imposto sur l'extera richeso-signi. La kustuma nomo silueto venas de ica.

Il traduktas multa financo-libri de angla linguo.

Videz anke : Imposto pri la pordi e fenestri
Le Corniaud

**Le Corniaud** (*la stulto*) esas komika cinematografuro da Gérard Oury, de 1965.

## Skizuro

Dum ke il preparas su departar en vakanci ad Italia, la 2 CV di Antoine Maréchal dislokas su kande ol esas perkutita da la Bentley di siorulo Saroyan, aserta direktisto di importac-exportaca firmo. Kom kompenso, il-ca ofras ye Maréchal konvoyar nam spensi asumita la superba, grandega e deskapotebla Cadillac de un ek lua Usana amiki de Napoli til Bordeaux. Yen qua promisas timinda vakanci per Maréchal, ma il nesavas ke Saroyan esas la *bapto-patro* di banditi e ke ta *voyala paketboto* esas burizita kun produkturi di kontrabando (heroeno*, diamanto, oro, ec). Saroyan spione sequas lua *mulino* en multa insidii ma anke joyanta aventuri note di quiproquo.

## Citaji

* Saroyan apene nihiligas la simpla veturo di Antoine Maréchal:
: - To esas ne grava ...
: - To esas ne grava ! Vu havas la boni ! Quon me divenos?
: - Eh bona pediranto !

* Saroyan ye telefonilo kun germaniana auto-haltinanto : « Ich bin ein freund of herr Antoine Maréchal. He ist en dangero... Verstehen sie dangero ? [...] Se Vu nicht interveniren, Maréchal Kaput . 
Ursula : Das ist kann ich Möglich ! 
Saroyan : Ca me ne povas dicas Vu ! Because der mann , der bela celibulo, ach !! ist ein hipokritecha, ein gross hipokritecha ..»
La Grande Vadrouille

**La Grande Vadrouille** *La granda promenadecho* esas burleska filmo da Gérard Oury en 1966. 

## Skizuro

Ye 1942 dum germaniana okupado di Francia, tri britaniana fluganti esas decensita. Refujanto en Paris, ul esas celita per brava imoblo-piktisto ed akra-humora orkestro-chefo, qua ensemblo devigas direktar lu vers la libera zono.

## Certa ceni

Certa ceni kom kambio di ped-vesti, do uno tro mikra e pos la marcho-maniero, la konfuzo di hotelo-chambri qua facas dormar l'uno l'altro proxim germaniana soldato o la ludo di muzikala stulo en café per germaniana trupi esas antologio.

## Precipua aktori

* Bourvil : Augustin Bouvet, brava imoblo-piktisto
* Louis de Funès : Stanislas LeFort, akra-humora orkestro-chefo
Sudoku

**Sudoku** esas kombinatoriko-ludo sen repeto de quadrato latina, ordinare 9&nbsp;x&nbsp;9, kun certa fakeyi ja koaktita.
Kolono

:;Noto -> Ne konfundez kun kolumno
---------------------------
**Kolono** povas signifikar:
* cilindra suportilo qua subtenas parti di edificio.
* unesma parto dil grosa intestino.
Imposto pri la pordi e fenestri

**Imposto pri la pordi e fenestri** institucesis dal Direktorio, dum Franca revoluciono, ye la 24ma di novembro 1798 (4 frimaire an VII).

To esis la moderna versiono di antiqua imposto di Roma, *[[ostiarium]]* pri la pordi e koloni.

Kom konfliktas kun l'imposto pri konstrukturo e sub l'influo di higienisti ol supresesis en 1926.
Inkurso di Dieppe

L**'Inkurso di Dieppe** (*operaco Jubilee*, qua eventis ye la 19ma di agosto 1942 dum la Duesma mondomilito) esis atako dal Federiti kontre la portuo Dieppe, en Francia, lor okupita dal Germani. Plua kam 6.000 infantrianti partoprenis, precipue Kanadani, suportita per granda Britaniana navala ed aerala suporti.

La skopo dil atako esis invadar e kontrolar l'importanta portuo dum kurta periodo, ed anke pruvar la posibleso di obtenar informado pri kaptiti e pri spoliita materiaro, ed evaluar la Germana repliko. Dum la retreto, la Federiti anke deziris destruktar rivala defensi, portuala strukturi ed edifici. E fine, levar la moralo e pruvar la kompromiso dil Unionita Rejio pri l'aperto di westala fronto en Europa.

Tamen, la mala projeto dil atako rezultis kompleta vinkeso di la Federiti. De la 6.086 soldati qui desembarkis en Dieppe, 3.623 (cirkume 60%) mortigesis, vundesis o kaptesis. La Rejala Aer-Armeo (RAF) perdis 106 avioni, kontre 48 de la *[[Luftwaffe]]*.

## Referi
Charles Dantzig

**Charles Dantzig** (n. ye la 7ma di oktobro 1961) esas Franca skriptisto.

## Verki
;Esayi
* Pourquoi lire ? (Grasset, 2010, Grand Prix Giono)
* Encyclopédie capricieuse du tout et du rien (Grasset, 2009, prix Duménil)
* Vortolibro egoista di literaturo *Le dictionnaire égoïste de la littérature* 2005
* La Guerre du cliché (Les Belles Lettres, 1998)
* Il n'y a pas d'Indochine (Les Belles Lettres, 1995)
* Le style cinquième (Les Belles Lettres, 1992)
* Remy de Gourmont, Cher Vieux Daim ! (Le Rocher, 1990 ; 2e édition : Grasset, 2008)

;Poezio
* Les nageurs, (Grasset, 2010)
* La diva aux longs cils, (Grasset, 2010)
* Bestiaire, avec des encres de Mino (Les Belles Lettres, 2003)
* En souvenir des long-courriers (Les Belles Lettres, 2003)
* À quoi servant les avions ? (Les Belles Lettres, 2001)
* Ce qui se passe vraiment dans les toiles de Jouy (Les Belles Lettres, 1999)
* Que le siècle commence (Les Belles Lettres, 1996, prix Paul Verlaine)
* Le chauffeur est toujours seul (La Différence, 1995)

;Noveli
* Je m'appelle François (Grasset, 2007, et Le Livre de Poche)
* Un film d'amour (Grasset, 2003, et Le Livre de Poche)
* Nos vies hâtives - preco Roger-Nimier e Jean Freustié 2001
* Confitures de crimes (Les Belles Lettres, 1993)

## Referi
Kombinatoriko

**Kombinatoriko** esas brancho di pura matematiko qua studias la figurizi di finita kolekti di objekti o la kombini di finita ensembli, e la kontado.

En partikulara c interas su ad metodi permizinta kontar l'elementi en finita ensembli (enumeranta kombinatoriko) ed ad la sercho di optima en la figurizi tale lua existo (extrema kombinatoriko).

Kombinatoriko komencas dum 17ma yarcento, dume probableso-kalkulo. Origine ta parto di matematiko pri la solvuro di kontado-problemi, de la studio di hazardo-ludo. Pose ulo ligis su ad nombri-teorio e grafi.

Yen kelka exempli di situesi pri kombinatoriko:
* l'ordinado di libri sur etajero
* la plasizo di personi cirkum ronda tablo
* l'extrakto di lotrio kun ripozo o ne di certa nombro di numerala buli en buxo
* la lokizo di lud-marki sur lud-planko.

Terminas per questiono. Quanta posibla ordinadi de 52 lud-karti?

Ti nombro esas egala ye 52! (To esas faktorialo di kindekedu), proxim 8,065817517094 .10 67.
Brancho

**Brancho** esas parto di ligna planto quale arboro, arboreto o vito. To esas irga ligna strukturala membro qua ne esas centrala trunko e qua suportas la terminala ramo.

La vorto havas multa figurativa senci, ofte expresanta l'ideo di subdiviziono, od en grafo la ligo inter du tuberi (nodo).
Kisto

**Kisto** esas benigna tumoro konsistanta ek klozita sako kun distinta membrano qua developas su nenormale en ula kavajo o strukturo de la korpo. Kisti povas kontenar aero, liquidi od altra materii. Kande la tumoro kontenas puso ol nomesas abceso, ne kisto.

La maxim frequa kauzi por kisti esas:
* infekto,
* obstrukto di sebifanta glando, exemple akneo,
* altero hormonala,
* cirkum objekto stranja a la korpo,
* nenormaleso en la developo.

Mukoviscidozo (kistala fibrozo) esas exemplo di genetala trublo en qua kisti developas su en pulmono-tisui e liberas di muko, reduktinta la pulmona kapaceso ed implikas persistema tus-acesi.
Christian Kramp

**Christian Kramp** (n. ye la 8ma di julio 1760 en Strasbourg til la 13ma di mayo 1826 sama urbo) esis matematikisto precipua pri faktorialo.

Lua patro esis profesoro. Christian Kramp studiis ed obtenis diplomo pri medicino. Tamen, ilu havis interesi pri mult altra temi, ed ultre kelka medicinala edituri, il prizentis verko pri kristalografio en 1793. En 1795 Francia anexis la sinistra rivo di Rheno, e Christian Kamp divenis profesoro en Köln, ube ilu docis matematiko, kemio e fiziko. Kramp povis skribar e lektar ank en la Franca ed en la Angla.

Quale Bessel, Legendre e Gauss, Kramp laboris sur la funciono generala pri faktorialo qua aplikesas a nombri qui ne esas integri. Ta labori esis nedependanta de la verki da James Stirling e Vandermonde. Il esis l'unesma matematikisto qua uzis la noturo n!.
Gilles Duceppe

**Gilles Duceppe** (n. ye la 22ma di julio 1947) esas nacionalisto di Kebekia e politikisto en Kanada. Il esas filiulo di bone-savata aktoro, Jean Duceppe, e Hélène Rowley. Ma lua performo kom aktoro a la jurnalistaro-kongreso omna yara en Ottawa esis mala.

Il esas la chefo di partiso *Bloc Québécois* de 1997, l'unika partiso qua havas membri nur en Kebekia e volas transformar la provinco en nedependanta lando. 

Dum sua yunala tempo lu advokis komunismo ed esis membro di la Marxist-Leninista Partiso, agado qua lu nun dicas esir eroro.
Diofanto

**Diofanto di Alexandria** proxim 200 aK/240 aK til proxim 284 aK/298 aK esis matematikisto.

Ilu konocesas pro la studio di equacioni kun varianti qui prenas racionala valori e ta diofantan equacioni nominesas de ilu. Diofanto esas kelkafoye konocita kom la "patro dil Algebro". Ilu skribis entote deketri libri pri equacioni. Diofanto skribis anke traktato pri poligona nombri.
Poligona nombro

**Poligona nombro**, en matematiko, esas nombro qua povas esar dispozita kum reguloza poligono. Antiqua matematikisti deskovras qua nombri povas esas dispozita en certa foyi kande ulo reprezentesas per stoneti o grani ; ta nombri, qua povas formacar figuri, esas ordinare nominita figurata nombri.

Exemple, nombro 10, povas reprezentesar per triangulo (videz triangulala nombro).

    x 
   x x 
  x x x 
 x x x x 

Ma 10 ne povas esar reprezentita per quadrato, lore ke nombro 9 povas   (videz quadrala nombro).

 x x x 
 x x x 
 x x x

Kelka nombri exemple 36, povas ambe reprezentesar per quadrato e triangulo (videz quadrata triangula nombri).

 x x x x x x 
 x x x x x x 
 x x x x x x 
 x x x x x x 
 x x x x x x 
 x x x x x x 

        x 
       x x 
      x x x 
     x x x x 
    x x x x x 
   x x x x x x 
  x x x x x x x
 x x x x x x x x

La metodo por grandigar poligono konsistas prolongar du lateri adjacanta de sola punto, pos kompletigar la figuro per di punti per obtenar la suplementa manquita lateri. En la sequanta diagrami, omna suplementa strato esas reprezentita per +.
Abstrakt algebro

**Abstrakt algebro** o *generala algebro*, esas la fako di matematiko qua studias precipue l'algebrala strukturo e la relati inter li. La termo abstrakta algebro uzesas per distingar olu di elementala algebro qua instruktas la reguli di manipulado di algebrala formuli e expresi.

Historiale algebrala strukturi ne studiesas separe. Abstrakta algebro anke posedas multa konekti kun omna matematiko-faki.

## Bazi
: ensemblo-teorio
:* ensemblo-nociono
:* sub-ensemblo
:* operaci sur l'ensembli
:* karteziana produkto
: korespondo e relati
:* binara relato
:* funciono ed apliko
:* interna ternala relato
:* kardinaleso
: kompozo-lego
:* operacio
:* funciono

## [[Algebrala strukturo|Algebrala strukturi]]
: magma
: Quasigroupe
: Monoido
: migrupo
: grupo
: morfismo
: ringo
: korpo
: tribuo (σ-algebro)

## teorio di konfuza sub-ensembli
: konfuza sub-ensemblo
: konfuza operaco
Quadrato Greka-Latina

**Quadrato Greka-Latina** esas quadrato tabelo di *n* linei e *n* koloni okupita kun *n* distinkta pari, e ube omna lineo ed omna kolono kontenas nur sola exemplero. Ol esas superpozo di du quadrati latina *ort-angula*. Se la du quadrati Latina ne esas ort-angula, lore paro povas aparar pluse uno foyo.

La nomo "Greka-Latina" donesis pro ke ofte la pari indikesas per literi veninta de Greka e Latina alfabeti.

## Exempli

### Du quadrati latina ort-angula

On konstitucas unesma quadrato latina :
A_1 = 
\begin{bmatrix}
 A & C & B & D \\
 D & B & C & A \\
 C & A & D & B \\
 B & D & A & C \\
\end{bmatrix}


E duesma : 

 A_2 = 
\begin{bmatrix}
 1 & 4 & 3 & 2 \\
 3 & 2 & 1 & 4 \\
 2 & 3 & 4 & 1 \\
 4 & 1 & 2 & 3 \\
\end{bmatrix}


La kombino di du donas quadrato Greka-latina di *ordino 4* :

A_1 \oplus A_2 = 
\begin{bmatrix}
 A,1 & C,4 & B,3 & D,2 \\
 D,3 & B,2 & C,1 & A,4 \\
 C,2 & A,3 & D,4 & B,4 \\
 B,4 & D,1 & A,2 & C,3 \\
\end{bmatrix}


La du quadrati latina esas do ort-angula pro ke omna paro aparas uno e nur una foyo e la condicioni sur la linei e la koloni esas juntita.

### Du quadrati latina ne ort-angula
 
Nuna, ni uzas altra quadrato latina per l'unesma elemento dil paro :

A_1' = 
\begin{bmatrix}
 1 & 2 & 3 & 4 \\
 4 & 1 & 2 & 3 \\
 3 & 4 & 1 & 2 \\
 2 & 3 & 4 & 1 \\
\end{bmatrix}


La kombino di du ne donas quadrato Greka-latina :

A_1' \oplus A_2 = 
\begin{bmatrix}
 A,1 & C,2 & B,3 & D,4 \\
 D,4 & B,1 & C,2 & A,3 \\
 C,3 & A,4 & D,1 & B,2 \\
 B,2 & D,3 & A,4 & C,1 \\
\end{bmatrix}


On remarkas do ke la paro A,4 aparas du foyi (e la paro D,2 esas absenta). La quadrati latina A_1'~ e A_2~ ne esas ort-angula e ne povas formacar quadrato Greka-latina.

## Analizi e demonstri

### Oficii-problemo
	 

En 1782, Leonhard Euler konceptas la matematika problemo sequanta. On konsideras sis diferanta regimenti, omna regimento havas sis oficii di distinkta gradi. On demandas su nuna quala plasizar la 36 oficii en 6x6 grille?, kun uno oficio per fako, di tela maniero ke sur omna linei ed omna kolono kontenas omna gradi e omna regimenti.

To esas quadrato Greka-latina di ordino 6, qua esas neposibla solvar. Euler pre-sentita lore, sen tamen donar formala demonstrato ye lua konjekto. En 1901 Gaston Tarry demonstras la ne-posiblajo kun exhaustiva di kazi e kun krucume di rezulti.

## Extendo ad altra ordini

En 1958, Bose, Parket e Shrikhande demonstris l'existo di quadrato Greka-latina por omna ordini, ecepte 2 e 6.
Thor (homonimo)

* Thor esas nordala tondro-deo,
* Thor esas super-heroo di edicioni Marvel Comics,
* Thor esas la surnomo di personajo di Asgards-raso, di serio Stargate.
Akustiko

**Akustiko** esas fako di fiziko qua studias sono, mekanikala ondi en gasi, liquidi, e solidi, en multa domeni:
La propagado di sonala ondi, la chambri-akustiko, l'audado-fiziologio, la cirkuma akustiko, la trakto di audala signalo, la cienci di parlita komuniko (la linguistiko-labori qua konsakras su ad l'aspekto ne semantikala di produktita soni per homala guturo, la fonetiko akustiko), ec.
Célestin Freinet

**Célestin Freinet** (15ma di oktobro 1896 en Gars, Provenco til la 8ma di oktobro 1966 en St. Paul de Vence) esis pedagogo, nome por arto e pioniro pri docado di ekologio en skoli.

Vundita en pulmono dum l'unesma mondomilito pro venenoza gasi, quick ilu divenis pacifisto. En 1920 ilu divenis docisto en Le Bar-sur-Loup.

Diversa voyaji permisis ilu admirar metodi pri instrukto nekonocita en Francia, nome la metodi de Suisa pedagogo Adolphe Ferrière, qua esis surda. En 1923 Freinet kompris imprimomashino, origine pro helpar kun instrukto, pro lua desfacileso pri parolar dum longa tempo. Ilu imprimis skola jornaleti e libera texti por lua skolani. L'infanti uzis ol por kompozar lia propra verki, qui pose diskutesis en grupi, e fine prizentar kom komuna esforco. Li freque lasis la skolo-chambro por irar en extera inquesto. La jurnaleti kambiesis reciproke kun altra skoli. Gradope la grupala texti remplasis kustumala e oficala libri.

Inter altra idei, Freinet propozis la "labora pedagogio" (*pédagogie du travail*): la skolani stimulesis lernar tra kreo di lia propra produktado. Ilua verki adoptesis da la nomizita "Nova Skolo".
Anycall

**Anycall** esas la nomo por posh-telefoni e simila produkturi kreita da Samsung Electronics en Sud-Korea. Ol establisesis en 1993 da Samsung.

## Famoza Koreani qui aparis en TV por reklamar Anycall
* Lee Hyolee
* Lee Seo Jin
* Yoon Soi
* Cha Tae Hyeon
* Jang Hyuk
* Lee Na-young
* Moon Geun Young
* An Sung Gi
* Bak Jeong Ah
* Moon Jeong Hyeok
* Seven (Kpop)
## Videz anke
* SK Telecom
* KTF
* LG Telecom
* Cyon
* SK Teletech
* Motorola
* Pantech Curitel
* VK Mobile
* KTF Ever

## Extera ligili
* Samsung Electronics - Anycall
* Anycall
* Anycall Ret-pagino en l'Angla
Stanley Milgram

**Stanley Milgram** (n. ye la 15ma di agosto 1933 en New York til la 20ma di decembro 1984 sama urbo) esis psikologiisto precipua pri sociala relati, plu proxim kam evidenta, ed autoritat-obediado.
Ivan Petrovich Pavlov

**Ivan Petrovich Pavlov** (n. ye 14 di septembro 1849 – m. 27 di februaro 1936) esis Rusa fiziologiisto, psikologiisto e mediko.

En 1904 ilu ganis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino por lua inquesti pri digestivuro, nome kondicionigo kun hundi.
Multipliko-tabelo

**Multipliko-tabelo** en matematiko expozas en la linei e koloni la rezulto di multipliko di mikra naturala nombri.

## Maxim uzata
La maxim uzata multipliko-tabelo esas la 1 til 12.

Ma onu povas trovar versioni qua venas tam multa kam 100.

## Quale uzar multipliko-tabelo
Por ganar la produto di 5 × 7, prenez la nombro ad intersekturo di kolono 5 e lineo 7. La rezulto lektita esos 35. 

## Quale fabriesas multipliko-tabelo
Omna faketi povas esar okupita de la faketo supere o sinistre, per ajuntinta la valoro di kolono o di lineo.

## Propraji
* la tabelo prizentas simetrio alonge un de diagonali
** ta maxim longa diagonalo kontenas la quadrati di nombri
* omna nepara produkto esas cirkumita di 8 para produkti
Kurt Lewin

**Kurt Lewin** (n. ye la 9ma di septembro 1890 – m. ye la 12ma di februaro 1947) esis Germaniana e Usana (de 1933 ibe, fakte de 1940) psikologo, nome pri sociala psikologio.

Il esis un ek l'unesma inquestisto qua studiis dinamika grupo e organizala developo, e propozanto di Gestalt-terapio.
Artifical inteligenteso

**Artifical inteligenteso** (**AI**) esas l'imitado da mashinaro, nome da komputerala sistemi, dil inteligenteso homala, to esas, di la kapableso lernar. Ca termino kreesis en 1956 da John McCarthy un ek lua pioniri, qua definis ol kom "la cienco (uzata) por krear inteligenta mashinaro, nome inteligenta komputerala programi". Segun  Andreas Marcus Kaplan e Michael Haenlein, artifical inteligenteso esas *komputerala sistemo kapabla kaptar ensemblo di dati qui originis exter ol por "lernar" de ca dati, e pose uzar ca informi por sucese realigar taski o predici, tra flexebla adapto*.

Nun, la defino pri 'quo esas dato' esas ampla, exemple, dati furnisata da mekanikala o fizikala detektori pozata en mashini od en l'ambiento, video-kameri, radio-transmiseri atachita a sovaja animali por studiar lia konduto, satelitala fotografuri, 2-dimensiona o 3-dimensiona imaji obtenita per X-radio, edc. La sistemi qui uzas artifical inteligenteso esas kapabla pri kaptar granda quanto di informi de un o plura fonti, e "lernar" de li, sive "sub tutelo homala", sive sentutela.

La lernado "sub tutelo" eventas kande la komputera programisto furnisas a la komputero parto ek la informi, e dicas quo esas singla ek ca dati. Exemple, por "docar" a la komputero 'quo esas kato', on prizentas diversa imaji pri kati, e por singla ek li on mencionas esar "kato". Pose, prizentesos imaji pri hundi e mencionos "hundo", kavali e mencionos "kavalo", edc. Pos prizentar certena quanto di imaji, la komputero divenos kapabla savar e separar, inter mili o mem milioni di imaji, qui ek li esas "kati". Altralatere, la "lernado sentutela" eventas kande la komputero ipsa analizas giganta quanto di dati e "deskovras" similesi e diferi inter li, e grupigas o separas la dati segun similesi e diferi, uzanta matematikala modeli, exemple *grafo-teorio.
John McCarthy

**John McCarthy** (4ma di septembro 1927 en Boston, Massachusetts til la 24ma di oktobro 2011 en Stanford, Kalifornia) esis, ensemble kun Marvin Minsky, un ek la fondinti di la studio-fako artifical inteligenteso. Il anke inventis la programigo-linguo *Lisp* en 1958, ed influis la kreo di la programigo-linguo ALGOL.

Ensemble kun Fernando Cobarto, ilu kreis dum la fino di la yari 1950a la tekniko qua posibligas multa uzeri acesar samatempe la sama komputero.
Marvin Minsky

**Marvin Lee Minsky**  (9ma di agosto 1927 en New York til la 24ma di januaro 2016 en Boston) esis un ek la precipua pioniri di artifical inteligenteso, kun John McCarthy

La patenti di Minsky inkluzis l'unesma kapo-montita grafikala expozo (1963).
Alan Turing

**Alan Mathison Turing** (1912 til 1954) esis Britaniana matematikisto, logikisto, e kriptografisto.

Turing ofte judikesas kom fondinto di informatiko. Tra la nomizita "probado Turing", ilu facis signifikiva e  provokanta kontributajo ad la debato pri artifical inteligenteso: "kad ulatempe esus posibla dicar ke mashini divenos koncianta e povos pensar?" Ilu furnisis influiva formalizo di algoritmo-konceptajo e traktado kun probado Turing, formulanta la nuna larje aceptita "Turing"-versiono di tale nomizita "tezo Church-Turing".

Dum la duesma mondomilito, Turing laboris en Bletchley Park, Britaniana kriptoanalizo-centro, e dum kelka tempo il esis chefo dil sektoro nomizita *Hut 8*. Il inventis multa tekniki por dechifrar Germana chifri, inkluzite tale nomizita *metodo di bombe*, elektromekanikala mashino qua povas trovar kolektaji per la mashino Enigma.
Foko (homonimo)

**Foko** esas:
* foko – en optiko: punto a qua konvergas lumoradii reflektita o refraktita
* foko – en geometrio: punto de ube departas ed adube su asemblas vektori
Entuziasmo

**Entuziasmo** origine signifikas inspiro o posedo per deajo. Nun ulo simpla esas intensa juado, intereso o aprobar.
Vitro

**Vitro** esas uniforma amorfa solida materio, kustuma produktita kande konvenita viskoza fuzita materio frigidas tre rapideso supra lua transito temperaturo, do sen sat tempo per regulara kristala treliso formar. Simpla exemplo esas kande tablo-sukro esas fondita e quick frigidita da jetar la liquida sukro adsur kolda surfaco. La rezulta solido esas amorfa, ne kristala kun la sukro esas origine, qua povas vidar en lua konkoida rupturo.
Petroepoko

**Petroepoko** esas larja prehistoriala epoko kande homaro difuzita uzas utensili en stono. Ligno ed osto ank uzesis, ma petro e precipue silexo laboresis por krear tranchinta instrumento ed armi. Ta periodo duris cirkume 2.5 milion yari, e finis inter 4500 aK e 2000 aK, kun la developo di metalurgio. Objekti di petro inluzas utensili kreita da homala generi *[[Australopithecus]]* e *[[Paranthropus]]*.

En ta epoko, homi developis habileso di akutigar e polisar petri por uzar ol kom kulteli, hakili, kom extremeso di lansi, o por muelar grani, edc.

Komence, la homi vivis de chaso e kolekto di legumi. L'agrokultivo e l'edukado aparis en fino di ta epoko, dum neolitiko.

Petroepoko nune dividesas en paleolitiko, mezolitiko e neolitiko.
Konkoida rupturo

**Konkoida [[rupturo]]** deskriptas la fasono qua frajila materii ruptas kande ulo ne sequas irga naturala fenduro. Inter la materii qui ruptas quale to inkluzas silexo ed altra fine-kandiizita materii, tale preske omna amorfa solidi quale obsidiano ed altra tipi di vitro. Ulo povas anke eventar en altra tipi di materii sub favorebla cirkonstanci. Ulo larje uzesis dum petr-epoko por facar akuta utensili e materii qui frakturo tamaniere esas ofte komencita kom dezirebla kruda materio.

Konkoida rupturo ofte rezultas en kurva ruptaji surfaco qua similesas rugoza, gradoza kurvi di muslo shelo. Altra konkoida trakti inkluzas mikra fendeturi emaninta di perkuto-bulbo.

Ul definesas kontraste kun la faceta frakturi ofte vidita en sola kristali quale mikonduktivo vaflatri e gemi, e l' alt-energio duktileso frakturo surfaci dezirebla en preske omna strukturala apliki.

Tela frakturi formacas la bazo di splitar ube la kondiciono di surfaco esas kontrolita nur per la shoko e ne la preferita oriento di materio. Lua proprajo anke facas tela frakturi utila en injeniorarto, nam furnisas permananta informo pri stando dume ceso. Konkoida rupturo povas produktesar nur per mekanikala shoko, prefere frostar exemple.
Daniel Radcliffe

**Daniel Jacob Radcliffe** (n. 1989) esas Anglian aktoro, quon cinemo-regardisti agnoskas kom Harry Potter de filmi bazinda libri da J. K. Rowling.

Radcliffe naskis en Fulham, London, ed esas la sola filiulo di Alan Radcliffe e Marcia Gresham, qui esas familiara kun cinemo-mondo e ne volis ke sua filio divenus aktoro. Ma fortunoze li chanjis sua opiniono e Daniel aparis sur skreno en TV-versiono di David Copperfield - romano di Charles Dickens.

En 2000 Radcliffe selektesis da kelka mil kandidati por plear Harry Potter en unesma filmo, Harry Potter e la stono di filozofo ("Harry Potter and the Philosopher's Stone" en Angla), quo joyis granda suceso. Duesma rolo di Radcliffe esis mikra rolo en "The Tailor of Panama", ma ca filmo esis pronta vere ante "Harry Potter", do olu divenis l'unesma cinemo-filmo kun Radcliffe quo atingis la skreno.

En 2001, 2004 e 2005 sequanta filmi pri yuna mago kun Radcliffe kom Harry Potter venis aden cinemi en tota mondo, ed omni havis granda suceso ed obtenis granda profiti. Radcliffe anke recevis bona salario, e kun banko-konto evaluita en £23 milioni ilu esas maxim richa yunulo en Anglia.

En sua privata vivo Radclife lernas en Skolo di London, pleas baso-gitaro, joyas gitaro-muziko, esas fanatiko por la futbalo-klubo Fulham Football Club e suportas multa karitati.
Universitato di Michigan

L**'Universitato di Michigan** (U-M, "U of M", o U-Mich), an l'urbo Ann Arbor, esas publika universitato en Michigan, Usa. Kun tri skolo-tereni, ol havas fakultati pri informatiko, yuro, medicino, afero, ed altri qui sempre aparas che la rango di la 10 maxim bona fakultati di Usa.

Ol fondesis en 1817, e la unesma klasi eventis en 1841.

## Extera ligili
* Oficala situo
* Mapi di loki
Etajo

**Etajo** esas horizontala separilo en :
* imoblo
* fuzeo (verniero), autonoma e separebla parto qua facas certa funcioni dum determinita fazo di flugo.
* mineyo nivelo ube esas kavigita exploto-galerii
János Kádár

**Janos Kadar** *János Csermanek* (26ma di mayo 1912 en Fiume, nune Rijeka, til la 6ma di julio 1989 en Budapest) esis Hungara politikisto, regnanto de 1956 til 1988.

Naturala infanto, de modesta kondiciono e rudimenta formaco, ilu divenis precizeso-mashinisto e sindikatano de 17 yaro d'evo. Il partoprenas en celita komunista movado en 1931. Karcerita, il promocesas en la partiso-hierarkio e pruvas certa organizanto-talento. Ye 1943 il esas membro di centrala komito qua decidas transformar la hungariana komunista partiso en paco-partiso, preninta segun la litero la solvo di Komintern. 

En 1945, Kadar esas un ek la esperi di lua partiso en povo ed okupas ofico di alta responso : membro di politika kontoro, generala sekretario adyunto, ministro di interio, chefo di sekreta polico (1948-1951).

En 1951 ilu akuzesis di esar partisano di Tito, do trahizanto, ma liberigesis en 1953.

Nominita kom chefo dil partiso en importanta industrala distrikto di Budapest, Kádár quik acensis en evidenteso, konstruktinta larja sequantinta inter laboristi qui demandis plura libereso por sindikati, e divenis chef-deputato dum la guvernerio direktita da Imre Nagy.

## Rolo en la revolto di 1956
Nagy komencis liberaligar Hungaria, ed anke forirar de Warszawa-pakto.
Problemo

**Problemo** esas questiono desfacile solvebla.

* pri matematiko objekti e strukturi requisitas expliko e pruvo. Ta questioni extensas de maxim speciganta ("Quon esas la reala solvi por *x*2 &minus; 1 = 0?") til sat ordinare ("Pro quo ta nombri aparas ad evidente diferanta situi? Formuligar e pruvar konjekto.") 
* pri socio, vers vivar konkorde.
* pri afero esas difero inter nuna kondicioni e to qua esas bezonata o dezirata. Ofte la kauzi di ula problemo esas nekonocita, cakaze radiko kauzo analizo uzesas por trovar la kauzi e determinar korektala agivesi.
	 	
## Videz anke
- Heuristiko
Kaoru Ishikawa

**Kaoru Ishikawa** 1915 en Tokio til 16ma di aprilo 1989 esis kemiisto, prekursoro ed uno di teoriisti per la qualeso-jero. On devas li note diagramo di kauzi ed efekti qua esas uno di Fundamentala utensili per helpar la *qualeso-cirkli*.

Kaoru Ishikawa developas note la sequanta idei en qualeso :
* ubiqua di qualeso ye omna proceso.
* impliko di omna sektori (servi, laboristi) dil entraprezo en la qualeso.
Ariel Sharon

**Ariel Sharon** (26 di februaro 1928 apud Jaffa til 11 di januaro 2014 en Jerusalem) esis militisto e politikisto, chefministro di Israel de 2001 til 2005. Il anke esis Ministro por la Defendo, de 1981 til 1983.

Lua patro, Shmuel Scheinerman, e matro esis fervoroza sionisti de est-Europa stekita en agrokultivala centro.

Quick Ariel engajis su en militala grupo, e pos la duesma mondomilito il unesme luktis kontre Britaniana soldati e pose kontre vicina Mohamedani. Dum kombato il vundesis grave.

En 1953 ilu fondis e direktis l'unajo 101. Kande tri Israelana esas tuita il inkursas en Jordania por destruktar quardek domi e masakrar sua habitanti. 

En 1956 il esis avan dum Suez-krizo note l'asalto di Mitla pasajo-punto. La sequanta yaro il studias en Unionita Rejio e Universitato di Tel-Aviv

En 1967 dum sis-dia milito il komandis uno di la divizioni qui partoprenis en la konquesto di Sinai-peninsulo kun efiko ma sen diciplino.

Jacis en komato depos 2006 til lia morto en 11 di januaro 2014.

## Politika kariero
Deputato en 1973 il demisionis la sequanta yaro per divenar konsilisto por sekureso dil guvernerio. Il esis ofte ibe per saturar Cisjordania e Gaza kun kolonii ma prezervis lua iniciado en evakuigas la maxim vizebla note en Sinai.
2001, spacal odiseo

**2001, spacal odiseo** (originala titulo *2001: A space odyssey*) esas filmo di ciencala fiktivajo realigita da Stanley Kubrick en 1968, inspirita en multa noveli da Arthur C. Clarke (note "La Sentinelo" - 1951).

## Skisuro

*L'auroro di homaro* "Homo" esas nur animalo inter altri. La hungro tapas bando shirmita en kaverni. Sen defenso kontre la karnivori, to esas preske la fino di ta tribuo. Ula matino, ulo trovas erektita sur la sulo impozanta ed intriganta nigra monolito. Sub l'influo di ta objekto, la membri de la tribuo havas l'ideo pri utiligar osti kom armi, obteninta tale superesas certa di lua sam-specani. Ol uzas ulo per eliminar rivali qua inter-luktar por kontrolar punto di aqua, per desembarasas di enemiki e per tuar lua raptaji, acelerinta tale la proceso di evoluciono.

*Quar milion yari pose, en 2001* du spaconavi voyajas. L'Usana ciencisto Dr Heywood Floyd igas ad Luno ube il esas charjita per rekomendar ye kolegi mantenar la sekreto pri fantastika deskovrajo. Il iras pos kontemplar la deskovrajo pri : nigra monolito (la mem?) enterigita volonte segun la specalisti quar milion yari ante. Kande jorneskas sur ulo il emisas potenta signalo radio qua parazitas l'askolti di spacianti til la doloro.
Sur mea labii

**Sur mea labii** esas nigra filmo da Jacques Audiard ye 2001.

## Skisuro

Karla, qua laboras en imobla agenterio, esas sat bela (kun klara okuli) ma surda e sufras dil shok-pulsa konduto di kolegi e mem di lua amikini. On donas el selektar probo-tempiero. El prenas furtanto qua ekiras de karcero. Lua marjinala talenti, el savas lektar sur la labii, e li havas tre bona manuala habileso, konduktigas amba en konivenco.

## Aktori
* Vincent Cassel : Paul Angeli
* Emmanuelle Devos : Carla Behm
* Olivier Gourmet : Marchand
William Shakespeare

**William Shakespeare**  (1564 til 1616) judikesas kom la maxim importanta poetulo, dramatisto e skriptisto di Anglo-Saxona kulturo. Shakespeare esas reputata pro lua maestreso di poezala e literala formi. Lua kapaceso pri reprezentar l'aspekti di homala naturo esas ofte encenigata da lua diletanti.

## ''Globe''-teatro

La *Globe* konstruktesis en London en 1599; la proprietanti esis aktori, e ye la inicio di la spekulado Shakespeare posedis un aciono, olqua esis okimo di la proprietajo. Ye 29 di junio 1613, la teatro destruktesis pro fairo dum pleado di *Henry VIII*, dramato da Shakespeare. Teatrala kanono mispafis, quo acendis ligna trabi e paliizita tekto. Esis nula morti o vunduri. Pos la fairo, nova teatro kontruktesis en 1614, qua funcionis til 1642; en ta yaro, omna teatri en London klozesis, pro impero di la guvernerio direktita da Oliver Cromwell. En 1644 la *Globe*  demolisesis, ed apartemento konstruktesis.
Caliban (personajo)

**Caliban** esas personajo di teatrajo da William Shakespeare nominita *La Tempesto*.

Monstratra e groteska filiulo di sorcinisto (Sycorax), il esas kun Ariel Prospero-sklavi, la duko di Milano exilita e regnanto sur deserta islando kun la magio qua konferas li lua libri. Kanibala (la nomo Caliban esas l'anagramo di angla Canibal), sovaja e nekapebla di civiliza komporto o koncienco, il exprimas su tra primitiva e obskura poezio. Il reprezentas violentala forci di naturo, morto e dekompozo di vivanti.

La personaji di *la tempesto* acesabas su nuna a rango preske mitala : reprezentita, citita, riprenita, encenigas per multa artisti en lua verki, olu korpigas e simbolizas kun granda richeso di komporti e sentimenti tre homaro. Caliban ed Ariel havas ofte servar la primitiva populi di kolonii, sklavi e ludili di koloniala povi, sukusita en kolonanti-disputi qua olu komprenas nula.

Lua nomo donesis ad Urano-luno.
Ariel (Shakespeare)

**Ariel** esas fiktiva spirito qua aparas en William Shakespeare-teatrajo *La Tempesto*.

Il devas servar magiisto Prospero, qua salvar li de Sycorax, sorcinisto qua ante habitis l'insulo. Ariel, quale Puck en "misomero nokto-revo", donesas multo di maxim lirika pasaji di spektaklo, qua esas kantita da Ariel per konfuzigar ed enchantar l'altra personaji.

La nomo, qua esas vario di vorto "aero" de qua spirito venas, esas riuzita en pos literaturo per altra spiriti, maxim notizita en
burleska epikajo da Alexander Pope *La Violaco di Seruro*.
Beetle

**Beetle** (ビートル） esas la nomo di navo sur skii qua navigas inter l'urbi Fukuoka en Japonia e Busan en Sud-Korea. Ol esas la maxim populara metodo por irar inter la du urbi, ecepte aviono. La voyajo duras dum tri hori, e la kompanio qua organizas ol esas JR Kyushu, del grupo JR (Japan Railways - Japoniana Ferovoyi). En 2003, plu kam 1.8 milion usabis ulo.

## Extera ligili
*Informo pri ''Beetle''
Puzlo

**Puzlo** esas problemo od enigmo prizentita kom distrakto ; qua esas skribita, pleita, ec.. Multa puzli devenas de serioza matematikal o logistikal problemi, konsiderinta altri kom kreita per la sola skopo esinta cerebra titili. L'historio di puzli retro-iras til multa mil yara, tangram esas uno di unesma ed ankore uno di plu populara. En certa templi di Japonia monaki skribis matematikala puzli sur la muri : videz sangaku.

## Puzli

* Anagrami
* Krucvorti
* Ok rejini puzlo
* n-puzlo (a.k.a. Dekequin puzlo)
* Jigsaw puzzle
* Knight's Tour
* Logik puzlo
* Paint by numbers (a.k.a. Tsunami or Pixel Puzzle)
* Peg solitaire
* Rubik-kubo
* Sudoku
* Sokoban
* Soma kubo
* Tangram
* Turmo di Hanoi
* Whodunit

## See also
* List of puzzle topics
* Letter game
* Mathematical game
* Mechanical puzzle
* Meta-puzzle
* Mind sport
* Puzzlehunt
* Game of skill
* Geocaching
* Word play
Zero di funciono

**Zero di funciono**, **zero** o **radiko** en matematiko esas argumento di funciono, por qua ol prenas valoro *zero* (y = 0).
Sinergio

**Sinergio** (de sinkronigar ed energio) esas fenomeno en qua du o plura diskreta influi od agenti agas en konjugado por krear efekto qua esas plu granda kam la sumo di efekti omna esas kapabla realigar nedependanta. L'inverso esas antagonismo. La rezulto esas tale desfacila previdar (segun Richard Buckminster Fuller).

## Exempli

### Drogo

Drogi povas interagar en fasoni qui augmentas o grandigas un o plusa efekti, o kolaterala efekti, di ta drogi. To esas kelka foyi uzata en kombina preparaji, exemple kodeino mixita kun Paracetamol per augmentar l'agivo di kodeino kom supresivo di doloro.

Exemplo pri negativa efekti di sinergio esas se pluse qua uno depresiva drogo uzesas (e.g. alkoholo e Valium), la kombino povas efektigas multa plu granda reakto ke simpla la somo di efekti di omna drugi. En ta partikulara kazo, maxim grava konsequo di drugo sinergio esas l'exajerita respirala depreso qua povas esar funesta se restas ne traktita.
Neurono

**Neurono** o **nevrala celulo** esas tipo di celulo ecitebla per elektro qua procesas e transmisas informo tra elektrala e kemiala signalili. Tra signalili transmisesas de un neurono ad altro tra synapsis, qua esas specaligita konekti kun l'altra celuli.

Neuroni esas la precipua kompozanti de la cerebro e de la myelo.

Importanta distingivo di neuroni esas ke li havas ecitebla membrani qui permisas ol krear e propagar elektrala signalili. On kalkulas ke homala nervaro kontenas cirkume cent miliardi neuroni.
Glia celulo

**Glia celulo** esas ne neurona celuli qua furnisas suporto e nutrivo, mantenas autoregulado, formacas myelino.
Regulademo

**Regulademo** esas la proprajo di apertaro, specale vivanta organismi, por regular lua interna cirkume per mantenar stabila, konstanta stando, da moyeni di multa dinamikala equilibra adjusti, kontrolita da interrelatanta regulala mekanismi.
Nervo

**Nervo** esas blankatra ligo por elektrala konekto inter cerebro ed altra parti di korpo note extremajo.

En l'anatomio, nervo esas organo di periferiala nervaro kompozata ek nervala fibri (l'axoni kapebla di trans-sendar di relatanta sentala informi (de la korpo vers la cerebro) ed inverse (de la cerebro vers la muskuli) per la motora axoni o vers altra organi, exemple la glandi. L'axoni qua kompozas la nervi esas cirkondata per lua myelo-gaino, do la sintezo facesas per l'oligodendrociti.

La signali sendita de la nervi havas elektrala naturo. Li produktesas per la movo d'ioni enirinta ed ekirinta dil axono via di specala kanali, to qua efektigas membranala despolarigo qua transsendas proximope, per salti de nodo ad altro. La nodi esas zoni sen myelo ube l'ioni-movemiento eventas, to qua permisas rapida transmiso di elektrala signali.
Centrala nervaro

**Centrala nervaro** esas la maxim importanta parto di nervaro. En vertebroza animali, ol konsistas ek cerebro e myelo. Kune periferiala nervaro, lua funciono esas kaptar stimuli veninta deextere e kaptita da la 5 sensi - vidado, audado, gustado, flarado e takto - procesar informi, e transmisar impulsi a la nervaro ed a muskuli.
Modala logiko

**Modala logiko** esas logiko ad qua on adjuntas di modifikivi, qua on povus komprenar en gramatiko kom adverbi.

## Diferanta modala logiko
Ul existas multa tipi di modala logiki, do la modi esas :
* klasika (o de Aristoteles) :
****necesa**, notata \Box
****kontingenteso**, (ne necesa) notata \neg \Box
****posibla**, notata \Diamond
****ne posibla**, notata \neg \Diamond
* epistemologiala (pri konokajo) :
****konocajo** per l'agento i, notata K_i
****disputebla**
****exkluzata**
****aprobinda**
** **konoco komuna di grupo** G di agenti, notata C_G
* deontiko (morala) :
****obliganta**, notata O
****interdikto**, notata I
****permiso**, notata P
****fakultativa**, notata F
* tempala
** **sempre**, notata \Box
** **un dio**, notata \Diamond
** **nulatempe**, notata \neg \Diamond
** **morge**, notata X
** **til ke**, operacero binara notata U
** **de nun**, notata G
** **un dio futura**, notata F
** **sempre en pasinto**, notata H
** **un dio pasinta**, notata P
*doktrino (pri kredi)
** **kredata**, notata B
*Kontrefaktala
** **Se A esis vera**, ube on savas ke A ne esas vera.
* Lineara (fundamento di kalkulo di sequenti da Jean-Yves Girard, por regular la duopligo di moyeni en logiko)
****certa** notata ! 
****pro quo ne** notata ?.* dinamikala (efekto di agi, notata *a*, pri propozicioni) :
****existas exekuto di ** *a* **tela ke pos** *a*, *p* **esas vera**, notata \langle a\rangle p
***p* **esas vera pos omna exekuto di** *a*, notata [a] p.

### extera ligili
 James Garson, Modal Logic, *The Stanford Encyclopedia of Philosophy*, Edward N. Zalta (ed.), 2007.

 S4 prover by tableaux method, S4 prover
Metabolio

**Metabolismo** esas biokemiala modifiko di kemiala kompozi en vivanta organismi e celuli. To inkluzas la biosintezo di komplexa organala molekuli (anabolio) e lua rupto (katabolio). Metabolio kustuma konsistas de sequi di enzimala etapi, anke nominita metabolika voyi. 

## Metaboliala voyi

Importanta metaboliala voyi esas :

### General voyi

* karbohidrata metabolio
* Grasa acido metabolio
* Citrala acido ciklo (Krebs ciklo, trikarboxilala acido ciklo)

### Katabolio

Voyi qua ruptas komplexa molekuli en simpla kompozi 

## Anabolio
Porfirio

**Porfirio** esas heredit od aquirita perturbesi di certena enzimi en hemeo biosintezala voyo di  (metaboliala trubli). Un ek la sorti larje klasifikesas kom *hepatala porfirii* o *eritropoietala porfirii*, pro la situeso di ecesiva produkturo e precipue akumulajo di porfirino (o lua kemiala prekursori). 

Vitamino B3 helpas dum akuta krizo.
Star Wars

***Star Wars*** esas serio di cinematografuri, kreita da George Lucas. La rakonto koncernas Anakin Skywalker e sua konverto aden Darth Vader, e pose sua rikonverto aden Anakin Skywalker. Dominacanta faktori en la rakonto esas la Jedi (ordeno di kavalieri), la Forco (feldo di energio facata da omno vivanta), e lumo-sabri (l'armi di Jedio).
Brankio

En aquala organismi, **brankii** esas respirala organo qua extraktas oxo del aquo ed eksekrecas Karbobioxo. 

Multa mikra aquala animali absorbas oxo tra la surfaco di lia korpi, ma plu komplexa formi havas propra respirala organi qui prizentas adequata surfaco areo ad extera ambiento. Ol esas ordinare fina plati di tisuo o tenua penacheta procedi e, kun l'excepto di kelka aquala insekti, ol kontenas sango o fluido en korpo kavajo qua kambias gasi tra lua tenua membrani. En insekti unika tipi di respirala organo uzesas, trakeo brankio, qua kontenas aero tubi. L'oxo en ta tubi rinovigesas tra la brankii.
Karbobioxo

**Karbobioxo** esas atmosferala gaso qua kontenas 1 atomo di karbo e du atomi di oxo en lua kemiala formulo. Ol esas la maxim larje konocata kemiala kompozajo, kun formulo **CO<sub >2</sub >**. En solida stando, ol ordinare konocesas kom "sika glacio".
Ganghwa Insulo

L'insulo **Ganghwa** jacas alonge la Han Rivero proxime a Seoul en Sud-Korea. Ol havas entote 302.4 km² e lua habitantaro esas aproxime  personi. La maxim alta loko en la insulo esas Mani-san, jacante 469 metri sur la marala nivelo.

Proxim l'insulo esas Gimpo, l'urbo qua havas Gimpo Aeroportuo, olim la maxim granda aeroportuo di la lando ante ke Incheon Internaciona Aeroportuo kreesis.

## Referi
*
*
Mixuro

**Mixuro** esas kemiala materio di varianta kompozi qua kontenas du o pluse substanci.

esas kemiala substanco qua esas homogena o ne homogena associo sen kemiala liginta di elementi e/o kompoziti en variiva proporcioni e qua gardas lua propra individua propraji e formaci. Mixuri povas kustuma esas separita da mekanika moyeni.

Uno tipo di homogena mixuro esas dissolvuro.
Proporciono

**Proporciono**, en matematiko, esas la relato inter du quantesi se ulo varias segun konstanta, ne zero, multoplo dil altro.

## exempli

* Se vu voyajas kun konstanta rapideso, lore la disto paririta kun la tempo dume, do la rapideso esinta la proporciono-konstanto.

* La cirkl-kurvo esas proporcionala kun lua diametro, kun la proporciono-konstanto egala a &pi;.

* sur mapo desegnita kun skalo, la disto inter irga du punti sur la mapo esas proporciono kun la disto inter la du lokizi la punti reprezentas, kun la proporciono-konstanto esinta la skalo dil mapo.

* la quanto di forco agivinta sur certa objekto de terala gravitado che marala nivelo esas proprocionala kun l'objekto-maso, kun gravitado-konstanto esinta la proporciono-konstanto.
Dissolvuro

**Dissolvuro**, en kemio, esas homogena mixuro de uno o multa substanci (la solvesi) solvita en altra substanco (la solvo-kapebla).
Parolado

**Parolado** esas homala komuniko tra voco uzanta ula idiomo. Singla idiomo uzas fonetikala kombinuri di limitizita quanto di vokalala e konsonantala foni qui formacas la fono di lua vorti (to esas: omna Angla vorti pronuncesas diferanta de omna Franca vorti, mem se li esas la sama vorto, exemple "role" o "hotel").

Dum parolado, la parolanti povas havar diferanta intenci pri lua komuniko, exemple informar, deklarar, questionar, persuadar, edc., ed, ultre paroli, li povas uzar altra moyeni, exemple diciono, tono di voco, gradi di lauteso, edc., por emfazar l'idei quin li deziras transmisar.
Askaridiko

**Askaridiko** esas debiliganta homala morbo efektigata da tenio ***Ascaris lumbricoides***

Forsan cirkume la quarimo de la habitantaro mondala esas infektata, ma askarido esas frequa precipue en tropikala regioni ed en arei kun povra higieno.
Eunuko

**Eunuko** esas nefertila homulo de qua la testikuli sive deprenesis intece o pro acidento, sive esas nefuncionala.

L'unesma registri pri intencala kastro per produktar eunuki esas de Sumerian urbo Lagash dum 21ma yarcento aK. Dum yarmili, eunuki laboris en multa ofici de multa kulturi, exemple kom kurtajisti od equivalanta servanti, soprano kantisti, komanderi militala o mulier-gardisti (haremo).

## Historio

La vorto originis de Greka *eune* ("lito") ed *ekhein* ("gardero"). Servanti o sklavi kustumale kastresis por facar li plu sekura servanti di rejala korti ube fizikala aceso ad guvernanto povas duktar granda influo - semblita basa-ranga domala funcioni, exemple facar la regnanto-lito, balnar lia siniori, taliar lia pili, transportar li e mem transmisar lia mesaji, literala donita li "la regnanto-orelo" povas grantar fakte povo di formala basa-origina ma fidala servanto. Eunuki supozite ke ordinare ne havas ligili kun militistaro, aristokrataro o lia propra familii (havinta nek filii nek bopatro, adminime), ed esas lore min interestita pri instalar privata 'dinastio'.
Testikulo

**Testikulo** esas maskula gonado di animali. Mamifero havas du testikuli, qua esas ofte kontenita en abdomin-extenso nominita skroto.
Spermatozoido

**Spermatozoido** esas haploida celulo qua esas maskula gameto. Ol transportesas per fluido nominita spermo, e povas fekundigar ovulo por formacar zigoto. Zigoto povas plugrandeskar e jerar nova organismo.
Neologismo

**Neologismo** esas nova vorto, termo o frazo recente kreita - ofte per aplikar ad nova konceptaji, o per riformar anciena termi en nova lingua formo. Neologismi esas maxim utila inventi, nova fenomeni, od anciena idei qua havas prenita pri nova kulturala kuntexto.