open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grabie (homonimo)

**Grabie** es nomo di loki en Polonia:
* Grabie – vilajo en provinco Kuyavia-Pomeria, distrikto Aleksandrów Kujawski, komono Aleksandrów Kujawski
* Grabie – vilajo en provinco Łódź, distrikto Kutno, komono Żychlin
* Grabie – vilajo en provinco Mazovia, distrikto Płońsk, komono Nowe Miasto
* Grabie – ex-loko en provinco Mazovia, distrikto Żyrardów, komono Puszcza Mariańska; nuntempe parto di vilajo Bartniki
* Grabie – vilajo en provinco Mikrapolonia, distrikto Bochnia, komono Łapanów
* Grabie – ex-domaro en provinco Mazovia, distrikto Brzesko, komono Iwkowa; nuntempe parto di vilajo Kąty
* Grabie – vilajo en provinco Mikrapolonia, distrikto Kraków, komono Skawina
* Grabie – vilajo en provinco Mikrapolonia, distrikto Wieliczka, komono Wieliczka
* Grabie – vilajo en provinco Opole, distrikto Opole, komono Łubniany
* Grabie – ex-kolonio laborista en Siemianowice Śląskie, provinco Silezia
* Grabie – ex-loko en provinco Subkarpati, distrikto Krosno, komono Jedlicze; nuntempe parto di vilajo Piotrówka
Podlas (Podniebyle)

**Podlas** (IFA: *ˈpɔdlas*) esas ex-domaro en provinco Subkarpati, distrikto Krosno, vilajal-urbala komono Jedlicze, Polonia. Nuntempe ol es parto di vilajo Podniebyle.

Ol distis cirkume 5 kilometri sud-weste de komono-sideyo (Jedlicze), 10 kilometri sud-weste de chefurbo dil distrikto (Krosno), 48 kilometri sud-weste de chefurbo dil provinco (Rzeszów), e 288 kilometri sud-este de Warszawa.

## Referi
Podniebyle

**Podniebyle** (IFA: *pɔdɲɛˈbɨlɛ*) esas vilajo en provinco Subkarpati, distrikto Krosno, vilajal-urbala komono Jedlicze, Polonia.

Segun demografiala kontado dil yaro 2019, ol havis  habitanti.

Ol distas cirkume 5 kilometri sud-weste de komono-sideyo (Jedlicze), 11 kilometri sud-weste de chefurbo dil distrikto (Krosno), 48 kilometri sud-weste de chefurbo dil provinco (Rzeszów), e 287 kilometri sud-este de Warszawa.

## Referi
Żarnowiec (homonimo)

**Żarnowiec** es nomo di loki en Polonia:
* Żarnowiec – domaro en provinco Grandpolonia, distrikto Poznań, komono Dopiewo
* Żarnowiec – ex-loko en provinco Mikrapolonia, distrikto Kraków, komono Jerzmanowice-Przeginia; nuntempe parto di vilajo Jerzmanowice
* Żarnowiec – vilajo en provinco Pomeria, distrikto Puck, komono Krokowa
* Żarnowiec – ex-loko en provinco Santakruco, distrikto Busko-Zdrój, komono Stopnica; nuntempe parto di vilajo Szczytniki
* Żarnowiec – ex-loko en provinco Silezia, distrikto Cieszyn, komono Brenna; nuntempe parto di vilajo Brenna
* Żarnowiec – vilajo en provinco Silezia, distrikto Zawiercie, sideyo di komono Żarnowiec
* Żarnowiec – vilajo en provinco Subkarpati, distrikto Krosno, komono Jedlicze
Stromae

**Stromae** (pron.: *stromey*; n. Etterbeek, la 12ma di marto 1985), esas la nomo di artisto di **Paul Van Haver**, esas Belgiana kantisto-kansonifisto di hiphop- e elektronala muziko. Stromae esas de Belgian-Ruandana origino. La nomo Stromae esas *[[verlan]]* por maestro. Il sempre kantas en la Franca linguo.

## Diskografio
### Albumi di atelier
* *[[Cheese]]* (2010)
* *[[Racine carrée]]* (2013)
* *[[Multitude]]* (2022)
La Voco

**La Voco** (en l'Angla: *The Voice*) esas talento-konkurso, inventita da Roel van Velzen e John de Mol. *La Voco* koncernas la vocala kapableso di la partoprenanti. Per 'blind audiciono' la partoprenanti selektesas per lia voco, ne per aspekto o prizento.

La vinkanto di *La Voco* ganas kontrato por registrago di disko, e darfas kantar en pre-programo di koncerti di diversa artisti.

*La Voco* esas franchiso di internaciona kanto-konkurso. Ol esas brodkastat en plu kam 150 landi. En diversa landi existas versioni kun kandidati de specifika grupi, exemple infanti od oldi.
Amuz-industrio

**Amuz-industrio** od **industrio di spektaklo** esas brancho dil entraprezo qua okupas pri e specaligesas en produkto ed ofro de amuzo. Ol inkluzas la teatro, cinematograf-arto, muzik-industrio, televiziono, distributerii, aktori, rejiseri, muzikisti, kantisti, artisti, skriptisti e teknikisti qui implikesas en l'industrio.
Verlan

**Verlan** esas populara franca parol-arto qua ne uzesas nur inter yuni ma anke kom enmoda linguo, dankez la muziko e cinematograf-arto, che larja strati di la franca populo. *Verlan* konsistas de silab-inversigi. La vorto "verlan" exemple, esas l'inversigo di "l'envers" (franca por 'l'inversa').
Amitav Gosh

**Amitav Gosh** (n. Kalkuta, la 11ma di julio 1956) esas Indiana skriptisto. Il ganis la 54ma premio Janpit en 2018, la maxim alta literaturala honoro di India.

La libri da Gosh havas natural e personal identeso kom temo, precipue di Indian e sud-Aziana populi. Il skribis libri pri historio, kolonialismo e klimatala chanjo.
Ed de Noorlander

**Edward Jan (Ed) de Noorlander** (n. Rotterdam, la 10ma di  marto 1945 – m. Algarve, la 3ma di novembro 2024) esis Nederlandana dekatlon-atleto. De Noorlander esis nonesma ye l'Olimpiala Ludi di 1968. Il anke esis tenanto di la Nederlandana rekordo pri alta salto (il saltis 1,96 metri), dum du yari, de 1965-1967.
Kubikala surfaco

**Kubikala surfaco** is a surfaco en tri-dimensionala definita da un polinomiala equaciono di triesma grado.
Constantin Le Paige

**Constantin Marie Chevalier Le Paige** (n. 9ma di marto 1852 – 26ma di januaro 1929) esis Belga matematikisto. De 1882 il divenis profesoro di universitato en Liège, quan esis rektoro en yari 1894-1897. Laborodomeno di La Paige esis algebro, precipue kubikala surfaco.

Il interesesis inter altri pri astronomio, historio di matematiko e projeto di Internaciona auxiliara linguo. *Constantin Le Paige* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e de 1907 – membro di olua labor-komitato.
Émile Boirac

**Émile Boirac** (n. 26ma di agosto 1851 – 20ma di septembro 1917) esis Franca filozofo, skriptisto e Esperantisto.

Il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo (Esperanto). *Émile Boirac* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e de 1907 – membro di olua labor-komitato.
Mix-lingui

**Mix-lingui** esas grupo di lingui kreanta dum linguo-kontakto, havanta elementi du o kelka lingui, ma precipue esanta en socii du-linguala. L'exempli di mix-linguo es Bielorusa Trasianka e Ukrainana Surjik – mixi lokala lingui e la Rusa.
Pidgin

**Pidgin** o **Pidjin** esas grupo di helpolingui kun simpligita strukturo e limitigita vortaro, kreita bazante ye du o kelka lingui.
Equivaloprincipo

**Equivaloprincipo** esas principo fizikala pri gravitado, e precize equvaleso di maso gravitala e maso inertala.

La principo esis pruvita da experimento di Eötvös en 1909.
Experimento di Eötvös

**Experimento di Eötvös** esas kontrolado di relato inter du sorti di maso: inerta e gravitala, pruvanta equivaloprincipo. Unesme l'experimento facis Loránd Eötvös en 1909.
Loránd Eötvös

**Loránd Eötvös**, konata internacie kom **Roland von Eötvös** (n. 27ma di julio 1848 – 8ma di aprilo 1919) esis Hungara fizikisto pri inter altri kapilarefekto e gravitado. En 1909 facis experimento pruvanta equivaloprincipo, qua esis grava en laboro di Albert Einstein pri ilua relativesoteorio.

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo. *Loránd Eötvös* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e de 1907 – membro di olua labor-komitato.
Hugo Schuchardt

**Hugo Ernst Mario Schuchardt** (n. 4ma di februaro 1842 – 21ma di aprilo 1927) esis German-Austriana linguisto, e il konocesis pro labori pri Latinida lingui, Baska linguo ed ank mix-lingui, pidjin-lingui, Kreola lingui e nun ja ne-existanta Mediteraneala linguo Franca.

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo (Volapük). *Hugo Schuchardt* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e de 1907 – membro di olua labor-komitato.
George Brinton McClellan Harvey

**George Brinton McClellan Harvey** (n. 16ma di februaro 1864 – 20ma di agosto 1928) esis Usana diplomacisto e jurnalisto, e en yari 1921-1923 ambasadisto en Unionita Rejio.

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo (Esperanto). *George Harvey* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e de 1907 – membro di olua labor-komitato.
Metrokonvenciono

**Metrokonvenciono** esas internacionala pakto signatinta da 17 landi en 1875 skope uniformigar sistemo di mezuri dil tota mondo.
Internaciona Komitato pri Pezi e Mezuri

**Internaciona Komitato pri Pezi e Mezuri** (**CIPM** de Franca *Comité International des Poids et Mesures*) esas grupo di 18 metrologi de tota mondo rekomendita da signatinti di metrokonvenciono.
Wilhelm Foerster

**Wilhelm Julius Foerster** o **Förster** (n. 16ma di decembro 1832 – 18ma di januaro 1921) esis Germana astronomo. En yari 1865-1903 il direktis astronomal observatorio en Berlin. En 1891 Foerster divenis prezidanto di Internaciona Komitato pri Pezi e Mezuri.

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo. *Wilhelm Foerster* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e de 1907 – membro di olua labor-komitato.
Jan Baudouin de Courtenay

**Jan Niecisław Ignacy Baudouin de Courtenay** (n. 13ma di marto 1845 – 3ma di novembro 1929) esis Polona linguisto.

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo (Esperanto). *Jan Baudouin de Courtenay* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e de 1907 – membro di olua labor-komitato.
Na Górze (homonimo)

**Na Górze** es nomo di loki en Polonia:
* Na Górze – ex-loko en provinco Mikrapolonia, distrikto Brzesko, komono Brzesko; nuntempe parto di vilajo Jadowniki
* Na Górze – ex-loko en provinco Mikrapolonia, distrikto Limanowa, komono Brzesko; nuntempe parto di vilajo Laskowa
* Na Górze – ex-loko en provinco Mikrapolonia, distrikto Limanowa, komono Brzesko; nuntempe parto di vilajo Pisarzowa
* Na Górze – ex-loko en provinco Mikrapolonia, distrikto Olkusz, komono Klucze; nuntempe parto di vilajo Kolbark
* Na Górze – ex-loko en provinco Mikrapolonia, distrikto Olkusz, komono Olkusz; nuntempe parto di vilajo Kosmolów
* Na Górze – ex-loko en provinco Pomeria, distrikto Bytów, komono Lipnica; nuntempe parto di vilajo Gliśno Wielkie
* Na Górze – parto dil urbo Busko-Zdrój en provinco Santakruco
* Na Górze – ex-loko en provinco Santakruco, distrikto Busko-Zdrój, komono Pacanów; nuntempe parto di vilajo Karsy Małe
* Na Górze – ex-domaro (kolonio) en provinco Santakruco, distrikto Busko-Zdrój, komono Tuczępy; nuntempe parto di vilajo Rzędów
* Na Górze – ex-domaro en provinco Santakruco, distrikto Ostrowiec Świętokrzyski, komono Bałtów; nuntempe parto di vilajo Bałtów
* Na Górze – ex-loko en provinco Santakruco, distrikto Sandomierz, komono Koprzywnica; nuntempe parto di vilajo Trzykosy
* Na Górze – ex-loko en provinco Silezia, distrikto Zawiercie, komono Pilica; nuntempe parto di vilajo Dzwonowice
* Na Górze – ex-loko en provinco Silezia, distrikto Zawiercie, komono Żarnowiec; nuntempe parto di vilajo Zabrodzie
* Na Górze – ex-loko en provinco Silezia, distrikto Żywiec, komono Łodygowice; nuntempe parto di vilajo Bierna
* Na Górze – ex-loko en provinco Subkarpati, distrikto Krosno, komono Jedlicze; nuntempe parto di vilajo Poręby
Michael Jan de Goeje

**Michael Jan de Goeje** (n. 13ma di agosto 1836 – m. 17ma di mayo 1909) esis Nederlandana orientalisto precipue pri Araba mondo ed islamo.

Il esis prezidinto dil Internacion Asociuro dil Akademii existinta en yari 1899-1913.
Manuel Camilo Barrios

**Manuel Camilo Barrios** (n. 1845 – m. 20ma di julio 1920) esis Peruana mediko e politikisto. Il esis chefo di Partiso Civila, senatano di Moquegua (1899-1918), ministro pri developo e labori publika (1903-1904) e prezidanto di senato (1906-1908 e 1915-1916).

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo (Esperanto). *Manuel Camilo Barrios* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e de 1907 – membro di olua labor-komitato.
Akademio di cienci

**Akademio di cienci** esas tipo di ciencala socio od akademio (kom specal instituto ciencala) dedikata por cienci. Tal organizuri povas esar nacional o rejala (forme honorala).
Internaciona linguo

**Internaciona linguo** esas linguo uzata da plu kam un naciono, maxim ofte ol es linguo oficala en internacion organizuri od en kelka landi. Ank ol povas esar linguo, qua dominacis la mondo o ne havas relato a specifika naciono, ex. lingui konstruktita.

## Exempli dil internaciona lingui
* lingui naturala
** Angla
** Franca
** Hispana
** Rusa
* lingui konstruktita
** Esperanto
** Ido
** Volapük
** Interlingua
Breyten Breytenbach

**Breyten Breytenbach** (n. Bonnievale, West-kabo, la 16ma di septembro 1939 – m. Paris, la 24ma di novembro 2024) esis Sudafrikana skriptisto, poeto e piktisto kun Franca nacionaleso.

En 1961 Breytenbach translojis a Francia, ube il renkontris e mariajesis a Yolande Ngo Ti Hoang Lien (francino de Vietnaman origino), ago nelegala segun l'Apartheid-rejimo di Sudafrika. En 1975 il retrovenis nelegale a Sudafrika, il quik arestesis e kondamnesis a karcero, ube il pasis 9 yari (1975-1982).

Il skribis pri sua karcer-experienci en "The True Confessions of an Albino Terrorist" ('la vera konfesi di blanka teroristo'). Breytenbach skribis precipue en l'Afrikansa, kelkafoye en l'Angla. Il konsideresis un de la maxim importanta skriptisti di Sudafrika.
Arabiana mondo

**Arabiana mondo** od **Araba mondo** (alternative: *Araba patrio*, *Araba naciono*, *Arab-regiono* e *Araba stati*) esas grupo di landi situata en westal Azia e nordal Afrika. Olime Arabi uzas (kom lingua franca) la Araba linguo.
Internacion Asociuro dil Akademii

**Internacion Asociuro dil Akademii** esis akademio, existinta en yari 1899-1913, kreita skope ligar le diversa akademii de la tota mondo. La unesma prezidinto de ol esis Nederlandana orientalisto Michael Jan de Goeje, e unesma renkontro dil asociuro eventis en Paris, 1900.
André Haakmat

**André Richard Haakmat** (n. Paramaribo, la 21ma di marto 1939 – m. Amsterdam, la 25ma di novembro 2024) esis Surinamana politikisto ed advokato.
Collège de France

**Collège de France** (IFA: *kɔlɛʒ də fʁɑ̃s*) o **Kolegio di Francia** esas, fondita en 1530 da Franciskus la 1ma di Francia, kolegio (plu alta skolo) situata en Paris.
William Thomas Stead

**William Thomas Stead** (n. 5ma di julio 1849 – m. 15ma di aprilo 1912) esis Angla jurnalisto.

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo. *William Stead* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e de 1907 per l'adjunto – membro di olua labor-komitato.
Nov latin

**Nov latin** esas projeto di internaciona auxiliara linguo kreita en 1890 da Itala zoologo e evolucionisto Daniele Rosa. Generale vortaro di ca linguo konstruktita devenas de klasika Latina linguo, ed moderna vorti esas internaciona.

Sucedinto di *Nov latin* esis Latino sine flexione (1903-1904) da Giuseppe Peano.
Gusztáv Rados

**Gusztáv Rados** (n. 22ma di februaro 1862 – m. 1ma di novembro 1942) esis Hungara matematikisto.

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo. *Gusztáv Rados* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e de 1907 per l'adjunto – membro di olua labor-komitato.
Bridget Riley

**Bridget Riley** (pron.: *bridjet-rayli*; n. London, la 24ma di aprilo 1931) esas Britaniana piktisto qua konsideresas un de la maxim importanta reprezentanti di optikal arto.
Paul Rodet

**Paul Rodet** esis Franca mediko.

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo (Esperanto e Ido). *Pierre Hugon* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e en 1907 reprezentis membro (per l'adjunto) di labor-komitato dil delegitaro Jan Baudouin de Courtenay.

En 1904 *Paul Rodet* tradukis ad Esperanto (kun prefaco di Louis de Beaufront) verko da  A. Fournier *Pour mes fils quand ils auront dix-huit ans* (Esperante *Por niaj filoj kiam ili estos dek-ok jaraj*), e en 1906 verkis Esperanta parto di *Vocabulaire Anatomique en quatre langues* (Esperante *Anatomia Vortaro Kvarlingva*).

Paul Rodet divenis Idisto en 1908.

## Extera ligili
* Čeští autoři vydaní v zahraničí: Superkatalogo de planlingva literaturo 1 (1887-1920)
Lingva Komitato

**Lingva Komitato** esis institucuro fondita en 1905 dum *1ma Universala Kongreso di Esperanto* en Boulogne-sur-Mer, skope protektar fundamenta principi di Esperanto e kontrolar olua developo.

## Membri dil komitato en 1997

Lingva Komitato 1907.jpg|De supre e de sinistre, lineo 1: Dreves Uitterdijk, Thorsteinn Thorsteinsson, Theodor Čejka, Otto Simon, Johann Schröder, Eduard Mybs, Alfred Michaux, Felix Stone Moscheles, Carlo Bourlet, Friedrich Schneeberger, John Ellislineo 2: Th. Renard, Joseph Jamin, Henri Dor, Joseph Rhodes, Théophile Cart, Edward Alfred Millidge, Clarence Bicknell, Per Ahlberg, Paul Gottfried Christaller, A. P. Beaucheminlineo 3: Louisa Schafer, Pierre Matton, *nomo mankas*, Harold Bolingbroke Mudie, Émile Boirac, L. L. Zamenhof, Louis de Beaufront, John Pollen, Rosa Junck, Kazimierz Bein, Gaston Mochlineo 4: Eduard Kühnl, Alfons Sabadell, Samuel Meyer.
Gaston Moch

**Gaston Moch** (n. 6ma di marto 1859 – m. 3ma di julio 1935) esis Franca oficiro di artilrio (til 1894), skriptisto e pacifisto.

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo (Esperanto e Ido). *Gaston Moch* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e de 1907 – membro (per l'adjunto) di lua labor-komitato.

Il esis membro di Lingva Komitato de 1905 til 1912 (lore ekpulsita pro *anti-Esperanta* agado). De 1913, kande laboron finis la Delegitaro, *Gaston Moch* divenis Idisto.

En jari 30ma di 20ma yarcento, pro egardo di politikala situeso e specale kreskinta anti-Semidismo en Europa, il forjetis sua agado pri Ido.
Anti-Semidismo

**Anti-Semidismo** esas atitudo di antipatio e enemikeso vers Judi e homi di Judala deveno rezulte diversa sorto di prejudiki; persekuto e diskriminaco Judi kom grupo religiala, etniala o rasala, e vidopunti justifikanta tal agado.
Ernest Dimnet

**Ernest Dimnet** (n. 9ma di julio 1866 – m. 8ma di decembro 1954) esis Franca sacerdoto katolika e skriptisto.

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo. *Ernest Dimnet* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e en 1907 reprezentis membro (per l'adjunto) di labor-komitato dil delegitaro William Thomas Stead.
Optikal arto

**Optikal arto**, o populare: **op-arto**, esas piktarto qua efektigas optikal iluzioni. La tendenco divenis popular en la yari 1963-1966. Optikal arto uzas elementi de la geometrial abstrakt arto e relatas movant arto de la sam epoko, quankam ta lasta plu-multe koncernas skulto.

Optikal artisti uzas extreme blanka-nigra kontrasti, vibranta kolori, muaro-shabloni, e kompozuri qui semblas movar dum regardo.
Hippolyte Sebert

**Hippolyte Sebert** (n. 30ma di januaro 1839 – m. 23ma di januaro 1930) esis Franca generalo e ciencisto.

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo (Esperanto e Ido). *Hippolyte Sebert* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona. En 1907 kreesis labor-komitato dil delegitaro e il kontrolesis la konto di la vot-folii.

Il nomesis *la patro dil Esperanto-movado*.
Societala realismo

**Societala realismo** esas termino specifikanta tendenco en arto en yari 20ma e 30ma di 20ma yarcento, quan temo esis proletariaro, precipue urbala, prezentata kom sociala kritiko.
Parla (homonimo)

**Parla**:
* **[[Parla]]** – urbo e municipo situita en regiono Madrid, Hispania
* Parla – konstruktita linguo kreita da Carl Ludwig Spitzer en 1906
Nikolai Alexeyevich Kasatkin

**Nikolai Alexeyevich Kasatkin** (n. 13ma di decembro 1859 – m. 17ma di decembro 1930) esis Rusiana e Sovietiana piktisto, un ek fondinto di societala realismo en Soviet-Uniono.

## Exempli di pikturi da Kasatkin

Nikolaj Alexejewitsch Kassatkin - Rival Ladies.jpg|Rivalini (1890).
Шутка.jpg|Joko (1892).
Nikolaj Alexejewitsch Kassatkin - Girl near Fence.jpg|Puerino che fenco (1893).
Шахтерка.jpg|Ministino (1894).
Parla (konstruktita linguo)

**Parla** esas internaciona auxiliara linguo kreita en 1906 da Carl Ludwig Spitzer, e propozita dum kunsido di la Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona en 1907.

*Parla* uzas literi di Latina alfabeto ecepte *q*, *x* e *y*, do 16 konsonati e 5 vokali. La vokali *a*, *e*, *i*, *o* ed *u* pronuncesas quale en Germana od Itala linguo. La litero *j* pronuncesis quale *y* (konsonanto) en l'Angla, e *c* – quale en Ido. 

Acento, quale en Polona linguo, esas sempre ye prelasta silabo.

Bazala numeri en *Parla* es: uns, dus, tres, kvas, kvis, sis, ses, ots, nos, des.

## Exemplo di frazi Parle
* Mao natur-lekse e-troveti et konoseti, mao se stimuli homa ten suiti medita.  (Germane: *Je mehr die Naturgesetze erforscht und erkannt werden, desto mehr regen sie den Menschen zu weiterem Nachdenken an.*)
* In sapa en ca lekse pali grado mo-mils-jaro ago mite en on-naturo kose et an ca lka veni miretija en natura-grandoja et religo medite on no-efoja en tida, en ra et en matera passi pen anima. (Germane: *In der Erkenntnis dieser Gesetze, verblassen allmaelig die jahrtausende alten Sagen von uebernatuerlichen Vorgaengen und an derren Stelle tritt Bewunderung der Grossartigkeit der Natur, und religioese Betrachtungen ueber die Unendlichkeit der Zeit, des Raumes und der Materie ziehen durch die Seele.*)

## Extera ligili
* Österreichische NationalBibliothek: Spitzer, Carl Ludwig – ''Parla, das ist die systematische Kurz-Sprache für internationalen Verkehr''
Bolak

**Bolak**, **Langue bleue**, **Lingua Blau** o **Blua linguo** esas internaciona auxiliara linguo kreita en 1899 da Léon Bollack, ed unesme prezentita ye mondo-expozo en Paris (1900). La moto di la linguo esas *Dovem pro tle* – Idale *La duema por omni*.

Ol esas aglutinanta quale Esperanto, tamen olua afixi semblas plu emocala kam logikala. Alfabeto di *Bolak* es: A, B, Ч, D, E, F, G, I, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V – *Ч* de Kirila alfabeto pronuncata quale Idala *ch*.

## Extera ligili
* Abridged grammar of The Blue Language "Bolak" – international practical language (Angla versiono)
Franki

**Franki** (en la Meznederlandana: *Vranke*; ancien-Alt-germana: *Francho*, ancien-Angla: *Franca*, ancien-Norvegiana: *Frakki*) esis federuro de ja konocata Germanala tribui, qui federis meze la 3ma yarcento p.K. Probable ca tribui federis pro preso di la Saxoni proxim la limesi di la Roman imperio alonge la Rheno. De lia originala teritorio en la nord-esto di Nederlando e la nord-westo di Germania, li transiris la limito che la Rheno e establisis su en la Romana provinco Germania Inferiora. Pose li extensis lia potenteyo a la hodiala Belgia e Francia.
Ottorino Respighi

**Ottorino Respighi** (n. 9ma di julio 1879, m. 18ma aprilo 1936) esis Italiana kompozisto.

Il naskis en 1879 en Bologna, ube il studiis muziko ye konservatorio; de 1913 il esis profesoro di kompozado ye konservatorio en Roma.

## ''La Pini di Roma''

Ye 14 di decembro 1924, ye la Teatro Augusteo en Roma, Ilua orkestrala verko *La Pini di Roma* unesmafoye pleesis. Ol esis bone recevata. Ol esas la duesma de tri orkestrala verki da Respighi pri Roma: la unesma, *Fonteni di Roma* unesmafoye pleesis en 1917, e la triesma, *Festo Romana* en 1929.

*La Pini di Roma* havas quar movimenti: "La Pini di la Villa Borghese" piktas pueri ludanta an pini en la gardeno di la Villa Borghese; "Pini proxim Katakombo" solene deskriptas cirkumajo di Romana katakombo; "La Pini di la Janiculum" esas nokturno; e "La Pini dil Via Appia" piktas Romana armeo triumfale marchanta ye sunlevo vers Roma. La instrumentizo di ca lasta movimento postulas sis *buccine*: anciena cirklatra trumpeti uzita en la Romana armeo.
Léon Bollack

**Léon Bollack** (n. 4ma di mayo 1859 – m. 23ma di septembro 1925) esis Franca komercisto, kreinto di konstruktita linguo nomata Bolak. 

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo. *'Léon Bollack* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona. De 1908 il divenis Idisto.
Adolphe Nicolas (geologo)

**Adolphe Jean Yves Victor Nicolas** (n. 18ma di februaro 1936 – m. 31ma di marto 2020) esis Franca geologo.
Adolphe Nicolas (homonimo)

**Adolphe Nicolas** es nomo di personi de Francia:
* Adolphe Nicolas (1833-1913) – mediko e Volapükisto, kreinto di konstruktita linguo Spokil
* Adolphe Nicolas (1936-2020) – geologo
Adolphe Nicolas (mediko)

**Adolphe Charles Antoine Marie Nicolas** (n. 16ma di aprilo 1833 – m. 30ma di novembro 1913) esis Franca mediko che mar-armeo, kreinto di konstruktita linguo nomata Spokil (Volapükido). 

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo (Esperanto e Ido). *'Adolphe Nicolas* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona. Il prezentis sua linguo dum un ek kunsidi di la Delegitaro en 1906. Lore dum la prezentado Otto Jespersen pruvis ke la doktoro havis problemo pri rimemorigo la linguo-vortaro, quo ipsa inventis.
Spokil

**Spokil** (*sistemala linguo por internaciona uzado*) esas volapükido kreita en 1890 e publikita en 1900 e 1904 da mediko de La Bourboule ex-Volapükisto Adolphe Nicolas.

L'autoro di sua projeto prezentis ol dum kunsido di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona en 1906. Lore dum la prezentado Otto Jespersen pruvis ke la doktoro havis problemo pri rimemorigo la linguo-vortaro, quo ipsa inventis.

*Spokil* havas 25 literi: 5 vokali (a, e, i, o, u), e 16 konsonanti: b, d, g, v, z (pronunco quale *c* en Ido), r, m, j (quale en Ido), p, t, k, f, s (pronunco quale *z* en Ido), l, n, h (pronunco kom *sh* Idala).

Numeri 1-10 en *Spokil* es: ba, ge, di, vo, mu, fa, te, ki, po, nu. Personala pronomi esas: mi (*me* en Ido), ti (*tu*), il/ella (*il*/*el*), ni (*ni*), vi (*vi*), li/elles (*ili*/*eli*). 

Dezinenci en *Spokil* es: -a- por substantivi, -e- por infinitivi, -i- por prepozicioni e konjuncioni, -o- por adjektivi, -u- por adverbi.

Exempli di krear i.a. verbotempi es: -e (*arbe* – Idala *laborar*), -ai (*arbai* – Idala *laboras*), -ei (*arbei* – Idala *laboris*), -oi (*arboi* – Idala laboros), -ui (*arbui* - Idala *laborus*), vi (*vi arbai* – Idala *laborez*), -iz/-az (*arbiz*/*arbaz* – *laborinta*/*laboranta* en Ido), -en- (*movenai*/*movenoi* – Idala *amata*/*amota*).
Henry Sweet

**Henry Sweet** (n. 15ma di septembro 1845 – m. 30ma di aprilo 1912) esis eminenta Angla linguisto, precipue filologo, fonetikisto, gramatikisto. 

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo (Esperanto e Ido). Il ne partoprenis en kunveno di la Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona en 1907, ma sendis letero kun sua opinioni.
CBGB

**CBGB** (pronuncez: *sibi-jibi*) esis nokto-klubo en *315, Bowery* (strado), Manhattan (New York). Olua nomo komplete esas **CBGB & OMFUG**, abreviuro de « *Country, Bluegrass, Blues and Other Music For Uplifting Gormandizers* », en Ido:  « Kauntri, Blugraso, bluso ed altra muzikala jenri por gurmandi rafinita ».

## <small>Kreo di mitologiala klubo</small>

CBGB apertesis da Hilly Kristal en 1973 en famacha quartero dum l'epoko. Havante spaco de 370 mtri quadrata, ol esis la maxim granda taverno di la quartero, posibligante unionar admiranti di kauntri, blugraso e bluso, to quon esperis  Kristal.  Ne sucesis e Kristal telefonesis da la bando Television qua serchis spaco por plear koram publiko. Kristal konkordis e donis chanco a li. To esis la nasko di CBGB kom klubo por punk-muziko.

La fakti ke la publiko devis pasar dop l'estrado por atingar la latrini ruptis la frontiero inter la muzikisti e publiko e ke ne esis ordino-servo e ke la preci di konsumaji esas moderata, popularigis la klubo.

Bandi quale Wayne County, Suicide, Ramones, Blondie, Television, Patti Smith, Talking Heads, B-52's,  Mink de Ville, Johnny Thunders e le Heartbreakers  e mult altra bandi pleis en CBGB ante divenir populara.
Max Talmey

**Max Talmey** (n. 1869 kom *Max Talmud* – m. 7ma di novembro 1941) esis Usana interlinguisto e oftalmologo, konocata kom unesma instruktisto di juna Albert Einstein. Ad Usa (quale ilua fratulo *Bernard*, anke mediko) venis en 1894 pos studiar medicino en München.

Ank il interesis pri projeto di Internaciona auxiliara linguo (Esperanto e Ido). En 1905 il fondis en New York Esperanto-klubo e de samtempo divenis membro di Lingva Komitato. En 1906 il esis un ek viceprezidanti di *American Esperanto Association*. *Max Talmey* esis membro di Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona, e en 1908 divenis Idisto.

En yara 20ma e 30ma di 20ma yarcento *Max Talmey* kreis konstruktita linguo (Esperantido) kun diversa nomi AIL, Arulo o Gloro.
Arulo

**Arulo**, **Gloro** o **AIL** esas internaciona auxiliara linguo kreita en 1924 da Max Talmey (1869-1941). La skopo di la linguo esis kreskar logikeso di Ido per abandonar multasenca vorti.

## Extera ligili
* Ido; exhaustive text book of the international language of the delegation and fundamentals of an artificial international language (Angla versiono)
Amasofinanceso

**Amasofinanceso** o (de Angla) **crowdfunding** esas formo di financado di divers-sortala projeti da socio, qua esas od esos che ca projeti organizita. Multa homi interesanta pri ula projeto financas ol per unfoyala pagi.
Ido reformita

**Ido reformita**, **Ido Novializat** o **Ido Simpligata** esas internaciona auxiliara linguo kreita en 1928 da Giacomo Meazzini (1879-1938).

Malgre nomo sugestanta simileso ad Ido, ma fakte tal analogeso es preske diskutebla ed es precipue rezulto dil deklaro dil autoro pri ico.
Plur-sistemeso

**Plur-sistemeso** esas traito di programaro indikanta ke existas versioni di ol por kelk sistemi exemple: Windows, Linux od Android.
Kickstarter

**Kickstarter** esas l'Anglalinguala amasofinancala retopagino, ye qua on direktas kolektar pekunio por financar diversa projeti de multa vivo-domeni, exemple: cinematograf-arto, videoludo, kartoludo, desegnita rakonto, muzikala albumo, farso en teatro e.c.

Un ek sucesala pekunio-kolekto es projeto pri kooperala surtabla ludo nomita "Frosthaven" (sequo di "Gloomhaven") finita ye 1ma di mayo 2020 per pekunio-sumo  USD.
Telefonocentro

**Telefonocentro** o (del Angla) **call center** esas toto dil elementi equipala e programala uzata por servar amasala kontakti kun klienti per telefonilo. Ofte tala centri laboras kom subkontraktado.
Subkontraktado

**Subkontraktado** o (de Angla) **outsourcing** esas separo de firmo-strukturo organizala di kelka realigita da ol funcioni e donar li ad altra ekonomikal ento. Exemplo di la subkontraktado es telefonocentro por servar klienti.
Amasokunlaborado

**Amasokunlaborado** o (de Angla) **crowdsourcing** esas proceso, en qua organizuro direktis subkontraktado di taski facata tradicionale da, maxim-multa-kaze, granda grupo di homi en audeso-formo. Exemple esas populara projeti pri amasala tradukado i.a. di Japana desegnita rakonti. Ofte tala projeti esas senpaga.
Harec

**Harec**, anke **Ha'arec** (en la hebrea: הארץ, signifiko: 'la lando') esas liberal e nedependanta jurnalo en Israel. Ol proprietesas da la familio Schocken. La jurnalo fondesis en 1918, l'unesma exemplero aparis la 9ma di junio 1919, kom unesma hebrea jurnalo, en Tel Aviv.
Social amas-komunikili

**Social amas-komunikili** (Angle *social media*) esas komunikala teknologii, qui permesas krear, asociar e agregar kontenaji (tala quale idei, interesaji ed altra formi di expresado) per virtuala socii e reti.
Interretala forumo

**Interretala forumo** esas interretala retopagino pri diskuti, ube uzeri komunikis kun altri per postala komunikaji.
Maria Tănase

**Maria Tănase** (n. Bukarest, la 25ma di septembro 1913 - m. Bukarest la 23ma di junio 1963) esis Rumaniana kantisto de populala muziko.

Maria Tănase naskis en povra familio. El pasis sua tempo sur la ruro e sur merkati, ube, che la rurani, el audis Rumaniana populala muziko e "doina"-muziko. Evinte 21 el partoprenis audiciono por Rivido-Teatro, dum qua el kantis "doina"-kansono, el employesis. El divenis primadono. Harry Brauner, kolektero di folkloraji, audis el ed kontaktigis el kun disk-editerio. Elua disko esis suceso, audesis ye la radiofono ed elua populareso kreskis rapide.
Reddit

**Reddit** (IFA *ˈrɛdɪt*) esas multalinguala social komunikilo agreganta novaji, evaluanta kontenaji e havanta forumo.
Discord

**Discord** (IFA *ˈdɪs.kɔːrd*) esas senpaga plur-sistemala social komunikilo interretala uzata por komunikar vocale e textale kun posibleso di lokizar fotografuri e cinematografuri.
Snapchat

**Snapchat** (IFA *ˈsnæp.tʃæt*) esas  social quik-komunikilo. L'aplo premesas sendar fotografuri e cinematografuri, qui povas regardar nur til pos specifika tempo.
Quik-komunikilo

**Quik-komunikilo** (**IM** de Angla *instant messenger*) esas komunikilo uzanta teknologio, qua permesas sendar quik komunikaji inter du o plu komputeri per komputerala reto, maxim-multa-kaze per Interreto.
The Blaze

**The Blaze** (pron.: *de-blez*) esas franca duo di elektronala muziko, fondesis en 2016 da la kuz(ul)i Guillaume e Jonathan Alric.

L'unesma kansono "Virile" publikigesis per YouTube en 2016. La metodo di The Blaze esas kombinar muziko ed imaji, kreante forta ligilo inter la du. La video-filmeto akompananta la kansono "Territory" spektesas 100 milion foyi.

La muziko apartenas al atmosferoz elektronala dans-muziko.
IP-telefonado

**IP-telefonado** (de Angla *IP telephony*, o **VoIP** de Angla *Voice over Internet Protocol*) relatas teknologii uzata por voco-komunikala kunsidi per Interretala protokolo (IP) en reti quale Interreto.
Viber

**Viber** (IFA *ˈvaɪ.bər*) esas plur-sistemala socio-mediala programo por IP-telefonado e quik-komunikado apartenanta a Japona firmo *Rakuten*.
Pavel Valeryevich Dubov

**Pavel Valeryevich Dubov** (n. 10ma di oktobro 1984) esis Rusian ed anke Francian entraprezisto pri informatiko.

Kune sua fratulo Nikolai es fondinto di du social amas-komunikili VKontakte e Telegram.
Nikolai Valeryevich Dubov

**Nikolai Valeryevich Dubov** (n. 21ma di novembro 1980) esis Rusiana e ank Latviana programifisto komputerala e matematikisto.

Kune sua fratulo Pavel es autoro di du social amas-komunikili VKontakte e Telegram.
Telegram (homonimo)

**Telegram**

inter altri:

* Telegram – ne-komercala komunikilo interretala da fratuli Dubov
* Telegram – muzik-albumo de 1996 da Björk
Ludo-projeto

**Ludo-projeto** o (de Angla) **game design** esas proceso di krear and formacar mekanikaji, sistemi, reguli e kunsidi di ludo.
Ludo-kunsido

**Ludo-kunsido** o (de Angla) **gameplay** es un konkurso di specifiko ludo komputerala o dividita a plu kam un kunsido, konkurso de komenco til fino; ank toto di solvi e elementi, qua la ludo ofras ad uzero.
Puzlala videoludo

**Puzlala videoludo** esas videoludo, qua acentas puzlala solvo.

Klasikala exempli di tala ludi es Tetris e Sokoban.
Alexei Leonidovich Pajitnov

**Alexei Leonidovich Pajitnov** (n. 16ma di aprilo 1955) esis Rusiana ed Usana programifisto komputerala e ludo-projetisto.

Il en 1984 kreis famoza puzlala videoludo nomita Tetris.
Hem-komputero

**Hemala komputeri** esis sorto di mikrakomputeri, qua aparis en merkato en 1977, e divenis komuna en yari 80ma di 20ma yarcento.
ZX Spectrum

**ZX Spectrum** (IFA *zɛd ɛks*) esas 8-bicala hem-komputero developita de 1982 da kompanio Sinclair Research.
Amstrad

**Amstrad** esis Britaniana kompanio pri hem-elektroniko fondita en 1968 da Alan Sugar. Dum yari 80ma di 20ma yarcento *Amstrad* konocesis pro sua hem-komputero Amstrad CPC e personala komputero Amstrad PCW.
Amstrad PCW

**Amstrad PCW** esis serio di personala komputeri produktita da Brita kompanio Amstrad en yari 1985-1998.
Amstrad CPC

**Amstrad CPC** esis serio di 8-bicala domala komputeri produktita da Brita kompanio Amstrad en yari 1984-1990.
Sinclair Research

**Sinclair Research** esis Britaniana kompanio pri hem-elektroniko fondita en yari 70ma di 20ma yarcento da Clive Sinclair. Dum yari 80ma di 20ma yarcento *Sinclair Research* konocesis pro sua hem-komputeri: ZX80, ZX81 e ZX Spectrum.
Uzer-interkonekto

**Uzer-interkonekto** (**UI** de Angla *user interface*) esas areo, en qua existas komuniko inter homo e mashino. Un ek exempli de *UI* es grafikala uzer-interkonekto (GUI).
Ludo-mashino

**Ludo-mashino** o **ludo-konsolo** esas komputero kun specaligita arkitekturo uzata precipue por lansar komputerala ludi.

Kontre personala komputero *ludo-konsolo* havas limigitizita uzer-interkonekto ed aceso ad administrala parametri.
Televidilo

**Televidilo** o **televizoro** esas montrilo lasanta por recevar signalo di televiziono, eventuale di komputero o ludo-mashino.

## Referi
Sinclair QL

**Sinclair QL** esas personala komputero developita de 1984 da kompanio Sinclair Research kom alt equivalajo di ZX Spectrum.
IBM PC

**IBM PC** o **IBM 5150** esas ancestro di platformo di personala komputeri konocata kom *IBM PC* da kompanio IBM duktita ad marketo ye 12ma di agosto 1981.
IBM PC/XT

**IBM PC/XT** o **IBM 5160** esas duesma komputero di platformo di personala komputeri konocata kom *IBM PC* da kompanio IBM duktita ad marketo ye 8ma di marto 1983.
Konciliebla personala komputero

**Compatible PC** o **konciliebla personala komputero** relatas a sorto di personala komputeri, qui esis teknikale konciliebla kun IBM PC (ed anke kun IBM PC/XT e IBM PC/AT).
Compaq Portable

**Compaq Portable** esas frua versiono di portebla komputero, qua esis un ek unesma konciliebla personala komputero kun *IBM PC* da kompanio Compaq Computer Corporation duktita ad marketo ye marto 1984.
Amiga 1000

**Amiga 1000** od **A1000** esis unesma personala komputero ek serio Amiga produktita en yari 1985-1987 da Commodore International. Ol esis precedanto di sequanta modeli Amiga 500 e Amiga 2000.
Amiga 2000

**Amiga 2000** od **A2000** esis duesma personala komputero ek serio Amiga produktita en yari 1987-1991 da Commodore International. Ol esis sucedanto di modelo Amiga 1000 – fakte expans-versiono di A1000 kun (por reduktar kusti) elementi Amiga 500 (liberigita ad marketo un monato pos A2000 ye aprilo 1987).

La modelo havis anke du varianti: Amiga 1500 (1990) e Amiga 2500 (olu plibonigita versiono esis Amiga 3000).
Amiga

**Amiga** esas serio (familio) di personala komputeri produktita en yari 1985-1994 da Commodore International. Konocata modeli di la familio esas: Amiga 500, Amiga 1000 e Amiga 2000
Amiga 500

**Amiga 500** od **A500** esis triesma personala komputero ek serio *Amiga* produktita en yari 1987-1992 da Commodore International. Ol esis sucedanto di modeli Amiga 1000/Amiga 2000 ed esis unesma populara modelo di serio Amiga.
Amiga 600

**Amiga 600** od **A500**, plena nomo **Commodore Amiga 600** esis hem-komputero ek serio Amiga produktita en yari 1992-1993 da Commodore International.
Amiga 3000

**Amiga 3000** od **A3000** esis personala komputero ek serio Amiga produktita en yari 1990-1992 da Commodore International. Ol es sucesanto di Amiga 2000 – plibonigita versiono di olua varianto Amiga 2500.
Amiga 2500

**Amiga 2500** od **A2500** esis personala komputero ek serio Amiga produktita de 1988 da Commodore International kom varianto di Amiga 2000. Ye novembro 1989 aparis medelo A2500/30.
Amiga 1500

**Amiga 1500** od **A1500** esis personala komputero ek serio Amiga produktita de 1990 da Commodore International kom varianto di Amiga 2000. Ol vendesis nur en Unionita Rejio.

Existis anke versiono nomita *Amiga 1500+* produktita da firmo *First Computers* de Leeds.
Amiga 500+

**Amiga 500+** esis personala komputero ek serio Amiga produktita de 1991 da Commodore International kom varianto di Amiga 500. Ol esis vendita nur kelk monati til aparo di Amiga 600.
Amiga 1200

**Amiga 1200** esis personala komputero ek serio Amiga produktita de decembro 1992 da Commodore International kom sucedanto di modeli Amiga 500+ e Amiga 600.
Amiga 3000T

**Amiga 3000T** esis personala komputero ek serio Amiga produktita en yari 1990-1992 da Commodore International kom versiono di Amiga 3000 en buxo turmala.
AmigaOS

**AmigaOS** esas funcionanta sistemo kreita da kompanio Commodore International e uzata en serio di olua personala komputeri Amiga. Versiono 1.0 aparis en 1985 kune Amiga 1000.
Amiga Unix

**Amiga Unix** od **Amix** esas unix-atra funcionanta sistemo kreita da kompanio Commodore International, developita en yari 1990-1992 e uzita en personala komputero Amiga 3000UX.
Amiga 4000

**Amiga 4000** od **A4000** esis personala komputero ek serio Amiga produktita en yari 1992-1994 da Commodore International intencita por profesionala uzo televizionala e filmala; sucedanto di modelo Amiga 3000.
Amiga CD32

**Amiga CD32** esas unesma 32-bicala ludo-konsolo kun KD-ROM produktita en yari 1993-1994 da Commodore International.
Retro-akronimo

**Retro-akronimo** esas akronimo dormita de ja existanta vorto per expansar olua literi ad altra vorti o frazo. *Retro-akronimi* inventesis por divers intenci – serioza e humoroza. Exemple simbolo di Amiga-modelo esis CDTV de Angla *Commodore Dynamic Total Vision*, ma pose aparis retro-akronimo segunqua ta abriviuro signifikas *Compact Disc Television*, quo rezultesis real uzado dil komputero.
Personala komputero di hem-cinemo

**Personala komputero di hem-cinemo** (**HTPC** de Angla *home theater personal computer*) esas hardwaro qua esas personala komputero kun softwaro pri funcioni multamediala, uzata kom hem-cinemo.
Amiga CDTV

**Amiga CDTV** (de Angla *Commodore Dynamic Total Vision*, pose traktita kom retro-akronimo *Compact Disc Television*) esas personala komputero di hem-cinemo e ludo-konsolo kun KD-ROM e distant-kontrolilo. Ol bazis ye Amiga 500.
Komputerala sistemo

**Komputerala sistemo** (de Angla *computer system*) esas sistemo di kunlaborado di du elementi: softwaro e hardwaro.
Komputeral injeniorarto

**Komputerala injeniorarto** o **teknikala informatiko** esas domeno pri arkitekturo, projetado e funcioniado di komputerala sistemi.
Informala sistemo

**Informala sistemo** esas multanivelala strukturo lasanta ad uzero procesar, per proceduri e modeli, datumi adportala (komencita) a produktala (finita).

Komputerala parto di la sistemo es sistemo informatikala.
Cibersekureso

**Cibersekureso** esas toto di tekniki, procesi, praktikaji uzata skope protekto komputerala reti, hardwaro, softwaro e datumi kontre ataki, domaji o nepermisita aceso. Exemplo di popular instrumento kontre sekureso en interreto es domajala programaro.
Domajiva programaro

**Domajiva programaro**, **malicoza programaro** o **malware** (de Angla kombino di vorti *malicious* e *software*) esas toto di softwaro pri domajiva agado relate komputerala sistemo od olua uzero. Tala programaro agas intence. La termino ne relatas a programi o mem funcionanta sistemi, qui kontenas cimi.
Troyana kavalo (komerco)

**Toyana kavalo** en komerco signifikas ofro reklamala, qua atraktas klienti per ofrar ex. pekunio por aceptar, ma pose kompristo mustas spensar plu multa pekunio ex. per signizar longatempala kontrato desfacila por cesar.
Troyana kavalo (homonimo)

**Troyana kavalo**

inter altri:

* Troyana kavalo – mekanismacho kun formo di kavalo uzita dal Greki por enirar Troya
* Troyana kavalo – en komerco domajala ofro reklamala
* Troyana kavalo – en informatiko programaro domajala
Troyana kavalo (informatiko)

**Troyana kavalo** o **troyano** en informatiko signifikas softwaro, qua pleante la rolo di la utila por uzero, fakte es programaro domajala. Exempli di tala softwaro es programaro extorsala e spionanta. Nomo devenas de famoza kavalo mitoligiala.
Extorsala programaro

**Extorsala programaro**, **ranson-varo** o **ransomware** (de Angla kombino di vorti *ransom* e *software*) esas domajala programaro (troyano), qua blokusas aceso a komputerala sistemo o neposibligas lektar olua datumi (ofte per chifro-tikniki), e pose postulas de viktimo pagar ransono por restaurar ad antea stando.
Mashinolernado

**Mashinolernado** (de Angla *machine learning*) esas areo di artifical inteligenteso pri algoritmi, qui korektas su automatale per sua experienco, do per expozado por datumi.
Analizo di datumi

**Analizo di datumi** (de Angla *data analysis*) esas procedo skope ye olua bazo obtenar utila informi e konkluzi.
Analizo di granda datumi

**Analizo di granda datumi** o (de Angla) **big data** esas termino relata a traktado di datumi granda, variema e diversa. La proceso es desfacila, ma samatempe valoroza, ma duktas ad obtenar nova savo.
Explorado di datumi

**Explorado di datumi** o (de Angla) **data mining** esas un ek fazi di proceso di obtenar savaji de datumari.
Cienco di datumi

**Cienco di datumi** o (de Angla) **data science** esas interdomenal areo uzanta ciencala metodi, procesi, algoritmi e sistemi ad obtenar observuri de multa datumi strukturala e nestrukturala. La cienco relatesas kun explorado di datumi, mashinolernado e analizo di granda datumi. Ol uzas ank statistiko, domenala savo e.c.
Informala teknologio

**Informala teknologio** od **IT** (de Angla *information technology*) esas domeno informatikala e brancho di labor-market okupanta su kalkul-teknologii (softwaro e hardwaro) en komerco, statala institucuri, flegado, skolo ed en altra organizuri. En plu larja senco la termino kontenas ank: injeniorarto di programaro, komputeral injeniorarto, informala sistemi, cibersekureso e cienco di datumi.
Kompostado

**Kompostado** esas kompozo di texto por publikar, montrar o distributar per aranjar fizikala imprimotipi en mekanikala sistemi di glifi, en digitala sistemi reprezentita da literi e altra signi (literi o simboli).
Grafemo

**Grafemo** esas maxim mikra unajo di skriburo, qua maxim-multe maniero es tala quale fonemo. Du grafemi es nomata digramo.
Signo alfanumerala

**Signo alfanumerala** (Angle *alphanumerical*) esas signo grafikala, glifo, uzata en tekniko digitala exemple por skribar kodexi alfanumerala. Normale es 36 signi alfanumerala – cifri (0-9) e literi (A-Z), o 62 – 0-9, A-Z, a-z.
Miami Sound Machine

**Miami Sound Machine** (pron.: *mayemi-saund-mashin*) esas l'akompananta bando di Gloria Estefan. La bando editis olua unesma disko en 1975. La maxim populara kansoni di Miami Sound Machine esas Conga e Bad Boy.
Herman Brood

**Hermanus (Herman) Brood** (pron.: *herman-brod*; n. Zwolle, la 5ma di novembro 1946 – m. Amsterdam, la 11ma di julio 2001) esis Nederlandana kantisto, piktisto, pianisto ed aktoro. Brood duktis flamboyanta vivo-stilo, il esis la korpesko di la slogan *Sexuo, Narkoti e Rok-e-rolo*. Brood suocidis per saltar de la tekto di la Hilton-Hotelo en Amsterdam.
Meat Loaf

**Meat Loaf** (pronuncez: *mit-lof*), nasko-nomo **Marvin Lee Aday** (n. Dallas (Texas), la 27ma di septembro 1947 – m. Nashville (Tennessee), la 20ma di januaro 2022), esis Usana kantisto di rok-muziko ed aktoro. Ilua maxim granda internaciona suceso esis *Paradise by the Dashboard Light* (paradizo che la lumo di la tablero) de ilua albumo *Bat Out of Hell* (1977), olquan il kantis kun Ellen Foley. Texti skribesis da Jim Steiman.
Depeche Mode

**Depeche Mode** (**DM**) (pron.: *dipesh-mod*) esas Britaniana bando de elektronala muziko. La sintezilo-bando fondesis en 1988 en Basildon (Unionita Rejio). Tre konocata kansoni esas *People are People*; *Just can't get enough* ed *Enjoy the Silence*. La nomo prenesis de Franca modo-revuo *Dépèche Mode*.
Herman Selleslags

**Herman Selleslags** (n. Antwerpen, la 3ma di marto 1938 – m. Deurne, la 18ma di oktobro 2024) esis Belgiana fotografisto.

Selleslags esis filiulo di fotografisto Rik Selleslags. La temi fotografal esis sporto, teatro, amuz-industrio, literaturo, festi e homi dum lia kustumala vivo. Herman Selleslags prizis fotografar en la strado.

Selleslags fotografis multa famozi. Dum 50 yari il laboris por Humo, per qua il renkontris e fotografis multa rok-muzikisti, quale Lou Reed, Mick Jagger, Roy Orbison, Jimi Hendrix. Il esis l'unika fotografisto qua darfis fotografar la Beatles dum lia *[[Magical Mistery Tour]]*.
Kodexo alfanumerala

**Kodexo alfanumerala** (Angle *alphanumeric code*) esas kodexo, enqua por skribar texti e numeri on uzas specifika signi. En tekniko digitala maxim ofte uzesas signi alfanumerala, qui havas valori numerala.
Datumi binara

**Datumi binara** (Angle *binary data*) esas datumi skribita o sendata en formo, en qua reprezentesas en komputerala sistemo, kontre a datumi sendata kun uzar kodexo-sistemi di signi exemple alfanumerale.
Radiohead

**Radiohead** (pron.: *reydiohed*) esas Britanian alternativa rok-bando de Oxfordshire. La bando existas de kantisto Thom Yorke (kanto, ritmo-gitaro, piano, elektronal instrumenti, perkutili), Jonny Greenwood (solo-gitaro, altra instrumenti), Ed O'Brien (gitaro, fundo-kanto), Colin Greenwood (bas-gitaro, sintezili) e Phil Selway (batilaro e perkutili). La bando vendis plu kam 25 milion diski. La bando fondesis en 1986, unesme kom *On a Friday*, ma balde chanjis olua nomo a Radiohead, segun titulo di kansono da Talking Heads.