open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lausanne

**Lausanne** (pronuncez [Lozan]) esas urbo an la sud-westo di Suisia, e chef-urbo di kantono Vaud. Segun statistiki dil yaro 2017 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 41,37 km². Jacanta apud lago Léman, plu rare konocata kom *lac de Genève*, Lausanne esas la 4ma maxim populoza urbo di Suisia, dop Zürich, Genève e Basel. Ol distas 62 km de Genève, e la du urbi formacas metropolala regiono kun plu kam 1,2 milion habitanti en 2000.

Lausanne esas la sideyo dil Internaciona Olimpiala Komitato pos la yaro 1915, ed anke di la Korto pri Sportala Arbitrado e di 55 sportala asociuri internaciona. La politeknikoskolo *École Polytechnique Fédérale de Lausanne* konsideresas un ek la maxim bona fakultati pri teknologio de la mondo. L'universitato di Lausanne fondesis en 1537 kom skolo pri teologio, ante divenir universitato en 1890. Ol havas cirkume 13.500 studenti, di qui 1.500 esas stranjeri. En lua vicineso jacas regiono importanta por la produktado di vino.

## Geografio

La reliefo di Lausanne esas kolinoza, jacanta apud la rivi di lago Genève sude, e taludi de Suisa platajo norde. Lua mezavalora altitudo esas 526 metri, e lua maxim alta punto esas *Montagne du Château*, kun 935 metri super la marala nivelo.

La klimato di Lausanne esas varma e temperema (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro esas 2,7°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio esas 20,5°C. La mezavalora yarala temperaturo esas 11,3°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 1132 mm, e la maxim pluvoza monato esas oktobro, kun mezavalore 111 mm. Omnayare, pluvas o nivas mezavalore dum 119,7 dii, e ne existas sika monati. Povas nivar dum kelka dii, de decembro til februaro (vintro), esanta februaro la maxim nivoza monato.

## Referi
Roger D. Kornberg

**Roger David Kornberg** (n. ye la 24ma di aprilo 1947) esas Usana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 2006.
Ekonomio di Mozambik

Kande Mozambik nedependanteskis en 1975, ol esis un ek la maxim povra landi de la mondo. De 1977 til 1992 eventis sangoza interna milito, qua afektis serioze lua ekonomio. En 1987, lua guvernerio komencis adoptar serio di reformi por stabiligar l'ekonomio. La reformi, l'extera donaci e la politikala stabileso pos la plurapartisala elekti di 1994 stimulis la kresko di TNP, de US$ 4 miliardi en 1993, til cirkume US$ 37 miliardi en 2017.

La granda extera debo di la lando diminutesis pro pardono e pro rinegociado, helpita dal Internaciona Monetala Fonduro. L'ekonomio dependas del exploto di minerali, nome bauxito, karbono e naturala gaso. Tamen, terorismo da Mohamedana grupi minacas arei ube naturala gaso extraktesas. Usana kompanii ExxonMobil ed Anadarko demandis aprobo dil extraktado di jaceyi di naturala gaso che provinco Cabo Delgado. Mozambik anke havas potencialo por tropikala agrokultivo e turismo.

## Referi
Aktoro

**Aktoro** (maskulalo: **aktorulo**, feminalo: **aktorino**) esas homo qua pleas un rolo en dramatala produktado. Ordinare, l'aktori verkas en televiziono, teatro, radio o cinematografio, ma anke existas aktori qui verkas en stradi.

Ordinare, aktori reprezentas fiktiva roli, ma en verki qui reprezentas la realeso, ul aktoro povas reprezentar reala persono, exemple Franca aktorulo Albert Dieudonné kom Napoléon la 1ma en la filmo *Napoléon* (1929), o Brazilian aktorulo Tarcísio Meira kom Pedro la 1ma di Brazilia en la filmo *Independência ou Morte* (1972).
Sidney Altman

**Sidney Altman**, n. ye la 7ma di mayo 1939 en Montreal til la 5ma di aprilo 2022, esis Kanadana-Usana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1989, kun Thomas Cech.
George Bernard Shaw

**George Bernard Shaw** (1856 til 1950) esis Irlandan dramatifisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1925, ed anke un premio Oscar, pro *[[Pygmalion (teatrajo)|Pygmalion]]*.
Arequipa

**Arequipa** esas urbo en Peru, jacanta an la samnoma regiono. Segun statistiki de 2024, ol havis  habitanti, esanta la 2ma maxim populoza urbo di la lando, dop Lima. Lua tota surfaco esas 502,46 km².

Jacanta sude de la lando, an la du rivi di fluvio Chili (Quilca), l'urbo esas sideyo di la Konstitucala Tribunalo di Peru. Ol fondesis en 1540, e sua kompleta nomo esas «Villa Hermosa de Nuestra Señora de la Asunta de Arequipa». En 1541, Hispana rejulo Karolus la 5ma rinomizis ol «Ciudad de Arequipa» ("urbo Arequipa").

Ol havas la 2ma maxim granda industrial aglomerajo di Peru, e lua precipua industrii esas texaro (nome lano) e la produktado e komerco di kupro e molibdeno. Ol mantenas granda komerco kun Chili, Bolivia e Brazilia, e ligesas per ferovoyo al portuo Maratani, en Pacifiko.

En 2000, Unesko agnoskis la 332-hektara quarteri de la centro dil urbo kom Kulturala Patrimonio di la Homaro. Lua publika universitato, *Universidad Nacional de San Agustín*, esas la 5ma maxim anciena de la lando, e fondesis en 1828.

## Geografio

Jacanta an la valo dil fluvio Chili o Quilca, qua trairas ol denorde adsudweste, la reliefo di Arequipa esas kolinoza. Lua mezavalora altitudo esas 2335 metri super la marala nivelo. La maxim basa loko dil urbo, konocata kom Huayco, jacas 2041 metri super la marala nivelo, kontre ke lua maxim alta punto jacas 2810 metri super la marala nivelo. La valo di Chili cirkondesas da alta monti norde ed este, e da kolini sude ed este, formacanta oaziso inter la dezerto e la monti di Andi.

La klimato di Arequipa esas arida temperema (*BWk* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), e lua mezavalora temperaturo yarala esas 14,5 °C. La mezavalora temperaturo en januaro (somero) esas 15,3 °C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (vintro) esas 13,2 °C. Rare la temperaturi superiras 25 °C, kontre ke dum vintri la temperaturi povas falar infre 6 °C dum kelka dii.

La pluvoza sezono esas kurta, iranta de januaro til la duimo di marto. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 94,6 mm, e la maxim pluvoza monato esas februaro, kun mezavalore 35,6 mm. L'atmosferala humedeso esas sempre basa, do la klimato esas multe arida dum autuno, vintro e printempo.

## Referi
Quechua-linguo

La **Quechua** esis la linguo di Inkai, populo qua formacis granda imperio en Sud-Amerika ante l'arivo di Europani. Hodie, ankore esas parolata da indijeni decendanti di Inkai, precipue en Peru e Bolivia, ma anke en nordo di Arjentinia e Chili, e sudo di Kolumbia e westo di Equador.

La *Quechua*-linguo anke esas l'oficala linguo di Bolivia e Peru, ultre Hispaniana.

La *Quechua*-linguo uzas latinal alfabeto de lore la Hispaniana konquesto di Inkao imperio.

## ''Quechua''-frazi
 *Quechua*-frazo              Idala tradukuro

 Allillanchu?                   Quale tu standas?
 Allillanmi, allillantaqmi.     Me standas bone.
 Ima sutiyki?                   Quale tu nomesas?
 Sutiy Urpim.                   Me nomesas Urpi.

## Extera ligilo
* Kurso pri la ''Quechua'' (Angle)
Callao

**El Callao** esas la precipua portuo di Peru ed urbo vicina a la chef-urbo di la lando, Lima. Lua historiala quartero centrala distas 15 km de la centrala quartero di Lima. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 146,98 km².

L'internaciona aeroportuo di Lima, *Aeropuerto Internacional Jorge Chávez*, jacas en Callao. 

## Referi
Homala raso

**Homala raso** esas kulturala nociono qua uzesas eroroze kom biologiala nociono. La homaro ne esas dividebla en diferanta rasi segun biologiala karakteri, quale la koloro di la pelo.

## La historio di la nociono
Famoza Sueda taxonomiisto Carl von Linné dividis en 1758 la homaro a quar rasi. Segun ilu l'Europani esas blanka, l'Amerikani esas reda, l'Afrikani esas nigra e l'Aziani esas obskura. La divido chanjis dum la 19ma yarcento, kande Franca Georges Cuvier kreis grupi di la Kaukasidi, Negridi e Mongolidi. Le "reda" di Linné juntesis ad Aziana Mongolidi.

Pose on konstatis ke la divido motivizita per la koloro di pelo havis nula ciencala bazo. La maxim simpla atesto kontre la divido esas la karaktero di la spektro: on povas nur artificale krear limiti inter la toni di la kontinuanta spektro.

La anciena doktrino pri rasi vivas ankore, malgre la ciencisti delonge pruvis ke la divido ne havas bazo ciencala. Esas tre facila pseudociencale asertar, ke diferanta “rasi” havas diferanta qualesi, ed induktar desestimeso inter homi.

## Pro qua homi semblas diferanta?
Dum anciena tempi homi vivis generacioni pos generacioni en sama regiono e pokope la homala korpo adaptis su a la vivo-kondicioni di la habiteyo. La nigra pelo di Afrikani rakontas nur pri la adapteso a sunoza medio. L'Inuiti esas mikrakorpala pro preventar perdajo di kaloro. Longa nazo humidigas l'inhalita aero ed ol rakontas ke la ancestri di la homo vivis depos olima tempi en sika medio.

Anke per geni on povas montrar ke homi esas diferanta. Du membri di la sama “raso” posible havas tre diferanta genaro e plu samatipa genaro esas trovebla en la membro di ula altra “raso”.

Se on dividus la homaro a “rasi” per la hemoglobala celuli, l'Afrikani, Italiani e Greki formacus unika “raso” e la Suedi e le sud-Afrikala Xhosa formacus altra “raso”. On povas krear “rasi” anke per laktaso-enzimo (kelki toleras lakto, kelk altri ne toleras) o segun la formo di la denti (kelk havas direta, kelk altri havas konkava denti).

## Quo vice raso?
Se on mustas dividar la homaro a grupi, on povas uzar, exemple, la geografiala origino. La loko di la hemo esas konektita a la kulturo di la loko e la kulturo esas konektita a la linguo. La linguo dil homo efektas a to quale on vidas la fenomeni en la mondo.

Klara pelo posibligas entro di ultraviolea radii por sintezar vitamino D.
Obskura pelo shirmas di manko en vitamino B9, necesajo por la developado korekta di feto.
Kalendario 1800–1905

Yaro-nombri inter diagonala streketi montras bisextilo. Pro saveskar dato en bisextilo uzez la kolumno ube **januaro** o **februaro** esas inter diagonala streketi.

Exempli
*(1) Quala semano-dio esis la 7ma di junio 1854?
:> En kolumno *junio* 7ma dato esas en lineo di E. Supre *1854* E esas en lineo di *merkurdio*. Do 7ma di junio ye 1854 esis merkurdio.

*(2) En 1888 en septembro kad la quesma dio esis jovdio?
:> Supre *1888* che *jovdio* esas E. En kolumno di septembro en lineo di E esas 6 - 13 - 20 - 27. Do co esis jovdii en septembro ye 1888.

*(3) En 1810 en qua monato la 3ma dio esis saturdio?
:> Supre *1810* en lineo di saturdio esas C. En lineo di 3ma dio C esas sub februaro, marto e novembro. Do ye 1810 3ma e saturdio esis en februaro, marto e novembro.

*(4) En quala yaro la 29ma di februaro esis saturdio?
:> En lineo di 29ma dio sub */februaro/* (bisextilala) esas F. En lineo di saturdio sub F esas 1801, 1807, /1812/,… Nur yari inter diagonala streketi esas valida. Do 1812, 1840 edc. esas la respondo.
Kalendario 1900–2000

Yaro-nombri inter diagonala streketi montras bisextilo. Pro saveskar dato en bisextilo uzez la kolumno en quo **januaro** o **februaro** esas inter diagonala streketi.

Exempli
*(1) En 1905 qua semano-dio esis 7ma di junio?
:> En kolumno *junio* 7ma dato esas en lineo di E. Supre *1905* E esas *merkurdio*. Do 7ma di junio ye 1905 esis merkurdio.

*(2) En 1999 dum septembro qua dii esis jovdio?
:> Supre *1999* che *jovdio* esas B. En kolumno di septembro en lineo di B esas 2 - 9 - 16 - 23 - 30. Do co esis jovdii en septembro ye 1999.

*(3) En 1910 en qua monato la 3ma dio esis saturdio?
:> Supre *1910* en lineo di saturdio esas A. En lineo di 3ma dio A esas sub septembro e decembro. Do ye 1910 3ma e saturdio esis en septembro e decembro.

*(4) En qua yaro la 29ma di februaro esis saturdio?
:> En lineo di la 29ma dio sub */februaro/* (bisextilala) esas F. En lineo di saturdio sub F esas 1903, /1908/, 1914,… Nur yari inter diagonala streketi esas valida. Do 1908, 1936 edc. esas la respondo.
Responsiveso

**Responsiveso** esas kapableso, povo de decidar per su kun asumar l'obligeso.

Ta judiciala nociono existas depos 18ma yarcento, ante esas venjo. Recente etikala lego impozas.
Châtelet

**Châtelet** esas urbo en la regiono Walonia, en Belgia.

Esis nask-urbo dil Idisto e mediko Léon Neuens.
Demokratio

**Demokratio** esas guvernerio elektita por la majoritato di civitanaro. En un demokratio, omna elektebla civitani povas egale partoprenar en la propozo, developo ed establiso di legi qui afektos omna socio. La vorto "demokratio" originis de Greka vorto δημοκρατία (dēmokratía), qua signifikas "guverno di la populo", δῆμος (dêmos) "populo" e κράτος (kratos) "povo" o "guverno".

Til la 18ma yarcento esas lotrio.
Franz Liszt

**Franz Liszt**, Hungare **Liszt Ferenc**, (1811 til 1886) esis Austriana-Hungariana klasika kompozisto.

## Frua vivo
Ilua patro Adam esis intendanto di la domeno di le Esterházy en Hungaria, ed anke esis amatora muzikisto, pleante plura instrumenti. Dum ula periodo Adam lojis en Eisenstadt (proxim Wien), ube il renkontris plura kompozisti qui vizitis ca loko, inkluzante Johann Nepomuk Hummel e Ludwig van Beethoven.

Adam remarkabis la genio di sua filiulo ye frua evo, e komencis donar lecioni. Evante non yari, Franz koncertis en Sopron e Pressburg (nune Bratislava); pro ca koncerti (qui esis aranjita per la esforci di lua patro) il ganis patroni qui konsentis suportar financale plusa muzikala edukado. Franz recevis lecioni en Wien de Carl Czerny ed Antonio Salieri. 

Ye la 13ma di aprilo 1823 Franz, evante 11 yari, koncertis ye la *Kleiner Redoutensaal* en Wien, kelka monati pos ilua unesma publika koncerto en decembro 1822. Franz pleis koncerto-peco da Hummel, variadi da Ignaz Moscheles, ed improvizadi da su ipsa. Ca evento esas notinda pro ke Beethoven esis inter la audantaro. Segun legendo, Beethoven, tre impresata da la pleado, gratulis la yuna Liszt ye la platformo e kisis il ye la fronto. Tamen, Beethoven lore esis preske tote surda. Altra versiono di la evento esas ke Liszt dum la koncerto konciis ke Beethoven regardas il, ma ke li ne pose interparolis. 

## Hungariana Rapsodii
En 1839 il vizitis Hungaria; progresante de Pressburg a Budapest, il recevesis kom la maxim granda vivanta Hungariano. Dum la vizito il askoltis muziko di cigani quin il renkontris, ed il decidis krear kompozuri inspirata da tala muziko. Il notis melodii quin il audis, qui plu tarde divenis fondaji di kompozuri por piano, skribita de 1846 til 1853 (e kelka en posa yari), quin il nomizis Hungariana Rapsodii: la vorto Rapsodio lore esis nova por muzikala kompozuri. La verki esas notende desfacila por la pianisto.

La formo di la peci esis fondata sur la *Verbunkos*, rekrutala danso di soldati en Hungaria, olqua havas lenta parto (*Lassú*) e posa plu rapida parto (*Friska*).

La peci aranjesis por orkestro, plura aranjita da Franz Doppler.

## Literaturo
* Demko Miroslav: *Franz Liszt compositeur Slovaque*, L´Age d´Homme, Suisse, 2003.
Fred Astaire

**Fred Astaire**, n. **Frederic Austerlitz Jr.** (1899 til 1987) esis Usana cinem-aktoro ed anke kantisto e dansisto.
Atomala nombro

L' **atomala nombro (Z)** esas la nombro di protoni quan atomala nukleo havas. Kande atomo esas en neutra stando (sen elektrala kargo), la nombro di protoni (p+) esas sama kam la nombro di elektroni (e-). Do l'atomala nombro definas quale plenigesas l'elektronala orbiti dil atomo.

L'elementi qui plenigas same olua elektronala orbiti lokizesas en periodala tabelo kontigue vertikale e havas simila traiti. Do, onu povas dicar ke l'atomala nombro definas la karakterizivi dil elementi.
Pécs

**Pécs** (Germane *Fünfkirchen*) esas importanta urbo en la regiono Baranya, sude de Hungaria. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 162,61 km².

Ol habitesis da Kelti e Romani, e divenis episkopio dum Mezepoko. Ol havas la maxim anciena universitato di la lando, fondita en 1367, dum la regno di Lajos la 1ma di Hungaria.
Quedlinburg

**Quedlinburg** esas urbo en la Germana stato Saxonia-Anhalt. L'urbo jacas apud la fluvio Bode. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 120,42 km².
Aprentiseso

**Aprentiseso** esas l'aquiro di nova savo o habileso, to signifikas l'aquirado-proceso di konocado, kompetentesi, konduti o valori, per la studio, l'experienco o la docado.
Hungro

Segun la sociala cienci, **hungro** esas stando en ke ula persono, dum longa periodo, ne povas nutrar su per suficanta alimenti por satisfacar bazala nutriva bezoni. La korpala sentado di hungro aparas kande la muskuli dil stomako kontraktas e la grado di glikogeno en la hepato diminutas, ordinare sequita por la deziro pri manjar.
Carlos Santana

**Carlos Santana**, anke konocita kom **Santana** (n. **Carlos Augusto Alves Santana** ye la 20ma di julio 1947) esas Mexikiana kompozisto e muzikisto di rock.
Franklin Delano Roosevelt

**Franklin Delano Roosevelt**, politikisto (1882 til 1945) esis prezidanto di Usa de 1933 til 1945.

Roosevelt esis prezidanto por la Demokrata Partiso, e divenis prezidanto meze dum la Granda Depreso, quan il probis kombatar per sua ekonomiala programo *[[New Deal]]*. Roosevelt tre multe opozis la fashismo, ma nur pos 1941 povis plear rolo en la duesma Milito Mondala pro ke la popul-opiniono esis kontre implikeso di Usa.
Sirimavo Bandaranaike

**Sirimavo Bandaranaike** (1916 til 2000) politikisto, esis chefa ministro di Sri-Lanka 3 foyi: de 1960 til 1965, de 1970 til 1977 e de 1994 til 2000
Listo di Nobel-laureati pri fiziko

Nobel-premio donesas da Nobel-fonduro depos 1901. Yen la kompleta listo di Nobel-laureati pri fiziko til nun.

## Referi

## Literaturo
* *The politics of excellence, beyond the Nobel prize*; R. Friedman ; 2002
* *Nobel Century: a biographical analysis of physics laureates, in Interdisciplinary Science Reviews, by Claus D. Hillebrand ; June 2002; No 2. p.87-93*

## Extera ligilo
* Nobel e-Museum en Angla
Nicolas Sarkozy

**Nicolas Paul Stéphane Sarközy de Nagy-Bocsa**, kurte **Nicolas Sarkozy** (pron.: *nikola-sarkozi*; n. 28 di januaro 1955) esas Franciana politikisto ed advokato. Il esis prezidanto di Francia de mayo 2007 til maio 2012. Ye la 6ma di mayo 2012 il perdis prezidantal elekto kontre François Hollande.

Il skribis verko pri Georges Mandel ed esis komparita kun Napoléon 3ma.

## Judicieso
L’25ma di septembro 2025 Sarkozy kondamnesis a kin en karcero, pro implikeso en afero di libiana financizo di ilua prezidantala kampanio.

## Referi
Vortica flui

**Vortica flui** o **Foucault-flui** esas elektrala parazita fenomeno en magnetala feldo deskovrita da Léon Foucault ye 1851.
Explozo-limito

**Explozo-limito** di ula gaso o vaporo kombustiva esas la procentala koncentro en l'aero bezonata por ta gaso o vaporo acendar ed explozar. Existas du explozo-limiti por irga gaso o vaporo: l'infra explosiva limito (IEL) e la supra explosiva limito (SEL). En koncentradi di ula gaso o vaporo qua esas infre l'IEL ne existas suficanta fuelo por explozar, kontre ke en koncentradi supere la SEL existas tanta fuelo en l'aero ke ne existas suficanta oxo por iniciar la kombustado.

Quale definita en la normo *NFPA 69*:
- **Flagro** esas propago di la zono di kombustado en rapideso infre la de sono che homogena moyeno.
- **Detono** esas propago di la zono di kombustado en rapideso supere la sono che homogena moyeno.
- **Explozo** esas rupto di klozeyo per l'augmento di interna preso pos flagro o detono.
Göteborg

**Göteborg** esas la duesma maxim granda urbo en Suedia e la kinesma maxim granda en la Nordala landi. Situita an la mareto Kattegat, an la westa marbordo di Suedia, la urbo havas habitantaro de cirkume 550.000 en la urbana areo e 980.000 entote. Lua tota surfaco esas c. 450km².

Göteborg fondesis kom alte fortifikita, precipue nederlandana, komerco-kolonio, per rejala charto en 1621 dal rejo Gustavus la 2ma Adolfus.  Ultre la jeneroza privileji donita a sua nederlandana alianciti de la lora Triadek-Yara Milito, la rejo anke atraktis signifikanta nombri de germani e skoti por populizar sua urbo.  Ye strategiala loko an la ekflueyo di la fluvio Göta älv, la Portuo di Göteborg esas nun la maxim granda portuo en la Nordala landi.

Göteborg esas la hemo di multa studenti, nam la urbo inkluzas la Universitato di Göteborg e Chalmers-Universitato di Teknologio.  La automobil-firmo Volvo fondesis en Göteborg en 1927.  La originala, genitorala Volvo-Grupo e la nun aparta Volvo Automobil-Korporaciono ankore havas sua chefkontori sur la insulo Hisingen en la urbo.  Altra importanta kompanii esas SKF ed AstraZeneca.

Göteborg servesas dal aeroportuo Göteborg-Landvetter ye 30 km sudeste del urbo-centro.

La urbo gastigas la maxim granda yarala eventi en Skandinavia.  La Göteborg Filmo-Festivalo, quo eventas en januaro depos 1979, esas la maxim populara skandinaviana filmo-festivalo kun plu kam 155.000 vizitanti singlayare.  Dum somero, diversa muziko-festivali eventas en la urbo, quala Way Out West e Metaltown.

## Referi
Jean Nicot

**Jean Nicot** (1530 til 1600) esis Franca diplomacisto en Portugal. Ilu portis tabako a Francia dum la 16ma yarcento.

Kande Carl von Linné kreis ciencala nomi por planti, ilu uzis la familio-nomo di Jean Nicot nomizante tabako. Tale la nomo di tabako divenis *Nicotiana tabacum*.
Jersey

**Jersey** esas un ek l'insuli del Angla Kanalo, proxim Normandia.

La nomo dil insulo forsan devenas del Anciena Friziana vorto *gers*, e la Skandinaviana vorto *ey* signifikante 'insulo', o de Geirr, vikingo qua sizis l'insulo.

## Historio
La maxim anciena atesto pri homala habitado en Jersey evas de 250 mil yari ante nun - ante ke Jersey divenis insulo -, kande grupi di nomada chaseri uzis la kaverni di La Cotte de St Brelade kom bazo por chasar mamuti e krispa rinoceri. Pro la levo di marala nivelo, Jersey esabas insulo de 6000 yari. Graburi de 12 mil yari aK trovita an l'insulo montras lua okupo dal Homo sapiens ante marala levo. Ank existas evidentaji pri Neolitika kolonieti, exemple dolmeni e megalita strukturi, exemple La Hougue Bie.

En 1976 trovesis cirkume 110 objekti, la maxim multa espadi e lanci, de bronz-epoko. Anke trovesis moneti Kelta de fer-epoko e moneti Romana. Existas multa arkeologiala siti del epoko Romana, tamen ne existas klara atesto pri permananta okupo Romana. Dum l'epoko di Britana migrado de Britania a Bretonia (dum la 5ma e la 6ma yarcento), on kredas ke li establisis kolonieti ed anke portis kristanismo a Jersey. Multa misioneri, exemple Santa Samson de Dol e Santa Branwalator, esis aktiva en la regiono.

## Politiko
Jersey ne esas parto di la Unionita Rejio, ma kom *Crown Dependency *privata posedo di la Britiana rejeso. Pro to Jersey esis nultempe membro di la Europana Uniono.

Jersey havas sua propra parlamento e guvernerio.

## Geografio

Jersey jacas an Angla Kanalo, cirkume 12 marala milii (22 km, o 14 milii de la peninsulo Contentin, che Normandia. Ol esas la maxim granda e la maxim sudala del insuli dil Kanalo. Ol esas larja de 8 kilometri denorte adsude, e 14 km longa deeste adweste. Lua maxim alta punto jacas 143 metri super la marala nivelo. Cirkume 24% de lua surfaco esas konstruktita, 52% esas kultivata, e 18% esas naturala peizaji.

L'insulo havas diversa vali en la direciono norda-suda. Existas diversa insuleti vicina a Jersey, qui anke apartenas a lua teritorio.

La klimato dil insulo esas oceanala, kun kolda til moderema vintri, e varma someri. La maxim alta temperaturo enrejistrita esis 37.9 °C, ye la 18ma di julio 2022, kontre ke la maxim kolda temperaturo esis −10.3 °C, ye la 5ma di januaro 1894. Yaro 2022 esis la maxim varma de la historio dil insulo: la mezavalora yarala temperaturo esis 13.56 °C.

## Ekonomio

Jersey havas sua propra valuto, Pundo di Jersey (*Jersey-Pound-Sterling*).

## Referi

## Extera ligilo

* turismo
Dio di matro

**Dio di matro** esas specala dio dedikata a matri. La nuna rituo komencis en Usa, ma la bela kustumo venas de 17ma yarcento, kande dum *Mothering Sunday* la filii, laborante fore hemo, havis un libera dio e darfis vizitar lua matro e patro.

La kustumi di celebrado kompreneble varias. La filii di matro, esante yuna od adulta, celebras la dio, exemple, donante flori a matro o helpante en omnadiala laboro o telefonilagante salutas fora vivanta matro.

On celebras la dio omnaloke en la mondo, ma la dato ne sempre esas la sama. Yen listo pri kelka dati di la dio di matro:
* duesma sundio di februaro: en Norvegia
* unesma sundio di mayo: en Hispania, Portugal e Brazilia
* duesma sundio di mayo: en Dania, Estonia, Finlando, Germania, Nederlando, Usa
* lasta sundio di mayo: en Suedia
* quaresma sundio di karesmo: en Unionita Rejio e Republiko Irlando
* 10 di mayo: en Mexikia, Nord-Amerika
* 26 di mayo: en Polonia
* triesma sundio di oktobro: en Arjentinia
* 28 di novembro: en Rusia
Ekonomio di Surinam

L'ekonomio di Surinam esis multe dependanta del exportaci di alumino (oxido di aluminio) e mikra quanti di aluminio extraktita de bauxito produktita en la lando. Tamen, pos ke kompanio Alcoa cesis sua agadi en la lando, l'ekonomio divenis dependanta del exportaci di oro e petrolo. Ambe reprezentas 85% del exportaci e 27% de la guvernala revenui en Surinam. Ora industrio reprezentis 8,5% de la totala nacionala produkturo en 2021, e nun reprezentas 60% til 80% del exportaci di la lando. Konseque, l'ekonomio di Surinam esas vundebla a fluktuo dil internaciona preci. La lando komencis explotar petrolo dum recenta yari, ed en 2012 statala kompanio *Staatsolie* ja produktis 16.200 bareli di petrolo omnadie. La Borso di Surinam fondesis ye la 1ma di januaro 1994, ma ne funcionas omnadie.

En 2000, Ronald Venetiaan divenis prezidanto di la lando e afrontis inflaciono qua superirabis 100% omnayare, e forta fiskala deficito. Il adoptis programo di austereso, augmentis procento di interesti, kontrolis publika spenso e domtis inflaciono. La yarala inflaciono en 2014 esis infre 4%. En 2024 ol esis 16,2%.

L'ekonomio di Surinam kreskis mezavalore 6% en 2007 ed en 2008 pro l'extera kolokado en la produktado di minerali, ma en 2009 ol subisis retrakto kande internaciona preci di minerali falis. L'yarala kresko dil ekonomio esis min kam 5% en 2012 e 2014, ed infre 4% en 2014. En 2023 ol esis 2,54%.

## Referi
Fritjof Capra

**Fritjof Capra** (1939 - ) esas fizikisto, teoriisto sistemal, filozofo e skriptisto, nun vivanta en Berkeley, Usa.

Capra promocis 1966 pri fiziko teorial che l'universitato di Wien. Il serchis e docis che universitati diversa en Francia, Usa e l'Unionita Rejio. Il okupis intense pri l'efekto 
filosofial dil cienci natural. Pri ca temo il skribis plura libri. Lua libro maxim konocita 
esas "La Tao dil fiziko".

La traito precipua dil pensado di Capra esas la juntado di cienco-domeni diversa. Il volas kompletigar la cienco westala per elementi dil filosofio estala. Capra anke propagandas turno ekologial.
Ekonomio di Albania

En 1985 Albania komencis ekonomiala reformi por transformar lua ekonomio de komunista sistemo a kapitalismo. Pos 1992, kun fino di komunismo, la progreso di la reformi kreskis. Lua guvernerio decidis establisar nova aranjo kun IMF por obtenar suplementala financala suporto. Albania sucesis rezistar la komenco di la financala krizo globala dil yari 2000a, ma pose la krizo afektesis negative lua ekonomio. Depos 2014 l'ekonomio durigis kreskar, ed augmentis 3,8% en 2017.

La pekunio sendita da Albaniani qui rezidis exterlande, importanta stimulo por ekonomiala kresko, diminutis de 12% o 15% de la TNP ante la krizo di 2008 til 5.7% de la TNP en 2014. Tamen, Albania restas un ek la maxim povra landi de Europa. En 2015, ol lansis ambicoza programo por stimular la korekta pago di imposti e la formala ekonomio. Violentoza kriminaro e kontrabando restas importanta sociala problemi en la lando.

## Referi
Ekonomio di Oman

L'ekonomio di Oman dependas multe del exportaci di petrolo e naturala gaso, qua reprezentas, segun la vario di preci en internaciona merkati, de 68% til 85% de la guvernala revenui. Kande petrolo deskovresis en 1964, la produktado ed exportaco kreskis multe. To kontributis por l'augmento di la TNP po persono dum la pasinta 50 yari. Dum la yari 1960a, ol kreskis per 339%, e dum la yari 1970a, ta kresko atingis 1370%. En 1981 Oman membreskis la Koopero-konsilistaro dil Gulfo, kun skopo establisar doganal uniono, komuna merkato e mem adoptar komuna monetaro.

En 2016, la basa preci dil petroleo en internaciona merkati augmentis la guvernala deficito til US$ 13,8 miliardi, o 20% de la totala nacionala produkturo. En 2018, segun la yarala reporto di la Centrala Banko di Oman, la preco di kruda petrolo di Oman esis mezavalore US$ 69,7 po barelo en 2018, kontre US$ 51,3 po barelo en 2017. Tamen, guvernala spensi anke kreskis en 2018, nome en l'expanso di la produktado di petrolo, en la defenso, subsidii ed anke pago di interesti.

Pro la exhausteso di lua jaceyi, la lando serchas altra agadi, exemple industrio e turismo, por diversigar lua ekonomio. La guvernerio privatigis statala entraprezi e modifikis la lego por faciligar extera kolokado en la lando.

## Referi
Ekonomio di Maurico

Pos nedependanteskar en 1968, l'ekonomio di Maurico evolucionis de povra ekonomio fondita sur agrokultivo, a diversigita mez-rental ekonomio kun developanta industrio ed importanta financala e turistala sektori. De 1977 til 2008, la mezavalora kresko yarala di lua ekonomio esis 4.6%, plu granda kam la mezavalora kresko yarala por la cetera Sub-Saharana landi dum la sam epoko, qua esis nur 2.9%. En 2020, sua forta turismala sektoro afektesis serioze dal pandemio di KOVID-19.

Havanta bona legala e komercala substrukturi ed entraprezala e demokratiala tradicioni, Maurico esas un ek la maxim bone sucesoza demokratii de la mondo. Sukrokano kultivesas en 90% de la kultivebla tereni, e reprezentas 15% de la profiti kun exportaci. Maurico havas un ek la maxim granda TNP po persono de Afrika.

## Referi
Ekonomio di Lituania

Lituania esas membro di MOK e membreskis Europana Uniono ye la 1ma di mayo 2004. Lua ekonomio kreskis mezvalore 8% omnayare ante 2008, pro la kreski di interna konsumo e dil exportaci. En 2009 la TNP diminutis per 17% kompare a l'antea yaro, e la chomeso atingis 15% di la laboro-povo, kontre 4.8% en 2008. Tamen, la lando rapide rekuperis su de la krizo, e divenis un ek l'ekonomii qui plu rapide kreskas en l'Europana Uniono. En 2020 ol subisis l'efekti de la pandemio di KOVID-19 e lua ekonomio diminutis per 0,02%. Tamen, en 2021 la lando durigis la kresko, e l'ekonomio expansis per 5,98%.

Dum recenta yari, lua komerco kun Est-Europana landi - nome kun Rusia - augmentis. Rusia recevis 13% del exportaci e furnisis 15% del importaci Lituaniana en 2021.

## Referi
Eiterfeld

**Eiterfeld** esas urbeto alonge rivero Eitra en Hesia, Germania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 89,83 km².

## Referi

## Extera ligilo
* Kastelo Burg Fürsteneck
Ekonomio di Kenia

L'ekonomiala developo di Kenia impedesas pro koruptajo e pro la forta dependo de agrokultivala produkturi di qui la preci restas basa. Severa sikeso de 1999 til 2000 augmentis la problemi di la lando, koaktis porcionizar l'aquo e diminutis l'agrokultivala produktado.

Kenia dependas multe de agrokultivala vari, nome teo, legumi e kafeo.

## Referi
Ekonomio di Uganda

Uganda havas importanta naturala resursi, inkluzite fertila suli, regulala pluvo-quanto, multa jaceyi di petrolo e minerali. De la yari 1990a til 2015, l'ekonomio kreskis mezavalore 6,7% omnayare, kontre ke TNP po pesono kreskis mezavalore 3,3% dum la sama periodo. Dum ca periodo, l'ekonomio di la lando modifikesis: agrokultivo reprezentis 56% de TNP en 1990, ed en 2015 ol reprezentis nur 24%. Samatempe, la partopreno di industrio en la TNP kreskis de 11% til 20%, e la partopreno di servadi augmentis de 32% til 55%. L'ekonomio subisis l'efekti de la interna milito di Sud-Sudan, ma duris kreskar pos ke ol finis, nome pro la kresko dil exportaci di kafeo, qua reprezentas 16% del exportaci. Kresko ekonomiala e diminutado di povreso ank afektesis dum la pandemio di KOVID-19.

Uganda havas mikra industriala sektoro, qua dependas del importaco di mashinaro, kompozanti e produkturi de petrolo por funcionar. Tamen, la manko di bona substrukturo, la manko di moderna teknologio ed agroultivo, e l'endemika korupto impedas granda kresko ekonomiala. En 2018, la lando signatis pakto kun konsortaro *Albertine Graben Refinery Consortium* por konstrukto di petrolo-rafinerio che distrikto Hoima, weste de la lando. On kredas ke la rafinerio inauguresos en 2027.

## Referi
Ekonomio di Sri-Lanka

L'ekonomio di Sri-Lanka subisis efekti de la longa interna milito qua duris de 1983 til 2009. Tamen, de 2003 til 2012 la lando kreskis mezavalore 6,4% omnayare, plu multe kam lua vicini. Mondala Banko avertis ke la kresko eventis en sektori qui ne povas vendesar exterlande, exemple lokala servadi, konstrukto, lokala transporto, edc., do la manteno di la kresko ne povis durigar. Fakte, l'ekonomiala kresko diminutis delore: l'ekonomio kreskis 3,3% en 2018, e 2,3% en 2019. En 2020 la lando subisis ekonomiala krizo, e la habitanti konfrontis manko di nutrivi, kombustivi ed elektro.

Pri substrukturo, Sri-Lanka havas  kilometri di chosei, di qui nur  kilometri esas asfaltizata. La lando anke havis 1562 kilometri di ferovoyi en 2016. Nun, Sri-Lanka havas alta indexo pri homala developeso, e 90,1% de lua habitantaro savas lektar e skribar. To rezultis de universala eduko e bona sistemo di sanesoflego. La lando havas 555 publika hospitali.

La granda komercala deficito duras suciar, tamen la pekunio sendita da Sri-Lankani qui vivas exterlande helpas kompensar komercala deficito. Guvernala debo reprezentas 80% de la TNP, ed esas un ek la maxim alta del emersanta ekonomii.

## Historio
Kande Sri-Lanka (lor nomizita Ceylon) nedependanteskis en 1948, lua sociala statistiki esis plu bona kam olta di lua vicini. Pro lua strategiala lokizo en Indiala oceano, on expektis rapida ekonomiala kresko. Tamen, l'optimismo diminutis pos 1960, pro diversa erori en ekonomiala politiko. La lando membreskis l'Internaciona Monetala Fonduro en 1950 ed adoptis kambiala pareso segun la sistemo di Bretton Woods. Kontroli dil kurso di kambio augmentis en 1953, kun nova lego. Pose, la kontroli augmentis o diminutis kom reakto a kambiala krizo. La kontroli augmentis de 1970 til 1977 kande la sistemo di Bretton Woods krulis. Depos 1960 la respondo ad ekonomiala krizi esis remplasar importacita produkturi por lokala produktado. Statala interveno en l'ekonomio esis frequa.

Sri-Lanka komencis abandonar socialista influo en 1977. Depos ta yaro, la lando komencis privatigar, desregular ed apertar l'ekonomio ad extera konkurenco. En 1983 komencis interna milito, en qua gerilera* grupo Liberiganta Tigri de Tamil Eeelan probis krear nedependanta stato nomizita Tamil Eelam norde de la lando, en regiono habitata da individui di etnio Tamil. En  2001, l'extera debo di Sri-Lanka atingis 101% de TNP.

Pos finir l'interna milito, la skopo di la guvernerio esis rikonstruktar l'ekonomio e developar regioni afektita da la milito, ed anke developar mikra e meza entraprezi. La lando sucesis duimigar povreso plu efikive kam lua vicini, ed en 2016 nur 4,1% de lua habitantaro vivis sub povreso-lineo.

## Referi
Luciano Floridi

**Luciano Floridi** (n.  1964 ) esas Italiana filozofo, epistemologo, logikisto e studiisto pri etiko.Ilu konocesas precipue pro sua filozofio dil informo ed etiko dil informo. Il esas profesoro che l'universitati Oxford e Bari.

## Libri
* *Augmented Intelligence — A Guide to IT for Philosophers*. (en ) Roma: Armando, 1996.
* *Scepticism and the Foundation of Epistemology - A Study in the Metalogical Fallacies*. Leiden: Brill, 1996. 
* *Internet - An Epistemological Essay*. (in Italian and in French) Milano: Il Saggiatore, 1997.
* *Philosophy and Computing: An Introduction*. London/New York: Routledge, 1999. 
* *Sextus Empiricus, The Recovery and Transmission of Pyrrhonism*. Oxford: Oxford University Press, 2002.
* *The Blackwell Guide to the Philosophy of Computing and Information*. (editor) Oxford: Blackwell, 2003.

## Podkasti e Videi*
* *Relevant Information*, the SIRLS/Thomson Scientific ISI Samuel Lazarow Memorial lecture, University of Arizona, USA, February 8 2007. View the Presentation while you listen to the podcast. Download Lecture (MP3, 52MB). Download Question and Answer Session following the Lecture (MP3, 39MB). Quicktime Streaming Video (requires the Quicktime Plug-in, broadband recommended). Windows Video (.wmv format, requires IE and Media Player version 9 or higher for streaming). iPod Compatible (.m4v, 375MB, download only).

*''A Look into the Future of ICT'' North American Computing and Philosophy Conference, August 10-12 2006, Rensselaer Polytechnic Institute, USA.

*''Where are we in the philosophy of information?'', June 21 2006, University of Bergen, Norway.

*''The Logic of Information'', presentation, discussion, Télé-université (Université du Québec), 11 May 2005, Montréal, Canada.

*''From Augmented Intelligence to Augmented Responsibility'', North American Computing and Philosophy Conference, January 24 2002, Oregon State University, USA.

*''Artificial Evil and the Foundation of Computer Ethics'', presentation, discussion, CEPE2000 Computer Ethics: Philosophical Enquiry, July 14-16, 2000, Dartmouth College, USA.

## Extera ligili

*Home page and articles online
*Interview for the American Philosophical Association — ''Philosophy And Computing Newsletter''
*[https://web.archive.org/web/20080513154630/http://www.blackwellpublishing.com/pci/author.htm Biografio en
Ekonomio di Kolumbia

L'ekonomio di Kolumbia esas la 4ma maxim granda de Latin-Amerika. Ol profitas multe pro la libera komerco ed efikiva fiskala politiki. De 2002 til 2007 ol kreskis multe pro la plubonigo di publika sekureso, pro l'augmento dil preci di la vari exportacata, e pro liberala ekonomiala politiki adoptita da lora prezidanto Álvaro Uribe. Chomeso falis cirkume 25% pos 2002.

L'ekonomiala kresko falis en 2009 konseque del internaciona krizo. Pose la lando rekuperis su, ma en 2016 la kresko diminutis pro la falio di la preci di petrolo, l'evaluo dil dolaro e la moderema inflaciono.

Kolumbia esas la duesma maxim granda mondala exportacero en la mondo di flori, nome rozi. On evaluas ke la komerco di narkotigivi reprezentas preske 10% de la Totala nacionala produkturo di la lando. La manko di bona substrukturi desfaciligas la plubonigo di domestika ekonomio.

## Referi
Ali Khamenei

**Ali Hosseini Khamenei** (n. Mashad, la 19 di aprilo 1939 - m. Teheran, la 28ma di februaro 2026) esis Islamana kleriko de Iran e spiritala chefo. Il esis prezidanto de Iran 1981 til 1989.

Kameney ocidesis la 28ma di februaro 2026 da Usan-Israelana bombard-atako di ilua rezideyohttps://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/01/ali-khamenei-guide-supreme-iranien-et-symbole-du-durcissement-du-pouvoir-est-mort_6668734_3382.html.

## <small>Referi</small>
Ekonomio di Belgia

La moderna ekonomio di merkato di Belgia avantajizas su de la bona geografiala situo di la lando, de sua ecelanta sistemo di transporti, e de diversigita industrio, koncentrata precipue norde de la lando, che regiono Flandria, en Bruxel, ed en la du maxim granda urbi de la sudo, Liège e Charleroi. La lando dependas forte de mondala komerco: ol importacas granda quanti di kruda materii ed exportacas granda quanti di industriizita produkturi, nome por altra landi del Europana Uniono. Pro to, Belgia esas vundebla a chanji en extera demando. Cirkume 3/4 de olua exportaci destinesas ad altra stati membri del Europana Uniono.

En 2009 Belgiana banki forte afektesis da mondala ekonomiala krizo, e 3 granda banki recevis helpo de la guvernerio. En 2015, lua TNP kreskis 1,3%, chomeso stabileskis en 8,6%, e la deficito budjetala esis nur 2.7% de la TNP. La guvernerio probas adoptar programo por augmentar la konkurenco-kapaceso di lua ekonomio, inkluzite modifikar laborala legaro e la legaro pri pensioni. Ca programo augmentis la tensi kun sindikati, qui kunvokis striki. Cirkume 65% de Belga laboristi esas filialigita a sindikati.

## Referi
Ekonomio di Luxemburgia

Luxemburgia profitas de lua geografiala proximeso kun Francia, Belgia e Germania. Ol havas stabila ekonomio e, depos 2022, la maxim alta TNP po persono de la mondo. Depos 1999, la lando apartenas a tale nomizita "Eurozono", ed esis un ek l'unesma landi qui adoptis Euro kom monetaro. La lando havas moderna ed efikiva ligili choseala, feroviala ed aeroportuala kun altra landi de Europa. Ol havas 147 kilometri di moderna chosei e lineo di treno di granda rapideso TGV liganta lua chef-urbo a Paris.

Malgre ke turismal afishi mencionas Luxemburgia kom "la verda kordio di Europa", lua pasturaji kunexistas kun moderna industrio e granda produktado por exportaco. La lando dependas multe de bankal agadi e de la produktado di stalo. Transnaciona kompanio *ArcelorMittal S.A.*, la maxim granda produktero di stalo en tota mondo, hava lua sideyo en Luxemburgia. Recente, inauguresis nova termino che aeroportuo di Luxemburg.

Turismo ank esas importanta fonto di revenui, e reprezentis 8,3% de totala nacionala produkturo en 2009 ed employis cirkume 25 mil personi, o 11,7% de la laboro-povo. En 2019, ante la pandemio di KOVID-19, la lando recevis  viziteri. En 2020 ca nombro diminutis til 1,6 milion, ma la sektoro komencis rekuperar su en 2021, kande  personi vizitis la lando.

Preske 60% de lua laboro-povo esas stranjeri.

## Referi
Ekonomio di Slovenia

Slovenia havas la maxim alta TNP po persono del ex-republiki Yugoslaviana, bonega substrukturo, strategiala lokizo (inter Balkani e Westal Europa) e bone instruktita habitantaro. Ol membreskis Europana Uniono ye la 1ma di mayo 2004, ed adoptis Euro kom monetaro ye la 1ma di januaro 2007 - l'unesma lando inter l'enirinti de 2004 qua satisfacis la reguli por adoptar la komuna monetaro. Ol anke membreskis Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo en 2010. Lua guvernerio kolokas multe en la plubonigo di saneso-adendo.

La Totala nacionala produkturo di Slovenia esas plu granda kam olta di altra ekonomii de Central Europa. Tamen, l'extera kolokado en la lando esas basa, e lua imposti judikesas kom alta. La lando afektesis da debo-krizo Europana komencinta en 2009, ma komencis rekuperar su pos 2013. En 2020, l'ekonomio subisis impaki de globala pandemio di KOVID-19 e dekreskis procente 4,32%, tamen en 2021 ol rekuperis su e la lando kreskis 8,21%. En 2022 ol kreskis per 2,7%, ed en 2023 ol kreskis per 2,11%.

## Referi
Ekonomio di Ukraina

L'ekonomio di Ukraina esis la 2ma maxim granda de ex-Sovietiana republiki, dop Rusia, e produktis 4-foye plue kam la sequanta ex-Sovietiana republiko. Lua fertila suli posibligas kultivar precipue frumento e sukra beto.

Pro lua dependo de Rusia por furniso di energio e la manko di importanta reformi, l'Ukrainana ekonomio esis vundebla ad extera shoki. La lando kreskis plu kam 7% omnayare de 2006 til 2007 pro l'exportaco di stalo, ma en 2008 e 2009 ol subisis l'efekti del internaciona krizo. Ank en januaro 2009, pos 2-semana disputo qua interruptis la furniso di naturala gaso ad Europa, Ukraina fine aceptis signatar 10-yara kontrato kun Rusia pri la furniso e transito di gaso, e pagar por ol 'segun mondala nivelo di preci'.

Ye la 24ma di februaro 2022, komencis invado da Rusia qua duras til nun, e produktabas granda perdaji ekonomiala e masiva enmigrado. Ukraina demandas monatala helpo de Usa di 2 milion dolari, por luktar kontre Rusia.

## Referi
Louis de Broglie

**Louis Victor Pierre Raymond de Broglie, Duko de Broglie** (1892 til 1987) esis Franciana fizikisto qua recevis Nobel premio pri fiziko en 1929.
Reziduo-triturilo

**Reziduo-triturilo** esas aparato, ordinare havanta elektrala motoro, qua instalesas sub eviero inter la drenilo e la sifono, uzata por tranchar rezidui di nutrivi en mikra parti — ordinare min kam 2 milimetri — por esar transportata tra aquo-konduktili.

Harda objekti introduktita en ol senintence o vole, exemple osti, kerni e metala kultelaro, povas domajar l'aparato e l'utensilo. Fibratra o starchatra rezidui, exemple folii di artichoko, emundo di terpomi ed altri povas obstruktar ol.
Ekonomio di Antigua e Barbuda

L'ekonomio di Antigua e Barbuda dependas precipue de turismo - qua reprezentas 60% de la Totala nacionala produkturo e 40% de la kolokado - e de konstruktado. La pokeso di aquo e la facileso pri afektesar da uragani limitas ekonomial agado.

L'ekonomio di la lando kreskis multe dum kelka yari pos 2003, tamen kelk eventi afektis ol severe dum la pasinta 20 yari. Exemple, l'ekonomiala krizo di 2009, qua afektis turismala sektoro - la precipua employanto di la lando - severe, ed efektigis augmento dil extera debo. En 2017, uragani *Irma* e *Maria* ank afektis l'arivo di turisti e domajis la substrukturo di Barbuda. Plu recente, l'ekonomio diminutis per 20,19% en 2020, konseque de la pandemio di KOVID-19.

Agrokultivo ed edukado esas precipue por interna konsumo, e la precipua produkturi esas kotono, frukti, legumi, banano, kokoso, kukombro, mango, sukrokano, e vend-brutaro.

## Referi
Ekonomio di Belize

La mikra ekonomiko di Belize dependas precipue de turismo e del exportaco di marala produkturi, nome fishi, kultivata vari, nome banano e citrusi, e kruda petrolo. Petrolo deskovresis en la lando en 2006. L'industrio esas poka, pro l'alta kusto di energio e la mikra domestika merkato. La lando havas diversa turistal atraktivi, exemple, koralia rifo (*Belize Barrier Reef*, rifala bariero di Belize), ruini del periodo Maya, regioni ube esas posibla plunjar uzanta plunj-aparati o snorkelo, o navigar uzanta seglobateli, ed abundanta foresti. En 2011,  turisti vizitis la lando, la maxim multa ek li veninta de Usa.

Til la 20ma yarcento, l'ekonomio dependis multe del extraktado di forestala produkturi. Kampesho, arboro uzata por produktar tinto, esis komence la precipua produkto por exportaco. Nun la lando kultivas precipue banano, kakao, citruso e sukrokano, e duras exportacar sukro e ligno. Lua pekunio, dolaro di Belize, havas fixa kurso di kambio, 2 po 1, relate dolaro di Usa.

Malgre Belize havar la 3ma maxim alta TNP po persono de central Amerika, la "mezavalora revenuo" celas la granda sociala disto inter richi e povri. Un ek la precipua skopi di la guvernerio esas diminutar la povreso.

## Referi
Ekonomio di Bahama

Bahama havas la 2ma maxim alta TNP po persono de Karibia, e dependas forte de turismo (cirkume 50% de lua TNP) e de bankala sistemo (cirkume 15% de lua TNP). Turismo reprezentas cirkume 50% de la TNP, ed employas cirkume 50% de la laboro-povo. Financala sektoro esas la 2ma maxim importanta sektoro del ekonomio, e reprezentas cirkume 15% de la TNP. L'industrio e l'agrokultivo reprezentas cirkume 7% de la TNP e kreskabas poke, malgre la guvernala stimuli.

L'administrado dil chefministro Hubert Minnis trakteskas la desequilibro fiskala e la publika debo, qua reprezentis 75% de la TNP en 2016. Publika debo kreskis en 2017, pro spensi pri rikonstrukto di regioni afektita da uragani.

## Referi
Ekonomio di Austria

Austria havas la 4ma maxim granda ekonomio del Europana Uniono e la 45ma maxim granda del mondo. Ol ank esas la 14ma maxim richa segun TNP *per capita*. La lando havas forta ligili kun altra ekonomii del Europana Uniono, nome Germania. Samatempe ol esas multe dependante de furniso di energio de Rusia, ma kolokas en inquesti pri energiala alternativi. La lando havas ekonomio di merkato bone developita, alta vivo-nivelo, e bone edukita laboro-povo, malgre ja evoza. Tamen, la granda quanto di refujinti qui habitas la lando furnisas nova laboristi por remplasar la olda. Sindikati esas forta en Austria, e havas forta influo en laborala politiki.

Austria membreskis Europana Uniono ye la 1ma di januaro 1995, e lua membresko atraktis extera kolokado pro lua proximeso kun nova membri dil Uniono de estal Europa. Lua ekonomio kreskis 2,9% e lua exportaci kreskis 8,2% reprezentis 60% de la TNP en 2017.

Servadi, industrio (nome: mashini ed automobili) e turismo esas importanta ekonomial agadi.

## Referi
Ekonomio di Kanada

L'ekonomio di Kanada esas la 16ma maxim granda del mondo. La lando esas la precipua furnisanto di energio por Usa, inkluzite petrolo, naturala gaso, uranio ed elektral energio. Pro sua abundanta naturala resursi, bone edukita laboro-povo e moderna entraprezi, Kanada juis granda ekonomiala kresko inter 1993 e 2007. L'internaciona krizo di 2008 efektigis diminutado di lua ekonomio, e la lando konfrontis lua unesma fiskala deficito en 2009, pos 12 yari. Lua bankala sistemo rekuperis su pos la krizo, e divenis un ek la maxim forta de la mondo. La borso di Toronto esas la 10ma maxim granda de la mondo.

La lando esas un ek la poka developita nacioni qui exportacas energio. Lua estala rivo posedas granda jaceyi di naturala gaso, ed Alberta havas la 4ma granda jaceyi di petrolo de la mondo. Kelka agrokultivala produkturi (exemple ovi, pultro, lakturo) esas poke exportacata, pro alta dogano-taxi.

## Referi