open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fruktivorismo

Fruktivorismo esas sub-grupo di la dieto veganismo, qua konsistas de dieto tote o chefe de frukti, e posible nuci e semi, ma sen bestiala produkturi. Fruktivorala dieto atraktas kritiki pri sanesala problemi por ti qui sequas tala vivo-maniero.
Fruktivorismo povas esar adoptita pro diversa motivi, inkluzite etikala, religiala, kultural, ekonomial e sanesala. Existas plura variaji di la dieto. Kelka homi kun dieto konsistanta de 75% o plusa frukti konsideras su nur fruktivori.
Fruktivorismo esas mem plu limitizita kom veganismo o kruda veganismo. Mantenar ca dieto dum longa periodo povas efektigar manki, risko, ke multa fruktivori probas des-helpar per probo e vitamin-injekti. La Sanesala Programo dil Universitato di Kolumbia raportas, ke fruktivorala dieto povas efektigar manki de kalcio, proteini, fero, zinko, vitamino D, maxim multa B-vitamini (specale B12) e certen acida grasi.

Quankam frukti provizas fonto de karbon-hidrati, oli havas tre poka proteino, e pro ke proteini ne povas esar konservit en la korpo quale grasi e karbon-hidrati povas, fruktivori bezonas certigar ke li konsumas sat multa proteini diale. Kande la korpo ne prenas suficanta proteino, ol mankas amin-acidi, qui esas esencala por krear korpala proteini qui suportas la kresko e konservo di tisui. Konsumar alta niveli de frukto anke efektigas la risko por ti qui esas diabetika o prediabetika, pro la negativ efiko, ke la granda quanteso de sukro en frukti havas sur la glikoso-nivelo di sango. Ta alta niveli de glikoso signifikas, ke la fruktivori havas alta risko ye la denti. Altra destranquilajo, quan prizentas fruktivorismo, esas ke, pro ke frukti facile digestesas, la korpo kombustas rapide la nutrivi ed itere hungras balde pos manjir. Lateral efiko di digestebleso esas, ke la korpo fekifos plu ofte. Pluse, la Programo di Sanesala Protekto ye Kolumbia raportas, ke nutrivala limiti generale povas konduktar a hungro, a kaprici, manj-obsedaji, sociala perturbi e social izoleso. La severa dietala restrikti inherant a fruktivorala rejimo anke adportas grava risko efektigar ortorexiala* nevroso.
Perseverance

**Perseverance** esas vehilo por explorar Marso.

La navo portanta la vehilo esis lansata de Tero ye 30 di julio 2020. Ye 18 di februaro 2021 ol atingis la surfaco di la planeto, ye la kratero Jezero.

La vehilo esas plubonigita versiono di antea vehilo sur Marso, *[[Curiosity]]*. Ol portas 19 kameri e plura instrumenti por studiar la planeto. Ol anke portas robotala helikoptero *Ingenuity*, por unesmafoye flugar sur planeto exter Tero.

Ula skopo di la misiono esas deskovrar anciena cirkumaji qui povus sustenar vivanta enti, e ka Marso ulatempe havis tala enti. Plusa skopi esas probar produktado di oxigeno en l'atmosfero, preparante por homala voyaji a Marso; e prenar specimeni de la petro en la kratero Jezero. Esas esperata ke, per ta specimeni, on eventuale saveskos la geologiala historio di la kratero, e la interna lago qua ultempe existis. Specimeni, en titania cilindri, pozesis proxim Perseverance, por forpreno en futura misiono a Marso. La kolekturo de dek cilindri esis kompleta ye la fino di januaro 2023.
Spirit

***Spirit*** esis vehilo, parto di projeto di NASA por explorar la geologio di la planeto Marso. Ol lansesis ye 10 di junio 2003; ye 4 di januaro 2004 ol atingis la surfaco di Marso, ye la kratero *Gusev*, tri semani ante l'arivo di olua jemela kosmosondilo *[[Opportunity]]* ye altra loko sur la planeto.

La vehilo portis quar kameri, e diversa instrumenti por analizar petri.

NASA expektis ke la misiono durus dum 90 marsala dii (un marsala dio esante kelke plu kam un terala dio); tamen la vehilo funcionis til 2010, pos 2208 marsala dii. Ye 1 di mayo 2009, kovrinte disto 7,73 km depos arivo sur la planeto, ed explorinte diversa saliaji, la vehilo divenis intrikata en sablo. Pos plura esforci desintrikar la vehilo, NASA anuncis ye 26 di januaro 2010 ke ol esas ne rekuperebla. Ye 22 di marto 2010 komunikado kun la vehilo cesis.
Sojourner

***Sojourner*** esis vehilo por explorar la planeto Marso.

La navo *[[Mars Pathfinder]]*, qua portis la vehilo, lansesis ye 4 di decembro 1996, ed ol atingis la surfaco di Marso ye 4 di julio 1997. To esis la unesma sucesoza arivo sur la planeto depos Viking 1 e Viking 2 en 1976.

*Sojourner* esis la unesma vehilo sur Marso qua movis per roti. La vehilo  recevis povo per sunala paneli; ol portis tri kameri ed instrumento por trovar X-radii.

NASA expektis ke la misioni durus 7 marsala dii; tamen *Sojourner* funcionis dum 83 marsala dii, e kovris totala disto  100 metri. La lasta komuniko eventis ye la 7ma di oktobro 1997.
MESSENGER

***MESSENGER*** esis kosmosondilo di NASA qua exploris la planeto Merkuro. Ol esis l'unesma sondilo qua eniris orbito cirkum la planeto.

"MESSENGER" signifikas "Mercury Surface, Space Environment, Geochemistry, and Ranging" ("Surfaco di Merkuro, spacala cirkumajo, geologiala kemio, e konstatado di disti") e la vorto anke relatas la deo Merkurio, la kuriero. 

## Voyajo
Ol lansesis ye 3 di agosto 2004. Por ke la sondilo atingus apta rapideso relate Merkuro, ne konsumante tro multa fuelo, ol unfoye preterpasis Tero, dufoye Venuso, e trifoye Merkuro. La duesma preterpaso di Venuso eventis ye 5 di junio 2007, e la rapideso di la sondilo multe deskreskis. Instrumenti studiis l'atmosfero di la planeto.

## En orbito
Ye 18 di marto 2011, *MESSENGER* eniris orbit cirkum Merkuro. La precipua misiono duris de aprilo til oktobro 2011; la misiono pose esis dufoye extensata. La sondilo portis kameri, e diversa instrumenti. Granda quantesi de aquo esis ne-expektita deskovrata, ed akurata mapi facesis di la surfaco di la planeto. Fotografado montris ke ultempe esis volkanala aktiveso.

La sondilo duris en orbito til 30 di aprilo 2015, kande la restajo di la fuelo utilesis por lasar la sondilo falar adsur la planeto.
Mariner 2

**Mariner 2** esas kosmosondilo di Usa por explorar la planeto Venuso.

Ol lansesis ye 27 di agosto 1962; ol portis instrumenti por mezurar magnetala feldo, mikra ondi, infra-reda radii e sunala plasma, e trovar partikuli e kosmala polvo. Ye 14 di decembro 1962 ol preterpasis Venuso, atingante minima disto 34.773 km. Konstatesis ke la temperaturi esas alta (c.220 gradi C) ed esis omnube simila sur la planeto.

Inter-planetala magnetala feldo esis trovata; nula specala magnetala feldo esis trovata de Venuso. Konstatesis anke ke esas kontinua sunala vento inter planeti, e ke esas minmulta kosmala polvo en la regiono di Venuso, kam en la regiono di Tero.
Existencialismo

***Existencialismo** (od en oficala Ido **Existalismo**) esas filozofiala tendenco qua originis dum la 19ma yarcento e kreskis dum la 20ma yarcento, qua exploras la problemo pri homala existo, e koncentras su en la vivanta experienco di pensado, sento, ed individual agado. Por l'existencialisti, l'existo precedas l'esenco, e la realeso, la kozi reale existanta, precedas l'existo di la pensado e la volunto pri konoco/intelekto. Segun la vidopunto dil existencialisti, la komenco di la pensado di ula individuo esas l'"anxio dil existo" (*angst*), qua esas ula sento di timeso, desorientalizeso e konfuzeso, koncerne la manko di senco e mem l'absurdi de la mondo. Existencialisti ofte exploras temi relate la signifiko, intenci e valori di homala existo.

La precipua idei dil Existencialismo developesis dal Franca filozofo Jean-Paul Sartre, qua studiis Fyodor Dostoyevski e Martin Heidegger, quin ilu lektis dum la duesma mondomilito, kande ilu restis enkarcerigita en koncentreyo por militala kaptiti. Ultre filozofio, Existencialismo influis teologio, dramato, arto, literaturo e psikologio. Ultre Sartre, altra importanta filozofi del Existencialismo esis Simone de Beauvoir, Karl Jaspers, Gabriel Marcel, Martin Heidegger ed Albert Camus.

Nun, on povas parolar pri tri "skoli" Existencialista:
* Atea existencialisti, qui negas l'existo di Deo, exemple Sartre,
* Kristana existencialisti, qui kredas ke Deo existas, exemple Søren Kierkegaard, Fyodor Dostoyevski, Miguel de Unamuno, e
* Agnostika existencialisti, exemple Albert Camus. Por Camus, Deo povas existar, o ne, e ca questiono ne esas importanta por homala existo.

## Referi
Salome Samadashvili

**Salome Samadashvili** (n. ye la 2ma di aprilo 1976) esas Gruziana politikisto ed antee diplomacisto. El esas membro di la partiso "Unionita Nacionala Uniono", e parlamentano depos la yaro 2020.
Katerini

**Katerini** (Greke *Κατερίνη* – IFA: *ka.teˈri.ni*) esas urbo en regiono Centrala Makedonia, Grekia, qua es sideyo di provinco Pieria e samanoma municipo.

Segun demografiala kontado dil yaro 2021, ol havis  habitanti.

## Referi
Mohammadreza Golzar

**Mohammadreza Golzar** (Perse محمدرضا گلزار; n. ye la 21ma di mayo 1977) esas Iranana cinem- e televizion-aktoro, kantisto e televiziono-prizentisto.

## Referi
José Raúl Capablanca

**José Raúl Capablanca y Graupera** (n. 19 di novembro 1888, m. 8 di marto 1942) esis Kubana shak-ludisto. Il divenis mondo-championo en 1921.
 
Capablanca naskis en Havana, Kuba en 1888; il esis habila ludanto di shakoludo de frua evo, e vinkis la Kubana championo Juan Corzo en 1901. Pos plura esforci aranjar turniro kontre Emanuel Lasker, mondo-championo depos 1894, il eventuale renkontris Lasker en 1921. Ye 28 di aprilo 1921 Capablanca divenis mondo-championo. Lasker koncesis pos 14 ludi; il perdabis quar-foye e ganabis nulfoye.

Capablanca retenis la titulo til 1927, kande Alexandr Alehin esis vinkoza.
Rosé

**Roseanne Park**, surnomizita **Rosé** (n. ye la 11ma di februaro 1997) esas Nova-Zelandana-Sud-Koreana pop-kantistino.

## Referi
Gael Richard

**Gael Richard** (anke skribita: Gaël Richard) esas Idisto de Francia. Il elektesis plurfoye en la Direktanta Komitato di la ULI. Ye la yaro 2021 Gael Richard elektesis kom prezidanto di la ULI.

Gael Richard trovis ye la yaro 2014 la tombo di Louis Couturat.  Il organizis la internaciona Ido-konfero 2014 e profunde studiis la vivo di Couturat e la historio di Ido

Gael Richard habitas en Marseille.

## Referi
Mars 3

***Mars 3*** esis kosmosondilo di Soviet-Uniono por explorar la planeto Marso.

Ol lansesis ye 28 di mayo 1971, non dii pos la lansado di identa navo *[[Mars 2]]*. La arivala procedo di *Mars 2* faliis ed ol kolizionis kun Marso; tamen ye la 2ma di decembro 1971, *Mars 3* dolce atingis la surfaco di la planeto. Ol esis la unesma kosmosondilo qua facis lo.

90 sekundi pos arivo ol komencis transmisar a la navo qua adportabis la sondilo e qua esis en orbito cirkum Marso. Un imajo, montranta nula detali, transmisesis. Pos plusa 20 sekundi, transmisado cesis, pro nesavata kauzo; forsan lo relatis la forta polvo-tempesto qua eventis ye ta periodo. La sondilo kontenis vehilo por voyajar sur la surfaco di Marso, ma to ne utiligesis.

La navo qua esis en orbito cirkum Marso duris transmisar a Tero dum plusa ok monati.
Luna 9

***Luna 9*** esis kosmosondilo di Soviet-Uniono, la unesma qua sucesoze dolce atingis la surfaco di la Luno. 

Ol lansesis ye 31 di januaro 1966. Ye 3 di februaro, per retro-aganta fuzei ed inflita saki, ol dolce atingis la surfaco en *Oceanus Procellarum*. 

Pos 5 minuti ol komencis transmisar a Tero; pos sep hori, kande la suno esis ye apta elevo, imaji di la cirkumajo esis transmisata. Entote non imaji sendesis, inkluzante kin panorami. Unesmafoye per ca misiono, konstatesis ke spaconavo ne sinkus aden la lunala polvo. Kontakto kun la sondilo cesis ye 6 di februaro 1966.
Guillermo Lasso

**Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza**, politikisto n. ye la 16ma di novembro 1955 esas prezidanto di Equador de 2021 til nun.
Ludokarto

**Ludokarti** esas karti por kartoludar.

## Franca ludokarti

Franca ludokartaro konsistas ek 52 karti dividita en quar emblemi kun 13 rangi single.

L'emblemi esas: piquo (♠), kordio (♥),  karelo (♦), trefo (♣).

La rangi esas: aso (A), duo (2), trio (3), quaro (4), kino (5), siso (6), sepo (7), oko (8), nono (9), deko (10 o X), pajo (P), damo (D), rejulo (R). En ula ludi aso povas esar sive super rejulo, sive sub duo.

Ula kartoludi (ex. ula versioni di pokero) uzas jokeri, qui ne apartenas ad ula emblemo e kustume povas reprezentar irga dezirata emblemo e rango. Ludokartari ofte kontenas du jokeri ultre la 52 ordinara karti.

Franca ludokartaro esas la maxim uzata en la mondo, nome en Francia, Britia ed Usa, tale ke onu ofte nomas Franca ludokarti anke "Angla-Usana" od "internaciona" ludokartaro.

Unikodo kontenas ok tipi por la emblemi, de U+2660 til U+2667 (hexadecimala kodexi) :
Bosko

**Bosko** esas, en ampla senco, areo kovrata da arbori, o foresto kun poka granda arbori formacanta habiteyo kun multa sunolumo.
Vjosa Osmani

**Vjosa Osmani** esas politikistino di Kosovo. El naskis la 17ma di mayo 1982 en Kosovska Mitrovica ed esas depos 4ma di aprilo 2021 prezidanto di Kosovo. Vjosa Osmani fondis ye la yaro 2021 la politikala partiso Guxo (Audacez!).

## Personala e profesionala vivo
Vjosa Osmani studiis yuro-cienco en Prishtinë. El durigis sua studii en Pittsburgh (USA). Vjosa Osmani docis yuro-cienco al universitato di Prishtinë. El esas specalisto por internaciona yuro e homala yuri. Vjosa Osmani anke laboris kom advokato.

Vjosa Osmani esas inter la autori di la konstituco di Kosovo.

El es mariajata kun Prindon Sadriu e la paro havas du filii.
Suhumi

**Suhumi** esas urbo apud Nigra maro, e chef-urbo di Abhazia. Segun statistiki dil yaro 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 27 km².
Zoonozo

**Zoonozo*** esas irga infektiva morbo che bestii qua povas esar transmisata (en kelka kazi, per vetoro*) de ne-homa bestii, sive sovaja, sive domestika, a homi o de homi a ne-homa bestii (la lasta foyo mencionita esas nomizita inversa zoonozo od antroponozo). De la 1415 patogenaji konocata qui povas ank afektar homi, 61% esas zoonozi. L'aparo di patogenajo en nova hosto-speco esas nomizata malad-invado.

L'emergant interfakala fako di konservo-medicino, qua integrigas homal e veterinarala medicini, e medio-cienci, relatas maxim granda-parte a zoonozo.

Exempli pri zoonozo:
* Hano-kolero
* Ucelo-gripo
* Bubono-pesto

### Noti
# ↑ Taylor *et al.* 2001 Risk factors for human disease emergence Philosophical Transactions of the Royal Society B 356(1411):983-9.
Noël Milarew Odingar

**Noël Milarew Odingar**, militisto n. 1932 til la 4ma di mayo 2007, esis chefo di stato di Chad dum du dii, de la 13ma di aprilo til la 15ma di aprilo 1975.

Il asumis la povo pos la stato-stroko qua revokis François Tombalbaye ye la 13ma di aprilo 1975.
Mahamat Déby Itno

**Mahamat Déby Itno** esas la nuna chefo di stato di Chad. Il esas filiulo de la prezidanto Idriss Déby Itno, ed asumis la povo pos la morto di lua patro, ye la 20ma di aprilo 2021.
Akaki Minashvili

**Akaki 'Ako' Minashvili** (n. ye la 1980) esis Gruziana politikist. Il esas membero di la partise Unionita Nacionala Uniono.

Nika Melia esas membro di la parlamento di Gruzia depos la yaro 2020 (2008-2012; 2012-2016).
Zaal Udumashvili

**Zaal 'Zaliko' Udumashvili** (n. ye la 27ma di februaro 1971) esas Gruziana jurnalisto e politikisto. Il esas membero di la partiso "Unionita Nacional Uniono". Ilu partoprenas la politiko di Gruzia depos 2017.
Airbus A330

**Airbus A330** esas aviono por pasajeri fabrikata dal kompanio Airbus SE. Ol povas transportar til 335 pasajeri en du klasi, o 70 tuni di kargajo.
Zwolle

**Zwolle** esas urbo en la provinco Overijssel, Nederlando. Segun statistiki de 2014, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 119,36 km².
Vlorë

**Vlorë** esas urbo en Albania. Segun statistiki de 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 647,94 km².
Zoo

**Zoo**, **bestiogardeno** o **zoologiala gardeno** esas loko ube animali mantenesas e flegesas en klozeyi por publika observo e, kelkafoye, riproduktado, nome se la speco minacesas pri extingo. La vorto originis de la Greka ζώον, *zoon*, signifikanta "animalo". L'unesma moderna zoo apertesis en 1828 por ciencala studii, e por publika vizito en 1847.

La preirinto di la moderna zoi nomizesis "menajerio", qua esis animali skarsa, stranja, remarkinda, de qui konsistis kolektajo di parko zoologiala, ordinare kreita da rejii od imperiestri sive por chasado o por montrar lua povo. La maxim anciena menajerio konocata, evanta 3500 yari, deskovresis en Hierakonpolis, Egiptia. Ol inkluzis hipopotami, bufali, elefanti, babuini e linci. En Amerika, Moctezuma la 2ma, imperiestro dil populo Azteka, havis granda kolekturo di uceli, mamiferi e repteri che gardeno en Tenochtitlán, gardita da plu kam 600 personi.

## Referi
Punjab

**Punjab** esas geopolitikala, kulturala e historiala regiono en sudal Azia, precize en la norda parto dil Indiana subkontinento, inkluzanta arei del esto di Pakistan e nordo di India. L'exakta limiti de ca regiono ne esas klara, ed ol habitesas da cirkume 290 milion personi.
EuroVelo

**EuroVelo** esas reto ek 17 biciklal itinerarii o biciklovoyi longadista tra Europa. Lu suportesas dal Europana Biciklistala Federuro (ECF) ed inkluzas plu kam 91.500 kilometri.

## Itinerarii
Hernando Siles Reyes

**Hernando Siles Reyes**, politikisto n. ye la 5ma di agosto 1882 til la 23ma di novembro 1942, esis prezidanto di Bolivia de 1926 til 1930.

Il esis patro di la prezidanti Hernán Siles Zuazo e Luis Adolfo Siles Salinas.
Ibrahim Babangida

**Ibrahim Badamasi Babangida**, soldato n. ye la 17ma di agosto 1941, esis chefo di stato di Nigeria de 1985 til 1993.
Timișoara

**Timișoara** (Germane *Temeswar*, Hungare *Temesvár*, Serbiane Темишвар, *Temišvar*) esas urbo en westal Rumania e chef-urbo dil komtio Timiș. Segun la demografiala kontado di 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 129,97 km².
Shehu Shagari

**Shehu Usman Aliyu Shagari**, politikisto n. ye la 25ma di februaro 1925 til la 28ma di decembro 2018, esis prezidanto di Nigeria de 1979 til 1983.
Arad (Rumania)

**Arad** esas urbo en Rumania. Segun la demografiala kontado di 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 46,18 km². Arad jacas en la westo di Rumania an la frontiero kun Hungaria. La fluvio Mureș fluas tra la urbo.

En Arad esis un ek la unesma muziko-konservatorii en Europa.

Til la yaro 1920 Arad apartenis a Hungaria. Hodie ankore 11 procento de la habitantaro esas Hungariani.

## Sporto
La futbalo-klubo FC UTA Arad ludas en la SuperLiga qua esas la maxim alta futbalo-ligo di Rumania.
Germering

**Germering** esas urbo en Germana stato Bavaria. La urbo jacas en la Distrikto Supra Bavaria ed apartenas a la subdistrikto Landkreis Fürstenfeldbruck. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 21,61 km².

Germering situesas proxim Bavariana chefurbo München. Multa habitanti di Germering laboras en München ed uzas la direta treno-ligilo a la bavariana chefurbo.

Germering konsistas ek la sep quarteri:

## Historio
Germering mencionesis por la unesma foyo ye la yaro 859 e 864 sub la nomo *Kermaringon*. Ye la yaro 1978 Unterpfaffenhofen divenis parto di Germering. 

## Sporto
La hokeo sur glacio-klubi Wanderers Germering havas sua hemo en la urbo. La skio-sportistini Lena Dürr e Katherina Dürr esas de Germering.

## Referi
Hal David

**Harold Lane David** (n. 25ma di mayo 1921, m. 1ma di septembro 2012) esis Usana lirikisto.

Il naskis en New York. Ilu studiis ye la skolo di jurnalisteso dil universitato di New York, e divenis jurnalisto che *New York Post*. De 1947 il esis lirikisto, skribante por muziko-direktisto Sammy Kaye.

En 1957 ilu renkontris la kompozisto Burt Bacharach, e li pose kune skribis multa kansoni, partikulare por Dionne Warwick; lua kansoni anke kantesis da Gene Pitney, Dusty Springfield ed altri. Li anke sucesoze skribis kansoni por filmi.
Amelia Warner

**Amelia Warner** (n. kom *Amelia Catherine Bennett* ye la 4ma di junio 1982 en Birkenhead) esas Britaniana cinem-aktorino, muzikisto e kompozisto. Elua onklulo esas la aktoro Hywel Bennett.

Amelia Warner pleis ye la yaro 1998 en sua unesma filmo. Ye la yaro 2007 el pleis en la psikologiala dramo-filmo Gone la chefa rolo di *Sophia*.

Depos la yaro 2009 Amelia Warner esas anke aktive kom muzikisto e kompozisto. El publigikis plura fonografo-diski sub la pseudonimo *Slow Moving Millie*.

Amelia Warner esas mariajata kun la aktoro e muzikisto Jarnie Dornan. La paro havas tri filiini.
Denis Anatoliyovich Shmihal

**Denis Anatoliyovich Shmihal** (Ukrainana *Денис Анатолійович Шмигаль*; n. ye la 15ma di oktobro 1975) esas injenioro, ekonomisto e politikisto. Il en yari 2020-2025 esis chefministro di Ukraina.

Denis Shmihal studiis en Lviv ekonomio e promocis kom doktoro ye la yaro 2003.

De la 1ma di agosto 2019 til la 5ma di februaro 2020 Shmihal esis estro di *provinconala administerio statala* aganta  en provinco Ivano-Frankivsk.

Denis Shmihal esas mariajata kun Katerina e la paro havas du filiini.
Homs

**Homs** (konocata kom Ἔμεσα, *Émesa*, dal anciena Greki) esas urbo en Siria, distanta 162 kilometri norde de Damaskus, apud la fluvio Orontes. Segun statistiki por 2017, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 48 km².
Cascais

**Cascais** esas urbo en Portugal, distanta 25 kilometri weste de Lisboa. Segun la demografiala kontado di 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 97,4 km².
Atlantic City

**Atlantic City** esas urbo en Usana stato Nova-Jersey. Segun la demografiala kontado di 2010, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 44,59 km².
Teixeira de Freitas

**Teixeira de Freitas** esas urbo en Braziliana stato Bahia. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 1165,6 km².
Kriviy Rih

**Kriviy Rih** (ruse Krivoi Rog) esas la 7ma maxim granda urbo di Ukraina. Ol esas industriala centro en la centrala Ukraina. Kriviy Rih apartenas ad provinco Dnipropetrovsk.

La nomo *Kriviy Rih* signifikas *Kurvigita Korno*. La urbo situesas an la kunflueyo dil fluvii Saxahan ed Inhulec.

Por la ekonomio dil urbo la staliferio Krivorijstal pleas importanta rolo.

Segun statistiki de 2019, ol havis  habitanti.
Nganasan linguo

La linguo **Nganasan** (Ngan: *njaʔ)* esas minora Samoyeda linguo parolata en Siberia.

En 2010, 125 personi parolis ol. La linguo esas parolata en Taymyr peninsulo. Nganasan havas multa vorti ek nekonocata lingui.
Fingelska

**Fingelska** es la formo dil Finlandana linguo parolata en Nord-Amerika. *Fingelska* havas multi vorti ek la Angla linguo, ma Fingelska anke havas multa vorti ek la Sueda linguo qui ne existas en Finlandana linguo.

En USA 25.000 personi uzas ol, ed en Kanada 15,295.

Personi qui parolas Fingelska, povas havar problemi relate komprenar la Finlandana linguo.

## Vorti

## Extera ligili
Inkubatoro plus

Fingelska kansoni
Mariupol

**Mariupol** esas urbo en Ukraina. Segun statistiki dil yaro 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 244 km².
Smyrna

**Smyrna** esis anciena Greka urbo an Anatolia che la litoro di Egea maro. Pro lua strategiala lokizo, facileso por defensar ed importanta portuala stando, ol divenis importanta urbo. La moderna nomo dil urbo esas İzmir.

Du loki del anciena urbo nun jacas an la municipala limiti di İzmir. L'unesma loko probable fondesis da lokala populi. La duesma loko asociesas kun Alexandros la Granda, e divenis importanta metropolo dum Romana imperio.
Palmyra

**Palmyra** esas anciena Semidala urbo situita en la nuna gubernio Homs, en Siria. Arkeologiala restaji evanta de Neolitio trovesis ibe, ed ol mencionesis unesmafoye dum la komenco dil 2ma yarmilo aK. Ol konquestesis da multa populi dum lua historio, ante divenir okupita dal Romana imperio.

L'urbo kreskis e richeskis pro karavani, e lua habitanti divenis notora komercisti, qui fondis kolonieti alonge la Silko-voyo.
Shkodër

**Shkodër** esas urbo en Albania. Segun statistiki de 2011 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 872,1 km².
Bulqizë

**Bulqisë** esas urbo en Albania. Segun statistiki de 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 678,73 km².
Provinco Utrecht

**Utrecht** esas provinco di Nederlando, jacanta centre de la lando. Lua chef-urbo esas la samnoma urbo. Ol koncentras importanta ferovoyi, chosei e navigebla fluvii e kanali, ed esas importanta historiale ed ekonomiale por la lando.
Kamas linguo

**Kamas linguo** es mortinta Samoyeda linguo, ol esis parolita en Rusia, Siberia apud l'Sajan monti. Kamas es bone dokumentizita. Kamas havas multa vorti ek Turka lingui ed ek l'Rusiana linguo. La lasta parolanti vivis en Abalakovo.

Kamas mortis en 1989, la lasta parolanto esis Klavdya Plotnikova.

Hodie Kamasi parolas l'Hakas linguo ed Rusiana.

## Extera ligili
Libro por lernar Kamas
Samoyeda linguaro

**Samoyeda linguaro** es linguo grupo ed brancho en l'uralika linguaro, la maxim granda Samoyeda linguo es Neneca linguo kun 21.900 parolanti, ma la maxim mikra es Enec kun 43 parolanti.

Omna Samoyeda lingui es en danjero di morto. 

## Omna lingui

* Samoyeda
** Nord-Samoyeda
*** Nganasan linguo
*** Neneca linguaro
**** Nenec di tundro
**** Nenec di foresto (Nechan)
*** Enec linguaro
**** Enec di tundro
**** Enec di foresto
** Sud-Samoyeda
*** Selkup linguaro
**** Nord-Selkup
**** Sud-Selkup
*** Kamas linguaro
**** Kamas linguo
**** Koibala linguo (mortinta ye 19ma yarcento)
*** Mator linguo (mortinta ye 19ma yarcento)
Tropojë

**Tropojë** esas urbo en Albania. Segun statistiki de 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 1058,04 km².
Sharm el-Sheik

**Sharm el-Sheik** esas urbo sude en la peninsulo Sinai, Egiptia, jacanta an l'enireyo dil gulfo di Aqaba. Ol esas importanta turismala urbo, e kelkafoye uzesis por internaciona konferi pri paco.
Talibano

**Talibano** (Pashte طالبان, *taliban*, signifikante "studianti") qui referas su propre kom "Islamana Emirio di Afganistan" esas movado di Suni-Mohamedani e militala organizuro di Afganistan qua nun mantenas revolto (*[[Jihad|jihad]]*) kontre lokala guvernerio.

De 1996 til 2001, Talibano dominacis preske 3/4 ek la teritorio di Afganistan, ed igis obediar strikta interpreto de sharia (Islamala legaro). Talibano aparis en 1994 kom un ek la maxim importanta grupi dum l'interna milito di Afganistan.

Pos la retret di la USA en la yaro 2021 la Talibani konquestis rapide itere Afganistan e retrovenis a la politikala povo en Afganistan. Ye la 15ma di agosto 2021 li konquestis la chef-urbo Kabul.
Armin Laschet

**Armin Laschet** (n. ye la 18ma di februaro 1961 en Aachen) esas Germaniana politikisto. Il esas de pos la 27ma di junio 2017 chefministro di la Germana stato Nordrheno-Vestfalia e de pos la 22ma di januaro 2021 prezidanto di la partiso Kristana Demokrata Uniono di Germania. Armin Laschet esas la kandidato di sua Kristana Demokrata Uniono di Germania kom sucedanto di la kancelero Angela Merkel por la Germana elekti en la yaro 2021.

## Personala e profesionala vivo
Armin Laschet studiis yuro-cienco e cienco di la stato en München e Bonn. Pos sua studio il laboris kom jurnalisto e de 1995 til 1999 il esis chefo di edito.

Armin Laschet esas mariajata kun Susanne Laschet (n. Malangré). La paro havas du filiuli ed un filiino.

## Politikala kariero
* 2010 Armin Laschet elektesis kom membro di la parlamento di Nordrheno-Vestfalia.
* 2012 Armin Laschet elektesis kom prezidanto di la Kristana Demokrata Uniono di Germania en la lando Nordrheno-Vestfalia.
* 2017 Il divenis ye la 27ma di junio 2017 chefministro di Nordrheno-Vestfalia.
* 2021 Armin Laschet elektesis kom prezidanto di la Kristana Demokrata Uniono di Germania e di sua Kristana Demokrata Uniono di Germania kom sucedanto di la kancelero Angela Merkel por la Germana elekti en la yaro 2021.
Josip Manolić

**Josip "Joža" Manolić** (n. ye la 22ma di marto 1920 en Kalinovac) esis chefministro di Kroatia de la 24ma di agosto 1990 til la 17ma di julio 1991. Dum ilua mandato, Kroatia oficale deklaris lua nedependo de Yugoslavia.
Maro di Barents

La **maro di Barents** (o **Barentsz**) (Norvegiane: *Barentshavet*; Ruse: *Баренцево море* / *Barentsevo More*) esas maro del Arktika oceano, jacanta norde de Norvegia e Rusia. Ol recevis la nomo dil Nederlandana navigisto Willem Barents (o "Barentz"). La portui di Murmansk en Rusia e Vardø en Norvegia jacas an ol. Ca du portui restas libera de glacio dum la tota yaro, pro l'arivo di varma aqui del Atlantiko.
Beslan

**Beslan** esas urbo en republiko Nord-Osetia-Alania, Rusia. Segun statistiki de 2020 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 23,17 km².

En 1ma di septembro 2004 esis teroristala atako en Beslana skolo, ube Checheniana bando di Shamil Basayev havis cirkume 1100 gajo-homi. Onu mortigis 334 homi (186 infani).
Ålesund

**Ålesund** esas urbo en Norvegia. Segun statistiki de 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 632,42 km².
Livoniana linguo

Livoniana linguo es mortinta linguo, la lasta parolanto di Livoniana mortis en l'yaro 2013.

Nun Livoniana ne havas denaska parolanti, ma kelka homi lernis ol, ed 200 homi povas parolar Livoniana linguo. La linguo parolesis en Livonia qua esas hodie parto di Latvia. La Livoniani habitas en la Latviana regiono Kurlando en la Golfo di Riga an la Baltiko.

La Livoniana linguo esas tre proxime a la Estoniana linguo e la Finlandana linguo. La Livoniana linguo apartenas al familio di Uralika linguaro. 

Livoniana linguo havas multa vorti ek Latviana linguo ed kelka ed Germaniana linguo. 

## Ordinara frazi

* saluto! – *Tēriņtš!*
* juarez vua manjajo! – *Jõvvõ sīemnaigõ!*
* bona jorno! – *Jõvā ūomõg! / Jõvvõ ūomõgt!*
* bona dio! – *Jõvā pǟva! / Jõvvõ päuvõ!*
* bona nokto! – *Jõvvõ īedõ!*
* danko! – *Tienū!*
* felica nov-yaro! – *Vȯndzist Ūdāigastõ!*
* mortar – *kȭlmä*
* un – *ikš*
* du – *kakš*
* tri – *kuolm*
* quar – *nēļa*
* kin – *vīž*
* sis – *kūž*
* sep – *seis*
* ok – *kōdõks*
* non– *īdõks*
* dek – *kim*
Zhuhai

**Zhuhai** esas urbo en Popul-Republiko Chinia. Segun statistiki de 2010 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 1724,32 km². Ol havas terala frontieri kun Makau.
Koibalana linguo

**Koibalana linguo** es Samoyeda linguo o dialekto di Kamasa linguo. Koibalana mortis en la 19 yarcento. Multa vorti en Koibala esas tre simila kun l'Kamasa linguo.

Ni savas 600 vorti di Koibalana linguo, ni ne savas l'gramatiko.
Val-d'Or

**Val-d'Or** esas urbo en Kanada. Segun statistiki de 2011 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 3955,1 km².
Zugspitze

**Zugspitze** esas la maxim alta monto di Germania. Ol jacas en la montaro Alpi, havanta 2962 metri di altitudo. La monto jacas ye la frontiero inter Germania ed Austria.

La Zugspitze apartenas a la teritorio di la Germana stato Bavaria. Ol jacas sud-westala di la urbo Garmisch-Partenkirchen. Ye la austriana latero esas la nordo di la stato Tirol.

## Historio
L'unesma homi qua acensis la Zugspitze esis la mezurado-injenioro Josef Naus e sua helpanto Messgehilfe Maier e la monto-guidisto Johann Georg Tauschl ye la 27ma di agosto 1820.
Vaná

**Vanailson Luciano de Souza Alves**, surnomizita **Vaná** (n. ye la 25ma di aprilo 1991) esas Braziliana futbalisto qua nun ludas por Portugalana futbalo-klubo *F. C. Famalicão*. Ilu komencis ilua profesionala kariero en Braziliana futbalo-klubo *[[Coritiba Foot Ball Club]]*.
Warwick

**Warwick** esas urbeto en Anglia, e chef-urbo dil komtio Warwickshire. Segun statistiki de 2011 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 9,43 km².
Jerónimo Luis de Cabrera

**Jerónimo Luis de Cabrera y Toledo** (n.1528 til la 17ma di agosto 1574) esis Hispana militisto, *conquistador* e koloniala guberniestro. Ilu fondis l'urbi Ica, en la nuna Peru, e Córdoba, en la nuna Arjentinia.
Uralika-Siberia linguaro

**Uralika-Siberia linguaro** es teorio ke Uralika linguaro es parenta kun Eskimo-Aleuta linguaro ed Yukagira linguaro. Anke kelka homi asertas ke Nivhka linguaro es en la familio. Kelka vorti esas simila en la lingui, por exemplo: Yukagira "al" 'sub', Uralika "ila" 'sub' ed Eskimo-Aleuta "a*tə" 'sub'.*
Louise Glück

**Louise Elisabeth Glück** (n. ye la 22ma di aprilo 1943) esas Usana poeto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 2020. El esas profesoro che Universitato Yale, e nun rezidas en Cambridge, Massachusetts.
Gotthold Ephraim Lessing

**Gotthold Ephraim Lessing** (n. ye la 22ma di januaro 1729 til la 15ma di februaro 1781) esis Germana skriptisto, filozofo e dramatisto.
Parnaíba

**Parnaíba** esas urbo en Braziliana stato Piauí. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 499,23 km².

## Referi
Yukagira linguaro

**Yukagira linguaro** es mikra linguaro kun du vivanta lingui. Nun la familio esas proxima a morto. 

Yukagira linguaro forsan es parenta kun l’Uralika linguaro, ma co ne esas certa.

## Lingui
* Nord-Yukagira linguo (30-150 parolanti)
* Sud-Yukagira linguo (5-10 parolanti)
* Omok linguo (mortinta)
* Chuvana linguo (mortinta)
Votiana linguo

**Votiana linguo** (vad’d’a tšeeli) es mikra linguo kun nur 4 denaska parolanti en Rusia. Votiana anke havas 100 parolanti qui savas ica, ma oli ne esas denaska parolanti.

Votiana esas tre proxime a l’estonia linguo, ma Votiana havas influo ek Ingriana linguo ed ek Rusia linguo.
Euroviziono-Konkurso di Kansono 2021

La 65ma **[[Euroviziono-Konkurso di Kansono]]** (EKK) eventis en Rotterdam, Nederlando, pro la vinko da Duncan Laurence en la Konkurso 2019 kun la kansono *Arcade*, e pro l'anulo dil Konkurso 2020. La mifinali eventis ye la 18ma e 20ma di mayo 2021, e la finalo  ye la 22ma di mayo 2021. Kinesmafoye ca lando aceptis la Konkurso, pos 1958, 1970, 1976 e 1980.

## Organizo
### Loko

Exameninte la kandidateso di plura urbi e loki, Europana Brodkast-Uniono e Nederlandana brodkasterio NOS decidis ke la Konkurso eventus en la urbo Rotterdam, an la halo Ahoy Rotterdam. Olca povus kontenar  spektanti, e ja aceptis la Yunala Euroviziono-Konkurso di Kansono 2007.

La hosta urbo ya respektez plura kriterii:

* la Konkursala halo mustez aceptar adminime 10.000 spektanti;
* la halo esez disponebla dum 5 til 7 semani;
* la urbo havez adminime inter 2.000 e 3.000 hotelochambri disponebla, ideale distanta admanxime 40 minuti de la Konkurseyo;
* la halo esez tektoza.

### Slogano
Ye la 24ma di oktobro 2019, Nederlandana brodkasterio NOS anuncis la slogano dil Konkurso: *Open Up* (Ide: *Apertu vi*), qua konservesis por la Konkurso 2021.

### Emblemo
La emblemo di la Konkurso 2021 esis varianto dil emblemo di la Konkurso 2020, qua prezentesis ye la 27ma di novembro 2019. Ol desegnesis cirkle quale antea Konkursi en Nederlando (1970, 1976 e 1980) ed abstrakte reprezentas la standardi di la 41 partoprenanta landi segun l'ordino di lia unesma partopreno en Euroviziono. Koincide, nam Nederlando apertis la unesma Konkurso en 1956, la kolori dil Nederlandana standardo esas la unesma videbla en la emblemo.

## Partoprenanti e rezulti

### Unesma mifinalo

### Duesma mifinalo

### Finalo
Go A

**Go_A** esas muzikala rock-grupo de Ukraina. La grupo fondesis en 2012 de Taras Shevchenko en Kiyiv. La unesma kansono da la grupo *Koliada* publikigesis ye la yaro 2012.

Li selektesis por reprezentar Ukraina che l'Euroviziono-Konkurso di Kansono 2020 kun la kanto *Solovey*, qua strekizesis pro la pandemio di COVID-19.

Go_A reprezentis Ukraina che l'Euroviziono-Konkurso di Kansono 2021 kun la kanto *SHUM*. La grupo atingis la finalo di la konkurso e finis la konkurso ye la 5ma rango.

## Stilo
Go_A kombinas e mixas tradicionala nacionala muziko kun moderna elektronikala muziko. La grupo kantas en Ukrainana, mem che la Euroviziono-Konkurso di Kansono.

## Diskografio
### Albumi
* 2016: #Idinazvuk

### Singla
* 2017 *Shedryi vechir*
* 2019 *Rano-ranenko*
* 2020 *Solovey*
* 2021 *Shum*
Ludiana linguo

Ludiana linguo (lud: lüüdin kiel', l’üüd’ikiel) esas dialekto di Kareliana linguo o Baltiko-Fina linguo. Ludiana havas influo ek la vepsiana linguo e ludiana havas 300 parolanti. 
Ludiana esas parolata en la Republiko Karelio, en Rusia.
Meänkieli

**Meänkieli** 'nia linguo' esas dialekto dil Finlandana linguo o Baltiko-Fina linguo parolata en Suedia. Meänkieli havas proxime 60.000 parolanti.

En Suedia Meänkieli havas la rango di Linguo, ma Meänkieli esas komprenebla por Finlandana parolanti. Meänkieli havas multa vorti ek la Sueda linguo ed kelka vorti ek Saama linguo. 

Meänkieli anke havas dialekto quo esas plu multa diferanta en Jällivare. 

## Meänkieli vorti
äpyli = pomo

sie = tu, vu

met = ni

son = ol esas

sole = ol ne esas

porista = dicar

kniivi = kultelo
Nord-Yukagira linguo

**Nord-Yukagira linguo** o **Tundra Yukagira linguo** (wadul aruu) es mikra Yukagira linguo parolata en Siberia, ol nur havas  60–70 parolanti ed  Nord-Yukagira esas proxima a morto.

Nord-Yukagira esas parenta kun la Sud-Yukagira linguo sed parolanti di Nord-Yukagira ne povas komprenar Sud-Yukagira.
Ingriana linguo

**Ingriana** **linguo** o **ijora** **linguo** (Ižoran keel) esas mikra Uralika linguo parolata en Ingria, quo esas en Rusia. L’Ingriana linguo havas nur  120 parolanti.

L’Ingriana linguo esas tre proxima a la Finlanda linguo e Kareliana linguo.  

## Dialekti
L’Ingriana linguo havas 4 dialekti.

* Sub-Lauka (ol havas influo ek Votiana)

* Supra-Lauka

* Soikkola (maxim granda dialekto)

* Hevaha
Kareliana linguo

Kareliana linguo esas Uralika linguo parolata en la Republiko Karelia, Finlando e Tver oblasto.

Kareliana havas 35.000 denaska parolanti ed tote 40.000 parolanti.

Kareliana linguo esas tre proxima a la Finlandana linguo, kelka homi asertas ke Kareliana esas dialekto di Finlandana linguo.

## Dialekti
Kareliana havas 3 o 2 dialekti. Kelka homi asertas ke Ludiana esas linguo e ne dialekto di Kareliana.

**Dialekti**

* Livvi-dialekto (maxim granda dialekto)

* Ludiana linguo

* Propra Kareliana (Tver-Kareliana)
Villarreal

**Villarreal**  (Valenciana: Vila-real) esas urbo di Hispania. Ol situesas ye la esto di la Hispania ed apartenas la region Valencia. Villarreal esas la duesim maxim granda urbo di la Provincia Castellon. La nomo di la urbo signifikas *Urbo di la rejulo*.

La fluvio Mijares fluas tra la urbo. Villarreal situesas proxim de la boko di la Mediteraneo.

Segun statistiki de 2019, ol havis  habitanti.

La urbo fondesis ye la yaro 1274.

## Sporto
La urbo esas famoza kom hemo di la sucesoza futbalo-klubo Villarreal CF qua ganiis ye la sezono 2021 la UEFA Europana Ligo di futbalo.
Narayanganj

**Narayanganj** esas urbo en Bangladesh. Segun statistiki de 2012 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 33,57 km².
Ekonomio di Usana Samoa

Usana Samoa esas tradicionala ekonomio che Pacifiko, ube 90% ek la proprieti apartenas a la komunitato. La regiono havas forta ekonomiala ligili kun Usa, e facas la maxim multa ek lua extera komerco kun ta lando. Pesko e traktado di atuno esas la maxim importanta ekonomial agadi di la privata sektoro. La fore distanta lokizo dil arkipelago, lua limitizita ligilo per transporto e lua vundebleso a devastanta uragani impedas plu granda developo di lua ekonomio.

En septembro 2009, forta ter-tremo ed ondego frapis Usana Samoa e vicina Samoa, afektis transporto e la produktado di elektro, e produktis 200 morti. Usana guvernerio rapide sendis 25 milion-dolara helpo. Transferi da Usana guvernerio al arkipelago adportas richeso a lokal ekonomio.

## Referi
Pirenópolis

**Pirenópolis** esas urbo en Braziliana stato Goiás. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 2227,8 km².

## Geografio

La reliefo di Pirenópolis esas kelke kolinoza en lua sideyo, cirkondata per rampi, monti, vali e platajo. Lua mezavalora altitudo esas 770 metri sur la marala nivelo. Multa riveri naskas en la municipo: norde e weste, la riveri apartenas a la baseno di Tocantins ed Araguaia, kontre ke sude ed este, li apartenas a la baseno dil fluvio Plata.

La klimato di Pirenópolis esas tropikala (*Aw* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun sika sezono iranta de mayo til la duimo di septembro. La klimato esas agreabla por viziteri.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 1725,9 milimetri, e la maxim pluvoza monati esas decembro (mezavalore 310,3 mm) e januaro (mezavalore 285,9 mm).

## Referi
Alice Weidel

**Alice Elisabeth Weidel** (n. ye la 6ma di februaro 1979 en Gütersloh) esas politikistino di Germania. Depos la yaro 2017 el esas un di la du prezidanti di parlamentala klubo di dextrana partiso *[[Alternativo por  Germania]]*, e membro di Germana Bundestag.

## Personala e profesionala vivo
Alice Weidel studiis ekonomiko en Bayreuth. El promocesis kom doktoro ye la yaro 2011 en Bayreuth pri la pensiono-sistemo en Chinia. Alice Weidel laboris por plura firmi kom konslilero.

Alice Weidel lojas en Überlingen kun sua partnerino Sarah Bossard. La paro edukas du filiulo.

## Politikala kariero
* 2013 Alice Weidel membreskis en la dextra partiso Alternativo por Germania.
* 2017 Alice Weidel elektesis kom membro di la Germana Bundestag por la Alternativo por Germania e divenis un di la du prezidanti di la parlamentala klubo di sua partiso.
* 2019 Alice Weidel elektesis kom un di la tri vice-prezidanto di la Alternativo por Germania.
* 2020 Alice Weidel elektesis kom prezidantino di la asociuro di la Alternativo por Germania en Badenia-Wurtemberg.
* 2021 Same quale en la yaro 2017 Alice Weidel divenis un di la du primara kandidati di la Alternativo por Germania por la Federal elekti di Germania 2021.
Luis Larrea Alba

**Luis Alberto Larrea Alba**, militisto e politikisto n. ye la 25ma di oktobro 1894 til la 17ma di aprilo 1979, esis prezidanto di Equador provizore de la 24ma di agosto til la 15ma di oktobro 1931.
Paris (navo)

**Paris** esis Franca oceanala navo.

Konstruktado komencabis en 1913, ed ol lansesis en 1916; kompletigo tardigesis pro la unesma mondomilito. Ye 15 di junio 1921, la unesma voyajo eventis.

La navo, por oceanala voyajado, havis longeso 233 metri, ed ol esis en 1921 la maxim granda Franca navo. Ol esis luxoze equipata por pasajanti. En 1939 la navo bruleskis ye la doko di Le Havre, e sinkis; ol restis ibe til 1947, e pose esis dispecigata ye la loko.
Soyuz 11

**Soyuz 11** esis misiono di Sovietia por voyajar a *Salyut 1*, la unesma spaco-staciono.

La spaco-navo lansesis ye 6 di junio 1971, e la voyajanti Georgi Dobrovolski, Vladislav Volkov e Viktor Pacayev eniris kosmostaciono Salyut 1 ye la 7ma di junio. To esis la unesma vizito a *Salyut 1*, nam la voyajanti di Soyuz 10 faliis konektar lia navo kun la staciono; to anke esis la lasta vizito.

Li restis ibe dum 22 dii;  dum ca periodo li facis experimenti, e facis brodkasti por televiziono.

Trovesis ye 29 di junio ke la tri membri di la misiono, arivinta ye Tero en kapsulo, esas mortinta. Esis konstatata ke la kauzo di la tragedio esis perdo di aero en la kapsulo dum preparado por ri-eniro aden terala atmosfero.
Enec linguo

Enec linguo esas mikra Samoyeda linguo en Siberia. Enec nur havas 10 parolanti e omna esas olda. 
Enec havas du dialekti, forestala e tundrala dialekti.
Porto Nacional

**Porto Nacional** esas urbo en  Braziliana stato Tocantins. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 4449,9 km².

## Geografio
La reliefo di Porto Nacional esas plata, jacanta an amba rivi di rivero Tocantins. Lua mezavalora altitudo esas 212 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas tropikala (*Aw* segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun sika sezono iranta de junio til la duimo di septembro (vintro). La mezavalora temperaturo dum la tota yaro esas 27°C, e la maxima temperaturi, proxim 41°C enrejistresas dum la monato septembro.

La pluvoza sezono iras de mid-oktobro til mid-aprilo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1622,7 mm, e la maxim pluvoza epoko iras de decembro til marto (somero en suda misfero), kande pluvas plu kam 230 mm omnamonate.

## Referi
Transoxiana

**Transoxiana** esas anciena nomo referanta a regiono e civilizuro de central Azia, korespondanta aproxime a nuna Uzbekistan, Tajikistan, suda Kazakstan, e suda Kirgizistan. Geografiale, ca regiono situesas inter la fluvii Amu Darya sude, e Syr Darya norde. Ol konocesas en l'Araba *Mā Warāʾ an-Nahr*, ما وراء النهر, "trans la fluvio [Jayhūn]", ed en la Persa kom "Farā-rūd", فرارود‎, "trans la fluvio [Amu]". La regiono konocesis dal Romana kom Transoxiana (lando trans la fluvio Oxus).
Unigo di Germania

L**'unigo di Germania** eventis oficale ye la 18ma di januaro 1871 che palaco di Versailles, kande lora rejulo Wilhelm la 1ma di Prusia proklamesis imperiestro di unika stato kreita per l'uniono di 39 monarkii, di qui la maxim vasta esis Prusia, Bavaria e Saxonia.

De la komenco dil 19ma yarcento existis l'ideo pri l'unigo di diversa politikal organizuri qui olim formacis la Santa imperio Romana-Germana en unika stato Germana. Un ek la fazi de ca procedo esis la kreo di komuna merkato en la regiono, ideo stimulita dal *junkers* (l'aristokrataro Germana qui havis granda proprieti) e dal industriala borgezaro de la valo di Ruhr. En 1834 kreesis doganal uniono inter Germana stati.
Anglikanismo

**Anglikanismo** esas tradiciono ocidentala kristana qua developesis de la praktiki, doktrini ed identeso di tale nomizita "Angla Eklezio", qua aparis dum la protestana reformo. Nun, ol esas un ek la precipua protestanta eklezii, havanta plu kam 110 milion adheranti.

L'adheranti di Anglikanismo nominesas Anglikani, e li esas la 3ma maxim granda komuniono kristana de la mondo, dop katolikismo ed ortodoxa kristanismo. La bazo di lua tradicioni esas la fido en la biblo, la tradicioni di apostolala eklezio, e la skriburi de tale nomizita "patri dil eklezio", anciena kristana teologiisti qui kreis l'intelektala e doktrinala bazi di kristanismo, exemple l'Apostoli, Klemens de Roma, Ignacius de Antioquia, Santa Albanus, Ioanes Krisostomos, edc.

## Referi
Mekere Morauta

**Mekere Morauta**, ekonomikisto e politikisto n. ye la 12ma di junio 1946 til la 19ma di decembro 2020 esis chefministro di Papua-Nova-Guinea de 1999 til 2002.

Dum la komenco di lua guvernisteso, Papua-Nova-Guinea konfrontis ekonomiala depreso, ed ilu facis importanta reformi ekonomiala e politikala.
Edmund Husserl

**Edmund Gustav Albrecht Husserl** (n. ye la 8ma di aprilo 1859 til la 27ma di aprilo 1938) esis Germana filozofo. Ilu developis tale nomizita fenomenologio.
Rumba

**Rumba** esas vorto qua nun referas diferanta muzikala stili sen relati l'unu kun l'altru, ed anke referas specifika danso-stilo. Komence, "rumba" signifikis "festo" en nordal Kuba, ma dum la 19ma yarcento ca vorto komencis nomizar specifika muzikala stili sekulara konocata nun kom "rumba Kubana". De la komenco dil 20ma yarcento ca vorto uzesas en multa diferanta landi por referar diferanta stili di muziko ed anke danso, qui multafoye rimemorigas nur tangente, o mem havas nula simileso kun l'originala Kubana stilo.

En Latin-Amerika, la vorto "rumba" ordinare relatas Kubana muziko, ma anke dum la 20ma yarcento, ol influis la danso flamenco, e la vorto uzesis por nomizar specifika *palo* (stilo) inspirita en la *[[guaracha]]* Kubana. La muziko de Kuba anke populareskis en Afrika ed influis lokala stili. De ca mixuro originis, dum la yari 1930a, tale nomizita "Kongoana rumba", qua uzas gitaro, kontrabaso, perkut-instrumenti, latuna instrumenti, ed ordinare kantesas en idiomo Lingala.

Dum la yari 1980a, la stilo konocata kom "Kataluniana rumba" populareskis kun Franca muzikala grupo Gipsy Kings.
Pau

**Pau** esas urbo an regiono Aquitania, Francia. Segun statistiki dil yaro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 31,5 km².

Cirkume la yaro 1000, konstruktesis fortifikuro an la loko di la nuna urbo, por kontrolar la pasado tra Pirenei. La fortifikuro - fuorto cirkondata per palisado - esis l'origino dil urbo. La nomo dil urbo, "Pau", signifikas "palisado" en la Bearnana. Ol divenis chef-urbo di olima provinco Béarn en 1464, e chef-urbo dil rejio Navara pos ke Pamplona kaptesis dal Kastiliani.

Ol esas sideyo dil universitato di Pau e di la Regiono Adour (France: *Université de Pau et des Pays de l'Adour* - UPPA). L'universitato havas 17 mil studenti e 3900 inquestisti.

## Geografio

Jacanta an la valo di rivero Gave de Pau e distanta 100 kilometri del Oceano Atlantiko e 50 km de Pirenei, la reliefo di Pau esas kolinoza. Riveri Gave de Pau e Luy de Béarn esas la du maxim longa qui trairas la urbo. Sude del urbo existas streta e profunda vali de lua enfluanti. La mezavalora altitudo dil urbo esas 178 metri e lua maxim alta punto jacas 245 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas montala kun influo oceanala, kun moderema vintri e varma e sika someri (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 20,7°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 6,5°C.

La pluvoza sezono iras de oktobro til mayo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1069,9 mm, e la maxim pluvoza monato esas novembro, kun mezavalore 116,9 mm.

Pau esas urbo multe verda, kun 750 hektari di boski e parki. Un ek li esas Beaumont, 12-hektara parko kun kaskado e 110 speci di arbori, inkluzite exotika, qui kreskas facile pro la milda klimato dil urbo.

## Referi