open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Internaciona fonetikal alfabeto

**Internaciona fonetikal alfabeto** (od **IFA**; Angle *International Phonetic Alphabet*, *IPA*; France *L'alphabet phonétique international*, *API*) esas fonetikal alfabeto kreita da Britaniana e Franca fonetikisti sub tutelo del Internaciona Fonetikal Asociuro, fondita en Paris dum la yaro 1886. 

## L'alfabeto

## Historio

## Ido
Ido havas 26 letri e 3 digrami, kun entote 24 diferanta foni.

## Exemplo
Yen Patro nia en Ido ed IFA.
Cantar de Mio Cid

**Cantar de mio Cid** o **Kanto de Mea Cid** esas epika kanto anonima qua rakontas heroaji inspirita libere en l'ultima yari dil vivo di Kastiliana kavaliero Rodrigo Díaz de Vivar. Ol skribesis cirkume la yaro 1200. Ol esis l'unesma poemo de Hispana literaturo e l'uniko trovita preske kompleta. Lua studio da Ramón Menéndez Pidal dum la fino di la 19ma yarcento helpis developar la moderna filologio en Hispania.

## Extraktajo

## Extera ligili
* Manuscripto en la Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes 
* Retejo de la ''Cantar de mio Cid'' de la Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes
* Virtual aledono de la Universitato di Texas. Versioni paleografia, modernigita e legado kun Mezepokala pronunco
La Feo Rejino

**La Feo Rejino** esas nekompleta epika poemo en l'Angla skribita da Edmund Spencer. L'unesma parto publikigesis en 1590 e la duesma en 1596.
Sigurd Quarfood

**Sigurd (o Sigvard, o Sigge) Quarfood**, (Särestad 3ma di mayo 1885 - Lunden 31ma di decembro 1955) naskis kom Bror Sigvard Jonatan Johansson (posible Sigvard e sua fratuli adoptis la nomo Quarfood inter 1900 e 1917),  esis Sueda profesoro pri antiqua lingui qua facis precipue tradukuri de Sueda, e de Latina e Greka klasik idiomi.

Sigvard venis ek 'simpla cirkonstanci', ma esis akademiala figuro qua havis fort intereseso pri lingui. Ta intereseso anke duktis lu al ideo produktar konstruktita linguo, kom duesma linguo mondo-vasta. Il esis aktiv en - e prezidanto di - la Sueda Ido-akademio (1934-1939), qua luktis por reformit Esperanto.

Kom prezidero di ULI ed eminenta membro di Akademio il pleis magna rolo en la historio di Idolinguo, e lua *Letri konfidencal* esas importanta fonti pri la linguistikala kontroversi di ta periodo. Lua maxim vasta poemi esas la tradukuri di *Angelika* e di *Hero e Leander* Quale Houillon. kun qua il korespondis pri poetikala temi, il uzas ofte hexametri en stilo samatempe energioza e melodioza:

## Referi

## Extera ligili
* Progreso 300
Ambrose Bierce

**Ambrose Gwinnett Bierce** (1842 til 1913 o 1914) esis jurnalisto ed skriptisto di kurta rakonti.

Lua maxim konocata verko esas la kurta rakonto *An Occurrence at Owl Creek Bridge* ("Evento an la ponto di Owl Creek") e la satirusala verko *The Devil's dictionary* ("La Vortaro di la Diablo").
Donna Summer

**Donna Summer**, pseudonimo di **LaDonna Adrian Gaines**, n. ye la 31ma di decembro 1948 til la 17ma di mayo 2012, esis Usana kantistino di pop-muziko, disco e rock. El mortis ye la 17ma di mayo 2012 pro kancero.

El esis maxim populara pro elua disko-sucesi de la yari 70, per qui el ganis la surnomo "Rejo di Disko". Kom un de la poka disko-steli elua kariero duris esar sucesoza en la yari 80 e 90, anke en altra jenri quale R&B e dans-pop-muziko. Kun plu kam 100 milion vendita diski el esas la maxim bona kantisto di disko-muziko ulafoye.

Segun revuo Rolling Stone elua kansoni "I Feel Love" (1977) e "Hot Stuff" (1979) apartenas a le 500 maxim bela kansoni di omna tempi. Donna Summer ganis diversa premii: 6 x American Music Award e 5 Grammy Awards; la kansono "Last Dance", kantata da Donna Summer ganis la premio Golden Globe e premio Oskar. En 1992 el meritis stelo en la "Hollywood Walk of Fame" (bulvardo di famo). Pos elua morto en 2013, stelo esis insertita en la "Rock and Roll Hall of Fame".

## Albumi
* *Lady of the Night* (1974)
* *Love to Love You Baby* (1975)
* *Love Trilogy* (1976)
* *Four Seasons of Love* (1976)
* *I Remember Yesterday* (1977)
* *Once Upon a Time (2LP)* (1977)
* *Live and More (2LP)* (1978)
* *Bad Girls (2LP)* (1979)
* *Walk Away* (1980)
* *The Wanderer* (1980)
* *Donna Summer* (1982)
* *She Works Hard for the Money* (1983)
* *Cats Without Claws* (1984)
* *The Summer Collection* (1985)
* *The Dance Collection* (1987)
* *All Systems Go* (1987)
* *Another Place and Time* (1989)
* *Mistaken Identity* (1991)
* *This Time I Know It's For Real (16 Classic Tracks)* (1993)
* *The Donna Summer Anthology (2CD)* (1993)
* *Christmas Spirit* (1994)
* *Endless Summer* (1994)
* *I'm a Rainbow* (1996)
* *Live and More... Encore! (CD & DVD)* (1999)
* *Millennium Edition* (1999)
* *Classic / The Universal Master Collection* (1999)
* *20th Century Masters / The Best Of* (2003)
* *Bad Girls (DeLuxe Edition) (2CD)* (2003)
* *Ultimate Collection (3CD)* (2003)
* *The Journey: The Very Best of (EU & US Editions) (2CD)* (2004)
* *Gold (2CD)* (2005)
* *Crayons* (2008)

## Referi
Nova Horizonti

**Nova Horizonti** esas filozofala e framasona verko da Jean Barral. Ol konsideresas kom idala klasikajo.

## Extera ligili
* Nova Horizonti
Narkotanti

**Narkotanti** esas la duesma romano en Ido da Eduardo A. Rodi.

## Intrigo
L'ocido di muliero en sua apartamento gardita da testi, astonas la polico kande omna motivi posibla por l'ocido akuzas homi perfekte alibiizita, dum ke por ti qui povus kondamnar? trovesas nula motivo justifikanta l'ocido.
Ma en ca verko, ta ocido esas apene pretexto por montrar socio narkotanta, posibla irgaloke en Ocidento, ube maladesi sociala moderna dormigas la koncio di la homi, e prejudiki omnatempa atingas mem la policisto inquestanta.

## Referi


## Extera ligili
* Narkotanti
La Araucana

**La Araucana** (1569, 1578 e 1589) esas epika poemo da Hispaniano Alonso de Ercilla quo rilatas l'unesma fazo di milito di Arauco inter Hispaniani e *Mapuchi.
Martín Fierro

**El Gaucho Martín Fierro** esas Arjentiniana epika poemo, skribita verse da José Hernández ye 1872. Ol havas kontinuado, *La vuelta de Martín Fierro*, skribita ye 1879. Amba libri esas konsiderata kam nacionala libro di Arjentinia, kun la titulo di "El Martín Fierro".
Skandalo en Roseringen

**Skandalo en Roseringen** esas la satira idala verko da G. T. Romanin, publikigita ed editita da editerio Krayono en 2005.

On povas klasifikar ol kam detektiv-romaneto.

## Extera ligili
* Skandalo en Roseringen
La suno di Tiahuanako

**La suno di Tiahuanako** esas l'unesma idala cienco-fiktivajo da G. T. Romanin, publikigita unesmafoye en 1999 e rieditita en 2004.

## Intrigo
Ica historio rakontas l'aventuro di exterterani fuginta lia hema planeto pro klimatala katastrofo produktita da poluteso. Li instalis sur terala globo ed, inter altri, en la regiono di Tiahuanako, sud-Amerika. Ibe li renkontris tre primitiva homi a qui li docis lernar e skribar en lia idiomo qua esis interlinguo artificala quale Ido. 

## Extera ligili
* La suno di Tiahuanako
L' Aventuri dil Amazonia II: Gravito Zero

**L' Aventuri dil Amazonia II: Gravito Zero** esas la duesma idala cienco-fiktivajo da Mexikiana Jose Cossio Ramirez.

## Intrigo
Depos partoprenir en grava operaco militala, la navo Amazonia patrolias en fora sektoro di la republiko. E dum ke la kruo efektigas rutinala exerco, subite Amazonia atakesas da misterioza navo olqua grave febleskas olu. Nun la navo Amazonia e sua kruo dependas de la ruzeso ed audaco di kapitano Evangelyn Toledo, elqua luktas ne nur kontre enemiko en la spaco ma kontre la rivali di elua propra organizuro.

## Extera ligili
* L' Aventuri dil Amazonia II: Gravito Zero
Buddho e lua doktrino

**Buddho e lua doktrino** esis idala verko qua aparis dum unesma mondomilito.

Ica verko savigas Budista-doktrino da nesavanti pri olu.

## Extera ligili
* Buddho e lua doktrino
L' Aventuri dil Amazonia: Unesma Kontakto

**L'Aventuri dil Amazonia: Unesma Kontakto** esas l'unesma libro pri ciencala fiktivajo dal Mexikiana José Cossío Ramírez.

## Intrigo
Evangelyn Toledo, olima spionisto di Stelala republiko, tandem obtenas la komandeso di nova navo di Stelala navaro, ed en medio plenigita de envidii, Supra komanderio imperas el facar kontakto kun recente deskovrita inteligenta civilizuro *alienijena, grava afero por la futura transvivado di yuna republiko. Ma l'eventi eskapis de lua kontrolo, ed Evangelyn Toledo e lua kruani mustas luktar por atingar la skopi dil misiono, sen perdar la vivo e la navo dum la proceso.

## Extera ligili
* L'Aventuri dil Amazonia: Unesma Kontakto
Mark Rutte

**Mark Rutte** (n. 14 di februaro 1967) historiisto e politikisto, esas nuna chefministro di Nederlando. Il apartenas a *Volkspartij voor Vrijheid en Democratie*, liberala konservatista partiso dil dextro.

Dum sua 1ma e 2ma ofic-periodi sequis lu fiskale konservema politiko dil austereso.

Depos l'1ma di oktobro 2024 il sucedis  Jens  Stoltenberg kom generala sekretario generala di ONAT.
Tazio Carlevaro

**Tazio Carlevaro**, naskinta ye la 27 di julio 1945 en Bellinzona, esas Suisa mediko, psikiatriisto e psikoterapiisto.

Ilu esis tre aktiva Esperantisto ed esas kunautoro di *Esperanto en perspektivo*, qua aparis en 1974. Dum la yari 1970ma, ilu lansis poetala kolektajo *La Patrolo*. Dum la yari 1980ma ilu kunlaboris kun l*' Akademio Internacia de la Sciencoj* di San-Marino. Inter 1980 e 1985 lu esis prezidanto di la kooperativo "LF-koop", qua editas la revuo *Literatura Forio* ("Literaturala Ferio").

Ja de longe ilu ne plus exekutas oficala funcioni en la Esperanto-movado e ne plus esas kontakto-persono di *Svisa Esperanto-Societo* - SES - por la kantono di Ticino. En la konfero *Gesellschaft für Interlinguistik* en 1997 ilu disertis en Interlingua ed Ido, lingui quin ilu parolas fluante. Ja en 1973 lu skribis en Ido l'artiklo "Sociolinguistiko ed interlinguistiko (Introdukto al Antologio dil Idolinguo)".

## Extera ligili
* Sociolinguistiko ed interlinguistiko
Milito pri Hispana nedependo

La **milito pri Hispana nedependo** esis militara konfrontado inter Hispania e l'Unesma Franca Imperio qua komencis pos ke Napoléon Bonaparte decidis instalar en Hispana trono sua fratulo Joseph Bonaparte. Ol esis parto de tale-nomizita Napoleonala militi. Pos l'abdiki di Bayona, motivizita da disputo inter Carlos la 4ma ed ilua filulo Fernando la 7ma, kreita dal Franci, qua komencis per tale nomizita Proceso di El Escorial e finis per sedicio di Aranjuez.
Veterinarala medicino

**Veterinarala medicino** esas la fako di cienco qua administras la predispozeso, diagnozo e traktado di maladeso e vunduro en ne-homala animali. La skopo di veterinarala medicino esas larja, inkluzanta omna animala specii, amba domestika e sovaja, kun granda rango di kondicioni qua povas afektar diferanta specii.

Veterinarala medicino esas larje praktikata, amba kun o sen profesionala tutelado. Profesionala sorgo esas maxim-multa-kaze konduta da veterinarala mediko, ma anke da veterinarala flegisti o teknikisti. To povas esar augmentata da altra paraprofesionala homi kun specala specalaji tam animala fizioterapio od odontologio, e specii relatanta roli tam hufoferizisti.
Katolik eklezio

**Katolik eklezio** esas l'eklezio kristana kun la maxim granda nombro di adepti en la mondo. Ol konsistas ek 24 separata eklezii, di qui omni agnoskas la papo, qua ank esas l'episkopo di Roma, kom sucedanto dil apostolo Petrus (Santa Petrus) e chefo di omna katolika episkoparo. Un ek ca singulara eklezii, nomizita "Eklezio Katolika Romana", esas ocidentala - to esas , originis en l'anciena Westala Romana Imperio, kontre ke l'altri esas orientala - to esas, originis en l'Estala Romana Imperio. Lua maxim multa adepti rezidas en Europa, Amerika e Central Afrika.

## Nomo
La Greka vorto καθολικός (katholikos) signifikas "universala" o "generala" ed equivalas καθόλου (katholou), kontrakto dil frazo κατὰ ὅλου (kata holou), "segun la tutajo". Komence la vorto uzesis por deskriptar l'Eklezio dum la frua 2ma yarcento . Pos l'Orientala-ocidentalalala Skismo di 1054, l'eklezii qui restis en komuneso kun la Roma Katedro (la diocezo di Roma e lua episkopo, la Papo, la chefo-patriarko) divenis konocita kom  "katolika", dum ke l'Orientala eklezii qui ne aceptis l'autoritato dil Papo ordinare konocesas kom "Ortodoxa". Pos la Reformo en la 16ma yarcento, l'Eklezio "en komuneso kun l'Episkopo di Roma" uzis la termino "katoliko" por distingar su mem dil diversa protestanta grupi qui disvergis di ol. La nomo "katolika eklezio" aparas en la titulo dil Katekismo dil katolika eklezio. Ol esas anke la termino qua uzis Paulus la 6ma che la subskribo dil dek-e-ses dokumenti dil Duesma Vatikana Koncilio.

La nomo "katolika" esas tamen uzata anke de altra Eklezii, chefe ortodoxi, qua ne aceptas l'uzo nur por ti en komunio kun la Santa Katedro di Roma. Konseque, la vorto "Roma" esas plu preciza e klara. Katolika Eklezio uzas mem la vorto "Roma" en diversa dokumenti, quale l'encikliki *Divini Illius Magistri* da Pius la 11ma e la *Humani generis* da Pius la 12ma; komuna deklari subskribita dal Papo Benedictus la 16ma kun Chefo-episkopo de Canterbury Rowan Williams ye la 28ma di novembro 2006 e Patriarko Bartolomeo 1ma ek Konstantinopolo ye la 30ma di novembro 2006, e de certa episkopala konferi. En la Katekismo dal Papo Pius la 10ma l'Eklezio esas nomizita "Romana".

La vorto Roma tamen esas foye ambigua, nam ol esas ofte uzata striktasence por la Katolika Latina Eklezio (latina rito), por distingar ol  di l'Orienta katolika eklezii.
Tomislav Nikolić

**Tomislav Nikolić**, ekonomikisto n. ye la 15ma di februaro 1958, esis prezidanto di Serbia de 2012 til 2017.

Inter 1991 e 2008 Nikolić esis membro di la *Srpska radikalna stranka * (Serbiana radikala partiso), di qua il esis viceprezidanto. Depos 1992 il esas membro di Serba parlamento. Il fondis en la yaro 2008 la *Srpska napredna stranka* (Serbiana progreso partiso), di qua il esis prezidanto depos 2008.

Ye la 20ma di mayo 2012 il ganis en la duesma rondo di la prezidantala elekti kontre Boris Tadić. En la yari 2004 e 2008 Tomislav Nikolić ankore perdabis kontre Tadić en la prezidentala elekti.

Tomislav Nikolić esas mariajata kun Dragica Nikolić (naskis Ninković) e havas du filiuli.

## Extera ligilo
* Ret-pagino di Tomislav Nikolić
Hispaniana konstituco di 1812

**Hispaniana konstituco di 1812** promulgesis ye la 19ma di marto 1812 da la Korti di Cádiz, la nacionala legifala tribunalo (*Cortes Generales*) di Hispania. Ica konstituco esis l'unesma di Hispania, donita, nam l'edituro en 1808 sub Joseph Bonaparte nulatempe adoptesis. La Konstituco di 1812 establis la guidili di universala votoyuro, nacionala suvereneso, konstitucala monarkio, gazetara libereso, ed apogis agrala reformo e liberala entreprenado.

La konstituco, inter la maxim liberala de lua epoko, abolisesis da Fernando la 7ma kande ilu retroiris a Hispania ye la 24ma di marto 1814, ma esis restarigita dum Liberala yartrio di 1820-1823, ed itere nelonge en 1836 e 1837 kande la progresemuli? preparis la konstituco di 1837. De 1812 til 1814, la konstituco nulatempe esis vere plene uzita. Konsiderinda parto di Hispania esis guvernata da franciani, dum la resto esis en la mani di provizora registari koncentrita pri la rezisto a Bonaparte prefere kam l'establiso de konstitucala rejimo, e la transoceana havaji travivis la kaoso di povovakuo.

La hispaniani surnomizis la konstituco *La Pepa* pro ol adoptesis en la dio di Santa Iosefus.
¡Viva la Pepa!

**¡Viva la Pepa!** esas la krio kun qua ye 19 di marto 1812 proklamis la liberala hispaniani lua adhero a konstituco di Cádiz (proklamita ca dio, konocita kom **la Pepa**).
Historio di Andora

Andora esas mikra lando inter Hispania e Francia. Olua teritorio mencionesis unesmafoye dum l'1ma yarcento aK. Romani enkorpigis la teritorio a lua provinco *Hispania Citerior Tarraconensis*, qua kreesis en 27 aK.

## Mez-epoko
L'unesma dokumento en qua mencionis Andora esas protokolo di sakrigo di la katedralo di Urgell, dum la 9ma yarcento, ube onu dicis ke Andora esis feudo di la komto di Urgell. Dum la 12ma yarcento, la komto donacis ilua yuri al episkopio di Urgell. pose eventis konflikti inter l'eklezio e nobeli, e l'episkopio submisesis a Franca komto di Foix. Dum la 13ma yarcento, establisesis sistemo di partigo di la povo inter l'episkopo di Urgell e la komto por solvar existanta konflikti. En 1419 establisesis l'unesma parlamento, qua ankore existas.

## 18ma e 19ma yarcenti
Komence la 19ma yarcento, Andora restis neutra dum la Milito pri Hispana Sucedo. En 1715,Simeón de Guinda,  lor episkopo di Urgell, ediktis diversa normi en qui indikis al konsulo di la Vali di Andora obediar nula ordeno que ne esus expedita dal rejio di Francia o lu mem.

En 1748, Antoni Fiter i Rossell, doktoro en yuro e naskinta en Ordino, rekopilis l'uzi e kostumi di Andora en la kodexo nomizita *Manual Digest*. En ta libro transkriptesis omna gardita da l'Andoran arkivi.

En 1789, la krako di la Franca revoluciono pozis Andora inter du konfrontita povi: Francia e Hispania. Franca revolucioneri negis mantenar la *pariatge* pro lua feudala karaktero e interrompis, suspendinta anke la relati kun Francia e la perceptado di la tributi di la *Qüesta*. En 1794, en milito kun Hispania, Franca detachmento penetris til la vilajeto Soldeu pro okupar l'urbo La Seu d'Urgell. Reprezenteri di Andora iris a Puigcerdá e konvinkis la generalo Chabretde renuncar ta operaco. En 1806, Napoléon la 1ma riestablisis feudala tradiciono e la yuri di Francia (kun Hispania) sur Andora.

Inter 1812 e 1814, kande Franca Imperio anexis Katalunia e dividis ol en quar departamenti (Segre, Ter, Monserrat e Bocas del Ebro), Andora esis parto di la distrikto Puigcerdá, interne departamento Segre.

Dum Karlista militi en la 19ma yarcento en Hispania, Andora esis refujeyo di ambe: liberalisti e karlisti.

En 1866, Andorano noblela e richa, Guillem d'Areny i Plandolit, guidis reformo di la institucuri di la guvernerio, la *Nova Reforma* (Nova Reformo). Ica reformo di l'institucuri koncedis limitizita partopreno di la chefi di familii en politiko di la lando. La Generala Konsilantaro kompozesis, ek lore, da 24 deputati elektita dal sindiki. En 18666 la reformo aceptesis dal epispoko di Urgell ed en 1869 dal ko-princo Napoléon 3ma.

De fino di la 19ma yarcento e komenco di la 20ma yarcento, ekonimiala desfacilesi koaktis multa Andorani emigrar.

## Extera ligili
* Trobandorra, historio di Andora
Korti di Cádiz

La **korti di Cádiz** esis la konstitucal asemblitaro inaugurita ye la 24ma di septembro 1810 en la vilajo San Fernando e pose translojita a Cádiz,  Hispania, kande la lando jacis sub Franca okupo, lor la Napoleonala militi. La korti asertis legitimeso kom "l'unika reprezentero di Hispana suvereneso". Lua kunsido havis reprezenteri de tota Hispana imperio, inkluzinte Hispana Amerika e Filipini. La korti redaktis e ratifikis Hispana konstituco di 1812, qua establisis konstitucala monarkio ed eliminis kelka institucuri qui koncesis privileji a kelka grupi.

La korti di Cádiz lor e nun videsas dal historiisti kom importanta pazo vers liberalismo e demokratio en la historio di Hispania.
Su-levo di Valdepeñas

**Su-levo di Valdepeñas** esis revolto en la samnoma vilajo kontre Franca okupeso-trupi qua eventis ye la 6ma di junio 1808. L'urbo jacas en la precipua voyo inter Madrid e Andaluzia. La habitanti di Valdepeñas - inkluzite mulieri, exemple Juana Galán, qua konsideresas nacionala heroino em Hispania - atakis la trupi di dragoni komandita da Franca generalo Louis Ligier-Belair, e koaktigis Franca retreto.

## Referi
Deklaro pri nedependo Usana

La **Deklaro pri Nedependo** Usana, skribita da Thomas Jefferson, esas la maxim famoza dokumenti de la historio di Usa.

Per ta dokumento, ye la 4ma di julio 1776 la 13 Britaniana kolonii en Nord-Amerika deklaris lua nedependo de Britania e kreis la nova naciono, Usa. Mem hodie, Usa festas ye 4ma di julio kom lua naskodio.

Ta okaziono esis politikale importanta, pro la motivi pro quo la nedependo bezonesis, prizentita da la deklarinti:
* La homala yuri esas esencala e neperdebla.
* La guvernerio mustas administrar nur kun konsento di la populo.

## Referi

## Extera ligili
* La Deklaro pri Nedependo
Deklaro di nedependo di Israel

**Deklaro di nedependo di Israel** (hebree: *הכרזת העצמאות*), eventis ye la 14ma di mayo 1948 en l'artomuzeo di Tel Aviv. Ica historiala deklaro, establisis ligilo inter Israel e la juda kulturo e historio. Ol lektesis da David Ben-Gurion en modesta salono, sub la portreto di Theodor Herzl, flankumita per du longa flagi blua e blanka kun la stelo di David.
Juana Galán

**Juana Galán** surnomizita *la Galana* (Valdepeñas, 1787 til 1812), esis Hispaniana militetistino, heroino di la Milito por Hispaniana nedependo (1808 til 1814). El esis la maxim olda de sep frati, naskinta en borgeza familio di Valdepeñas.

## Videz anke
* Su-levo di Valdepeñas
Alonso de Ojeda

**Alonso de Ojeda** (ca. 1468 til 1515) esis Hispaniana exploristo, guvernisto e *[[conquistador]]*. Ilu trairis la litori di Guyana, Venezuela, Trinidad e Tobago, Kuracao, Aruba e Kolumbia. Lu esis famoza por donar la nomo *Venezuela* al regiono quan lu exploris en lua unesma voyaji. Pos deskovrir lago Maracaibo, ilu fondis fuorto *San Sebastián de Urabá*.
Johannes Andreas Grib Fibiger

**Johannes Andreas Grib Fibiger** (1867 til 1928) esis Daniana mediko e ciencisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1926.
Mario Capecchi

**Mario Renato Capecchi** (n. ye la 6ma di oktobro 1937) esas Italian-Usana genetikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 2007 kun Martin John Evans ed Oliver Smithies.
Pedro de Alvarado

**Pedro de Alvarado y Contreras** (1485 til 1541) esis Hispaniana *[[conquistador]]* qua partoprenis en la konquesto di Kuba, ed en l'explorado di la rivo di Yukatan e di la Gulfo di Mexikia da Juan de Grijalva. Ilu anke partoprenis en la konquesto di Mexikia da Hernán Cortés. Ilu povas konsideresar la konquestero de grada parto di Central Amerika (Salvador, Honduras e Guatemala) e povus esar anke la konquestero di Peru, ma il renuncis pos konfronto e negociado kun Diego de Almagro.
Agustina de Aragon

**Agustina Raimunda Maria Saragossa i Domènech**, konocita kom **Agustina di Aragon** (1786 til 1857), esis defenserino di Zaragoza dum la sieji, en la Milito pri la nedependo di Hispania.
Dek-e-tri kolonii

**Dek-e-tri kolonii** esas la nomo historiale donita a koloniala posedaji di Britania che Atlantika marbordo di Nord-Amerika, inter Nova-Skotia e Florida, qui erste dum la 18ma yarcento nedependateskis por formacar la nuna Usa.
 
Britania establisis kolonii en Nord-Amerika depos 1607, kande l'unesma permananta kolonieto fondesis dal Britaniani en Jamestown, Virginia. Dum la 18ma yarcento, la habitantaro augmentis en la kolonieto e mult altra Britaniana kolonii fondesis, kun granda autonomio pri internal aferi, tamen subordinita a Britania.

Dum la yari 1770a ja existis diversa urbi kun jurnali, vendeyi, komercisti e mestieristi. Philadelphia, kun  habitanti, lor esis la maxim populoza urbo de la kolonio, sequita da New York, Boston, e Charleston. Diferanta de altra nacioni, Usa ne havis feudal aristokrataro segun Europana stilo. Dum kolonial epoko, tereni esis abundanta e la laboro-povo skarsa. Irga libera homo povis atingar la prospereso od adminime ekonomiala nedependo.

La milito inter la kolonii en Britania komencis en 1775. Komence, la kombati esis favorebla a Britaniani, tamen to chanjis pos la batalio di Saratoga. Pose Francia - qua furnisis precipue kanonopulvero - e Hispania intervenis, suportanta la koloniigisti kontre Britaniani.

Ye la 4ma di julio 1776 reprezentanti di la dek-e-tri kolonii redaktis la deklaro pri nedependo Usana, per quo Usa divenis l'unesma nedependanta naciono en Amerika. Erste en 1783, per la Traktato di Paris, Britania agnoskis la nedependo di la kolonii.
Gaspar Melchor de Jovellanos

**Gaspar Melchor de Jovellanos**, baptita kom **Baltasar Melchor Gaspar María de Jove Llanos y Ramírez** (1744 til 1811) esis Hispana skriptisto, yuristo e politikisto dil Racion-epoko.

## Verko
Jovellanos kultivis plura literaturala generi, exemple poezio e teatro, ma lua precipua verki esis esayi pri ekonomio, politiko, agrokultivo, filozofio, kustumi; ek la reformala spirito dil Racion-epoka despotismo. Ilu esis autoro di la verko  *Informe sobre la ley agraria*, qua unesme publikigesis en 1784, ma qua ne sendis til 1787 al Ekonomiala Madridana Socio, qua remisis al Konsilo di Kastilia e qua publikigesis en 1795. En ol Jovellanos apologiis l'elimino di la obstakli a la libera entraprezo, qua dividis en tri klasi: politikala, morala e fizikala.
Carolina Coronado

**Carolina Coronado Romero de Tejada** (1820 til 1911), esis Hispana skriptistino, judikata kom l'equivalanta en Extremadura ad altra skriptisti de Romantikismo, exemple Rosalía de Castro, e pro lua notoreso el surnomesis "la feminala Bécquer". El esis onklino di Ramón Gómez de la Serna.

## Extera ligili
* Selekto di poemi
Bill of Rights

L'Usana *Bill of Rights* (Lego di yuri) esas l'unesma 10 amendi dil Usana konstituco, qui extensis garantii pri la yuri e libereso di civitani e limitizado di statala e federala povo. 

Ol derivas dil Magna Carta e l'Angliana Lego dil Yuri, la milito dil kolonii kontre Britaniana rejulo e parlamento e di plu larjekomprenata egaleso.

Lua grava prefaco esis la Virginiana deklaro di yuri di 1776, qua verkis precipue George Mason.

## La 10 amendi
* Unesma amendo: Libereso di parolo, jurnalistaro, religio e kunveno.
* Duesma amendo: Portar armi yuro.
* Triesma amendo: L'armeo dum paco ne povas uzar la privata hemo sen permiso.
* Quaresma amendo: Protekto kontre furetumar sen yurizo o probabla kozo, e konfisko.
* Kinesma amendo: Yuro ye privata proprieto, memregistrado. Oni ne povas dufoye jugakuzar la civitano pro la sama krimo *(double jeopardy).* Oni ne devas akuzar si mem.
* Sesesma amendo: Yuri dil civitani ante la jugistaro, yuro ye asizo, advokato.
* Sepesma amendo: Yuro ye civita jugproceso, sen o kun sokurso
* Okesma amendo: Aboliciono di kruela e nekustuma puni (publika brulekzekuto, detrancho di mano ktp.). Despermeso di troa monpuno o kauciono.
* Nonesma amendo: Yuri, qui ne mantenas ta dokumento o la konstituco. 
* Dekesma amendo: Quon la konstituco ne interdiktas, to esas legala. 

## 11ma amendo
La 11ma amendo di 1868 certigas l'usana stateso por omna persono, qua naskigis en teritorio di Usa. Protektas civiti kontre tropotenso dil federala stati.
Rosalía de Castro

**Rosalía de Castro** (1837 til 1885 esis Hispana poetino e novelistino qua skribis ambe en Galisiana ed en Hispana. Nune el judikesas kom un ek la maxim importanta skriptisti de la 19ma yarcento, e kune Eduardo Pondal e Curros Enríquez el esas un ek la precipua nomi dil *[[Rexurdimento]]*, literaturala movado en Galisiana linguo. Ultre el konsideresas, kune Gustavo Adolfo Bécquer, prekursoro di la moderna Hispaniana poezio.

## Verki
* *La flor*, 1857.
* "Lieders", 1858.
* *La hija del mar*, 1859.
* *Flavio*, 1861.
* *A mi madre*, 1863.
* *Cantares gallegos*, 1863.
* *Contos da miña terra I*, 1864 (*Conto gallego*, 1923).
* *El cadiceño*, 1865.
* *Las literatas*, 1865.
* *Ruinas*, 1866.
* *El caballero de las botas azules*, 1867.
* *Follas novas*, 1880.
* *El primer loco. Cuento extraño*, 1881.
* *El Domingo de Ramos*, 1881.
* *Padrón y las inundaciones*, 1881.
* "Costumbres gallegas", 1881.
* *En las orillas del Sar*, 1884.

## Referi
Mariano José de Larra

**Mariano José de Larra y Sánchez de Castro ** (1809 til 1837) esis Hispaniana skriptisto, jurnalisto e politikisto ed unu ek la maxim importanta de Hispana Romantikismo.
José Zorrilla

**José Zorrilla y Moral** (1817 til 1893) esis Hispana poeto e dramatisto.

## Verki
### Poezio
* Religiala (*Ira de Dios*, *La Virgen al pie de la Cruz*)
* Amala (*Un recuerdo y un suspiro*, *A una mujer*)
* Sentimentala (*La meditación*, *La luna de enero*)
* Tradicionala (*Toledo*, *A un torreón*)

### Epiko
* *Los Cantos del Trovador* (1840)
* *Granada* (1852)
* *La Leyenda del Cid* (1882)

### Legendo
* *A buen juez mejor testigo*
* *Para verdades el tiempo y para justicias Dios*
* *El capitán Montoya*
* *Margarita la tornera*
* *La pasionaria*
* *La azucena silvestre*
* *La princesa Doña Luz*
* *A la memoria de Larra*

### Dramatikala poemi
* *El zapatero y el Rey* (1839 e 1842)
* *Sancho García* (1842)
* *El puñal del godo* (1843)
* *Don Juan Tenorio* (1844)
* *La Calentura* (1847)
* *Traidor, inconfeso y mártir* (1849)
Don Quijote

**L'injenioza ''hidalgo'' Don Quijote de La Mancha** (Hispane, *El ingenioso hidalgo don Quijote de La Mancha*) esas romano dal Hispana skiptisto Miguel de Cervantes. Ol esas generale judikata kom la precipua romano e literaturala verko en la Hispana. Ol esas tradukita en tre multa lingui.

La unesma parto di la romano aparis unesmafoye ye 16 di januaro 1605 en Hispania. Imprimesis 400 exempleri, de qui la maxim multi sendesis ad Amerika. La verko esis sucesoza, e plusa imprimuri de la libro aparis en Hispania e Portugal. La duesma parto di la romano aparis en 1615, ed en 1617 la du parti imprimesis en un tomo.

Inter l'unesma e la duesma parti, editesis falsa rakonto da Alonso Fernández de Avellaneda, plajiinto di Cervantes. Pro to, la duesma parto kontenas plura aludi pri la plajiinto e finias per la morto di Don Quijote (por ke nula trompero riuzez la persono kreita da Cervantes).

## Rezumo
La verko rakontas l’aventuri di povra *hidalgo* (nobelulo) de La Mancha, nomata Alonso Quijano ed obsedata da libri pri kavaliereso, quin il maladatre kolektas en sua biblioteko.

Olci tante trublas lua judikiveso ke uldie il imaginas su kom la vagera kavaliero Don Quijote, di qua la misiono esas parkurar Hispania por kombatar kontre lo mala e protektar la opresati. Il do departas kavalkante sua olda e magra kavalo Rocinante, akompanate da sua skudiero Sancho Panza, naiva rurano kavalkanta asno nomata Rucio.

Don Quijote vidas en omna albergo kastelo sorcata, konfundas la filiini di rurani a bela princini ed imaginas la vento-mueleyi kom giganti sendita da maligna magiisti. Il sentas profunda Platonal amoro a sua damo Dulcinea de Toboso, elqua, advere, esas nulu altra kam plugistino *«de muy buen parecer»* («tre agreable aspektanta»), nomata Aldonza Lorenzo.

Sancho Panza, di qua la precipua sucio esas, quale la nomo indikas, plenigar la ventro (*panza* en la Hispana signifikas ya «ventro» e, figurale e pejorative, «pancho»), opinionas ke lua mastro subisas vizioni, ma il konformeskas a lua mondo-koncepto ed esforcas helpar lu ruptar la sorceso di Dulcinea.

Yen la komenco dil unesma chapitro dil unesma parto di ca verko, ek partala tradukuro (ankore manuskripta) facita da Gonçalo Neves en 2006:
Vittorio Gassman

**Vittorio Gassman** (1922 til 2000) esis Italiana cinem-aktoro note per Dino Risi e Mario Monicelli, ed anke filmifisto.

Dum yuneso il rezidis en Roma, ed ibe il studiis ye la Nacionala Akademio di Dramatala Arti. Dum periodo il pleis en diversa dramati ye la *Teatro Eliseo* en Roma. Il unesmafoye aparis en filmo en 1946, en *Preludio d'amore*. Il esis sucesoza en la teatrala kompanio di Luchino Visconti; il pose esis membro di la *teatro nazionale*, e kun Luigi Squarzina il esis fondanto e direktanto di la *Teatro d'Arte Italiano*, produktante la unesma kompleta versiono di *Hamlet*, da William Shakespeare, en Italia. Il aparis en multa filmi en Italia e kelka en Usa.
Deala Komedio

**Deala Komedio** (Italiane: *Divina Commedia*) esas poemo da Dante Alighieri de 1304 til 1320. Ol konsistas ek 3 parti: *Inferno*, *Purgatorio* e *Paradiso*. Ol judikesas kom un ek la maxim importanta poemi en Italiana linguo ed un ek la precipua poemi del mondo.
Shirley Temple

**Shirley Temple** (1928 til 2014) esis Usana cinem-aktorino de 1932 til 1950. Pose el esis ambasadistino en Ghana e Chekoslovakia.
Woody Guthrie

**Woodrow Wilson "Woody" Guthrie** (pron.: *wudi-gatri*; 1912 til 1967) esis Usana muzikisto, kantisto e kompozisto di folk-muziko.
Françoise Barré-Sinoussi

**Françoise Barré-Sinoussi** (n. en 1947) esas Franca biologiistino qua recevis Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 2008, por la deskovro di la viruso qua efektigas la morbo AIDS.
Manuel Allendesalazar Muñoz

**Manuel Allendesalazar y Muñoz de Salazar**, injenioro e politikisto n. 1856 til 1923, esis chefministro di Hispania de 1919 til 1920 ed itere en 1921.
Kontrato di Lisboa

La **Traktato di Lisboa**, **Lisboa-Traktato** o **Reforma Traktato** esas traktato del Europana Uniono kun skopo reformar l'Europana Uniono sequante la refuzo di konstituco por EU. La nuna projeto titulizas su la «Projekta traktato chanjanta la Traktato pri Europana Uniono e la Traktato stariganta l'Europana komunitato». L'interkonsento esis atingita pri la traktata finala texto dum neformala somito en Lisboa, ye la 19ma di oktobro 2007. La traktato fine subskribesis dal chefi di stato Europana ye la 13ma di decembro 2007. 

## Parlamento
Robert Altman

**Robert Bernard Altman** (20ma di februaro 1925 - 20ma di novembro 2006) esis Usana cinematografisto, cenaristo e produktisto.

Kinfoya nominato dil Akademio-Premio di Maxim Bona direktisto e duranta figuro dil epoko Nov-Hollywood, Altman egardesis kom neortodoxa pro facar filmi kun alte naturalista ma stiloza e satirala estetiko, nequala la maxim multa Hollywood-filmi.  Il ofte rangizesas kom un ek la maxim bona ed influiva filmifisti en usana cinemo.

Lua stilo di filmifo esis unika inter direktisti, per ke lua temi inkluzis la maxim multa jenri, ma kun "subversiva" interpreto quo ofte dependas de satiro e humuro por expresar lua personala viziono.  Altman ganis reputeso pro esar "anti-Hollywood" e ne-konforma ye e lua temi e direkto-stilo.  Tamen, aktori juis laborar por ilu pro ke ilu kurajigis li improvizar, tale inspiranta lia kreiveso.

Il preferis granda ensemblo-aktorari, e developis multa-strata sonregistrago-tekniko qua produktis samtempa dialogo da plura aktori.  Ico produktis plu naturala, dinamikala, e komplexa experienco por la spektanto.  Il anke uzis multe-movanta kameri e grandigo-lensi por augmentar la aktiveso sur-skrena.  Kritikisto Pauline Kael skribis ke Altman povis "facar film-pirotekniko ek preske nulo."

En 2006, la Akademio di Film-Arti e -Cienci agnoskis la verkaro da Altman per honorumala Akademio-Premio.  Il nultempe ganis *Oscar* malgre kin nominesi.  Lua filmi *[[MASH]]* (1970), *[[McCabe & Mrs. Miller]]* (1971), e *[[Nashville]]* (1975) selektesis por prezerveso en l'Usana Nacionala Film-Registro.  Altman esas un ek la poka filmifisti qui ganis la Ora Urso che Berlin, la Ora Leono che Venezia, e la Ora Palmo che Cannes.

### Listo de filmi da Robert Altman:
* 1957: *The Delinquents*
* 1957: *The James Dean Story*
* 1968: *Countdown*
* 1969: *That Cold Day in the Park*
* 1970: *M* A* S* H*
* 1970: *Brewster McCloud*
* 1971: *McCabe & Mrs. Miller*
* 1972: *Images*
* 1973: *The Long Goodbye*
* 1974: *Thieves Like Us*
* 1974: *California Split*
* 1975: *Nashville*
* 1976: *Buffalo Bill and the Indians*
* 1977: *3 Women*
* 1978: *A Wedding*
* 1979: *Quintet*
* 1979: *A Perfect Couple*
* 1980: *Health*
* 1980: *Popeye*
* 1982: *Come Back to the Five and Dime, Jimmy Dean, Jimmy Dean*
* 1983: *Streamers*
* 1983: *Secret Honor*
* 1985: *O.C. and Stiggs*
* 1985: *Fool for Love*
* 1987: *Beyond Therapy*
* 1990: *Vincent & Theo*
* 1992: *The Player*
* 1993: *Short Cuts*
* 1994: *Prêt-à-Porter*
* 1996: *Kansas City*
* 1998: *The Gingerbread Man*
* 1999: *Cookie's Fortune*
* 2000: *Dr. T & the Women*
* 2001: *Gosford Park*
* 2003: *The Company*
* 2006: *A Prairie Home Companion*
Europana Konsilistaro

L**'Europana Konsilistaro ** esas un ek la 7 institucuri del Europana Uniono. Ol esas kunveno inter la 28 statestri dil Europana Uniono e la Prezidanto dil Europana Komisitaro. Ordinare, omnayare eventas quar renkontri di la Konsilistaro.

La renkontri tradicionale eventis che la lando qua lore tenis la Prezidanteso dil Europana Uniono. Tamen, en 2002 decidesis dum la renkontro di Nice ke la duimo de la sequanta renkontri dil Europana Konsilistaro eventus  en Bruxel, e pos 2004 omna renkontri eventabas ibe.

Ca decido havis du motivi. Unesme, lor la kresko dil Europana Uniono a 18 o plusa membri, gastigar la reprezenteri di la membrostati divenus komplexa. Duesme, Belgia minacis tardigar l'adopto di la Traktato di Nice pro konsiderar ol "minaco" a la povo ed a l'institucuri de la mikra stati. Do decidesis organizar la sequanta konferi en Bruxel, por kurajar Belgia aceptar l'interkonsento.

### Altra renkontri dil Europana Konsilistaro
* Renkontro dil Europana Konsilistaro en Laeken
* Renkontro dil Europana Konsilistaro en Gotenburg
Francesco Petrarca

**Francesco Petrarca** (1304 til 1374) esis Italiana skriptisto e poeto de la Mezepoko, amiko di humanista poeto Giovanni Boccaccio. Lua maxim konocata libro esas *Canzoniere*.
Alta reprezentanto por la komuna, extera e sekuresa politiko di Europana Uniono

L**'Alta reprezentanto por la komuna extera e sekuresa politiko de l'Europana Uniono** - Angle *High Representative of the EU for Foreign Affairs and Security Policy*, France *Haut représentant de l'Union pour les affaires étrangères et la politique de sécurité*, Germaniane *Hoher Vertreter der EU für Außen- und Sicherheitspolitik* - esas ofico kadre dil Komuna politiko pri Exteral Aferi e Sekureso (KESP) di Europana Uniono (EU). L'ofico esas signo pri la volo di l'EU-membrostati, a l'extero havar e montrar unesma politika pozicio en tomi en monda politiko.

L'alta reprezentanto kune la prezidanto di l'Europana Konsilantaro e la prezidanto di l'Europana Komisitaro reprezentas l'Uniono exterlande. Ilu samatempe esas la generala sekretario di l'Europana Konsilantaro. A la poziciono di l'alta reprezentanto subordigita esas strategia plana esquado e frue averta materio, armea grupo e komuna krizocentro di l'Uniono. Anke la "generala administrado pri extera relati" (RELEX) di l'Europana Komisitaro kun l'EU-delegacioni en stati exter l'Europana Uniono kunlaboras kun l'alta reprezentanto. De 18 di oktobro 1999 la politikisto Javier Solana plenumas la posteno.

Segun la traktato di Lisboa, qua nune esas en proceso de ratifikigo, la posteno di l'alta reprezentanto estu kunigita kun ta di "komisaro pri extera rilati ed europa vecina politiko". L'alta reprezentanto lore respondecus pri la tota extera politiko di l'Europana Uniono inkluzite di l*'europa vecina politiko* e samatempe esus viceprezidanto di l'Europana Komisitaro e prezidanto dil itere kreita "Konsilantaro pri exteral aferi" di EU.

## Videz anke
* EUFOR
Christiane Nüsslein-Volhard

**Christiane Nüsslein-Volhard** (n. ye la 20ma di oktobro 1942) esas Germana biologiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1995 kun Usani Edward Bok Lewis e Eric Frank Wieschaus.
Patri-fondinti di Usa

La **patri-fondinti di Usa** esas nomo donita a ti de la sequanta grupi:
* la signatinti di la deklaro pri nedependo Usana (1776),
* la signatinti di Usana konstituco (1787),
* guidinti dil patrioti dum l'Usana nedependo-milito ("patrioti" esis la partiso qua deziris la nedependo di Usa, kontre la "loyalisti", qui volis restar sub Britaniana dominaco).

Ta grupo esas ne perfekte definebla.
Fonderi dil Europana Uniono

Multa esis la personi qui partoprenis komence en la konstrukto dil Europana Komunitato, e pose dil Europana Uniono, tra la nomizita Deklaro Schumann  di 1950. Multa ek ta personi havis importanta roli en la politiko de lia propra landi, qui mem povas esar plu importanta kam lia roli en l'uniono.

Malgre ke Konrad Adenauer, Monnet, Schuman e Gasperi kelkafoye anke surnomizesas "Patri di Europa", l'Europana Komisitaro oficale konsideras Konrad Adenauer, Jean Monnet, Winston Churchill, Robert Schuman, Alcide de Gasperi, Paul-Henri Spaak, Walter Hallstein e Altiero Spinelli la "fonderi dil Europana Uniono".
Publius Vergilius Maro

**Publius Vergilius Maro** esis poeto Romana, autoro di *[[Aeneis]]*. Ilu vivis de 70 aK til 19 aK. Ilu judikesas kom un ek la maxim granda skriptisti en Latina linguo ed un ek la precipua skriptisti de la historio mondala.

## Selektita bibliografio

* 42 aK/39 aK - *[[Bukoliko]]* (Eklogi)
Kolekturo de eklogi segun exemplo da Teokritos. 
* 36 aK/29 aK - *Georgiko*
Didaktala poemo pri agrokultivo, arborokultivo, bestio-edukado ed abeledukado
* 29 aK/19 aK - *[[Aeneis]]*
Epikajo pri la legendo di Aeneis e la komenco di Roma
Cicero

**Marcus Tullius Cicero** (106 aK til 43 aK) esis filozofo, politikisto eminenta, advokato,  politikala teoriisto, konsulo e oratoro romano.

Il asasinesis ye 43 aK. Pos la morto di Iulius Caesar en 44 aK, Antonius esis chefa parolanto por la partiso di Cezaro; Cicero, qua nultempe esis amiko di Antonius, e qua pensis ke Antonius false reprezentas la intenci di Cezaro, atakante parolis kontre Antonius, e suportis Octavianus (qua plu tarde esis imperiestro Augustus). Kande Antonius ed Octavianus rikonciliis su, Cicero e lua suportanti divenis enemiki di la stato; quankam multi refuzis revelar la loko di Cicero, il fine trovesis ed ocidesis da du asasinanti, dum ke il livis sua domo intencante voyajar a Macedonia.
Publius Ovidius Naso

**Publius Ovidius Naso** esis Romana skriptisto di poezii, autoro di *Metamorphoseon*. Ilu vivis de 43 aK til 17.

## Selektita bibliografio
* *Amores*
* *Heroides*
* *Ars amatoria* 
* *Metamorphoseon*
* *Fasti*
* *Tristia*
* *Epistulae ex Ponto*
Slava lingui

La **Slava linguaro** esas grupo di lingui apartenanta a la Indo-Europana linguaro. La Slava linguaro konsistas de tri chefa branchi:
* westa Slava: Poloniana, Kashuba, Sorbi, Sileziana, Chekiana e Slovakiana
* estal Slava: Rusa, Bielorusa ed Ukrainana
* sudal Slava: Bulgara, Kroatiana, Macedoniana, Montenegrana, Serbiana e Sloveniana.

## Historio
La Slava linguaro esas parto di l'Indo-Europana linguaro e venas ek la Proto-Slava linguo, linguo parolita da omna Slavi, qui ekmigris tra centrala ed orientala Europa e la nordo di Azia. L'existo o ne di Proto-Baltik-Slava linguo, qua dividesus en du branchi Baltika e la Slava, esas diskutebla. Quankam on povas trovar multa similesi inter Baltika lingui (Latviana, Lituaniana) e la Slava lingui,  l'existo di ula specala izoglosi ne implikas, ke esus komuna Proto-Balto-Slava ri-konstruktebla. Fakte, la lexikala similesi povas explikesar per super-stratikala influo, ne per gramatikala similesi.
Baltika lingui

**Baltika linguaro** esas familio-grupo di lingui qui apartenas al Indo-Europana linguaro. Ol konsistas ek du precipua subgrupi, la subgrupo ocidentala - extingita -, e la subgrupo orientala, konsistanta ek la lingui Latviana e Lituaniana (qui esas l'oficala lingui, riskpektive, de Latvia e Lituania), e la lingui Kuroniana, Seloniana e Zemgalana, ca tri ja extingita.

* ocidentala: Galindiana †, Anciena Prusiana † e  Yotvingio (Sudovio) †
* orientala: Kuroniana†, Latviana, Lituaniana, Seloniana† e Zemgalana†
Paul Simon

**Paul Frederic Simon** (n. ye 1941) esas Usana kantisto, kompozisto e muzikisto di folk, rock e world fusion.

## Verki
**Paul Simon* (1972)
**There Goes Rhymin' Simon* (1973)
**Paul Simon in Concert: Live Rhymin*' (1974)
**Still Crazy After All These Years* (1975)
**One Trick Pony* (1980)
**Hearts and Bones* (1983)
**Graceland* (1986)
**The Rythm of The Saints* (1990)
**Paul Simon's Concert in the Park* (1991)
**Songs from The Capeman* (1997)
**You're the One* (2000)
**Surprise* (2006)
**So Beautiful or So What* (2011)
* *Stranger to Stranger* (2016)
* *In the Blue Light* (2018)
* *Seven Psalms* (2023)
Krzysztof Kieślowski

**Krzysztof Kieślowski** (1941 til 1996) esis Polona filmifisto. Ilu divenis internacione konocata pro la cinematografuri *Dekalog* (1989), "La duopla vivo di Veronique" (*La double vie de Véronique*, 1991), e la trilogio *Three Colours: Blue* (1993), *Three Colours: White* (1994), e *Three Colours: Red* (1994).
Tomàs Aguiló

**Tomàs Aguiló i Forteza** (1812 til 1884) esis Hispana (Kataluniana) poeto.

Ilu fondis la revuo *La Palma* kun Josep Maria Quadrado ed Antoni Montis.

Ilu skribis multa poezii, inter qui remarkesas ta pri historiala e populala temi.

Ilua dialektik atitudo distigis lu dil movado dil Kataluniana Renaixença.

## Extera ligili
* Tomàs Aguiló i Forteza
Joaquín Bartrina

**Joaquín María Bartrina y de Aixemús** (1850 til 1880), esis Hispana poeto qua skribis en Kataluniana ed en Hispana. Il anke esis dramatisto relatata kun la Realismo.

## Verki
* *Obras en prosa y en verso de don Joaquín Bartrina*, Barcelona: Sardá, 1880.

### Poezio
* *Páginas de amor*, Reus.
* *Algo*, Barcelona, 1876.
* *De omni re scibili*, Barcelona
* *Epístola*, Barcelona

### Teatro
* *La dama de las camelias*, zarzuela.
* *El nuevo Tenorio*, zarzuela.

## Bibliografio
* Felipe Pedraza y Milagros Rodríguez, *Manual de literatura española, VII Época del Realismo*. Tafalla: Ediciones Cénlit, 1983.
Antonio Machado

**Antonio Machado Ruiz** (1875 til 1939) esis Hispana poeto, tarda membro dil Generaciono di 98 ed un ek lua membri plu reprezentiva.

## Videz anke
* Kampos di Kastilia
Kelta lingui

La **Kelta linguaro** esas familio apartenanta a la Indo-Europana linguaro. Ol konsistas ek du chefa branchi:
* Grupo P: Britaniana lingui, lepontika, galata e parto dil Gallo.
* Grupo Q: la Gaela linguaro (Irlandana, Skota-Gaela e Manxana) e la Keltiberiana linguo
Ramón María del Valle-Inclán

**Ramón María del Valle-Inclán** (1866 til 1936), anke konocata kom **Ramón María del Valle-Inclán** esis Hispana dramatisto, poeto e romanisto, qua apartenis a la literaturala movado nomata Modernismo en Hispania ed, en lua lasta verki, ilu proximigis la Generaciono di 98. Ilu judikesas kom un ek la maxim importanta skriptisti di Hispana literaturo de la 20ma yarcento.
Dámaso Alonso

**Dámaso Alonso y Fernández de las Redondas** (1898 til 1990) esis Hispana skriptisto e filologo, membro dil la Rejal Akademio pri Historio e laureato per la premio Miguel de Cervantes en 1978.

## Bibliografio
### Poetikala
**Poemas puros. Poemillas de la ciudad*, M., Galatea, 1921.
**El viento y el verso*, M., Sí. Boletín Bello Español del Andaluz Universal, 1925.
**Hijos de la ira. Diario íntimo*, M., Revista de Occidente, 1944 (2ª edic. ampliada, Bs. As., Espasa-Calpe, 1946).
**Oscura noticia*, M., Col. Adonais, 1944.
**Hombre y Dios*, Málaga, El Arroyo de los Ángeles, 1955.
**Tres sonetos sobre la lengua castellana*, M., Gredos, 1958.
**Poemas escogidos*, M., Gredos, 1969 (Contiene poemas no recogidos en libro).
**Gozos de la vista. Poemas puros. Poemillas de la ciudad. Otros poemas*, M., Espasa-Calpe, 1981. 
**Antología de nuestro monstruoso mundo. Duda y amor sobre el Ser Supremo*, M., Cátedra, 1985.
**Álbum. Versos de juventud*, B., Tusquets, 1993 (Edición de Alejandro Duque Amusco y María-Jesús Velo. Con Vicente Aleixandre y otros).
**Verso y prosa literaria*, Madrid, Gredos, 1993 (Obras completas, volumen X).

### Filologiala
*Con el seudónimo Alfonso Donado, traducción de James Joyce, *Retrato del artista adolescente*, (1926).
*Edición crítica de las *Soledades* de Luis de Góngora, (1927).
**La lengua poética de Góngora* (1935).
**La Poesía de San Juan de la Cruz* (1942).
**Poesía española: Ensayo de métodos y límites estilísticos* (1950).
**Poetas españoles contemporáneos* (1952).
**Estudios y ensayos gongorinos* (1955).
**De los siglos oscuros al de Oro* (1958).
**Góngora y el Polifemo* (1960).
**Cancionero y romancero español* (1969).
**En torno a Lope* (1972).

## Extera ligili
*Poemi
*Kolektajo di poemi
Publius Cornelius Tacitus

**Publius Cornelius Tacitus** esis skriptisto e politikisto Romana. Ilu vivis de 55 til 120.

Il esis Latina literaturifisto qua skribis, segun propr aserto, "sine ira et studio" (sen venjemeso nek prejudiko)  la historio pri la Roman imperiestri de la 1ma yarcento p.K.

Ilua 'historiae' esis exemplo por la Nederlandana skriptisto P.C. Hooft qua imitis Tacitus en *Nederlandse Historiën* ed 'Annales' esis exemplo por la Britaniana skriptisto Robert Graves en *I Claudius*.
Isidorus de Sevilla

**Isidorus de Sevilla** (naskinta inter 560 e 570 en Cartagena, Hispania e mortina ye la 4ma di aprilo 636 en Sevilla, Hispania) esis Hispana episkopo dil 6ma e 7ma yarcenti, ed importanta skriptisto en Latina linguo.

Il esis episkopo di Sevilla inter 601 e lua morto en 636.

Kanonizita en 1598, ilu deklaresis patrono dil Interreto en 2001.

## Extera ligili
* Latina texto di l*'Etimologii* disponebla che the Latin Library.
Kumba Ialá

**Kumba Ialá** o **Kumba Yalá**, politikisto n. ye la 15ma di marto 1953 til la 4ma di aprilo 2014, esis prezidanto di Guinea-Bisau de 2000 til 2003.
Quentin Tarantino

**Quentin Jerome Tarantino** (n. 1963) esas Usana cinem-aktoro, cinematografisto, cenaristo, produktisto.
Thomas John Sargent

**Thomas John Sargent** (n. ye la 19 di julio 1943) esas Usan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 2011.
Douglass North

**Douglass Cecil North** (n. ye 1920) esas Usan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1993.