open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sidero

**Sidero** en Greka mitologio esis rejino di Elida kom duesma spozino di Salmoneus.

El esis stif-matro por filiino di Alkidike – Tiro, por qua el esis kruela. El sendis Tiro a sua onklo Kreteus, ube elua stif-filiino havis jemeli Neleus e Pelias kun Poseidon. Sidero ne lasis restar filii che matro, ed ili pos saveskir sua historio ed esante ja adulti – mortigis el.
Xenopatra

**Xenopatra** en Greka mitologio esis rejidino di Ftia, e pose rejino di Lokrida.

El esis filiino di Hellen ed un ek oreadi Orseis, e fratino di Ayolos, Doros e Xutos.
Alkidike

**Alkidike** en Greka mitologio esis rejino di Elida kom spozino di Salmoneus, kun qua havis filiino Tiro.

El esis filiino di Aleos.
Salmoneus

**Salmoneus** en Greka mitologio esis rejulo di Elida, filiulo di filiulo di Ayolos ed Enarete.

Kom sua spozino Alkidike il havis filiino Tiro, por qua ilua duesma spozino Sidero esis nehumana. Il ipsa esis kruela regnanto, pro to Zeus punisis il mortigante.
Feres (filiulo di Kreteus)

**Feres** en Greka mitologio esis filiulo di Kreteus e Tiro, ed fondinto (ed eponimo) e rejulo di samanom ancien urbo en antiqua Tesalia.

Il esis patro di Admetos – un ek argonauti e partoprenanto di famoza granda chaso pri Kalidonan apro.
Katreus

**Katreus** en Greka mitologio esis rejulo di Kriti, filiulo di Minos e Pasifae.

Il havis filiulo Altaimenes e tri filiini: Aerope, Klimene ed Apemosine. Segun oraklo un ek ilua filii mortigez il – facis to sur insulo Rodos ilua nura filiulo.

Ilua kadavro sepultesis da rejulo di Sparta – Menelaos, qua esis filiulo di Aerope. Dum la funero Paris kidnapis Helena.
Aerope (filiino di Katreus)

**Aerope** en Greka mitologio esis filiino di rejulo di Kriti – Katreus, rejino di Mikeni.

El esis fratino di Altaimenes, Klimene ed Apemosine. Kun sua spozulo Atreus Aerope havis tri filii: Agamemnon, Menelaos e Anaxibia.
Altaimenes

**Altaimenes** en Greka mitologio esis filiulo di rejulo di Kriti – Katreus.

Ilua fratini esis Aerope, Klimene ed Apemosine.

Segun oraklo un ek filii di Karteus mortigez il – facis to jus Altaimenes sur insulo Rodos.
Tifonomakio

**Tifonomakio** en Greka mitologio esis kombato inter Olimpani e monstro Tifon, maxim yuna filiulo di Gaya e Tartaros.

La kombato esis pro inspiro di Gaya, qua volis punisar Zeus. Vinkis la dei de Olimpo.
Atreus

**Atreus** en Greka mitologio esis rejulo di Mikeni, jemela fratulo di Tiestes.

Il esis filiulo di Pelops e Hippodameya, e kun sua spozino Aerope havis tri filii: Agamemnon, Menelaos e Anaxibia.
Feala rakonto

**Feala rakonto** esas de origino populala rakonto bokale tradicionita, en qua magio pleas rolo e la fantazio dil askoltanto o lektanto stimulesas.
Pelopia (filiino di Tiestes)

**Pelopia** en Greka mitologio esis rejino di Mikeni, filiulo di Tiestes e *Lidia*, e spozino di Atreus.

Kande tri filiuli di elua patro mortigesis da Atreus pro ilu amorala relato kun Aerope, Tiestes saveskis ke nur komuna filiulo di il ed ilua propra filiino povas venjar la krimino. Do Tiestes violacis Pelopia ne-esinte rikonocita. El naskis filiulo Aigistos, qua mortigis sua onklo Atreus. Kande Pelopia saveskis la vero – su-ocidis.
Kailash Purryag

**Rajkeswur Purryag**, maxim konocata kom **Kailash Purryag**, advokato e politikisto n. ye la 12ma di decembro 1947 til la 21ma di junio 2025, esis prezidanto di Maurico de la 21ma di julio 2012 til la 29ma di mayo 2015.
Fokis (anciena regiono)

**Fokis** o **Fokida** esas historiala regiono en centrala Grekia.

Segun Greka mitologio en la regiono Prometeus muldis unesma homo, ed Edipus mortigis sua patro Layos.

Hike situesis urbo Delfi kun famoza oraklo.
Panopeus (ancien urbo)

**Panopeus** esis Grek urbo en anciena Fokida, proxim frontiero kun Boyotia.

Segun Greka mitologio eponimo di la loko esis filiulo di Fokos – Panopeus.
Panopeus (filiulo di Fokos)

**Panopeus** en Greka mitologio esis filiulo di Fokos, jemela fratulo di Krisos, ed eponimo di ancien urbo Panopeus.
Strofios (filiulo di Krisos)

**Strofios** en Greka mitologio esis rejulo di Fokida, filiulo di Krisos.

Kun sua spozino Anaxibia il havis filiulo Pilades, ed ank edukis fratulo di Elektra – Orestes.
Pilades

**Pilades** en Greka mitologio esis filiulo di gereji di Fokida – Strofios ed Anaxibia.

En ilua hemo edukesis fratulo di Elektra – Orestes, a qua il interaltre helpis furtar statuo di Artemis.
Pleistenes

**Pleistenes** en Greka mitologio esis un ek pelopidi, filiulo di Pelops e Hippodameya.

Il esis fratulo di Atreus e Tiestes, ed un ek miti ne Atreus, e jus Pleistenes esis patro di Agamemnon, Menelaos ed Anaxibia.
Anaxibia (filiino di Atreus)

**Anaxibia** en Greka mitologio esis rejino di Fokida, filiino di Aerope ed Atreus, o di Pleistenes.

Kun sua spozulo Strofios el havis filiulo Pilades, ed ank edukis fratulo di Elektra – Orestes.
Aulis (ancien urbo)

**Aulis** od **Aulida** esis Grek urbo en anciena Boyotia.

Segun Greka mitologio hike Ifigeneya esez sakrifikajo por Artemida.
Krimea

**Krimea** o **Krim** esas:
* Krimea – peninsulo en Estal Europa
* Krimea – (autonoma) republiko en Ukraina (de iure 1991-, fakte 1991-2014)
* Krim – republiko di Rusia (de 2014)
Tauris (ancien urbo)

**Tauris** od **Taurida** esis Grek urbo en anciena Krimea.

Segun Greka mitologio hike Ifigeneya esis sacerdotino en templo di Artemida.
Ifigeneya

**Ifigeneya**, **Ifigenia** od **Ifianassa** en Greka mitologio esis filiino di Agamemnon e Klitemnestra, fratino di Elektra ed Orestes.

El esez sakrifikajo por Artemida en Aulida, ma la deino salvis el e Ifigeneya divenis sacerdotino en templo di Artemida en Taurida.
Serge Vohor

**Rialuth Serge Vohor**, politikisto e diplomacisto n. ye la 23ma di aprilo 1955 til la 22ma di novembro 2024, esis 5-foye chefministro di Vanuatu.
Maxime Carlot Korman

**Maxime Carlot Korman**, politikisto n. ye la 26ma di aprilo 1941, esis chefministro di Vanuatu de la 16ma di decembro 1991 til la 21ma di decembro 1995, e de la 23ma di februaro til la 30ma di septembro 1996. Il ank esis provizora prezidanto di la lando, de la 16ma di agosto til la 2ma di septembro 2009.
Minias

**Minias** en Greka mitologio esis filiulo di deo Poseidon, fondinto dil urbo Orhomenos en Boyotia ed ancestro di tribuo Miniani.

Il havis filiini interaltre miniadi (Alkatoe, Arsinoe e Leukippe), Eteoklimene, e filiulo Orhomenos.
Eteoklimene

**Eteoklimene** en Greka mitologio esis Miniana rejidino kom filiino di Minias.

El esis fratino di miniadi, e segun un ek miti el esis spozino di Aison e matro di Jason.
Klimene (matro di Faeton)

**Klimene** en Greka mitologio esis un ek okeanidi do filiino di Okeanos e Tetida.

El esis konsortino di deo Helios, kun qua havis filiulo Faeton e heliadi.
Amazonomakio

**Amazonomakio** en Greka mitologio esis kombato inter Amazoni e Greki.

Greki kombatinta kontre la mulieri esis interaltre Ahileus, Bellerofon, Dionisos, Herakles e Teseus.
Dioskuri

**Dioskuri** en Greka mitologio esis jemeli, heroi, argonauti, partoprenanti di famoza chaso pri Kalidonan apro ed Amazonomakio, protektanti di maristi e soldati. Ilia nomi esis *Kastor* e *Polideukes*.

Ili esis fratuli di interaltre Helena di Troya, Klitemnestra e Timandra.
Sociala chanjo

**Sociala chanjo** esas larja termino pri ne-ciklala transformo di institucuri, normi, kulturi e sociala strukturi.
Movemento pri libera kulturo

**Movemento pri libera kulturo** esas un ek sociala movadi promocanta libereso pri distributar e modifikar kreiva laboruri per interreto ed altra amas-komunikili.

Ol es kontre tro granda restrikti en autoroyuro kom faktoro inhibanta homala kreiveso.
Valmiki

**Valmiki** (Sanskrite *वाल्मीकि*) esis ancien-Inda sacerdotulo e santulo en hinduismo.

Pri ilua vivo on savas nulo. Segun folkloro olim il esis bandito, qua kom penitenco sidis tale longe til formiki kovris ilua tota korpo.

Valmiki konsideresas kom autoro di *"[[Ramayana]]"*.
Vishnuismo

**Vishnuismo** o **Vaishanismo** (Sanskrite *वैष्णवसम्प्रदायः*) esas partiseto di hinduismo en qua nura deo esas ipsa Vishnu od un ek ilu avataro.

La maxim populara religio di *vishnuismo* esas krishnaismo.
Krishnaismo

**Krishnaismo** esas maxim granda partiseto di vishnuismo en qua nura deo esas un ek avataro di Vishnu – Krishna.
Trimurti

**Trimurti** (Sanskrite *त्रिमूर्ति*) en hinduismo esas tri aspekti di deo kom Brahma, Vishnu e Shiva. Omna ek figuri havas determinita rolo en universo: Brahma kreis lo, Vishnu vivigas lo, e Shiva exterminas lo.
Demiurgo

**Demiurgo** en filozofio ed antiqua religii esas deal ento kreanta mondo materiala.

Lu povas esar konocata kom figuro, senpersonal energio o metaforo por funciado di naturo.
Vishnu

**Vishnu** (Sanskrite *विष्णु*) esas un ek maxim importanta dei en hinduismo – un ek tri deal aspekti (Trimurti) kune kun Shiva e Brahma), e nura en hinduala partiseto - vishnuismo.

La deajo maxim ofte identifikesas kom sua avatari Krishna e Rama.
Brahma

**Brahma** (Sanskrite *ब्रह्मा*) esas un ek maxim importanta dei en hinduismo – un ek tri deal aspekti (Trimurti) kune kun Shiva e Vishnu).

La deajo esas demiurgo naskata de floro di lotuso kreskanta sur dormanta Vishnu. Il kreis universo, e lore vekigas su Vishnu por protektar la mondo dum 4 320 000 000 yari, e pose Shiva exterminas lo.
Shivaismo

**Shivaismo** o **Shaivismo** (Sanskrite *शैवसंप्रदायः*) esas partiseto di hinduismo en qua maxim alta deo esas Shiva.
Arkipelago Kikladi

**Kikladi** o **Cikladi** esas Grek arkipelago sur sud-westala parto di Aigea maro.

Kikladi situesas en regiono Sudal Egea Insuli e kontenas c. 220 insuli, ed olua surfaco es 2572 km².
Diana (mitologio)

**Diana** en Romana mitologio esis deino di chasado, naturo, fertileso e luno.

En 6 yarcento aK identifikesis kom Grek Artemida.
Insulo Delos

**Delos** esas Grek insulo, la minim granda en arkipelago Kikladi sur Aigea maro.

Delos situesas en regiono Sudal Egea Insuli, ed olua surfaco esas 3,6 km².
Orion (mitologio)

**Orion** en Greka mitologio esis giganto, Boyota chasero, filiulo di deo Poseidon ed un ek gorgoni – Euriale.

Il esis fratulo di ciklopo Polifemos, e ilua spozino esis Side.

Orion blindigesis da Oinopion pro violacar sua filiino Merope. Hefaistos helpis ad il irar adeste, ube ridonis sua vido-povo danke a Helios.

Il persekutis pleyadi e hiadi. Titanido Eos ameskis ye Orion e prenis il ad insulo Delos, ube il mortigesis da skorpiono kom puniso pro ilua esforco di violacar deino Artemida.

Pos sua morto Orion transportesis adinter astri kreinte stelaro Orion.
Merope (filiino di Oinopion)

**Merope** en Greka mitologio esis filiino di Oinopion – rejulo di Hios.

El esis spozino di deo Tanatos. Giganto Orion violacis el e pro to elu patro blindigis ol.
Toosa

**Toosa** en Greka mitologio esis un ek nimfi, filiino di Forkis.

Kune kun Poseidon el esis genitoro por ciklopo Polifemos.
Bura (Ahaya)

**Bura** esis Grek urbostato en ancien Ahaya sur peninsulo Peloponeso.

Segun Greka mitologio kom eponimo dil urbostato konsideris filiino di Yon – Bura.
Polifemos

**Polifemos** en Greka mitologio esis un ek ciklopi.

Il esis filiulo di deo Poseidon e nimfo Toosa – filiino di Forkis, ed ank fratulo di giganto Orion.

Polifemos kidnapis e enkarcerigis en sua groto Odiseus ed ilua akompanani. Odiseus liberigis su ebriiginte la ciklopo e brulinte ilua nur okulo.
Htonia (filiino di Erehteus)

**Htonia** en Greka mitologio esis filiino di Erehteus e Praxitea.

Elua spozulo esis filiulo di Pandion – Butes, e probabla filiino – Hippodameya. El esis fratino di interaltre Kreusa, Kekrops, Metion ed Oreitiya.
Hippodameya (Lapito)

**Hippodameya** en Greka mitologio esis mariajintino di Lapita rejidulo Peiritus. Ilua mariajofesto divenis loko di kombato inter Lapiti ed invitita kentauri nomizita pose kentauromakio.

Elua gepatri fakte es konocata. Probala matro es Htonia, e patro un ek figuri: Butes (filiulo di Pandion), Atrax (filiulo di Peneyos) e nekonocata viro nomita *Adrastos*.
Bura (mitologio)

**Bura** en Greka mitologio esis filiino di Yon, eponimo dil anciena samanom urbostato. 

Probable el kun Peneyos havis filiulo Atrax.
Atrax (Lapito)

**Atrax** en Greka mitologio esis un ek Lapiti, filiulo di riverala deo Peneyos  e Bura. 

Il esis eponimo dil ancien somanom urbostato en Tesalia.

Atrax es gepatro di tri filiini i.a. spozino di Peiritus – Hippodameya.
Litayi

**Litayi** o **Litai** en Greka mitologio esis klaudikinta filiini di Zeus.

Eli atencis homi preganta por sorgo, ed ank emendis domaji de Ate. Se la homi refuzis elua helpo eli donis ili ad iracoza Ate.
Ate (mitologio)

**Ate** en Greka mitologio esis filiino di Zeus, od – en altra miti – di deino di deskonkordo Erida.

El esas personigino di entuziasmo duktant a krimino, ed a puniso por desbon agi.

Ale exilesis de Olimpo el iracozino aparadis super kapi di homi facinte desbono. Elua klaudikinta fratini litayi sequis el emendinte elua domaji.
Distributita sistemo

**Distributita sistemo** esas ensemblo di nedependant moyeni teknikala juntanta ad un koheriva toto. Maxim ofte la moyeni esas komputeri.
Disnomia (mitologio)

**Disnomia** en Greka mitologio esis filiino di Erida, deino di kaoso e disputi, personigino di senlegeso.
Samuel Coleridge-Taylor

**Samuel Coleridge-Taylor** (n. 15 di agosto 1875, m. 1 di septembro 1912) esis Britaniana kompozisto.

Il naskis en Holborn en London. Lua patro Daniel Taylor, de Sierra Leone, studiabis medicino en London; ne-savante ke il esus patro, il retrovenis a West-Afrika ube il esis administranto. Samuel nomizesis pro la poeto Samuel Taylor Coleridge. Evante dek-e-kin yari il eniris la Royal College of Music, studiante kompozado. Il gradizesis e balde ganis reputeso kom kompozisto.

Ilua kantato *Hiawatha’s Wedding Feast*, kun vorti de poemo da Henry Wadsworth Longfellow, unesmafoye pleesis en 1898, e havis granda suceso; Coleridge-Taylor kompozis du plusa kantati pri Hiawatha. En 1904 il facis unesma turo di Usa, ube ilua muziko esis multe pleata, ed il recevesis da Prezidanto Theodore Roosevelt. Il mortis en 1912, evante 37 yari, pro pulmonito.
Brian Aldiss

**Brian Aldiss** (n. 18 di agosto 1925, m. 19 di agosto 2017) esis Britaniana skriptisto di cienco fiktiva.

Il naskis en Dereham, Norfolk.  Dum yuneso il lektis multa cienco fiktiva. En 1943, partoprenante en la duesma mondo-milito, il servis en Burma. Pos la milito il laboris en libro-vendeyo en Oxford. En 1955 aparis ilua unesma libro, kurta rakonti pri la diala vivo di ta laboro, ed en 1954 il ganis premio en konkurso, por kurta rakonto pri la yaro 2500.

Ilua unesma libro cienco-fiktiva, kolekturo de kurta rakonti, aparis en 1957, ed il lore divenis profesionala skriptisto. Il fondis la unesma revuo pri kritiko di cienco fiktiva, e kompilis antologii. La lasta de ilua multa romani aparis en 2013.
Virtuala valuto

**Virtuala valuto** esas termino legala qua relatas a kriptovaluto ed altra konvencional unaji posibla por kombiar a ordinara pekunio, ex. valuti en ludi.
Sinioro (feudismo)

**Sinioro** en mezepoko esis chefo di grupo feudala, di qua membri (vasali) es egal a su, e qui relatesis per feudo-kontrato.
Feudo-kontrato

**Feudo-kontrato** esis sorto di personala kontrato dum mezepoko en Westal Europa inter Sinioro e vasalo, quan subjekto esis donar feudo.

Pro lor iliterateso tala kontrakti ne povis esar skriptita. Ol havis formo di celebro – homajo.
Kriptografo

**Kriptografo** esas un ek cienci pri sekretigar informi.

Ordinare la termino indentifikesas kun generala nociono (nomizita kriptologio) definita kom cienco pri transferar informi per sekura maniero rezistanta kontre nepermisit aceso. Do la kriptografo es nur parto dil kriptologio, kune kun kriptoanalizo – analizo di kriptografala sistemo por povar ganar informi sentema.
Kriptologio

**Kriptologio** esas un ek cienci pri transferar informi per sekura maniero rezistanta kontre nepermisit aceso.

Ol divedesas a:
* kriptografo – cienco pri sekretigar informi
* kriptoanalizo – analizo por povar ganar informi sentema
Chifro (kriptografo)

**Chifro** en kriptografo esas funciono metematikala uzata por chifrar klara texto o por dechifrar chifrogramo. Por chifrar e dechifrar texti maxim-multa-kaze on uzas seprata funcioni.
Klefo (kriptografo)

**Klefo** en kriptografo esas informo posibliginta exekutar ul ago kriptografala – chifrar e dechifrar, signar e verifikar bicosignati etc.

En simetra kriptosistemi la klefo uzesas a chifrar e dechifrar mesaji (apte klara texto e chifrogramo), ed en la nesimetra uzesas du klefi – publik e privata.
Kriptoanalizo

**Kriptoanalizo** esas fako di kriptologio pri analizo di kriptografala sistemo por povar ganar informi sentema.

La fako okupas su pri posibleso di brechizar sekureso – ataki a protokoli, brechizo di chifri, falsigo di bico-signati etc.
Pero (feudismo)

**Pero** en mezepoko esis membro di grupo feudala kontenanta nur egal a su vasali, qui esis subordiniti di un sinioro.
Simetra kriptosistemo

**Simetra kriptosistemo** en kriptografo esas algoritmo, qua por chifrar e dechifrar mesaji uzas la sama klefi.
Sara Curruchich

**Sara Curruchich Cúmez** konocita kom **Sara Curruchich** (pronuncez: *sara-kuruchich*; n. San Juan Comalapa, la 25ma di julio 1993) esas Guatemalan kantisto, kompozisto, "marimba" e gitaro-pleisto, de kakchikel-mayana origino. El esas aktivisto e defensero di yuri di mulieri e yuri di originala populi di Guatemala.
Nesimetra kriptosistemo

**Nesimetra kriptosistemo** esas sorto di kriptografo, en qua un ek uzata klefi es publika. Omnu povas uzar la klefo por chifrar klara texto, ma nur posedanto di duesma sekreta klefo povas dechifrar la chifrogramo.
Kakchikel-linguo

La **kakchikel-linguo** o **la kakchikelana** (segun oficala Mexikiana skribo-maniero: *kakchikel*, segun la Mayana transskribo: *Kaqchikel*) esas linguo de la mayana linguo-familio, parolata da *kakchikel*-mayani en la centrala altajo di Guatemala. Existas cirkume 500.000 parolanti di la kakchikel-linguo, kun granda nombro de dialekti.
Kriptovalutala burso

**Kriptovalutala burso** esas moyeno teknikala, programo od enlinea servado, qua konservas publika e/o privata klefo por kriptovalutala transakti.
Elektronikala pekunio

**Elektronikala pekunio** od **e-pekunio** esas elektronikala resurso di valori pekuniala en moyeni teknikala, inkluze prepagita karti, qui povas uzesar a transakti sen uzar bankokonto.
Elektronikala komerco

**Elektronikala komerco** od **e-komerco** esas sorto di komerco, qua eventas en interreto od altra komputerala reti.
Kriptovaluto

**Kriptovaluto** o **kriptografala valuto** esas distributita sistemo ekritala bazanta ye kriptografo, qua konservis informo pri stando di posedo en konvencional unaji. Ol esis sorto di virtuala valuto, ma difera de e-pekunio.

La stando dil posedo relatas a specifika tuberi (bursi) talamaniere, ke kontrolo pri determinita burso havez nure posedanto di apta por ol klefo privata ed esez neposibla duopla donar la sama unajo.
Binance

**Binance** (IFA *baɪˈnæns*) esas kriptoborso fondita en 2017, segun datumi de 2021 – la maxim granda.

La nomo esas mixajo du Angla vorti: "binary" e "finance".
Bybit

**Bybit** (IFA *ˈbaɪ.bɪt*) esas kriptoborso fondita en 2018, segun datumi de 2024 – la duesma maxim granda. olua sideyo es en Unionita Araba Emirii.

Ye februaro 2025 de la borso on furtis 1,4 mld $, quo efektigis falo di kursi di multa kriptovaluti.
Kriptoborso

**Kriptoborso** o **kriptovalutala borso** esas interretala borso, ube uzanti povas komprar e vendar kriptovaluti quale bitcoin.
Dijitala burso

**Dijitala burso** o **ciberburso** esas elektronikal equivalajo di fizikala burso uzata precipue a transakti en elektronikala komerco.
HTX (kriptoborso)

**HTX** (IFA *ˌeɪtʃ.tiːˈeks*) esas kriptoborso fondita en 2013, quan sideyo es Seicheli.

Til septembro 2023 olua nomo esis *Huobi*.
Upbit

**Upbit** (IFA *ˈʌp.bɪt*) esas kriptoborso fondita en 2017, quan sideyo es Sud-Korea.

Ye 27ma di novembro 2019 de la borso on furtis 48,5 mln $.
Freedx

**Freedx** (IFA *ˈfriː.diː.ˈɛks*) esas kriptoborso fondita en 2023, quan sideyi es Salvador, Unionita Araba Emirii ed Armenia.
EDX Markets

**EDX Markets** (IFA *ˌiː.diːˈɛks ˈmɑːrkɪts*) esas kriptoborso fondita en 2022, quan sideyo es en Usa.
Derek Sauer

**Derk Erik Sauer** (n. Amsterdam, la 31ma di oktobro 1952 – m.  Domburg, la 31ma di julio 2025) esis Nederlandana jurnalisto ed editisto. En 1992 il fondis la bilinguala jurnalo Moscow Times.
Rod McKuen

**Rodney Marvin McKuen**, konocita kom **Rod McKuen** (pron.: *rod-mekyun*; Oakland, Kalifornia, la 29ma di aprilo 1933 – m. Beverly Hills, la 29ma di januaro 2015) esis Usana poeto, kansonifisto, kantisto ed aktoro. Ye fino di la yari sisadek / komenco di la yari sepadek il esis la maxim popular e maxim bone vendata poeto en Usa. Anke muzikale il esis tre sucesoza per kansoni quale (l'antimilito-kansono) "Soldiers Who Want to be Heroes" (1961), "Without a Worry in the World" (1971, adaptita versiono di "Le Métèque" da Georges Moustaki), "Amor" (1978) e multe plusa.

## <small>Personala vivo</small>
Depos la yari kinadek McKuen freque esis aktiv en la movemento di homeosexuali. En la yari sepadek il donacis la revenui di sua koncerti (en Miami e homeosexualo-diskoteki en New York e L'Anjeli) a la movemento di homeosexuali.

Rod Mckuen havas stelo sur la Bulvardo di Famo en Hollywood.
Bitmart

**Bitmart** (IFA *ˈbɪt.mɑːrt*) esas kriptoborso fondita en 2017, quan sideyo es en Insuli Kaiman.

En 2021 de la borso on furtis 200 mln $.
CoinJar

**CoinJar** (IFA *ˈkɔɪn.dʒɑːr*) esas kriptoborso fondita en 2013, quan sideyo es en Australia (Melbourne).
BitFlyer

**bitFlyer** (IFA *ˈbɪt.flaɪ.ər*) esas kriptoborso fondita en 2014, quan sideyo es en Japonia (Tokio).
Bitfinex

**Bitfinex** (IFA *ˈbɪt.fɪ.neks*) esas kriptoborso fondita en Virgin Insuli Britaniana en 2012, quan sideyo es en Hong-Kong.
Bithumb

**Bithumb** (IFA *ˈbiː.θʌm*) esas kriptoborso fondita en 2014, quan sideyo es en Sud-Korea (Seoul).

Til 2015 ol existis kom *Xcoin*.
BTCC (kriptoborso)

**BTCC** (IFA *ˌbiː.tiː.siːˈsiː*) esas kriptoborso fondita en 2011, quan sideyo es en Unionita Rejio (London).

Til 2015 ol existis kom *BTC China*.
Sistemal unajo

**Sistemal unajo** esas parto di komputerala hardwaro kontenanta olua maxim important kompozanti, situita en komuna kesto.
Expansokarto

**Expansokarto** esas en ek kompozanti di sistemal unajo di komputero, en formo di imprimita cirkuito ed ol instalesas sur chefplako.
Retokarto

**Retokarto** esas expansokarto uzata por transformar datumopaketi a signali, qui sendesas en komputerala reto.
Modemo

**Modemo** esas elektronikala aparato, qua modulacas signalo por chifrar informi dijitala ke li povez sendesar, ed anke demodulacas tale chifrita signalo por dechifrar recevata datumi.
Kliento (komputado)

**Kliento** esas lomputerala programo, qua havas rolo di kliento di servi provizata da servero en arkitekturo kliento-servero.
Kliento-servero

**Kliento-servero** esas arkitekturo di komputerala sistemo, precipue softwaro, posibliganta divido di taski. Unuvorte servero provizas servado a klienti.

L'arkitekturo esas kontre a modelo P2P, en qua omna hosto havas la sama egala privileji.
Interretala servado

**Interretala servado** esas proprajo di sistemo teleinformatikala, qua lasas por repetala exekuto da ta sistemo determinita funcioni pos recevar datumi (per interreto) ordinita en determinita strukturo.
Hosto (komputado)

**Hosto** en komputado esas ula mashino (komputero, retokarto, modemo etc.) partoprenanta en kombiado di datumi od en partigado di retoservado da komputerala reto per komunikala protokolo TCP/IP e posedanta propra adreso IP.
Pero-a-pero

**Pero-a-pero** o **P2P** esas modelo di komunikado en komputerala reto, qua provizas a omna hosto la sama privileji, kontree ad arkitekturo kliento-servero.
Biodanso

**Biodanso** (en la Hispana: *biodanza*, de la Greka: βίος, *bios* „vivo“ e Hispana: *danza* „danso“; „Danso di la vivo“) esas sistemo por su-developo e plualtigo di vivo-qualeso per danso, muziko e grupal experienci. Ol developesis da psikologo e medicinal antropologo Rolando Toro Araneda (Chili). La metodo difuzesas tra la mondo en adminime 54 landi. En la sistemo stimulesas per sesioni di danso, la developo ed integrigo di kin talanomizita vivo-linei: vivigeso, sexualeso, kreiveso, afekteso e trancendeso.
Mult-agentala sistemo

**Mult-agentala sistemo** esas komplexa sistemo, qua kontenas agenti komunikanta e kunlaboranta kun su por komuna skopo.
Konsento (informatiko)

**Konsento** o **generala konsento** esas fundamentala problemo por solvar en Distributita komputado e sistemi mult-agentala – ganar generala fidindeso di sistemo dum aparar erora procedi. La teknikajo maxim-multe kazo kom algoritmo uzesas ex. en blok-kateno che adjuntar nova bloki.
Pruvo di Laboro

**Pruvo di Laboro** (abreviuro **PdL**) od origine Angla **Proof of Work** (**PoW**) esas un ek metodi (algoritmi) di ganar konsento en reto uzanta blok-kateno. Tala modelo on uzas che krear nova bloki di kriptovaluto bitcoin – aprobo di nova bloki dependas de kalkulo-povo.
Gridcoin

**Gridcoin** (IFA *ˈɡrɪd.kɔɪn*; abreviuro **GRC**) esas kriptovaluto kreita ye 16ma di oktobro 2013 da Rob Halförd. Origine ol uzis (simile a bitcoin) konsent-algoritmo PoW, ma en 2014 ol migris a protokolo PoS (simile a peercoin).
Peercoin

**Peercoin** (IFA *ˈpɪər.kɔɪn*; abreviuro **PPC**) esas kriptovaluto kreita ye 12ma di agosto 2012 da Scott Nadal e Sunny King. Origine ol uzis (kom la unesma) konsent-algoritmo PoS, ma nun uzas du algoritmi: PoS e PoW.
Agento (softwaro)

**Agento** esas softwaro uzata en Agentala programifado.

Ol es unajo, qua havez povi quale:
* decidar autonome,
* komunikar kun altra agenti ed uzanto,
* perceptar e reaktar a chanji en cirkumajo.
Agentala programifado

**Agentala programifado** esas sorto di komputerala programifado, plu alt-nivela kam objekt-orientizita programifo. En ol uzesas agenti, quin propraji es:
* recevar posibla erorala rezulti de altra agenti o recevar nulo,
* la sama kalkulado exekutis kelk agneti,
* rezulta povas esar probabla.
Kriptografala protokolo

**Kriptografala protokolo** esas protokolo uzanta kriptografala algoritmo por provizar apta nivelo di konfidenceso e kredebleso inter parti komunikanta kun su.
Kriptologial atako

**Kriptologial atako** esas probo di lekteskar informi chifrita sen konoco tot ensemblo di, bezonata a tala skopo, informaji; altra probo di enemik uzar kriptografala protokolo por ganar informi sen permis-atesto, od altra fraudo, ex. posibleso di bicosignar per fals identeso etc.

Tala atako povas esar baze ye:
* nur klara texto (ante chifrar),
* kelk chifrogrami (texti pos chifrar),
* konoco di algoritmo e chifrogramo/i,
* klara texto e chifrogramo,
* posibleso di selektar klara texto – ex. on povas efektigar ke ulu chifrez nia propra texto.
Paraleleso (informatiko)

**Paraleleso** en informatiko referas a kapableso di sistemo por exekutar multa taski per samatempa exekuto e partigado di tempo e moyeni, ed ank manipular interakti.
Dijitala distributo

**Dijitala distributo** esas un ek metodi di distributar kontenaji quale softwaro, cinematografuri, muziko e komputerala ludi.

Ol relatas precipue a distributo per interreto.
Failosistemo

**Failosistemo***** en komputado ed informatiko esas metodo di konservar faili***, administrar di li, informi pri li, tale ke aceso a li da uzanto di sistemo esez facila

## Referi
Failo

**Failo***** en komputado ed informatiko esas ordinita ensemblo di datumi posedanta su atributi ed esanta por uzanto di sistemo la toto.

Nomo dil failo ne esas olua parto ma konservesis en failosistemo.

## Referi
Jean le Rond d'Alembert

**Jean le Rond d'Alembert** (pron.: *jan-le-ron-dalamber*; n. Paris, la 16ma di novembro 1717 - m. Paris, la 29ma di oktobro 1783) esis Franca matematekisto, fizikisto e filozofo. Il esis extermariajala filio di Louis-Camus Destouches e Madame de Tencin. Ilua matro abandonis il kom bebeo che kirko en Saint Jean le Rond (Paris), quo donis a lu la nomo.

D'Alembert divenis mondo-famoza pro ilua - kun Denis Diderot editata - *Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers* (inter 1752 e 1772), un de la maxim importanta frua enciklopedii en Europa.
Failokambio

**Failokambio** (Angle *File sharing*) esas metodo di dijitala distributo e provizar aceso a dijitala moyeni quale softwaro, mult-komunikilaro, dokumenti od e-libri. En la metodo por konservar, sendar e distributar uzesas interaltre centraligita serveri en reti komputerala e distributita reti quale P2P.
MeTube

**MeTube** esis Indoneziana retoloko pri flu-brodkasto qua permisas difuzar e spektar videaji. Ol existis en yaro 2016-2020.
Beth Orton

**Elizabeth Caroline Orton**, artisto-nomo: **Beth Orton** (pron.: *bet-orton*; n. Dereham, la 14ma di decembro 1970) esas Britaniana kantisto-kansonifisto di folk- ed elektronala muziko. Elua sono anke deskriptesis per la termino "folktronala" muziko. Orton konoceskis per elua kontributi a muziko di dans-artisti quale William Orbit e le Chemical Brothers. Tamen, Orton maxim bone konocesas pro elua solo-kariero. Elua albumo "Trailer Park" (1996) obtenis bona kritiki, elua albumi "Central Reservation" (1999) e "Daybreaker" produktis granda admirantaro por el.
Premio Grammy

**Premio Grammy** (pronunco: *premio gremi*; en l'Angla: **Grammy Awards** - *gremi awords* -, originale *Gramophone Awards*) de 1959, esas konsiderata kom un de la maxim importanta muzik-premii, komparebla a premio Oskar por la filmo. La premii yarale esas donata en Usa, da la *National Academy of Recording Arts and Sciences (NARAS)*, por honorizar artistal e teknikala sucesi en la feldo di muziko. La jurio existas de artisti e profesionala muzik-teknikisti qui selektas ek nominit artisti, muzik-skriptisti, textifisti, produktisti, dirigenti*, kompozisti e muzik-teknikisti en plura kategorii. Anke esas kategorio 'parolata vorto', premio Grammy quan recevis konocata politikisti quale Jesse Jackson, Franklin D. Roosevelt, Martin Luther King e Hillary Clinton.
Bulvardo di Famo en Hollywood

La **Bulvardo di Famo en Hollywood** (en l'Angla: *Hollywood Walk of Fame*) esas la parto di la trotuaro qua iras alonge la Hollywood-bulvardo e Vine-strado en Hollywood (Los Angeles), sur qua plu kam 2500 granda koloroza kareli en formo di stelo esas facita kun single la nomo di famozo de la filmo, televiziono, radio, muziko e/o teatro. Por indikar qua kategorio koncernas, trovesas mikra emblemo sub la nomo di la famozo.
Loopy Godínez

**Loopy Godínez** (n. ye la 6ma di septembro 1993) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 52 kg). El luktis por UFC. Segun statistiki de marto 2025 pos vinkir lukto kontre Julia Polastri elua rekordo en MMA esas 13-5.

## Referi
Montserrat Rendón

**Montserrat Rendón** (n. ye la 16ma di marto 1989) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 61 kg). El luktis por: UFC. Segun statistiki de septembro 2025 pos vinkir lukto kontre Alice Pereira elua rekordo en MMA esas 7-1.

## Referi
Yazmin Jauregui

**Yazmin Jauregui** (n. ye la 28ma di februaro 1999) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 52 kg). El luktis por: UWC México, Combate Global e UFC. Segun statistiki de marto 2025 pos perdita kontesto kontre Ketlen Souza elua rekordo en MMA esas 11-2.

## Referi
Lucero Acosta

**Lucero Acosta** (n. ye la 23ma di agosto 1994) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 57 kg). El luktis por: Combate Global. Segun statistiki de aprilo 2025 pos perdita kontesto kontre  Abril Anguiano elua rekordo en MMA esas 6-2.

## Referi
Saray Orozco

**Saray Orozco** (n. ye la 12ma di mayo 1991) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 56 kg). El luktis por: LUX Fight League e PFL. Segun statistiki de junio 2025 pos perdita kontesto kontre Ilra Joanne elua rekordo en MMA esas 8-7.

## Referi
Karina Rodríguez

**Karina Rodríguez** (n. ye la 28ma di agosto 1985) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 57 kg). El luktis por: Invicta, unde ha esset campeona mundial. Segun statistiki de marto 2022 pos pos vinkir lukto kontre Daiana Torquato elua rekordo en MMA esas 10-4.

## Referi
Alexa Grasso

**Alexa Grasso** (n. ye la 9ma di agosto 1993) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 57 kg). El luktis por: UFC, unde ha esset campeona mundial. Segun statistiki de mayo 2025 pos perdita kontesto kontre Natália Silva elua rekordo en MMA esas 18-5-1.

## Referi
Montserrat Ruiz

**Montserrat Ruiz** (n. ye la 3ma di februaro 1993) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 52 kg). El luktis por: Invicta FC e UFC. Segun statistiki de novembro 2023 pos perdita kontesto kontre Eduarda Moura elua rekordo en MMA esas 10-4.

## Referi
Melissa Martínez (MMA-luktista)

**Melissa Martínez** (n. ye la 18ma di agosto 1997) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 52 kg). El luktis por: UFC. Segun statistiki de julio 2025 pos perdita kontesto kontre Fatima Kline elua rekordo en MMA esas 8-2.

## Referi
Cristian Pérez (MMA-luktisto)

**Cristian "Puas" Pérez** (n. ye la 17ma di agosto 1999) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 70 kg). El luktis por: Combate Global. Segun statistiki de decembro 2023 pos vinkir lukto kontre Sebastian Piedrahita elua rekordo en MMA esas 13-1.

## Referi
Marco Beltrán

**Marco Beltrán** (n. ye la 18ma di mayo 1986) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 61 kg). El luktis por: UFC e LUX Fight League. Segun statistiki de novembro 2024 pos perdita kontesto kontre Rogerio Ferreira Furtado elua rekordo en MMA esas 14-11.

## Referi
Alejandro García (MMA-luktisto)

**Alejandro "El Gallito" García**  (n. ye la 6ma di agosto 1991) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 65 kg). El luktis por: Combate Global e PFL. Segun statistiki de junio 2025 pos vinkir lukto kontre Kevin García elua rekordo en MMA esas 23-4-1.

## Referi
Daniel Zellhuber

**Daniel Zellhuber** (n. ye la 7ma di julio 1999) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 70 kg). El luktis por: LUX Fight League e UFC. Segun statistiki de julio 2025 pos perdita kontesto kontre Michael Johnson elua rekordo en MMA esas 15-3.

## Referi
Jesús Santos Aguilar

**Jesús Santos Aguilar** (n. ye la 27ma di marto 1996) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 56 kg). El luktis por: UWC México e UFC. Segun statistiki de septembro 2025 pos vinkir lukto kontre Luis Gurule elua rekordo en MMA esas 12-3.

## Referi
Alberto Del Río

**Alberto Del Río** (n. ye la 25ma di mayo 1977) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) e profesionala lucha libre. El luktis por PRIDE FC e WWE. Segun statistiki elua rekordo en MMA esis 9-6.

## Referi
Brahyan Zurcher

**Brahyan Zurcher** (n. ye la 10ma di marto 1996) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 65 kg). El luktis por: Combate Global, LUX Fight League e PFL. Segun statistiki de junio 2024 pos vinkir lukto kontre Julian Ruiz elua rekordo en MMA esas 9-0.

## Referi
Manuel Torres (MMA-luktisto)

**Manuel "El Loco" Torres** (n. ye la 25ma di marto 1995) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 70 kg). El luktis por: UWC México e UFC. Segun statistiki de marto 2025 pos vinkir lukto kontre Drew Dober elua rekordo en MMA esas 16-3.

## Referi
Efraín Escudero

**Efraín Escudero** (n. ye la 15ma di januaro 1986) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 66 kg). El luktis por: UFC e LUX Fight League. Segun statistiki de junio 2023 pos perdita kontesto kontre Baysangur Chamsoudinov elua rekordo en MMA esas 32-17.

## Referi
Brandon Moreno

**Brandon Moreno** (n. ye la 7ma di decembro 1993) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 57 kg). El luktis por: LFA e UFC, unde ha esset campeon mundial. Segun statistiki de marto 2025 pos pos vinkir lukto kontre Steve Erceg elua rekordo en MMA esas 23-8-2.

## Referi
Augusto Montaño

**Augusto "Dodger" Montaño** (n. ye la 25ma di oktobro 1984) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 77 kg). El luktis por UFC. Segun statistiki de septembro 2016 pos perdita kontesto kontre Belal Muhammad elua rekordo en MMA esas 15-3.

## Referi
Yair Rodríguez

**Yair Rodríguez** (n. ye la 6ma di oktobro 1992) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 66kg). El luktis por: UFC, unde ha esset campeon mundial. Segun statistiki de aprilo 2025 pos vinkir lukto kontre Patricio Pitbull elua rekordo en MMA esas 16-5-(1).

## Referi
Erik Pérez

**Erik "Goyito" Pérez** (n. ye la 19ma di novembro 1989) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 62 kg). El luktis por: BAMMA, UFC e Combate Global. Segun statistiki de novembro 2025 pos vinkir lukto kontre José Alberto Quiñónez elua rekordo en MMA esas 21-9.

## Referi
Ferenc Krausz

**Ferenc Krausz**, n. ye la 17ma di mayo 1962, esas Hungara-Austriana fizikisto, qua ganis la Nobel-premio pri fiziko en 2023. Il esas direktisto di instituto *Max-Planck-Institut für Quantenoptik*.
José Alberto Quiñónez

**José Alberto Quiñónez** (n. ye la 28ma di julio 1990) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 61 kg). El luktis por: UFC, LUX Fight League e Budo SC. Segun statistiki de novembro 2025 pos perdita kontesto kontre Erik Pérez elua rekordo en MMA esas 12-7.

## Referi
World MMA Awards

La **World MMA Awards** es premios prezentati de la revuo Fighters Only por honrar al la meyore en varios aspetos de la mixita milital arti. La ganatores ricevas una statueto de plata de Fighters Only. La prima ceremonia de la World MMA Awards se havis en 2008. 

La premias es dividita en plu ol duodek kategorius. Desde su inicio hasta la presente, la ganatores de la premias es elektita tra la votado en linia de los fanatikos. Es konsiderata como la ceremonia de premias plu prestijosa de MMA.

## Referi
Barquisimeto

**Barquisimeto** esas la chef-urbo di Venezuelana stato Lara. Segun statistiki de 2022, ol havis   habitanti. Lua tota surfaco esas 276 km².
LUX 001

**LUX 001** esis unesma eventis de mixita milital arti produktita per Mexikiana organizuri LUX Fight League, qua se havis ye 21 di julio 2017.

## Rezultajos

## Referi
Roland Topor

**Roland Topor**, (n. Paris, la 7ma di januaro 1938 - m. Paris, la 16ma di aprilo 1997) esis Franca artisto, desegnisto, piktisto, ilustristo, skriptisto, poeto, dramato-rejisisto, *chansonisto*, aktoro e cinematografisto, filiulo de polona-juda genitori fuginta la naziisti. Ilua verkaro esas nigra-humoroz de karaktero.
Gabriel Benítez

**Gabriel Benítez** (n. ye la 27ma di aprilo 1988) esas Mexikiana luktisto pri mixita milital arti (MMA) (kategorio ad 70 kg). El luktis por: UWC México e UFC. Segun statistiki de aprilo 2024 pos perdita kontesto kontre Maheshate Hayisaer elua rekordo en MMA esas 23-12.

## Referi
Shooto: Shooto

**Shooto:Shooto** esis unesma eventis de mixita milital arti produktita per Japoniana organizuri Shooto, qua se havis ye 18 di mayo 1989.

## Referi
Procedo pri naturala linguo

**Procedo pri naturala linguo** o (de Angle *natural language processing*) **NLP** esas interdiciplinala fako juntanta artifical inteligenteso e linguistiko, okupanta pri analizar, komprenar, tradukar e genitar naturala linguo da komputero.
Babilroboto

**Babilroboto** o (Angle) **chatbot** esas komputerala programo, quan uzer-interkonekto havas formo di parolado kun uzar natur-linguala procedo, do ol imitas parolar kun homo.
Insituto pri Teknologio en Massachusetts

**Insituto pri Teknologio en Massachusetts** o (abreviuro de Angla *Massachusetts Institute of Technology*) **MIT** esas Usana privat alta skolo teknikala kun rango di universitato, fondita en 1861 en Cambridge (stato Massachusetts).
ELIZA

**ELIZA** esas babilroboto, do komputerala programo uzanta procedo pri naturala linguo developita en yari 1964-1967 da Joseph Weizenbaum *en* de MIT.
Zo (babilroboto)

**Zo** esas babilroboto, do komputerala programo uzanta procedo pri naturala linguo developita en 2016 da Microsoft kom sucedanto di Tay.
CarynAI

**CarynAI** esas babilroboto, do komputerala programo uzanta procedo pri naturala linguo fondita da un ek uzanto de Snapchat – Caryn Marjorie.
Abeluyo (kuafuro)

La kuafuro **'abeluyo**' esas kuafuro de longa hararo kuafita alte e konike e pektita talamaniere ke ol similesas ad abeluyo. En Usa ol anke nomesas B-52 pro olua simileso a la nazo di la B-52 bombardaviono.

La kuafuro 'abeluyo' inventesis en 1960 da Margaret Vinci Heldt en Elmhurst, Illinois, proprietinto di *Margaret Vinci Coiffures* en la centro di Chicago. Heldt ganis la Nacionala Kuafo-championeso di la revuo *Modern Beauty Salon*.

La bando B-52's nomesis segun l'Usana nomo di ca kuafuro.
Genitiv artifical inteligenteso

**Genitiv artifical inteligenteso** o (de Angla *generative artificial intelligence*) **GenAI** esas toto di softwaro pri artifical inteligenteso uzata a genitar texto, imaji, cinematografuri ed altra datumi uzante modeli genitiva, maxim ofte baze instigo (Angla *prompt*) de uzanto.
Sporto en Mexikia

La **sporto en Mexikia** es tre diversa, e en la kurso de la jaroj ha surgit varios figuroj qua ha distinguit a nivel tanto nacional como internacional, en la sporto profesional e en la amator. Adicionalmente, la landa ha albergat diferentaj eventoj de talla mundial, inter queles se incluye du Mondala Kupo di Futbalo e la Someraj Olimpikaj Ludoj.

La Sekretarie de Edukado Publika inkluzas la instruado de la edukado fizika en la skoloj sub sia zorgo, como faras anke la stataj instancoj encargitaj de la instruado. En Mexikia, la organizita sporto ne esas una aktivo komuna en la populacio.
Genitiva pre-entrenita transformilo

**Genitiva pre-entrenita transformilo** o (abreviuro de Angla *generative pre-trained transformer*) **GPT** esas sorto di larja linguomodelo.

Unesma GPT kreesis en 2018 da OpenAI.
Fred (babilroboto)

**Fred** esas babilroboto, do komputerala programo uzanta procedo pri naturala linguo skriptita da Robby Garner *en*. Ol es precedanto di Albert One.
CONADE

La ***Komisiono Nacinal de Kultura Fizika e Sporto*** (*Comisión Nacional de Cultura Física y Deporte*) esas un publika organismo decentralizita de la federala governo mexikana fondita en 1988. Es la institucio encargita de la fomento, administrado e regulado, en materia de politikoj publika, vinculita al aktivado fizika de la populacio en general, e la regulado del organizita sporto, tanto amatora, quam profesiona.
Sberbank

**Sberbank** o (de Rusa *Сбербанк России* / *Sberbank Rossii*) **Sberbank di Rusia** esas maxim granda banko di Rusia e tot Estal Europa.
GigaChat

**GigaChat** esas babilroboto, do komputerala programo uzanta procedo pri naturala linguo baze genitiv artifical inteligenteso developita da Sberbank kom Rusian alternativo por ChatGPT.

## Externala ligili
* GigaChat 2.0 – Общайтесь как с человеком (Ruse)
Artifical inteligenteso pri apertita fonto

**Artifical inteligenteso di publika fonto** esas AI-sistemo qua es libera por uzar, studiar, modifikar e kambiar.
Batalio di Gettysburg

La **batalio di Gettysburg** esis batalio inter trupi del Uniono e Kunfederiti, qua duris dum 3 dii, che urbo Gettysburg, Pensilvania, e sua vicinesi. La batalio, vinkita dal Uniono, judikesas kom decidigiva por la finala vinko dil Uniono dum la milito. Ol esis la maxim sangoza batalio de Usana interna milito, en qua mortis cirkume 50 mil soldati de amba flanki. Generalo George Gordon Meade atakis l'armeo komandita da Robert E. Lee, veninta de la nordo di Virginia, e sucesis haltar l'invado da Lee, qua koaktesis retretar.
Nexus AI

**Nexus AI** esas babilroboto, do komputerala programo uzanta procedo pri naturala linguo baze genitiv artifical inteligenteso developita de 2024 da Verbosec.

## Extera ligili
* Oficala retoloko dil babilroboto
Bassirou Diomaye Faye

**Bassirou Diomaye Faye**, politikisto, publik oficisto n. ye la 25ma di marto 1980, esas la nuna prezidanto di Senegal. Ilu guvernas depos la 2ma di aprilo 2024.
Virtual asistanto

**Virtual asistanto** esas softwaral agento, qua povas exekutar ensemblo di taski o servaji por uzanto baze komandi e demandi.
Verbot

**Verbot** esis babilroboto, do komputerala programo uzanta procedo pri naturala linguo developita depos 2000 da Avaya.
Edmond Baudoin

**Edmond Baudoin** (pron.: *edmond bo-dwan*; n. Nice, 1942) esas Franciana desegnisto di rakonti. Il desegnas precipue blanka-nigra autobiografiala desegnita rakonti. Il debutis en 1973 en *Le Canard sauvage*. Pose verko da lu aparis en la revui di desegnita rakonti: *Circus*, *L'Écho des Savanes* e *Pilote*. Depos 1981 ilua desegnita rakonti editesas da editerio Glénat. Hodie da editerio Futuropolis. La desegnita romano "La Quar Flui" (kun Fred Vargas) ganis la premio Alph-Art por maxim bona cenaro che l'Internaciona Festo di la Desegnita Rakonto di Angoulême en Angoulême 2001.
Barinas

Barinas esas Stato di Venezuela, jacanta weste de la lando. Segun statistiki de 2023 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².
## Historio
L'unesma habitanti di la regiono esis populo de tale nomizita "kulturo Ostoida". Li facis objekti de osti e praktikis pesko, chasado e kultivo di maizo cirkume 1000 yari aK, quale montras restaji trovita en Caño del Oso. Probable li havis ligili kun le Arawak de riveri Negro ed Apure, e fluvio Orinoco. Inter 180 aK e 550, li expansis adnorte e mixis kun populi qui habitis la nuna stato Lara.

Ye la 30ma di junio 1577, Hispana kapitano Andrés Varela fondis urbo Altamira de Cáceres, en la regiono di nuna urbo Barinas. En 1621, vivis en ica kolonio 16 blanki e 250 indijeni. En 1606 establisesis monopolio di tabako, pro ke sua kultivo en Westal Indii ed en la nordo di Venezuela proskriptesis dal Hispani.

En 1786, lora rejulo Carlos la 3ma di Hispania transformis Barinas en provinco.
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch

**Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch** (pronunco: *lanfer-pulgwin-gilgo-geru-gwirn-.drobulan-tesilyo-gogo-goch*) kurte: **Llanfairpwllgwyngyll,** (*lanfer-pulgwin-gil*) esas vilajo sur  insulo Môn (*Anglesey*) en Wals. La nomo signifikas: *Parokio di Santa Maria en la valo di la blanka avelaniero che la rapida rivereto e parokio di Santa Tisilio che la reda kaverno*.

Pro olua nomo de 58 literi, ol evaluesas esar la maxim longa loko-nomo di Europa e la triesma-longa di la mondo.  La vilajo esas vizitata pro olua nomo: turisti prizas fotografar la loko-nomo sur la panelo di la staciono.
Oberwesel

**Oberwesel** esas komono ed urbo en la Germaniana provinco Rhenlando-Palatenio, en la distrikto Rhein-Hunsrück-Kreis. En 2020 ol havis 2.804 habitanti.

## <small>Referi</small>
Morelos

Morelos esas stato di Mexikia. Segun statistiki de 2023 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio
De 200 aK til cirkume 500, kulturo Olmeka habitis la teritorio di la nuna Morelos. Ca kulturo influis altra de Central Amerika. Pose, cirkume yaro 650, lokala kulturo recevis influi Maya, Teotihuakana e Mixteka-Zapoteka.

## Geografio
La stato havas 4950 km², equivalanta a 0,25% de la surfaco di Mexikia. L'altitudi varias de 720 metri an la sudo dil stato, til 5432 metri, che volkano Popocatépetl.
1.58-bit (linguomodelo)

**1.58-bit**, (Angla) **1.58-bito** o **ternara LLM** esas sorto di larja linguomodelo kreita ke esez kalkule efikema, quo atingesis per uzar *pezaji* quan valori es nur tri: -1, 0 and 1.
Oaxaca

Oaxaca esas Stato di Mexikia. Segun statistiki de 2020 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio

Oaxaca esas parto di la regiono ube civilizuro Zapoteka prosperis depos 900 aK, nome che regiono Monte Albán. Depos 1300, kulturo Mixteka prosperis en la regiono til l'arivo di Hispani, dum la 16ma yarcento.

## Geografio
Montoza regiono konocata kom "sierra Mixteka" okupas 52% de la teritorio di la regiono. La maxim alta punto dil stato esas monto Yucuyacua, kun 3076 metri di altitudo. La monti di la regiono separas la baseni di fluvii qui debushas an Atlantiko de fluvii qui debushas an Pacifiko.
Sinaloa

Sinaloa esas Stato di Mexikia. Segun statistiki de 2020 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio
Ante l'arivo di Hispani, la regiono habitesis da populi Cahita, Tahue, Acaxee, Xixime, Totorame, Achire e Guasave.

## Geografio
Sinaloa jacas weste de Mexikia, en regiono fertila. Ol havas 656 kilometri di litoro, che gulfo di Kalifornia ed Oceano Pacifiko.