open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ploido

**Ploido** di celulo karakterizas la nombro e l'organizo di lua kromosomi:
* esas **haploido** se ulo posedas n kromosomi.
* esas **diploido** se ulo posedas 2n kromosomi organizita en n pairi.
Silabo

**Silabo** esas nociono nefacila cernar, per importanta kauzo : ul varias pri la linguo analizar. Multa adiri esas posibla per probar definar. Onu povas, vartante, saciesar da dicar ke to esas fonetika unajo plu granda ke la fonemo e plu mikra ke la vorto qua irga parlanto esas kapabla distranchar la lemo en silabi en ta linguo, sen necese konocar quale ta.
Charles Baudelaire

**Charles Pierre Baudelaire** (1821 til 1867) esis la maxim influanta poetisto del 19ma yarcento, kritikisto e tradukinto.

## Historio

Lua patro, civila servinto e diletinto, mortis en 1827, e dum la sequanta yaro lua matro spozis lietnant-kolonelo nominita Aupick, qua pose divenis Franca ambasadisto ad diversa korti. En 1839 il decidis embarkar en literaturala kariero, e per la sequanta du yara duktis tale neregulara vivo. To kreesis il kontraktis sifiliso lore. Per pleniginta li, lua tuteleri en 1841, sendis ilu en voyajo ad India. Kande il retrovenis a Paris, pos min kam un yaro, ja esis adulto. Tamen, pos un o du yari lua spensi minacis lua mikra heredajo, e lua familio obtenis yuro pri kolokar sub protekto. To esas en ta periodo il juntis Jeanne Duval, qua il divenos lua maxim longa romanema asocio.

Lua arta recensi en 1845 e 1846 atraktis quik atenco per l'audacoza kun qua il propozis lua vidi: multa di lua kritika opinioni esas nova en lua epoko, ma divenis pose klasika. Ilu partoprenis kun revolucioneri en 1848, e per kelka yara esis interestita en republikala politiko, ma lua politikala konvinkeso esis pri l'anarkismo di Pierre Joseph Proudhon.

Baudelaire esis lenta e postulema, e nur en 1857 il produktis lua unesma e maxim famoza volumo di poemi, *Les fleurs du mal* ("La flori de malo").
Sifiliso

**Sifiliso** esas infektiva morbo produktita da bakterio *[[Treponema pallidum]]*. Lua indici e simptomi varias segun lua stadii (primara, sekundara, latenta o terciara), ma ordinare ol manifestas su komence per singla chankro kun diametro varianta de 1 til 2 centimetri, pose por nervala domaji. Ol ordinare dissemesas per sexuala relati, ma anke povas transmisesar de matro a filio dum gravideso o parturo. Ca lasta formo nomizesas "kongenitala sifiliso".

## Trakto
Kande sifiliso esas nur chankro (primara stando), o multopla pelala lezuri (duesma stando), la kuraco di sifiliso facesis per antibiotiki en singla injekto. Penicilino G, aplikata per injektado, uzesas por grava formi.
Antibiotiko

**Antibiotiko** esas kemia substanci qua havas speciganta agivo kun destruktanta povo kontre la mikr-organismi. Ul esas sen toxikeso per l'altra celuli. Ta molekuli povas havar drastika agivo, to esas ocidiva per bakterii o fungi, lua efiko povas esar anke limitita impedar developo di mikro-organismi.

Antibiotika substanco esas do medikamento qua havas per efekto tuar bakterii skopeskita. Ul ecelas di antisepsiivo qua destruktas omna jermo e kelka foye mem la celulo, tal-maniere ne skopita. Remarko : antisepsiivo esas desinfektivo ne ingestita.

L'unesma antibiotiko identigita esis penicilino.
Pierre-Joseph Proudhon

**Pierre-Joseph Proudhon** (1809 til 1865) esis ekonomikisto e sociologo, teoristo dil socialismo ed anarkiismo.

La publikigo en 1840 di lua precipua verko "Quale esas la proprajo?", questiono pri quo ilu respondis "to esas la furto", produktis atenco de judiciala povi e de Karl Marx.
Eskapo

**Eskapo** esas ekiro, sive finita di ciklo (exemple gaso de motoro kun febla energio), sive regulado di movemento.
Zigoto

**Zigoto** esas celulo qua esas la rezulto di fertiligo. To esas, du haploido celuli kustuma (ma ne sempre) ovumo de femino e spermatozoido di maskulo juntar ad-en singla diploido celulo.

Animala zigoti subisas mitotala celula divizioni per divenar embrio. Altra organismi povas subisar meiotala celula diviziono lore (per pluse informo videz biologicala vivo cikli).

Jemeli e multa naski povas esar monozigotala (identala) o dizigoto (fratrala).
Jemelo (homonimo)

**Jemelo** esas maxim ofte uzita por referar ad paro di irga similala objekti o konceptaji.
* jemelo esas du o multa frati qua gravideso e nasko kune.
Augusto Pinochet

**Augusto José Ramón Pinochet Ugarte** (1915 til 2006), esis militestro Chiliana qua divenis generalo en 1970. Ilu guvernis Chili kom diktatoro de 1973 til 1990.
Émile Levassor

**Émile Constant Levassor** (21ma di januaro 1843 en Marolles-en-Hurepoix, centrala Francia, til la 14 di aprilo 1897 en Paris) esis injenioro e automobilisto.

Pos studii ad École centrale il engajesis che Cockerill, en Belgia, e quick che « Perrin-Panhard ». Il asociis su a René Panhard por konstruktar veturi. Il spozigis la vidvo di Panhard.

Ilu kreis, perfektigis e ne hezitis probar modeli di automobili en kurado. Ilu esis l'unesma mondala vinkero dil automobilo-kurado Paris-Bordeaux-Paris en 1895, tamen il quick desqualifikesis, nam lua veturo ne havis 4 placi, qual establisis la regularo. Vundita lor acidento pro evitar hundo dum kurado Paris-Marseille-Paris en 1896, ilu restis fatigita e fragila. Ilu mortis sur sua desegno-tablo.
Alexander Fleming

Sir **Alexander Fleming** (1881 en Lochfield, Skotia til 11 di marto 1955 en London, Anglia) esis farmakologisto qua deskovris penicilino en 1928.

En 1945 ilu kumpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziologio o medicino kune Howard Walter Florey ed Ernst Boris Chain.
Charles la 3ma di Francia

**Charles la 3ma** surnomizita **la Simpla** (879 til 929) esis rejo di westala Francia de 893 til 922.

Il esis membro di la dinastio di Karolus la Granda. Charles esis kronozita kom rejulo en 893, da partiso opozita a rejulo Odo; Charles divenis efikema monarko di westala Francia pos la morto di Odo en 898. Ilua unesma spozino Frederuna mortis en 917. Ilua duesma spozino esis Eadgifu, filiino di rejulo Edward la Anciena di Anglia: lia filiulo Louis divenis rejulo di westala Francia en 936.

En 911, en la kontrato di Saint-Clair-sur-Epte, inter la vikinga chefo Rollon e Charles, Rollon esis permisata establisar su en Normandia.
Cyworld

**Cyworld** (Koreana linguo: 싸이월드) esas retala komuneso facita da SK Communications, un ek la kompanii di SK Telecom. Membri di Cyworld havas mikra pagino nomizita *mini-hompy* (미니홈피) qua semblas kom mikra domo en qua la membro lojas. Altra membri povas vizitar irga pagino, facar amiki e mem divenar famoza. En Sud-Korea aproxime 90% de personi en sua 20a yari havas sua propra pagino, e singladie aproxime 20 milion venas a Cyworld.

## Extera ligili
* Cyworld oficala situi: (Koreana / Chiniana / Japoniana)
* Wired: Koreans Find Secret Cybersauce
Moldo

**Moldo** esas varianta fungo qua envelopas surfaci kom lanugoza micelo.

La moldo-prezenteso ofte implikas dekado, malgre ke kelka moldi uzesas intence; exemple dum la fabrikado di fromajo, e por produktar antibiotiki derivita de la naturala defensi di ul organismo kontre bakterii.
Jemelo

:*Videz anke [[Jemelo (homonimo)]]*

**Jemelo** esas precipue du o multa frati qua gravideso e nasko kune.

Rekte la limita dimensiono di utero-matro, multa gravideso, maxim ofte ne iras til non monati, do esas konsiderita kom riska.

Se jemeli de sama zigoto esas identa.
Michelle Bachelet

**Verónica Michelle Bachelet Jeria** [βeˈɾonika miˈtʃɛl batʃˈlet ˈçeɾja]  (naskinta ye la 29ma di septembro 1951 en Santiago, Chili, esas politikisto e mediko. El esis dufoye prezidantino di Chili: unesme de 2006 til 2010, e duesme de 2014 til 2018.

El esis ministro di saneso, e depos ministro di defenso, en guvernerio di prezidanto Ricardo Lagos Escobar.

Michelle Bachelet, qua vivas sola, esas matro di tri filii de du diferanta patri. El parolas multa lingui.

## Patro
Lua patro, generalo dum guvernerio di prezidanto Salvador Allende, esis nominita diretisto en distributo di nutriva produkti. Quick pos stato-stroko en 1973 ilu mortigesis.
Nutriva kateno

**Nutriva kateno** (de la Greka *trophos*, "nutrar") deskriptas la formo per qua nutriva substanci transferesas inter la speci en ula biocenoso. En altra vorti, ol montras la transfero di materio ed energio de ula speco ad altra en ul ekosistemo.
Nutriva rejimo

*per la nutriva rejimi pri kultura ordero praktikita per homaro videz [[nutriva pratiko]]*
----
**Nutriva rejimo** definas la fasono do organismo nutrivas su.

Se la planti sintezas direkte lua nutrivi, l'animali esas dependanta di uno o multa speci per lua nutrivo. La nutriva rejimo, qua esas karnivora o herbivora havas preponderanta pri animali-komporto. Il determinas note lua statuto di predato o kaptajo en la nutriva kateno. Il povas havar nutriva de omna o plu speciganta insekto, fisho, kadavro, …
Kuprikloro

**Kuprikloro** esas kemiala kompozuro kun formulo CuCl2. Ol existas naturale en mineralo erioklorata. To esas bruna solido qua lente absorbas humideso por formacar blue verda dihidrato.

To esas ioniala e tre solvebla en aquo. Kemiale, ol reaktas kom febla Lewis acido, e sub certa kondicioni ol povas reaktar kom dolca redoxo. Ol havas kristala strukturo koheranta di polimerala kateni di plata CuCl4 unaji kun opoza lateri partigita. Ol deskompozesas en CuCl e Cl<sub>2</sub> ad 1000 °C.
Kuprokloro

**Kuprokloro** esas klorido de kupro, kun formulo CuCl. Ol existas en naturo che mineralo nantokite. Ol esas blanka solido qua esas preske nesolvebla en aquo, e qua tendas redox en aero ad verda CuCl<sub>2</sub>.

To esas Lewis acid qua reaktas kun konvenanta ligandi kom amoniako o klorata iono per formacar komplexi, multa de qua esas aquo-solvebla. To esas mem kapebla formar stabila komplexo kun karbo monoxido.
Kirurgio

**Kirurgio** esas medicinala tekniko konsistanta ek fizikala interveno sur la tisui, nome per incizo e suto.

La diferanta kirurgiala specalesi esas :
* ortopedio e traumatologio koncernas l'intervenado sur l'ostaro e la muskularo.
* vicerala kirurgio koncernas l'intervenado sur l'abdominala organi (exemple: ablaciono di kolono-kancero).
* vaskulara kirurgio koncernas l'intervenado sur la vaskuli.
* neurokirurgio koncernas l'intervenado sur la cerebro o sur la myelo.
* urologio koncernas l'intervenado sur la reni e la urinala voyi, tale sur la maskula genitala aparo.
* ginekologiala kirurgio koncernas l'intervenado sur la femina genitala aparo.
* kordiala kirurgio koncernas l'intervenado sur la kordio.
* akush-arto koncernas l'intervenado che la gravida femino.
* pediatrala kirurgio koncernas la kirurgio en infanti.

## Videz anke

* anestezio
Apatio

**Apatio** esas la manko di emoco, motivizo od entuziasmo. Apatio esas psikologikala termo por stando di indiferenteso - ube individuo esas neresponsiva od "indiferento"  pri aspekti di emocala, sociala o fizikala vivo. Klinikala apatio konsideresas esar ad alta nivelo, lore moderata nivelo povas konsideresar depreso, ed extrema nivelo povas diagnozesar kom desordeno di desasocio desordero. La fizika aspekto di apatio asociata kun fizikala domajeso, musklo perdajo, e manko di energio nominesas letargio, qua anke povas havar multa patologiala kauzi.
Bertrand Russell

**Bertrand Arthur William Russell** (1872 til 1970) esis Britaniana epistemologo, matematikisto, logikisto, filozofo ed etikisto, qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1950.

## Extera ligili
* Russell and the Boer War: From Imperialism to Anti-Imperialism (Angle)
* A glimpse of the Russell-Couturat correspondance (Angle)
* The Couturat-Russell correspondance (Angle)
Analizala filozofio

**Analizala filozofio** indikas la filozofio qua prenis kom hipotezo ke la nova nun-tempa logiko kreita da Gottlob Frege e Bertrand Russell dum la fino dil 19ma yarcento e komenco dil 20ma yarcento povas produktar generala konsequi en la filozofio e helpar l'analizo di konceptaji e por la klarigo di idei. Ta fluo opozas su note dum epoko ad flui de Germaniana Idealismo, de Hegelianismo e la dialektiko.
Dialektiko

**Dialektiko** (de la Greka διαλεκτική, *dialektikḗ*, 'relate dialogo') esas esence dialogizo inter du o plusa individui, singla ek li sustenanta sua vidopunto pri ula temo, ma serchante deskovrar la vereso pri racionala metodi di argumentado. Dialektiko simileskas debato, tamen ol exkluzas subjektal elementi, exemple emocema apeli e la moderna senco pejorativa di la retoriko. En dialektiko, la kombinuro di ula propozuro (tezo) kun lua opozanta propozuro (antitezo) produktas tale nomizita sintezo, qua esas konkluziva rezumo pri ca diskuto. Tamen, ca sintezo nemediate divenas altra tezo por nova dialektiko. Dialektiko judikesis dal anciena Greki kom un ek la tri originala "liberal arti" - la du altra esas retoriko e gramatiko.

Hegel abandonas la senco di la vorto 'dialektiko' strikta a retoriko e generaleskas ol. En 1808, kande ilu skribis *Phänomenologie des Geistes*, skriptita dum l'unesma yari dil kapitalismo industriala, ilu pozis la questiono: *Quale komprenar racionale ke la semblo di ula kozo povas modifikesar, e la kozo durar esar la sama?*. Segun Hegel, la realajo konsistas ek opozanta konceptaji qui su kontredikas. To posibligas explikar la chanji mantenanta l'identeso di singla elemento, malgre ke la tota kozo modifikesis.

## Referi
Tezo

**Tezo** esas intelektoza propoziciono.

## Dialektiko

En dialektiko, la kombino di tezo kun antitezo produktas sintezo.

## Akademio

En akademio, tezo o diserto esas dokumento qua prizentas l'autor-inquestado kom kandidato pri diplomo o profesionala qualifiko.
Antitezo

**Antitezo** esas retorikala figuro.

Ol proximigas du termi kun senci naturala opozita en sama enunco per valorizar la kontrasto, note en komedio.

## Exemplo

To esas sempre la kombato di jorno e nokto. da (Hugo).

Kande vinkar sen danjero, on triumfas sen glorio. da (Corneille) 

La principio di omna burokrasto : tezo, antitezo, folatezo. da Bruno Masure

## Dialektiko

En dialektiko, la kombino di tezo kun antitezo produktas sintezo.
Anestezio

**Anestezio** esas la procedo di blokusar la percepto di doloro ed altra senci. To permisas kuracati subisar kirurgio ed altra proceduri sen la ditreso e dolori qui altre li sentus.

On povas klasifikar l'anesteziivi (to esas, la substanci uzata por produktar l'anestezio) segun lua propraji anesteziiva, en du tipi: generala anesteziivi e lokala anesteziiivi. La generala anesteziivi produktas renversebla perdajo di la koncio, ed uzesas precipue en longa o delikata kirurgii. La lokala anesteziivi uzesas precipue en simpla kirurgii, ube kelkafoye esas interesanta por la mediko parolar kun la kuracato, exemple cezarala operaco, dentala kuracado, edc.

Existas du formi di apliko di anesteziivi: per inhalo (exemple etero, kloroformo, nitroz oxido - N2O, anke konocita kom "ridiganta gaso" -, edc) o per injekto (exemple morfino, lua derivanti o simila substanci).
Benedictus de Spinoza

**Benedictus de Spinoza**, (Amsterdam, 24ma di novembro 1632 – Den Haag, 21ma di februaro 1677) esis filozofo, qua aplikis l'idei di Descartes a la religio, preske stoikismo.

**Benedictus de Spinoza**  naskis kom Baruch Spinoza (Hebree: ברוך שפינוזה, Latine: *Benedictus de Spinoza*, Portugalane: *Bento de Espinosa* od *d'Espinosa,* Ide: *Benedikito de Spinoza*). Pos 1656 il selektis la nomo Benedictus de Spinoza. Spinoza esis Nederlandana filozofo, lens-akutisto, politikala pensero ed exegezisto del Ora Yarcento, qua konsideresis kom un de la fundamentifisti di la Racion-epoko. Spinoza esis de Sefardo-juda origino. En 1656 il ekpulesis la Portugalan-Israelida Komuno. Sam-epokani deskriptis Spinoza kom indulgema, tranquil e modesta homo. Il akre kritikis la literal expliko di la Biblo da sua sam-epokani. Tamen l’amiki di Spinoza konsideris lu kom kredema Kristano, quankam tre ne-dogmatoza.

Inter natur-filozofi Spinoza esas radikalo qua negis omna formo di Revelo o profetismo e ne aceptas altra expliko kam ta fondita ye la raciono. Il anke dicis ke la Biblala profeti ne parolis ye nomo di Deo, ma esis nur homi tre imaginema. Il dicis ke per sua nova defino “Deo” e naturo esas lo sama kom senfina substanco e ke en-vido en la naturo augmentas la savo pri lo “deala”.

Spinoza esas konsiderata kom la fondinto di la neutra monismo e la duopla-aspekto-teorio. Ilua libri esis pozita sur la katolik ‘Indexo’ de interdiktita libri, pro ke ilua historiala Biblo-kritiko duktus ad ateismo e fatalismo. Kom politikala pensero il opinionis ke la povo di la stato nulafoye darfas esar fidat ad un persono, pro ke to povus esar misuzata. Pro ilua granda savo di la Hebrea idiomo e kom pioniro di la cienco-kritikala metodo di Bibl-exploro pri interaltre mirakli en la Biblo, Spinoza esis importanta por la Biblo-cienco.

Spinoza esis adepto e kritikisto di René Descartes, sam-epokano di Nicolas Malebranche e Gottfried Wilhelm Leibniz, anke racionisti di la frua moderna filozofio.

Ilua prenomo esis Baruch, ma il nomesis Bento, qua signifikas en la Portugalana ‘benedikito’, same kam Benedictus en la Latina e Baruch en la Hebrea. En 1654 il kun sua plu yuna fratulo Gabriel, prenis de sua patro, la komerco di sika frukti, sub la nomo Bento y Gabriel d’Espinosa. La letri konservita (omna pos 1660) il signatis per Benedictus. L’unika verki sub ilua nomo dum sua vivo – *Renati Descartes, principia philosophiae* (1662) e la tradukuro *Renatus Des Cartes Beginzelen der wysbegeerte, I en II deel, na de meetkonstige wijze beweezen* (1664), mencionas Benedictus de Spinoza kom autoro.

Multe de to quo esis skribita pri la privata vivo di Spinoza, semblas esar fingata por plenigar la hiati. Malgre to, la rakonti divenis legendi. Nur kontrolebla esas to quo esas mencionita en l’introdukto di ilua *Opera Posthuma*, en ilua letri ed en oficala dokumenti. La resto povas esar dubitata.
Pierre Corneille

**Pierre Corneille** 1606 til 1684 esis Franca dramatifisto.

La maxim olda de sis infanti di sat richa judiciisto, il komencis en 1628 lua kariero kom advokato. La sequanta yaro, amorala chagreno duktis ilu a skribar lua unesma versi, pose l'unesma komedio, *Mélite*. Kun la sequanta teatraji aparis nova stilo di teatro ube la dramatala sentimenti esis prizentit en omnadiala socio en qui la konflikto di mori e psikologiala krizi esis centrala. Ilua nomo donesis a korneliana dilemo, dilemo en ilua maxim famoza teatrajo "Le Cid" (1636). En Francia "Le Cid" provokis polemiko pri la reguli di la dramato.

En 1647 Pierre Corneille divenis membro dil Akademio Franca, fondit en 1635 da Richelieu.
Jean Racine

**Jean Racine**, n. ye la 22ma di decembro 1639 en Aisne, central-Francia, til la 21ma di aprilo 1699, esis Franca dramatifisto.

Orfanulo, il esas gastigita per la religiozi di Port-Royal-des-Champs, ube il recevis jansenista eduko. Komence, ilu probis konciliar ilua literala aspirado kun ekleziala kariero. En 1660 ilu skribis odo, *La nimfo di Seine*, tale multa teatraji qua il ne parvenis reprezentar sur ceno.

Lua teatro reprezentas la pasiono kom fatala forco qua destruktas omno quan en esas posedita. Realiginta l'idealo di klasika tragedio, il prizentas simpla, klara agivo do la peripecii naskas dil pasiono mem di personaji.
Jansenismo

**Jansenismo** esis teologiala movado interne Katolik-eklezio, nome en Francia, qua enfazis l'originala peko, homala senetikeso, la bezono di teologala graco, e predestino. Ol developesis da Cornelius Jansen, Nederlandana katolika episkopo che Ypres, qua skribis *Augustinus* teologiala libro en la Latina, publikigita posmorte.

Multa membri ek katolika hierarkio, exemple Jezuiti, opozis ca idei. Malgre ke Jansenisti judikis su kom sequinti de la idei da Augustinus de Hippo, Jezuiti vortifis la termo *Jansenismo* por identifikar l'afineso di ca idei a Kalvinismo. Altralatere, jezuiti esis prekursori di liberala eduko, qua mixis idei Humanista de la Renesanco a la skolastika strukturo de katolika pensado.

Jansenismo esas ecese severa, kondamnita dal Katolik-eklezio pro imputar tro multe a graco e tro poke ad arbitrio, duktante a la predestineso absoluta.
Santa Augustinus

**Aurelius Augustinus** (13ma di novembro 354 en Thagaste (nuna Souk-Ahras, Aljeria) til la 28 di agosto 430 en Hippone (nuna Annaba) esis filozofo e Kristana teologo.

Lua tezo esas pri la bezono di graco por la benediko, la koncilio inter kredo e raciono, la naturala konoco di deo, la negado di malo, ed esis la bazo por jansenismo.
Teologio

**Teologio** esas la studio, qua volas su racionala, di realigi pri divino, mem se altra diciplini, note filozofio, psikologio o sociologio interesas su ad deo, di kredaji e di "religioza fakto".

Precipue en la monoteista religii, ol konsideresas la cienco di la revelado, apogata sur la studio di religiala texti, lua interpreto, pro instruktar la *kredanto* o la *fidelo* pri la fasono por agar o krear.
Gaston Bachelard

**Gaston Bachelard** (1884 til 1962) esis filozofo di cienco e di poezio.

Epistemologiisto famoza, il esis l'autoro di impresanta sumo di reflekti ligita ad konoco e sercho. Omna lineo di lua verko esas potenciala citajo ed aperta pordo vers savo.

## Lua pensado
En lua esencala verko "La nova ciencala spirito" (*Le nouvel esprit scientifique*) de 1934, il facis transiro di la debato inter empirismo e racionalismo, exakte quale Karl Popper. Du autori quin on opozas kelka foyi. Por Bachelard, racionala materialismo esas en la centro dil epistomologiala spektro, do la du extremaji konstitucesas per idealismo e realismo.
Spektro

**Spektro** esas la domeno di diferanta valori o gradi di faktoro qua povas esar reprezentita kom aperta abaniko.

## Komuna

* aktiva spektro di medikamento
* politika spektro di opiniono
* ekonomika spektro
* bipolala spektro en psikologio
* autistika spektro en psikologio

## en [[fiziko|fizika]] cienco

* energio spektro di partikuli-kolektajo
* elektromagnetala spektro
** optikala spektro o koloro
* emiso spektro o absorbo spektro observita en lumo
* frequeso spektro di signalo
** povo spektro di signalo
* timbro di muzikala noto

## en pura [[matematiko]]

* operacanto-spektro
* matrico-spektro
* ringo-spektro
* spektro di C*-algebra
...
Oswald Spengler

**Oswald Arnold Gottfried Spengler** (n. ye la 29ma di mayo 1880 en Blankenburg (Harz) til la 8ma di mayo 1936 en München, Germania) esis historiisto. Lua precipua verko esas *[[L'ocidento-dekado]]* en qua il expozas ciklala teorio pri irar ad-supere e la dekado di civilizuri.
L'ocidento-dekado

**L'ocidento-dekado** esas tezo da Oswald Spengler, l'unesma tomo editesis dum la duimo di 1918, revizesis en 1922, e la duesma tomo, subtitulita Perspektivi di mondo-historio, editesis en 1923.

Ta verko inkluzas l'ideo di Mohamedani esinta Magiani, Grekiani esinta Apolonani, e l'ocidenti esinta Faustian, e segun lua teorii ni esas nuna vivanta en vintrala tempo di lasta.
Osama bin Laden

**Osama bin Mohammed bin Awad bin Laden** (en Arabiana أسامة بن محمد بن عوض بن لادن‎, *Usāmah bin Muhammad bin `Awad bin Lādin* 10 di marto 1957 en Riyadh til 2 di mayo 2011) esis la maxim konocita membro di Al-Kaida. 

## Extera ligili
* Osama Bin Laden Video
Porkkala Sovieta

**[[Porkkala]]** esas rurala areo apud Helsinki, 50 kilometri weste. Pos duesma mondomilito ol esis lugita da Sovietia por esar garnizono defensanta Leningrad. Per Porkkala-areo e Naissaari en Estonia Sovietia blokusis la navigo a Leningrad en Finlandana Gulfo di Baltika Maro. Per kanoni esis posibla atingar anke Helsinki, chef-urbo di Finlando.

Ye la 19ma di septembro 1944 Finlando e Sovietia subskribis l'armistico. Segun la traktato Finlando donis Porkkala a Sovietia por 50 yari. Sovietia pagis  marki en yaro.

L'areo esis 380&nbsp;km². Ol kontenis Kirkkonummi, Degerby, Siuntio, Inkoo, parto di Espoo, e la peninsulo di Porkkala. Sovietani konstruktis en Mäkiluoto la militala bazo, en Kirkkonummi la stabo, en Friggesby l'aeroportuo, en Upinniemi la militala portuo, en Båtvik la komercala portuo, la bazala skolo e la kliniko. Anke la fervoyo de Helsinki til Turku venis tra l'areo. Pos 1947 la treno povis vehar tra l'areo - ma nur la fenestri parkovrita.

Entote  Porkkalaani esis evakuita. La maxim granda nombro di Sovietani en Porkkala esis  ( militani,  civili). Por la Sovietani la cirkonstanco esis plu bona kam en Sovietia, qua esis devastita pro la milito.

Dum la yari 1950ma la bazo divenis obsoleta. La baricentro dil kolda milito esis en centrala Europa, ma altralatere la morto di Iosif Stalin e la liberigo di Austria igis la relati inter superpovi plu amikala. Ye la 17ma di septembro 1955 lor prezidanto Urho Kekkonen e lor Sovietiana chefministro Nikolai Bulganin kontratis en Moskva, ke Porkkala retrodonesus a Finlando plu antee kam l'originala kontrato dicis. Samatempe la kontrato pri Amikeso, Koopero e reciproka Helpo inter la stati esis prolongita.

Ye la 26ma di januaro 1956 la frontierala stango esis elevita lastafoye. Nun (pos 50 yari) nur kelka traiti rakontas pri la sovieta tempo en Porkkala.
Sintezo

**Sintezo** esas l'integrigo di du o multa pre-existinta elementi, qui rezultas en nova kreuro.

## Filozofio
La termino havas plura senci, e povas aplikesar a fizikala, ideologiala, e/o fenomenologikala enti. En dialektiko, sintezo esas la finala rezulto di probi pri rikonciliar l'inheranta kontredico inter tezo ed antitezo.

## Kemio
En kemio, kemiala sintezo esas procedo qua formacas partikulara molekuli de kemiala prekursori.

## Elektroniko ed akustiko
Schengen-konvenciono

**Schengen-konvenciono** finis omna kontrolo dil personi dum la paso trans limiti en ta parto di Europa. On kontrolas l’ identifikanta dokumenti nur che la limito inter ula Schengen-lando ed ula ne-Schengen-lando. Altralatere segun la konvenciono, Schengen-landala polici intensigas la policala koopero inter li.

Kande homo voyajas de ula Schengen-lando til ula altra, generale on ne kontrolas l’ identifikanta dokumento. Quankam la voyajanto devas havar la pasporto o la persono-karto, se, exemple, ula polical oficisto demandas montrar ol pos l’ iro aden ula Schengen-stato.

## La stati
Ye 2005 la Schengen-stati esas:
* Austria
* Belgia
* Dania
* Finlando
* Francia
* Germania
* Grekia
* Hispania
* Islando
* Italia
* Luxemburgia
* Nederlando
* Norvegia
* Portugal
* Suedia

de 16 di oktobro
* Suisia 

## Historio
La stati dil Europana Uniono kontratis ye 1986 en Schengen, Luxemburgia, abolisar omno, qua restriktis la libera movado di la homi inter la stati.

Segun la decido dil sumital emsemblo dil EU en Amsterdam ye 1997, Schengen-sistemo asimilesis aden l’ Europana Uniono. Anke stati exter EU ma proxim, ecepte Andora, partoprenas Schengen-sistemo.
Vortolibro egoista di literaturo

**Vortolibro egoista di literaturo** da Charles Dantzig ye 2005 pri franciana esas konkluziva formuli montrinta lua fola amoro.

Pri Colette, il skribas: «Ta granda ruzema lernis por celar lua egoismo, qua esis ne tenua, e, grosa burdono, el nul-tempe cesas pensar por lua plezuri, unesma karnala, pos digestiva. Colette esas ventro. En uno vorto, el esas vicerala.». 

Pri Aragon, to: «Per lektar la poemi di Aragon, on devas amorar diskursi. Mem kande il parolas d'amoro, il aboyas».

Pri Beauvoir: «To esas en lua fasono di skribar kelka kozo di bovina».

La lasta vorto esas *Zoo*. Pro quo? per ke: «Eh bona, l'infanti, to esas la horo di klozo. Ma skribistaro enigas ad stablo, e ma idei-leono vagadar dum nokto en la savano».
Zénobe Gramme

**Zénobe Théophile Gramme** (4ma di aprilo 1826 apud Liège Belgia til la 20ma di januaro 1901 en Bois-Colombes, Francia) esis injenioro.

Genioza laborachero ed ebenisto che orforjisto Christofle, il inventas l'unesma industriala dinamo. Lua mashino permisas depozar, per elektrolizo, 600 grami di arjento dum uno horo adsur manjilaro en latuno. La futuro di to esus poka sen la deskovro per Hippolyte Fontaine, di sua renversebleso kun elektra motoro.
Propoziciono (logiko)

**Propoziciono** en logiko esas ofro qua povas esar verajo o falsajo (ne amba samatempe); enunco di judiko.
James R. M. Harris

**James R. M. "Jim" Harris** (n. ye la 12ma di februaro 1961) esas Kanadana skriptisto e politikisto. Lu esabas la chefo di la Partiso Verda di Kanada depos 2003 ed esis la chefo dum la elekto ye januaro 2006.

Harris naskis en Toronto e finis universitato kun B.A. en Angla e Historio de Queen's University en Kingston, Ontario dum la 1980a yari. Unesme membro di la Progressive Conservative Partiso, lu chanjis su a verda politiki en 1985 pos lektir la libro *Green Politics* da Fritjof Capra e Charlene Spretnak, montrante la venado di la partiso verda en Germania.

Dum la 2006 elekto la Partiso Verda recevis 4.5% de la tota voti en Kanada, ma ne ganis sideyo. Granda problemo por la partiso esis ne recevir invitato a la debati dil chefi en qua la chefi de la partisi povas debato quar-foye en amba lingui, e montrar sua opiniono a granda nombro di spektanti. Tamen, segun la lego di Kanada partisi kun plu kam 2% di la totala voti recevas pekunio ($1.79 singla voto) singlayare e recente la partiso aparas en preske omna surveyi.

## Extera ligili
*Partiso Verda di Kanada
Infloresenco

Infloresenci: 1. **racemo**, 2. umbela grapolo, 3. **spiko**, 4.
**amento**, 5. **spadiko**, 6. kunmetita spiko, 7. **Paniklo**, 8. umbela paniklo, 9. funela paniklo, 10. **Umbelo**, 11. kunmetita umbelo, 12. ducumo, 13. bula umbelo, 14. kapo, 15. **kapitulo**, 16. strobilo.
Analitiko

**Analitiko** esas la generala vorto donita ad irga brancho di matematiko qua traktas di reala nombri, di komplexa nombri e lua funcioni.

Analitiko havas per departo-punto la rigoroza formuligo di infinitezimala kalkulo e koncepti-studio tale ke kontinueso, derivajo ed integralo.
Analizo

**Analizo** esas kritikala evaluado, kustume facita per la deskompozo, sive materiale od intelektale, di ula subjekto til lua konstituciva parti, por establisar kriterii qui permisos identifikar lua kompozanti e la relati inter li.

* en filozofio, analizala filozofio e metodo qua opozas sintezo. 
* en matematiko: analitiko
* en kemio
Anarkio

**Anarkio** esas:
* anarkiismo doktrino sociala, stando sociala, qua karakterizesas da la ne-existo di guvernanto, absenteso o manko de autoritatozi.
* l'anarkio, historio-periodo en Anglia dum regnanto di Stephen.
* anarkio formo statal o sociala
Steve Jobs

**Steven Paul Jobs** (1955 til 2011) esis entraprezisto en informatiko ed informatik-animo.

Sufris di dislexio. Divenis teknikisto che Atari. L'unesma deskovro esis poka modifikita siflilo permisas longa disto telefono gratuita. Obtenis de Stephen Wozniak emendar elektronika cirkuito, unesma per lua employanto pos da krear ludo escapo e nova socianto Apple Inc. konstruktisto di komputero.

## Departo de Apple, kreo di NeXT e Pixar

Kun karismo ed enduktar novajo, minuciema ma abraziva mem ruptebla pos konflikto kun direkto il ekiris de Apple en 1984. Kun la pekunio komencis NeXT, pose la sequanta yaro Pixar.

## Retroveno en Apple inc.

En 1997 Apple, desfacile, kompris NeXT e Jobs ridivenis lua administristo. Sub lua yugo la societo renuncis multa specala teknologio ed permiso, proximas kun Microsoft havis suceso kun iMac e recente en vendar muzikilo note iPod, pose iPhone ed iPad.

## Pixar en Disney

En 2006 Disney-kompanio kompris Pixar po 7.4 miliardi di dolari, e Jobs esis en la direktaro.

## Pasiono por vitro

Maxim pasionizanta por vitro il facis instalar multo, note eskalero ed eniro, en sua butiki.

## Citajo
Stamino

**Stamino** esas la maskula organo di floro. Omna stamino generale havas stipo terminita kun **antero** e qua kontenas poleno.

**Androceo** esas l'ensemblo de la stamini.
Ampulo

**Ampulo** esas mikra flakono:
* en elektro, elektra ampulo.
* en medicino, veziketo
* en farmacio, medikamento en vitruyo do uno latero povas ruptar kun manuo, ofte per drinkar ulo.
Antidoto

**Antidoto** esas produkto kontre veneno o ta tipo di maladeso.

Ingestita veneni esas ofte traktita da bokala apliko di aktivita ligno-karbono, qua absorbas la veneno, e pos esas purigar ek digestiva trakto, eskartinta granda parto di toxika.
Baltasar Gracián

**Baltasar Gracián y Morales** (8ma di januaro 1601 til la 6ma di decembro 1658) esis Hispana jezuito e filozofo.

## Videz anke
* Sentenci
Chikungunya

**Chikungunya** (abrevie CHIK) esas tropikala infektanta morbo pro arboviruzo transmisas per moskiti pikita di genero Ædes.

La nomo esas derivita de makonde signifikinta "kurviga homo maladeso" en refero di artika simpotomi di morbo.

Uno di naturala defenso esas l'arboro Neem.
Kurów (Puławy)

**Kurów** (IFA: *ˈkuruf*) esas domaro (olim urbo) en sud-estala Polonia, jacanta inter Puławy e Lublin, apud rivero Kurówka.

Ol esas sideyo di komono Kurów, distrikto Puławy, provinco Lublin. Segun demografiala kontado dil yaro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 11,33 km².

Inter 1431 til 1442 la vilajo ganis la yuro divenar urbo segun tale nomizita "yuri di Magdeburg". Kom privata urbeto, ol uzesis kom centrala merkato por komercar nutrivi produktita en regioni vicina.

Ol distas cirkume 15 kilometri sud-este de chefurbo dil distrikto (Puławy), 31 kilometri nord-weste de chefurbo dil provinco (Lublin), e 124 kilometri sud-este de Warszawa.

## Referi
Balasto

**Balasto** essas materio uzata por stabiligar vehilo o strukturo, exemple:
* materio jacanta en la fundo di navo (od en la gondolo di varm-area balono).
* kruda gravio o simila materio uzata por formacar la bazo di choseo o ferovoyo.
* elektrala balasto, uzata por stabiligar elektrala kurento en lampi.
Numazu, Shizuoka

**Numazu** (沼津市, ぬまづし) esas urbo an l'insulo Honshu, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 186,96 km².

Ol distas cirkume 130 km weste de Tokyo.
Budismo

**Budismo** esas religio qua nun tre difuzesas en ocidentala landi por ke ol esas filozofiala e ne revelata religio. Budo esis filiulo di rejala familio qua edukesis talmaniere ke lu havis nula savo pri la realaji dil vivo e di mondo. Ulfoye, vizitante proxima urbo, lu vidis oldulo, mortanta malado e kadavro. Ilu tre impresesis pri ico e quik delore lu serchis solvo por eskapar l'oldeso, la maladeso e la morto. Pos vana e severa asketismo senrezulta, lu rezolvis abandonar ica tro severa vivo e meditar sub arboro (probable figiero) pri l'enigmato dil vivo e di mondo. Il trovis (od opinionis trovar) ica solvo per la nociono di Nirvana qua jacas exter la kustumala konceptaji dil homi. Lore il difuzis lua doktrino tra Nepal e nord-India. Lu mortis kande il evis plu kam okadek yari pos repasto kontenanta venenoza fungo. Lua doktrino ja grande difuzesis danke la monaki adepti di lua religio. 

Esante plu filozofio kam religio, budismo esas tre tolerema e povas kunvivar kun altra religii. To esas un ek la klefi di lua suceso. Nunepoke la kredo en karma e rinasko esas multe plu aceptebla por la Ocidentani kam la kredo ye iro al paradizo od inferno poreterne dil monoteista religii. Koncerne la Budismo, onu nek povas dicar ke ol esas teista od ateista religio, nam ol ne povas definesar enkadre dil kulturala tradicioni di Ocidento. On povas, tamen, dicar ke ol esas racionoza doktrino e ke esas plu facila adherar ol, kam revelata religio kun desfacile komprenebla e kredebla misterii. Camotive, multa Ocidentani interesesas pri ol nunepoke. Regretinde, ol ne ja havas bona ekleziala e populala organizuro ed esas nur tre frajile instalita en Ocidentala landi. 

En Ido existas interesiva libreto pri budismo qua titulizesas : Buddho e lua doktrino. Ni havas anke la poemaro Dharmapadda anke tradukita ad Ido.

## Extera ligilo
* La Prediki dil Buddho
* Buddho e lua doktrino
Rio de Janeiro

* Rio de Janeiro (stato) stato di Brazilia
* Rio de Janeiro (urbo), chef-urbo di Rio de Janeiro (stato)
Enfluanto

**Enfluanto** esas aquofluo (exemple rivero o torento), qua ne enfluas direte a stagnanta aqueyo (lago, maro), ma ad altra aquofluo (esanta *recevanto* di ca enfluanto).

Enfluanti povas esar *dextra* e *sinistra*, depende dequa flanko di rivo (vidante de fonto) ol enfluas.
Pierre de Marivaux

**Pierre Carlet de Chamblain de Marivaux** (1688 til 1763) esis Franca skriptisto e teatristo.

Lua teatro konstruktas sorto di punto inter la tradicionala italiana e lua figuri (note Arlequin) e teatro plu literala, plu proxim di franciana ed angliana autori. Marivaux esas estimita per multi kom la franciana mastro di maskilo e di mentio. Ofte la precipua personaji esas yuni, terorigita per l'ideo di enirar en vivo e revelar lua sentimenti. Lua psikologiala aventuri amba komplexa e naiva, **galanteso**, desvolvesas infra la regardo di plu anciena (gepatri) ed asistanti qua mokas en mixo di indulgar e maligneso, .
Kremo

**Kremo** esas la parto maxim densa di lakto (grasa parto), qua acensas a la surfaco kande onu lasas lu repozar, ed ek qua onu facas butro per quirlo.

## Quirlita kremo
**Quirlita kremo** esas fresha kremo butrifata kun kolda utensili til obtenar spumo.
Feldo (algebro)

**Feldo** en algebro esas objekto servinta por modelizar pri di *ampla* objekti. Per ampla objekto on konsideras objekto per quo pri parametro varias de loko ad altro.
Posibla mondi

**Posibla mondi** esas filmo de Robert Lepage prizentita en 2000.

## Skizuro

Maxim cerebrala, mem kaleidoskopo, filmo pri raptar lua cerebro.
Joseph Jastrow

**Joseph Jastrow**  30 di januaro 1863 en Polonia til 8 di januaro 1944 en Usa esis psikologo.

Il esas precipua konocita per lua ambigua desegnuri ed optika iluzioni, note anado-kuniklo.
Vaskulala cerebrala stroko

**Vaskulala cerebrala stroko** esas severa atako qua duktas al paralizo od altra simptomi qui varias kun la severeso dil domajo ye la cerebro. Se la vaskulo al cerebro obstruktesas od ruptas, la cerebrala parto qua recevas sango per ta arterio mortus.  Ico duktas al ceso dil funciono en la korpala parto qua regulesas da ta parto di cerebro. Nam la dextra duimo dil cerebro regulas la sinistra duimo dil korpo, ed inverse, cerebro-vaskula stroko qua afektas la sinistra parto dil korpo es pro domajo ye dextra duimo dil cerebro.

*Se granda vaskulo en la cerebro ruptas, sango pumpesas aden la kranio qua povus duktar al rapida morto. 
*Ultempe embolo formacesas en cerebrala vaskulo, lore la stroko venos lente.
*Altra tipo di stroko eventas kande embolo disruptas del kordiala muro ed obstruktas vaskulo.
Vera Eklezio di Iesu

**Vera Eklezio di Iesu** esas nedependanta brancho di pentekostala kristanismo fondita en Chinia en 1917.
Ukrainana linguo

**Ukrainana** esas l'oficala linguo di Ukraina. Ol apartenas al estala grupo dil Slava lingui.

## Extera ligili
* Ukraina-Ido,Ido-Ukraina, mikra dicionario kun gramatiko
Karato

**Karato** indikas du diversa unaji, uno pri gemo (do diamanto), l'altro pri precoza metali (do oro).

## [[maso|Mas]]-unajo

Ye 1907 karato esas definita en metrala sistemo per gemo ye 200 miligrami.

## Pureso

Karato (simbolo **ct**) esas anke pureso-mezuro di precoza metali tala kom oro. En ta kuntexto, karato reprezentas 1/24e di totala maso di aloyo.
Totala nacionala produkturo

**Totala nacionala produkturo** esas un ek la multa formi por mezurar l'ekonomio di ula lando o regiono. La precipua formo por mezurar la TNP konsideras tota spensi de ula ekonomio, pluse la difero inter l'exportacaji e l'importacaji:

:::TNP = konsumado + koloko + exportaci - importaci
Ferrán Marín Ramos

**Ferrán Marín Ramos** (Tarragona, 1974) esas Hispana skriptisto en Hispana, Kataluniana ed Aragonana lingui. Il esas membro dil Consello d'a Fabla Aragonesa e di Kataluna Esperanto Asocio.

Precipua verki:
**Historia del pío hospital de pobres de Constantí*, 1995.
**Aportaciones al estudio arquitectónico de la ermita de Sant Llorenç i Santa Llúcia*, 1997.
**Gastó de Constantí*, 1998.
**Fabla!*, 2000.
**Lorién de Borbuén*, 2003.
**L'Arca d'as Tres Claus*, 2008.
**Guía rápida de uso de yWriter5*, 2009.
**La Mora Encantada*, 2014.
Blanka raguto di bovyuno

**Blanka [[raguto]] di [[bovo|bovyuno]]** (*blanquette de veau* en franca) de bona parti di shultro e di ventrala parieto distranchita en kubi proxim 4 cm.

Kovrar di kolda aqua, boliigar, adjuntar kun buliono Kub, tranchita karoto, buketo herboro e poka blanka vino, stufar til povas entrar forketo en mid karno. Pozar ulo en citron-suko.

## Sauco

Koquetar la karno e bulbo en butro ed oleo (sen orizar) dum 10 min, adjuntar kuliero di farino ed ovo-flavajo en buliono, agitar.
Ekonomio di Laos

Pos interna milito qua duris de 1959 til 1975, Laos adoptis socialista rejimo. En 1986, la lando komencis ekonomiala descentraligo e stimular la kreo di privata entraprezi. La rezulti esis bona: la mezavalora yarala kresko de 1988 til 2008 esis 6%, ecepte dum la periodo de la krizo en Azia, en 1997. De 2008 til 2013, l'ekonomio kreskis plu kam 7% omnayare. En 2011, la lando inauguris sua borso.

Por mantenar la kresko, lua guvernerio ambicionis atingar 3 skopi: diminutar la povreso, expansar l'eduko a la tota pueri, ed anke plubonigar la sistemo di transporto interne la lando. La "vetrino" di ta plubonigo en la sistemo di transporti esas la konstrukto di treno di granda rapideso inter Kunming, en Popul-Republiko Chinia, e Vientiane, signifikanta koloko di 6 miliard dolari. Laos anke havas potencialo por produktar energio hidroelektala e sunala. L'ecesajo di elektro produktita exportacesas a vicina landi. En 20220, elektro ja esis disponebla en 100% de la lando.

Agrokultivo reprezentis 23,7% de la TNP en 2014, ed employis 73,1% de la laboro-povo en 2013. L'ekonomiala kresko diminutis la povreso de 46% en 1992 til 26% en 2010. L'ekonomio anke profitas de direta koloko en aquobarili por produktar elektro en fluvio Mekong, en produktado di kupro, oro e ligno, ed en konstrukto, quankam kelka projeti kritikesas pro ambiental efekti.

## Referi
Néstor Kirchner

**Néstor Carlos Kirchner** (n. ye la 25ma di februaro 1950 til la 27ma di oktobro 2010) advokato e politikistulo, esis prezidanto di Arjentinia de la 23ma di mayo 2003 til la 10ma di decembro 2007.

Il obtenis grado kom advokato. En 1975 ilu mariajis Cristina Elizabet Fernández, e la sequanta yaro ilu retroiris a Río Gallegos kun lua spozino por la du verkar kom advokati. Ante guvernar la lando, Néstor Kirchner esis guberniestro di la Provinco Santa Cruz, sude de Arjentinia.

Kande Néstor Kirchner asumis povo ye la 25ma di mayo 2003 Arjentina jacis afektita per forta ekonomiala krizo. Il suspensis la pago di exterala debo e modifikis lua strukturo, por permisar lando superirar la krizo. Lua exterala polici aproximis Arjentinia di Mercosur e ruptis l'automatala proximeso kun Usa. Il esis amiko di la prezidanti Luiz Inácio Lula da Silva (Brazilia), Hugo Chávez (Venezuela) e Tabaré Vázquez (Uruguay).

Pos la periodo kom prezidanto di lando, il asumis kom l'unesma generala sekretario di UNASUR. Ilu mortis ye la 27ma di oktobro 2010.

## Referi
Olusegun Obasanjo

**Olus&#x323;ẹgun Mathew Okikiọla Arẹmu Ọbasanjọ**, militestro (generalo) n. 1937, esis prezidanto di Nigeria de 1976 til 1979 e de 1999 til 2007.

Ọbasanjọ judikesas kom un ek la maxim importanta chefi di stato Afrikana de la duesma generaciono pos kolonial epoko. En 2021 ilu nominesis chefo di la paco-misiono del Afrikana Uniono por la Korno di Afrika.
Fernando Henrique Cardoso

**Fernando Henrique Cardoso**, sociologo n. ye la 18ma di junio 1931 en Rio de Janeiro, esis prezidanto di Brazilia de 1995 til 2002. Ante esir prezidanto, il esis financo-ministro dum la prezidanteso di Itamar Franco (1993-1994), e kreis *[[real (pekunio)|real]]*, la nuna Braziliana pekunio.
Hyundai Motor Company

**Hyundai Motor Company** esas la nomo por veturo e simila produkti kreita da Hyundai Kia Automotive Group en Sud-Korea. Kun Kia Motors ol esis la 4ma granda fabrikanto di automobili del mondo, en 2009.

Fondita en 1967 en Seoul, Sud-Korea, da Chung Ju-yung, prezidanto di *chaebol* ("granda industriala grupo") **Hyundai Engineering and Construction Company**, nune ol mantenas en Ulsan un febrikerio kapebla por produktar 1,6 milioni di automobili omnayare. Hyundai Motor Co. employas plu kam 65,000 personi en tota mondo.

Nune ol anke fabrikas veturi en Kanada, India, en Nošovice (Chekia), Turkia, Egiptia e Popul-Republiko Chinia, ma vendas lua produkturi en tota mondo, inkluzite en l'importanta merkati dil Europana Uniono, Usa e Rusia. En Brazilia, Braziliana grupo CAOA asemblas l'anciena versiono di Hyundai Tucson e la kamiono H-100.

## Kelka modeli

*Cortina
*Pony
*Granada
*Accent/Excel
*Accent/Verna
*Atos/Santro
*Atos Prime/Santro Xing
*Scoupe
*Elantra/Lantra
*Avante/Elantra/Lantra
*Equus/Centennial
*Click/Getz
*Sonata
*Hyundai Grandeur
*Azera
*Hyundai Veloster
*Hyundai HD1000(Minibus/Porter)
*H-100/Grace/Porter
*Santa Fe
*H-1/Satellite/Starex/Libero
*Terracan

*Hyundai Veracruz
*Tucson
*Hyundai Santro Xing
*Hyundai Vison & 3ton Truck
*Hyundai 5ton Truck
*Hyundai Mighty
*Hyundai e-Mighty
*Hyundai Chorus
*Hyundai 4.5ton & 5ton Truck

*Hyundai Truck (8ton~25ton Truck)
*Hyundai Super Truck 5ton/4.5ton(HD Series)
*Hyundai Super Truck(HD Series)
*Hyundai Mega Truck
*Hyundai New Power Truck
*Hyundai Aero Town
*Hyundai Aero City
*Hyundai Super Aero City

*Hyundai Universe (autobuso)
*Hyundai Aero
*Hyundai HD160
*Hyundai HD170
*Hyundai RB
*Hyundai FB

## Videz anke
*Kia Motors
*GM Daewoo
*SsangYong Motor Company
*Renault Samsung Motors

## Extera ligili
*oficala situo
Kia Motors

**Kia Motors** esas la brancho komercala por produktar automobil kreita da Hyundai Kia Automotive Group en Sud-Korea. Ol establisesis en 1944 da Kia Motors Group.

## Modeli
* Avella
* Brisa 
* Capital
* Concord
* Potentia 
* Sephia/Mentor
* Pride 
* Visto 
* Amanti/Opirus
* Clarus/Credos
* Clarus/Credos II
* Elan/Vigato/Kia Roadster
* Enterprise 
* Magentis/Optima
* Morning/Picanto
* Magentis/Optima/Optima-Regal
* Potentia(New)
* Rio/Pride
* Rio(Cinco/RX-V)
* Rio SF/Rio
* Sephia/Mentor(New)
* Sephia/Spectra/Shuma
* Spectra
* Spectra/Cerato
* Lotze/Optima/Magentis
* Sportage
* Bongo 
* Besta 
* Wide-Bongo
* Power-Bongo
* Topic 
* Towner 
* Rocsta
* Rocsta R2
* Ceres
* Bongo-Frontier/K Series
* Carens
* Carens II/Carens
* Carnival
* Sedona/Carnival/Carnival II
* Sedona/Carnival/Grand-Carnival
* Sorento
* Sportage(CRDI/V6)
* Pregio
* Towner(New)
* Retona
* Joice/Carstar 
* Pregio/Bongo III
* K Series/Bongo III
* Kia KB
* Rhino/Wide-Boxer
* Kia Trade
* Kia Boxer
* Kia AM Truck
* Kia AM Bus
* Kia Granbird (Asia Motors)
* Kia Titan 
* Kia Super-Titan
* Kia Jumbo-Titan
* Kia Granto
* Kia Combi
* kia Cosmos
* Kia Pamax 
* Kia Rhino 
* Kia Granbird
* Kia Power-Combi
* Kia New Cosmos
* Kia Frontier (1.4ton/2.5ton)
## Videz anke
* Hyundai Motor Company
* GM Daewoo
* SsangYong Motor Company
* Renault Samsung Motors

## Extera ligili
* Kia Motors (기아자동차)
* Kia Motors International Homepage
* Kia Hotline
* Doongpung Ywieda Kia (东风悦达·起亚)
* Kia Motors Europe
* Kia Motors America
* Kia Motors Canada
SsangYong Motor Company

**SsangYong Motor Company** esas Sud-Koreana kompanio qua fabrikas automobil e simila produkturi kreita da GM Daewoo Auto & Technology en Sud-Korea. Olu establisesis en 1988 da SsangYong.

## Modeli di vehili
* Rodius(Stavic)
* Rexton
* Musso
* Musso Grand
* Torres
* Kyron 
* Korando
* Chairman]] (based on the Mercedes-Benz W124 and Mercedes-Benz S-Class)
* Korando
* Istana (based on the Mercedes-Benz MB100)
* Actyon
* Actyon Sports
* SY Truck
* Transtar

## Videz anke
* Hyundai Motor Company
* Kia Motors
* GM Daewoo
* Renault Samsung Motors

## Extera ligili
* SsangYong Motor Company
* SsangYong Motor Company English
* Ssangyong Owners Club
Renault Samsung Motors

**Renault Samsung Motors** esas la nomo por automobili e simila produkturi kreita da Renault/Nissan en Sud-Korea. Ol establisesis en 2000.

## Pariajotenanti
* 70.2% Renault 
* 19.9% Samsung

## Modeli
* SM7 (developita sur la modelo Nissan Teana)
* SM5 (developita sur la modelo 1995 Nissan Cefiro e Nissan Maxima, remplasita en 2005 per vehilo developita sur la modelo Nissan Teana)
* SM3 (developita sur la modelo Nissan Bluebird Sylphy, substitucita en 2005 dal modelo Play-SM3 developita sur la modelo Nissan Bluebird Sylphy GT)
* SV110 (Yamouzine) (1-tona kamioneto, developita sur la modelo Nissan Atlas)
* Samsung Truck (11 til 19-tona kamiono, developita sur la modelo Nissan Diesel design)

## Videz anke
* Hyundai Motor Company
* Kia Motors
* GM Daewoo
* SsangYong Motor Company

## Extera ligili
* Renault Samsung Motors
* RSM Club
* Club SM5
* Club SM3
* SM7 Club