Polonia

**Polonia** esas lando jacanta en central Europa. Lu havas kom vicini Rusia (Kaliningrad) e Lituania nord-este, Bielorusia ed Ukraina este, Chekia e Slovakia sude, e Germania weste. Norde jacas Baltiko e, dop maro, jacas l'insulo Bornholm (qua apartenas a Dania), e Suedia.

## Historio

Slava tribui koloniigis Polonia dum l'1ma yarcento. En 966, slava rejo Miezko la 1ma impozis katolikismo en la regiono.

Dum la 16ma yarcento Polonia e Lituania formacis unika stato. La Parlamento (Sejm) esis simbolo di la uniono. Ol esis un ek la maxim granda e povoza stati en la nordo di Europa, vasta de cirkume 1.2 milion km² en lua kulmino, ma diversa militi kontre Rusia, Otoman imperio e Suedia febligis la stato.
 
Dum la 18ma yarcento, Rusa imperio, Prusia ed Austrian imperio gradope dividis ed okupis Poloniana teritorio. L'estala regiono okupesis da Rusa imperio. Polonia nur divenis nedepedendanta de Rusia ye la 11ma di novembro 1918 kun la fino di Unesma mondomilito, e divenis republiko inspirita en la 3ma republiko di Francia.
 
En mayo 1926, marshalo Józef Piłsudski kaptis povo per stato-stroko. Piłsudski guvernis til 1935 kande il mortis.
 
Ye la 1ma di septembro 1939 Germania invadis westo di Polonia. Sovietia invadis esto di la lando ye la 17ma di septembro sam yaro. Warszawa kapitulacis ye la 26ma di septembro. Ica lando perdis granda parto di lua habitantaro dum la duesma mondomilito.

Dum la konfero di Yalta Westala Federiti aceptis la ideo di Stalin pri la formaco di provizora komunista guvernerio en Moskva, qua ignoris la guvernerio-en-exilo formacita en London. Multa Poloni judikesas kom to trahizo da Westala Federiti kontre Polonia. Pos la milito Sovietia impozis komunista rejimo a Polonia. Quankam difuzita objecioni, la nova guvernerio di Polonia aceptis l'anexado dil esto di Polonia a Sovietia, quale l'urbi Wilno (nune Vilnius, chef-urbo di Lituania) e Lwów (nune Lviv, en Ukraina). Kompense, Polonia recevis parto di l'estala teritorii de Germania.

Polonia restis komunista stato de 1945 til la 31ma di decembro 1989, kande Tadeusz Mazowiecki divenis unesma ne-komunista chefministro pos 1945. En novembro 1990 la habitanti elektis Lech Wałęsa, ex-sindikatano, kom prezidanto di la lando por 5-yara periodo. Unesma parlamental elekti eventis en 1991.
 
En novembro 1995 eventis la 2ma libera prezidantal elekto di la lando. Aleksander Kwaśniewski vinkis Lech Wałęsa per kurta majoritato: 51,7% kontre 48,3%. En 1997 nuna Poloniana konstituco adoptesis.
 
Polonia unionis ad NATO en 1999 ed ad Europana Uniono ye la 1ma di mayo 2004. En 1995 ica lando atingis la sama ekonomiala kresko de la periodo ante la fino di komunismo.

## Politiko

Polonia esas demokratiala parlamentala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato di Polonia, ed elektesas dal populo por 5-yara periodo. La nuna prezidanto esas Andrzej Duda. La chefo di guvernerio e chefo dil ministraro esas la chefministro, qua indikesas dal prezidanto. La nuna chefministro esas Mateusz Morawiecki. La nuna konstituco adoptesis en 1997. 

La Parlamento havas 2 chambri. La basa chambro esas la Chambro di Deputati (*Sejm*), qua havas 460 membri qui elektesas dal populo por 4-yara mandato. La Senato (*Senat*) havas 100 membri, qui elektesas dal populo anke por 4 yari. En 2011 Poloniani elektis Anna Grodzka, l'unesma transsexuala deputatino en Europana historio.

Judiciala povo konsistas ek 4 rangi. La Supra Korto surveyas l'adjudiko en la generala korti ed en militala korti. Ol esas la lasta apelo-korto kontre lokala judicii. La korti komuna dividesas en apelo-korti, distriktala korti e regionala korti, e havas kompetenteso por judiciar aferi kriminala, civila, ekonomiala, laborala e familiala.

Anke existas la Konstitucala Tribunalo, qua judicias la valideso dil agadi di publika institucuri segun la konstituco e la valideso o nevalideso di legi segun la konstituco.

## Geografio

Granda parto di Polona teritorio jacas infre 200 m. Sudweste, an la frontiero kun Chekia, jacas la montoza regiono Sudeti, ube la maxim alta punto esas Monto Snizieka (1603 m). La montoza Karpati jacas anke sude. La maxim alta monto di la lando esas *Rysy*, kun 2499 metri di altitudo.

Foresti kovras 30.5% de lua teritorio. Cirkume 3145 km², plu kam 1% de Polona teritorio, protektesas en 23 nacionala parki. Ultre to, arei marshoza proxim riveri e lagi an la centro di la lando, ed anke rivala arei protektesas. Che Polona boski, transvivas multa speci ja extingita en altra regioni Europana, exemple Europana bizono.

La maxim importanta fluvii di la lando esas: Vistula, longa de 1.047 km; Oder longa de 854 kilometri, e Warta, longa de 808 kilometri.

Polonia havas plu kam 10.000 lagi kun 1-hektara surfaco o pluse. La maxim granda lagi esas *Śniardwy* kun 113,8 km², e Mamry, kun 104 km².

La klimato di la lando ordinare esas temperema, kun mezavalora temperaturi di 17°C til 20°C dum la somero.

## Ekonomio

Segun la Mondala Banko, Polona ekonomio havas alta TNP per persono, forta domestika merkato, basa privata debo, e ne dependas de unika produkto por exportaco.

La lando havas multa privata farmeyi qui produktas betravo, grani, pomi (la maxim granda produktanto di pomi dil mondo), porki e bovi. L'agrokultivo employas 12.7% de la labor-povo, tamen reprezentas nur 3.8% de la TNP. To montras lua basa produktiveso.

L'industrio Polona produktas automobili (Fiat e Volkswagen havas fabrikerii en la lando), elektronikala produkturi, helikopteri, vitri, medikamenti, transporto-equipuri, edc.

Lua bankala sistemo esas la maxim granda de estal Europa. En 2009 la lando havis 51 domestika banki e branchi di 18 internaciona banki.

### Turismo
Historiala arkitekturo e naturala peizaji esas importanta atraktivi por turisti en la lando. Turismo kreskis forte pos lando enirar l'Europana Uniono en 2004. La maxim importanta destini por turisti esas l'urbi Warszawa, Kraków, Wrocław, Poznań, Lublin, Toruń, ed anke la ex-koncentreyo Auschwitz, e la peizaji che la montaro Tatra.

## Demografio

Segun statistiki de *The World Factbook por 2023, Polonia havis  habitanti. Segun statistiki de [[2004]], 97% del habitanti di Polonia esis Poloni (di qui cirkum 0.8 % [[Kashubi]]), 1.3 % Germani, 0,6 % Ukraini, 0.5 % Bielorusi e 0.01 % [[Lemki]]. Cirkume 61,9% del habitantaro rezidas en urbi..

Til la [[Duesma mondomilito]] cirkume 30% de la habitantaro di Polonia konsistis ek minoritati. Germani koncentris su proxim la frontiero kun [[Germania]], dum ke Ukranani e Bielorusi koncentris su este de la lando. Importanta komunitati di [[judo|judi]] existis en Poloniana urbi. La lando subisis grava efekti de la milito, sive pri perdo di vivi, sive di extenso di lua teritorio. To efektigis la homogeneso dil habitantaro.

La maxim granda urbo esas [[Warszawa]]. Altra granda importanta urbi esas [[Łódź]] e [[Kraków]].

== Kulturo ==


Poloniana kulturo esas reflexo di mondala tendenci. Pri [[cinemo]], la lando havas importanta filmifisti qui ganis [[Oscar-premio]], exemple [[Roman Polański]], [[Andrzej Wajda]], [[Zbigniew Rybczyński]], [[Janusz Kamiński]] e [[Krzysztof Kieślowski]].

Multa notora piktisti naskis en Polonia, exemple [[Jan Matejko]], [[Stanisław Witkiewicz]], [[Aleksander Gierymski]] ed [[Anna Bilińska-Bohdanowiczowa]], de movado [[Realismo]].

Pri klasika [[muziko]], la maxim konocata kompozisto esas [[Frédéric Chopin]]. Dum recenta yari, [[Krzysztof Penderecki]] judikesas kom la maxim importanta vivanta kompozisto de Polonia dal jurnalo *The Guardian''. Pri moderna jazo, Tomasz Stańko esas populala muzikisto.

Exemple pri notora skriptisti Polona: Jan Kochanowski, Adam Mickiewicz, Bolesław Prus, Juliusz Słowacki, Witold Gombrowicz, Stanisław Lem e Ryszard Kapuściński, la Nobel-laureati Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz e Wisława Szymborska, e l'Angla skriptisto kun Polona origino Joseph Conrad.

## Referi

## Fotografuri

Views from Palace of Culture and Science in Warsaw, Poland, 2019, 13.jpg|Warszawa
Wilanów Palace.jpg|Warszawa
Warszawa Pałac Prezydencki 2011.jpg|Warszawa
Warszawa, ul. Nowy Świat 72-74 20170517 003.jpg|Warszawa
Museum of the History of Polish Jews in Warsaw building 0010.jpg|Warszawa
Katedra p.w. św. Jana.jpg|Warszawa
Krakow - Cloth Hall from Basilica - 1.jpg|Kraków
Krakow-_Kosciol_Mariacki.jpg|Kraków
Wawel_castle.jpg|Kraków
2015 Kraków, Zamek Królewski na Wawelu 31.jpg|Kraków
Poland-01779_-_Anna's_tomb_(31970703362).jpg|Kraków
Kraków_-_Collegium_Novum_01.JPG|Kraków
2015 Kraków, Synagoga Tempel 03.jpg|Kraków
20110514 Krakow Teatr Slowackiego 9264.jpg|Kraków
Wyspianski Pavilion Krakow IMG 1034- fot K Ingarden 01.jpg|Kraków
AuschwitzBirkenau 21.jpg|Auschwitz
Zamek, skrzydło zachodnie..jpg|Olsztyn
Arkivo:5 Lublin 04.jpg|Lublin
Arkivo:5 Lublin 34.jpg|Lublin
Arkivo:Monumento Neptuno, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 05.jpg|Gdańsk
Arkivo:Danzig Krantor Lange Brücke-20070402-RM-100451.jpg|Gdańsk
Arkivo:Bazylika mariacka gdansk ubt.jpeg|Gdańsk
Arkivo:Ayuntamiento Principal, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 10.jpg|Gdańsk
Arkivo:Oliwa kathedraal.jpg|Gdańsk
Arkivo:Wrocław - Rynek 2015-12-25 12-44-18.JPG|Wrocław
Arkivo:Ratusz wroclaw.JPG|Wrocław
Arkivo:Wrocław - Archikatedra św. Jana Chrzciciela (1).jpg|Wrocław
Arkivo:Uniwersytet Wrocławski – Aula Leopoldina The University of Wroclaw – Aula Leopoldina (32006423730).jpg|Wrocław
Arkivo:Bielsko-Biała Town Hall.jpg|Bielsko-Biała
Arkivo:Teatr Polski w Bielsku-Białej 2.jpg|Bielsko-Biała
Arkivo:Sułkowski Castle, Bielsko-Biała.jpg|Bielsko-Biała
Arkivo:Torun-Rynek-ratusz-2.jpg|Toruń
Arkivo:Torun-palac-dambskich.jpg|Toruń
Ayuntamiento, Poznan, Polonia, 2014-09-18, DD 73-75 HDR.jpg|Poznań
Castillo_Imperial,_Poznan,_Polonia,_2014-09-18,_DD_47.jpg|Poznań
Arkivo:7-11 Grodzka Street in Bydgoszcz 01.jpg|Bydgoszcz
Arkivo:Pałac w Rogalinie (4).jpg|Rogalin
Szczecin Philharmonic Hall 3304 (cropped).jpg|Szczecin
Arkivo:Ksiaz - zamek 01.jpg|Książ
Arkivo:Zamek w Pszczynie003 kpjas.jpg|Pszczyna
Arkivo:Jasna Góra 20050919.JPG|Częstochowa
Arkivo:20130421 Kielce Palac Biskupow Krakowskich 3127.jpg|Kielce
Arkivo:Zamojski ratusz 10.jpg|Zamość
Arkivo:Kazimierz Dolny (kamienica pod sw Mikolajem i Krzysztofem) 01.jpg|Kazimierz Dolny
Arkivo:Janowiec dziedziniec.jpg|Janowiec
Arkivo:Nowy Wiśnicz.jpg|Nowy Wiśnicz
Arkivo:Ogrodzieniec_gothic_castle_ruins.jpg|Ogrodzieniec
Arkivo:Rzeszów zamek 2004b.jpg|Rzeszów
File:Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg|Malbork
Arkivo:Frauenburg02.jpg|Frombork
Arkivo:Golub-Dobrzyn2.jpg|Golub-Dobrzyń
Arkivo:Kwidzyn zamek.JPG|Kwidzyn
Arkivo:Moszna zamek4.jpg|Moszna
Arkivo:Tatry Panorama01xxx.jpg|Tatra montaro