Oregon

**Oregon** esas Usana stato. Lu havas kom vicini Washington norde, Idaho este, e Nevada e Kalifornia sude. Weste jacas Oceano Pacifiko. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio

Homi habitas Oregon de adminime 13,2 mil yari ante nun. Cirkume 5677 aK, erupto di monto Mazama, lor la maxim alta monto dil stato, esis 42-ople plu forta kam l'erupto di Monto St. Helens. La kratero di lua erupto pose inundesis per aquo, formacanta lago Crater Lake. Aborijeni Klamath naracis ca eventajo kom batalio inter deo Llao (inferno) e Skell, deo dil cielo. Ante l'arivo di Europani, la precipua tribui qui vivis en la nuna Oregon esis Benok, Chasta, Chinuk, Kalapuya, Klamat, Molalla, Nez Perce, Takelma, ed Umpqua. Ca tribui konstruktis totemi e komercis kun Europani. Tamen, morbi portita da blanki decimacesis lokala populi.

L'unesma expedicioni a la regiono facesis per maro. Hispani arivis ibe unesmafoye en 1543. En 1774, Juan José Pérez Hernández facis expediciono a la regiono, ed en 1775, Bruno de Heceta deskovris la boko di fluvio Columbia, tamen ne navigis ol. En 1778, James Cook exploris la regiono dum serchado di tale nomizita "nord-westa pasajo", e revendikis la regiono por Britaniana krono. Ta revendiko kreis krizo kun Hispana imperio, nomizita "krizo di Nootka", qua pose rezultis konvenciono qua stipulis Britaniana dominaco sur la regiono.

L'expediciono di Lewis e Clark atingis la boko di fluvio Columbia en 1806, e konstruktis fuorto Clatsop. En 1811, John Jacob Astor, richa Usano, establisis fuorto Astoria en ta regiono. Pro la milito di 1812 la fuorto vendesis a Nordwesta Kompanio (*Northwest Company*). De 1820 til 1830, Britaniana Kompanio di Hudson-bayo probis despersuadar Usana koloniigo en la regiono. Ante, en 1799, Rusi probis koloniigar la regiono e kreis fuorto Ross en 1811. Tamen, pro manko di lutri ed altra resursi, li abandonis la fuorto en 1841. En 1818, pakto inter Britaniani ed Usani establisis kunjuntita koloniigo di la regiono, ed en 1846 establisesis paralelo 49°N kom frontiero inter Usana e Britaniana teritorii.

Komerco di peli di kastori diminutis dum la komenco dil yari 1840a. Samatempe la koloniigo di Oregon komencis augmentar, e la tensi kun aborijeni augmentis. Li ne pluse judikesis kom furniseri di peli, ma kom "obstakli por removar" por "portar civilizuro" a la regiono. Mili di konvoyi kun koloniigeri trairis tale nomizita "Oregon-treko" (*Oregon Trail*). Ante, dum yari 1830a, misionieri protestanta e katolika arivis, skope evangeliizar nativi. En 1843, koloniigeri konkordis pri kreo di provizora guvernerio por la regiono, qua establisesis ye la 2ma di mayo sam yaro. En novembro 1847, misionisto Marcus Whitman e lua spozino asasinesis da indijeni Cayuse, pos epidemio di poxo qua mortigis centi di nativi. La violentoza respondo Usana koaktis le Cayuse refujar su che Rokoza Monti.

En 1848 Oregon divenis teritorio e pose dividesis, kreinta la nuna stato Washington. En 1857, elekteri, konsistinta ek viri evanta plua kam 21 yari, aprobis konstituco por Oregon qua proskriptis sklaveso. Tamen, 88,88% ek li votis kontre permisar negri rezidar en la teritorio. Ye la 14ma di februaro 1859, Oregon divenis la 33ma stato Usana. Erste en 1925, revokesis la preskripto pri rezido di negri en la stato.

Pos divenir stato, la habitantaro di Oregon augmentis, e ferovoyi expansesis, stimulinta komerco di ligno e frumento e la kresko urbala. Dum tale nomizita "Progresema epoko" (1897 til 1917) aprobesis legi qui posibligis civitani propozar legi ed opinionar tra plebicito, ed anke revokar publik oficisti per votado (procedo nomizita Angle *recall*). L'expanso industriala komencis pos inauguro di aquobarilo Bonneville, konstruktita de 1933 til 1937. Dum la duesma mondomilito Oregon esis un ek la poka loki Usana qui subisis direta atako: Japonian aviono lansita de avionala transportonavo lansis incendiala bombi sur boski.

En 1971, Oregon aprobis l'unesma lego qua koaktis la ricikligo di boteli por preventar riuzado e diminutar la quanto di eskombri. Dum la yari 1970a, la stato afektesis multe da petrolo-krizo di 1973. En 1994, ol divenis l'unesma stato qua legaligis suocido helpita da mediko, por individui kun terminala morbi.

Ye la 19ma di mayo 2014, aprobesis lego qua legaligis samasexua mariajo, ed ye la 4ma di novembro sam yaro, aprobesis lego qua deskriminaligis l'amuzala uzo di marihuano.

## Geografio

Oregon esas la 9ma maxim vasta stato Usana. Sua fiziografiala strukturo definesas por la montaro Cascade Range, qua trairas la stato denorde adsude, e funcionas kom klimatala bariero inter la humida regioni weste, e la arida regioni este. La westo dil stato konsistas ek lua litoro, la valo Willamette (ube la maxim multa habitanti dil stato rezidas), valo Rogue, montaro Cascade Range e Monti Klamath. L'esto dil stato konsistas ek Platajo Columbia, High Desert ("alta dezerto") e la Blua Monti. La maxim alta monto di Oregon esas Monto Hood, volkano ku  metri di altitudo. Altra importanta loko esas lago Crater Lake, la maxim profunda di Usa, jacanta an la kratero di extingita volkano.

La precipua fluvii di Oregon esas Columbia, longa de 2.000 km, qua naskas en British Columbia; fluvio Snake, qua formacas naturala bordero kun Idaho, e fluvio Klamath, qua debushas an Pacifiko che Kalifornia.

La klimato di Oregon influesas da lua reliefo. Weste, la klimato esas oceanala, kun milda e humida vintri, autuni e printempi kun pluvi moderema, e sika someri. Sud-weste, la klimato esas mediteranea, kun varma someri e moderema vintri. Este de montaro Cascade Range, regiono korespondanta a cirkume 2/3 de la tota surfaco dil stato, la klimato esas miarida o mem arida. La pluvo-quanto varias de 200 mm til 400 mm omnayare. Nivas en granda parto dil stato dum vintro. Tamen, che valo Willamete, ube 60 % de la habitantaro rezidas, vintri esas kelke milda malgre lua latitudo, e la regiono recevas poka nivo.

## Ekonomio

La total interna produkturo di Oregon en 2024 esis US$ 265,1 miliardi. To reprezentis 0,8%-a kresko relate 2023, en valori de 2017 riajustita segun l'inflaciono.

La precipua ekonomiala sektoro esas komerco e servadi. En 2024 la maxim importanta ekonomial agadi dil stato segun valoro esis profesional ed entraprezala servadi (US$ 38,5 miliardi), imoblala sektoro (lugo e vendo di imobli, US$ 37,7 miliardi), e guvernala sektoro (US$ 33,1 miliardi). De 2014 til 2024 l'ekonomial agado kun maxim rapida kresko esis informala sektoro, qua augmentis 2,6 foyi en 10 yari. Turismo ank esas importanta, e sua precipua atraktivi esas nacionala parko Crater Lake; aquofali Multnomah; la litoro dil stato inkluzite kaverni *Sea Lion Caves*; l'aquario, la muzei e la biriferii di Portland; e teatrala festivalo *Oregon Shakespeare Festival*, en Ashland.

La precipua agrokultivala produkturi di Oregon esas avelani (95% de la tota produktado Usana), mirteli (Willamette-valo produktis cirkume 100 milion pundi di mirtili), vino (676 vito-kultiveyi) ed oxikoko (7% de la tota produktado Usana). Anke produktesas frumento, ed edukesas bovi e mutoni, e produktesas lakto, ovi e hani. Cirkume 60% de la stato kovresas da foresti, ed Oregon esas la maxim granda produktero di ligno en Usa.

L'industrio di alta teknologio esas la maxim granda employero dil stato. Kompanio Intel, sola, employas cirkume 22 mil laboristi, nome en Hilsboro. Expanso industriala faciligesis pos l'inauguro di aquobarilo Bonneville, konstruktita de 1933 til 1937 che fluvio Columbia. Shuo-fabrikanti *Nike* ed *Adidas* mantenas fabrikerii e sua sideyi Usana en la stato. Portland havas la maxim granda quanto di biriferii de la mondo.

## Demografio

Segun la demografiala kontado di 2020, Oregon havis  habitanti, kontre  habitanti en 2010. To reprezentis 10,6 % en procentala kresko.

## Referi