open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Batalio di Rabaul

La **Batalio di Rabaul**, anke konocata dal Japoniani kom **Operaco R** esis batalio de la Duesma mondomilito qua eventis en l'urbeto Rabaul, Nova-Guinea, de januaro til februaro 1942. Lor, Rabaul esis la chef-urbo dil teritorio di Nova-Guinea administrita da Australia.

Por Japoniani, Rabaul esis importanta pro lua proximeso kun l'insuli Karolini, ube Imperiala Mar-Armeo Japoniana havis bazo. Li komencis bombardar l'urbeto ye la 4ma di januaro 1942. Ye la 14ma di januaro Japoniana trupi departis de Truk e komencis navigar vers Rabaul. Li uzis du avionala transportonavi - *Kaga* ed *Akagi* - 7 krozeri, 14 kontre-torped-navi, e diversa naveti e submara navi, sub komando dil vice-admiralo Shigeyoshi Inoue.

Ye la 23ma di januaro 1942 cirkume 5.000 Japoniana soldati komencis desembarkar en Nova-Britania. Kelka civili organizis la retreto di cirkume 450 Australiana soldati de Rabaul vers l'insulo Nova-Guinea. Tamen, cirkume 1.000 Australiani divenis militala kaptiti. Japoniani strategiale vinkis la Federiti e kaptis la portuo di Rabaul, qua pose transformesis en bazo por atakar Nova-Guinea ed avancar vers Port Moresby.

## Referi
François de Murat

**François de Murat** (1766-1838) naskis a Fountanilho / Fontenille, vilajo de la comuno de Santo-Agàrio / Sainte-Eulalie en l'Alta-Arvernia. Ilu esis filiulo de Jean-François de Murat, notario rejala en la vilajo.

Lu iras a la skolo de Fontanille, skolo de la parokeyo en ica tempo certe. Ne iris a la kolegio de Mouriat / Mauriac ma iris studiar kun la preceptoro de la kastelo de Drujat/Drugeac. Ibe la markezo de Saluces facas vivar vera centro kulturala.

Per la helpo de sua bapto-patrulo lu en-iras en la skolo militala de la jendarmi d'Artois en 1786. Ma la vivo militala ne placas a lu. Tamen lu restas ed en 1792 dum la Revoluciono la deputato Salvage facas ke lu obtenas la breveto de lietnanto a la sisesma regimento d'infantrio.

A Rioum de Mountonho / Riom-ès-Montagne lu konocas Anne Robin qua esas puerino de tanagaristo. Ne iras plu a sua regimento e se maridas la 29ma di aprilo 1793.

Por vivar lu se facas preceptoro e komencis de skribar poemi, por la gusto por la poezio ma anke por ganar poke plu.

En 1832 lu publikigis "Le berger de l'Averne" / La pastoro de l'Averno, peco de teatro ube la rurali parolas e kantas en arverniana. Videsas sua granda qualeso de poeto e kansonisto.

En 1836 lu skribas "Lou Ber e lou Darrei" quo kritikigas la Yusteso del tempo. (la vermo e la sedo).

Lu mortis en 1838 che Riom.

En 1792 lu skribis sua "Vortaro de la "patois" de l'Alta-Arvernia". Skribis avan "Vortaro de la "patois" de Mauriac".

L'unesma vortaro esas tre utila por savar kum la linguo parolesabas. Lo era plu francizata en l'urbi kam hodie e lu notas anke la situaciono geografala de la vorti.

Henri Doniol, qua skribis libro pri la "paroli de la Basa-Arvernia en l'ani 1880 konsideris lu kum "la plu granda poeto arverna".

Yen poemo de lu qua facebas parto de la peco "Le berger de l'Averne" / La pastoro de l'Averno

Levaz-vous toùti eis aurouros

Jouves e tendres pastourèls,

Et vous tabé jontos pastouros

Venez gita vòstri troupèls.

La neuyt fugt, las estiagos baissou

Lis ouzelous chantou l’amour,

De boun mati li moutous paissou

Et chircou l’oumbro al cor del jour.

Proufitaz de la matinado

Imitaz lou merle e lou tourd

Que fau l’amour su la rousado

E se caressou neuyt et jour.

Venez, bellos pastoureletos,

Caduno ammé voste pastour,

Venez, quilirin lei flouretos

E respirarin la freschour.

Aqueste ser per vous distraire,

Su l’erbeto venez dansa :

Et per paga lou musetaire,

Pastouros coudrò l'imbrassa.

Sua formo de linguo havas hodie granda influenco pri l'autori de hodie yer komprenesas bone en omna l'Arvernia.
Tom Zé

**Antônio José Santana Martins**, konocita per lua artala nomo **Tom Zé** (n. ye la 11ma di oktobro 1936) esas Braziliana kompozisto e kantisto.
Mauriac

**Mauriac** esas komono che departamento Cantal, Arvernia-Rodano-Alpi, Francia. Segun statistiki de 2022, ol havas  habitanti. Lua tota surfaco esas 27,61 km². Lua nomo en l'arverniana esas Mouriat, kun muta T.

Ol jacas nord-weste de Cantal, sat proxim departamento Corrèze e proxim fluvio Dordogne. Ol ne esas plana, nam ol esas an la bordo di platajo kun volkanal origino. Lua minim altitudo esas 351 metri, e lua maxim altitudo esas 760 metri.
Jean-Simon Matthieu

**Jean-Simon Matthieu** naskis en la departamento Cantal a Cayrols ibe anke mortis (1878-1962)

Tre kultivata lu esis archivisto de la skolo arverniana, prima skolo felibrenka d'Arvernia qua devenis sub lua influo "l'Escolo Auvernhato" por ke la vorti esus plu proxima a la radiki gala e latina.

La sacerdoto skribis du rekolii di poemi : "Fusados de repiéugos" (1927) e "Causotos" (1935). Inter la du lu skribis anke peco de teatro en tri akti ed en versi "La piéuleto".

La kontemporani retenis kun granda emociono la prediko-poemo quon lu facis en 1924 en la gardeno dop la komon-domo d'Aurillac en 1924 kande inauguresis la statuto de la granda arverniana poeta Arsène Vermenouze. La prediko havis titulo "Vermenouzo cristiô". Vermenouze kristano.
ISBN

**ISBN**, abreviuro en l'Angla por **International Standard Book Number** ("Normala numero internaciona por libri"), esas numero uzata komercale kom identifikilo por trovar facile ula libro. Ca sistemo permisas identifikar singla libro per sua autoro, titulo, editerio, temo, idiomo originala, edc., quale ula identigokarto identifikas singla individuo.

Pos la 1ma di januaro 2007 ISBN uzas 13 cifri - ante ca dato, uzesis 10 cifri. La formo por atribuar la numero varias, e dependas quante granda esas l'imprimo-industrio di singla lando.

ISBN kreesis en 1967, developita sur la 9-cifra **Standard Book Number**, kreita en 1966 che l'Unionita Rejio. Por identifikar revui e jurnali existas la Normala Numero Internaciona por Periodala Imprimuri (Angle *International Standard Serial Number*, ISSN).

## Referi
Nina Linta Lazarević

**Nina Linta Lazarević** (n. en 1976) esas Serbiana teatr- e cinem-aktorino.

## Extera ligili
* Nina Linta Lazarević
Tim Maia

**Tim Maia** pseudonimo di **Sebastião Rodrigues Maia**, n. ye la 28ma di septembro 1942 til la 15ma di marto 1998, esis Braziliana kompozisto e kantisto di soul e funk.
Peyton Roi List

**Peyton Roi List** (n. la 6ma di aprilo 1998) esas Usana televizion-aktorino e manekinino. El komencis elua kariero kom infantala manekinino por anunci en revui. Elua unesma cinematografuro esis * 27 Dresses* (2008).
Edwin Atherstone

**Edwin Atherstone** (17ma di aprilo 1788 til la 29ma di januaro 1872) esis Britaniana poeto de la movado Romantikismo. Lua maxim konocita verki esas *The Fall of Nineveh* (1828-1868) e *Israel in Egypt* (1861).

## Referi

## Bibliografio
* *The fall of Nineveh*. A poem by Edwin Atherstone. Second edition: dilligently corrected and otherwise improved. In two volumes, Longmans, Green, Reader and Dyer, London 1868.
* *Israel in Egypt*. A poem by Edwin Atherstone, Longman, Green, Longman and Roberts, London 1861.
* *The last days of Herculaneum and Abradates and Panthea*. Poems by Edwin Atherstone, Baldwin, Cradock and Joy, London 1821.
* *Dramatic works of Edwin Atherstone*. Edited by his daughter, Mary Elizabeth Atherstone, E. Stock, London 1888.
* *The sea-kings in England: an historical romance of the time of Alfred* by the Author of the "Fall of Niniveh", In Three Volumes, Robert Cadell, Edinburgh 1830.
* *The handwriting on the wall*, a story by Edwin Atherstone, In Three Volumes, Richard Bentley, London 1858.
Imperatriz

**Imperatriz** esas la duesma maxim populoza urbo dil stato Maranhão, en Brazilia. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havas  habitanti.

Jacanta an la dextra rivo dil fluvio Tocantins, en la frontiero kun la stato Tocantins, ol ligesas a Brasília ed a Belém per la choseo BR-153. La ferovoyo Carajás ligas ol a la portuo Itaqui, en la chef-urbo dil stato, kontre ke la ferovoyo *Norte-Sul* ligas ol a Brasília. Pro lua strategiala lokizo, an la centro di importanta ekonomiala regiono, ol esas importanta centro komercala e servadala, e havas la 2ma maxim granda ekonomio dil stato, dop São Luís.

## Referi
Yoshinori Ohsumi

**Yoshinori Ohsumi** (n. ye la 9ma di februaro 1945) esas Japoniana biologiisto qua recevis la Nobel-premio pri medicino o fiziologio en 2016 por lua studii pri celulala autofagio.
David James Thouless

**David James Thouless** (n. ye la 21ma di septembro 1934) esas Skota fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 2016.
Violeta Parra

**Violeta del Carmen Parra Sandoval** (n. ye la 4ma di oktobro 1917 til la 5ma di februaro 1967) esis Chiliana kantisto, kompozisto e folkloristo.
Jean-Pierre Sauvage

**Jean-Pierre Sauvage** (n. ye la 21ma di oktobro 1944) esas Franca kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 2016.
Árpád Göncz

**Árpád Göncz** (n. ye la 10ma di februaro 1922 til la 6ma di oktobro 2015) esis prezidanto di Hungaria de 1990 til 2000.
Aale Tynni

**Aale Maria Tynni-Haavio** (n. ye la 3ma di oktobro 1913 til la 21ma di oktobro 1997) esis Finlandana poetino e tradukistino.
Satoshi Omura

**Satoshi Omura** (n. ye la 12ma di julio 1935) esas Japoniana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri medicino o fiziologio en 2015.
Heinrich Schütz

**Heinrich Schütz** (n. 8 di oktobro 1585, m. 6 di novembro 1672) esis Germana kompozisto. Il esas egardata kom la maxim importanta Germana kompozisto ante Johann Sebastian Bach.

Il naskis en Köstritz en Turingia, Germania.  De 1609 til 1612 il studiis muziko kun Giovanni Gabrieli en Venezia. De 1615 il rezidis en Dresden, ube il esis korto-kompozisto por la Elektanto di Saxonia. Il plusafoye vizitante Venezia en 1628 por studiar kun Claudio Monteverdi. Preske omna de la existanta kompozuri di Schütz esas ekleziala muziko.
Prince Rogers Nelson

**Prince Rogers Nelson** (n. la 7ma di junio 1958 til la 21ma di aprilo 2016) esis Usana kantisto, muzikisto e kompozisto di funk, rock, R&B e pop.
Jon Voight

**Jonathan Vincent "Jon" Voight** (n. en 1938) esas Usana cinem-aktoro. Ilu divenis konocata pro ilua partopreno en la cinematografuro *Midnight Cowboy* (1969). Dum ilua kariero il recevis multa premii, inkluzite Oscar-premio pri maxim bon aktoro pro la cinematografuro *Coming Home* (1978), e 4 premii "Ora Globo".
Robert Fulton

**Robert Fulton** (n. ye la 14ma di novembro 1765 til la 24ma di februaro 1815) esis Usan inventisto. Ilu developis l'unesma komercala vaporobatelo nomizita *Clermont*. La navo voyajis de New York til Albany e pose retroiris a New York - entote ol parkuris 300 mili (482 km) en 62 hori, en 1807.

Ilu anke developis l'unesma submara navo, nomizita *Nautilus*, por Napoléon Bonaparte, en 1800.

## Referi
Chucho Valdés

**Dionisio Jesús "Chucho" Valdés Rodríguez** (n. ye la 9ma di oktobro 1941) esas Kubana muzikisto e kompozisto di jazz, salsa e mambo.
Guercino

**Giovanni Francesco Barbieri**, plu konocata kom **Guercino** (n. ye la 8ma di februaro 1591 til la 22ma di decembro 1666) esis Italiana piktisto di stilo baroko.
Cassini-Huygens

Ye 15 di oktobro 1997, la kosmosondilo **Cassini**, kun kosmosondilo **Huygens**, esis lansata. La skopo di la misiono esis studiar la planeto Saturno ed olua sateliti. Energio esis provizata per generatoro utiliganta plutonio-238.

Pos voyajo inkluzanta preterpasi di Tero, Venuso e Jupitero, oli esis pozata en orbito cirkum Saturno ye 1 di julio 2004. Huygens separis su de Cassini, e ye 14 di januaro 2005 ol atingis la surfaco di la satelito Titano. Imaji de la surfaco transmisesis per relayo de Cassini: la fotografuri montris plana tereno kun rondatra stoneti (forsan de aquo-glacio).

Cassini duris en orbito cirkum Saturno; dum sequanta yari ol studiis olua ringi, e preterpasis sateliti Enceladus, Tethys, Hyperion, Dione, Rhea, Iapetus, e plurafoye Titano.
Roger Moore

**Roger George Moore** (n. ye la 14ma di oktobro 1927 til la 23ma di mayo 2017) esis Angla cinem-aktoro, famoza pro sua roli kom l'agento *James Bond* en la filmi pri spionajo *007*, de 1973 til 1985. Ilu aparis unesmafoye en la filmo *[[Vivez e lasez mortar]]* (1973).

## Referi
Charles la 2ma di Anglia

**Charles la 2ma** (n. 29 di mayo 1630 en London, m. 6 di februaro 1685 en London) esis rejulo di Anglia, rejulo di Skotia e rejulo di Irlando de 29 di mayo 1660 til lua morto. Il esis rejulo di Skotia de 1649 til 1651.

Il esis filiulo di Charles la 1ma di Anglia. Ilua regno en Anglia komencis pos la fino di la *Commonwealth* (komuneso) di Oliver Cromwell.
Deborah Kerr

**Deborah Jane Kerr-Trimmer** (n. ye la 30ma di septembro 1921 til la 16ma di oktobro 2007) esis Skota teatr- e cinem-aktoro.
Karl Dönitz

**Karl Dönitz** (n. ye la 16ma di septembro 1891 til la 24ma di decembro 1980) esis Germana admiralo dum la duesma mondomilito. Ilu remplasis Adolf Hitler pos lua suocido, kom chefo di stato di Germania.

Dum la judicii di Nürnberg ilu kondamnesis a 10-yara enkarcerigo pro milito-krimini.
Papo Inocentius la 7ma

**Inocentius la 7ma** (n. **Cosimo de' Migliorati** en 1339 til la 6ma di novembro 1406) esis la 204ma papo de Katolik-eklezio.
Charles-Valentin Alkan

**Charles-Valentin Alkan** (n. ye la 30ma di novembro 1813 til la 29ma di marto 1888) esis Franca kompozisto e pianisto.
Seal

**Seal Henry Olusegun Olumide Adeola Samuel**, konocita simple kom **Seal** (n. ye la 19ma di februaro 1963) esas Britaniana kantisto.
Marta Vieira da Silva

**Marta Vieira da Silva**, maxim konocata simple kom **Marta** (n. ye la la 19ma di februaro 1986) esas Braziliana futbalistino. El komencis elua kariero en 2000, kande el ludis por Braziliana futbalo-klubo *CR Vasco da Gama*. El nun ludas por Usana futbalo-klubo *Orlando Pride*.

El anke ludis por Braziliana futbalo-esquado por mulieri, e ganis tri arjenta medalii dum l'Olimpiala Ludi en Athina (2004), Beijing (2008) e Paris (2024). El anke ganis du ora medalii dum la Tot-Amerika Ludi en Santo Domingo (2003) e Rio de Janeiro (2007).
Arvernia-Rodano-Alpi

**Arvernia-Rodano Alpi** (France: *Auvergne-Rhône-Alpes*, Arpitane: *Ôvèrgne-Rôno-Ârpes*, Okcitaniane: *Auvèrnhe-Ròse-Alpes*, Italiane: *Alvernia-Rodano-Alpi*) esas nova regiono jacanta an la sud-esto di Francia, kreita per la teritoriala reformo di 2015, kun efiko pos la 1ma di januaro 2016. La nova regiono rezultis del uniono dil anciena regioni Arvernia e Rodano-Alpi.

Kun  km² e  habitanti en 2013, ol esas la triesma maxim vasta regiono di Francia e la duesma maxim populizita, pos Francilia.

## Historio

La regiono ja habitesis de la prehistorio: restaji del Homo neanderthalensis trovesis en Doyet, Monétay-sur-Allier, Prémilhat, ed altra loki. Li habitis ibe dum l'infra-Paleolitiko, de 1 milion yari aK til c. 25 mil yari aK. Che la kaverno *La Grotte des Fées* trovesis restaji de 35.000 til 30.000 yari aK, qui permisis developar la hipotezo pri kunvivado inter le Neanderthal e le Homo sapiens.

L'unesma habitanti mencionata dal Romana historiisti esis la Galiani, populo Kelta. Kelti fondis l'urbo Lyon e mantenis komerco kun la nordo e la sudo di Europa. La nomo "Arvernia" originis del *Arverni*, Galiana tribuo komandita da Vercingetorix, qua rezistis feroce a la konquesto Romana. Iulius Caesar konquestis la regiono por Roma dum l'unesma yarcento aK.

Dum la 4ma yarcento la regiono konvertesis a Kristanismo da Santo Stramonius. Pos rapida okupo dal Vizigoti, la regiono konquestesis en 507 dal Franki. Dum la 7ma yarcento, la Franki e l'Aquitani disputis pri la kontrolo di Arvernia. Konquestita dal Karolingiani (la decendanti di Karolus la Granda) ol divenis parto di Aquitania dum kelka tempo. La patro di Géraud d'Aurillac recevis komtio direte de la rejulo, pose konocata kom komtio di Aurillac.

## Geografio

Kovranta entote  km², la regiono esas kolekturo di topografii, klimati, naturala resursi, folkloro ed idiomi. Ol extensas su de montaro Massif Central weste til Alpi, este. La valo di fluvio Rodano jacas inter la du. L'estala duimo di departmento Ain konsistas ek montaro Jura, norde de Alpi. qua anke okupas parto dil departmento Isère, e parto di Savoya e Supra Savoya.

Massif Central konsistas ek monti e plataji, e separesas de Alpi dal valo di fluvio Rodano. Ol originis de volkanal agado, nome dum la pasinta 10 mil yari. Lua maxim alta monto esas Puy de Sancy, kun 1886 metri di altitudo. Volkano Puy de Dôme, kun 1664 metri di altitudo, eruptis lastafoye en 5760 aK.

## Ekonomio

## Referi
Paul-Henri-Benjamin d'Estournelles de Constant

**Paul-Henri-Benjamin d'Estournelles de Constant** (n. ye la 22ma di novembro 1852 til la 15ma di mayo 1924) esis Franca diplomacisto qua ganis la Nobel-premio pri paco en 1909.
Kailash Satyarthi

**Kailash Satyarthi** (n. ye la 11ma di januaro 1954) esas Indiana aktivisto pri puerala yuri, qua dividis la Nobel-premio pri paco en 2014 kun Malala Yousafzai, de Pakistan.
Asghar Farhadi

**Asghar Farhadi** (n. 7ma di mayo 1972) esas Iranana cinematografisto, cenaristo e filmo-produktisto.

## Referi
Sociedade Esportiva Palmeiras

**Sociedade Esportiva Palmeiras**, maxim konocata simple kom **Palmeiras**, olim **Palestra Italia**, esas futbalo-klubo kun sideyo en urbo Sao Paulo, Brazilia. Lua oficala kolori esas verda e blanka.

Ol fondesis ye la 26ma di agosto 1914, kun la nomo *Palestra Italia*, e chanjis a la nuna nomo en 1942, kande Brazilia unionis su a la Federiti, dum la duesma mondomilito, por luktar kontre Rejio Italia e Naziista Germania. Ye la sama yaro, Palmeiras divenis championo di lokala futbalo-konkurso dil stato So Paulo, pos vinkar sporta klubo *São Paulo Futebol Clube*, per 3 goli kontre 1.

Dum lua historio, Palmeiras vinkis trifoye futbalo-championkonkurso *Libertadores de América*: en 1999, 2020 e 2021.

## Extera ligilo
* oficala ret-pagino di Palmeiras
Klaus Kinski

**Klaus Kinski** (n. **Klaus Günter Karl Nakszynski** ye la 18ma di oktobro 1926 til la 23ma di novembro 1991) esis Germana cinem-aktoro.

Aktoro Nastassja Kinski esas filio di Klaus Kinski e sua duesma spozo Ruth Brigitte Tocki a qua il mariajesis de 1960 til 1971.
Idisto

**Idisto** esas parolanto di la linguo internaciona Ido.

## L'uzo
Louis Couturat, pensis ke la parolanti di Ido ne vere esis «Idisti» pro ke Ido ne esas ideologio, vice linguo. Pro to, il uzis la termino «parolanto».

## Videz anke
* Listo di Idisti
Fika

***Fika*** esas koncepto en Sueda kulturo pri la bazala signifiko «drinkar kafeo», ofte akompanata kun kukaji o sandwich-i. Plu samtempana generalizita signifiko di la vorto, ube la kafeo povas esar remplasata per teo o mem suko, limonado o «saft» por pueri, divenis tre dissendita. En kelka sociala cirkli, mem nur sandwich o mikra repasto povas indikar fika simila al Angliana koncepto di teo posdimeza. En Suedia, kukaji generale (por exemple «kanelbullar») ofte referas kam *fikabröd* («pano di fika»).

## Etimologio
La vorto «fika» esas exemplo por l'addopa slango uzita en la 19a yarcento, kande silabi di vorto esis inversigita, derivis *fika* de *kaffi*, plu frua varianto di la Suediana vorto *kaffe* («kafeo»). De *fika* anke venas la vorto *fik* (neformala termino por «kafeerio») tra procedo di addopa dervido.

## Defino
*Fika* esas konsiderita sociala institucuro en Suedia; lo signifikas «repozar», maxim ofte kafeo-repozo, kun onua kolegi, amiki, rendevuo o familio. La vorto *fika* povas esar uzata kom verbo e substantivo. Onu povas *fika* ye laborerio per «kafeo-repozo», *fika* kun ulu kam «kafe-rendevuo», o nur drinkar tazo de kafeo, teo od altra ne-alkoholoza drinkaji. Tale, la vorto havas poka ambigua impliko, ma preske sempre inkluzas ulo por manjar, kam bisquiti e mem dolcaji, akompanata kun la drinkajo. Ca praktiko di repozar, ofte kun kanelbulle o kelka bisquiti, o frukto ye la latero, esas centralo por Suediana vivo.

Quankam la vorto ipsa povas implikar «repozar de laboro», co ofte esas emfazata per la vorto *fikapaus* («pauzo por fika») o *fikarast* («repozo por fika»), kun* kaffepaus* e *kafferast*, rispektive, kam proxima sinonimi. *Fika* anke povas signifikar drinkar kafeo od altra drinkajo ye kafeerio o *konditori* («kafeerio existanta en kukiferio»).

Tradicionale, *fika* bezonis dolca, bakitaji, specale kanelbullar.

*Fika* anke esas kombinita en vorti kam *fikabröd* («pano di fika») qua esas kolektala nomo omna tipi di bisquiti, kuki, ruleti, e.c. qua tradicionale esis manjita kun kafeo. Ne-dolcizita pani esas normale ne inkluzita en ica termino (mem ici forsan kelkafoye esas manjata kun kafeo). Uzata kam substantivo, *fika* anke referas a *fikabröd* e kafeo kombinite.

## Laboro-repozo
*Fika* esas komuna praktiko ye la laborerii en Suedia ube olu konstitucas adminime un repozo dum normala laborodio. Ofte, du *fikas* esas prenanta singladie ye cirkum 9:00 morge e 3:00 posdimeze. La *fika* di laboro esas importanta sociala evento ube employati povas kunirar ed esas sociala diskutar privata e profesionala aferi.  Ne esas neordinara por administranti kunirar employati ed ad ula vasteso olu mem povas esar konsiderata nepolita ne kunirar onua kolegi ye *fika*. La praktiko ne esas limitizita ad ula exakta sektoro di la laboro-merkato ed esas konsiderata normala praktiko mem en guvernala administrerio.

## Videz anke
* Kafeo-kulturo
* Dek-e-un kloki (repasto)
* Teo (repasto)

## Referi
Geoffrey Chaucer

**Geoffrey Chaucer** (n. c. 1343 til la 25ma di oktobro 1400) esis Angla skriptisto, poeto e filozofo. Ilu judikesas kom la maxim importanta Angla poeto de Mezepoko.
Astérix

**Astérix** esas serio de Franca kartuno-libri pri Gala heroulo rezistanta la Romani en okupita Galia.

La karaktero Astérix unesmafoye aparis ye 29 di oktobro 1959, en la DR-kayero *Pilote*. La rakonto esis skribata da René Goscinny ed ilustrata da Albert Uderzo. En 1961 aparis *Astérix le Gaulois*, la unesma de duranta serio de libri pri Astérix. Pos la morto di Goscinny en 1977, Uderzo anke skribis la rakonti; en 2009 il vendis la yuri a la kompanio Hachette.
Juan Carlos Varela

**Juan Carlos Varela Rodríguez** (n. ye la 12ma di decembro 1963) esis prezidanto di Panama de la 1ma di julio 2014 til la 1ma di julio 2019.
Vendémiaire

**Vendémiaire** (France: /vɑ̃demjɛʁ/) esis l'unesma monato en la Franca kalendario republikala. La monato nomizesis por la Ocitaniana vorto *vendemiaire* («rekolto di vitbero»).

*Vendémiaire* esis l'unesma monato di la autun-quarimo (*mois d'automne*). Olu komencis sur la dio dil autunal equinoxo, qua iris inter 22 di septembro e 24 di septembro, inkluzite. Ol finis inter 21 di oktobro e 23 di oktobro. Olu sequas la Sans-culottides di la pasinta yaro ed preirar Brumaire.
Brumaire

**Brumaire** (en Franciana: /bʁymɛʁ/) esis la duesma monato che Franca republikala kalendario. La monato nomizesis por la Franca vorto *brume* («nebulo») qua freque eventeas en Francia dum ita tempo di la yaro.

Brumaire esis la duesma monato di la autumo-quarimo (*mois d'automne*). Olu komencis inter 22 di oktobro e 24 di oktobro. Olu finis inter 20 di novembro e 22 di novembro. Olu sequis Vendémiaire e preiras Frimaire.

En politikala/historiala uzo, Brumaire povas referar a la guvernerio-demoliso di la 18 di brumaire en la yaro VIII (9 di novembro 1799), di qua la Generalo Napoleon Bonaparte demolisis la guvernerio di la Direktaro por remplesar lo per la Konsulo, qua esas referata da Karl Marx en ilua broshuro, La 18a di Brumaire di Louis Bonaparte, en qua Marx pozas l'originala demoliso di Napoleon kun la plu tarda guvernerio-demoliso di 1851 di lua nevulo, Louis-Napoleon.
Michel Aoun

**Michel Naim Aoun**, militisto e politikisto n. ye la 30ma di septembro 1933 esis prezidanto di Libano de 2016 til 2022. Ante il esis chefministro di la lando de 1988 til 1990.
Making-of

Pri cinematograf-arto, **«making-of»**, anke konocata kom **dop la ceneyo**, esas filmo dokumentala qua kontenas la produko di filmo o televiziono-programo. Co ofte relatas al EPM (elektrala pako por moyeni) filmeto, pro olua precipua uzado kom reklamilo, o samtempe kom cinemala publikigo o kom premio-traito por la DVD di la filmo.

Filmo dokumentala kun filmo-longeso sur la *making-of* di altra filmi divenis propra filmo-jenro. La filmo di *making-of* forsan esas plu importanta kam la filmo ipsa. Kaze di *[[Lost in La Mancha]]*, la filmeto di *making-of* fine dokumentizis la krulo e l'abandono di la filmo (*[[The Man Who Killed Don Quixote]]*).

Plu kurta *making-of* di filmi dokumentrala ofte esas uzata kom premio sur DVD-i, pro ke olu montras plu bone quale ol konceptesis. Kelka filmi inkluzis «*making-of* di la *making-of*» kom joko. La *making-of* ofte anke esas plublikigata en televiziono kom parto di la reklamo di la filmo.

## Etimologio
La vorto «making-of» esas Angla kombinuro di *making* («faco») ed *of* («di»). La vorto, en lua stranjera formo, esas trovata ed uzata en omna fontolingui.

## Exempli di ''making-ofs'' kun filmo-longeso
* *[[Burden of Dreams]]*, la *making-of* di *[[Fitzcarraldo]].*
* *Direktita da Andrei Tarkovsky*, la *making-of* di *[[The Sacrifice]].*
* *[[Hearts of Darkness: A Filmmaker's Apocalypse]]*, la *making-of* di *[[Apocalypse Now]].*
* *[[Lost in La Mancha]]*, la *making-of* di la faliita filmo *[[The Man Who Killed Don Quixote]].*
* *[[Wrath of Gods]]*, la *making-of* di *[[Beowulf & Grendel]].*
* *[[The Matrix Revisited]]* (direte a DVD), la *making-of* di *[[The Matrix]].*
* *Making the Amazing* (direte a DVD), la *making-of* di *[[Spider-Man 2]].*
* *[[The Shark Is Still Working]]* (direte a DVD), filmo dokumentala pri la *making-of* ed influo de la filmo de 1975 *[[Jaws]]*.
* *His Name Was Jason:30 Years of Friday The 13th* (direte a DVD), filmo dokumentala pri la *making-of* ed influo di la hororala filmo-serio *[[Friday The 13th]].*
* *[[The Psycho Legacy]]* (direte a DVD), filmo dokumentala pri la *making-of* ed influo di la filmo-serio *[[Psycho]]*.

## Exempli di dokumentali kom premio-traiti
* *Rocky Horror Double Feature Show* (1995), filmo dokumentala pri la *making-of* di *[[The Rocky Horror Picture Show]]*, publikigita sur DVD di la filmo ipsa.
* *The Making of Psycho* (1997), filmo dokumentala sur la *making-of* di *[[Psycho]]*, publikigita sur DVD di la filmo ipsa.
* *The 12 Days of Black Christmas* (2008), filmo dokumentala sur la *making-of* di *[[Black Christmas]]*, publikigita sur DVD di la filmo ipsa. 
* *Plotting Family Plot* (2001), filmo dokumentala sur la making-of di *[[Family Plot]]*, publikigita sur DVD di la filmo ipsa.
* *Halloween Unmasked* (2000), filmo dokumentala sur la making-of di *[[Halloween (filmo de 1978)|Halloween]]*, publikigita sur DVD di la filmo ipsa.
Amikumu

**Amikumu** (Esperanto por «esez kun amiki») esas plur-sistemal' aplikajo por smartfoni (Android ed iOS) per qua on povas trovar e kontaktigar proxima linguoparolanti, exemple altra Idisti. L'aplikajo funcionas per du manieri. Onu povas trovar proxima linguoparolanti per listo o per mapo. L'aplikajo publikigesis ye aprilo 2017.

## Arkitekturo
L'Android-aplikajo esas programifata per Java, l'iOS-aplikajo per Swift e la servero per Ruby on Rails.

## Pekuniokolekto ye Kickstarter
Amikumu apertis pekuniokolekto ye Kickstarter ye la 18 di oktobro 2016 dal Esperantisti Chuck Smith e Richard Delamore. Plu kam 3000 euroi esis kolektita ye la komencanta 10 hori pos la komenco di la pekuniokolekto. La skopo di la pekuniokolekto esas 8500 euroi. La skopo esis atingita pos 27 hori. La kampanio duros til la 16 di novembro 2016. L'Ido-Fonduro donacis 12 000 Suediana krona-i ad Amikumu.

## Orala membreso
La bazala funcioni dil aplikajo esas gratuita. Onu povas divenar orala membro por aquirar plusa funcioni.

## Referi

## Extera ligili
* Oficala retpagino
* Ofical' Angliana Twitter-konto
* Pekuniokolekto ye Kickstarter
León Cortés Castro

**León Cortés Castro** (n. ye la 8ma di decembro 1882 til la 3ma di marto 1946) esis prezidanto di Kosta Rika de 1936 til 1940. Segun kelka Juda historiisti, lu havis simpatii pri fashismo.
Difuzofrazo

**Difuofrazo** esas frazo od expreso rikonocata per lua iteranta dico. Tala frazi ofte produktas en populara kulturo ed en l'arti, ed ordinare difuzas per vario di amaso-moyeni (tala quala literaturo ed edito, filmo, televiziono e radio), ed anke vorto di boko. Kelka divenas fakte o literale «fabrikomarko» o «signaturo» di la persono o karaktero qua produktis li, e povas esar instrumental' en la tipoelekto (bonfacante od altre) di partikulara aktoro.

## Kulturo
Segun Richard Harris, psikologio-profesoro che l'universitato Kansas State qua studiis pro quo homi prizas citar filmi en sociala situesi, uzanta filmo-citaji en singladia konversi esas simila a jokar e maniero por formacar solidareso kun altri. «Homi facas lo sentar bone pri li ipsa, igar altra ridar, igar li ipsa ridar», ilu dicis. Lu trovis ke omna di la partoprenanti en lua studio uzis filmo-citaji en konverso ye un punto od altra. «Li intense citis komedii, sequis diste per drama-filmi e filmi di action-adventure.» Horror-filmi, muzikal' e puerala filmi esis preske nultempe mencionita.

## Anke videz
* Klisho
* Memo

## Referi

## Plusa artikli pri ca temo
* 
*  (ante editita kom: *From Hue and Cry to Humble Pie* en 2000)
* Eric Partridge (1894–1979) ed. Beale. ''A Dictionary of Catch Phrases, American and British, from the sixteenth century to the present day'' (plugrandigita edituro) Lanham, Maryland: Scarborough House, 1992. ISBN 0-8128-8536-8. E-book ISBN 0-203-37995-0
* 
* 

## Extera ligili
* Catch Phrase en *TV Tropes*
Pulvero-konspiro

La membri di la **Pulvero-konspiro** intencis destruktar la Pero-chambro dum la statala aperto di Parlamento en London ye 5 di novembro 1605.

La konspiranti esis grupo de Angla Katoliki, deceptita pro la manko di religiala tolero sub rejulo James la 1ma, di qua la duktanto esis Robert Catesby. Li expektis ke ca ago inicius populara revolto. Guy Fawkes, un de la konspiranti, responsis pri la exploziva materii. Dum la vespero di 4 di novembro, dum oficala serchado di la Pero-chambro, Fawkes deskovresis en la subter-etajo kom gardo di 36 bareli de pulvero, ed il esis arestata.
Malcolm Turnbull

**Malcolm Bligh Turnbull** (n. ye la 24ma di oktobro 1954) esis chefministro di Australia de 2015 til 2018.
Van Halen (bando)

**Van Halen** esas Usana bando di heavy metal fondita en Pasadena, Kalifornia en 1972.

## Albumi di atelier
* Van Halen (1978)
* Van Halen II (1979)
* Women and Children First (1980)
* Fair Warning (1981)
* Diver Down (1982)
* 1984 (1984)
* 5150 (1986)
* OU812 (1988)
* For Unlawful Carnal Knowledge (1991)
* Balance (1995)
* Van Halen III (1998)
* A Different Kind of Truth (2012)
ʻAkilisi Pōhiva

**Samiuela 'Akilisi Pōhiva**, n. ye la 7ma di aprilo 1941 til la 12ma di septembro 2019, esis chefministro di Tonga de la 30ma di decembro 2014 til lua morto.
Edgar Lungu

**Edgar Chagwa Lungu**, advokato e politikisto n. ye la 11ma di novembro 1956 til la 5ma di junio 2025, esis prezidanto di Zambia de la 25ma di januaro 2015 til la 24ma di agosto 2021.
Mariner 3

Ye 5 di novembro 1964, **Mariner 3**, kosmosondilo di Usa, esis lansata. La skopo di la misiono esis preterpasar la planeto Marso; la sondilo portis kamero e diversa instrumenti por mezurar magnetala feldo, kosmala polvo ed altraji.

Un horo pos lanseso, problemi komencis qui duktis ad eventuala finigo di la misiono, ok hori pos lanseso. La identa sondilo Mariner 4 sucesoze preterpasis Marso.
Nicolás Maduro

**Nicolás Maduro Moros**, diplomacisto, sindikatano e politikisto, n. ye la 23ma di novembro 1962, esis prezidanto di Venezuela de la 5ma di marto 2013 til sua kapto da Usani ye la 3ma di januaro 2026.

### Inkurso da Usa
Pos monati-longa preparo, Usa inkursis Venezuela la 3ma di januaro 2026 e kaptis Maduro e sua spozo. Amba transportesis ad Usa por esar judiciata. Maduro enkarcerigesis en la *Metropolitan Detention Center* en Brooklyn.

### Referi
Jean Bodin

**Jean Bodin** (1530 til 1596) esis Franca, juriskonsulto, advokato e filozofo. Ilu kreis teorio pri suvereneso, e judikesas kom la "patro di politikala cienco".
Thomas Mun

**Thomas Mun** (n. ye la 17ma di junio 1571 til la 21ma di julio 1641) esis Angla ekonomikisto, un ek la lasta defenseri di protecionismo.
Jerry Butler

**Jerry Butler, Jr.** (n. ye la 8ma di decembro 1939) esas Usana muzikisto, kantisto e kompozisto di soul, funk e R&B.
Kersti Kaljulaid

**Kersti Kaljulaid**, direktisto di entraprezi e politikistino n. ye la 30ma di decembro 1969, esis prezidanto di Estonia de 2016 til 2021.

## Referi
Ben Johnson

**Benjamin Sinclair "Ben" Johnson** (n. ye la 30ma di decembro 1961) esas Kanadan ex-atleto qua ganis du bronza medalii dum l'Olimpiala Ludi en Los Angeles, 1984, ed un ora medalio dum l'Olimpiala Ludi en Seoul, 1988, pose revokita pro dopado.
William McMahon

**William "Billy" McMahon** (n. ye la 23ma di februaro 1908 til la 31ma di marto 1988) esis chefministro di Australia de 1971 til 1972.
Alexandr Porfiryevich Borodin

**Alexandr Porfiryevich Borodin** (n. 12 di novembro 1833, m. 27 di februaro 1887) esis Rusiana kompozisto.

Il naskis en Sankt-Peterburg, filiulo di Gruziana nobelo, Luka Stepanovich Gedevanishvili; Alexandr esis ne-legitima, do il esis registragata kom filiulo di serfo di la nobelo, Porfiri Borodin. Il studiis kemio, ed en 1862 il divenis profesoro di kemio ye akademio en Sankt-Peterburg. Dum 1862 il renkontris la kompozisto Balakirev, e studiis kompozado kun il; ilua simfonio no. 1, komencita dum ta yaro, esis unesmafoye pleata en 1869.
Limoges

**Limoges** (Ocitaniane: *Limòtges*) esas la duesma maxim populoza urbo de Nov Aquitania, Francia, dop Bordeaux, e chef-urbo dil departmento Haute-Vienne. Segun statistiki de la yaro 2020 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 77,45 km².

## Geografio

La reliefo di Limoges esas kelke kolinoza, jacanta proxim montaro *Massif Central*. Lua mezavalora altitudo esas 294 metri super la marala nivelo. Rivero Vienne trairas la urbo deeste adweste.

La klimato di Limoges esas oceanala (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), jacanta an la limito kun regioni di klimati montala e kontinentala. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 4,2°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 19,3°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 1023,5 mm. La pluvoza sezono iras de oktobro til februaro, e la maxim pluvoza monato esas novembro, kun mezavalore 101,3 mm. Tamen, ne existas monato komplete sika. Mezavalore, l'urbo havas 18 dii nivoza ye singla monato.

## Referi
Petros Protopapadakis

**Petros Protopapadakis** (1854 til la 28ma di novembro 1922) injenioro e politikisto esis chefministro di Grekia de la 9ma di mayo til la 28ma di agosto 1922.
Leonard Ochtman

**Leonard Ochtman** (n. ye la 21ma di oktobro 1854 til la 27ma di oktobro 1935) esis Nederlandana impresionista piktisto, qua piktis precipue peizaji.
Carlos Flores Facussé

**Carlos Roberto Flores Facussé** (n. ye la 10ma di marto 1950) esis prezidanto di Honduras de 1998 til 2002.
Percival Lowell

**Percival Lowell** (n. 13 di marto 1855, m. 12 di novembro 1916) esis Usan astronomo.

Il venis de richa familio en Boston, Massachusetts, e studiis matematiko ye la universitato di Havard. Dum la 1880-yardeko il rezidis en est-Azia, e produktis libri pri la regiono.

De 1893 il havis granda intereso pri astronomio, ed il fondis observatorio ye Flagstaff, Arizona. Il studiis la planeto Marso e facis skisuri di la surfaco; il supozis ke la linei quin il vidis sur la planeto esas kanali. Il skribis pri Marso, konjektante ke Marsani, habitante la sika planeto, konstruktis la kanali por adportar aquo de la glaciigita poli. Multa astronomi esis skeptikema pri ca teorio, supozante ke la supozita linei esis naturala saliaji. La teorio esis klare refutata multa yari pose, kande kosmoprobili fotografis la surfaco.

Il mortis en Flagstaff en 1916, evante 61 yari.
Louis la 6ma di Francia

**Louis la 6ma di Francia**, surnomizita **la Grasa**  esis rejulo di Francia. Ilu guvernis de la 3ma di agosto 1108 til la 1ma di agosto 1137.
Casablanca (filmo)

La filmo ***Casablanca*** esis unesmafoye vidata en New York ye 26 di novembro 1942.

La chefa aktori en la filmo esis Humphrey Bogart ed Ingrid Bergman. En la rakonto, Usano Rick Blaine (Bogart) esas proprietanto di amuzeyo en Kazablanka, Maroko, dum la duesma mondomilito; ibe il renkontras Ilsa Lund (Bergman), quan il ultempe amoris, e qua nun esas spozino di duktanto di Cheka rezistado.

La unesma vidado esis avancigata, de la projetita tempo dum printempo 1943, pro la invado en novembro 1942 aden nord-Afrika da la federita armeo.
Jermaine Jackson

**Jermaine La Juane Jackson** (n. ye la 11ma di decembro 1954) esas Usana kantisto, kompozisto e muzikisto, fratulo de Michael Jackson e ex-membro de la bando The Jackson 5.
Mike Bordin

**Michael Andrew Bordin** (n. ye la 27ma di novembro 1962) esas Usana muzikisto, fondinto di la bando Faith No More.
Papo Leo la 8ma

**Leo la 8ma** (n. c. 915 til 965) esis la 132ma papo di katolik-eklezio. De la 6ma di decembro 963 til la 26ma di februaro 964 il esis kontrepapo, nam il opozis su a lora papo Ioannes la 12ma, mortinta ye la 14ma di mayo 964.
Garry Shandling

**Garry Emmanuel Shandling** (29ma di novembro 1949 til la 24ma di marto 2016) esis Usana komediisto, skriptisto e cinem-aktoro. Ilu komencis ilua kariero skribanta por komika televiziono-spektakli *Sanford and Son* e *Welcome Back, Kotter*. En 1986 ilu kreis *It's Garry Shandling's Show*, qua montresis en televiziono-kanalo Showtime e nominesis por 4 premii *Emmy*.

Dum ilua kariero ilu nominesis 19-foye por premio *Emmy*, e dufoye por la premio "Ora Globo".
Alan Thicke

**Alan Thicke**, naskinta **Alan Willis Jeffrey** ye la 1ma di marto 1947 til la 13ma di decembro 2016, esis Kanadana kompozisto, cinem-aktoro e prizentisto di televiziono.
The Temple Institute

**The Temple Institute** (**מכון המקדש – The Temple Institute**)


File:2014-06 Israel - Jerusalem 099 (14753225607).jpg|
File:רחבת המנורה - 1.jpg|


## Extera ligili

*  The Temple Institute
Nika Futterman

**Nika Futterman** (n. ye la 25ma di oktobro 1969) esas Usana kantistino, komediistino e voco-aktorino. Inter altra labori, el doblis* la voco di Asajj Ventress en la filmo *Star Wars: The Clone Wars* (2008).
Zsa Zsa Gabor

**Zsa Zsa Gabor** (n. **Sári Gábor** ye la 5ma di februaro 1917 til la 18ma di decembro 2016) esis Hungara cinem-aktorino.
Oliver Simon Hart

**Oliver Simon D'Arcy Hart** (n. ye la 9ma di oktobro 1948) esas Angla ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 2016.
Bengt Robert Holmström

**Bengt Robert Holmström** (n. ye la 18ma di aprilo 1949) esas Finlandan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 2016.
Artie Lange

**Arthur Steven "Artie" Lange, Jr.**, n. ye la 11ma di oktobro 1967, esas Usana komediisto. Ilu kreis materii por *Mad TV* de 1995 til 1997, e por *The Howard Stern Show* de 2001 til 2009. Pos problemi kun drogi, probar suocidar tri foyi ed esar arestita da polico, ilu decidis traktar su e durigar lua kariero. Ilu skribis 4 libri pri lua vivo.
Thor Vilhjálmsson

**Thor Vilhjálmsson** (n. ye la 12ma di agosto 1925 til la 2ma di marto 2011) esis Islandana skriptisto qua ganis la Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1988.
Ulisses Correia e Silva

**José Ulisses de Pina Correia e Silva**, docisto e politikisto (n. ye la 4ma di junio 1962) esas nuna chefministro di Kabo Verda. Ilu asumis povo ye la 22ma di aprilo 2016.
Islamala Stato

La **Islamana Stato di Irak e la Levanto (ISIL)**, anke konocata kom la **Islamana Stato di Irak e Siria (ISIS)**, **Islamana Stato**, **Daesh** es jihadista neagnoskata stato e militanta grupo qua sequas fundamentalista, Wahhabista doktrino di Sunita Islamo. Lua adopto dil nomo Islamana Stato e lua ideo di kalifio esis vaste kritikata.

La grupo divenis mondale konocita pos 2014, kande ol okupis vasta teritorii en Irak. Ol esis judikesas kom organizuro terorista dal Unionita Nacioni e multa landi.

Ol esas duktata da Abu Bakr al-Baghdadi.
Israel Museum

**Israel Museum** (हिब्रू:מוזיאון ישראל‎‎, Muze'on Yisrael) 


Image:Jerusalem Schrein des Buches BW 1.JPG|
Image:Jerusalem Modell BW 2.JPG|


## Extera ligili

* Israel Museum website
Carrie Fisher

**Carrie Frances Fisher** (n. ye la 21ma di oktobro 1956 til la 27ma di decembro 2016) esis Usana cinem-aktoro e skriptisto por cinemo. El pleis "princino Leia", che l'unesma filmo de la serio *Star Wars*, e la sama rolo en la filmo * Star Wars: The Force Awakens* (2015), e posmorte en la filmo *The Last Jedi* (2017).
Charles Goodyear

**Charles Goodyear** (n. ye la 29ma di decembro 1800 til la 1ma di julio 1860) esis Usana kemiisto ed injenioro. Ilu esis l'inventisto di la vulkanizita kauchuko.
Debbie Reynolds

**Mary Frances "Debbie" Reynolds** (n. ye la 1ma di aprilo 1932 til la 28ma di decembro 2016) esis Usana cinem-aktorino, kantistino, dansistino ed entraprezistino. Elua kariero duris dum preske 70 yari, e l'unesma suceso esis en la cinematografuro *Singin' in the Rain* (1952).

El mortis 1 dio pos elua filiino, l'aktorino Carrie Fisher.

## Referi
Paulus Moreelse

**Paulus Moreelse** (Utrecht, 1571 - Utrecht, 6ma di marto 1638) esis nederlandana portreto-piktisto.

Moreelse esis studento di la Delftana portreto-piktisto Michiel van Mierevelt, qua ipsa esis studento di Anthonie van Blocklandt.

Il studio-voyajis ad Italia, ube il recevis multa komisi por portreti.  Retroveninte en Utrecht il divenis en 1596 membro di la selifisti-gildo, ed en 1611 il esis un ek la fondinti di la nova piktisti-gildo, di qua il divenis la unesma gildestro.

Moreelse esis multe-demandata portreto-piktisto e recevis komisi de la tota republiko.  Lua maxim olda datizita verko esas de 1606.  Il piktis ultre portreti anke historiala pikturi ye stilo manierista, e dum la 1620a yari il facis pikturi di pastoruli e pastorini.  Il apartenis la sama generaciono kam Abraham Bloemaert e Joachim Wtewael, e same quale la lasta il pleis importanta rolo en la publika vivo di sua urbo.  En 1618, kande la kontre-remonstranti guverneskis en Utrecht, il divenis konsilisto.

Moreelse anke laboris kom arkitekto, e desegnis en Utrecht la Catharijnepoort (1626, demolisita 1850) e forsan anke la ankore existanta Grote Vleeshuis che la Voorstraat (1637).  Il docis che la Utrecht Art-Akademio, e havis multa studenti, di qui la maxim konocata esis Dirck van Baburen.  Ye 19ma marto 1638 Moreelse esis enterigata en la Buurkerk.

La urbestro di Utrecht, Hendrick Moreelse esis filiulo di Paulus Moreelse.
João de Lucca

**João Bevilaqua de Lucca** (n. ye la 6ma di januaro 1990) esas Braziliana natisto. Ilu ganis tri ora medalii en la Tot-Amerika Ludi en Toronto, Kanada: pri la 200-metra natado libera stilo, pri la 4x100-metra natado libera stilo, e pri la 4x200-metra natado libera stilo.
Lucius Papirius Cursor

**Lucius Papirius**, surnomizita **Cursor** esis Romana generalo. Pro lua rapideso per kuro, persuadesis, ke, kom konsulo, il departabis sub mala presigni por kombatar la Samniti, ‘itaque’ lu retrovenis a Roma por konsultar itere la auspicii ; dum lasar a Fabius Rutilius la komando dil armeo, lore il interdiktis strikte à lu komencar la lukto kontre l’enemiki. Ma Fabius trovas okaziono oportuna, e facas kombato. Papirius, retroveninte, volis frapigar il per la hakilo-puniso ; Fabius fugas a Roma, ed imploras, ma vane, la susteno dal triboni. Fine, la lakrimi di lua patro e la supliki dal populani sucesis obtenigar indulgo por ilu. Papirius vinkis la Samniti. Ita Papirius ipsa pos expresir a la pretoro di Praeneste la reprochi maxim ofenseganta klameskis : « Ho liktoro, prontigez la hakili. » E vidante la pavoro quan produktis a ca pretoro la timo dil morto, il saciesis per tranchigar radiko deskomoda a la promenanti.
Parmigianino

**Parmigianino** (n. **Girolamo Francesco Maria Mazzola** ye la 11ma di januaro 1503 til la 24ma di agosto 1540) esis Italiana piktisto di stilo ''manierista''.
Provinco Kaliningrad

**Provinco Kaliningrad** esas un ek la subdividuri di Rusia. Ol subdividesas en 22 distrikti, ed olua chefurbo esas Kaliningrad.

Ol esas extera provinco di Rusia qua jacas an la Baltika Maro e havas frontieri kun du landi: Polonia (sude) e Lituania (norde ed este). Ol do distas cirkume 700 km de la precipua frontiero inter Rusia ed Europa.

La provinco havas la sama konstitucala rango kam la altra 84 federala subdividuri di Rusia. Kun areo de 15 125 km² ol esas inter la maxim mikra provinci dil rusa federuro.

Ol havas habitantaro de 1 027 678 homi (en 2022). La chefurbo esas Kaliningrad, di quo la olima nomo esis Königsberg. Preske duimo (498 260) del provincani habitas ica urbo.

Kaliningrad esas la unika Baltika portuo rusa qua restas senglacia dum la vintro.  Senvista voyajo a la precipua parto di Rusia esas posibla nur per aero o maro.

La provinco esis olim parto di Germania. Hodie ol esas importanta centro fabrikala.  En 2006 on evaluis, ke un ek omna tri televizion-aparati produktita en Rusia, fabrikesis en Kaliningrad.

## Precipua loki
De loki en la provinco super 3 000 habitanti esas:

## Distrikti
De 22 distrikti esas 1 kolonieto urbaltipa kom legitima distrikto (Yantarni) e 8 urbi kom legitima distrikti: Kaliningrad, Baltiysk, Ladushkin, Mamonovo, Pionerski, Sovetsk, Svetli, Svetlogorsk. La cetera 13 distrikti esas: Bagrationovsk, Chernyahovsk, Gvardeisk, Guryevsk, Gusev, Zelenogradsk, Krasnoznamensk, Neman, Nesterov, Ozyorsk, Polessk, Pravdinsk e Slavsk.

## Referi
Sep ponti di Königsberg

La **Sep ponti di Königsberg** esas historiale importanta problemo en matematiko.  Ol solvesis, negative, dal suisa matematikisto Leonhard Euler en 1736.  La solvo duktis a la fondo di grafiko-teorio, e predicis la ideo di topologio*.

La urbo Königsberg, Prusia (nun Kaliningrad, Rusia) jacis an amba rivi di la fluvio Pregolya.  En la fluvio esis du granda insuli, qui esis interkonektita, e konektita a la cetera urbo, per sep ponti.

La problemo esas trovar marcho-voyo tra la urbo kun la reguli, i. on transiras singla ponto unfoye, e nur unfoye; ii. on darfas atingar la insuli nur per la ponti; iii. la komenceyo e fineyo dil marcho ne mustas esar sama.

Euler pruvis ke la problemo havas nula solvo.  Unesme, lu remarkigis ke la selekto di voyo interne di singla urbo-parto ne importas; nur la sequo de ponto-transiri importas.

Lore lu observis, ke (ecepte la fineyi) kande on eniras urbo-parto per ponto, on departas per ponto.  Nam on transiris singla ponto nur unfoye, la nombro de ponti qui konektas ta parto mustas esar para.  Ma la nombro de ponti qui konektas singla parto esas nepara.  Ico duktas a kontredico.
Deutsche Welle

**Deutsche Welle** (literale "Germana Ondo") o **DW** esas la publika internaciona brodkasterio di Germania.  Olua servi esas recevebla en triadek lingui.  La satelitala televizion-servo di DW konsistas ek kanali en la angla, germana, hispana, ed araba.

DW anke ofras freque aktualigata artikli che sua enreta novaji-situo e jeras sua propra centro por internaciona komunikili-developo, *DW Akademie*.  La oficala skopi di DW esas reprezentar Germania kom "liberala, demokrata stato surbaze la regno di lego", produktar dependebla novaji, e provizar aceso a la germana linguo.

Deutsche Welle brodkastas depos 1953.  Lua chefkontoro esas en Bonn, ube lua radio-programi produktesas.  Televizion-programi produktesas preske tote en Berlin.  La responso pri la novaji-situo di DW dividesas inter la du loki.

Cirkume 3.000 homi laboras che Deutsche Welle en plu kam sisadek landi.  Segun DW, lua produkturo atingas 100 milion homi cirkum la mondo singla-semane.  La direktisto generala di DW esas Peter Limbourg.
Bernina-fervoyo

La **Bernina-fervoyo** esas unvoya metro-larjesa fervoyo quo formacas parto di la Retia fervoyo (**RhB**).  Ol konektas la termo-vakanceyo St. Moritz, en la kantono Graubünden, Suisia, kun la urbo Tirano, en la provinco Sondrio, Italia, per la Bernina-defileo.

Atinganta alteso di 2.253 metri super maro-nivelo, ol esas la triesma maxim alta fervoyo en Suisia.  Ol esas anke la maxim alta adhero-fervoyo en Europa, e – kun rampi til 7% – un ek la maxim eskarpa adhero-fervoyi en la mondo. 

La Bernina-fervoyo inkluzas 13 tuneli e koridori, e 52 viadukti e ponti.  Ol esas nomizita pro la Bernina-montaro, e la Bernina-defileo. 

Ye 7ma julio 2008, la Bernina-fervoyo e la Albula-fervoyo, qua anke formacas parto dil RhB, adjuntesis a la listo di UNESCO Mondala Heredajo-Situi, sub la nomo *Retia Fervoyo en la Albula / Bernina Peizaji*.  La tota fervoyo egardesas kom trans-frontiera suis-italiana heredajo-areo.

La maxim famoza treni che la Bernina-fervoyo konocesas kom la *Bernina Express*.