open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kristologio

**Kristologio** (de la Greka *Χριστός* Khristós e *-λογία*, -logio) esas la feldo di studio en kristana teologio qua esas precipue pri la naturo e persono di Iesu Kristo quale raportita en la kanonala evangelii ed epistoli de la Nova Testamento. Prima konsideri inkluzas la relato di naturo e persono di Kristo kun la naturo e persono di deo la patro. Tale, kristologio havas interesto pri la detali di oficio di Kristo, lua agi e docanti, pro obtenar plu klara konoci di qua esas en lua persono, en lua rolo en salveso. La chefa kompozanto di kristologio del epoko apostolala venas de Paulus l'apostolo. Lua centrala temi esas la nociono di preexisto di Kristo e l'adorado quale Kyrios.
Edward la 3ma di Anglia

**Edward la 3ma** esis rejo di Anglia de 1327 til 1377.

Ilu kronizesis ye la 1ma di februaro 1327, lor evanta 14 yari, che l'abadeyo di Westminster. Ilu divenis rejo pos ke rejulo Edward la 2ma (ilua patro), qua esis egardata kom nekompetenta monarko, koaktate abdikis ye la 25ma di januaro di ca yaro, kelka monati ante ke il ocidesis.

Roger Mortimer, l'amoranto di ilua matro, esis quaza regnanto til 1330, kande Edward la 3ma asertis sua povo: Mortimer, akuzita pro diversa grava mal-konduti, mortigesis.

Edward regnis til lua morto en 1377; dum ca longa regno il facis sucesoza exterlanda militarala kampanii, exemple la batalio di Poitiers kontre Francia, dum la Cent-yara milito.
John Aloysius Costello

**John Aloysius Costello** (20ma di junio 1891 en Dublin til la 5ma di januaro 1976 mem urbo), advokato e politikisto, esis dufoye chefministro di Republiko Irlando: de 1948 til 1951 e de 1954 til 1957.

## Biografio
Naskinta en Dublin, ilu laboris kom advokato de 1914 til 1922. En 1922 ilu komencis partoprenar la politiko dil Libera Stato Irlando.
Edward la 4ma di Anglia

**Edward la 4ma** esis rejo di Anglia. Ilua rivalo kom rejo esis Henry la 6ma di Anglia; li amba esis decendanti di Edward la 3ma di Anglia

Ye la 14ma di aprilo 1471 Edward vinkis Richard Neville komto di Warwick, ye la batalio di Barnet, en Hertfordshire, Anglia. Ol esis un de plura batalii di la Militi di la Rozi (1455-85), inter du branchi di la rejala familio. La influiva komto di Warwick, qua olim esabis suportanto di Edward la 4ma kontre rivala rejulo Henry la 6ma, transferabis sua suporto a Henry. La komto mortis en ca batalio. La febligita armeo di Henry esis itere vinkata ye la batalio di Tewkesbury en mayo ca yaro; multa de la aristokratala partisani di Henry mortigesis, e Henry ocidesis balde pose.
Henry la 7ma di Anglia

**Henry la 7ma** (naskis Henry Tudor, 1457 til 1509) esis rejulo di Anglia de 1485 til lua morto.

Ilua matro, Margaret Beaufort, esis decendinto di John de Gent qua esis filiulo di Edward la 3ma di Anglia, rejulo di Anglia de 1327 til 1377. Ilua patro esis Edmund Tudor, komto di Richmond, qua esis decendinto di Kelta princi di Wals.

Ilua spozino, Elizabeth de York, qua ilu mariajis ye la 18ma di januaro 1486 en l'abadeyo di Westminster, esis l'unesma filiino di Edward la 4ma di Anglia.

Lo sequis ilua vinko di Richard la 3ma (fratulo di Edward), qua mortis ye la batalio di Bosworth en 1485. La batalio finigis longa disputo inter du rejala familii, York e Lancaster (la Milito di la du Rozi).

Henry havis poka yuro a la trono; ilua mariajo kun Elizabeth esis demarsho unionar la du rejala familii.
Richard la 3ma di Anglia

**Richard la 3ma** esis duko di Gloucester de 1461, e de 1483, rejo di Anglia.

Il esis yuna fratulo di Edward la 4ma di Anglia. Edward donis ad il la titulo Duko di Gloucester dum la periodo di la Milito di la du Rozi, inter du branchi (decendanti dil rejo Edward la 3ma di Anglia) di la rejala familio.

Ilu mariajesis kun Anne, filiino di Richard Neville komto di Warwick.

Ye la morto di Edward 4ma, il esis protektanto di sua nevulo Edward la 5ma di Anglia; balde pose, Richard divenis rejo pro la supozajo ke la filiuli di Edward la 4ma, yuna Edward e fratulo, esis ne-legitima. Kande la du pueri esis ocidata ye neklara cirkonstanci, la publika estimo di Richard esis detrimentata. Henry Tudor (plu tarde rejo Henry la la 7ma di Anglia) duktis rebeleso, ed esis vinkoza ye la batalio di Bosworth.

## Deskovro di la skeleto di Richard

Ye la 12ma di septembro 2012, arkeologi qui dum plura dii exploris loko en Leicester ube existabis kirko demolisita dum la 16ma yarcento, anuncis ke li deskovris skeleto qua forsan esus la restaji di rejo Richard la 3ma. Plura detali di la skeleto - partikulara formaco di la spino, e vunduri qui forsan relatus morto ye batalio - sugestis lo. Ye la 4ma di februaro 2013, la Universitato di Leicester anuncis ke, pro DNA-identeso ed altra evidentajo, ol sendubite esas la skeleto di Richard la 3ma.

Ye la 26ma di marto 2015, Richard ri-enterigesis en la Katedralo di Leicester.
Henry la 6ma di Anglia

**Henry la 6ma** esis rejo di Anglia; ilua rivalo kom rejo, dum la Militi di la Rozi (1455-85), esis Edward la 4ma di Anglia.
Universitato di Paris

L**'Universitato di Paris**, metonimiale nomizita Sorbonne, esas un ek la maxim importanta ed anciena mezepokal universitati de Europa. Fondita cirkume la duimo dil 12ma yarcento, ol agnoskesis dal rejulo Philippe la 2ma di Francia en 1200 e dal papo Inocentius la 3ma en 1215. Ol rapide divenis multe prestijoza, nome en filozofio e teologio. Konsistanta ek l'asocio di multa kolegii Parisana jacanta an la sinistra rivo di Seine, ol certigis la formaco di omna kleriki ed administristi di ekleziala institucuri (skoli, hospitali, biblioteki, inquesto-loki, episkopeyi, abadeyi) ed anke di rejala institucuri (Statala konsilistaro, parlamenti, tribunali, kontokorti, impostokorti, edc.). Nun ol havas 11 kampusi che Paris.
William Byrd

**William Byrd** (1539, 1540 o 1543 til 1623) esis Angla kompozisto de Renesanco. Il studiis kun Thomas Tallis. Evante 20 yari il esis orgenisto ye la katedralo di Lincoln. Il kompozis ekleziala muzikajo, muzikajo por kordi, e madrigali.
Gyula Andrássy

**Gyula**, komto **Andrássy de Csíkszentkirály e Krasznahorka**, n. 1823 til 1890, esis chefministro di Hungaria de 1867 til 1871 e ministro di exteral aferi de 1871 til 1879.

Dum Hungara revoluciono di 1848, ilu defensis la nedependo di Hungaria. Ekpulsita de la lando, ilu vivis en London e Paris. Il retroiris a Hungaria en 1857 pos amnestio.
Skolo normala superiora

**Skolo normala superiora**, kelkafoye nominita *di strado di Ulm* esas establisuro franca di docado supera publika e l'uno di maxim prestijoza alta skolo di Francia.

"Preparas per formaco kulturala e ciencala di alta nivelo, lernanti destinanta su a ciencala serchado fundamentala od aplikata, a statala docado e skoli preparanta ad alta skoli tale docado sekundara e, plu generale, servar administrantaro di stato e teritoriala socii, di lia publika establisuri od entraprezaji" segun la temini di artiklo 2 di dekreto di 26 di agosto 1987. Sua lernanti ed anciena lernanti, surnominata normalani*, obtenas la statuto di funcionero probo-tempiera dum lua skolaneso.
Yousaf Raza Gillani

**Makhdoom Syed Yousaf Raza Gillani** (en Urdu-linguo: **مخدوم سيد يوسف رضا گیلانى **, politikisto naskinta en Karachi ye la 9ma di junio 1952, esis chefministro di Pakistan de 2008 til 2012. Ante, il esis prezidanto di la Nacional Asemblo di Pakistan.
Thomas Tallis

**Thomas Tallis** e lua plu yuna kolego William Byrd esis la maxim notinda kompozisti en Anglia dum la 16ma yarcento.

Dum la vivo di Tallis, la ekleziala muziko postulata esis ultempe Protestanta (dum la regni di Edward la 6ma ed Elizabeth la 1ma ed ultempe katolika (dum la regno di Mary la 1ma). Do lua stilo kelke variis segun la periodo; la linguo uzata esis kelkatempe en la Angla e kelkatempe en la Latina linguo.

La maxim famoza verko di Tallis probable esas *Spem in Alium*, por 40 separata voci. Esas interesiva notar ke ca verko esas ne tipala exemplo di Tallis, e ne tipala di Angla muziko ye ta tempo. Tallis audis korala verko, anke por 40 voci, da la Italiana kompozisto Alessandro Striggio. La Duko di Norfolk, qua anke sidis inter la audanti, defiis Angla kompozisto skribar ulo tante impresanta, do Tallis respondis per *Spem in Alium*. La 40 voci di ca verko esas en 8 grupi di 5 voci, e la diversa grupi inter-respondas, en dramatala maniero ne kustumala di Tallis. (La kompleta komencala frazo esas *Spem in alium nunquam habui, praeter in te, Deus Israel*: "Me nultempe konfidis mea espero ad irgu altra kam a tu, Deo di Israel".)
Universitato di Toulouse 1 Capitole

**Universitato di Toulouse 1 Capitole** (*Université de Toulouse 1 Capitole*) esas l'uno di tri universitati dil urbo di Toulouse. Ta universitato esas centrizata pri sociala cienci (yuro, politika cienco, ekonomiko, administrado, i.e ).
Henry la 2ma di Anglia

**Henry la 2ma** esis rejo di Anglia de 1154 til 1189. Ilua altra tituli esis: duko di Normandia, de 1151; duko di Aquitania de 1152; e komto di Anjou, Touraine e Maine, de 1151.

Ilua patro esis Geoffrey Plantagenet, Komto de Anjou; ilua matro esis Matilda de Anglia. 

Ye la 18ma di mayo 1152 Henry duko di Normandia e komto di Anjou mariajis kun Eleanor di Aquitania, filiino di Guillaume la 10ma duko di Aquitania. El antee esabis spozino dil rejulo Louis la 7ma di Francia. Li divorcis en marto ta yaro. En 1154, kun la morto di rejulo Stephen di Anglia, Henry divenis rejulo Henry la 2ma di Anglia. Dum la sequanta yari il esforcis establisar sua autoritato sur sua heredala teritorii en Bretonia, Francia. Ilu mariajis sua filii a rejala familii di Europa, por pluforteskar ilua influo. Ilua unesma filiulo Henry rebeleskis kontre la povo di sua patro. Eleanor, asociita a la rebela princo, enkarcerigesis en 1173 da sua spozo, e ne liberigesis mem pos elua filiulo Henry mortis en 1183. Pos la morto di Henry la 2ma en 1189, Eleanor esis influiva dum la regni di la sucedinta reji, elua filiuli Richard la 1ma e John. Eleanor mortis en 1204.
Richard la 1ma di Anglia

**Richard la 1ma**, surnomizita "Richard la kordio-di-leono" (*Richard the lionheart*, *Richard cœur-de-lion*) esis rejo di Anglia de 1189 til 1199. Il esis duko di Normandia e duko di Aquitania de 1172 til lua morto.

Il esis kronizata ye la 3ma di septembro 1189 che l'Abadeyo di Westminster, London, lor evante 21 yari. Dum lua yuneso il rezidis en Anglia, tamen dum adulteso il grandaparte rezidis en Aquitania.

Dum la somero di 1190 il departis por la triesma krucomilito; dum retrovoyo de la kampanio en 1192 ilu kaptesis proxim Wien da Leopold la 5ma, Duko di Austria, kun qua il disputabis dum la kampanio, ed il enkarcerigesis. Ye la 4ma di februaro 1194 il liberigesis, pos pago di ransono dal guvernerio di Anglia.
Auburn, Alabama

**Auburn** esas urbo en la komtio Lee, Alabama, Usa. Ol esas la maxim granda urbo en estal Alabama. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti, kontre  habitanti en 2010, e  habitanti en 2000. Lua tota surfaco esas 160,77 km², equivalanta a 62,07 mi², di qui 158,09 km² (61,04 mi²) esas lando, e la cetera esas aquo..

Auburn esas hemo dil universitato Auburn.

## Demografio
Segun la demografiala kontado di 2000, esis  homi,  hemanari e  familii qui rezidis en la urbo. La denseso di habitantaro esis 424.2/km² (1,098.6/mi²). Esis  domi, kun mezvalora denseso di 197.8/km² (512.2/mi²). Segun raso, esis 78.05% Blanki, 16.79% Negri od Afrikan-Usani, 0.19% indijeni Amerikana, 3.31% Aziani, 0.04% Pacifik-insulani, 0.57% de altra rasi, e 1.05% de du o plura rasi, e 1.55% de la habitantaro esis Hispan-Amerikani o Latin-Amerikani de irga raso.

Esis  hemanari, di qui 18.6% havis pueri od adolecanti evante min kam 18 yari en la domo, 28.6% esis mariajita e habitis kune; en 7.7% muliero sen spozulo esis la domo-chefo, e 60.7% esis ne-familii. En 36.8% de omna hemanari vivis unika sola individuo, e 4.5% habitesis da ulu evante 65 yari o pluse qua vivis sole. La mezvalora grandeso po hemanaro esis 2.12 personi e la mezvalora grandeso po familio esis 2.93 personi.

La procento di habitanti segun evo esis: 15.4% evante min kam 18 yari, 44.6% de 18 til 24 yari, 21.9% de 25 til 44 yari, 11.7% de 45 til 64 yari, e 6.4% evante 65 yari o pluse. La mezvalora evo esis 23 yari. Po singla 100 mulieri esis 99.4 viri. Po singla 100 mulieri evante 18 yari o pluse, esis 99.9 viri.

La mezvalora revenuo po hemanaro en la urbo esis $17,206, e la mezvalora revenuo po familio esis $55,619. La mezvalora revenuo por la viri esis $41,012 kontre $26,209 por la mulieri. La revenuo *per capita* por la urbo esis $16,431. Vivis sub la povreso-lineo14.0% de la habitantaro e 38.1% de la familii. Vivis sub la povreso-lineo 16.5% ek la habitanti qui evis min kam 18 yari, e 8.8% ek la habitanti qui evis 65 yari o pluse.

## Referi

## Extera ligilo
*Universitato Auburn
Henry la 5ma di Anglia

**Henry la 5ma** esis rejo di Anglia de 1413 til lua morto en 1422. De 1399 il esis duko di Aquitania.

Il mariajesis, ye la 2ma di junio 1420 en la katedralo di Troyes, Francia, a Catherine de Valois. El esis filiino di Charles la 6ma di Francia. Lia unika filiulo divenis Henry la 6ma di Anglia.

Ca mariajeso esis parto di ilua projeto divenar rejulo di Francia; il agnoskesis kom heredinto di Franca trono da multi. Pos resto en Anglia, il rivenis a Francia en junio 1421 por plusa militala kampanio. Ilua armeo siejis e kaptis Meaux en mayo 1422. Il maladeskis dum la longa siejo, e mortis, probable pro disenterio, en agosto. Ilua filiulo, lor evante non monati, esis lua sucedinto rejulo Henry la 6ma.
Richard la 2ma di Anglia

**Richard la 2ma** esis rejo di Anglia de 1367 til 1399. Ilu divenis rejo evante dek yari. Kom puero il regnis kun la helpo di povoza nobeli, precipue di sua onklo John de Gent. Kom adulto Richard deziris regnar sole, e ca nobeli divenis povoza opozanti.

Henry Bolingbroke duko di Hereford, filiulo di John de Gent, esabis exilata dum plura yari da Richard; il retrovenis en julio 1399 (kelka monati pos la morto di John de Gent) kun armeo e kaptis Richard ye la 19ma di agosto 1399. Richard perdis la krono ye la 29ma di septembro, e Henry Bolingbroke divenis la nova rejulo Henry la 4ma di Anglia. Richard, pos la abdiko, enkarcerigesis en la Kastelo di Pontefract ube il mortis, forsan esis ocidata (per privaco de aquo e nutrivo), en februaro 1400.
Ernest Shackleton

**Ernest Henry Shackleton** (1874 til 1922) esis explorero di Antarktika.

Il naskis ye 15 di februaro 1874 en Kilkea, proxim Dublin, Irlando.

Il esis membro di la unesma expediciono di Robert Falcon Scott ad Antarktika 1901–1904.

Il esis duktisto di expediciono ad Antarktika 1907–1909. La marcho vers la polo komencabis ye 29 di oktobro 1908, pos arivo ye la marbordo di Antarktika sur la navo *Nimrod* frue en ta yaro. Ye 9 di januaro 1909, pos du dii en tendo pro tempesto, Shackleton e tri altra membri di ilua expediciono facis lasta marcho vers la sudo, ed atingis lia maxim proxima disto, 180 km de la suda polo, latitudo 88°&nbsp;23'&nbsp;S. Ol tatempe esis la maxim fora sudala poziciono atingita da irgu. Konciante ke li ne havas suficanta manjajo por pluse irar vers la suda polo e posvivar, li mustis retroirar.

Ilua maxim famoza expediciono ad Antarktika esis de 1914 til 1916.
Ye 8 di agosto 1914 la navo *Endurance* departis de Plymouth, Anglia, seglirante vers Antarktika; ol pauzis ye South Georgia en la suda Oceano Atlantiko, de qua ol departis ye 5 di decembro. Cafoye il intencis irar trans Antarktika, de la Weddel-maro a la Ross-maro. Frue en 1915 la navo divenis kaptita en la glacio di la Weddell-maro, ante ke la voyajo sur tero povis komencar; pos pasir la vintro di 1915 en la glacio, la navo esis aplastata. Pos plura aventuri, omna membri dil expediciono esis salvata en 1916. Erste lore, depos lia departo, li povis saveskar la developado di la mondomilito qua komencabis kurte ante lia departo.

Il mortis ye 5 di januaro 1922, dum plusa expediciono ad Antarktika.
Robert Falcon Scott

**Robert Falcon Scott** (6 di junio 1868 til 1912) esis exploristo di Antarktika.

Il naskis en Plymouth, Anglia. Ilua frua kariero esis kom navala oficiro. Pos renkontro kun la prezidanto di la Rejala Geografiala Societo, qua havis intereso pri projetata expediciono ad Antarktika, en la navo *Discovery*, Scott divenis duktanto di ca expediciono. Ol duris de 1901 til 1904; en Antarktika, il atingis latitudo 82 gradi suda, cirkume 850 km de la suda polo. En duesma expediciono, voyajante en la navo *Terra Nova*, il atingis la suda polo en 1912, ma il mortis dum la retro-iro. 

## Expediciono en la ''Terra Nova''

Ye 17 di januaro 1912 il, kun quar altra membri di expediciono ad Antarktika, atingis la suda polo. La voyajo, de lia kampeyo ya la marbordo di Antarktika, komencabis ye 1 di novembro 1911. Arivante ye la suda polo, li trovis ke esquadro di Roald Amundsen ja atingabis ta loko, un monato antee. Scott e la quar altri mortis dum la retrovoyajo; la lasta skriburo di Scott en sua personala jurnalo esis datizata 29 di marto 1912. Il mortis en tendo dum nivegoza tempesto, kelka kilometri de la hemala kampeyo.
Strukturala linguistiko

**Strukturala linguistiko** esas doktrinala vidpunto a linguistiko, qua venas de la laboro di Suisiana linguisto Ferdinand de Saussure. La *kurso pri la generala linguistiko* da de Saussure emfazis la studio di la linguo kom konstanta sistemo di interkonektita unaji. Lua famoza kurso esis publikigita posmorte ye 1916. Tale ilu esas konocata kom la patro di la moderna linguistiko, qua igis la chanjo de la diakronika a sinkrona analizo. Ilu anke introduktis multa bazala dimensioni di la semiotika analizo, qui esas ankore importanta nuntempe, exemple sintagmatika e paradigmatika analizo (od “asocii” quale de Saussure nomizis oli).
Afgani (pekunio)

**Afgani** esas la pekunio di Afganistan. Ta nomo adoptesis por unesma foyo en 1925, en remplaso a Afgana rupio.
Arcangelo Corelli

**Arcangelo Corelli** (1653 til 1713) esis Italiana kompozisto.

Dum lua yuneso, ilu studiis en Bologna. Il pose rezidis en Roma e pleis violino en orkestri; il divenis konocata kom virtuozo, e ganis la intereso di aristokrata patroni, a qui il dedikis sua kompozuri.

Ye ta periodo, la violino komencis esar importanta muzikal instrumento, remplasanta la viulo; Corelli, estimata kom docisto di la violino, havis importanta influo pri tekniko por la instrumento.

En sua kompozuri il establisis normi qui duris pos lua morto.

Ilua verki esis:
* Op. 1: 12 trio-sonati (sonati por du violini e klavaro);
* Op. 2: 12 trio-sonati;
* Op. 3: 12 trio-sonati;
* Op. 4: 12 trio-sonati;
* Op. 5: 12 sonati por violino e klavaro;
* Op. 6: 12 *concerti grossi* ("granda koncerto-peci") por kordeto-orkestro;
* e kelka plusa kompozuri.

La *concerto grosso* Op. 6 No. 8 esas la maxim famoza de la grupo; konocata kom la Kristnasko-koncerto-peco, ol portas enskriburo *Fatto per la notte di Natale* (Facita por la nokto di Kristnasko). Ol esis komisata da muzikala patrono Kardinalo Pietro Ottoboni, ed esis unesmafoye pleata en 1690. 

Le *concerti grossi* esis modelo por la 12 *concerti grossi* Op. 6 da Georg Friedrich Händel.
Shire Jama Ahmed

**Shire Jama Ahmed** (Somaliane: *Shire Jaamac Axmed*, Arabiane: *شيري جامع أحمد‎*) esas Somali linguisto qua esas kreditata por havar inventita unika latina skribajo por transskribar Somaliana linguo. Gananta Somaliana ortografio kontesto per Shire Jama selektabis inter dek ed ok nova ortografii ye 1972 per la linguala komitato e la decidanta partiso. La komitato komencis lua verko depos 1960.
Finlandana eklezio ortodoxa

La **Finlandana eklezio ortodoxa** (Finlandane: *Suomen ortodoksinen kirkko*; Suediane: *Ortodoxa kyrkan i Finland*) esas autonoma arkidiocezo ortodoxa di la patriarkio di Konstantinoplo. La eklezio havas legala stando kom nacionala eklezio en la stato apude la evangeliala eklezio Luterana di Finlando.

## Extera ligili
*La Finlandana eklezio ortodoxa
Henry la 3ma di Anglia

**Henry la 3ma** esis rejo di Anglia de 1216 til 1272. Il esis duko di Normandia til 1239.

Ye la 14ma di januaro 1236, ye la katedralo di Canterbury, il esis mariajata ad Eleanor, filiino di Raymond Berenger komto di Provenco.

Ye la 4ma di agosto 1265, en Worcestershire, eventis la batalio di Evesham. Simon De Montfort komto di Leicester, kun Angla baroni e lia armeo, kombatis kontre la rejala armeo di princo Edward (futura rejulo Edward la 1ma di Anglia), filiulo di Henry la 3ma. Ye plu frua okaziono, Edward e Henry esabis enkarcerigata da De Montfort, ma Edward eskapabis. La multe plu granda rejala armeo esis vinkoza e De Montfort ocidesis; ilua entraprezo abandonesis. Simon De Montfort entraprezabis establisar sistemo por regulizar la agi di la rejo, per komitato di 24 membri selektata de nobeli e royalisti, qua esus kontrolata da okazionala parlamento.
 
Ilu mortis ye la 16ma di novembro 1272, lor evanta 65 yari. Il esabis rejo depos 1216; ilua regno lore esis la maxim longa di irga Angla rejo. En la lasta yari il divenis febla ed ilua filiulo Edward, qua sucedis Henry ye lua morto, agis kom guvernestro, dum ke Henrik esis grandaparte okupata pri ri-konstruktado di la Abadeyo di Westminster. Il volis ke il esez enterigata ibe, e ke ca edifico remplasez la Abadeyo di Fontevraud, en Anjou, Francia, kom kustumala enterigeyo di Angla reji.
Ministerio pri la Edukado di Usa

La **Ministerio pri la Edukado di Usa**, anke nomizita kom Edukala Ministerio, esas ministrala parto che la Usala guvernado. Ol esas rikreita per la organizal akto (publika lego 96-88) dal Edukala ministerio e signatita kom lego da prezidanto Jimmy Carter ye 17 di oktobro 1979, ed ol komencis laborar ye 4 di mayo 1980.
Raja Pervaiz Ashraf

**Raja Pervaiz Ashraf** (anke **Raja Pervez Ashraf**, en Urdu-linguo: **راجہ پرویز اشرف**) esis la 17ma chefministro di Pakistan. Ilu guvernis de la 22ma di junio 2012 til la 16ma di marto 2013.

## Referi
Aquirajo di linguo

**Aquirajo di linguo** esas la procedo per quo homi aquiras la kapableso por perceptar ed intelektar ula linguo, tale produktar ed uzar vorti e frazi por komuniko. L'aquirajo di linguo esas un ek la quintesenca homala traiti. Aquirajo di linguo maxim-multa-kaze referas a unesma linguo aceso, qua studii la konocajo di infanti di lua matrala lingo. Ta esas dicernata de duesma linguo aceso, qua traktas kun la kompreno (amba en pueri ed adulti) di suplementa lingui.
Nova-Nederlando

**Nova-Nederlando** (en la Nederlandana *Nieuw-Nederland*) esis koloniala provinco di la Republiko di la sep unionita Nederlandi dum 17ma yarcento en la esta rivo di nordal Amerika.

Ye la 4ma di mayo 1626 Peter Minuit, nominita kom direktanto di Nova-Nederlando da la *Geoctroyeerde Westindische Compagnie*, arivis a ca kolonio en norda Amerika. Nova-Nederlando, qua kreesis kom komercala entraprezo, precipue di furi, esabis provinco di la republiko di Nederlando depos 1624. Minuit decidis, ke la chef-urbo di la kolonio situesos sur la insulo Manhattan; ye 24 mayo di ca yaro il kompris ca insulo de la lokala indijeni. Segun legendo, il kambiis komercaji valoranta 60 gulden por la insulo. L’indijeni probable prizis la komerco, pro ke li povis future egardar la koloniisti kom asociiti e fidinda komercisti. Ye la suda extremajo di Manhattan konstruktesis Fuorto Amsterdam; exter la muri di la fuorto kreskis urbo Nov-Amsterdam (la futura New York), qua ganis municipala charto en 1653.
Matilda de Anglia

**Matilda** esis rejino di Anglia dum plura monati di 1141.

Ye la 7ma di januaro 1114 en Mainz Germania, el esis mariajata a Heinrich la 5ma di Germania, qua esis Heinrich la 5ma di Germana naciono. El tale esis imperiestrino di Germania, til la morto di Heinrich ye la 23ma di mayo 1125.

Ye la 22ma di mayo 1128, che la katedralo di Le Mans, Anjou, el mariajesis a Geoffrey Plantagenet, Komto di Anjou.  

Ye la morto di elua patro Henry la 1ma di Anglia, Stephen, nevulo di Henry, divenis rejo, malgre la volo di Henry ke Matilda esez rejino. Tamen pos politikale eventoza periodo, el divenis rejino en aprilo 1141; elua suporto deskreskis, e Stephen riganis povo plu tarde en la yaro.

Quankam Stephen aceptesis kom rejo, ilua sucedanto esis Henry, filiulo di Matilda ed elua duesma spozulo Geoffrey.
Edward Stafford

**Sir Edward Stafford** (23 di aprilo 1819 – 14 di februaro 1901) esis la chefministro di Nova-Zelando tri foyi dum la 19ma yarcento.
Stephen di Anglia

**Stephen** (c. 1097-1154) esis rejo di Anglia, dum politikale tumultoza periodo.

Ilua matro esis Adela, filiino di William la Konquestero; ilua patro esis Stephen komto di Blois.

Il esis mariajata, c. 1125, a Matilda, filiino di Eustace, la 3ma komto de Boulogne. Ilu depose esis komto di Boulogne.
Konocala linguistiko

**Konocala linguistiko** referas a la brancho di linguistiko qua interpretas linguo segun koncepti, kelkafoye universala, kelkafoye specifika a partikulara idiomo, qui cirkumklozas lua formi. Esas tale proxime asociata kun semantiko, ma esas distinta de psikolinguistiko, qua tranas pri empirikala konstati de konocala psikologio por explikar la mentala procedi qui kontenas l'aquirado, enmagazinigado, produkto ed kompreno di parolado e skribado.
Produktanta gramatiko

En teoriala linguistiko, **produktanta gramatiko** referas a partikulara aprocho a la studio di sintaxo. Partikulara gramatiko di linguo probas donar kolektaji di reguli qua korekte predicos qua kombinuro di vorti formos gramatikala sentenci. En maxim multa proximigas a produktanta gramatiko, la reguli anke prediktas la morfologio di sentenco.
Lorenzo Da Ponte

**Lorenzo Da Ponte** (1749 til 1838) esis Italian skriptisto di libreti por operi.

Ilu skribis la libreti por tri operi da Wolfgang Amadeus Mozart: *Don Giovanni*, *Le Nozze di Figaro* e *Cosi Fan Tutte*; e por plura operi da Antonio Salieri ed altra kompozisti. Plu tarde en la vivo ilu voyajis ad Usa por eskapar de krediteri. Ibe il havis variata kariero komercala e literaturala. Ilu divenis oficala civitano di Usa en 1828.
Informatikala linguistiko

**Informatikala linguistiko** esas interdiciplinala feldo traktanta kun la statistikala o regulo developita sur naturala lingui de informatikala vidpunto. Tradicionale, informatikala linguistiko esas maxim-multa-kaze facita da informatikala ciencisti qui havas specializita en l'uzo di komputeri por la traktado di naturala linguo.
Linguistiko komparata

**Linguistiko komparata** (od anke **linguistiko komparativo**, **linguistiko historala** o **gramatiko komparata**) esas diciplino di linguistiko qua studias la historio e l'evolucionado di lingui (prenanta individuale) o familio di lingui. To esas diciplino maxim diakronika. Linguistiko komparata procedas di filologio, termino qua, ulafoye, devas esas komprenanta quale sinonimo quankam la du diciplini esas diferanta.
Toki Pona

**Toki Pona** esas konstruktita filozofiala linguo. La nomo di la linguo devenas de la Tok Pisin *tok* ("parolar", ek la Anglana "talk") e la Esperant adjektivo "bona." Segun **Sonja Lang** (o **jan Sonja**), qua konstruktis e unesme publikigis ol en 2001, cirkume 100 personi parolas ol.  Olu havas 120 vorti ensemble.

## Noti
Produktanta linguistiko

**Produktanta* linguistiko** esas skolo di pensado interne linguistiko qua facas uzado di koncepto di produktanta gramatiko. La termino "produktanta gramatiko" uzesas kun diferanta senci per diversa homi, e la termino "produktanta linguistiko" do havas rango di diferanta, quankam klinanta, signifiki.
Sociolinguistiko

**Sociolinguistiko** esas la deskriptiva studio dil efekto di irga ed omna aspekti di ula socio - inkluzite kulturala normi, expekti, e kuntexto - en la formo per quo ula linguo esas uzata, e l'efekto di la socio en l'uzo di la linguo. Sociolinguistiko diferas de sociologio di linguo en qua la skopo di sociolinguistiko esas l'efekto di la socio sur la linguo, kontre ke la skopo di la sociologio di linguo esas l'efekto di la linguo sur la socio. En certena aspekti, sociolinguistiko semblas pragmatiko*. Ol esas historiale proxime parenta* a linguistikal antropologio, e distingo inter la du faki questionabas mem recente.
Konocala cienco

**Konocala cienco** o **mentala cienco** esas interfaka ciencala studio e lua procedi, inquestanta pri qual on lernas, quale agas e qualamaniere ol efektigas. Ol inkluzas serchado pri inteligenteso e konduto, precipue enfokigata ye esas reprezentata, traktata e transformata (en fakultati quale percepto, linguo, memorio, rezonado, ed emoco) en nervala sistemi (homala od altra animalo) e mashini (exemple: komputeri). Mentala cienco konsistas ek multa inquesto-faki, inkluzanta psikologio, artifical inteligenteso, filozofio, neurocienco, linguistiko ed antropologio. Ol kovras multa niveli di analizo, de baza nivelo lernanto e decido mekanismi ad alta nivelo logiko e skemo; de nervala cirkuito ad modulaco* organizuro di cerebro. La fundamentala koncepto di mentala cienco esas "pensado povas maxime esas komprenata quale reprezentala strukturi en la mento ed informatikala procedi qui operacas en ta strukturi.

## Referi
Aeneis

**Aeneis** (Latine: *Aeneis*) esas poemo da Publius Vergilius Maro (29 aK - 19 aK.). Ol judikesas kom un del maxim granda poemi skribita en la Latina linguo ed un del precipua poemi en la mondo. La precipua temo esas la voyaji ed aventuri di Aeneas. Yen l'unesma versi del unesma strofo, tradukita da Gonçalo Neves:
Voyajera kolombo

**Voyajera kolombo** (*Ectopistes migratorius*) (en l'Angla: *passenger pigeon*) divenis extingita en 1914. La lasta di la speco, nomizita Martha, mortis en la zoologiala gardeno di Cincinnati, Ohio Usa ye 1 di septembro di ta yaro. Ibe nuntempe stacas memorigala statuo di Martha. Ca kolombi ultempe esis tre nombroza en norda Amerika; li vivis en grandega migranta trupi. Esas konjektata ke ye l'arivo di Europani, cirkume 3 miliard kolombi di ca speco vivis en norda Amerika. Li kustumesis vivar en granda grupi en foresti por protektado kontre raptanti, e la nombri di la speco diminutis pro desforestizado qua privacis li de tala habiteyi. La decidiva kauzo di l'extingo esis grandego komerco pri kolumbo-karno, quo efektigis grava diminuto di grandeso di trupi.
Benedicta Boccoli

**Benedicta Boccoli**  (n. ye la 26ma di julio 1966) esas Italiana cinem- e teatr-aktorino.

## Extera ligili
* Oficala ret-situo di Benedicta Boccoli
* Benedicta Boccoli en IMDB
Solanja

**Solanja** esis belega ruranino vivinta dum la 9ma yarcento e volis divenar monakino por donar su a Deo. Ma pro elua beleso la yuna duko di Aquitania amoreskis el e volis spozigar elu. El refuzis ica mariajo e rezistis lua deziri omnamaniere. Pro iraco il ocidis elu e tranchis ad el la kapo.
Republiko Ezo

**La republiko di Ezo** esis stato qua existis kurte (1868-1869) en la maxim norda insuli di nuna Japonia. Lua fondinti esis la forci di la Tokugawa-shogunato. Pos la batalio di Hakodate, la republiko di Ezo anexesis a Japonia.

La nova republiko, en la norda insulo pose nomizita Hokkaido, establisesis dal admiralo Enomoto Takeaki, qua retretabis a ca insulo, kun parto di la militonavaro qua esabis vinkata en la milito di Boshin. Ye la 27ma di januaro 1869 la republiko asertis nedependo. 

La organizado di la republiko fondesis sur ta di Usa. En l'unesma elektado qua eventis en Japonia, Enomoto elektesis prezidanto.

En mayo 1869 la Japoniana imperio sendis armeo e militara floto ad Ezo, e la republiko cedis su pos vinkeso ye la batalio di Hakodate. En 18 di mayo 1869 ol anexesis a la Japoniana imperio. 

Pos periodo en karcero, Enomoto divenis guvernala oficisto en Hokkaido en 1872.
John di Anglia

**John** esis rejulo di Anglia de 1199 til 1216. Il esis duko di Normandia til 1203.

Ye 15 di junio 1215 il signatis la *[[Magna Carta]]* (Granda Charto) per qua il konsentis restitucar yuri di baroni.
Antiok (Siria)

**Antiok** esas anciena urbo qua jacas en la nuna Turkia, ma antee en Siria. Ol esis importanta centro dum la komenco di Kristanismo. L'urbo havis granda habitantaro di judi, qui vivis en la quartero *Kerateion*. Pro to, ol atraktis l'unesma kristana misioneri, inkluzite Santa Petrus.

Ye la 25 di mayo 526 grava ter-tremo eventis ye Antiok, lor importanta urbo di la Bizancana Imperio. Fairi sequis e destruktis multa domi nedestruktita per la ter-tremo. Segun supozaji, cirkume 250.000 homi mortis, di qui multa esis vizitanti de vicina regioni, qui venis al urbo por la acenso-festo. Eufrasius, la Patriarko di Antiok, esis un ek la viktimi. La kirko *Domus Aurea* domajesis dum la ter-tremo, e pos 7-dia fairo ol esis destruktata. Ca granda oktogonatra kirko konstruktesis dum la regno di imperio Konstantinos la 1ma en 327, e konsakresis en 341. Ol rikonstruktesis, ma plura sequanta ter-tremi de 528 til 588 domajis l'edifico. Pos la forta ter-tremo di 588 la kirko ne rikonstruktesis. Esas supozata ke la importo di Antiok diminutis ye ta epoko.
Edward Hopper

**Edward Hopper** (n. ye la 22ma di julio 1882 til la 15ma di mayo 1967) esis Usana piktisto.

Hopper studiis ye skolo di arto en New York. De 1906 til 1910 il voyajis plurafoye a Paris, ube il interesis pri impresionismo. De 1913, pos periodo kom komercala artisto, il establisis sua studieyo en New York ube, dum la restajo di vivo, il produktis sua pikturi. Il ganis famo dum la yari 1920ma. Ilua stilo ne chanjis en posa yari e il duris produktar singla-yare du o tri pikturi. Ordinara ceno di moderna Usa esas piktata, qua inkluzas izolata reflektema figuro o figuri, quo donas quaza dezolata humoro: exemple, ilua pikturo *Nighthawks* di 1942.

Ye la 25ma di mayo 1955 Edward Hopper recevis la yarala Ora Medalio de la *National Institute of Arts and Letters*.
Intercienceso

**Intercienceso** envolvas la kombinuro di du o plura akademiala temi en sama agado (exemple projeto pri inquesto). Esas pri kreanta ula nova per intersekar limiti, e pensar tra li. Esas relativa interdiciplino od interdiciplina feldo, qua esas organizala unajo qua interkrucumas tradicionala limiti inter akademiala temi o skoli di pensado, tale aparis nova bezoni e profesioni.
Kord-quarteto

**Kord-quarteto** od **arket-quarteto** esas muziko koncertala por quar kordeto-instrumenti: ta instrumenti kustumale esas du violini, un alto ed un violoncelo.

Joseph Haydn esis un de la unesma kompozisti di muziko por kord-quarteto; il skribis plu kam 80 tala verki. Ca verkaro influis la kompozuri da Wolfgang Amadeus Mozart e da Ludwig van Beethoven por ca ensemblo di instrumenti.
Bioetiko

**Bioetiko** esas fako del etiko qua provizas principi di konduto por protektar la vivi homala e de altra vivanta enti, ed anke l'ambiento, koncerne ciencala inquesti en la faki biologio e medicino. Bioetiko traktas etikala questioni qui aparas dum la studii di vivala cienci, bioteknologio, medicino, politiko, yuro e filozofio.

Exempli pri questioni debatata en bioetiko esas: la limiti di la vivo (aborto, eutanazio), "utero-lokaco" (kande ula muliero aceptas, kambie pekunio od altra kompenso, genitar en elua utero e parturar filio konceptita kun ovulo de altra muliero qua ne povas parturar) l'atribuo di skarsa resursi medikala kande la quanto di kuracati esas plu granda kam la kapaceso por kuracar li, o la yurala limiti pri refuzar kuraco pro religiala o kulturala motivi. La skopo di bioetiko anke atingas bioteknologio, exemple la limiti pri posiblesi di modifiki en homala genomo, klonigo (nome homala klonigo), edc.
Biblioteko-cienco

**Biblioteko-cienco** esas la fako qua studias l'organizo e la funcionado di ula biblioteko. Inter lua precipua agadi, esas:

* fizikal organizuro dil spaco
* jerado ed organizo di la kolektajo
* preparo ed aktualigo dil katalogo
* furnisar publik aceso a la resursi e servadi
* difuzo di informi ed agadi pri stimuli kulturala.

L'unesma Usana skolo pri biblioteko-cienco fondesis en 1887 da Melvil Dewey che l'universitato *Columbia*, en 1887.
Melbourne

**Melbourne** (pron. *Melborn*) esas la 2ma maxim populoza urbo di Australia e la maxim populoza dil stato Victoria. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

L'areo habitabas da aborijeni de plu kam 40 mil yari ante nun. Ol divenis kolonio Britaniana en 1837, e lua nomo homajas lora chef-ministro Britaniana, William Lamb, 2ma viskomto Melbourne.

## Referi
Darwin, Australia

**Darwin** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo dil Nordala Teritorio di Australia. Segun la demografiala kontado di 2021 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 3163,8 km².

L'urbo fondesis en 1869 sub la nomo Palmerston, e rinomizesis Darwin en 1911. Dum lua historio ol rikonstruktesis 4 foyi, pos la destruktadi dil ciklono di 1897, dil ciklono di 1937, di Japoniana bombardi dum la duesma mondomilito, e di la ciklono *Tracy* en 1974.

## Geografio

La reliefo di Darwin esas plana, nome proxim la litoro, e l'urbo havas extensa plaji. Lua mezavalora altitudo esas 31 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas tropikala de savano (*Aw* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La temperaturi ne varias multe dum tota yaro, esanta mezavalore 27,8 °C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 1832,4 mm. La pluvoza sezono iras de la duimo di novembro til la duimo di aprilo, e la maxim pluvoza monato esas januaro, kun mezavalore 470,7 mm. Mayo til septembro esas sika epoko, kun poka pluvo-quanto (min kam 21 mm omnamonate) e basa atmosferala humideso. Julio ed agosto esas la maxim sika monati, kande la monatala pluvo-quanto esas infre 1 mm.

## Referi
Milito pri Austriana sucedo

La **Milito pri Austriana sucedo** esis milito inter Europana monarkii koncerne sucedo-yuro di Maria Theresia di Austria pos la morto di elua patro, imperiestro Karolus la 2ma.

Diversa Europana stati ne aceptis ke muliero povus heredar la krono di ula monarkio. Nulatempe ante, irga muliero regnis sur Santa Romana imperio. To esis pretexto por Rejio Francia e Prusia defiar la povo di la dinatio Habsburg en Austria.

La milito finis en 1748 per la Kontrato di Aix-la-Chapelle, segun quo Austria cedis Silezia a Prusia. Altralatere Maria Theresa ed Austrian imperio duris quale ante. Franz Stefan, spozulo di Maria Theresa, divenis imperiestro Franz Stefan la 1ma en 1745. La restajo dil regno di Maria Theresa esis pacoza, ed el mortis en 1780.
Biostatistiko

**Biostatistiko** (kompundo di biologio e statistiko, kelkafoye referita kom **biometrio**) esas l'apliko di statistiko a larja rango di temi en biologio. Biostatistiko inkluzas projeto di biologiala experimenti, nome en medicino, agrokultivo e pesko; la kolektajo, rezulto ed analizo di datumi de ta experimenti; e lui interpreto, ed infero di la rezulti. Importanta fako di biostatistiko esas tale nomizita medicinala biostatistiko, qua esas exkluzive koncernita kun medicino e saneso.
Ambientala studii

**Ambientala studii** o **sociala cienci ambientala** esas la larja, transdiciplinala studio di interrelati inter homi e la natural ambiento. Ambientala sociala ciencisti laboras en ed inter la faki antropologio, komuniko-studii, ekonomiko, geografio, historio, politikala cienco, psikologio, e sociologio; ed anke en interdiciplinala faki di ambientala studii, homala ekologio, inter altri.
Brisbane

**Brisbane** esas la chef-urbo dil Australiana stato Quinslando.

## Inundado

Ye 24 di januaro 1974, inundado eventis pos tri semani di ne-cesanta pluvo. Plu kam 6.700 domi sufris; 16 homi mortis. La maxima alteso di la inundo esis 6,6 metri. Plu alta inundi eventabis en la 19ma yarcento, ma pro la plu granda habitantaro en 1974 ca evento esis plu grava. Pos la dizastro, la projetita Digo Wyvenhoe, intencita por provizar la urbo per aquo, esis konstruktata anke egardante la prevento di inundi.
Deskurajo

**Deskurajo** esas traito, atitudo o maniero, kande timo o mem pavoro plu importas kam devo. Ol preventas ula persono riskar su, od afrontar danjero. Ulu qua sukombas a deskurajo nomizesas poltrono.
Friedrich Ebert

**Friedrich Ebert** (4ma di februaro 1871 til la 28ma di februaro 1925) esis Germana politikisto de Social Demokratiala Partiso di Germania – SPD, qua divenis l'unesma prezidanto di Germania. Ilu guvernis de 1919 til lua morto en 1925. Il ank esis chefministro di la lando, de 1918 til 1919.

Il naskis en 1871 en Heidelberg, filiulo di talioro. De 1891 il rezidis en Bremen, ed elektesis kom prezidanto di la Sociala Demokratiala Partiso di ta urbo. En 1904 en Bremen il prezidis ye la nacionala kunveno di la SPD, e ye la sequanta yaro il divenis sekretario-generala di la partiso. En 1912 il elektesis a la Germana Parlamento; la SPD en ta yaro divenis la maxim granda partiso. De 1913 il esis chefo di la partiso. Il divenis en 1919 la unesma demokratiale elektita guvernanto di Germania. Il mortis en Berlin en 1925.
Pasteuriso

La **pasteuriso** esas inventita da mikrobiologiisto Louis Pasteur.

Pasteuriso, forta pasteuriso e rapida pasteuriso esas manipulo-manieri di lakto, qui plubonigas la dureso di lakto.

* En normala pasteuriso lakto varmigesas til adminime 72&nbsp;°C en tempo di 15&nbsp;sekundi e koldigesas tre rapide. La manipulo exterminas granda parto ek la saneso-domajiva bakterii.

* En forta pasteuriso (segun Angla: ESL) la lakto varmigesas a plu alta temperaturo e plu rapide kam en la normala pasteuriso. Ca proceso efektigas, ke la laktaji konservesas plu longe. Tala produkturi esas exemple senlaktosa lakto-drinkaji e kremi por koquado.

* En rapida pasteuriso (segun Angla: UHT) la lakto esas poka sekundi en la temperaturo di 135&nbsp;°C, kande konserveso-domajiva mikrobi exterminesas. Tala produkturi esas exemple quirlebla kremi e skarsa-grasa kremi. La produkturi enpakigesas acepte e hermetike, e pro lo oli konservesas en chambrala temperaturo mem monati.
Biogeografio

**Biogeografio** esas la studio di la distributo di speci ed ekosistemi en geografiala spaco e tra geologiala tempo. Organismi e biologiala komunesi varias en alta regulala maniero segun geografiala gradi di latitudo, alteso, izolado e habiteyo areo.
Toxikologio

**Toxikologio** (de Greka vorti *τοξικός* - *toxikos*, "venenoza", e *logos*, "studio") esas fako di biologio, kemio, e medicino qua studias l'adversa efekti di kemiaji sur vivanta organismi. Esas la studio di simptomi, mekanismi, traktado e detekto di venenago, nome la venenizo di homi.
Etologio

**Etologio** (de Grekiana ἦθος, ethos, "karaktero"; e -λογία, -logia, "la studio di") esas la ciencala ed objektala studio di animala konduto, esas subtemo di zoologio. La foko di etologio esas animala konduto sub naturala kondicioni, kam opozata a behaviorismo*, qua enfokigas pri kondutala respondo studii en laboratorio kadro.
Konservobiologio

**Konservobiologio** esas la ciencala studio di la naturo e stando di la biodiverseso terala, kun la skopo protektar speci, lia habiteyi e ekosistemi de l'ecesiva grado di extingo e l'erodado di biotala interakti. Esas interdiciplinala subjekto pri cienci, ekonomiko, e la jerado di naturala moyeni. 

Konservo etiko apogesas sur la konstati di konservo biologio.
Sistemo-cienco

**Sistemo-cienco** o (Greke σύστημα - sistemo, λόγος - logos) esas interfaka studio pri la naturo di komplexa sistemi en naturo, socio e cienco ipsa. Ol havas kom skopo developar interdiciplinala fundamenti qua esas aplikebla en diversa arei, tale injeniorarto, biologio, medicino e sociala cienci.

Sistemo-cienco kovras formala cienci ed anke komplexa sistemi, informatiko, dinamikala sistemo teorio, e sistemi teorio, ed aplikati di naturala e sociala cienci ed injeniorarto, quale kontrolo teorio, operato serchado, sociala sistemi teorio, sistemi biologio, sistemo dinamiko, sistemi ekologio, sistemi injeniorarto e sistemi psikologio.
Elizabeth Fairburn Colenso

**Elizabeth Fairburn Colenso** (29ma di agosto 1821 - 2ma di septembro 1904) esis misionistino e tradukistino dil Biblo.

## Referi
Ross, Catherine. 2006. The Legacy of Elizabeth Fairburn Colenso. International Bulletin of Missionary Research, Vol 30, No 3, 148-152.

## Extera ligili
* Biografio ye la Dictionary of New Zealand Biography

{{DEFAULTSORT:Colenso, Elizabeth Fairburn]]
Montaro Alpi

La **Alpi** esas granda montaro en Europa; olua extenso esas cirkume 1200 km, trans ok landi: Suisia, Austria, Liechtenstein, Slovenia, Italia, Monaco, Francia e Germania.

## Monto-acensado en la Alpi
La somito di la monto *Cervino* - la *Matterhorn* - en la Alpi, esis unesmafoye atingata ye 14 di julio 1865, da sep klimeri de qui la duktero esis Edward Whymper. Il esis Angla ilustristo qua vizitabis la Alpi depos 1860 por facar ilustruri di montala ceni, ed il anke klimis plura de la monti. Il ja kelkafoye esforcabis klimar la Cervino, ma ne trovabis apta voyo. Por la decenso de la somito di la Cervino, Whymper e la altri esis konektata per kordo; un misjudikis sua pedo-loko e falis, tirante altri kun il. Tale quar klimeri mortis; ma la konektanta kordo ruptis pos la quaresma homo, e Whymper e du altri posvivis la expediciono.
Frederick Whitaker

Sioro (Sir) **Frederick Whitaker** (23ma di aprilo 1812 til la 4ma di decembro 1891) esis Nova-Zelandana politikisto naskinta en Anglia, qua servis kom chefministro di Nova-Zelando du foyi:  de 1863 til 1864 e de 1882 til 1883. Il ank esis 6-foye general-advokato di la lando.

Whitaker naskis en Bampton, Oxfordshire, Anglia, ye la 23ma di aprilo 1812, filiulo de Frederick Whitaker Susanna Whitaker. Evanta 27 yari ilu obtenis diplomo di advokato. Un yaro pose, ilu voyajis ad Australia e pose Nova-Zelando. En Auckland, ilu divenis lokala judiciisto til 1844.
Carl Gustaf Ekman

**Carl Gustaf Ekman** (6 di oktobro 1872 – 15 di junio 1945) esis Suediana politikisto, membro di Suediana parlamento de 1911 til 1932, e chefministro di lando de 1926 til 1928 e nove de 1930 til 1932.

Il esis mariajita kun Laura Ekman, e la du havis quar filii.
Delft

**Delft** esas urbo en la provinco Sudal Holando, en Nederlando.

La urbo kontenas plura kanali. Notinda kirko esas la *Oude Kerk*, fondita en 1246; olua turmo, depos la konstruktado, kelke inklinas.

Delft esis la hemo di la piktisto Johannes Vermeer (1632-1675).

Ye la 12ma di oktobro 1654, granda explozo eventis en Delft. Cirkume 30 tuni de fusil-pulvero acidentale explozis, en magazino en la distrikto Doelenkwartier. Plu kam 100 homi mortis e multa altri vundesis, e granda parto di Delft destruktesis. La piktisto Carel Fabritius, qua esis notinda studiinto di Rembrandt van Rijn en Amsterdam, mortis pro vunduri pos la explozo, evante 32 yari. Esas konjektata ke Fabritius esis docero di Johannes Vermeer, qua rezidis en Delft.
Knut la 3ma Hardeknut

**Knut la 3ma Hardeknut** ('hardanodo'; en la Dana *Hardeknud*, en l'Angla *Harthacnut*) esis rejulo di Dania (1035-1042) ed Anglia (1040-1042).

Hardeknut esis filiulo di Knut la Granda (*knut* 'nodo'), qua regnis de 1016 til 1035. Knut venis de Dana rejala familio, ed il esabis rejulo anke di Dania e Norvegia. 

Ye la 8ma di junio 1042 Hardeknut mortis evante cirkume 24 yari, dum ke il esis drinkanta ye mariajo-celebro. Il esis severa e despopulara rejo. Rumoro esis ke il esis venenagita. Kun la morto di Hardeknut, la rejala familio de Dana decendo en Anglia extingesis. La sequanta rejo, evante cirkume 40 yari ye entronesko, esis Edward la Konfesanto; ilua genitori esis antea Angla rejo Ethelred (qua regnis 978-1013), ed Emma filiino di duko Richard la 1ma di Normandia. Edward, qua pasis la plu multa di sua frua yari en Normandia, ne expektis divenar rejo di Anglia.
Herman Hollerith

**Herman Hollerith** (n. 29 di februaro 1860 – m. 17 di novembro 1929) esis Usana statistikisto, qua inventis puncita karto por manuago di la granda informeso. Hollerith komencis experimentar pri puncita karti cirkume 1882, dum ke il esis docisto kom mekanikala injenioro.

Ye 8 di junio 1887 Hollerith demandis patento por mashino, qua kontis puncita karti. La skopo di la mashino esis akumular statistikala informeso. Singla puncita karto kontenis, per la plasizo di la puncuri, diversa detali pri individuo. La grandeso di la puncita karto esis sama kam ta di la dolaro-bilieto, por ke existanta kabineti esus utiligebla. La mashino esis utiligata por la kontado dil habitantaro di Usa en 1890. la statistiki esis plu rapide preparata kam antee, e lo ganis granda intereso.

En 1896 Hollerith establisis sua kompanio, la *Tabulating Machine Company*, qua, pos multa yari, divenis parto di IBM.