Latinida linguo

}}]] |  }} }
<span style="background-color:#0000FF;color:white;">&nbsp;Franca&nbsp;</span>
<span style="background-color:#00B927;color:white;">&nbsp;Hispana&nbsp;</span>
<span style="background-color:#FFFF00;color:black;">&nbsp;Italiana&nbsp;</span>
<span style="background-color:#FF8400;color:white;">&nbsp;Portugalana&nbsp;</span>
<span style="background-color:#FF0000;color:white;">&nbsp;Rumana&nbsp;</span>

|-
| colspan=2 style="text-align: center; padding-bottom: 0.5em;" |Videz anke: Linguaro
|}
**Latinida lingui** esas omna lingui qui originis de la Latina linguo vulgare parolita en regioni dil anciena Romana imperio qui ne konquestesis dal Mohamedani – exemple, nordal Afrika –, kontraste kun klasika e literaturala Latina. Latina esis un ek tale nomizita Italika linguaro, qua ank esas fako di Indo-Europana linguaro. La fako qua studias Latinida lingui esas Latinida filologio. Ca lingui parolesas en teritorio konocata kom *Romania*, qua nun okupas precipue sudal e westal Europa, ma anke Rumania.

Ca lingui evolucionis de la Latina linguo inter la 6ma e la 9ma yarcenti. Nun li havas plu kam 1 miliardo di nativa parolanti, nome en Europa ed Amerika, ed anke havas granda nombro di ne-nativa parolanti e granda uzo kom helpolingui. Pro la desfacileso pri distingar inter linguo e dialekto, l'exakta nombro di Latinida lingui nun parolata esas nekonocata, ma ordinara kontado mencionas 25 (tamen l'exakta nombro esas plu granda).

La kin precipua Latinida lingui segun quanto di parolanti esas: Hispana (plu kam 500 milioni), Portugalana (plu kam 240 milioni), Franca (plu kam 74 milioni), Italiana (59 milioni) e Rumana (24 milioni). Multa ek ca lingui havas multa ne-nativa parolanti, nome la Franca, tre uzata en Ocidental Afrika.

Artikli remplasas deklini.

Latinida lingui evolucionis de la Latina. Pos la falio di Romana imperio, la Latina parolita en vasta teritorii di Europa recevis diferanta influi dum olua evoluciono en diferanta regioni, qui originis moderna lingui, exemple Hispana od Italiana.

## Historio

On povas subdividar l'evoluciono di la Latina e l'evoluciono di Latinida lingui en tri periodi:
# inter 200 aK e 400: diferanta formi di precipue parolata Latina pro influi lokala,
# inter 400 e 600: l'imperio falas, Roman institucuri lente desaparas sub Germana guvernado,
# poka pose 800: lua existi esas agnoskar (Tours-sinodo) e ye 842 unesma texto en protofranca, Strasbourg-juri.

### De la klasika Latina a la vulgara Latina
Tra longa procedi qui komencis longatempe ante nun, en diferanta epoki segun la regiono (nome pos la 4ma yarcento, durinta til la 10ma yarcento), la kontato di la Latina kun la diversa lingui uzita dal habitanti di Romana imperio, nome en lua ocidentala parto, developesis to quo esos la lingui qui esos denifita kom Latinida. 

Komence la Latina linguo parolita da la Romana funcioneri, dal soldati e dal komercisti qui vivis en certa provinco, recevis influi de la lingui (precipue la Kelta lingui) parolita en la regiono dal ndijena habitantaro. Latina parolita per ta Romani, sive de regionala perspektivo (to esas, dil provinco di origino, sive ne-evitabla diferi di acento e vorti, derivita dil procedo di latinigado plu o min intensa di ta provinco) kam de kulturala perspektivo (la soldati ne parolis kulta linguo kom la funcionari dil stato). Tala kontamino ne esis decisiva nam l’Imperio restis unionita kom politikala uniono pro la granda kulturala influo pro la granda kulturala influo: la pruvo esas la transvivo di poka Keltida vorti en la Latinida lingui.

La genezo-proceso di la nova lingui komencis acelerar forte en omna kazi kun la falo dil Imperio e la masiva enmigro di populi qui parolis Germana lingui en kurta periodo di tempo. Pos diversa invadi en multa regioni dil anciena imperio, l'existanta equilibro rasala e linguala modifikesis, pro l'anciena populi qui parolis Latina ekmigris vers altra regioni, dum ke la regiono koloniigesis da altra populi, exemple en Britannia, ube la habitanti (militisti, oficisti) qui parolis Latina abandonis la regiono dum la 5ma yarcento por kombatar invadi en altra regioni dil imperio, exemple Gallia ed Italia.

### De ''De Vulgari Eloquentia'' til nun

L'unesma teoriala dokumento pri Latinida lingui, skribita en Latino, esas  "De Vulgari Eloquentia" (l'eloquenteso dil vulgaro), da Dante (13ma yarcento), ube aparas la difero en *lingua d' *oïl* e *lingua d' *oc* ed anke linguo dil *si* (Italo-Latinida) referanta al formo dil parolo 'yes' en plura Latinida lingui.

Nune la maxim parolata Latinida linguo esas la Hispana, pose la Franca e la Portugalana e pose l'Italiana e la Rumana.

La Latina influis multe l'Angla, e cirkume 60% de la vortaro di Angla originis de la Latina ed anke kontributis por la kreado di multa auxiliara lingui, exemple Interlingua.

### Interna historio
### Fonetikala chanji
#### ordinare
En antiqua Roma ol havas diglosio: Latina di literala texti o *sermo urbanus* trovis stagnata per gramatiko. Do, omnadia linguo ne esis klasika Latina ma diferanta forma quankam proxima, en divelopada procedo plu libera, *sermo plebeius*. Ica linguo esis omnadiala por la populo, la komercisti e la soldati e oni povas identifigar lo kam vulgara latino.

Inter la texti qui censuris le formi judikita kom dekadanta ed eroroza, on mustas remarkar l'"Appendiz Probi", kompilado di ofta "erori" kompilita da Probus qua datas dil 3ma yarcento. Ta formi, e no lia equivalanta en Klasika Latina, qua trovas e l'origino dil vorti uzati en la Latinida lingui. Hike ni skribas kelka exempli da Probus (segun la modelo A ne B, "[dicez] A, ne B"), klasifikata segun la tipo di finetikla evoluado ed akompanita da komentari qui permesas signalar precipa diferi inter Klasikala e Vulgara Latina. Ol nes esas posibla esar exhaustanta en ta materio ed inkluzar omna diferi inter amba Latini, ma l**Appendix Probi'' povas konstitucar introduko pri la temo:

:**1. *calida non calda*, *masculus non masclus*, *tabula non tabla*, *oculus non oclus*, etc.** 
:Ta exempli mostras ke postonikala vokali o pretonikala tornis muta. Fakte, Latina vorti achentas ''calida'', ''masculus'', ''tabula'' ed ''oculus'', e sequanta vokalo esis breva. Ta mutado provas anke ke tonal acento di Klasikala Latina tornis en intenses acento en Vulgara Latina (nam tonikal acento ne havus tenita influo sur netonika vokali di l'entorno). 

:**2. *vínea non vinia*, *solea non solia*, *lancea non lancia*, etc.**
:On vidas en ica frazo ke en Vulgara Latina di /e/ breva ante voaklo tornas en semikonsonanto /j/ (inicialo di "yod"); fenomeno nomizita "konsonantado" e konsistas, pose konsonanto, en la palatizado; ta konsonanti palatalizata (qui povas venar ek altra fonti), esas importanta en l'evoluciono di la Latina lingui pro deficito ke la Latina havis di palatala soni, desequilibro qua al fino originis transformado di granda parto dil primitiva konsonati dil Latino, per ta elemento palatala nomizita "yod". Ta transformado explikas pro quo obtenas, exemple, ''vinya'' en la Kataluniana ("viteyo") (kon /nj/, skribita en Latinida lingui kun nesama grafii: la digrafo ''ny'' en la Kataluniana, ''gn'' en la Franca ed Italiana, ''ñ'' en la Hispana ed en la Galisiana, ''nh'' en la Portugala ed en l'Okcitana e.c.).

:**3. *auris non oricla*.**
:Probus observas en ica exemplo plura fenomeni: unesme, monoftongado o rekto di anciena diftongi: /au/ monoftongas en /o/, i en Vulgara Latina /ae/ facas ol en aperta /e/, kom /oe/ divenas fermita /e/. Pose, uzado di diminutiva sufixo -culus unionita ad ''auris'' (orelo) donacas ''auricula'', (mikra orelo). Fakte, l'okupado di diminutivi en Vulgara Latina esas frequanta.

:**4. *auctor non autor.***
:Remarkas simplifikado o redukto di konsonantala grupi; tale  /kt/ divenas /t/, e donacas ''autor'' en la Hispana ed en la Kataluniana, ed ''auteur'' en la Franca; pro sama kauzo /pt/  /t/ (''septem'', ''scriptum'', ''ruptum''), qua evolucionis en ''set'', ''escrit'' ed la Hispana ''roto''. En la Rumana /kt/ divenas /pt/ e /pt/ konservesas.

:**5. *rivus non rios*, *sibilus non sifilus.***
:La sono /w/ dil Latina, skribita per letro ''u'' (o ''v'' en moderna edicioni) evolucionis di nesama formi; vice surdinta til disaparo inter vokali (''ri(v)us'', qua donacas ''riu'' en la Kataluniana, ''pa(v)or'' qua donacas ''peur'' en la Franca o ''paura'' en l'Italiana), **o en espirant bilabial sonora després reforçada en /v/** (en majoritato di Latinida lingui); /p/ e /b/ en intervokalika posiciono evolucionis same, qua explikas ke ''sibilus'' donacis ''sifilus'', savanta ke /f/ esas surda varianto di /v/; tale explikas ''siffler'' en la Franca (ek ''sibilare'', qua tornas ''sifilare'' e pose ''siflare'') o la Franca ''savoir'' (ek ''sapere'', pose ''sabere'', ''savere''; la Kataluniana ''saber'' montras, per lua ortografia, qua restisen meza stato, e.c.).

:**6. *pridem non pride.**'
:Ica lasta exemplo (la listo ne esas exhaustiva) montras ke /m/ al fino di parolo ne pronuncis (quo ja eventis en Klasika Latina: Latina verso montras to). Ta silencado esas, inter altri, l'origino dil disaparo dil flexioni; Latinida lingui ne uzas, fakte, ja latina deklinadi ed uzas preposizioni qua naskis kom auxiliara sistemo e gradope remplasis flexiono.

Ica listo ne esas exhaustiva ed esus necesara abordar la questiono dil *pan-Latinida* diftongado (qua konocas omna Latinida lingui) ed signalar qua numero di vokalis naskis kam konsequo di duesma diftongadi.

====Konsonanti====
Signifikanta sono chanji afektis la konsonanti di Latinida lingui.

=== Morfo-sintaxala chanji ===
==== Kazo-sistemo ====
La maxim signifikiva diferi inter Klasikala Latina e la prim-Latinida (en omna Latinida lingui) esas la diminutajo e perdajo dil Latinia kazala sistemo, e la korespondanta sintaxala chanji qua esis prenita.

La kazala sistemo esis reduktita ek la sis-kazala sistemo dil Latino. Quankam quar kazi povas kontrustesar por prim-Latinida nomi (nominativo, akuzativo, genitivo e dativo kombinita e vokativo), la vokativo esas marginala ed existas en la Rumana (ube ol esus kompleta novigo), e por l’altra kazi, ne pluse existas en altra lingui.

== Linguistikala traiti ==
=== Precipua traiti ===
Latinida lingui havas numero di kompartita traiti inter omna lingui:
* Latinida lingui esas modereme inflektita, c.e. ol existas modera komplexa sistemo di afixi (precipue sufixi) qui atachesas a vorti por expresar gramatikala informo kom numero, genero, persono, tempo, e.c. Verbi havas plu da inflexo kam nomi.
* Latinida lingui havas a pasable strikta [[subjekto-verbo-objekto]] parolo-ordino, kun predonimanta uzo di kapo-unesma konstrukti. Adjektivi, genitivi e relativa klauzi omna sequas olia nukleo, quankam (ecepte la [[Rumana linguo|Rumana]]) determinanti ordinare precedas.

=== Fonologio ===

===Konsonanti===
La majoritato dil Latinida lingui havas sama konjunto di konsonanti. La sequanta esas la kombinata tablo dil konsonanti dil precipua Latinida lingui (Franca, Hispana, Italiana, Portugalana e Rumana).


Omna Latinida lingui havas muta /h/.

=== Nomala morfologio ===
Substantivi, adjektivi e pronomi povas havar gramatikala genro, numero e kazo. Adjektivi e pronomi mustas akordar pri omna traiti kun la nomo a qua esas ligita.

=== Numero ===
Latinida lingui heredis dil Latino du gramatikala numeri, singularo e pluralo; ne existas traco dil duala numero.

=== Genro ===
Maxim Latinia lingui havas du genri: maskulala e feminalo. La genro di animata nomi esas ordinare naturala (c.e. nomi qui referas a homi esas ordinare maskulala ed inverse), ma por ne animata nomi esas arbitrala.

Quankam la Latina havis tri genri (neutra), ol esas mikra traco di to en la maxim lingui. La maxim granda ecepto esas la Rumana, ube existas produktiva klaso di "neutra" nomi, qua inkluzas la decendanti du multa Latina nuetra nomi e qua konduktesas kom maskulala en singularo e kom feminala en pluraro, amba en la finali akordata kun adjektivi e pronomi (exemple *un deget* "un fingro" vs. *două degete* "du fingri", komparar kun la Latina *digitum*, pl. *digita*).


:

== Motivi por la granda quanto e diverseso di Latinida lingui ==
Naturala fonetikala evoluciono dil lingui, a qua la Latina nature ne likis, explikas la maxim multa diferi inter kelka Latinida lingui. A ta procedo anke adjuntas lexikala diverseso di quo nominesas Vulgara Latina: la grandeso di Roman imperio e absenso di literaturala e gramatikala normo rezultis en lokala linguo ne fixita. Tale singl areo di l'Impero uzis partikulara Vulgara Latino kom ja ante videsis, linguo preferinta dicar "casa" (en la Hispana, la Kataluniana, l'Italiana, la Portugalana e la Rumana) ed altra linguo preferinta la termo "mansio" (kom la Francia *maison*). A ta du kauzi adjuntesas presenso di substrakti: lingui parolita komence en un areo e tegita di altra, lasanta kelka traiti en vortaro ed en gramatiko o en pronuncio en la linguo qua arivis. Tale, Galliana substrakto en la Franca lasis 180 vorti ed esas l'origino dil chanjo ek la Latina /u/ al Francia /y/.

Naturale, l'influo de Galliana ne restriktesis a [[Franca linguo|Franca]], [[Portugalana linguo|Portugalana]] o la dialekti de la nordo di Italia, exemple, prenas anke kelka termini. Egale ula ciencisti konsideras ke lingui qui servis di substrakto per ula Ibero-Latinida lingui esis la Baska o la Baskiano-Iberiana. La Baska forsan aportis la chanjo di /f/ a /h/ en komenco di vorti en la Hispana e la Gaskoniana (Latine *farina* donacis *harina* en la Hispania ed *haria* en la Gaskoniana) ed vorti kom *izquierda* en la Hispana o *esquerra* en la Kataluniana (*ezker* en la Baskiana). Altra subtrakti dil Latina en Katalunia esas la Kelta, di Indo-Europana tipo, ne kom la Baskiana.

Ank existis influo dil Etruriana per l'Italiana dialekto dil Toskaniana, kom la pronuncado di /k/ kom /h/ o /χ/. On mustas dicar ke nun la teorii pri la substrakti Baska ed Etruriana deskredesas.

Fine, la superstrakto anke esas importanta por diferencialigo inter Latinida lingui: ol esas la lingui dil populi qui, instalanta su en la teritorio, ne povis impozar lua linguo ma lasis importanta traiti. La Francika superstrakto (to esas, Germana) en Gallia esas grava; la medievala vortaro esas plena, precipue en vorti pri milito ed rurala vivo.

La Franca e l'Okcitana havas multa vorti ek Germana lingui. Anke la Kataluniana e la Hispana havas Germana vorti ek la Gotiana en la kazo di ambi, ed anke ek la Franka en la kazo dil Kataluniana. 

En la Hispana la superstrakto plu importanta esas l'Arabiana: ek ta linguo devenas 4000 paroli, inter li toponimi ed kompozata vorti. La maxim importanta karakterizivo esas la manteno quasi sistematikala di Arabian artiklo en la parolo, quankam en altra Latinida lingui qui prenis la sama parolo perdis lo. Tale eventas kun la Hispana vorto *algodón*, *cotó* en la Kataluniana ed *coton* en l'Okcitana, qua devenas el l'Arabiana *al quṭun*.

Fine, Rumana prenis vokativo, kelka vorti e procedi di palatalizado de Slava lingui, diferanta de altra Latinida lingui.

On povas donacar hike la rezulti di studio da M. Pei ye 1949, quon komparas grado di evoluciono di plura lingui rispekto al matrala linguo; por la maxim importanta Latinida lingui, si nun judikesas kom tonikala vokali, obtenas, rispekto al Latina, ta koeficenti di evoluciono:

* [[Sardiniana linguo|Sardiniana]]: 8 %;
* [[Italiana linguo|Italiana]]: 12 %;
* [[Hispana linguo|Hispana]]: 20 %;
* [[Rumana linguo|Rumana]]: 23,5 %;
* [[Okcitana linguo|Okcitana]]: 25 %;
* [[Portugalana linguo|Portugalana]]: 31 %;
* [[Franca linguo|Franca]]:44 %.

Tale esas posibla vidar kon facileso la grado di variebleso dil konservadurismo dil Latinida lingui. La maxim proxima al Latina (fonetikale e nun judikata kom tonikala vokali) esas la Sardiniana, e la maxim fora esas la Franca.

== Klasifikuro==




==Skribo-sistemi==

La maxim multa Latinida lingui mantenis Latina alfabeto, kun adapti a lia evoluciono. L'unika eceptajo esis la linguo Rumana, qua depos la retreto di Romani, ed ante la 19ma yarcento uzis Kirila alfabeto. La Kirila anke uzesis en [[Sovietia]] por skriptar Moldovana dialekto de Rumaniana. En Hispania dum la Mezepoko uzesis Araba alfabeto por skribar Mozaraba dialekto, e Hebrea literi por skribar Ladino.

== Mutuala komprenebleso inter Latinida lingui ==
Segun Ethnologue 



== Komparo inter la precipua Latinida lingui ==


=== Nombri ===
Rikonstruktado di nombri de 1 til 10 en Latinida grupi:
:

== Exempli ==
Hike on montras exempli pri frazi en diversa Latinida lingui.

:

== Referi ==


== Bibliografio ==
* Holtus, Günter/Metzeltin, Michael/Schmitt, Christian: *Lexikon der Romanistischen Linguistik (LRL)*. Niemeyer, Tübingen 1988-2005 (12 tomos).
* Lindenbauer, Petrea/Metzeltin, Michael/Thir, Margit: *Die romanischen Sprachen. Eine einführende Übersicht*. G. Egert, Wilhelmsfeld 1995.
* Metzeltin, Michael: *Las lenguas románicas estándar. Historia de su formación y de su uso*. Academia de la Llingua Asturiana, Uviéu 2004.

=== Historio e general aspekti ===
* M. Banniard, *Du latin aux langues romanes*, 1997, Nathan ;
* Jean-Marie Klinkenberg, *Des langues romanes*, éditions Duculot, Louvain-la-Neuve, 1994 (2è édition) ; 
* Michael Metzeltin, *Las lenguas románicas estándar. Historia de su formación y de su uso*. Academia de la Llingua Asturiana, Uviéu 2004.
* Wilfried Stroh, *Le latin est mort, vive le latin ! Petite histoire d'une grande langue*, traduit de l'allemand, Paris, Les Belles Lettres, 2008, 302 pages.
* Paul Teyssier, *Comprendre les langues romanes, du français à l'espagnol, au portugais, à l'italien & au roumain, méthode d'intercompréhension*, Paris, Chandeigne, 2004 ;

=== Monografii, universitatala manuali ===
* Pierre Bec, *Manuel pratique de philologie romane*, Paris, 1970-1971, deux tomes ;
* Édouard Bourciez, *Éléments de linguistique romane*, Paris, 1967 pour la 5è édition ;
* Yves Cortez, *Le français ne vient pas du latin*, Paris, 2007, Éditions L'harmattan.
* M.-D. Glessgen, *Domaines et Méthodes de la linguistique romane*, Zürich, 2004-2005, RoSe, 2&nbsp;vol. ;
* Günter Holtus/Michael Metzeltin/Christian Schmitt: *Lexikon der Romanistischen Linguistik (LRL).* Niemeyer, Tübingen 1988-2005 (12 volumes).
* Mireille Huchon, *Histoire de la langue française*, Paris, 2002 ;
* Petrea Lindenbauer/Michael Metzeltin/Margit Thir, *Die romanischen Sprachen. Eine einführende Übersicht*. G. Egert, Wilhelmsfeld 1995.
* Max Niedermann, *Phonétique historique du latin*, Paris, 1953 pour la 3è édition ;

== Extera ligili ==
* [http://books.google.at/books?id=LRumIF1TLVkC&printsec=frontcover&dq=Las+lenguas+rom%C3%A1nicas+est%C3%A1ndar.+Historia+de+su+formaci%C3%B3n+y+de+su+uso&cd=1#v=onepage&q&f=false Michael Metzeltin, *Las lenguas románicas estándar. Historia de su formación y de su uso*, Oviedo, 2004]
* [https://web.archive.org/web/20090926004827/http://www.romaniaminor.net/mapes/romania.swf Mapo dil Latinida lingui]
* [https://web.archive.org/web/20070205001041/http://crdp.ac-bordeaux.fr/langues/ Web-pagino pri l'ensino dil regionala lingui en Akademio di Bordeux]
* [https://web.archive.org/web/20130118133248/http://gascon.ac-bordeaux.fr/ Web-pagino pri l'ensino di l'Okcitana en skoli]
* [http://linguaromana.byu.edu/ *Lingua romana'']: Jurnalo pri Franca, Italiana e Rumana kulturi
* Orbis Latinus, web pri Latinida lingui
* The World of Comparative and Historical Linguistics, Hugh Everard Wilkinson