open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kemiala equilibro

En kemiala reakto, **kemiala equilibro** esas la stando en qua amba reakti e produkturo esas prezenta a koncentresi qua havas ne plusa tendenco a chanjar kun tempo. Maxim-multa-kaze, ta stando existas kande la frua reakto procedas a la sama rapideso kam l'inversa reakto. La reaktorapidesi di frua ed inversa reakti ordinare ne esas zero ma, esanta egala, esas no preciza chanji en la koncentresi di la reakti e produkto. Ta procedo esas nominita dinamikala equilibro.

## Endukto

La koncepto pri kemiala equilibro developesis pos Berthollet (1803) deskovrir ke kelka kemiala reakti esas inversebla. Por ula reakto mixo existar a equilibro, la reaktorapidesi di frua ed inversa reakti esas egala. En la sequanta kemiala equaciono kun flechi puntizita amba voyi a indikar equilibro, A e B esas reakto kemiala speci, S e T esas produkto speci, e α, β, σ, e τ esas la stokiometriala koeficienti di la rispektiva reakti e produkti:
: \alpha A + \beta B \rightleftharpoons \sigma S + \tau T

L'equilibro pozeso di reakto esas dicita jacar "fore addextre" se, en equilibroza stando, preske omna produkturi di la reakto konsumesas. Inverse l'equilibro pozeso esas dicita "fore adsinistre" se apene ula produkturo formacesas per la reakti.

## Referi
Claude Louis Berthollet

**Claude Louis Berthollet** (1748 til 1822) esis Savoyana kemiisto qua divenis viceprezidanto di Franca senato en 1804.

Ilu deskovris, inter altri, la kompozuro di amoniako.
Listo pri chefa ministri di Libia

Yen **listo pri [[chefa ministro|chefa ministri]] di [[Libia]]** pos la nedependo en 1951, til nun. La situaciono politikala di la lando esabas tumultoza depos la krizo qua komencis dum Araba Printempo, en 2011. Pos la mortigo di Muammar al-Qaddafi komencis interna milito e pose exterlanda interveno militala. La krizo profundigesis pro la violento inter grupi qua duris til 2014, e rezultis en la duesma interna milito di Libia, qua duris til 2020.

La kontrolo di la lando nun esas dividita inter tale nomizita "guvernerio di nacionala stabileso", kun sideyo en Tobruk e suportita da la Domo di Reprezentanti qua elektesis en 2014; e la "guvernerio di nacionala uneso" kun sideyo en Tripoli; ed anke diversa grupi "jihadista" e tribui qui kontrolas kelka regioni di la lando.

## Libia pos la falio di [[Muammar al-Qaddafi]]
Pos la falio di Muammar al-Qaddafi, Libia oficale divenis parlamentala republiko. Ye la 7ma di julio 2012 eventis l'unesma elekti por la parlamento. Ye la 8ma di agosto sam yaro la nacionala konsilistaro pri transito transferis la povo a la Generala Nacionala Kongreso, qua mustis krear provizora guverno e redaktar nova konstituco.

Ye la 25ma di agosto 2012, eventis atako kontre moskeo en Tripoli. La violento inter la grupi qui antee federis kontre Qaddafi komencis kreskar, e la situaciono evolucionis til interna milito. En 2014 instalesis du rivala guverni en la lando: la guverno kun sideyo en Tripoli, lor komandita da Ali Zeidan, e la guverno kun sideyo en Tobruk, havanta Abdullah al-Thani kom chefministro.

## Noti

## Videz anke
* Listo pri chefi di stato di Libia
Titrado

**Titrado** esas tekniko di dozigo uzita en analizala kemio por determinar la koncentreso di kemiala speco en dissolvuro.

Nam volumino mezuri duktas decidiganta rolo en titrado. Esas anke konocata kom **volumino-metrala analizo**.
Listo pri chefministri di Egiptia

L'ofico di chefministri di Egiptia kreesis en 1878, ensemble kun la Mministraro di la lando, pos ke Isma'il Pasha de Egiptia aceptis transferar lua povo a ministraro, kreita segun modeli Europana. Nubar Pasha esis l'unesma moderna chefministro di la lando.

Yen listo pri la tota chefministri di Egiptia, de 1878 til nun.

## Videz anke
* Listo pri prezidanti di Egiptia

## Noti
Listo pri chefa ministri di Kuba

Yen listo pri chefministri di Kuba, de 1940 til nun.

## Republiko Kuba (1959 til nun)

## Videz anke
* Prezidanti di Kuba
Listo pri la chefi di guvernerio di Yemen

Yen la **listo pri la chefi di guvernerio di [[Yemen]]** de 1990 til nun.

## Chefministri di Yemen (1990 til nun)

## Videz anke
* Listo pri prezidanti di Yemen
Listo pri chefa ministri di Katar

La **[[chefa ministro]] di [[Katar]]** (Arabe: رئیس الوزرا القطری) esas la chefo dil ministraro e la duesma maxim importanta guvernanto di la lando.

La nuna chefa ministro esas Abdullah bin Nasser bin Khalifa Al Thani, pos la 26ma di junio 2013.

## Listo pri chefa ministri di Katar (1970 til nun)

## Videz anke
* Listo pri monarki di Katar
Listo pri chefministri di Irak

Yen la listo pri chefministri di Irak pos 1920.

## Rejio Hachemita di Irak (1920 til 1958)
### Rejio Hachemita di Irak sub Britaniana protektorato (1920-1932)

### RejioHachemita di Irak (nedependanta, 1932 til 1958)

## Irakana republiko (pos 1958)
### Socialista republiko (1958-2003)

### Provizora autoritato di koaliciono (2003-2004)

*Prezidanti di konsilistaro di guvernerio*

### Republiko di Irak (parlamentala republiko, 2004 til nun)

## Videz anke
* Listo pri prezidanti di Irak
Chinia (homonimo)

**Chinia** nun povas signifikar du landi:

* Popul-Republiko Chinia, o Chinia kontinentala, o Komunista Chinia, e
* Republiko Chinia, o Chinia insulala.

Ni anke povas parolar pri l'anciena Republiko Chinia, qua existis de 1912 til 1949 pos l'aboliso di la monarkio ed ante la kreo di la Popul-Republiko Chinia, e pri la multa dinastii de la historio di Chinia, de la dinastio Shang (1600 ak til 1046 aK) til la dinastio Qing, qua regnis de 1644 til 1912.
Sanesala cienci

**Sanesala cienci** esas ciencala faki qui koncernas la protektado, stimulado e restaurado di saneso, e lia servi. Li povas definesar anke kom aplikata cienci qui traktas la uzo di cienco, teknologio, injeniorarto o matematiko en la sanesala flegado di homi. Sanesala cienci vizas posibligar la atingo di plu bona vivo-qualeso, plu longa, en bona kondicioni, sen nekapablesi.

Sanesala cienci organizesas segun du faki:

* Studiado ed explorado por aquirar konocaji pri saneso e maladeso
* Aplikado di ca teknikala konocaji.

Amba faki kunlaboras por atingar la ampla skopo mantenar, restaurar, plubonigar saneso e bona stando, preventar, remediar ed eliminar morbi e komprenar plu bone la komplexa vivo-procedi dil organismi animala e homa qui koncernas vivo, saneso e lua alteri (maladeso).

On dicas ke sanesala cienci esas interfaka pro ke li interplektas o kombinas plura cienci por studio di la sama nekonocata kazo medicinala, o por pluprofundigar studiado di plu specaligita formo.

La bazo di ca cienco esas naturala cienci, exemple biologio, kemio e fiziko, ed anke sociala cienci, exemple medicinala sociologio, psikologio, edc.
Listo pri chefa ministri di Peru

En Peru la **prezidanto di la konsilistaro di ministri** elektesas dal prezidanto di la republiko e recevas la titulo *[[chefa ministro]] di [[Peru]]*, quankam lu ne esas chefo di guvernerio. Lu nur prezidas la konsilantaro di ministri, e mustas signatar legi expedita da la prezidanto.

Yen la listo pri chefa ministri di Peru de 1857 til nun.

## 19ma yarcento

## 20ma yarcento

## 21ma yarcento

## Referi

## Videz anke
* Prezidanti di Peru
Listo pri chefministri di Bahrain

De lua nedependo en 1971 til nun
Bahrain havabas nur un chefministro: sheiko Khalifa ibn Salman Al Khalifa, onkulo di la rejulo Hamad ibn Isa al-Khalifa. La chefministro esas la chefo di guvernerio di la lando.
Listo pri chefministri dil Unionita Araba Emirii

En l'Unionita Araba Emirii la chefa ministro e la vice-prezidanto di lando esas la sama persono. Historiale ol esas la chefa deputato di Dubai, quankam la konstituco di lando ne demandas to.

Yen la listo di chefa ministri di Unionita Araba Emirii (UAE) pos la nedependo.

## Listo di vice-prezidanti e chefa ministri di UAE (1971 til nun)

## Videz anke
* Listo pri prezidanti dil Unionita Araba Emirii
Listo pri chefministri di Siria

La chefministro esas chefo di guvernerio di Siria. Yen la **listo pri [[chefministro|chefministri]] di Siria**, pos la nedependo en 1946.

## Republiko Siria (1946 til 1958)

De 1958 til 1961 Siria divenis parto di la Unionita Araba Republiko, komandita da generalo Gamal Abdel Nasser.

## Sirian Araba Republiko (1961 til nun)

## Videz anke
* Prezidanti di Siria
Listo pri chefa ministri di Kuwait

Yen la **listo pri [[chefa ministro|chefa ministri]] di [[Kuwait]]** de 1962 til nun.

## Chefa ministri di [[Kuwait]] (1962 til nun)

;Noto
* exiliita en At-Ta'if, Saudi-Arabia, kande Irak invadis Kuwait.

## Videz anke
* Listo pri monarki di Kuwait
Listo pri chefministri di Malaizia

Yen listo pri **[[chefministro|chefministri]] di [[Malaizia]]** pos la 31ma di agosto 1957, kande la lando nedependanteskis del Unionita Rejio.
Du Fu

**Du Fu** (Chiniane: *杜甫*, 712 til 770), esis Chiniana poeto judikata kom un ek la precipua Chiniana skriptisti.
Venerdio

**Venerdio** esas la dio di la semano inter jovdio e saturdio. Ol konsideresas la 5ma o la 6ma dio di la semano.

L'origino dil nomo "Venerdio" esas Hispaniana *viernes*, Franciana *vendredi* ed Italiana *venerdì*. La tri vorti originis de latina frazo *dies Veneris*, qua signifikas "dio di Venuso" (la deino dil amo e di beleso en romana mitologio).

## Venerdio en altra lingui
Russell Crowe

**Russel Ita Crowe** (n. ye la 7ma di aprilo 1964) esas Australiana cinem-aktoro naskinta en Nova-Zelando.
Listo pri chefministri di Popul-Republiko Chinia

Yen la **listo pri [[chefministro|chefministri]] di [[Popul-Republiko Chinia]]** de la 1ma di oktobro 1949 til nun.

## Noto

## Videz anke
* Listo pri prezidanti di Popul-Republiko Chinia
Listo pri chefministri di Republiko Chinia

Yen la listo pri **[[chefministro|chefministri]] di [[Republiko Chinia (1912-1949)|Republiko Chinia]]** de 1912 til 1949, e di Taiwan, de 1949 til nun.

**Noto:** Dum la fino di dinastio Qing kreesis tale nomizita "ministraro dil Imperiala Familio" en mayo 1911. Pos la revolto di Wuchang en oktobro sam yaro, revokesis la ministraro en novembro, ed Yuan Shikai divenis chefo di guvernerio. Poke pose, en marto 1912, imperial administrado krulis.

### Republiko Chinia (1912-1915)

### Imperio Chiniana (1915 til 1916)

### Republiko Chinia (1916-1917)

### Imperio Chiniana, restauro di la [[Dinastio Qing]] (1917)

### Republiko Chinia (1917 til nun)
Listo pri prezidanti di Bielorusia

La prezidanto esas la chefo di stato di Bielorusia. Ta ofico kreesis en 1994 kun nova konstituco. Ante, de 1991 til 1994 politikala titulo di chefo di stato esis Chefo di la Supra Sovieto di Bielorusia.

Yen la listo di chefi di stato di Bielorusia pos la nedependo di la lando, ye la 25ma di agosto 1991.

### Chefi di la Supra Sovieto (1991 til 1994)

### Prezidanti di la republiko (1994 til nun)
Tracy Chapman

**Tracy Chapman** (n. ye la 30ma di marto 1964) esas Usana kantistino, kompozistino e muzikistino di folk, blues-rock, pop e soul.
Jody Watley

**Jody Vanessa Watley** (n. ye la 30ma di januaro 1959) esas Usana kantisto e kompozisto di pop, dance, hip hop e house. De 1977 til 1984 el esis membro di grupo Shalamar.
Li Bai

**Li Bai** (en Chiniana: *李白*)(701 til 762), esis Chiniana poeto, judikata kom un ek la maxim importanta Chiniana skriptisti de la historio.
Republiko Socialista Sovietiana Ukraina

**Republiko Socialista Sovietiana di Ukraina** (en Ukrainana, Українська Радянська Соціалістична Республіка) anke konocita kom RSS Ukraina, esis un di la republiki di Sovietia. Ol establisesis ye la 10ma di marto 1919, unionesis kun Sovietia ye la 30ma di decembro 1922 e divenis nedependanta ye la 24ma di agosto 1991.

En 1954 Nikita Hrushchyov decidis pri transfero di Krimea de RSS Rusia a RSS Ukraina por plu facile financi konektado di fluvio Dnepr (tra futura rezervuyo Kahovka) kun Krimea. La decido esis ne legala segun lego di Soviet-Uniono.
Andrea del Verrocchio

**Andrea del Verrocchio** (n.*Andrea di Michele di Francesco di Cione* 1437 til 1488) esis Italiana skultisto e piktisto.
Lego di Verner

**Lego di Verner** enuncita da Karl Vernen en 1875, deskriptas historiala sono-chanjo en Proto-Germana linguo per quo senvoca frikativi *f, *þ, *s, *h, *hʷ, kande nemediate sequas neacentizata silabo en sama vorto, pronuncesas e divenas rispektive la frikativi *b, *d, *z, *g, *gʷ.

## Referi
#Ramat, Paolo, *Einführung in das Germanische* (Linguistische Arbeiten 95) (Tübingen, 1981)
#Wolfram Euler, Konrad Badenheuer: *Sprache und Herkunft der Germanen - Abriss des Protogermanischen vor der Ersten Lautverschiebung* , 244 p., ISBN 978-3-9812110-1-6, London/Hamburg 2009 
#Kortlandt, Frederik, *Proto-Germanic obstruents.* - in: Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik 27, p.&nbsp;3-10 (1988). 
#Koivulehto, Jorma / Vennemann, Theo, *Der finnische Stufenwechsel und das Vernersche Gesetz.* - in:  Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur 118, p.&nbsp;163-182 (esp. 170-174) (1996)
#Vennemann, Theo, *Hochgermanisch und Niedergermanisch.* - in: Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur 106, p.&nbsp;1-45 (1984)
Indo-Europana studii

**Indo-Europana studii** esas interfaka subdividuro de linguistiko, qua studias Indo-Europana lingui, sive l'existanta, sive l'extingita. Lua skopo esas amasigar informo pri la hipotezala "protolinguo" - nomizita "proto-IndoEuropana linguo" - de qua omna lingui de ta grupo originis, e lia parolanti, la Proto-Indo-Europani, inkluzite lua socio e religio. Ol inquestas inkluzite ube ta linguo originis e quale ol expansis.

## Extera ligili
*Kolektajo di aktikli pri Indo-Europana studii
Courteney Cox

**Courteney Bass Cox** (n. ye la 15ma di junio 1964) esas Usana televizion-aktorino. El interpretis *Monica Geller* en serio por televiziono *[[Friends]]*, e Gale Weathers en la serio *Scream*.

De 1999 til 2012 el esis mariajita kun aktorulo David Arquette ed uzis la nomo Courteney Cox Arquette.
Listo pri chefministri di Kirgizistan

Til la 5ma di mayo 2021, la chefministro esis la chefo di guvernerio di Kirgizistan. De ca dato til nun, pos modifiko en la konstituco di la lando, la prezidanto divenis anke chefo di guvernerio, e l'olima chefministro divenis nur chefo di la ministraro di la lando.

Yen listo pri chefministri e chefi di ministraro di Kirgizistan, de 1991 til nun.

## Videz anke
* Listo pri prezidanti di Kirgizistan
Friedrich Hölderlin

**Friedrich Hölderlin** (20 di marto 1770 en Lauffen am Neckar - 7 di junio 1843 en Tübingen) esis Germana skriptisto.
Abdelilah Benkirane

**Abdelilah Benkirane**, politikisto naskinta ye la 4ma di aprilo 1954, esis chefministro di Maroko de 2011 til 2017.
Francesco Borromini

**Francesco Borromini** (n. *Francesco Castelli* ye la 25ma di septembro 1599 til la 3ma di agosto 1667) esis Suisiana-Italiana arkitekto.
Yukio Mishima

**Yukio Mishima** (naskis **Kimitake Hiraoka** ye la 14ma di januaro 1925 til la 25ma di novembro 1970) esis Japoniana skriptisto.
Driss Jettou

**Driss Jettou** (n. ye 1945) administranto di entraprezi e politikisto, esis chefministro di Maroko de 2002 til 2007.
Anciena Franciana

**Anciena Franca** esas l'ensemblo de Latinida  lingui de la familio di lingui di *oïl* parolata en la centro-nordo di nuna Franca teritorio, de la 9ma til la 14ma yarcenti.

## Extera ligili
* Pagino pri l'anciena Franciana
* Altra pagino
* Vortaro dil anciena Franciana
Meza Franciana

**Meza Franca** esas historiala divido dil Franca linguo qua komencas en 1340 e finas en 1611, kande la linguo evolucionis a la Klasika Franciana.

Dum ta periodo:
* Franca linguo komencas esar distingebla de altra lingui di *oïl* qui ulatempe mixos en la koncepto di Anciena Franciana.
* Franca linguo impozesas kom oficala linguo dil rejio di Francia e suplantas Latina linguo ed altra lingui di Oïl e l'Ocitaniana;
* la literaturala developo di Franca linguo anticipis la vortaro e la gramatiko di Klasika Franca qua parolesis dum 17ma a 18ma yarcenti.
Klasika Franciana

**Klasika Franciana** esas Franca linguo uzita da verkisti de Renesanco til la 18ma yarcento. Ol esas komprenebla da moderna lektisti ma ol havas diferi en la vortaro e sintaxo, precipue en la konstruktado di prepozicionala verbi.
Carlo Collodi

**Carlo Collodi** (n. **Carlo Lorenzini** 1826 til 1890) esis Italiana skriptisto. Lua maxim konocata libro esas *[[La aventuri di Pinocchio|Le avventure di Pinocchio. Storia di un burattino]]*.
Thomas Gilbert

**Thomas Gilbert** esis Britaniana marala soldato dum la 18ma yarcento.

Thomas Gilbert e John Marshall memoresas pro esir du kapitani di du Britaniana buki dil Britaniana Kompanio di Oriental-Indii, la Charlotte e la Scarborough, portinti kondamniti a Botany Bay en 1788. La du deskovris l'atoli Aranuka, Kuria, Abaiang e Tarawa, en la nuna Kiribati.

Lua du nomi plu tarda donesis dal Rusa admiralo Adam Johann von Krusenstern e la Franca kapitano Louis Isidore Duperrey a l'insuli Gilbert (Kiribati) e l'Insuli Marshall. La du arkipelagi konsistas ek atoli qui la du Britaniana kapitani unesmafoye vidis, ma sen explorar e sen savar ke li esis arkipelagi.
Batalio di Tarawa

La **batalio di Tarawa** esis kombato che l'oceano Pacifiko dum la Duesma mondomilito, qua eventis an l'atolo Tarawa, de la 20ma til la 23ma di novembro 1943. Esis la duesma foyo en ke Usa esis ofensema (la batalio di Guadalcanal esis l'unesma) e l'unesma atakado en la kritika centrala regiono dil Pacifiko. Cirkume 6.400 Japoniani, Koreani ed Usani mortis dum la kombati, la maxim multa an l'insuleto Betio, o proxim ol.
Kiribatana linguo

**Kiribatana** esas Austroneziana linguo parolata en Kiribati ed en altra landi, exemple Fidji, Tuvalu ed Insuli Salomon.

## Fonologio
La Kiribatana havas 10 konsonanti (5 kurta, 5 longa).

## Dialekti
Kiribatana havas du precipua dialekti: Norda e Suda. La precipua diferi inter li esas en pronunco di kelka vorti. L'insuli Butaritari e Makin anke havas lua propra dialekti, qui diferas de norma Kiribatana en vortaro e pronunco.

## Extera ligili
*Angliana/Kiribatiana e Kiribatiana/Angla tradukilo kun  vorti
* Bibliografio pri Kiribatiana linguistiko
* Quale kontar Kiribatiane
Mez-Angliana

**Mez-Angiana** esas la nomo di ensemblo di dialekti parolita en Anglia dum la fino di 9ma yarcento (kun la Normanda konkero di Anglia en 1066 da William la Konquestanto til la fino di 15ma yarcento (kun l'introdukto di l'imprimuro en Anglia da William Caxton dum 1470a).

## Extera ligili
* A. L. Mayhew and Walter William Skeat. ''A Concise Dictionary of Middle English from A.D. 1150 to 1580''
Frua Modern Angliana

**Frua Modern Angliana** esas l'etapo di Angliana linguo uzita dum komenco di periodo Tudor til Angla interregno e restaurado, o de la transito a Mez-Angliana en ultima 15ma yarcento til la transito a Modern Angliana en mez-17 yarcento.
Ocitania

**Ocitania** (Ocitaniane: *Occitània*; pronuncez /utsiˈtanjɔ, uksiˈtanjɔ, ukʃiˈtanjɔ, uksiˈtanja/) esas historiala e kulturala regiono jacanta an sudwestal Europa ube Ocitaniana linguo olim parolesis ordinare. Ol korespondas a la centro-sudo di Francia (*Midi*) ed anke Aran-valo en Katalunia (Hispania) ed kelk Alpina vali nomizita "Ocitana Vali che Piemont" (Italia). Ol habitesas da cirkume 16 milion personi, di qui 200 mil til 800 mil esas sive nativa, sive experta parolanti di l'Ocitaniana, quankam la Franca, la Hispana e la Kataluniana esas la maxim parolata idiomi en l'areo. L'Ocitaniana, per lua dialekto Aranana, ank esas un ek l'oficala lingui di Katalunia depos 2006.
Ryan Lochte

**Ryan Steven Lochte** (n. en 1984) esas Usana natisto. Til nun, il ganis 4 ora medalii dum Olimpiala Ludi: 1 du en Athina, du dum l'Olimpiala Ludi en Beijing, 2008, ed 1 en London.
Ye Shiwen

**Ye Shiwen** (n. en 1996) esas Chiniana natistino qua ganis ora medalio en l'Olimpiala Ludi en London, 2012 por 400-metra natado mixita por mulieri.
Thiago Pereira

**Thiago Machado Vilela Pereira** (n. ye la 26ma di januaro 1986) esas Braziliana natisto qua ganis arjenta-medalio por 400-metra natado mixita dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012. Ante, il ganis 12 ora-medalii en Tot-Amerika Ludi, en 2007 (Rio de Janeiro) ed en 2011 (Guadalajara, Mexikia).
Shelly-Ann Fraser-Pryce

**Shelly-Ann Fraser-Pryce** (n. ye la 27ma di decembro 1986) esas Jamaikan atletino, qua konkursas por 60 metri, 100 metri e 200 metri. El ganis notoreso dum la fino dil yari 2000a e komenco dil yari 2010a pro elua rezulti dum Olimpiala Ludi ed en internaciona championkonkursi.

Pri 100-metra kurado por mulieri el ganis du ora medalii dum l'Olimpiala Ludi: en Beijing, 2008, e London, 2012. Pri la sama modaleso el anke ganis arjenta dum l'Olimpiala Ludi en Tokyo, 2020, e bronza dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016. El anke ganis du altra arjenta medalii dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012: pri 200-metra kurado por mulieri en London, e pri 4x100-metra relaya kurado por mulieri. En Rio de Janeiro-2016 el anke ganis arjenta medalio pri 4x100-metra relaya kurado por mulieri.

Shelly-Ann Fraser-Pryce anke ganis 9 ora medalii e 2 arjenta medalii dum la mondala championkonkursi pri atletismo, e plusa 4 altra medalii dum l'internaciona yarala konkurso pri atletismo nomizita "Diamond League".
Marleen Veldhuis

**Marleen Veldhuis** (n. **Magdalena Johanna Maria Veldhuis** en 1979) esas Nederlandana natistino, qua ganis ora medalio en l'Olimpiala Ludi en Beijing, 2008, arjenta medalio en London, e bronza medalio en Athina.

## Referi
Inge de Bruijn

**Inge de Bruijn** (n. 1973) esas Nederlandana ex-natistino qua ganis 4 ora medalii dum l'Olimpiala Ludi: tri en Olimpiala Ludi en Sydney, 2000, ed un en Athina.
Georges Moureaux

**Georges Moureaux** (1914 - 1982) esis ya famoza franca idisto, redaktero di Progreso dum 20 yari (1962 - 1982) e di "La Langue International" (oficala organo dil Franca Ido-Societo) dum preske 15 yari. Il esis industriala e jurnalala desegnisto, profesoro pri edukado artistala e kreinto di "ex-libris". Il esis anke kunlaborero di la revuo "Idées pour tous", qua ofte insertis artikli pri e mem en Ido.

Georges Moureaux esis la fratulo dil idisto Roger Moureaux, e kun ilu kunredaktis la jurnalo Progeso dum plura yari.
Ibero-Latinida linguaro

**Ibero-latinida linguaro** esas subgrupo di Latinida linguaro, qua esas brancho di Indo-Europana linguaro. La nomo aludas la historiala populo Iberii ed a Iberia, la peninsulo en westal Europa ube ta lingui parolesas. Omna Ibero-latinida lingui originis de la vulgara Latina, qua evolucionis pos la falio dil imperio Romana cirkume la duimo dil unesma yarmilo, e kunfuzis kun lokala Kelta, Germana ed altra lingui. 

L'Ibero-latinida lingui esas:
* Hispana linguo
* Portugalana linguo
* Kataluniana linguo
* Galisiana linguo
* Asturiana linguo
* Leonana linguo
* Mirandana linguo.

* La historia dialekto di la Hispana, Jud-hispaniana linguo mustas mencionesar aparte, nam ol duras esar parolata da poka judi Sefardi, nome en Turkia ed Israel.
Balkano-Latinida linguaro

**Balkano-Latinida linguaro** esas Latinida subfamilio de Indo-Europana linguaro qua lokizas en sud-estal Europa. Ta linguaro originis de vulgara Latina linguo parolata este de Romana Imperio.

## Lingui
Ta subfamilio konsistas ek quar lingui:
* Rumaniana linguo
* Arumaniana linguo
* Istro-Rumaniana linguo
* Megleno-Rumaniana
Reto-Latinida linguaro

**Reto-Latinida linguaro** esas subfamilio dil Latinida linguaro qua kompozesas ek tri precipua lingui:
* Romancha linguo
* Ladina linguo
* Friulana linguo

## Fonologio
Fonologie, la Ladina e la Friulana esas plu konservema kam la varitati di Suisia. Fonologiala sistemo di Reto-Latinida lingui esas simila e havas maxime ca fonemi.

:

Omna Reto-Latinida lingui havas minime sep vokali e fonologiala oposiziono, quale havis la pra-Latinida Latino quankam moderna vokali freque ne esas la direkta manteno dil prezenti en pre-Latinida:

:
Galo-Latinida linguaro

**Galo-Latinida lingui** esas grupo di lingui de la Latinida linguaro. Existas multa debati pri quala lingui mustas apartenar a ca familio, e pri l'interna klasifiko di la grupo.

La lingui universale judikata kom apartenanta a ca familio esas:
* Franca linguo
* Franko-Provencala linguo (anke konocata kom Arpitana linguo)
Sun Yang

**Sun Yang** (n. en 1991) esas Chiniana natisto qua ganis du ora medalii dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012 pri 400-metra e 1500-metra natado libera stilo, ed 1 ora medalio pri 200-metra natado libera stilo.
Denis Diderot

**Denis Diderot** (1713 til 1784) esis Franca skriptisto e filozofo. Il esis chefa editisto e precipua kunredaktero di l*'Encyclopédie*, enciklopedio publikigita en Francia de 1751 til 1772, qua rekoltis savi pri cienci, e la filozofio de racion-epoko. L´*Encyclopédie* kontributis por difuzar la pensi di filozofi quale Voltaire, Jean-Jacques Rousseau e Montesquieu.
Im Dong-hyun

**Im Dong-hyun** (n. en 1986) esas Sud-Koreana arkisto. Il ganis ora medalio en Athina e Beijing, e bronza medalio en l'Olimpiala Ludi en London, 2012 por squada arkpafado.
Yannick Agnel

**Yannick Agnel** (n. en 1992) esas Franca natisto qua ganis du ora medalii dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012.

Ilu esas alta de 2,02 m.
Usain Bolt

**Usain St. Leo Bolt** (n. 1986) esas Jamaikan ex-atleto, qua ganis entote 8 ora medalii dum l'Olimpiala Ludi, di qui 2 en Beijing, por 100-metra e por 200-metra kurado; tri dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012 (por 100-metra, 200-metra e 4x100-metra kurado), e fine tri dum l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016 (por 100-metra, 200-metra e 4x100-metra kurado).
Friulana linguo

**Friulana linguo** (Friulane: *furlan* o *marilenghe*) esas Indo-Europana linguo qua apartenas al Latinida lingui e, kun la Ladina linguo e la Romancha linguo, formacas la Reto-Latinida linguaro.

De 10ma til 13ma yarcenti Germana esis la linguo di nobeli de la regiono e ta linguo lasis multa influi en lua vortaro. Orientala Friulana havis kontakto kun Germaniana linguo til l'unesma mondomilito. De 15ma yarcento uzesis en literaturo. Italiana stato agnoskis ol kom nedependanta linguo en 1999.

Nune  personi parolas ol, nome en l'Italiana regiono Friuli-Venezia Giulia. On povas rimarkar migranta komunitato en Rumania, qua ekmigris de Italia la 19ma yarcento.

Ica linguo esas la maxim fora dil Reto-Latinida linguaro, til la punto ke kelka linguisti ne aceptas ol kam parto di ta grupo ed unigas ol kun dialekti di Italiana Veneto.

## Bibliografio
* Paola Benincà, Laura Vanelli, *Linguistica friulana*, Unipress, Padue, 2005.
* Franc Fari (cur.), *Manuâl di lenghistiche furlane*, Forum, Udin, 2005.
* Giuseppe Francescato, *Dialettologia friulana*, Società Filologica Friulana, Udin,1966.
* Giovanni Frau, *I dialetti del Friuli*, Società Filologica Friulana, Udin, 1984.
* Sabine Heinemann, *Studi di linguistica friulana*, Società Filologica Friulana, Udin, 2007.
* Carla Marcato, *Friuli-Venezia Giulia*, Laterza, Rome - Bari, 2001.
* Piera Rizzolati, *Elementi di linguistica friulana*, Società Filologica Friulana, Udin, 1981.
* Paolo Roseano, *[http://prosodia.upf.edu/home/arxiu/publicacions/roseano/CeFastu_007_034_Roseano.pdf La pronuncia del friulano standard: proposte, problemi, prospettive]*, Ce Fastu?, LXXXVI (2010), n. 1, p. 7-34. 
* Federico Vicario (cur.), *Lezioni di lingua e cultura friulana*, Società Filologica Friulana, Udin, 2005.
* Federico Vicario, *Lezioni di linguistica friulana*, Forum, Udin, 2005.

## Extera ligili
* Oficala ortografio
* Lenghe.net - jurnalo en la Friualana
* Societât Filologjiche Furlane
* La patrie dal Friûl - Notici en la Friulana
* Bíblia en friülà
* Grupo por la fomento di l'uzado dil friulano en cienci
* Radio Onde Furlane
* Grant Dizionari Bilengâl Talian Furlan
Romansh-linguo

**Romancha  linguo** (Romanche: *rumantsch*) esas generika nomo di Reto-Latinida lingui parolata en Suisia, ube rikonocesas kom nacionala linguo.

## Historio
Ye 1527, Juan Travers, statohomo ed armeano, skribis sorto di heroala kantajo (*La chanzun da la guerra dal chasté da Müsch*). Du altra fondanti di la skibala linguo esis reformanto Philippe Saluz e Giachem Bifrun.

Se la protestanti uzas ofte por polemikala skopi a Romancha linguo, Katolika abadeyo di Disentis esas la centro dum 17ma yarcento di nova literaturo.

Dum moderna periodo, on trovas nacionani poeti kom Peider Lansel, Gion Fontana o Maurus Carnot, tale ke eruditi kom Panto od Andréa Schorta, autori di dicionario toponimiko* Grizona. La precipua artizano di Romancho moderna esas certa linguisto zurichano Heinrich Schmid, qua kreis en 1982, segun la demando di Ligo Romancha (Lia Rumantscha), organizuro di defenso e promoco di kulturo Romancha, la formo skribita di rumantsch grischun, uniganta la kin precipua dialekti Romancha, e de nun uzita por la lernolibri ed administrala dokumenti.

## Extera ligili
* Página de la organización ''Lia Rumantscha''
* Diccionario romanche - inglés
* Una muestra de memorias filosóficas en retorromance cuya edición original data de 1776 (enlace roto)
* Sitio de noticias ''Noeles.net''
Ladina linguo

**Ladina linguo** (Ladine: *ladin*) esas Reto-Latinida linguo parolata en la regioni di Trentino-Supr Adijo/Suda Tirol e Veneto, en Italia. Ol oficale agnoskesas kom linguo di ca regiono.

## Extera ligili
* Ladinienatlas ALD-I
* Linguistic Atlas of Dolomitic Ladinian and neighbouring Dialects - Speaking Linguistic Atlas
Polibios

**Polibios** (Greke *Πολύβιος*, n. en 206 aK til 124 aK) esis historiisto Greka, autoro di *[[Historiai (Polibios)|Historiai]]*.
Sir Gawain e la Verda Kavaliero

**Sir Gawain e la Verda Kavaliero** esas romano de la fino dil 14ma yarcento skribita en unika manuskripto, qua anke kontenas tri altra verki di orientigo plu Kristana. La quar poemi skribesis en la sama dialekto, ta di Mez-landi de la nord-est di Mez-Angla.

## Extera ligili
* Analizo dil poemo
Chad le Clos

**Chad Guy Bertrand le Clos** (n. en 1992) esas Sudafrikana natisto qua ganis l'ora medalio dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012 pri la 200-metra natado stilo "papiliono", ed anke tri altra Olimpiala medalii arjenta: pri la 100-metra natado stilo "papiliono" en London, e pri la 200-metra natado libera stilo e la 100-metra natado stilo "papiliono" en l'Olimpiala Ludi en Rio de Janeiro, 2016.
Rūta Meilutytė

**Rūta Meilutytė** (n. ye la 19 di marto 1997 en Kaunas) esas Lituaniana natistino qua ganis ora medalio pri 100-metra pektoral natado por mulieri dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012. El divenis la maxim yuna natistino en Olimpiala Ludi qua recevis ora medalio por natado.

## Referi
Leisel Jones

**Leisel Marie Jones** (n. ye 1985) esas Australiana natistino. El ganis tri ora medalii dum Olimpiala Ludi: du en Beijing en 2008 ed un en Athina en 2004.
Cameron van der Burgh

**Cameron van der Burgh** (n. ye la 25 di mayo 1988) esas Sudafrikana natistulo qua ganis ora medalio dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012 por 100-metra pektora natado por viri.
Maarten van der Weijden

**Maarten van der Weijden** (n. 1981) esas Nederlandana natisto qua ganis ora medalio dum l'Olimpiala Ludi en Beijing, 2008 por 10-kma natado.
Arumaniana linguo

**Arumaniana linguo** esas Latinida linguo apartenanta a Balkano-Latinida linguaro. Ol parolesas en sud-estal Europa da cirkume  personi.

Ol havas similesi kun la Rumana linguo, ma dissame ta qua havis influi di Slava lingui, Arumana havis influi de la Greka. Kelka filologisti judikas ol kom anciena dialekto de Rumana.

Un ek lua stranja fonetikala karakterizivi esas la perdo di Latina iniciala f- (simile quo eventis en la Hispana): ferrum → her, "fero", quankam ta traito ank existas en la linguo Megleno-Rumana.

## Bibliografio
* Bara, Mariana. *Le lexique latin hérité en aroumain dans une perspective romane*, LincomEuropa Verlag, München, 2004, 231 p.; ISBN 3-89586-980-5.
* Bara, Mariana. *Limba armănească. Vocabular şi stil*. Bucharest: Editura Cartea Universitară. 2007, ISBN 978-973-731-551-9.
* Berciu-Drăghicescu, Adina; Petre, Maria. "Şcoli şi Biserici româneşti din Peninsula Balcanică. Documente (1864-1948)". Bucharest: Editura Universităţii. 2004.
* Capidan, Theodor. *Aromânii, dialectul Aromân*. Academia Română, Studii şi Cercetări, XX 1932.
* Friedman, Victor A. "The Vlah Minority in Macedonia: Language, Identity, Dialectology, and Standardization." In* *Selected Papers in Slavic, Balkan, and Balkan Studies*, ed. Juhani Nuoluoto, Martti Leiwo, Jussi Halla-aho. *Slavica Helsingiensa* *'21*'. University of Helsinki, 2001. [http://www.farsarotul.org/The%20Vlah%20Minority%20in%20Macedonia.pdf online]
* Kahl, Thede. *Aromanians in Greece: Minority or Vlach-speaking Greeks?*. Online: [http://www.farsarotul.org/nl27_1.htm]
* Kahl, Thede. *Sprache und Intention der ersten aromunischen Textdokumente, 1731-1809*. In: Symanzik, Bernhard (ed.): Festschrift für Gerhard Birkfellner zum 65. Geburtstag: Studia Philologica Slavica I/I, Münstersche Texte zur Slavistik, 2006, p.&nbsp;245-266.
* Pascu, Giorge. *Dictionnaire étymologique macédoroumain*, 2 vols. Iaşi: Cultura Naţionalâ. 1918.
* Rosetti, Alexandru. *Istoria limbii române*, 2 vols., Bucharest. 1965-1969.
* Weigand, Gustav. *Die Sprache der Olympo-Wallachen, nebst einer Einleitung über Land und Leute''. Leipzig: Johann Ambrosius Barth. 1888.
Centro-sudala Italiana linguaro

**Centro-sudala Italiana linguaro** esas konjunto di Latinida lingui, di qua la maxim reprezentanta esas Italiana ma ke kontenas granda nombro di dialekti (plu kam 200). On distingas du grupi klare diferencata, separata par granda fasko di izoglosi, la linio Massa-Senigallia (dicata di forma min exakta "linio  Spezia-Rimini"), qua korespondas al tranchuro di Latinida linguaro en du granda grupi: l'ocidentala Romania (inkluzinta nordala Italiana) e l'orientala Romania (inkluzinta centro-sudala Italiana e sudala).
Westala Germana

**Westala Germana** esas linguaro di Germana lingui. Ol kompozesas, inter altri, per la lingui Angla, Germana, Yiddisha, Nederlandana, Afrikansa e Friziana. L'altra branchi di Germana lingui esas Estala Germana e Nordala Germana.

## Bibliografio
* Maurer, Friedrich: *Nordgermanen und Alemannen - Studien zur germanischen und frühdeutschen Sprachgeschichte, Stammes- und Volkskunde* - 3., überarb. und erw. Aufl. - Bern: Francke, 1952. 187 S. (Bibliotheca Germanica, 3); Quelle der Grafik, erste Auflage 1942
* Wiesinger, Peter: *Schreibung und Aussprache im älteren Frühneuhochdeutschen: zum Verhältnis von Graphem - Phonem - Phon am bairisch-österreichischen Beispiel von Andreas Kurzmann um 1400*. Berlin, New York: de Gruyter, 1996, 265 S. ISBN 3-11-013727-5 (Studia linguistica Germanica, 42); online lesen bei Google Books
* Euler, Wolfram: *Die Herausbildung von Übergangsdialekten und Sprachgrenzen - Überlegungen am Beispiel des Westgermanischen und Nordischen*. Innsbruck: Inst. für Sprachen u. Literaturen d. Univ. Innsbruck, Abt. Sprachwiss., 2002. 57 S. ISBN 3-85124-687-X
* Schmidt, Wilhelm: *Geschichte der deutschen Sprache, Ein Lehrbuch für das germanistische Studium*, 10. Auflage, S. 489, Stuttgart: S. Hirzel Verlag (2007) ISBN 3-7776-1432-7
* König Werner, *dtv-Atlas Deutsche Sprache*, 14. Auflage, München: dtv (2004), basierend auf der 1. Auflage von 1978, ISBN 3-423-03025-9
* Sonderegger, Stefan: *Althochdeutsche Sprache und Literatur - eine Einführung in das älteste Deutsch*; Darstellung und Grammatik. 3., durchges. u. wesentl. erw. Aufl. - Berlin (u.a.): de Gruyter, 2003, 390 S. ISBN 3-11-017288-7
* Niebaum, Hermann: *Einführung in die Dialektologie des Deutschen* / Hermann Niebaum; Jürgen Macha. - 2., neubearb. Aufl. - Tübingen: Niemeyer, 2006. - XVII, 256 S.. ISBN 978-3-484-26037-5 (Germanistische Arbeitshefte, 37)
* Weddige, Hilkert: Mittelhochdeutsch - eine Einführung. 6. Aufl. - München: Beck, 2004. - XII, 210 S. ISBN 3-406-45744-4
* Edwards, Cyril: *The beginnings of German literature - comparative and interdisciplinary approaches to Old High German* - 1. publ. - Rochester, NY: Camden House, 2002 - XVIII, 197 S. ISBN 1-57113-235-X. - (Studies in German literature, linguistics and culture);-->vergleiche dazu auch die kritische Rezension von Christoph Lorey, University of New Brunswick/Kanada: Review of Cyril Edwards: The Beginnings of German Literature
Yidisha linguo

**Yidisha** (ייִדיש, יידיש o אידיש, *yidish*/*idish* en Yidisha) esas Germana linguo de la Westala Germana linguaro. La linguo parolesas da la Judi. Olua sintaxo e vortaro divenis ek Germaniana, ma olu havas multa vorti de Slava lingui, Armeniana e Hebrea. Ed uzas la Hebrea alfabeto.

## Bibliografio
*Birnbaum, Solomon, *Yiddish – A Survey and a Grammar*, Toronto, 1979
*Dunphy, Graeme, "The New Jewish Vernacular", in: Max Reinhart, *Camden House History of German Literature* vol 4: *Early Modern German Literature 1350-1700*, 2007, ISBN 1-57113-247-3, 74-9.
*Fishman, Joshua A. (ed.), *Never Say Die: A Thousand Years of Yiddish in Jewish Life and Letters*, Mouton Publishers, The Hague, 1981, ISBN 90-279-7978-2 (in Yiddish and English).
*Herzog, Marvin, et al. ed., YIVO, *The Language and Culture Atlas of Ashkenazic Jewry*, 3 vols., Max Niemeyer Verlag, Tübingen, 1992–2000, ISBN 3-484-73013-7.
*Jacobs, Neil G. *Yiddish: a Linguistic Introduction*, Cambridge University Press, Cambridge, 2005, ISBN 0-521-77215-X.
*Lansky, Aaron, *Outwitting History: How a Young Man Rescued a Million Books and Saved a Vanishing Civilisation*, Algonquin Books, Chapel Hill, 2004, ISBN 1-56512-429-4.
*Liptzin, Sol, *A History of Yiddish Literature*, Jonathan David Publishers, Middle Village, NY, 1972, ISBN 0-8246-0124-6.
*Shandler, Jeffrey, *Adventures in Yiddishland: Postvernacular Language and Culture*, University of California Press, Berkeley, 2006, ISBN 0-520-24416-8.
*Shmeruk, Chone, Prokim fun der yidisher literatur-geshikhte, Peretz, Tel-Aviv 1988.
*Weinreich, Uriel. *College Yiddish: an Introduction to the Yiddish language and to Jewish Life and Culture*, 6th revised ed., YIVO Institute for Jewish Research, New York, 1999, ISBN 0-914512-26-9 (in Yiddish and English).
*Weinstein, Miriam, *Yiddish: A Nation of Words*, Ballantine Books, New York, 2001, ISBN 0-345-44730-1.
*Wex, Michael, *[[Born to Kvetch]]: Yiddish Language and Culture in All Its Moods*, St. Martin's Press, New York, 2005, ISBN 0-312-30741-1.
*Wexler, Paul, *Two-Tiered Relexification in Yiddish: Jews, Sorbs, Khazars, and the Kiev-Polessian Dialect*, Berlin, New York, Mouton de Gruyter, 2002, ISBN 3-11-017258-5.
*Witriol, Joseph,(1974,unpublished) *Mumme Loohshen: An Anatomy of Yiddish*  London, now available online at http://mummeloohshen.wordpress.com/ 
* Katz, Hirshe-Dovid, 1992. *Code of Yiddish spelling ratified in 1992 by the programmes in Yiddish language and literature at Bar Ilan University, Oxford University Tel Aviv University, Vilnius University.* Oxford: Oksforder Yidish Press in cooperation with the Oxford Centre for Postgraduate Hebrew Studies. (כלל–תקנות פון יידישן אויסלייג. 1992. אקספארד: אקספארדער צענטער פאר העכערע העברעאישע שטודיעס) ISBN 1-897744-01-3
Istro-Rumaniana linguo

**Istro-Rumaniana linguo** esas la maxim ocidentala di Balkano-Latinida linguaro, parolata en Kroatiana sektoro di orientala Istria.

## Bibliografio
* Wolfgang Dahmen: *Istrorumänisch. Lexicon der romanistischen Linguistik. III*, Tübingen, 1989, pp.&nbsp;448–460
* Nerina Feresini: *Il Comune istro-romeno di Valdarsa*. Edizioni Italo Svevo. Trieste: 1996
* August Kovačec: Istrorumunjsko-hrvatski rječnik s gramatikom i tekstovima *(Glosar Istroroman-Croat cu gramatica si texte)*. Verba moritura vol. I, 378 p. Mediteran, Pula 1998
* Josif Popovici: *Dialectele romîne din Istria*, Halle, 1909
* Pavao Tekavčić: *Due voci romene in un dialetto serbo-croato dell'Isola di Veglia* (Krk). Studia Romanica 7: 35-38, Zagreb 1959
Afrikansa linguo

**Afrikansa** esas Germanala linguo qua originis de la Nederlandana, qua parolesas precipue en Sudafrika e Namibia. Ol originis de la linguo parolita dal Nederlandana koloniigisti qui habitis Kab-kolonio. Pos kelka tempo, ol aquiris propra karakterizivi ed enkorpigis vorti del Angla, Malaya, Portugalana e Zulua lingui.

Afrikans esas la matrala linguo di preske 7 milion habitanti (13,5%) en Sudafrika, ol esas la triesma granda linguo di lando (pos Zulu-linguo e Xosa-linguo). En Namibia ol esas la matrala linguo di 11% de la populo, ma uzata kom interlinguo en la tota lando.
Skota linguo

**Skotiana** (Skotiane: *Scots*) esas Germanala linguo parolata en Skotia *Lowlands*, ultre kelka parti di Nord-Irlando ed en altra di la frontiero en Irlando.

## Bibliografio
* Aitken, A.J. (1977) *How to Pronounce Older Scots* in Bards and Makars. Glasgow, Glasgow University Press.
* Aitken, A. J. (1987)  *The Nuttis Schell: Essays on the Scots Language*. Aberdeen, Aberdeen University Press. ISBN 0-08-034530-1
* Caldwell, S.J.G. (1974) *The Pronoun in Early Scots*. Helsinki, Société Néophilique.
* Corbett, John; McClure, Derrick; Stuart-Smith, Jane (Editors)(2003) *The Edinburgh Companion to Scots*. Edinburgh, Edinburgh University Press. ISBN 0-7486-1596-2
* Eagle, Andy (2005) *Wir Ain Leid*. Scots-Online. Available in full at https://web.archive.org/web/20080626053426/http://www.scots-online.org/airticles/WirAinLeid.pdf
* Jones, Charles (1997) *The Edinburgh History of the Scots Language*. Edinburgh, University of Edinburgh Press. ISBN 0-7486-0754-4
* Jones, Charles (1995) *A Language Suppressed: The pronunciation of the Scots language in the 18th century*. Edinburgh, John Donald. ISBN 0-85976-427-3
* Kingsmore, Rona K. (1995) *Ulster Scots Speech: A Sociolinguistic Study*. University of Alabama Press. ISBN 0-8173-0711-7
* McClure, J. Derrick (1997) *Why Scots Matters*. Edinburgh, Saltire Society. ISBN 0-85411-071-2
* McKay, Girvan (2007) *The Scots Tongue (La skota lingvo)*, Polyglot Publications, Tullamore, Ireland.
* Niven, Liz; Jackson, Robin (Eds.) (1998) *The Scots Language: its place in education*. Watergaw Publications.  ISBN 0-9529978-5-1
* Robertson, T.A.; Graham, J.J.  (1991) *Grammar and Use of the Shetland Dialect*. Lerwick, The Shetland Times Ltd.
* Ross, David; Smith, Gavin D. (Editors)(1999) *Scots-English, English-Scots Practical Dictionary*. New York, Hippocrene Books. ISBN 0-7818-0779-4
* Scottish Language Dictionaries (1985) *Concise Scots Dictionary *. Edinburgh, Edinburgh University Press. ISBN 1-902930-01-0
* Scottish Language Dictionaries (1990) *Scots Thesaurus*. Edinburgh, Edinburgh University Press. ISBN 1-902930-03-7
* Warrack, Alexander (Editor)(1911) *Chambers Scots Dictionary*. Chambers.
* Yound, C.P.L. (2004) *Scots Grammar*. Scotsgate. Available in full at https://web.archive.org/web/20050911120142/http://www.scotsgate.com/scotsgate01.pdf

## Extera ligili
* Raporto di Ethnologue
* La Skotiana vortaro
* Mapo dil dialekti
* Scots-online
* La ''Scots Language Society''
* ScotsteXt - Libri, poemi e texti en la Skotiana
* Scots Language Centre
Friziana linguo

**Friziana** esas Germana linguo parolata en Nederlando ed en regioni di Dania. Ol apartenas a Westala Germana ed esas la linguo maxim proxima a l'Angla e la Skota.
Vandala linguo

**Vandala** esas Estala Germana linguo di la Vandali, qua nune esas senviva linguo. Ol parolesis til la 6ma yarcento.
Camille Muffat

**Camille Muffat** (1989 til 2015) esis Franciana natisto. El ganis tri medalii por natado en l'Olimpiala Ludi en London, 2012: ora por 400-metra libera stilo, arjenta por 200-metra libera stilo, e bronza por 4x200-metra relayo por mulieri.

Ye la 9ma di marto 2015 el mortis per acidento di helikoptero en la provinco La Rioja (Arjentinia), dum enrejistro di televiziono-programo Franciana.
Fluvio Biobío

**Biobío** esas fluvio de Sud-Amerika longa de 380 km, qua naskas an lagi Galletué ed Icalma, e debushas an Oceano Pacifiko. Ol transiras urbo Concepción, Chili.

## Extera ligilo
* Cuenca del río Biobío {es}
Estala Germana

**Estala Germana** esas linguaro di Germana lingui. Ol kontenas, inter altri, Gotiana, Burgundiana e Vandala. Omna lingui di ca linguaro esas extingata.
Nordala Germana

**Nordala Germana** esas linguaro di Germana lingui. Ol kontenas, inter altri, Suediana, Norvegiana, Daniana ed Islandana.
Sudala Slava

**Sudala Slava** esas unu di la tri precipua divizuri di Slava lingui.
* Sloveniana
* Kroatiana
* Bosniana
* Serbiana
* Montenegrana
* Macedoniana
* Bulgariana
Estal Slava

La lingui nomizita **estal Slava** esas subgrupo de la lingui Slava nun parolata en Estal Europa, nordal Azia e Kaukazia. Ol esas la subgrupo kun la maxim granda nombro di parolanti, e konsistas ek la lingui Rusa, Bielorusa ed Ukrainana. La Rusina sive judikesas kom separata linguo, sive judikesas kom dialekto del Ukrainana.
Westala Slava

**Westala Slava** esas unu di la tri precipua divizuri di Slava lingui.

Ol apartenas a ta brancho:
* Chekiana
* Slovakiana
* Poloniana
Megleno-Rumaniana linguo

**Megleno-Rumaniana** esas Latinida linguo di Balkano-Latinida linguaro parolata en urbi di nord di Grekia e sud di Norda Macedonia.

## Bibliografio
* Atanasov, Petar, « Le mégléno-roumain de nos jours. Une approche linguistique », 1990, dans Balkan-Archiv, nouvelle série, supplément, tome 7, Hamburg, 1990
*  Capidan, Theodor, ''Meglenoromânii'' (Les Mégléno-roumains), tome 1, *Istoria și graiul lor* (Leur histoire et leur dialecte), Cultura Națională, București, 1925
*  Sala, Marius *et al.*, *Enciclopedia limbilor romanice* (Encyclopédie des langues romanes), Editura Științifică și Enciclopedică, Bucarest, 1989,
Preno di Bastille

**Preno di Bastille** eventis en Paris ye la 14 di julio 1789. Malgre la fortreso konocata kom Bastille lore havis nur 7 karcerani, lua invado da la Parisana revolucioneri supozis simbole la fino di Anciena rejimo e la komenco di Franca revoluciono.
Nacional asemblo (Franca revoluciono)

**Nacional asemblo** (Franciane: *Assemblée nationale*) esis institucado en la marko di Franca revoluciono qua existis de 17 di junio til 9 di julio 1789, servanta kam transiro inter Generala stati e Konstitucanta nacional asemblo.
Kauzi di Franca revoluciono

La **Kauzi di Franca revoluciono** esis la signifikanta historiala faktori ke duktis a la revoluciono di 1789 en Francia.

On distingas generale profunda strukturala kauzi, qua esas kombinata kun altra di la konjunturo di periodo. La revoluciono ne devas nun a sola evento ma ad ensemblo di eventi ke, asociita, kreis shoko sat grava por okazionar ireversebla en la koncepto di l'organizado di politikala povo, di societo e di l'individuala liberesi.

En ca epoko, Francia havis multa krizi:
* Ekonomiala krizo: La yaro 1788  esis katastrofiala por Francia, qua konocas forta nutraja krizo.
* Religiala krizo: La blokigo esas anke institucala. La rejulo guvernas sole, ilua plura konsilanti ne havas decidala povo ed esas simpla teknikisti. La povo esas tiradata inter du logiki: la monarkiala centralizado, e la granto di provincala liberesi materializita par la parlamenti. 
* Morala krizo: Nombroza skandali spricizis la korto e la rejino, deskreditizanta la rejimo.
Konstitucanta nacional asemblo

**Konstitucanta nacional asemblo** (Franciane: *Assemblée nationale constituante*) esis kontitucant asemblo formacita de Nacional asemblo (Franca revoluciono) ye 9 di julio 1789, en la komenco di Franca revoluciono.
Granda Pavoro

**Granda Pavoro** esas rurana populara movado di kolektiva desquieteso qua developis en Francia de 20 di julio til 6 di agosto 1789.
Generala stati (Francia)

**Generala stati** en Francia dum Anciena rejimo esis asemblo kunvokita extraordinare dal rejulo qua sendis reprezentinti de singla stato: la Klerikalo (unesma stato), la nobelaro (duesma stato) e la reprezentinti dil urbi qui havis konsistorio (triesma stato). Ol kreesis en 1302 da [Philippe la 4ma di Francia, dissolvesis da Louis la 13ma en 1614 e rikunvokesis da Louis la 16ma en 1789.
Pedro la 3ma di Portugal

**Pedro la 3ma di Portugal** (1717 til 1786) esis rejo di Portugal de 1777 til lua morto ye la 25ma di mayo 1786.
José la 1ma di Portugal

**José la 1ma di Portugal** (1714 til 1777) esis rejulo di Portugal de 1750 til lua morto ye la 24ma di februaro 1777. Ilu uzis la titulo "Rejulo di Portugal ed Algarvo".

Dum lua regno, la Markezo de Pombal esis lua chefministro.
Kristin Armstrong

**Kristin Armstrong** (n. 1973) esas Usana biciklistino. El ganis ora medalii dum l'Olimpiala Ludi en Beijing 2008 e London 2012.
Bradley Wiggins

**Bradley Marc Wiggins** (n. en 1980) esas Britaniana biciklisto. Ilu ganis la konkurso *[[Tour de France]]* en 2012, e divenis l'unesma Britaniana sportisto qua vinkis ta konkurso en 99 yari. Il anke ganis ora medalio pri ciklismo kontre horlojo dum l'Olimpiala Ludi en London, 2012.
Li Xiaoxia

**Li Xiaoxia** (n. 1988) esas Chiniana tablotenisistino. El ganis ora medalio en l'Olimpiala Ludi en London, 2012.