Ido

**Ido** esas konstruktita linguo derivante de Reformita Esperanto (reformita linguo konstruktita de Esperanto, facita da la originala kreinto di Esperanto) adoptita kom Esperanto reformita en Paris da la Delegitaro (*Délégation pour l’adoption d’une langue auxiliaire internationale*) ye la 24ma di oktobro 1907. Ido kreesis por havar poka polisemio, esas sat konciza, facile lernebla e uzebla. Ol kreesis por esar Internaciona auxiliara linguo por personi de diversa origini e esas la maxim sucesoza de la multa Esperanto-derivaji, quin on nomizas ''Esperantidoj''.

Fondita en 1907 da Louis Couturat e Louis de Beaufront, Ido originale kreesis pro volo pri reformar defekti percepita en Esperanto, linguo kreita 20 yari ante por faciligar l'internaciona komuniko. La nomo "Ido" originas de Esperanto-vorto "ido", signifikanta "infanto", nam Ido esas "decendanto" di Esperanto. Pos sua komenco, Ido recevis suporto di ULI de la Esperanto-komunitato. Tamen, problemi eventis pos la subita morto en 1914 di un ek sua maxim influanta adepti, Louis Couturat. En 1928, Otto Jespersen abandonis Ido-movado por developar sua propra linguo Novial. Pro du motivi, Ido perdis populareso: unesme, aparo di skismi inter rivala reform-projekti; e duesme, nekompreno ke Ido povus esar propozo por internaciona linguo. Ca obstakli febleskis la movado, tamen Interreto kontributis a rivivigo di populareso di la linguo.

Ido uzas la sama 26 literi kam l'alfabeto del Angla, sen diakritiko. Lua vortaro originas del Angla, Franca, Germana, Italiana, Latina, Rusa, Hispana e Portugalana, ed esas facile komprenebla da personi qui studiis Esperanto.

Multa literaturala verki tradukesis ad Ido, inkluzante *[[La Princeto|Le Petit Prince/The Little Prince]]* (La Princeto), la Psalmaro (libro di la Biblo), e La Evangelio di Lukas. Cirkume yaro 2000, existis cirkume 100-200 Ido-parolanti en la mondo, mem se plu recenta evalui montras la nombro di parolanti proxime a 1.000-5.000. En 2022, Ido havis 26 denaska parolanti en Finlando.

## Historio

Ja existis la ideo ke Esperanto bezonis reformo pos la unesma yari di lua fondo. Por reformar Esperanto, Zamenhof publikigis reformo sugestajo en 1894, qua esis rapide refuzinta poste da la Esperanto-komunitato.

Dum la renkontro di la Delegitaro, en Paris, ye 15ma di oktobro 1907, pos la kreado di la komitato qua decidis internaciona normigita linguo, inter la propozi por la adoptado di auxiliara linguo, anonima skriptisto identifikita kom "Ido" prezentis reformo di Esperanto simila a la reformo di 1894, qua esis subtenata da Louis de Beaufront, un ek la reprezentanti di Esperanto ante la komitato di la Delegitaro.

Je la fino di la renkontro, la elekto esis, en principo, di Esperanto kun la reformi propozita da la anonima skriptisto identifikita kom Ido, qua pose deskovresis esar la propra Louis de Beaufront, agante kun Louis Couturat, un ek la fondinti di la Delegitaro.

## L'ideo
La skopo di Ido esas esar "la maxim facila linguo por la maxim granda quanto de homi" ed anke "la duesma linguo por internaciona relati". Ido selektas sua vorti de la nomizita "fonto-lingui": Angla, Franca, Germana, Hispana, Italiana e Rusa (segun alfabetala ordino). Ica lingui (ofte mencionata segun l'abreviuro AFGHIR) esas parolata da multega milioni de homi e havas multa komuna radiki. Yen exemplo pri sis Ido-vorti e la korespondanta formi en la sis fonto-lingui:

### Principi di Ido
Ti principi aparas en la *Studyo pri la derivado* da Couturat.
* Principo di unikeso: A singla *formo* di derivado devas do korespondar specala *senco* (o chanjo di senco).
* Principo di renversebleso: Se on transiras de un vorto ad altra vorto samfamilya per ula regulo, on devas transirar, inverse, de ca lasta a l'unesma per regulo exakte inversa.

### Kritiki kontre Esperanto

Esperanto recevis de lua komenco e duras recevar, plursorta kritiki. Yen kelka punti:
* Esperanto esas sexuale diskriminacema. Multa Esperanto-vorti esas naturale maskula e produktas femina formi per adjuntar la sufixo *-in* (ne existas specala sufixo por indikar maskuli): *patro* ("patro") > *patrino* ("matro"), *viro* ("viro") > *virino* ("muliero"), *onklo* ("onklulo") > *onklino* ("onklino"). edc. Pri certena vorti on vane diskutas ka li esas sexuale neutra o determinita. Exemple, segun certena uzanti, *amiko* esas sexuale neutra (do signifikanta "amikulo" od "amikino"), ma segun altri ol esas vorto nur maskula (do signifikanta nur "amikulo"). 
* En Esperanto existas sis literi supersignizita netrovebla en altra lingui: *ĉ*, *ĝ*, *ĥ*, *ĵ*, *ŝ*, *ŭ,* quo desfaciligas la uzo di la linguo per komputeri, poshtelefonili ed altra aparati.
* *La fonemo /x/* (*ĥ*) existas en la Hispana e la Rusa, ma multa homi altralingua apene povas pronuncar ol.
* Esperanto havas superflua vorti de anciena lingui: *kaj* ed *-oj*/*-aj* venas del Anciena Greka e ne trovesas en la moderna Greka (και en la nuna Greka pronuncesas *ke*, ed *-oj/-aj* trovesas nur en la maskula pluralo *-oi*, ma ne uzesas omnaloke). Kontraste, l'Idala vorto por *kaj* (*e/ed)* esas trovata en multa lingui (kom *e*, *ed*, *et*, *y*, *i*), e ne nur Latina (), e l'Idala dezinenco por *-oj*, (*-i*) esas trovata en l'Italiana, Rumaniana, Rusa e plusa Slava lingui.
* Obskura etimologio di kelke frequa vorti, exemple *edzo* ("spozulo"), *ĝi* ("olu")*.*
* Deformacita radiki, exemple *farti* ("standar"), del Germana *Wohlfahrt* ("prospero"), kompozita ek *Wohl* ("komforto, prospero") e *Fahrt* ("veho, voyajo"). Do Zamenhof tranchis la vorto e prenis nur la duesma parto, ma *farti* e *Fahrt* havas tote diferanta signifiki.

* Interakordo di adjektivi e substantivi ed obliganta akuzativo. La Angla (inter multa altra lingui) pruvas ke ica gramatikala traiti esas superflua e ne faciligas la interkompreno.
* Vorti kun poka susteno internaciona. Exemple, *aĉeti* esas nur Franca (*acheter*), kontre ke *komprar* sustenesas dal Hispana/Portugalana/Kataluniana *comprar*, Italiana *comprare* e Rumaniana *cumpăra* ed anke kelke memorigas korespondanta (quankam ne samorigina) formi Germanala (Germana *kaufen*, Nederlandana *kopen*, Sueda *köpa*, Islandana *kaupa*) e Slava (i.a. Polona *kupować*, Cheka *kupovat*). 
* Esperanto esas linguo fixigita por sempre dal tale nomizita Fundamento e do ne povas evolucionar nek emendar la defekti o neoportunaji inheranta en irga verko homal, precipue en verko produktita da nur un homo, mem se tre talentoza.

## Fonologio
Ido havas entote 24 diferanta fonemi, di qui 19 esas konsonanti e 5 esas vokali. La fonemi esas:

L'acento en Ido omnatempe pozesas sur la duesma-a-lasta silabo - inci**den**to, ence**fa**lo, bro**shu**ro, ece**lan**te, an**cie**na, **a**quo, pe**ku**nio. Sur l'infinitivo, l'acento esas sur la finala silabo. To esas por montrar la diferanta konjuncioni plu extra (**e**sas kontre e**sar**) - sa**var**, do**nar**, entrapre**zar**.

## Ortografio
Ido havas entote 26 literi, trovata en preske omna lingui uzanta la Latina alfabeto. La literi esas:

* La Fono /ts/ nulatempe trovesas kom *ts*, la litero *c* esas la sola karaktero trasanta la fono.
* La litero *e* povas pronuncesar kom /e/ od /ɛ/, dependanta se quon la parolanto esas maxim komfortoza kun. Ma /e/ esas la maxim apta.
* La litero *o* povas pronuncesar kom /o/ od /ɔ/, dependanta se quon la parolanto esas maxim komfortoza kun. Ma /o/ esas la maxim apta.
* *q* nur trovesas en la diagramo: *qu*, pronuncata: /kw/. La fono /kw/ nulatempe trovesas kom *kw*, la diagramo *qu* esas la sola karaktero trasanta la fono.
* La litero *r* povas pronuncesar kom /ɾ/ od /r/, dependanta se quon la parolanto esas maxim komfortoza kun. Ma /ɾ/ esas la maxim apta.
* La fono /ks/ nulatempe trovesas kom *ks*, la litero *x* esas la sola karaktero trasar la fono.
Ido havas tri diagrami, li esas:

Ido anke havas du diftongi, li esas:

## Gramatiko

## Literaturo

## Exemplo
Yen la Patro nia en Ido, tradukita da L. de Beaufront, komparata ad ordinara versioni en la sis fonto-lingui:

## Galerio
La kanto "Mea horizonto" en Ido.

## Lektez anke pri
* Historio di Ido
* Ido-Kulturo
* Ido-literaturo
* Dicionario de la 10 000 Radiki di la linguo universala Ido
* Ido en la reto
* Denaska Idisti
* Idisti

## Referi

## Extera ligili
* https://web.archive.org/web/20180217082636/http://www.uli-ido.ovh/ Oficala sito di ULI (Uniono por la Linguo Internaciona)
* http://www.ido.li/
* Ido kurte
* Ido kurso en Angla
* skolo
* Heuristiko mapo - vorto kompozita
* Introdukto ad Ido
*  Louis de Beaufront, Louis Couturat, Paul Hugon, ''English-international dictionary'' (1908) super http://www.archive.org