open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Randolph Scott

**George Randolph Scott**, n. ye la 23ma di januaro 1898 til la 2ma di marto 1987, esis Usana cinem-aktoro.

## Cinematografuri
(tituli en Angla)
* 1928 - *Sharp Shooters*
* 1929 - *The Virginian*
* 1929 - *The Far Call*
* 1929 - *The Black Watch*
* 1930 - *Dynamite*
* 1931 - *Women Men Marry*
* 1932 - *Hot Saturday*
* 1932 - *Island of Lost Souls*
* 1932 - *A Successful Calamity*
* 1932 - *Sky Bride*
* 1932 - *Heritage of the Desert*
* 1932 - *Wild Horse Mesa*
* 1933 - *Broken Dreams*
* 1933 - *To the Last Man*
* 1933 - *Hello, Everybody!*
* 1933 - *The Thundering Herd*
* 1933 - *Murders in the Zoo*
* 1933 - *Cocktail Hour*
* 1933 - *Man of the Forest*
* 1933 - *Supernatural*
* 1933 - *Sunset Pass*
* 1933 - *Buffalo Stampede*
* 1934 - *Wagon Wheels - *
* 1934 - *The Last Round-Up*
* 1935 - *Home on the Range*
* 1935 - *Village Tale*
* 1935 - *The Fighting Westerner*
* 1935 - *So Red the Rose*
* 1935 - *She*
* 1935 - *Roberta*
* 1936 - *And Sudden Death*
* 1936 - *Follow the Fleet*
* 1936 - *The Last of the Mohicans*
* 1936 - *Go West, Young Man*
* 1937 - *High, Wide and Handsome*
* 1938 - *Rebecca of Sunnybrook Farm*
* 1938 - *The Road to Reno*
* 1938 - *The Texans*
* 1939 - *Jesse James*
* 1939 - *Susannah of the Mounties*
* 1939 - *Coast Guard*
* 1939 - *Frontier Marshal*
* 1939 - *20,000 Men a Year*
* 1940 - *My Favourite Wife*
* 1940 - *Virginia City*
* 1940 - *When the Daltons Rode*
* 1940 - *Western Union*
* 1941 - *Paris Calling*
* 1941 - *Belle Starr*
* 1942 - *To the Shores of Tripoli*
* 1942 - *Pittsburgh*
* 1942 - *The Spoilers*
* 1943 - *Bombardier*
* 1943 - *Corvette K-225*
* 1943 - *Gung Ho!*
* 1943 - *The Desperadoes*
* 1944 - *China Sky*
* 1944 - *Follow the Boys*
* 1944 - *Belle of the Yukon*
* 1945 - *Captain Kidd*
* 1946 - *Abilene Town*
* 1946 - *Badman's Territory*
* 1946 - *Home Sweet Homicide*
* 1947 - *Christmas Eve*
* 1947 - *Trail Street*
* 1947 - *Gunfighters*
* 1947 - *Albuquerque*
* 1948 - *Return of the Bad Men*
* 1948 - *Coroner Creek*
* 1949 - *Fighting Man of the Plains*
* 1949 - *Canadian Pacific*
* 1949 - *The Walking Hills*
* 1949 - *The Doolins of Oklahoma*
* 1950 - *The Cariboo Trail*
* 1950 - *The Nevadan*
* 1950 - *Colt 45*
* 1951 - *Santa Fe*
* 1951 - *Sugarfoot*
* 1951 - *Starlift*
* 1951 - *Fort Worth*
* 1951 - *Man in the Saddle*
* 1952 - *Carson City*
* 1952 - *The Man Behind the Gun*
* 1952 - *Hangman's Knot*
* 1953 - *Thunder over the Plains*
* 1953 - *The Stranger Wore a Gun*
* 1954 - *Ten Wanted Men*
* 1954 - *Riding Shotgun*
* 1954 - *The Bounty Hunter*
* 1955 - *Rage at Dawn*
* 1955 - *Tall Man Riding*
* 1955 - *A Lawless Street*
* 1956 - *Seven Men from Now*
* 1956 - *Seventh Cavalry*
* 1957 - *Decision at Sundown*
* 1957 - *Shoot-Out at Medicine Bend*
* 1957 - *The Tall T*
* 1958 - *Buchanan Rides Alone*
* 1959 - *Ride Lonesome*
* 1959 - *Westbound*
* 1960 - *Comanche Station*
James Franck

**James Franck** (1882 til 1964) esis Germaniana fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 1925 kun Gustav Ludwig Hertz.

## Extera ligili
*  Biografio en Nobelprize.org
Carl Barks

**Carl Barks** (1901 til 2000) esis Usana desegnisto qua employesis dal kompanio  *Western Publishing* por laborar por Disney. Ilu esis kreinto di "Donald Duck", "Uncle Scrooge", ed altri.
Pieter Willem Botha

**Pieter Willem Botha** (1916 til 2006), Politikisto, esis chefministro de Sudafrika de 1978 til 1984 e prezidanto di la lando de 1984 til 1989.
Göttingen

**Göttingen** esas urbo en Infra-Saxonia, Germania, kun importanta univesitato fondita en 1737. Segun statistiki de 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 117,2 km².
Isidor Isaac Rabi

**Isidor Isaac Rabi** (1898 til 1968) esis Usana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko ye 1944.

Ilu naskis en Austria-Hungaria ma kreesis en Usa.
Nevil Shute

**Nevil Shute**, naskinta **Nevil Shute Norway** (1899 til 1960) esis Britanian-Australiana skriptisto ed injenioro. Il uzis lua kompleta nomo nur en lua kariero kom injenioro.

## Verki
* *Stephen Morris and Pilotage* (1923, publikigita en 1961, pos lua morto)
* *Marazan* (1926)
* *So Disdained* (1928) (anke publikigita sub la titulo *The Mysterious Aviator*)
* *Lonely Road* (1932)
* *Ruined City* (1938) (anke publikigita sub la titulo Kindling)
* *What Happened to the Corbetts* (1939) (anke publikigita sub la titulo *Ordeal*)
* *An Old Captivity* (1940)
* *Landfall: A Channel Story* (1940)
* *Pied Piper* (1942)
* *Most Secret* (1942 - publikigita ye 1945)
* *Pastoral* (1944)
* *Vinland the Good* (1946)
* *The Chequer Board* (1947)
* *No Highway* (1948)
* *A Town Like Alice* (1950) (anke publikigita sub la titulo *The Legacy*)
* *Round the Bend* (1951)
* *The Far Country* (1952)
* *In the Wet* (1953)
* *Slide Rule: Autobiography of an Engineer* (1954; publikigita en 1964 en New York)
* *Requiem for a Wren* (1955) (anke publikigita sub la titulo The Breaking Wave)
* *Beyond the Black Stump* (1956)
* *On the Beach* (1957)
* *The Rainbow and the Rose* (1958)
* *Trustee from the Toolroom* (1960)
* ''The Seafarers (publikigita ye 2000)
Infra-Saxonia

**Infra-Saxonia** esas stato di Germania, jacanta norde de la lando. Segun statistiki pri 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km². Olua vicini esas Norda maro norde, Schleswig-Holstein, Hamburg e Mecklenburg-Westala Pomerania nord-weste, Saxonia-Anhalt este, Turingia e Hesia sude, Nordrheno-Vestfalia sud-weste, e Nederlando weste. Stato Bremen havas du enklavi en ol: l'urbi Bremen e Bremerhaven.

## Historio

## Geografio
Infra-Saxonia esas la sola stato Germana (*Bundesland*) qua havas ambe marala e montala regioni. Ol havas diversa fluvii qui fluas adnorde e debushas an Norda maro, inkluzite Ems, Weser ed Elbe, la maxim longa. Lua nord-westala porciono, che litoro di Norda maro, nomizesas Estala Frizia, e la sep insuli di Estala Frizia esas populara destino por turisti.

## Ekonomio

Primara sektoro, nome l'edukado di bestii, historiale esis importanta ekonomial agado en la stato, nome en lua nordo, nam suli en ta regiono ordinare esas grosiera e sabloza, do desfacila por kultivo, tamen herbi kreskas facile. En 2017, 1/5 ek la trupi di bovi, 1/3 de la trupi di porki, e 50% de Germana pultri kreesis en Infra-Saxonia. La precipua produkturi kultivita esas frumento, potato, sekalo, aveno e betravo.

Dum yarcenti, minado esabas importanta ekonomial agado. L'exploto ti arjento portis prospereso a la regiono depos la 12ma yarcento. Fero, salo rokoza, e plu recente petrolo ank esabas importanta fonti di richeso.

Signifikiva procento di tota produkturo regionala originas de industrio. Volkswagen mantenas 5 fabrikerii en la stato ed anke sua sideyo en Wolfsburg. Ol esas la maxim granda employero di Infra-Saxonia.

## Referi
Mike Tyson

**Mike Tyson** (n. **Michael Gerard Tyson** ye la 30ma di junio 1966) esas Usana boxisto qua vinkis 5 mondala championkonkursi pri boxo. Il adoptis la nomo **Malik Abdul Aziz** pos konverto al islamo.
Czesław Miłosz

**Czesław Miłosz** (1911 til 2004) esis Poloniana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1980.
Kraków

**Kraków**, jacanta apud la fluvio Vistula, esas la duesa maxim populoza ed un ek la maxim antiqua urbi de Polonia. Ol havis  habitanti en 2016. Lua tota surfaco esas 326,8 km², equivalanta a 126,2 mi².

Ol fondesis dum la 7ma yarcento, esanta un ek la maxim anciena urbi di Polonia. En 985 ol ja esis importanta komercal urbo. Lua historiala centro, kun diversa edifici en stili Gotika, renesancala e baroka, exemple la rejala kastelo Wawel, la katedralo di Santa Stanislaus o katedralo Wavel, e la baziliko di Santa Maria, deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro da UNESKO en 1978. L'aeroportuo internaciona "Kraków - Ioannes Paulus la 2ma" (*Kraków Airport im. Jana Pawła II*) an vicina vilajo Balice, esas la 2ma maxim uzata de Polonia.

Lua universitato *Uniwersytet Jagielloński*, la maxim anciena di Polonia, fondesis en 1364. Ol havis plu kam 33 mil studenti en 2023. Altra importanta universitati esas AGH Universitato di Kraków (Polone *Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie*) e l'Akademio pri Bel-Arti *Jan Matejko*.

## Geografio

La reliefo di Kraków esas preske plana kun poka kolineti, cirkondata da kolini e monti norde, este e sude. Lua mezavalora altitudo esas 219 metri e lua maxim alta punto jacas 383 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (*Dfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), an la limito kun oceanala klimato (*Cfb*). Dum recenta yari, vintri divenabas min rigoroza, kontre ke ofte la temperaturi dum someri superirabas 30°C. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 19,3°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -1,6°C.

La pluvoza sezono iras de mayo til komenco di oktobro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 673 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 98,2 mm. Omnayare nivas mezavalore 171,74 mm, plu intense de decembro til februaro.

## Referi

## Extera ligilo
* www.e-krakow.pl
Sean Connery

**Sean Connery** (n. ye la 25ma di agosto 1930 til la 31ma di oktobro 2020) esis Skota aktoro. 

Il esis la precipua aktoro en multa cinematografuri pri *[[James Bond]]*.

Ilu recevis Oscar-premio en 1988 por lua rolo en la filmo *The Untouchables*.

## Referi
Artturi Ilmari Virtanen

**Artturi Ilmari Virtanen** (1895 til 1973) esis Finlandana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1945.
Santiago de Cuba

**Santiago de Cuba** esas la 2ma maxim populoza urbo di Kuba. Ol jacas sude del insulo e havis  habitanti en 2010.

## Historio
L'urbo fondesis en 1515 ed esis l'unesma chef-urbo di Kuba.
Santiago de Compostela

**Santiago de Compostela** esas chef-urbo di la regiono autonoma Galisia  Hispania. Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti. Ol distas 65 km sude de La Coruña, 42 km norde de Pontevedra e 605 km de Madrid. L'urbo konsideresas Kulturala Patrimonio di la Homaro depos 1985.

Kun Roma ed Ierusalem, ol esas importanta centro por pilgrimo kristana, nam segun la tradiciono, l'apostolo Santa Iakobus la Majora (Hispane: *Santiago el Mayor*) sepultesas ibe. Importanta monumento artala, religiala e historiala esas lua katedralo, konsakrata a la santo, qua konstruktesis de 1075 til 1211. Altra importanta monumento esas lua universitato, qua havas plua kam 500 yari di historio, e 30.000 studenti.

## Historio
En la regiono ube nun jacas la katedralo di Santiago de Compostela existis Romana vilajo, nomizita *Assegonia*. qua existis de la duimo dil 1ma yarcento til la 5ma yarcento. Ca vilajo desaparis, tamen restis nekropolo, di qui lua petri uzesis adminime til l'epoko di la rejio Sueva, dum la 7ma yarcento.

Por mantenar kontrolo di Galisia, la reji di Asturia profitis del informo pri la deskovro dil korpo del apostolo Iakobus la Majora, e lora rejulo Alfonso la 2ma de Asturia decidis asumar la spensaji pri konstruktar katedralo honore la santo.
La Coruña

**A Coruña** (Hispana: *La Coruña*, Galisiane: *A Coruña*) esas chef-urbo di la Provinco Coruña, en Galisia, Hispania. Segun statistiki dil yaro 2017, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 37,83 km².

Zara havas su sideyo en proxima urbo Arteixo.
Mulhouse

**Mulhouse** esas la duesma maxim populoza urbo di Alzacia, Francia. Segun la demografiala kontado di 2021, havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 22,18 km².

Ol jacas proxima la frontiero kun Suisia e Germania.

L'urbo juntesis a Francia ye la 4ma di januaro 1798. En 1940, pos la batalio di Francia e l'okupo di Franca teritorio, nacional-socialisti chanjis la nomo di lua precipua komercala strado, de "Rue du Sauvage" ad «Adolf Hitlerstraße». La habitanti ridis diskrete: «Tandem, on konocas la nomo dil savajo».

## Fratala urbi
* Walsall, 
* Antwerpen, 
* Kassel, 
* Bergamo, 
* Milwaukee, Wisconsin, 
* Chemnitz, 
* Giv'atayim, 
* Timişoara, 
* Arhangelsk, 
* El Khroub, 
* Sofara,
Olav la 5ma di Norvegia

**Olav 5ma** (n. **Alexander Edward Christian Frederik** ye 1903, m.1991) esis rejulo di Norvegia de 1957 til lua morto, ye la 17ma di januaro 1991.
Simpla mashino

On nomas **simpla [[mashino]]** elementala mekanismo posibliganta por transformar determinita forco di modulo e direciono en forco do la modulo e/o la direciono esas diferanta.

On distingas generale 7 tipi di simpla mashini:

# levero
# roto
# pulio
# konio
# inklinita plano
# skrubo
# ingranajo
Seán MacBride

**Seán MacBride** (1904 til 1988) esis Irlandana politikisto qua verkis por Unionita Nacioni, por l'Europana Konsilantaro e por l'Internaciona Amnestio. Ilu recevis Nobel-premio pri paco en 1974, e la Premio Lenin en 1975.
Rosa Luxemburg

**Rosa Luxemburg** (n. **Rosalia Luxemburg** ye la 5ma di marto 1870 til la 15ma di januaro 1919) esis Germana filozofino, politikistino e revolucionero, un ek la fondinti dil komunista movado *Spartakusbund* ("Spartakisti").

Pos supreso di la revolto dil "Spartakisti" en 1919, el asasinesis kune Karl Liebknecht.
Koloniigo di Oceania

Cirkume 50.000 yari ante nun la mondo vivis tale nomizita glacial-epoko. Tatempe la sudesta parto di Azia, nuna peninsulo Malaya ed insuli Sumatra, Borneo e Sulawesi esis kune formacante grandega peninsulo. Anke nuna Nova-Guinea ed Australia esis kune, e nur relative mikra stretajo separis la du arei. L'unesma ondo di populeso, le Sundaido, migris a ca areo ja dum la glaciala ero.

Plu nova koloniigo komencis c. 4000 aK. La komenco-loko esis nuna Taiwan, qua recevabis lua habitantaro de kontinento. La migranti esis sendubite ula Mongola populeso.

La homi migris de Taiwan a sudo til Filipini e Borneo. De-ibe la populo avaniris til l' insulo Bismarck tra Nova-Guinea cirkume 2600 aK La habitantaro di Sunda asimilesis, e la originala Sundaidi, nuna aborigeni, restis en Nova-Guinea ed Australia.

De 1600 aK til 1000 aK koloniigesis Mikronezia (norde), Melanezia (centre, Fidji, Samoa, Tonga) e weste Polinezia (Insuli Cook, Insuli Societo). Cirkume 500 aK avannavigesis ad estala Polinezia (Insuli Marquesas, Pasko-Insulo). De Marquesas-insuli on navigis til Havayi. La lasta etapo esis la koloniigo di Nova-Zelando cirkume la yaro 800 da Maori de Polinezia.

Segun la teorio di Thor Heyerdahl la habitanti di Oceania navigis per rafti de Sud-Amerika. Nun on opinionas, ke kelka kontakti inter Oceania e Sud-Amerika existis, ma nula signifikanta migrado eventis.

Pos la *reala* deskovrri di Oceano Pacifio adnavigis la Europala exploristi, qui *deskovris* ja habitita insuli.
Karl Liebknecht

**Karl Liebknecht** (1871 til 1919) esis Germana revolucionero, un ek la fondinti dil komunista movado *Spartakusbund* ("Spartakisti"). Ilu asasinesis en Berlin kune Rosa Luxemburg.
David Livingstone

**David Livingstone** (1813 til 1873) esis Britaniana misionero ed explorero. Ilu deskovris Lago Ngamo e l'aquofalo Viktoria, exploris fluvio Zambezi ed altra loki.
Laurent Kabila

**Laurent-Désiré Kabila**, ex-gerilero* e politikistulo n. 1939 til 2001, esis prezidanto di Demokratial Republiko Kongo de 1997 til lua ocido, ye la 16ma di januaro 2001.
Joseph Kabila

**Joseph Kabila Kabange**, politikisto n. 4ma di junio 1971, esis prezidanto di Demokratial Republiko Kongo. Ilu asumis la povo pos l'ocido di lua patro, Laurent Kabila, en 2001. En 2006 ilu vinkis general elekto en Demokratial Republiko Kongo, e asumis la povo ye la 27ma di novembro sam yaro.
Sud-Finlando

**Sud-Finlando** esis provinco di Finlando de 1997 til 2009. Lua vicina provinci esis Est-Finlando e West-Finlando. La provinco di Est-Finlando kreesis en 1997, kande la provinci Uusimaa, Kimi e sudo di Häme unigis.
Robert Castelló

**Robert Castelló** (n. ye la 30ma di novembro 1913 til la 26ma di agosto 1998) esis hispan Esperantisto ed Idisto. Ilu naskis en Katalunia e parlernis l'internaciona linguo ido dum la yari 1920a. Ante l'interna civila milito en Hispania (1936-1939), il kunlaboris kun l'anarkiista movado. En la komenco dil milito il sendis letri al idista revui por postular la sokurso dil movemento idista por la republikala guvernerio en Hispania. Anke, dum la milito il kontaktis la volontarii dil Internaciona Brigadi, stranjeri qui venis aden Hispania por sokursar al republikala guvernerio. Pos la milito il restis en Hispania e helpis kelka idisti fugar su ek Hispania.

En la yaro 1975 il esis reprezentero dil Uniono por la Linguo Internaciona Ido - ULI - en Hispania, e dum la lasta yari di sua vivo il translojis sua hemo aden Andora, mikra lando en la mezo dil Pirenei, inter Francia e Hispania. Ibe, il esis Ido-reprezentero di ULI-IDO en Andorra la Vella til lua morto, ye la 26ma di agosto 1998. Dum ta yari il esis paralizita e ne povis voyajar, do il kontaktis l'extera mondo per konstanta korespondado en diversa projet-lingui, inter altri Ido.

Ilu donis lua arkivo a la Muzeo di Esperanto en Subirats, Katalunia.

## Videz anke
* Ido en Hispania
José García

**José García**, Barcelona (Hispania), esis Ido-reprezentero en Hispania.

## Videz anke
* Ido en Hispania
Ronald Bijtenhoorn

**Ronald Bijtenhoorn** (n. ye la 8ma di junio 1965 en Heemskerk, Nederlando), esis sekretario di ULI de 2003 til 2007.
Paul von Jankó

**Paul von Jankó** (1856 til 1919) esis Hungariana inventisto ed olima Esperantisto. Il esis un ek la pioniri di Ido. Ye la 16ma di agosto 1909, okazione dil unesma elekti qua establisis l'Ido-Akademio, il divenis akademiano e restis to til sua morto. Dum la yari 1912-1913 il esis sekretario dil Akademio. 

Dum sua Idista yari il lojis e laboris ne plus en Austro-Hungaria ma en Istanbul, Turkia.

Jankó kreis la prezenta Ido-stelo (simbolo di Ido). Blanka stelo sis-pinta ye hel-blua fundo. En 1922 la tale nomizita "Jankó-stelo" remplasis l'anciena sis-pinta stelo.
Robert Pontnau

**Robert Pontnau** (n. Toulouse, la 29ma di novembro 1947) esas Franca skriptisto, qua skribas en la Franca linguo, ed esis docisto pri la Germana linguo en sekondara skolo en Toulouse. Ilua patro havis imprimerio en Toulouse.

Pontnau esas voyajemo e poligloto. Il lernis e fluante parolas Esperanto, Ido, Interlingua e Volapük, lingui quin il sustenas. Ilua intereseso pri extrema politikala sistemi (fashismo, komunismo, teokratio) duktis lu a landi kun totalitara rejimi o ne-facile acesebla socii.

## <small>Ido</small>

Robert Pontnau elektesis plurafoye en la Direktanta Komitato dil ULI. Ye la yaro 2021 Robert Pontnau elektesis kom vice-sekretario dil ULI. Ilu skribis diversa artikli por Progreso ed Ido-Saluto!. En 2007 ilu divenis redaktero di Progreso, l'ofical organo di ULI (Paris).

## Bibliografio
* GDR '66 (2006)
* Bolero Trista (viditaji di Kuba) (2007)
Jean Martignon

**Jean Martignon**, pseudonimo **G. T. Romanin**, n. ye la 9ma di aprilo 1944 en Savigny-sur-Orge, Francia. Chef-redaktero di Kuriero Internaciona. Skriptisto alias G. T. Romanin kom autoro di *[[La suno di Tiahuanako]]*, unesma cienco-fiktivajo originale redaktita en Ido. Ye 2005 aparis *[[Skandalo en Roseringen]]*, satirala verketo. Ambe skribesis originale en Ido.

Ye la yaro 2000 Jean Martignon esas redaktero di la idala revuo Progreso. Il esas tre aktive en sociala medii quale Facebook.

Jean Martignon elektesis plurfoye en la Direktanta Komitato di la ULI.

## Extera ligili
* Royalist-Ido
Anders Celsius

**Anders Celsius**, n. ye la 27ma di novembro 1701 til la 25ma di aprilo 1744, esis Sueda astronomo. Ilu kreis skalo pri temperaturo qua nun portas lua nomo.

## Referi
Maro Mediteraneo

**Mediteraneo** esas maro inter Europa, Azia ed Afrika. Ol havas aproxime 2,5 milioni km². La maro esas teknikala parto di Oceano Atlantiko, quankuam esas identifikato tala komplete separata segmento di aquo. La Mediteraneo havas mez-valoro de profundeso de 1,500 m. La maxim profunda loko esas 5,267 m.
Kartago

**Kartago** esis antiqua urbo konstruktita sur promontorio, e civilizuro qua existis an la nordo di Afrika, en teritorio di la nuna Tunizia.

Fondita da Feniciani en 814 aK, ol kreskis kun komercala agado, e divenis rivalo di Antiqua Roma. 

214 aK - Unesma Fenician-milito finis kande Romani sinkigas la floto di Kartago.

Romaniani devastis Kartago en 146 aK.

Mohamedisti conquestas ye .
David Lloyd George

**David Lloyd George, 1ma Komto Lloyd George de Dwyfor** (1863 til 1945) advokato e politikistulo, esis chefministro di Unionita Rejio de 1916 til 1922.

En 1916 il remplasis Herbert Henry Asquith kom chefministro. Ye la generala elekto di 14 di decembro 1918 (en qua elektanti unesmafoye inkluzis omna homuli evanta adminime 21 yari, ed unesmafoye inkluzis homini, qui mustis evar adminime 30 yari), la vinkanto esis la koalisuro-guvernerio di Lloyd George, qua ganis 382 di la 707 parlamentala sidili.

Pos l'unesma Milito Mondal il opozis Francia, qua volis venjar Germania por la milito. Il perdis la politikala suporto per donar ad Irlando la stando di stato en la Britaniana komuneso di stati.
Manchester

**Manchester** esas importanta e populoza urbo en Unionita Rejio, an la nord-westo di Anglia. Segun la demografiala kontado di 2021, ol havis  habitanti. Lua metropolala regiono havas 2.55 milion habitanti.

L'urbo esas notebla pro lua arkitekturo, kulturo, muzikala produktado, jurnalaro, produktado ciencala ed injeniorala, sportala klubi e transportala konekti.

Manchester Metrolink esas importanta sistemo di publika transporto en Manchester e Granda Manchester.

## Referi
Vallon-Pont-d'Arc

**Vallon-Pont-d'Arc** esas urbeto en Arvernia-Rodano-Alpi, regiono sude de Francia. Segun la demografiala kontado di 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 28,62 km².
Gregor Mendel

**Gregor Johann Mendel** (20ma di julio 1822 til la 6ma di januaro 1884) esis Austrian abado, e pioniro pri studio di genetiko.
Dresden (homonimo)

**Dresden** esas la nomo di multa loki. La maxim konocita esas Dresden en Saxonia, Germania. Ma anke existas:

* Dresden, Kansas
* Dresden, Maine
* Dresden, Ohio
* Dresden, Tennessee
Herbert Wehner

**Herbert Richard Wehner** (1906 til 1990) esis Germaniana politikisto.

Membro di la Komunista Partiso, ilu partoprenis en komunista rezistado kontre nacional-socialismo ed, en 1935, ilu exilis su en Moskva. Depos la Duesma mondomilito ilu retroiris a Germania ed eniris en Social Demokrata Partiso.
Dresden

**Dresden** esas chef-urbo di Germana stato Saxonia. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 328,8 km².
Jan Palach

**Jan Palach** (1948 til 1969) esis Chekoslovakiana studento ke su-ocidis kom protesto kontre l'invadeso di Praha da Sovieta armeo ye 1968.
Klaus Barbie

**Nikolaus "Klaus" Barbie** (1913 til 1991) esis Germana nacional-socialista militisto, konocita kom *La Buchero di [[Lyon]]*. En Francia, ilu divenis chefo di Gestapo.

Pos la duesma mondomilito ilu verkis kom agento di Usa en 1947, e pose enmigris a Bolivia, sub falsa nomo *Klaus Altmann*. Ilu partoprenis en stato-stroko qua duktis militisto Luis García Meza (volvita kun komerco di drogi e korupto) a la povo en 1980.

Erste ye la 19ma di januaro 1983 la demokrata guvernerio di Hernán Siles Zuazo en Bolivia arestis e deportis il a Francia. Ibe, Barbie judiciesis pro milito-krimini e kondamnesis a dumviva enkarcerigo. Ilu mortis en karcero ye la 25ma di septembro 1991.
Lyon

**Lyon** esas en Francia, jacanta an regiono Arvernia-Rodano-Alpi, cirkume 470 km de Paris e 320 km de Marseille. Ol esas chef-urbo de la regiono Arvernia-Rodano-Alpi. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti, esanta la 3ma maxim granda urbo di Francia, dop Paris e Marseille. Lua metropolala regiono havis  habitanti en 2021. Lua tota surfaco esas 47,87 km².

Lyon konocesas pro lua famoza gastronomio ed historiala edifici. Historiale, ol ank esis centro por produktado e texado di silko.
Limousin

**Limousin** esis olima regiono di Francia an la centro di la lando. Ol desaparis ye la 31ma di decembro 2015.Pos la 1ma di januaro 2016 ol divenis parto di la nuna regiono Nov Aquitania.

## Historio
Limousin habitesis da Galiana populo *Lemovici*. Ol konquestesis da Iulius Caesar en 52 aK. Pos la falio dil Romana imperio, la regiono okupesis dal visigota Rejio de 409 til 507, kande rejulo Klodovecho l'1ma konquestis ol por Frankia. En 511 ol enkorpigesis a rejio Neustria til 584, ed a Dukio Aquitania de 584 til 876.

Dum la 9ma yarcento diversa ordeni religioza instalis su en la regiono, e kreis diversa abadeyi. Dum ca epoko, la regiono subdividesis en diversa viskomtii, e diversa kasteli e fortresi konstruktesis.

## Referi
Charles de Montesquieu

**Charles-Louis de Secondat, Barono de Montesquieu** (1689 til 1755) esis Franciana politikala pensisto di 18ma yarcento (periodo konocita kom Racion-epoko).
Martin Scorsese

**Martin Charles Scorsese** (IFA *skɔːrˈsɛsi*; n. ye la 17 di novembro 1942) esas Usana cinem-aktoro, cinematografisto, cenaristo e produktisto.

Ilu recevis Oscar-premio en 2007 pri maxim bona cinematografisto, pro la filmo *The Departed*.
Harkiv

**Harkiv** (Ukrainane: Харків) esas la 2ma maxim populoza urbo di Ukraina. Segun statistiki dil yaro 2014, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 350 km². Ol esas administrala centro di la provinco samnoma, e nun esas importanta centro kulturala, ciencala, edukala, transportala ed industriala di la lando.

Harkiv fondesis en 1654 kom fortreso, e kreskis til divenir importanta industriala e komercala centro en Ukraina dum Rusa imperio. Dum la komenco dil 20ma yarcento la majoritato di lua habitanti esis etniale Rusa, ma ante komencar la duesma mondomilito la maxim multa esis Ukrainani.

La Nacional Universitato di Harkiv, fondita en 1804, esas la maxim anciena de Ukraina ed un ek la maxim importanta universitati di la lando.
Rudolf Nureyev

**Rudolf Xämät ulı Nuriev** (en Rusiana linguo, **Rudolf Jametovich Nureyev**, 1938 til 1993) esis Sovietiana dansisto.
René Clément

**René Clément** (1913 til 1996) esis Franca filmifisto.

## Kelka filmi (nomi en Franca)
* *Soigne Ton Gauche* (1936)
* *Paris la nuit* (1939)
* *La Bataille du rail* (1945) 
* *Le Père Tranquille* (1946)
* *Les Maudits* (1947)
* *Au-delà des grilles* (1949)
* *Le Château de verre* (1950)
* *Monsieur Ripois* (1954)
* **Jeux interdits* (1952)
* *Gervaise* (1956)
* *Plein Soleil* (1960)
* *Che gioia vivere* (1961)
* *Le Jour et l'heure* (1963)
* *Les Félins* (1964) 
* *Paris brûle-t-il? (1966)
* *Le Passager de la Pluie* (1969)
* *La Maison sous les Arbres* (1971)
Nikolai Andreyevich Rimski-Korsakov

**Nikolai Andreyevich Rimski-Korsakov** (n. ye la 18ma di marto 1844 til la 21ma di junio 1908) esis Rusa klasika kompozisto.

## ''Hispana Kaprico''
Ye la 31ma di oktobro 1887 en Sankt-Peterburg, ilua verko por orkestro *Hispana Kaprico* unesmafoye pleesis, direktata dal kompozisto. Il originale intencis skribar verko por violino ed orkestro, ma il pensis ke orkestrala verko plu bone traktus la vivoza melodii. Ilu skribis, "La Hispana temi, di danso-karaktero, furnisis a me richa materio por utiligar multa-forma orkestrala moyeni."

## Lasta yari
Ilu mortis ye 21ma di junio 1908, evante 64 yari. Notinda evento di la lasta yari di lua vivo esis demonstri da studenti en Sankt-Peterburg en 1905, qui esis parto di la revoluciono di 1905; esis postuli por politikala reformi. Rimski-Korsakov skribis deklarante sua apogo a la studenti. Il, kun altri en la Konservatorio di Sankt-Peterburg, postulis la demisiono di la chefo di la Konservatorio. Pro tala agi, Rimski-Korsakov perdis sua ofico kom profesoro en la Konservatorio. De 1890 il sufrabis pro angino; ilua saneso divenis plu mala pro la trubli di 1905, ed il ne povis laborar pos 1907.
Alexei Arhipovich Leonov

**Alexei Arhipovich Leonov** (n. ye la 30ma di mayo 1934 til la 11ma di oktobro 2019) esis Sovietiana kosmonauto.
Quadrato (geometrio)

**Quadrato** es reguloza quadrilatero samfoye rektangulo (quar orti) e rombo (lua quar lateri havas la sama longeso).

Videz anke:
* algebrala quadrato
* magiala quadrato.
Tabaré Vázquez

**Tabaré Ramón Vázquez Rosas**, mediko e politikisto n. 1940, esis dufoye la prezidanto di Uruguay: de marto 2005 til marto 2010, e de marto 2015 til marto 2020.
4ma yarmilo aK

La **4ma yarmilo aK** komencis ye l'unesma dio di 4000 aK e finis ye la lasta dio di 3001 aK. Posible dum ca yarmilo la roto esis inventita. La kronologio dum ca yarmilo ne esas preciza, e la yari hike mencionata esas proxima.

Dum la 4ma yarmilo aK eventis, inter altri:

* C. 4000 aK la koloniigo di Oceania da homo komencas de Taiwan. 
* 3500 aK - Sumeriana kulturo prosperas. On komencas uzar plugilo e roto.
* c. 3300 aK - En Sumeria, regiono sude de Mezopotamia, komencas tale nomizita "Bronz-epoko".
* 3123 aK - Grandega meteoro shokis la tero ye Köfels, en nuntempa Austria. Dum ke ol flugis super la mez-Oriento vers olua destinata loko, olua fairoza plumo esis suficante intensa por acendar vesti e hari, e tale multi esis ocidata. De ta evento fondesis la legendo di la destrukto di la urbi Sodom e Gomorra. Omno to esas recenta teorio: sur ula argila skrib-tabeleto, (la *Planisphere*-tabeleto, recente deschifrita), facita cirkume 700 aK en lora Asiria, esas skribita kopiuro di noto-libreto di astronomo de plu frua epoko, qua sorgoze deskriptis la pasado di meteoro tante granda, tale ke on povis dicernar olua formo. La trajektorio di ca meteoro, relate la steli, esis deskriptata. Ol konkordas kun supozata explozo ye Köfels, ube existas evidentajo di tala evento: grandega ter-krulado, diametro cirkume kin km, ma nula kratero, pro ke la meteoro venis de basa direciono.
* 11ma di agosto 3114 aK - Starto di la nuna ero segun Maya-kalendario. La ero finis en decembro 2012.
* 3100 aK - Mikra rejii che la valo di Nilo unionas su ed Anciena Egiptia naskas.
5ma yarmilo aK

La **5ma yarmilo aK** komencis ye l'unesma dio dil yaro 5000 aK e finis ye la lasta dio dil yaro 4001 aK. L'exakta dati di eventi de ca epoko ne povas saveskar precize, e la maxim multa dati o yari mencionata esas aproximata.

La rapida kresko di habitantaro dum l'antea yarmilo, pro tale nomizita "unesma agrokultivala revoluciono" posible divenis min rapida o mem divenis stabila. On kalkulas ke en 5000 aK, la mondo havis cirkume 40 milion habitanti.

## [[Europa]]
* En la nuna Moldova e Rumania, eventas l'apogeo di tale dicita "kulturo Cucuteni–Trypillia".
* ante 4000 aK: Mutono enduktesas kom domestikigita bestio che Skandinavia.

## [[Azia]]
* La kulturo dil valo dil fluvio Indus prosperas en la nuna Pakistan.
* En Chinia, prosperas la kulturo Yangshao.
6ma yarmilo aK

La **6ma yarmilo aK** komencis ye l'unesma dio dil yaro 6000 aK e finis ye la lasta dio dil yaro 5001 aK. L'exakta dati di eventi de ca epoko ne povas savesar precize, e la maxim multa dati o yari mencionata esas aproximata.

On kalkulas ke dum ca yarmilo, neolitika kulturi e teknologii qui developesis en Proxim Oriento gradope dissemesis tra estal Europa. La habitantaro di la Tero posible quaropleskis, kom rezulto de tale nomizita "Neolitika revoluciono" od "unesma grokultivala revoluciono. Dum ca epoko, tale nomizita "kulturo Vinča" prosperis en la nuna Serbia, Montenegro, sudal Hungaria e westala Rumania. Cirkume 5300 aK la "kulturo Ertebølle" evolucionis norde de la nuna Germania ed en Dania.

On kalkulas ke cirkume 6000 aK en la maxim anciena urbo del mondo, Çatal Hüyük, rezidis 5000 homi. Tamen, cirkue 5700 aK, ca urbo abandonesis. Cirkume 5900 aK Malta koloniigesis da homi qui venis ambe de Europa e de Afrika.

Inter 6000 e 5400 yari aK, on komencis aquizar agri en Mezopotamia ed en la nuna Iran. Cirkume 5100 aK, konstruktesis l'unesma templi sude de Mezopotamia. Samatempe en Afrika, cirkume 5600 aK komencis l'expanso di Sahara e la klimato norde del kontinento divenis plu sika.

Cirkume 5600 yari aK, la depreso geologiala nun okupata da Nigra maro inundesis per aqui del Egea maro. On kredas ke Nigra maro olim esis lago, e lua inundo per saloza aqui eventis pro levo di marala nivelo. En decembro 1996, *New York Times* publikigis hipotezo, segun quo l'ideo Biblala pri Diluvio originis de ca inundado.
Villarrobledo

**Villarrobledo** esas urbo en Hispania, jacante an la regiono Kastilia-La Mancha. Segun statistiki dil yaro 2017, ol havis  habitanti. Entote ol havas 862,4 km².
7ma yarmilo aK

La **7ma yarmilo aK** duris de la yaro 7000 aK til la yaro 6001 aK. Ne esas posibla savar l'exakta dato dil eventi de ca epoko, ed omna "dati" mencionata hike esas aproximata.

Dum la 7ma yarmilo aK, Neolitika kulturi e teknologio establisesis en Proxim-Oriento. Tamen, en la maxim multa loki de la mondo, la cetera populi vivis en Paleolitika komunitati di chaseri-peskeri.

Cirkume 7000 aK, on komencas kultivar frumento e milieto en Afrika, ed edukar kapri, bovi e porki. Samatempe en Amerika, on komencas kultivar maizo. Cirkume 6500 aK, on lernas quale kultivar cereali en agri del Indus-valo e de Peru.
8ma yarmilo aK

La **8ma yarmilo aK** iris de la yaro 8000 aK til la yaro 7001 aK. L'eventi dum ca epoko ne esis precize enrejistrita. Dum la 8ma yarcenti aK eventis, inter altri:

* 7200 aK – On komencas edukar porki en nuna Turkia.
* 8000 aK – Mutono esas domestikigita en areo di nuna Iran.
9ma yarmilo aK

La **9ma yarmilo aK** iris de la yari 9000 aK til 8001 aK. L'eventi de ca epoko ne esas precize enrejistrata, e l'epoki mencionata esas nur proxima.

Dum la 9ma yarmilo aK eventis, inter altri:

* Cirkume 8700 aK, mutono ja domestikigesis en nuna Turkia.
Supra paleolitiko

Historio > yarcento

Meza paleolitiko \leftrightarrow 10ma yarmilo aK
----

La periodo qua iras de 40 mil o 30 mil yari ante nun til cirkume 10 mil yari ante nun konocesas kom **supra paleolitiko**, o la maxim recenta periodo de paleolitiko, la komencala parto de la petr-epoko. En Europa, ca periodo koincidas kun l'arivo dil unesma Homo sapiens a la kontinento, cirkume 40 mil yari ante nun. Tamen, l'unesma osti pri moderna homo, trovita en Peștera cu Oase (Rumania), Mladeč (Chekia) e Cro-Magnon (Francia) evas de 35 til 30 mil yari ante nun.

Supra paleolitiko anke koincidas kun la lasta duimo de la lasta glacial epoko. La klimato dum ca epoko esis multe kolda, e dum ca periodo *[[Homo erectus]]*, *[[Homo neanderthalensis]]* ed altra homala speci desaparis e remplasesis dal Homo sapiens.

De 30 mil yari aK til 20 mil yari aK eventis, inter altri:
* 24 000 yari ante nun homo komencas konstruktar en Europa permananta lojeyi.
* 25.000 yari ante nun homo avaniris de Proxim Oriento plu norde a central Azia.

De 20 mil yari aK til 10 mil yari aK eventis, inter altri:

* 12.000 yari ante nun glacial-epoko finas e la habitantaro di la Tero grandeskas. Homo migras pos la manjajo.
* cirkume 17 mil yari ante nun, Homo sapiens facis pikturi che kaverni di Lascaux.
* 15.000 yari ante nun homo migras ad Amerika tra Beringia.

## Referi
Meza paleolitiko

Historio > yarcentoMeza paleolitiko \rightarrow supra paleolitiko \rightarrow 10ma yarmilo aK
----
**Meza paleolitiko** esas la 2ma subdividuro de paleolitiko, od anciena petr-epoko, segun observesas en Europa, Afrika ed Azia. Ol iris de cirkume 127 mil yari ante nun, til cirkume 40 mil o mem 30 mil yari ante nun.

Dum ca epoko, Homo sapiens, qua aparis cirkume 315 mil yari ante nun, segun fosili trovita en Maroko, kunvivis kun altra homala speci, exemple Neandertalo, *Homo habilis*, *Homo floresiensis*, ed altri. La nuna homo migris ad Amerika posible cirkume 33 mil yari aK. Lor Azia, Australia ed Europa ja koloniigesis dal Homo sapiens.

De cirkume 50 yari aK til cirkume 40 mil yari aK eventis, inter altri:
*Pos 50 000 aK homo koloniigis Australia e Papua-Nova-Guinea veninte de Azia (lektez pluse: Koloniigo di Oceania).
*Europa habitesas da Homo sapiens qui venis de Proxima Oriento.

De cirkume 40 yari aK til cirkume 30 mil yari aK eventis, inter altri:
*38 000 aK – Neandertalo extingesas en sud-westal Azia.
*32 000 aK - Neandertalo extingesas en estal e central Europa.
*30 000 aK – Neandertalo extingesas permanante. La lasta lojeyo esis en suda rivo di la Pirenei.
Yari 750ma aK

Dum 750a yari aK dil 8ma yarcento aK eventis inter altri:
* 21 di aprilo 753 aK – Segun la Romana mitologio, Romulus e Remus fondas Roma.
Yari 700ma aK

Dum 700a yari aK dil 8ma yarcento aK eventis inter altri:
* 700 aK – Egiptia febleskas, e lua kolonio, Nubia, divenas prosperoza stato di Kush.
Yari 610a aK

La **yari 610 aK** dil 7ma yarcento aK komencis ye l'unesma dil dil yaro 619 aK e finis ye la lasta dio dil yaro 610 aK. Dum la yari 610a aK eventis, inter altri:
* 612 aK – Babiloniani e Mediani vinkas Asiria.
Yari 480a aK

Dum la yari 480a aK dil 5ma yarcento aK eventis inter altri:
* En Sicilia komencas sklavala ekonomio di granda domeni.
Yari 100a aK

Dum la **yari 100a aK** dil 2ma yarcento aK eventis inter altri:

## [[Eurazia]]
* Silko-voyo apertesas de Chinia ad Europa.
Georges Bizet

**Georges Bizet** (25ma di oktobro 1838 til3ma di junio 1875) esis Franca kompozisto konocita pro l'opero *Carmen*.

Il havis intereso pri muziko de frua evo, e studiis ye la Konservatorio di Paris de 1848; en 1857 il grantesis la *Prix de Rome*, ed il rezidis en Roma de 1858 til 1860. Il kompozis plura operi, de qui la lasta esis *Carmen*, unesmafoye pleata ye *l'Opéra-Comique* ye 3 di marto 1875. Frua opinioni di la opera esis desbona, quo detrimentis ilua saneso; il mortis en junio di ta yaro, ante la plu tarda suceso di *Carmen*.
Ganimede

**Ganimede** esas un ek la luni di la planeto Jupitero, e la maxim granda luno en la sunala sistemo.

*Radio: 2631.2 km (0.413 di Tero)
*Areo: 87.0 million km² (0.171 Teri)
*Volumino: 7.6×1010 km³ (0.0704 Teri)
*Denseso: 1.942 g/cm³
*Gravitado: 1.428 m/s2 (0.146 g)
*Rapideso di eskapo: 2.741 km/s
Manuel Noriega

**Manuel Antonio Noriega Moreno** (1938 til 2017) esis la chefo dil armeo e fakte la chefo di guvernerio (kom diktatoro) di Panama de 1983 til la 20ma di decembro 1989, kande il ekpulsesis de la povo dal Usana militarala invado. Ilu mortis ye la 29ma di mayo 2017.
Erasmus de Rotterdam

**Desiderius Erasmus de Rotterdam** (n. **Gerrit Gerritszoon** c. 27ma di oktobro 1466 til la 12ma di julio 1536) esis Nederlandana humanisto e teologo.
Chiniana linguo

**Chiniana** od anke **Mandarina** esas linguo (o grupo di lingui) parolata en Chinia, Taiwan, Singapur ed altra regioni da plu kam 1.300 milioni personi.

## Historio di la skribita linguo
La maxim frua existanta blok-imprimita libro en Chinia, qua montras dato, esis datizata ye 11 di mayo 868. Ol kontenas tradukuro aden la Chiniana linguo di Budista texto la "Diamanta Sutra". La texto esis tradukita aden la Chiniana de la Sanskrita cirkume ye la yaro 400; la titulo en la Sanskrita esas *Vajracchedika Prajnaparamita Sutra*. Ca Chiniana imprimuro esas paper-volvajo, longeso cirkume 5 m, formacita de sep bendi de kunglutinita papero. Ol esis en granda kolekturo de manuskripti e blok-imprimaji, trovita en la Mogao-kaverni, proxim Dunhuang en nord-westa Chinia. Oli ri-deskovresis en 1900 da lokala monakulo. Multa de oli, inkluzanta la "Diamanta Sutra", obtenesis da Hungariana arkeologo Aurel Stein en 1907.
Papo Ioannes la 23ma

**Ioannes la 23ma** (n. **Angelo Giuseppe Roncalli Mazzola** ye la  1881 til la 3ma di junio 1963) esis la 261ma papo dil katolik eklezio.
Douglas Hyde

**Douglas Hyde** (en Irlandana, ***Dubhghlas de hÍde***, docisto, linguisto e politikisto n. ye la 17ma di januaro 1860 til la 12ma di julio 1949, esis l'unesma prezidanto di Republiko Irlando. Ilu guvernis de 1938 til 1945.
Gloria Macapagal-Arroyo

**Gloria Macapagal-Arroyo** (n. 1947) ekonomikistino e politikistino, esis prezidanto di Filipini de 2001 til 2010.
Joseph Ejercito Estrada

**Joseph Ejercito Estrada** (n. **José Marcelo Ejército** ye la 19ma di aprilo 1937) esis prezidanto di Filipini de 1998 til 2001.
Fidel Valdez Ramos

**Fidel Valdez Ramos**, militisto (generalo), injenioro e politikisto n. ye la 18ma di marto 1928 til la 31ma di julio 2022, esis prezidanto di Filipini de 1992 til 1998.
Ansan

**Ansan** (안산시, 安山市, pacema.monto.urbo) esas urbo en la provinco di Gyeonggi-do, sude de Seoul, la chefurbo di Sud-Korea. Ol havis  habitanti 2004, di qui  esis Koreani e 20,089 esis exterlandani. Ansan havas entote 144.78 km².

## Generala informo
Ansan esas urbo tre proxima a Seoul, e parto di la chefurbala regiono. Do, Ansan uzas la sama metroala sistemo kam Seoul, ed irar a Seoul bezonas nur cirkume 30 minuti. Ansan esas anke vicina al urbo Suwon, qua esas la chefurbo di Gyeonggi-do ed anke granda urbo. Ansan jacas alonge la Flava Maro (videz mapo), nomizita anke la "Westa Maro" en Korea pro sua poziciono a la westa parto di la lando. Anyang esas altra urbo ofte vizitita da personi qui vivas en Ansan.

Sangnoksu esas la nomo di la maxim interesanta loko en l'urbo por universitato-studenti. Hike on povas trovar multa klubi ed altra loki por pasar la nokto.

## Extera ligili
*Oficala situo
*Galbijim Wiki pagino pri Ansan
*Imaji dil urbo
Gdańsk

**Gdańsk** esas urbo en Polonia. Gdańsk havas  464 000 habitanti (2004) ed areo 262 km². La geografala loko esas
Gdansk 54°22'N, 18°38'E

L'urbo fondesis en 1263.

## Extera ligilo
* oficala situo
Saturn manjanta sua filiulo

**Saturno Manjanta Sua Filiulo** esas la nomo di pikturo kreita da Hispaniana artisto Francisco de Goya. Ol montras la romana mito di Saturno, qua, timante ke sua filio prenos sua stando, manjis singla filio kande li naskis. Ol esas un ek la "Nigra Pikturi" kreita da Goya direte a la muri di la domo di Goya inter 1819 e 1823.
Mihály Babits

**Mihály Babits** (n. ye la 26ma di novembro 1883 til la 4ma di agosto 1941) esis poeto, tradukisto e remarkinda figuro dil Hungariana literaturhistorio. Membro di la Direktanta Komitato dil Uniono di la Linguo Internaciona Ido (ULII) en 1914.
Yari 500a aK

Dum 500a yari aK dil 6ma yarcento aK eventis inter altri:
* 24 di februaro 510 aK o 509 aK – Segun heredita savo, la lasta etrusko-rejo di Roma, Tarquinius Superbus, exilesas del urbo e la republiko fondesas.
António Mascarenhas Monteiro

**António Mascarenhas Monteiro**, politikisto n. ye la 16ma di februaro 1944 til la 16ma di septembro 2016, esis prezidanto di Kabo Verda de 1991 til 2001.

## Referi
Aristides Pereira

**Aristides Maria Pereira**, chefo di telekomuniki e politikisto n. ye la 17ma di novembro 1923 til la 22ma di septembro 2011, esis l'unesma prezidanto di Kabo Verda. Ilu guvernis de 1975 til 1991.
Jeddah

**Jeddah** esas la duesma maxim populoza urbo en Saudi-Arabia.

## Fratala urbi
Jeddah esas "frato" di 23 urbi:

## Imaji

|Kornico di Jeddah
Arkivo:King Saud Mosque2 (5).jpg|Moskeo dil rejulo Saud
José Maria Neves

**José Maria Pereira Neves** publik intendanto e politikisto n. ye la 28ma di marto 1960, esis chefministro di Kabo Verda de 2001 til 2016. Il esas membro di la partiso PAICV.

En oktobro 2021, ilu vinkis prezidantal elekto, segun oficala rezulti, per 51,5% ek valida voti.

## Referi
Sinai

**Sinai** (Arabiana سينا , Hebrea סיני) esas peninsulo inter Afrika ed Azia e same inter Egiptia ed Israel. Sinai jacas en Azia ma apartenas ad Egiptia. Lua tota surfaco esas aproxime  km².
Somaliana linguo

**Somaliana linguo** esas linguo parolata en Somalia ube ol esas oficala, ed en altra landi, exemple Etiopia, Djibuti e Kenia.
Hebrea linguo

**Hebrea** () esas Semida linguo parolata precipue en Israel.
Ol esas un ek la maxim anciena lingui dil mondo e havas specala signifiko por la Judaismo.

## Historio
L'historio di la Hebrea povas dividesar aden plura epoki:

;Bibla Hebrea: Uzata por skribar la Tanakh. Ol cesis esar omnadia parolita linguo cirkum la 2ma yarcento p.K., ma restis vivanta kom linguo di kredo e literaturo.
;Moderna Hebrea: En la fino di la 19ma yarcento, la linguo esis revivigita kom parolata linguo pol la movado di Eliezer Ben-Yehuda. Hodie, ol esas la precipua linguo di la stato Israel.

## Skripto
La Hebrea skribesas per la Hebrea alfabeto, qua konsistas ek 22 literi. Ol skribesas de dextre ad sinistre. Kontre ke la maxim multa konsonanti esas klara, la vokali kustumale ne skribesas, ecepte en libri por pueri o por lernanti (uzante punti nomizita niqqud).

## Klasifikuro
Kom Semida linguo, ol esas relatanta ad faki linguala recente parolata en Proxim-Oriento, specale l'Araba e l'Aramea. Ol apartenas a la Nord-westala grupo di la Semida lingui.

## Extera ligili
*Ghil'ad Zuckermann 2020 ''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond'', Oxford University Press ISBN 9780199812790 / ISBN 9780199812776
*Zuckermann, Ghil'ad 2003 ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew'', Palgrave Macmillan ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695
Daniel Ortega

**José Daniel Ortega Saavedra**, politikisto n. ye la 11ma di novembro 1945, esas la nuna prezidanto di Nikaragua. Il anke esis prezidanto de la 10ma di januaro 1985 til la 25ma di aprilo 1990.
Robert Mugabe

**Robert Gabriel Mugabe**, ekonomikisto e politikisto n. ye la 21ma di februaro 1924 til la 6ma di septembro 2019, esis la prezidanto di Zimbabwe de la 22ma di decembro 1987 til la 15ma di novembro 2017, kande ilu revokesis ed arestesis dal militisti. Il ante esis chefministro di la lando, de 1980 til 1987.

## Referi
Maltana linguo

La **Maltana linguo** esas oficala linguo di Malta e un ek la oficala lingui di la Europana Uniono. Ol esas skribita per la Latina alfabeto.

 

## Alfabeto
La maltana linguo uzas 29 literi ed un duopla litero, la għ.
Jiří František Chaloupecký

**Jiří František Chaloupecký**, n. ye la 28ma di februaro 1890 Dolní Počernice til la 10ma di aprilo 1922 Praha.

Autoro dil cheka Ido-lernolibro "Učební listy / Úplný učební kurs pro dělníky na základě mnemotechnickém" (?Praha, (1922)).
Joensuu

**Joensuu** esas urbo en Finlando. Segun statistiki dil yaro 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 2751,07 km². Ol distas 437 km de Helsinki.

L'urbo fondesis en 1848 dal caro Nikolai la 1ma di Rusia. Ol esas sideyo dil Universitato pri Aplikata Cienci di Karelia.
Nord-Karelia

**Nord-Karelia** esas regiono (*maakunta / landskap*) en esto di Finlando. Joensuu esas la centro di regiono.
Rachel Carson

**Rachel Louise Carson** (1907
til 1964) esis Usana biologiisto e zoologiisto. El kampaniis kontre l'uzo di DDT.
Otoman Imperio

**Otoman Imperio** esis extensa Islamala imperio qua jacis en Azia, en nord-Afrika ecepte Maroko e parto di estal Europa. Ol existis de 1299 til 1923, kande Turkia divenis republiko.

## Historio
Ante ke l'Otoman Imperio formacesis, existis en Anatolia la Turka-Persiana sultanio Rûm, anke konocata kom "Stato Seljuka di Anatolia" (Turke *Türk(iye) Selçuklu Devleti*) qua guvernesis dal dinastio Seljuk de 1077 til c. 1307. Samatempe kam la sultanio komencis dekadar, Turkia dividesis en multa nedependanta princii (*Beyliks*). Un ek ica *Beylik* guvernesis da Osman, od ''Otman'' (m. 1323 o 1324), origino dil nomo "Otoman". Osman konquestis Bizancana urbi alonge la fluvio Sakarya. Tamen, pro manko di bone skribita fonti de ta epoko, ne existas generala konsento pri quale ilu sucesis konquestar ta urbi.

Pos la morto di Osman la 1ma, lua filiulo Orhan Gazi kaptis l'urbo Bursa en 1326 e transformis ol en chef-urbo di ilua rejio. En 1387 ilu kaptis Thesaloniki de la Republiko Venezia ed en 1389 ilu vinkis Serbian imperio e kaptis Kosovo. La vinkeso Otomana che la batalio di Nikopolis, urbo en la Bulgara imperio, haltis l'expanso Otomana.