Athina

**Athina** esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Grekia. Segun la demografiala kontado di 2021, ol havis  habitanti. La surfaco dil municipo esas 39 km². Lua metropolala regiono havas 2928,7 km² e  habitanti ye la sama yaro.

Athina esas un ek la maxim anciena urbi del mondo. Tradicionale nomizita pro la deino Athena, protektero di Greka urbi. Ma lua nomo forsan devenas de pra-Greka vorto signifikante 'kolino'. Nun ol esas blokala urbo ed un ek la precipua komercala centri de sudal Europa.

L'urbo esis eventeyo por du moderna Olimpiala Ludi: en 1896 ed en 2004.

## Historio

La maxim anciena restaji pri homala habitado an la regiono di Athina datizis de la 11ma e la 7ma yarcento aK. Segun historiisti, klasika Grekia komencis dum la 5ma yarcento aK. Antee, dum l'Arkaik Epoko (de cirkume 750 aK til 500 aK), Greka kulturo influesis dal Anciena Egiptia, Feniciana, e Sirio-Hitita kulturi.

Dum klasik epoko, Greka arto developis multe. La Partenon, templo memoriganta Athena, konstruktesis dum ta epoko (447 til 442 aK). Kande Makedonana rejo Alexandros la Magna expansis sua imperio tra Azia, komencis tale nomizita Helenist epoko, qua duris de 323 til 146 aK, kande Roman imperio konquestis Grekia e lua kolonii.

Kande Roman imperio dividesis en du, Athina divenis parto de Orientala Roman Imperio, pose Bizancana imperio til la konquesto dal Otomani en 1458. Otomana dominaco duris til la komenco dil 19ma yarcento, kande Grekia nedependanteskis e Athina divenis chef-urbo di la lando.

En 1896 l'urbo gastigis l'unesma Moderna Olimpiala Ludi de la historio. Dum la yari 1920a, pos dizastroza milito kontre Turkia en 1921, l'urbo kreskis rapide pro arivo di Greka refujinti qui vivis en Turkia. Suburbi, exemple *Nea Ionia* e *Nea Smyrni*, kreesis por lojigar la refujinti. Dum la duesma mondomilito Athina okupesis dal Germani, e lua habitantaro subisis serioza famino dum ta epoko. Pos ke Germani ekpulsesis de Greka teritorio, eventis kombati en la urbo inter Greka trupi, suportita dal Britaniani, kontre Greka komunisti.

Pos finir l'interna milito Greka, Athina durigis kreskar, pro arivo di enmigranti de altra regioni di la lando. Pokope, la kreskanta nombro di automobili en streta stradi plumaleskis la trafiko urbala ed augmentis atmosferala polutajo. Dum la yari 1980a, ja restabis evidenta lua efekti sur la saneso di la habitantaro. Samatempe, anciena monumenti, exemple l'Akropolo, subisabis korodo da acida pluvi. Divenis urjanta atakar la problemo di la poluto e plubonigar l'urbala sistemo di transporto, exemple per expanso di la metropoliteno* ed inauguro di la choseo *Attiki Odos*.

En 1990, por celebrar la centesma aniversario dil unesma moderna Olimpiala Ludi, Athina prizentis kandidateso por gastigar l'Olimpiala Ludi di 1996, sensucese. Erse en 1997, ol selektesis por gastigar l'Olimpiala Ludi di 2004, malgre la skeptikisto de multa observeri. L'urbala substrukturo pluboneskis por gastigar la Ludi, exemple l'expanso di lua metroala sistemo, e l'inauguro di nova e moderna aeroportuo.

En 2008 eventis protesti en la urbo pro la kresko di chomeso e l'ekonomiala krizo, ed anke kontre la korupto en Greka guvernerio. Protesti komencis pos la mortigo dal polico di studento Alexios Grigoropoulos. Demonstreri atakis policisti kun "kokteli Molotov", e la tumulti dissemesis por altra urbi, exemple Thesaloniki.

## Geografio

Athina okupas la centrala e basa tereni de la regiono nomizita "Atika", anke konocata kom "bazeno di Atika". Quar alta monti cirkondas lua limiti: monto *Aigaleo* weste, monto *Parnitha* norde, monto *Pentelikus* nordweste, e monto *Hymettus* sude. Havanta 1413 metri di altitudo, la monto *Parnitha* esas la maxim alta de ol, e deklaresis nacionala parko. La monti impedas la bona ventilo dil urbo, e do plumaleskas l'efekti di la poluto.

La klimato dil urbo esas Mediteranea (*Csa*, segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun varma e sika someri e vintri kun moderema pluvo-quanto e temperaturi. La mezvalora pluvo-quanto yarala esas 414,1 mm. La mezvalora temperaturo en januaro esas 10°C e rare nivas, ma kande ol eventas, ol povas efektigar problemi. Nivosturmi eventas plu freque an la nordala suburbi. Dum somero, la mezvalora temperaturo dil urbo esas 34°C dum la dio. En kelka regioni del urbo formacesas l'"insuli di varmeso", pro homala agado (manko di arbori, uzado di fosila kombustivi, edc), e pro to la temperaturi en ta regioni dum somero povas superirar 38°C dum la somero.

Tri fluvieti fluas tra Athina: Cephissus, Ilisos e la rivereto Eridanos. Eridanos kanaligesis dum pasinta yari, ma lua lito rideskovresis dum la yari 1990a, dum la konstrukturo dil metropoliteno di Athina.

## Transporto

L'Aeroportuo Internaciona Eleftherios Venizelos jacas an vicina urbo Spata, distanta cirkume 35 km de Athina. Ol povas recevar 65 teroveni e departi po horo. En 2014,  voyajeri uzis ol, qua signifikis 21,2% kresko kompare l'antea yaro, 2013. Linei di metroo, treno ed autobusi ligas l'aeroportuo a Athina.

La portuo di Pireo distas 10 km del centro di Athina. Ol uzesas de l'Antiqueso, ed esas un ek la maxim importanta portui del Mediteraneo, sive por transporto di vari, sive por transporto di pasajeri. En 2014, ol uzesis da 18,6 milion pasajeri. Kovranta entote 39 km², ol esas parte naturala, parte artificala portuo.

La sistemo di chosei qui ligas Athina ad altra urbi e l'expresa avenui plubonigesis multe dum recenta yari. La precipua esas l'autochoseo *Attiki Odos*, qua inauguresis en 2003. Ol ligas l'aeroportuo, weste, al urbo Elefsina, este, trairanta la nordo di la metropolala regiono di Athina. La choseo A1 esas parto de la choseo Europana E75, qua ligas Athina a Thesaloniki, e de ibe iras norde til Skopje, Beograd, Budapest, Bratislava ed altri. La choseo A8/E94 (*Olympia Odos*) ligas la metropolala regiono di Athina a Patras e Korinto.

### Publika transporto

La sistemo di publika transporto di Athina konsistas ek linei di autobusi, troleobusi, lua metropoliteno, suburbala treni e tramveturi qui konektas la suburbi al centro dil urbo. Existas anke  taxii en Athina.

La sistemo di autobusi konsistas ek cirkume 300 linei kun entote 1839 autobusi, qui servas Athina e lua metropolala regiono. Ultre l'autobusi movata per dizela motori, existas 22 linei di troleobusi (autobusi qui uzas elektrala motori) kun entote 366 vehili.

La metroo di Athina havas entote 84,5 km, inkluzite 20,7 km di linei anke uzata dal suburbala treni, 3 linei, e 65 stacioni. La maxim anciena lineo - Pireo-Athina-Kifisia - konstruktesis en 1869 kom ferovoyo, uzinte vaporolokomotivi. Erste en 2011 ol juntesis a la Lineo 1 dil metroo. La sistemo di suburbala treni (*Proastiakos*) konsistas ek 4 linei. La maxim longa - Pireo-Athina-Kiato - havas entote 122 km e 20 stacioni.

Existas tri linei di tramveturi en Athina, entote kun 27 km, 35 vehili e 48 stacioni.

## Turismo

Athina esabas destino por turisti de l'antiqueso. Dum la pasinta yardeko, la substrukturo e social afablaji plubonigesis, pos ke l'urbo selektesis por gastigar l'Olimpiala Ludi di 2004. La Greka guvernerio kolokis, kun la helpo del Europana Uniono, por plubonigar l'Internaciona Aeroportuo Eleftherios Venizelos, la metroo e la choseo *Attiki Odos*. En 2015, ol judikesis kom la 3ma Maxim Bona Europala Destino por Turisti, segun plu kam 240 mil votinti.

Lua maxim konocata e vizitata loko esas la Parthenon, anciena templo dedikita a la deino Athena an l'akropolo (citadelo) di Athina. L'akropolo anke havas importanta edifici, exemple l**Erechtheion'' od ''Erechtheum'', templo Greka konstruktita cirkume 421 aK honorinte Athena e [[Poseidon]] qua anke uzesis dal Romani, e la ''Propylaea'', pordeyo an l'eniro dil akropolo.


Proxim la staciono ''Akropoli'' (Ακρόπολη) jacas la nuna Muzeo dil Akropolo, inaugurita en 2009, qua kontenas plu kam 4.000 originala skulturi ed altra objekti del Akropolo, qui iras de la [[Bronz-epoko]] til l'epoko di [[Bizanco]]. En la propra loko ube la muzeo konstruktesis existas arkeologiala restaji.


Fore l'Akropolo, an la centro di Athina, jacas la ruini di templo dedikita a [[Zeus]], la rejo di la dei del Olimpo. Lua konstrukturo komencis dum la [[6ma yarcento aK]] e finis erste dum la regno di [[Hadrianus]], imperiestro Romana.

La nomizita ''Agora'' (Αγορά) esis loko por renkontro di komercisti o civitani an la centro dil urbo. En ol existis, inter altri, altaro dedikita a Zeus, [[biblioteko]], e restaji [[sinagogo]] konstruktita dum la 3ma yarcento, trovita en 1977 dum exkavi.

La templo di [[Hefestus]], konstruktita dum la [[5ma yarcento aK]], esas la templo de [[Anciena Grekia]] maxim bone prezervata. Omna koloni e granda parto de lua tekto restas integra.


L'[[odeon]] (muzikala teatro) di Herodes Atticus jacas an la sudwestala taluso dil Akropolo, e kompleteskis la yaro [[161]], e restoresis en 1950. Ol havas kapaceso por 5.000 spektanti.


La Muzeo Benaki inauguresis en 1930 en la mansio di la familio Benakis. Ol kontenas artal objekti de la [[prehistorio]] til nuntempa arto, inkluzite Azian arto, Chiniana porcelano, ed exempleri pri Bizancana arti. En 2004 inauguresis separita muzeo por objekti di arto Mohamedana, de la 7ma til la 19ma yarcenti, inkluzite Otomana arto.

''Kerameikos'' (Κεραμεικος) esas anciena [[nekropolo]] nordweste del [[Akropolo]] qua uzesis de adminime la 3ma yarmilo aK.

L'Arko di Hadrianus (Αψίδα του Αδριανού; ''Apsida tou Adrianou'') esas pordeyo qua similesas triumf-arki Romana. Ol jacas an l'anciena choseo qua iras de la centro di Athina til l'[[Akropolo]], e konstruktesis en 131 o 132 depos Kristo.


La stadio ''Panathinaikos'' (Παναθηναϊκό στάδιο) o ''Kalimarmaros'' (Καλλιμάρμαρο, "bela marmoro") konstruktesis la yaro [[144]] por 50.000 spektanti, sub impero di Herodes Atticus, Romana senatano de Athina. Ol esas tote konstruktita de [[marmoro]]. En [[1896]] ol gastigis l'unesma moderna [[Olimpiala Ludi]], ed itere uzesis dum l'Olimpiala Ludi di 2004. Ol esas la lasta loko en Grekia ube l'Olimpiala flamo, pos lua acendo en la monto Olimpo, transferesas ad altra atleto ante komencar lua voyajo vers la sideyi di la Ludi.


Placo Syntagma (Πλατεία Συντάγματος, "placo di la Konstituco") esas la centrala placo di Athina. Lua nomo homajas la [[konstituco]] di [[1844]], qua la rejulo [[Otto di Grekia]] koaktesis aceptar, pos populala revolto ye la [[3ma di septembro]] [[1843]]. Ol jacas avan l'anciena Rejala Palaco, qua esas la sideyo dil [[parlamento]] Greka depos 1934. La placo esas la komercala e politikala centro dil urbo, ed en 2010 e 2012 ol gastigis granda protesti kontre l'ekonomiala krizo Greka. La historiala quartero ''Plaka'' distas poke de ol.

En la placo Syntagma jacas la Tombeyo dil Nekonocita Soldato ed, avan ol, omnadie ye 11:00 kloki eventas ceremonio en qua l**Evzoni'', soldati qui uzas uniformi de la 19ma yarcento, exekutas la ceremonio di chanjo di la guardo qua protektas la monumento. La chanjo di la guardo esas granda atraktivo por la turisti.

Diversa altra monumenti, muzei e quarteri ank esas atraktivi por la turisti.

## Referi