open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yari 1960a

Dum la **yari 1960a** esis yardeko qua komencis ye la 1ma di januaro 1960 e finis ye la 31ma di decembro 1969. Dum la yari 1960a di 20ma yarcento eventis, inter altri:

## [[Kosmo]]
* La konkurso pri la konquesto dil kosmo inter Usa e Sovietia divenas intensa, e multa kosmoprobili sendesas. Usa sendas la fuzei *[[Apollo]]*, dum ke Sovietia sendas la fuzei *[[Soyuz]]* e la spaconavi *[[Venera]]*.

## [[Mondo]]
* En *rock*-muziko naskis multa bandi qui pose divenos famoza.

## [[Azia]]
* Milito en Vietnam forteskis. Usa sendas trupi pro bataliar kontre Vietkong e komunista Nord-Vietnam. Milito havis kontakto kun kolda milito inter Sovietia kun komunista stati ed Usa kun Ocidento.
* Dum duesma duimo di yardeko komencis en Chinia la kulturo-revoluciono da Mao Zedong. La skopo esis krear revoluciona socio e libereskor de anciena valori.

## [[Afrika]]
* En Angola, Mozambik e Guinea-Bisau komencas militi kontre Portugalana koloniigo.

## [[Central-Amerika]]
* 1961 - de la 17ma til la 20ma di aprilo, Kubana exiliti, financita da Usana guvernerio, desembarkas che Bayo di Porki probante revokar Fidel Castro de la povo. Tamen, l'invado nesucesas, e 118 invaderi plu 4 Usana soldati mortigesas, plusa 360 homi vundesas, e 1202 (inkluzite le vundita) kaptesas da Kuban armeo. Centi altra fusilagesas.
Jack Kerouac

**Jean-Louis Lebris de Kérouac** (1922 til 1969) esis Usana skriptisto de la generaciono Beat.

Ilua genitori esis Franca-parolanti de Kebekia, ed il komencis lernar la Angla linguo evante sis yari. De 1939 il rezidis en New York; il renkontris personi di la Generaciono Beat, inkluzante Allen Ginsberg e William S. Burroughs, qui influis ilua posa skribaji. Dum ke il esis komerco-navano en 1942 il skribis unesma romano (qua unesmafoye aparis en 2011). La romani *The Town and the City* aparis en 1950, ed *On the Road* en 1957; plusa romani sequis. Ilua skriburi precipue esis autobiografiala. Il deskriptis sua stilo kom "spontana prozo".

### Extera ligi

*Jack Kerouac - Oficala Website
*Jack Kerouac Commemorative Park
*City Lights Bookstore
*Lowell Celebrates Kerouac!
*⇒ Jack Kerouac On the Road Map
Stretajo

**Stretajo** esas streta parto di ula maro od oceano. Samatempe ol separas landala e konektas marala arei (komparez bayo).

## Europa

## Azia

## Amerika

## Australia
Listo pri monarki di Hungaria

Hungaria esis monarkio dum plua kam 1.000 yari. L'unesma rejo di Hungaria esis István la 1ma (Santa István), kronizita la yaro 1000. Ante, la suvereni havis la titulo "Princo di Hungaria".

Yen la listo di princi e reji de Hungaria, de la 10ma yarcento til la 16ma di novembro 1918, kande Austria-Hungaria cesis existar.

## Dinastio Árpad (854 til 1301)

## Dinastio Přemyslid

## Dinastio Wittelsbach

## Dinastio Anjou

## Dinastio Luxemburg

## Dinastio Habsburg

## Dinastio Jogaila

## Dinastio Hunyadi

## Dinastio Jogaila

## Dinastio Zápolya

## Dinastio Habsburg

## Dinastio Habsburg-Lorraine ([[1780]] til [[1918]])

## Videz anke
* Austria-Hungaria
* Hungaria
* Austrian imperio
Yugoslavia

**Yugoslavia** esis lando jacinta an sudal Europa, weste de Balkani, an la rivo di Adriatiko, qua existis de 1918 til 1991. La vorto *yug* signifikas en Slava lingui 'sudo', do Yugoslavia signifikas exakte "lando di sudala Slavi".

Yugoslavia konsistis ek nuna Serbia, Montenegro, Norda Macedonia, Bosnia e Herzegovina, Kroatia, Slovenia e Kosovo. La maxim multa habitanti parolis ula Slava linguo. La maxim multa habitanti esis Serbo-kroati (Serbi e Kroati), qui parolas preske la sama linguo, tamen Serbi uzas kirilika literi ed esas Greka-ortodoxi, kontre ke Kroati uzas la Latina literi ed esas Romana-katoliki.

## Rejio di Yugoslavia
Yugoslavia fondesis en 1918 pos l'unesma mondomilito, kande Austria-Hungaria krulis. La Rejio di Serbia kombatis dum milito ensemble la Triopla Interkonsento. Pos la milito, parti de Austria-Hungaria, i.e. Voivodina, Kroatia, Bosnia-Hercegovina e Slovenia anexesis a Serbia. Anke Montenegro unionesis a Serbia. Do, la nomo di la nova stato komence esis '''Rejio di Serbi, Kroati e Sloveni''', de 1918 til 1929. Tamen, relati inter lua diferanta populi esis tensa, e la lando divenis diktatoreso. En 1941, nacional-socialista Germania ed Italia invadis la lando.

### Reji di Yugoslavia
# Petar la 1ma di Yugoslavia de 1ma di decembro 1918 til 16ma di agosto 1921. Dum lua tempo kom viceregnanto esis princo Aleksandar.
# Alexandar la 1ma de 16ma di agosto 1921 til 9ma di oktobro 1934. Ilu mortigesis en Marseille, Francia.
# Viceregno, kom chefo esis princo Pavle de 9ma di oktobro 1934 til 27ma di marto 1941.
# Petar la 2ma di Yugoslavia de la 27ma di oktobro 1941 til la 29ma di novembro 1945 (en exilo de la 14ma di mayo 1941).

## Socialista Federuro di Yugoslavia

## Federuro di Yugoslavia
Lasta Yugoslavia konsistis de Serbia e Montenegro. Komence ol adoptis l'oficala nomo di **Federuro di Yugoslavia**, ma depos 2003 la nomo dil stato esis Serbia e Montenegro. Ye la 3ma di junio 2006 Montenegro nedependanteskis de Serbia e la nomo "Yugoslavia" desaparis.
Chekoslovakia

**Chekoslovakia** esis suverena stato qua kreabis en central Europa en oktobro 1918, pos l'unesma mondomilito. Ante la milito, l'areo esis parto di granda Austria-Hungaria. Pos la nedependo, Tomáš Masaryk esis l'unesma chefo di stato di la lando.

De 1939 til 1945 la lando dividesis ed okupesis partale da la Nacional-Socialista Germania (e mikra Zaolzie kun Polonia). Germani kreis la Protektorato di Bohemia e Moravia dum ke la Republiko Slovaka kreesis, duktita dal fashisto Jozef Tiso. Tamen, duris existar la guverno en exilo di Chekoslovakia.

Pos duesma mondomilito Chekoslovakia falis aden la cirklo dil Estala bloko konduktita da Soviet-Uniono. En 1955 ol divenis parto di la Pakto di Warszawa. Tamen l'ideo pri plu granda libereso ardoris. En 1968 en Chekoslovakia libere pensanta rejimo ganis povo, ma la libereso finis kande Soviet-Uniono invadis la lando. La povo donesis a rejimo quo esis vasalo di Soviet-Uniono.

En 1992 ol dividesis pacoze inter la nuna landi Chekia e Slovakia. La chef-urbo di Chekoslovakia, Praha, divenis Chekiana chef-urbo.


Arkivo:Czechoslovakia01.png
Arkivo:Czechoslovakia.png


Nacionala konteno di Chekoslovakia 1921-1980 (fonto: Hungariana revuo História 2-3, 1991)

## Referi
1634

La yaro **1634** (MDCXXXIV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye sundio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 634ma yaro di la duesma yarmilo, la 34ma yaro di la 17ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1630a. Kande 1634 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 11ma di oktobro - Eventas l'inundo Burchardi: dum forta tempesto, vento-pulsit ondegi penetras la marala defensili di Schleswig-Holstein en multa loki. Cirkume 15.000 homi perisas.
* Dum regno di Mihail la 1ma di Rusia dekretesas per lego l'abnego di tabako-fumado. Se ulu kontravencis la lego, lu perdis nazo.
* On novigas central administrado di Suedia.

### [[Central Amerika]]
* Nederlandani fondas Willemstad.

## Naski

## Morti
* (sepultita) 15ma di mayo - Hendrick Avercamp, Nederlandana piktisto (n. 1585)
1274

La yaro **1274** (MCCLXXIV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 274ma yaro di la duesma yarmilo, la 74ma yaro di la 13ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1270a.

## Eventi
### [[Europa]]
* Sinodo en Lyon decidas ke kardinali kunvenos pos morto di papo e li klozesos en chambro pro selektar nova papo. To probas impedar suborno ed intrigi.

### [[Azia]]
* Mongolo-regno Kublai-kano (c. 1215–1294) sendas centi di militala navi probante konquestar Japonia. Tamen la floto perisos en uragano. Japoniani nomisas l'uragani *kamikaze*, 'vento di deo'. Dum la duesma mondomilito *kamikaze* signifikos suocidanto-pilotisto.

## Naski

## Morti
* 7ma di marto - Thomas d'Aquino, filozofo e santo katolika (n. 1225)
1281

La yaro **1281** (MCCLXXXI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 281ma yaro di la duesma yarmilo, la 81ma yaro di la 13ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 1280a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 22ma di februaro - Martinus la 4ma divenas papo.
* Bizanco atakas la Albania e konquestas teritorii.
* Papo Martinus la 4ma autorizas krucomilito kontre Bizanco.

### [[Azia]]
* 12ma di agosto - Chiniana-Koreana floto transportanta cirkume 150 mil soldati komandita da Mongola rejo Kublai-kano navigas por konquestar Japonia. Tamen, ye la 12ma di agosto la floto perisas pro uragano, quale ja eventabis en 1274. Japoniani nomisas l' uragano *kamikaze* 'vento di deo'.
* 29ma di oktobro - Mamluk-a sultano Al-Mansur Qalawun vinkas Mongola invado en Siria.

## Naski

## Morti
Jan Železný

**Jan Železný** (n. ye la 16ma di junio 1966) esas Cheka javelinisto. 

Il esas tre sucesoza javelinisto quo vinkis i.a. tri ora medalii en Olimpiala Ludi (1992, 1996 e 2000), e tri ora medalii en Mondala Championkonkurso. Ilu plubonigis mondala rekordo kin foyi. En 1996 ilu establisis mondala rekordo pri jetado di javelino - 98,48 m – qua duras til nun.

Jan Železný en Olimpiala Ludi:

Jan Železný esas sucesoza anke exter l'Olimpiala Ludi. Dum lua maxim bona yari (1991 til 2001) il vinkis 106 de 135 konkursi. Tatempe il anke jetis 34 foyi plua kam 90 metri, quankam dum 1998 il esis lezita e ne konkursis.

## Referi
Mondomilito

**Mondomilito** esas vasta milito quo (preske) omna stati e povi cirkum mondo partoprenas. Regretinte la homaro krulis dufoye en tala frenezio. 

Amba mondomiliti chanjis la mondo drastikale.
*Unesma mondomilito de 1914 til 1918
*Duesma mondomilito de 1939 til 1945
1772

La yaro **1772** (MDCCLXXII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 772ma yaro di la duesma yarmilo, la 72ma yaro di la 18ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 1770a. Kande 1772 komencis, Gregoriala kalendario esis 11 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 17ma di februaro - Rusa imperio, Prusia e pose Austria paktas pri la divido di Polonia-Lituania.
* 5ma di agosto - L'unesma divido di Polonia-Lituania komencas.
* 21ma di agosto - Rejulo Gustaf la 3ma di Suedia kompletigas lua stato-stroko per adopto di nova konstituco.
* 27ma di agosto - Rejo di Suedia Gustaf la 3ma proskriptas l'uzo di tormento dum inquesti.
* 11ma di septembro - En Suedia, rejo Gustaf la 3ma proskriptas fabrikado di brandio en hemi pro manko di cereali.

### [[Azia]]
* 12ma di agosto - Volkano Papandayan eruptas en Java e krulas partale. L'avalancho de eskombri mortigas mili de personi.

### [[Sud-Amerika]]
* 26ma di marto - En Brazilia, urbo Porto Alegre fondesas.

### [[Oceania]]
* Julio - Duesma exploro-voyajo di James Cook, finonta en 1775, komencas.

### [[Antarktika]]
* 12ma di februaro - Bretono Yves-Joseph de Kerguelen-Trémarec deskovras Insuli Kerguelen, qui esas en la duimo di la disto inter Afrika ed Antarktika.
 
## Naski
* 5ma di aprilo - Domenico Puccini, Italiana kompozisto (m. 1815)
* 7ma di aprilo - Charles Fourier, Franca filozofo (m. 1827)
* 11ma di aprilo - Manuel José Quintana, Hispana poeto (m. 1857)
* 15ma di aprilo - Étienne Geoffroy Saint-Hilaire, Franca naturalisto (m. 1844)
* 18ma di aprilo - David Ricardo, Britanian ekonomikisto (m. 1823)
* 2ma di mayo - Novalis, Germana skriptisto (m. 1801)
* 20ma di mayo - William Congreve, Britaniana pioniro en fuzei (m. 1828)
* 24ma di agosto - Rejulo Willem la 1ma di Nederlando (m. 1843)
* 21ma di oktobro - Samuel Taylor Coleridge, Angla poeto (m. 1834)
* 21ma di decembro - François Louis Thomas Francia, Franca piktisto (m. 1839)
* ? o 1770 o 1771 - Kazimierz Wojniakowski, Polona piktisto (m. 1812)

## Morti

* 4ma di oktobro - Augustin Ehrensvärd, Sueda nobelo e militisto (n. 1710)
* ? 16ma di oktobro - Ahmad Shah Durrani, shaho di Afganistan depos 1747 (n. 1720 o 1722)
* 11ma di novembro - Jan Maurits Quinkhard, Nederlandana piktisto (n. 1688)

## Referi
Yari 1950a

La **yari 1950a** dil 20ma yarcento eventis de la 1ma di januaro 1950 til la 31ma di decembro 1959. Dum la yari 1950a eventis, inter altri:

## [[Mondo]]
* Pos la duesma mondomilito mizerinta landi gradope forteskas. La rikonstrukturi eventas omnaloke. Nova limiti inter stati en Europa stabileskas.
* Kolda milito duras, inter Ocidentala stati kun Usa kom chefo, e komunista Est-bloko kun Sovietia kom chefo. Anke armala tensi inter superpovi forteskas. Preske omna konflikti en la mondo havas ula relato kun kolda milito. 
* Superpovi de la mondo, Sovietia ed Usa, komencas konkurso pri l'exploro di la kosmo. Sovietia surprizas tota mondo sendante aden kosmo l'unesma artificala satelito, *[[Sputnik 1]]*.
* Televiziono gradope divenas populara en Usa. En la fino dil yardeko, la plumulta domi en Usa havas televizion-recevili.

## [[Europa]]
* 31ma di januaro 1953 - Granda inundadi che la Norda Maro eventas ye la 31ma di januaro 1953 en Nederlando ed Unionita Rejio. To produktas 1.835 morti en Nederlando e 307 en l'Unionita Rejio.
* Tra la helpo de la programo Marshall, la rikonstrukturo di westal Europana landi esas sucesoza.
* Europa duras dividita inter Usana e Sovietian influo-zoni. Germania duras dividita en du landi: Est-Germania e West-Germania.

## [[Azia]]
* Usa finas lua okupeso en Japonia, qua itere nedependanteskis.
* Kambodja en 1953, e Vietnam en 1954 (dividita en Nord-Vietnam e Sud-Vietnam) divenas nedependanta de Francia. Ank en 1954, Francia retrodonas la teritorio Puducherry ad India.

## [[Afrika]]
* Multa nova nacioni naskas, nome en Afrika: Libia, Sudan, Tunizia, Maroko, Ghana e Guinea nedependanteskas en ca yardeko.

## [[Nord-Amerika]]
* Usana Senato studias l'Amendo da Bricker, kolektiva nomo di serio di propozita chanji en l'Usana Konstituco, qui limitizus l'extenso e ratifiko di traktati e exekutiva konkordi quin Usa povus facar.
* 1955 - Disney-lando apertesas en Anaheim, Kalifornia.

## [[Central-Amerika]]
* En 1957 François Duvalier elektesas en Haiti, ma deklaras su prezidanto dumvive.
* L'1ma di januaro 1959 diktatoro Fulgencio Batista fugas de Kuba. Fidel Castro kaptas povo e gradope komencas la transito vers socialista rejimo.

## [[Sud-Amerika]]
* 26ma di julio 1952 - Eva Perón, spozino dil prezidanto Juan Domingo Perón de Arjentinia, mortas. Eventas granda komociono publika dum elua funero.
* 24ma di agosto 1954 - La prezidanto Getúlio Vargas de Brazilia suocidas per pafado kontre lua kordio, meze grava politikala krizo. Ilu lasis letro en qua denuncis komploto por revokar ilu. Granda komociono publika eventas dum lua funero.

## [[Muziko]]

* Nova muzikala stilo, *[[rock|rock and roll]]* ("shancelez e turnez"), naskis en muziko. Kom maxim granda stelo divenis yuna homulo Elvis Presley de Tennessee, Usa.

## [[Olimpiala Ludi]]
* Helsinki, 1952
* Melbourne, 1956

## Referi
Punta Umbría

**Punta Umbria** esas urbo che Atlantikala litoro di la provinco Huelva, en Andaluzia, Hispania. Segun statistiki dil yaro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 38 km².

Ol esas multe prizada da viziteri qui povas juar de kilometri di blanka e virga plaji, naturo, praktikar sporti en libera aero, e gustar lokala gastronomio dum tota yaro. nuancizata da la Atlantikala brizi, e l'ora autuni ube la sun-lumo aquiras diferanta nuanci. Plaji, rivereto, sen-fina pin-boski e stradi plena di personi en ca marala urbo esas anke motivo por juar e ekirar, dum irga dato.

## Geografio

La reliefo di Punta Umbría esas kelke kolinoza, esanta plana proxim la litoro. Lua mezavalora altitudo esas 6 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas Mediteranea (*Csa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun varma e sika someri e milda e pluvoza vintri. Omnayare esas plua kam 350 sunoza dii, kun mezavalora temperaturo yarala di 21°C. L'urbo nek esas loko di extrema temperaturi, nek di forta klimatala chanji.
Geno

**Geno** esas parto en DNA quo ajustas ula genetikala qualeso. La genala parti en DNA esas de diferanta longeso. DNA esas kombinuro qua prezervas e translacas genetikala informo di celuli, e la geni havas "komandi" por l'organismo produktar proteini por celuli. La proteini tenas la celuli - e homo od animalo - vivanta. Cirkume 30.000 geni produktas proteini.

Homo (od ula animalo) konsistas ek celuli. Celulo esas la maxim mikra parteto quo havas nedependanta metabolio e genetikala informo. Singla homo havas en lua korpo adminime 230 diferanta celulo-tipi e 100 trilioni (100 · 1018) di celuli. En omna celuli - ecepte sango-celuli - existas nukleo. En omna nukleo esas 46 kromosomi, e grupigita en pari - ecepte la kromosomi X e Y de sexuo-celuli. Ni heredas la duimo di la kromosomi de la patro e l'altra duimo de la matro. Ca kromosomi konsistas ek du DNA-rubandi qui turnis kune tre tensante. La geni esas parti dil DNA-rubandi.

La sama kazo demonstrata kom serio de mikra til granda: Geni > DNA > kromosomi > nuklei > celuli > homo.

Mutaco esas permanenta chanjo strukturala en genetikala informo di celulo, quo translacas en celulidi kande celuli dividas su. Tale naskas pokope nova speco.

Kelka eventi en la historio di la genetiko:

* Gregor Mendel introduktis en 1865 en lua lego l'ideo pri geno, altre dicante heredo-faktoro. 
* Segun kromosomala teorio di Thomas Morgan en 1908 on remarkas, ke geno jacas en kromosomi. 
* En 1953 on deskovras la strukturo di DNA: la DNA kontenas geni.
* En 1980 en Usa on probas gena-tekniko dum bio-armala studio.
* DNA-identifikilo, “fingrala geno-traco”, esas deskovrita en 1984.
* En Skotia naskis en 1992 genetikale modifikita mutono Tracy, di quo lakto kontenas antitripsino. Klonita mutono Dolly naskis en 1997.
* Bio-banko esas fondita en 1996 en Islando e 2002 en Unionita Rejio e Suedia.
* 2001 en Estonia fondesis geno-banko.
* Depos 1997 en Usa esas en komerco genetikale modifikita maizo, soyo e kotono. En 2000 on komencas produktar medikamento ek genetikale modifikita maizo.
* Unesma artificale igita geno heredas de mamifero a mamifero en 1999.
* En 2003 genala mapo di homo esas kompleta.
WP-arkivo:Aktualajo2004

**Kara Wikipediisti! Ne obliviez la pagino [[2004]]. Skribez anke ibe pri eventi, naski e morti.** 
----
*Segun aserto da la Germana semanala jurnalo DER SPIEGEL (LA SPEGULO), prezidanto George W. Bush, se lu rielektesos, intencas atakor Iran pro ke ica lando esas havonta atomala armi en, probable, balda futuro. (redaktita la 21.IX.2004).
*13ma di septembro: unesma nivo falas en Laponia
*26ma di oktobro: Ariel Sharon, ministrestro di Israel, ganas voto pri retro-tiro di trupi de la Gaza-strio. Netanyahu postulas plebicito
*27ma di oktobro: parlamento di Europa refuzas komitato di Barosso pro la extreme-konservema Butiglioni
*2ma di novembro: (Amsterdam, Nederlando) Theo van Gogh, kontroversala filmifisto Nederlananda ocidesis da islaman extremisto. Theo Van Gogh produktis filmo pri violenteso kontre mulieri en la islamo, fondita ye texti en la korano. Politikisto Ayaan Hirsi Ali skribis la texto por la filmo.
*24ma di novembro: Ukraina esas an la bordo di intercivitana milito kom konsequo di la prezidantala elekto pro ke Viktor Yushchenko la kandidato apogata da Usa refuzas la vinko, demokrate obtenita da la kandidato Viktor Yanukovich amika a Rusia. La Usana kapitalisti e plutokrati ne timas instigar intercivitana milito en ica desfortunoza lando por establisar lia globala dominaco.
*2ma di decembro: Duacentesma aniversario di la kronizado di imperiestro Napoléon la 1ma en la Katedralo di Notre Dame en Paris. Ica dio esas nostalgiala dio por la Franci qui rimemoras lia lora glorioza pasinteso.
*5ma di decembro: Ter-tremo dum la nokto de la 4ma til la 5ma decembro, en est-Francia e sudwest-Germania kun forteso 5,4 che la skalo di Richter. Nula viktimo e nula konstatita destrukturo.
*6ma di decembro: Hiere, plebicito propozesis a la Hungari por adoptigar da li grantar la Hungara nacionaleso a la homi di Hungara gento lojante exter la frontieri di Hungaria. La rezulto di la plebicito esis desvinko por la partisani di "yes".
*10ma di decembro: En London che "Madame Tussaud" kristnaskala kripo produktas skandalo, nam la vaxa personi esas portreti di famoza artisti e di politikala viri. La Eklezio Anglikana esas deskontenta e la papo esas tre shokata. Omni opinionas ke to esas tre malagusta.
*12ma di decembro: La informili savigis, icadie, la naufrajo di petrolo-navo opozite a la marbordo di Alaska, Usa. Grava poluto kun nigra mareo esas la dizastroza konsequo di la acidento.
*16ma di decembro: Europana Parlamento permisas ke komencez la negociado kun kandidato-membro Turkia pri membreso dil EU.
*16ma di decembro: Nederlando posibligas eutanazio por iti qui mentale "sufras la vivado".
*26ma di decembro: "Cunamio"* pro mar-tremo efektigas inundadi en Sri Lanka, India, Indonezia, Tailando e Maldivi. Ultre sud-Azia, anke Somalia ed altra landi frapesas da la "cunamio"*. Europa (precipue Suedia e Germania) frapesas popule, pro la turisti de ita landi en la koncernita regiono, lor la katastrofo naturala. La rezulto: 290.000 mortinti.
1513

La yaro **1513** (MDXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 513ma yaro di la duesma yarmilo, la 13ma yaro di la 16ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1510a.

## Eventi
### Europa
* 9ma di marto - Leo la 10ma divenas papo.
* Niccolò Machiavelli skribas *La Princo*.
* 30ma di junio - rejulo Henry la 8ma di Anglia, kun armeo, arivis en Calais por kampanio kontre Francia; lo eventis frue en lua regno ed il deziris establisar granda reputeso en Europa. Il esis vinkoza ye la "batalio di la sporni", e en 24ma di septembro il kaptis l'urbo Tournai (nun en Belgia). Thomas Cromwell (qua pose en lua kariero direktis la procedo di la dissolvo di la monakeyi en Anglia) komandis la preparado por ca kampanio. Dum kurta periodo Tournai guvernesos da Anglia, Thomas Cromwell esante olua administranto. Kom kondiciono di la Kontrato di London di 1518, en olqua plura Europana stati konsentos kunlaborar, l'urbo retrodonesos a Francia.
* 22ma di agosto - Rejulo Henry la 8ma di Anglia kaptas Thérouanne, en Francia.

### [[Nord-Amerika]]
* 27ma di marto - Juan Ponce de León vidas la nuna Florida, Usa. Ye la 2ma di aprilo, Ponce de León (o Juan Garrido, membro ek lua kruo) tervenas ulaloke este de la regiono.

### [[Central Amerika]]
* 25ma di septembro - Hispana deskovristo Vasco Núñez de Balboa iras tra l'istmo di Panama e divenas l'unesma Europana qua deskovras Pacifika Oceano.

## Naski

## Morti
* 21ma di februaro - Papo Julius la 2ma (n. 1443)
* (cirkume) 11ma di decembro - Pinturicchio, Italiana piktisto (n. 1454)
1710

La yaro **1710** (MDCCX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 710ma yaro di la duesma yarmilo, la 10ma yaro di la 18ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 1710a. Kande 1710 komencis, Gregoriala kalendario esis 11 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Afrika]]
* Militestro (= *dey*) dil sultano di Turkia kaptas povo en Aljer e foreskas de sultano. La separesko di Aljeria febleskos Otomana imperio. Nova rejimo suportas pirati.

### [[Europa]]
* Unesma fayenco-fabrikerio apertesas proxim Dresden en Germania.

### [[Afrika]]
* Franci okupas l'insulo Maurico.

## Naski
* 4ma di januaro - Giovanni Battista Pergolesi, Italiana kompozisto (m. 1736)
* 15ma di februaro - Rejulo Louis la 15ma di Francia (m. 1774)
* 14ma di mayo - Rejulo Adolf Fredrik di Suedia (m. 1771)
* 25ma di septembro - Milito-marshalo Augustin Ehrensvärd, qua konstruktigis la Fortreso di Finlando apud Helsinki (m. 1772)
* 22ma di novembro - Wilhelm Friedemann Bach, Germana kompozisto (m. 1784)
* (?) Sidi Muhammed la 3ma Ben Abdellah al-Qatib, rejulo di Maroko (m. 1790)

## Morti
Cinemo

**Cinemo** esas edifico, salono, chambrego, ube projektesas, sur skreno, fotografuri di qui la figuri esas quaze-vivanta (ek filmo).

Cinemo esas publika amuzo-instituto, aranjita por spektar filmi. La nombro de vizitanti qui povas spektar filmi dependas de la nombro de saloni e la nombro de sidili po salono. Plu nova cinemi, precipue en la plu grand urbo, generale disponas pri plu granda nombro de saloni. Plu anciena cinemi havas min multa saloni tale ke min multa filmi povas esar montrata.

Inter moderna cinemi on dicernas la cinemeto (admaxime sep saloni), plur-strata cinemo (til dekequar saloni) e cinemego (dekekin o plusa saloni).

Anke konsideresas kom cinemo esas l'automobil-cinemo. Ofte esas vakua tereno quan on vizitas per automobilo. On spektas la filmo del automobilo.
Pedro Almodóvar

**Pedro Almodóvar Caballero** (n. ye la 25ma di septembro 1949) esas Hispana filmifisto e skribisto por cinemo. Ilu naskis en Calzada de Calatrava, provinco Ciudad Real, e sua kompleta nomo esas *Pedro Almodóvar Caballero*.

Almodóvar recevabas nombroza premii, inkluzante tri Premii *Goya*:
* 1988 - Maxim bona filmotexto original pro*Mujeres al borde de un ataque de nervios*
* 1999 - Maxim bona direkto pro *Todo sobre mi madre*
* 1999 - Maxim bona filmo pro *Todo sobre mi madre*

Anke ilu premiizesis per du Oscar-premii de la Akademio di Hollywood:
* 1999 - Maxim bona neanglaparolo filmo pro *Todo sobre mi madre*
* 2003 - Maxim bona filmotexto pro *Hable con ella*

## Filmaro kom filmifisto
* 1980 - *Pepi, Luci, Bom y otras chicas del montón *
* 1982 - *Laberinto de pasiones *
* 1983 - *Entre tinieblas *
* 1984 - *¿Qué he hecho yo para merecer esto? *
* 1986 - *La ley del deseo *
* 1986 - *Matador *
* 1988 - *Mujeres al borde de un ataque de nervios*
* 1989 - *¡Átame!*
* 1991 - *Tacones lejanos *
* 1993 - *Kika *
* 1995 - *La flor de mi secreto *
* 1997 - *Carne trémula*
* 1999 - *Todo sobre mi madre*
* 2001 - *Hable con ella*
* 2004 - *La mala educación*

## Filmaro kom skriptisto
* 1980 - *Pepi, Luci, Bom y otras chicas del montón *
* 1982 - *Laberinto de pasiones *
* 1984 - *¿Qué he hecho yo para merecer esto? *
* 1986 - *La ley del deseo *
* 1986 - *Matador *
* 1988 - *Mujeres al borde de un ataque de nervios *
* 1989 - *¡Átame! *
* 1991 - *Tacones lejanos *
* 1993 - *Kika *
* 1997 - *Carne trémula *
* 1999 - *Todo sobre mi madre *
* 2001 - *Hable con ella*

## Referi

## Extera ligilo
* Ret-situo di Pedro Almodóvar
Lago

**Lago** esas baseno pleneskinta da aquo, interne di kontinento. Ofte baseno esas basa areo, qua neposibligas l'aquo quik irar adavane. Lagi ne esas parto dil oceano, e to esas la difero inter lagi e laguni.

Lagi povas naskar en volkanala krateri (exemple, che volkano Irazú, en Kosta Rika) od anke en ravini di rokoza montari. Profunda lagi aparas kom rezulto di movadi di terala plaki, qui povas krear profunda depresuri qui akumulas aquo, exemple la lago Baikal.

Biologiale regardante, *eutrofa* lago havas multe forejo (nutrivo), e pro to li esas dum somero trublinta. *Oligotrofa* lago havas tre klara aquo ma min multa vivant organismi. Amba tipi povas esar *humusala*, kande l'aquo esas brunatra.

Geologiale, omna lagi esas kurtatempala, e li plateskas e fine sikeskos. Exemplo pri lago qua sikeskis e desaparis esas lago Poopó, vasta de 1.000 km², qua jacis en Bolivia en altitudo di 3 700 metri, e desaparis komplete en decembro 2015.

;Maxim granda lagi en mondo:
# Kaspio (Kaspia maro) 423.300 km²
# Supra 82.414 km²
# Viktoria 68.800 km²
# Aral 66.458 km² (quale esas nun?)
# Huron 59.586 km²
# Michigan 58.016 km²
# Tangajika 32.880 km²
# Baikal 34.140 km² (maxim profunda)
# Granda Urso-lago 31.068 km²
# Granda Sklavo-lago 28.919 km²
# Nyassa 28.480 km²
# Erie 25.426 km²
# Winnipeg 24.530 km²
# Ontario 19.477 km²
# Balkhach 18.400 km²
# Ladoga 18.180 km²
# Lago Chad 11.000-22.000 km²
# Eyre 8.000 til 15.000 km²
# Onega 9.549 km²

**Maxim alta lago** en la mondo:

# Gurudongmar, en India (Sikkim)
Julia Roberts

**Julia Fiona Roberts**, n. ye la 28ma di oktobro 1967, esas Usana cinem-aktorino.

## Kelka filmi
* *Pretty Woman* (Bela Muliero)
* *Erin Brockvich*
* *America's Sweethearts* (2001)
* *Mona Lisa Smile* (2003)
Yari 1840a

La **yari 1840a** esis yardeko de la 19ma yarcento qua eventis de la 1ma di januaro 1840 til la 31ma di decembro 1849. Dum ca epoko, plu exakte en 1848, eventis diversa revolucioni nesucesoz en Europa, epoko konocata kom "Printempo di la Revolucioni" o "Printempo di la Populi": la sentimenti nacionalista kreskis en diversa regioni.

Inter altra eventi de ca yardeko, esis:
## [[Europa]]
* En Unionita Rejio on komencas konstruktar stipiti di navi ek fero.
* En Irlando, nevejeto di teropomo en 1845 e 1846 efektigas famino. Cirkume un milion homi mortos ed altra miliono translojos aden Nord-Amerika.
* 1848 - Revolucionala movadi eventas en la Rejio di la Du Sicilii, en Germania, en Austrian imperio, en Hungaria, en Polonia ed en Rumania. En Francia komencas la Duesma Franca Republiko.
* 1848 - Karl Marx publikigas la *[[Manifesto Komunista]]*.

## [[Azia]]
* En India, le *Sikh* kombatas kontre Britaniani, de 1845 til 1849.

## [[Afrika]]
* Franci establisas komercala monopolo kun la tribuala chefi de nuna Ivora Rivo.
Wangari Maathai

**Wangari Muta Maathai** (1940 til 2011) esis Keniana medio-aktivisto. El laboris kom vice-medioministro di Kenia en 2004. Sama yaro el esis premiziita kun Nobel-premio pro sua ago por toleranta progreso, demokratio e paco.

Wangari Maathai fondis la movado *Green Belt* en 1977 por kombatar erodo da plantacajo di arbori. L'unesma arbori el plantacis en Nairobi, en "parko di libereso", kande la Keniana rejimo volis konstruktar ibe granda komerceyo. Elua ago efektigis desfacileso kun la rejimo, ed el esis dufoye enkarcerigita. En karcero el esis tormentita. Til nun l' organizuro plantacis c. 30 milioni arbori en multa Afrikana landi.

Wangari Maathai esis unesma estal Afrikana muliero, quo defensis sua diserturo pro doktoresko. El studiis biologio dum la yari 1960ma en Usa e Germania. Pose el docis biologio en multa universitati en Afrika ed en ocidentala landi.

## Extera ligilo
* The Green Belt Movement
10 aK

11 aK  9 aK / 1ma yarcento aK
----
## Eventi
* Noricum – nuna areo di Slovenia – esas anexita sen kombato a Romana Imperio.
## Naski
## Morti
Zanzibar

**Zanzibar** esas teritorio kun autonomeso politikala, en Tanzania. Olu konsistas ek du insuli - Unguja e Pemba - che Indiana oceano qui distas de 25 til 50 kilometri de la kontinento. La nordala insulo esas Pemba e la sudala esas Unguja, qua ofte nomizesas Zanzibar.

Lua chef-urbo esas Zanzibar-urbo, en Unguja. Altra importanta urbi esas en Mkokoni (ank en Unguja), e Wesha, Konde e Mkoani, en Pemba. Segun statistiki de 2012, ol havis  habitanti.

La precipua industrii dil insulo esas spici, utensili ek palmo, e turismo. Pro lua produktado di kariofilo, muskado, nigra pipro e cinamo, Zanzibar e l'insulo Mafia konocesis kom *Spico-insuli*. Recente, turismo developesis por stimular l'ekonomio. La quanto di viziteri augmentis de 19 mil en 1985 til 376 mil en 2016.

L'insuli ja habitesas de adminime 20 mil yari ante nun. Li okupesis dal Persiani, Arabi, Portugalani e pose dal Britaniani. Zanzibar nedependanteskis del Unionita Rejio en 1963, ed ye la 26ma di aprilo 1964 ol unionesis kun Tanganyika por formacar la nuna Tanzania.

* Religii: 99% de la habitantaro esas Mohamedani.
* Vivo-moyeni: turismo, agrokultivo (kariofilo, frukti, kokoso), peskado, mestierismo.

## Referi
Aleksis Kivi

**Aleksis Kivi** (1834 til 1872) esas nacionala skriptisto di Finlando.

Ilua orginala familio esis Sueda-linguala Stenvall (‘stono-muro’), ma il igis ol Fina-linguala Kivi (‘stono’). Lua patro esis shuo-igisto Erik Johan Stenvall en Nurmijärvi (en gubernio Häme).

Aleksis Kivi skriptis dramati e poemi. Multa verki esas tradukita. Anke cinemi facesis de dramati e de la sola romano. Kivi esis unesma Finlando qua obtenis populareso per sua literala verki, do nun il esis valorita kom **patro di la Fina-linguala literaturo**. Pluse la prima spektaklo di lua dramato *Lea* ye la 10ma di mayo 1869 esis la nasko-dio di la Fina-linguala teatro. 

Aleksis studiis en Helsinki de 1847 til 1856, unesme en universitato, pose sole. Il ganis nemulta premii dum la yari 1850a e 1860a, exemple statala premio en literaturo en 1865. Un ek la kandidati por premio esis anke Johan Ludvig Runeberg, quo esis tatempe nacionala skriptisto di Finlando (ilu skribis en la Sueda). 

Pos la studio en universitato Kivi translojis en Siuntio. Ilu trovis 20 yari plu olda matrono Charlotta Lönqvist, qua komprenis, quala genio Kivi esis. Charlotta donis a Kivi protekteyo e senpagala lojeyo. Regretinde Kivi sufris pro alkoholo dum la yari 1870a e falis en psikiatriala hospitalo. La tombo di Kivi esas en Tuusula, apud Helsinki.

Nun, la 10ma di oktobro esas dio di Aleksis Kivi e dio di Finlandana literaturo.

**Verki da Aleksis Kivi**:
* dramati
:* Bröllopsdansen (Mariajo-danso, en la Sueda)
:* Kullervo (1864)
:* Nummisuutarit (Shuo-igisti de erikeyo) (1864)
:* Kihlaus (1866) (Fianco)
:* Olviretki Schleusingenissä (1866) (Birala turo en Schleusingen)
:* Karkurit (1867) (Fuganti)
:* Yö ja päivä (1867) (Nokto e dio)
:* Lea (1869)
:* Margareta (1871)

* poemo
:* Kanervala (1866)

* romano
:* Seitsemän veljestä (1870) (Sep fratuli)
1805

La yaro **1805** (MDCCCV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 805ma yaro di la duesma yarmilo, la 5ma yaro di la 19ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 1800a. Kande 1805 komencis, Gregoriala kalendario esis 12 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
Napoléon la 1ma di Francia volas esar cezaro di tota Europa. Nur Britania opozas. Navaro di Britania duktata da Horatio Nelson vinkas Franci en Trafalgar, an sudala rivo di Hispania. Sur kontinento, Napoléon Bonaparte vinkas Rusa imperio ed Austria en Austerlitz. Anke Prusia sukombas.
* 21ma di oktobro - Admiralo Horatio Nelson vundesas su mortante.
* 31ma di oktobro - Suedia deklaras milito kontre Francia.
* 2ma di decembro - Batalio di Austerlitz: Napoléon la 1ma vinkas Austriani e Rusi.

### [[Azia]]
* Duesma milito Angla-Maratha finas en India. Angli vinkas l'imperio Maratha.

### [[Afrika]]
* Mungo Park exploras fluvio Nijer en west-Afrika.
* Mehmed Ali di Egiptia regnas Egiptia til 1848 e separas Egiptia de Otoman imperio.

### [[Nord-Amerika]]
* 4ma di marto - Thomas Jefferson divenas duesmafoye prezidanto di Usa.

## Naski

* 2ma di aprilo - Hans Christian Andersen, Dana skriptisto (m. 1875)
* 5ma di mayo - José Ballivián, prezidanto di Bolivia (m. 1852)
* 8ma di junio - Salustiano Olózaga, chefministro di Hispania (m. 1873)
* 9ma di junio - José Trinidad Cabañas, prezidanto di Honduras (m. 1871)
* 22ma di junio - Giuseppe Mazzini, Italiana patrioto (m. 1872)
* 29ma di julio - Alexis de Tocqueville, Franca filozofo (m. 1859)
* 5ma di julio - Robert FitzRoy, kapitano di *HMS Beagle* (m. 1865)
* 18ma di oktobro - Mariano Ospina Rodríguez, prezidanto di Kolumbia (m. 1885)
* 19ma di novembro - Ferdinand de Lesseps, Franca entraprezisto (m. 1894)
* 9ma di decembro - Tomás Villalba, prezidanto di Uruguay (m. 1886)
* 19ma di decembro - Domingo Elías, prezidanto di Peru (m. 1867)
* 23ma di decembro - Joseph Smith, Jr., fondinto dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi (m. 1844)

* 27ma di decembro – Isabelle de Charrière, Nederlandana kompozistino e skriptistino (n. 1740)
* Gennaios Kolokotronis, chefministro di Grekia (m. 1868)

## Morti
* 4ma di marto - Jean-Baptiste Greuze, Franca piktisto (n. 1725)

* 7ma di mayo - William Petty Fitzmaurice, chefministro di Unionita Rejio (n. 1737)
* 9ma di mayo - Friedrich Schiller, Germana poeto (n. 1759)
* 21ma di oktobro - Horatio Nelson, Britanian admiralo (n. 1758)
1557

La yaro **1557** (MDLVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 557ma yaro di la duesma yarmilo, la 57ma yaro di la 16ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1550a.

## Eventi
### [[Azia]]
* Chiniani permisas Portugalani fondar komercala kolonio che peninsulo Makau.

### [[Sud-Amerika]]
* 12ma di aprilo - Hispani fondas Cuenca, Equador.

## Naski
* 24ma di februaro - Matthias, Santa Romana imperiestro (m. 1619)
* 16ma di agosto - Agostino Carracci, Italiana piktisto (m. 1602)
* Jean de Biencourt de Poutrincourt, Franca nobelo e koloniisto di Kanada (m. 1615)

## Morti
* 2ma di januaro - Pontormo, Italiana piktisto (n. 1494)
* 9ma di aprilo - Mikael Agricola, "patro" di la literaturo en Finlandana linguo (n. 1510)
* 11ma di junio - Rejulo João la 3ma di Portugal (n. 1502)
* 1ma di septembro - Jacques Cartier, Franca explorero di Kanada (n. 1491)
* decembro - Sebastiano Caboto, Italian explorero (n. 1484)
1510

La yaro **1510** (MDX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 510ma yaro di la duesma yarmilo, la 10ma yaro di la 16ma yarcento, e la 1ma yaro di la yari 1510a.

## Eventi
### [[Azia]]
* 4ma di marto til la 20ma di mayo - Afonso de Albuquerque atakas Goa, en India, unesmafoye.
* 10ma di decembro - Goa kapitulacas a Portugalana trupi komandita da Afonso de Albuquerque.

### [[Afrika]]
* Hispani okupas urbo Bugia, en nuna Aljeria.

## Naski
* Mikael Agricola, patro di Finlandana linguo literala (m. 1557)
* Ambroise Paré, Franca mediko (m. 1590)
* Nicolas Durand de Villegaignon, Franca explorero (m. 1571)
* Francisco Vázquez de Coronado, Hispana explorero (m. 1554)
* (cirkume) - Juan de Juanes, Hispana piktisto (m. 1579)

## Morti
* 17ma di mayo - Sandro Botticelli, Italiana piktisto (n. 1445)
* Giorgione, Italiana piktisto (n. 1477 o 1478)

## Referi
322 aK

La yaro **322 aK** esis yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di konsuleso di Rullianus e Curvus**, o min ofte **yaro 432 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski

## Morti
* Aristoteles, Greka filozofo.
323 aK

La yaro **323 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Longus e Cerretanus**, o min ofte **yaro 431 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski

## Morti
* 10ma di julio - Alexandros la Magna, imperiestro di Antiqua Macedonia (n. 356 aK)
1834

La yaro **1834** (MDCCCXXXIV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 834ma yaro di la duesma yarmilo, la 34ma yaro di la 19ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1830a. Kande 1834 komencis, Gregoriala kalendario esis 12 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Mondo]]
* Sklaveso interdiktesas en Unionita Rejio e lua kolonii.

### [[Europa]]
* 1ma di januaro - Prusia e diversa Germana princii adoptas *[[Zollverein]]*, doganal uniono inter li.
* 26ma di mayo - Maria la 2ma divenas rejino di Portugal.
* 23ma di novembro - La verko "Harold en Italia", por alto ed orkestro, da Hector Berlioz, esas unesmafoye pleata.

### [[Oceania]]
* Franca katolika misioneri venas al insulo Mangareva, de Tuamotu.

## Naski
* 1ma di januaro - Ludovic Halévy, Franciana dramatisto e libretisto (m. 1907)
* 2ma di januaro - Vasili Perov, Rusa piktisto (m. 1882)
* 5ma di januaro - William John Wills, Britanian explorero (m. 1861)
* 17ma di januaro - August Weismann, Germana biologiisto e zoologiisto (m. 1914)
* 3ma di februaro - Rejulo Norodom di Kambodja (m. 1904)

* 8ma di februaro - Dmitri Mendeleyev, Rusa kemiisto (m. 1907)
* 16ma di februaro - Ernst Haeckel, Germana zoologiisto e filozofo (m. 1919)
* 17ma di marto - Gottlieb Daimler, Germana injenioro, pioniro dil automobili (m. 1900)
* 2ma di aprilo - Francisco García Calderón, Peruana diplomacisto e politikistulo, prezidanto di la lando (m. 1905)
* 23ma di mayo - Carl Heinrich Bloch, Dana piktisto (m. 1890)
* 11ma di julio - James Abbott McNeill Whistler, Usana piktisto (m. 1903)
* 18ma di julio Próspero Fernández Oreamuno, prezidanto di Kosta Rika (m. 1885)
* 9ma di julio - Jan Neruda, Cheka skriptisto e poeto (m. 1891)
* 19ma di julio - Edgar Degas, Franca piktistulo (m. 1917)
* 2ma di agosto - Frédéric Auguste Bartholdi, Franca skultisto (m. 1904)
* 7ma di agosto - Joseph Marie Jacquard, Franca texisto e komercisto, inventinto di programo-metodo por texomashini (n. 1752)
* 9ma di agosto - Manuel Pardo y Lavalle, prezidanto di Peru (m. 1878)
* 10ma di oktobro - Aleksis Kivi, patro dil Finlandana-linguala literaturo (m. 1872)
* Rafael Zaldívar, prezidanto di Salvador (m. 1903)
* (o 1825) Felice Beato, Britanian-Italiana fotografisto (m. 1909)

## Morti

* 12ma di januaro - William Wyndham Grenville, chefministro di Unionita Rejio (n. 1759)
* 20ma di mayo - Gilbert du Motier, markezo de La Fayette, Franca militisto (n. 1757)
* 25ma di julio - Samuel Taylor Coleridge, Britaniana skriptisto (n. 1772)
* 17ma di agosto - Husein Gradaščević, Bosna generalo (n. 1802)
* 24ma di septembro - Imperiestro Pedro la 1ma di Brazilia e la 4ma di Portugal (n. 1798)
* 22ma di decembro - Prince Hoare la yuna, Britaniana piktisto e dramatifisto (n. 1755)
* 23ma di decembro - Thomas Malthus, Britanian ekonomikisto (n. 1766)

## Referi
384 aK

La yaro **384 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la tribuneso di Cornelius, Poplicola, Camillus, Rufus, Crassus e Capitolinus**, o min ofte **yaro 370 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski
* Aristoteles, Greka filozofo (m. 322 aK)

## Morti
1783

La yaro **1783** (MDCCLXXXIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 783ma yaro di la duesma yarmilo, la 83ma yaro di la 18ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1780a. Kande 1783 komencis, Gregoriala kalendario esis 11 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Azia]]
* Famino komencas en Japonia e duros til 1788.

### [[Europa]]
* Krimea unionesas a Rusa imperio.
* William Pitt la yuna divenas chefministro di Britania.
* En Francia, la fratuli Montgolfier flugas unesmafoye per varmeg-aerala balono.
* En Islando, volkano *Laki* eruptas. Granda parto de la bovaro perisas e 10.000 homi, la kinimo de la habitantaro, mortas.

### Nord-[[Amerika]]
* La nedependo di Usa agnoskesas per paco-pakto en Paris. La liberiganta milito kontre Britania komencabis en 1775.

## Naski
* 2ma di januaro - Christoffer Wilhelm Eckersberg, Dana piktisto (m. 1853)

* 23ma di januaro - Stendhal, Franca skriptisto (m. 1842)
* 29ma di januaro - Vasili Jukovski, Rusa skriptisto (m. 1852)
* 29ma di januaro - Tadeusz Makowski, Polona piktisto (m. 1932)
* 1ma di mayo - Vicente Rocafuerte, prezidanto di Equador (m. 1847)
* 19ma di junio - Friedrich Sertürner, German apotekisto e deskovrinto di morfino (m. 1841)
* 24ma di julio - Simón Bolívar, liberiginto di Granda Kolumbia e prezidanto di Venezuela e Bolivia (m. 1830)
* 4ma di agosto - Domingo Caycedo, prezidanto di Kolumbia (m. 1843)
* 17ma di septembro - Samuel Prout, Britaniana piktisto (m. 1852)
* 27ma di septembro - Agustín de Iturbide, imperiestro di Mexikia (m. 1824)

## Morti
* 18ma di septembro - Leonhard Euler, Suisa matematikisto (n. 1707)
Yari 1770a

La **yari 1770a** dil 18ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1770 e finis ye la 31ma di decembro 1779. Dum la yari 1770a eventis, inter altri:

## [[Europa]]
* 5ma di agosto 1772 - Komencas l'unesma partigo di Polonia-Lituania.
* 10ma di mayo 1774 - Louis la 16ma divenas rejulo di Francia pos la morto di lua patro, Louis la 15ma.
* 15ma di februaro 1775 - Papo Pius la 6ma sucedas papo Klemens la 14ma e divenas la 250ma papo.
* 1775 - Komencas industriala revoluciono en Britania.
* 9ma di marto 1776 - Adam Smith publikigas unesmafoye "La Richeso di la Nacioni".
* 10ma di julio 1778 - Louis la 16ma di Francia deklaras milito kontre Britania.
* 16ma di junio 1779 - Hispana imperio deklaras milito kontre Britania, en suporto ad Usa.

## [[Azia]]
* 12ma di agosto 1772 - Volkano Papandayan eruptas en Java e krulas partale. L'avalancho di eskombri mortigas mili di personi.

## [[Afrika]]
* Tukolor-stato kreskas en l'areo di fininta Songhai en sud-Afrika.

## [[Nord-Amerika]]
* 18ma di agosto 1775 - Tucson fondesas.
* 19ma di aprilo 1775 - Komencas milito pri nedependo di la Dek e tri kolonii kontre Britania. La milito duros til 1783.

* 4ma di julio 1776 - La Kontinentala Kongreso deklaras nedependo di la Dek e tri kolonii de Britania.
* 21ma di agosto 1776 - Usana nedependo-milito: trupi de la Dek e tri kolonii siejas Fort St. Jean, en Kanada.
* 25ma di septembro 1776 - Dum la siejo di Fort St. Jean la trupi de la Dek e tri kolonii lansas atako kontre Montréal, qua falias.
* 23ma di februaro 1778 - Barono Friedrich Wilhelm von Steuben arivas en Valley Forge, Pensilvania e komencas diciplinar Usana trupi.
* 3ma di julio 1778 - Che Batalio di Wyoming - proxim la nuna Wyoming, Pensilvania - Britaniana trupi helpita da Iroquois-indijeni vinkas e masakras Usana trupi.

## [[Central-Amerika]]
* 6ma di septembro - Uragano frapas Guadelupa e produktas plu kam  morti.

## [[Oceania]]

* 26ma di marto 1770 - Dum lua unesma voyajo, Angla kapitano James Cook kompletigas la cirkum-navigo di Nova-Zelando.
* marto 1777 - En lua triesma voyajo, kapitano James Cook deskovras l'insuli Mangaia ed Atiu, en nuna Insuli Cook.
* 6ma di marto til la 24ma di oktobro 1778 - Kapitano James Cook exploras e facas mapi pri nort-estala litori di Pacifiko, del kabo Foulweather en la nuna Oregon til la stretajo di Bering.
* 24ma di decembro 1777 - Kapitano James Cook deskovras Insulo Christmas (nune Kiritimati, en Kiribati).
* 26ma di januaro 1778 - En lua triesma voyajo James Cook, komandero di la navi *HMS Resolution* e *HMS Discovery*, desembarkas en Australia.
* 26ma di novembro 1778 - James Cook divenas l'unesma Europano a desembarkar en Maui, Havayi.
* 14ma di februaro 1779 - Kapitano James Cook mortigesas en Havayi dum lua triesma e lasta voyajo.

## Referi
1732

La yaro **1732** (MDCCXXXII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye mardio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 732ma yaro di la duesma yarmilo, la 32ma yaro di la 18ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 1730a. Kande 1732 komencis, Gregoriala kalendario esis 11 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Afrika]]
* Hispana imperio rikonquestas Oran e Mers El Kebir, en la nuna Aljeria.

## Naski
* 11ma di januaro - Petter Forsskål, Finlandana-Suediana botanikisto e zoologiisto (m. 1763)
* 24ma di januaro - Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais, Franca muzikisto, spionisto, armo-komercisto, revolucionero, dramatisto (m. 1799)
* 22ma di februaro - George Washington, prezidanto di Usa (m. 1799)
* 31ma di marto - Joseph Haydn, Austriana kompozisto (m. 1809)
* 5ma di aprilo - Jean-Honoré Fragonard, Franca piktisto (m. 1806)
* 13ma di aprilo - Frederick North, 2ma komto de Guilford, chefministro di Unionita Rejio (m. 1792)
* Jan Bogumił Plersch, Polona piktisto (m. 1817)

## Morti
* 18ma di aprilo - Louis Éconches Feuillée, Franca explorero e botanikisto (n. 1660)