Fado

**Fado** (pr. c. *fadu*; "destino, fato") esas muziko-jenro atestita de la yari 1820a en Lisboa, Portugal, ma ol probable havas multe plu frua origino.

Historiisto ed experto pri *fado* Rui Vieira Nery asertas ke "la sola dependebla informo pri la historio di *fado* parole transmisesis e devenas de la yari 1820a e 1830a.  Ma mem ta informo freque modifikesis da la generacionala transmiso-procedo per qua ol atingas ni hodie."

Malgre ke la origino esas desfacile trovebla, hodie *fado* ofte egardesas kom simple formo de kansono pri irga temo, ma ol mustas sequar certena tradicionala strukturo.  En populala kredo, *fado* esas formo de muziko karakterizata da traurala melodii e liriki, ofte pri la maro o la vivo di povri, ed infuzita per sentimento di rezigno, fataleso e melankolio.  To kelke kaptesas da la portugalana vorto *saudade*, "dezirego", simbolizanta sento di perdo (permananta, nereparebla perdo e la konsequanta dumviva domajo).

To similesas la karaktero dil muziko-jenro *Morna* de Kabo verda, forsan historiale ligita a *fado* en lua frua formo, ma retenis sua ritmala heredajo.  Ta konekto a la muziko dil historiala portugalana urbana e marala proletariaro (navani, dok-laboristi, portuo-komercisti ed altra laboristi ordinare) esas anke trovebla en *Modinha* di Brazil e *Kroncong* di Indonezia, quankam omna ta muziko-jenri pose developis sua propra nedependanta tradicioni.

Famoza kantisti di *fado* inkluzas Amália Rodrigues, Dulce Pontes, Carlos do Carmo, Mariza, Mafalda Arnauth, António Zambujo, Ana Moura, Camané, Helder Moutinho, Carminho, Mísia, Cristina Branco, Gisela João e Maja Milinkovic.

### Nomo
La vorto "fado" venas de la Latina vorto *fatum*, de ube la Ido-vorto "fato" anke devenas.  La vorto esas ligita a la muziko-jenro ipsa, quankam amba senci esas cirkume sama en la du lingui.  Tamen, multa kansoni profitas la duopla senco, quala "*Com que voz*" da Amália Rodrigues, qua inkluzas la liriko "*Com que voz chorarei meu triste fado*" ("Per qua voco me devas lamentar mea trista fato/kantar mea trista *fado*?").

### Historio

*Fado* aparis dum la frua 19ma yarcento en Lisboa, ed on kredas ke ol havas origino en la portuo-distrikti quala Alfama, Mouraria e Bairro Alto.  Esas plura teorii pri la origino di *fado*.  Segun uli lua origino od influi esas en la Mezepokala "*cantigas de amigo*" (amiko-kansoni) ed ula anciena islamana influo.  Ol forsan evolucionis e formacesis, de mixuro de plura anciena muzikal jenri.

*Fado*-pleeri dum la meza 19ma yarcento esis precipue laboristi quala navani, qui ne nur kantis, ma anke dansis e batis la *fado*.  Dum la duesma duimo dil 19ma yarcento, la afrikana ritmi divenis min importanta, e la pleeri divenis nur kantisti (*fadistas*).

La maxim famoza *fadista* dil 19ma yarcento esis Maria Severa.

Plu recente Amália Rodrigues, konocita kom la "*Rainha do Fado*" ("Rejino di Fado") esis maxim influiva en la popularigo di *fado* mondvaste.  *Fado-*plei hodie povas akompanesar da kordo-quarteto o plen orkestro.

### Muziko
Fado tipale employas la Doriana modo, Ioniana modo (natural majoro), kelkafoye swichant inter le du dum melodio- o verso-chanjo.

Partikulara stilala traito di *fado* esas la uzo di *rubato*, ube la muziko pauzas ye la fino di frazo, e la kantisto tenas la noto por dramatal efekto.  La muziko uzas ritmi duopla-tempa e triopla-tempa (valso-stilo).

### Varianti
Esas du chefa varianti de *fado*, nome ti dil urbi Lisboa e Coimbra.  La Lisboa-stilo esas plu bone konocata - apud la rango di Amália Rodrigues, dum ke ta di Coimbra esas tradicionale ligita al universitato di ta urbo, ed olua stilo esas ligita al mezepokala trubaduri.  Moderna *fado* esas populara en Portugal, e produktis multa famoza muzikisti.  Segun tradiciono, por aplaudar *fado* en Lisboa on klakas la manui, ma en Coimbra on tusas quale on vakuigas la guturo.