open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Batalio di Lepanto

Ye la 7ma di oktobro 1571 eventis granda navala batalio proxim Lepanto, apud gulfo di Patras en Grekia. Ol esis l'okaziono por la konfronto di navala trupi Otomana kontre trupi de la papo, Hispana imperio e Venezia, kun minora kontributi de Republiko Genova, de altra Italiana stati e de kavalieri de Malta, omni sub la nomo "Santa federo". Europana navaro, komandita da Juan de Austria, naturala filio di Karolus la 5ma di Germania e  la 1ma di Hispania. Ali Pasha, kun la helpo de la korsari Scirrocco ed Euldj Ali (qua komandis la sinistra flanko), komandis l'Otomani.

### Developado
Ta batalio judikesas en la historio di la militi kom punto decidiganta pri navala strategio, nam unesmafoye la galerii vidis se opozita (en granda skalo) per navi plu manovrebla ed armizita per kanoni. Ta teknika kombino, strategio qua konsistis en cirkondar la Turki en la gulfo di Lepanto, taktiko konsistita facenda asaltar galerii per abordo di Hispaniana infantrio, kun rapidesa deserti en la turka naviro kontributas grande pri la reputo di ta afronte.

Dum la batalio-marcho, la navo di Otomana komando esis invadita e l'admiralo deskapita. Kande sua kapo esis placita ye mast-extremajo di precipua hispana navo to kontributis da destruktar la morala turko. La batalio terminabis proxim 16 h.

### Bilanco
La batalio esis kompleta vinkeso per la Otomani qua perdis 260 de lua 300 navi. La desmezuro di pertaji esas grandega: 
- 7.500 kristani morti
- 20.000 turki morti (note multi kompozita ark-armeri) e 8.000 kaptiti, 15.000 kaptita kristani liberigita.

To esis la maxim granda navala batalio depos la batalio Actium en 31 aK, e la batalio di Aboukir en 1798 dum la Napoleonala militi. To esas anke per ke la Historio havas loko en altra parti di mondo.

La vinko di la kristana navaro kum dominacanta Hispaniana konfirmis Hispana hegemonio sur Mediteraneo, nome weste. L'Otomani rikonstrutis rapide sua navaro, e poke pose kaptis Chipro e la fuorti cirkum Tunis, ma ne aventuris su en la westa parto di Mediteraneo.

Tamen, la precipua rolo di Mediteraneo desaparis pos lente kum la developo di oceanala floto qua komencis kelka yardeki plu ante.

Mem se di antea batalii plu limita havas ja indikita, mem se la kristana navuro komportis precipua nombro di galerii (ma la turka navuro ne havas galiono) mem se uzajo di kanono havas min decidiganta ke la legenda pretendas li, on konsideras Lepanto kom la fine di galerio-navuri pri profito di navo uzinta vento armita di canoni.

## Anekdoto
Un ek la maxim konocita partopreninti esis la Hispana verkisto Miguel de Cervantes, qua vundesis ibe e perdis l'uzajo di lua sinistra manuo.

## Referi
440 aK

441 aK  439 aK / 5ma yarcento aK
----
## Eventi
*Zhou kao wang divenas rejo di Zhou Dinastio di Chinia.

## Naski

## Morti
441 aK

442 aK  440 aK / 5ma yarcento aK
----
## Eventi

## Naski

## Morti
*Zhou ai wang rejo di Zhou Dinastio di Chinia
444 aK

445 aK  443 aK / 5ma yarcento aK
----
## Eventi
*La Grekiana kolonio di Thurii en Italia fondesas.

## Naski

## Morti
445 aK

446 aK  444 aK / 5ma yarcento aK
----
## Eventi
*Nehemiah recevas permiso rikonstruktar Ierusalem.

## Naski

## Morti
450 aK

La yaro **450 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom la **2ma yaro di la ''decemviri***, o min ofte *'yaro 304 *Ab urbe condita**'. La nomo *450 aK* uzesas por ca yaro de la komenco di [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi

## Naski
* Aristophanes, Greka skriptisto (m. c. 386 aK)

## Morti
La tri robotala-legi

La **tri robotala-legi** esis imaginajo per la skribo di cienco-fiktivajo Isaac Asimov.

En futuro ke ilu imaginesis, konstruktesus roboti qui semblus kapabla pri rezonar e facar preske omna labori propra del homo. Per kontrar la pavoro di « Frankenstein-sindromo » di kreuri retro-irinta kontre sua kreero, la roboti esus konstruktita de tri axiomi, nomizita "legi di robotala":
* Lego 1: *Roboto ne povas nocar pri homo o, restinta pasiva, lasar homo en danjero.*
* Lego 2: *Roboto devas sempre obediar da homa ento, se ne ta ordero sive kontrea di l’unesma lego.*
* Lego 3: *Roboto devas protektar su ol-mem, se ne ke to kontre-agas di l’unesma e/o di la duesma lego.*

Quankam ta tri legi qua rendas roboto ne-atakanta (kontre homa enti), en la laboro di Asimo la sindromo di Frankenstein e precipue la humo-pavoro pri vidar su remplasar per di mashini es plu forta e la roboti es ne-permita sur Tero, sua uzajo esinta rezervita por spacia koloni.

Oportas savar ke ta legi es kodexita en plu profunda di pozitronala cerebro di roboti, e ne povas sen irga kazo modifikesar. 
Tamen, en la verko di Asimov, aparas du partikulara roboti, *Daneel* e *Giskard*. Ta roboti formulizas la lego 0 robotala, qua establisas:
* Lego 0: *Roboto ne povas nocar pri homo o, restinta pasiva, lasar homo en danjero.*

La tri legi es do modifikita tale :
* Lego 1: *Roboto ne povas nocar pri homo o, restinta pasiva, lasar homo en danjero, se ne ta ordero sive kontrea di la zeroesma lego.*
* Lego 2: *Roboto devas sempre obediar da homa ento, se ne ta ordero sive kontrea di la zeroesma lego o di l’unesma lego.*
* Lego 3: *Roboto devas protektar su ol-mem, se ne ke to kontre-agas di la zeroesma lego, di l’unesma e/o di la duesma lego.*

La konsequi di la zeroesma lego es multe importanta : ol donas la yuro por roboti atakar homi, se ta homi pozas altra homo en danjero.

Imituro di ta tri legi skribesis da Roland C. Wagner : la tri sexua robotala-legi.
453 aK

La yaro **453 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Quinctilius e Trigeminus**, o min ofte **yaro 301 ''Ab urbe condita***. La nomo *453 aK* uzesas por ca yaro de la komenco di [[Mezepoko]], kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en [[Europa]] por nomar yari.

== Eventi ==
===[[Antiqua Grekia]]===
* [[Perikles]], guvernanto di [[Athina]] gratifikas per jeneroza salarii civitani qui aceptas esar juriani che *Helaia'' (la supera korto di Athina).

## Naski

## Morti
454 aK

La yaro **454 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Capitolinus e Varus**, o min ofte **yaro 300 ''Ab urbe condita***. La nomo *454 aK* uzesas por ca yaro de la komenco di [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Antiqua Roma]]
* Pro ekonomiala problemi, Romana plebeyaro koaktas patrici komencar reformo e kodexigo di Romana legaro.

## Naski

## Morti
William la Konquestero

**William la Konquestero** (1027 til 1087 apud Rouen), duko di Normandia, pos transirir la Maniko-stretajo konquestis Anglia che Hastings en 1066 e divenis rejulo til lua morto, en 1087.
Homaro

La **Homaro** esas l'ensemblo di Homo sapiens, definita seun lua propra karakterizivi kom speco (exemple, staca stando, pelvo-formo, marcho-maniero, mano-strukturo, linguo, edc ..). Segun abstrakta maniero, to es l'ensemblo partigar per omna membri.

La konceptajo di uneso di homaro es aparita en la stoicismo. En filozofio ta nociono di kolektala destino developesis dum la 18ma yarcento. Ol kontestesis dum la sequa yarcento da Arthur Schopenhauer e Friedrich Nietzsche.

La teknikala progreso produktis neprevidebla chanji en la defino di to ke es « homala ento », note di akcioni sur la genetiko e di ciborgi. Exemple la skriptisto pri ciencala fiktivajo Isaac Asimov enuncabis la tri robotala-legi per enkadrizar la povi delegita dal homaro.

La nociono di homaro havas donita ta di solidareso extensita a omna homaro, ofte rezumita per la vorto « humanema ».
475 aK

**475 aK** esis yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro 279 ''ab urbe condita***. La nomo 475 aK por ca yaro uzesas depos la komenco di la [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la dominacanta formo por nomar yari.

## Eventi

## Naski

## Morti
* (posible) Heraklitus de Efezos, Greka filozofo (n. 6ma yarcento aK)
479 aK

La **yaro 479 aK** esis yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor, ol konocesis kom **yaro 275 ''ab urbe condita***, to esas, 275 yari pos la [[fondo di Roma]]. La nomizo *'479 aK''' uzesas de la Mezepoko.

## Eventi

## Naski

## Morti
* Konfucius, Chiniana filozofo e politikisto (n. 551 aK)
SAIT/ACAD/Jubilee (C-Train)

**SAIT/ACAD/Jubilee** esas staciono en la Nord-westa lineo di la C-Train fervoy-sistemo en la urbo Calgary en Kanada.

ACAD signifikas *Alberta College of Art and Design* (Kolegio di Arto e Desegno di Alberta).
Sunnyside (C-Train)

**Sunnyside** esas staciono en la Nord-westa lineo di la C-Train fervoyo-sistemo en la urbo di Calgary en Kanada. Sunnyside esas proxim la mezo di la urbo.
Vit-kulturo

**Vit-kulturo** esas agrokultiva agiveso qua konsistas da kultivar la vito, por produktar di vit-bero, qua povas esar konsumita kom fresha frukto o sikita, o bone esar presar per fabrikar di suko di vit-bero, o per alkohola fementaco di vino (vineso). En ta lasta kazo, on uzas di distinta vito-speci.

La direkto di vito extensas dum di longa yari e komprenas anke la produkto di port-greftajo e di greftaji destinita pri rinovas la plantacerii.

Raflo esas vit-grapo de qua onu deprenis lua beri.

## Videz anke
* Viteyo
* Vit-kulturo per stato
* Historio di vito e di vino
* vino-tekniko
Changwon

**Changwon** (창원시, 昌原市) esas la 11ma maxim populoza urbo di Sud-Korea e chef-urbo di la provinco Gyeongsangnam-do. Segun statistiki dil yaro 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 747,12 km².

Vicina de Busan, ol esas portuala urbo apud la bayo Masan. La regiono habitabas de la Bronz-epoko. Ol kreesis ye la 1ma di julio 2010, kande la vicina urbi Changwon, Jinhae e Masan unionesis, por formacar la nuna Changwon.

## Referi
Vito

**Vito** esas sarmentoza arboreto di Vitaci, ante nomizita *Ampelidaci* larja kultivo per su frukti en grapi, la vit-bero, do onu tiras vino. Olu existas nekontebla varii kultive nomizita vit-speci : *cabernet*, *chardonnay*, *merlot*, *pinot*, *sauvignon*, etc. La vit-kulturo okupas cirkume 8 milioni hektari en la mondo e produktas proxim 300 milioni hektolitri di vino. Aljeria dum Franca koloniigo produktis bona ed alkoholoza vini, ma pos mohameda influo maxim reduktabas produktado.

Klasika klaseso : *[[Vitis vinifera]]* L.

To esas kultiva speco de nememorebla en Europa, en weste di Azia (Mez-Oriento), Kaukazia e norde di Afrika, ma ke onu povas trovar en esto subspontana, note en sude di Francia. Olu esis introduktar en omna kontinenti, e vit-kulturo havas prenar di la importo en Kalifornia, Chili, Australia, Sudafrika e Chinia.

Sulo vit-plantacita nomas su viteyo.

## deskripto

Vito esas sarmentoza arboreto qua ligas su ad suporti per di helici. La stipiti, talita en kulturo, povas atingar en naturo di tre longesi klimanta en la arbori. La folii kon palma nervaturo komportas kin precipua lobi plu o min distranchita, ed esas formale di kordio en la bazo. La flori esas tre mikra, verdatra e grupita en kompoza grapi. La matura frukti esas beri ye variana formo e koloro. Oli esas blanka, flavatra, violea o nigra, e preske sempre nigra ye sovaja esto. Fina deskripto di form-variani di folii e di frukti esas necese per identifikar la vit-speci. Ta esas la objekto di la ampelografio.

## Kulturo
### Multopleso
* semi
* stekado
* markotado
### Planto

Planto facas su yed iterembro.

### Grefado
#### Metodii

#### Port-greftajo

### Sulo-laboro
### Sterkizo
#### Organika materio
L'organika materio ne esas direte nutrivo per la planto. Olu aportas a sulo di nekare-ebla per sua fertileso.Olu devas esar celas en la prima cm di tero, por dekompozar su sempre koram poka oxo. Olu povas esar animala od (e precipue) vejetala origino. L'animala materio esas plu pri konsiderar kom dungo aportita precipue nitro. La vejetala materio devas provenar di vejeti « matura » (Olu dicas lignita) e fermentebla (la folii di platano o la palio di rizo, exemple, ne facas por bona raporti, nam tre poka fermentebla). 
La bezoni di restituco kalkulas en funciono di sulotipo e di klimato. Onu donas kom mez-valoro, per mantenado, la equivalanto de 5 til 15 tuni per yaro e per hektaro di sterko.

## Enemiki

### Klimata ataki

* kombustajo di yuno
* sekajo
* fulmino
* frosto
** protekto nam sulo-kovrilo e granda ventili por movar plu varma aero de 30 m vers baso.
* grelo

### Ne parazita morbi

Manko di boro

### Viruso-morbi

### kriptogama morbi

### Animala paraziti
#### Akaro

#### Insekto

#### Nematodo
Donghae

**Donghae** (동해시, 東海市) esas urbo en la provinco Gangwon, Sud-Korea. Segun statistiki dil yaro 2015, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 180,01 km².

Jacanta en la Maro di Japonia (nomizita "Esta Maro" en Korea), la nomo dil urbo anke signifikas *Esta Maro*.
Republiko Chechenia

**Republiko Chechenia** o **Republiko Chechnia** esas republiko qua apartenas a la federuro di Rusia. Ol jacas en nordala Kaukazia maxime sude de Europa, e distas 62 km de Kaspia maro.

Dum recenta yardeki, Checheni luktis por obtenar nedependo de Rusia.

**Bazala fakti pri Chechenia.**
## Historio
Chechenia ja habitesis plu kam  yari ante nun, segun probas restaji trovita proxim la lago Kezanoi. La populi qui vivis ibe dum Paleolitiko, de 10.000 til 6.000 yari ante Kristo, praktikis agrokultivo, developis irigaco ed edukis bestii.

De cirkume la yaro 900 til 1200 la rejio qua existis en la regiono dividesis en Alania e Nobela Alania. En 1239 la chef-urbo di Alania destruktesis. Pos la 15ma yarcento lua habitanti adoptis islamo kom religio.

En 1858 Rusa imperio anexis Chechenia. Ye la 21ma di decembro 1917, Chechenia, Ingushia e Dagestan deklaris nedependo de Rusia e kreis stato konocita kom "Montoza Republiko dil Nordo di Kaukazo". En 1921, Rusi atakis ed okupis la lando, e pose absorbis ol che Sovietia. En 1934, Autonoma Republiko Socialista Sovietiana Chechenia-Ingushia fondesas en Soviet-Uniono.

En 1944 Stalin exilis omna Checheni a Siberia e central Azia. Il imbutis ke la (tota) populo simpatiis la Germana nacional-socialisti dum la duesma mondomilito. En 1957 Nikita Hrushchyov permisis la Checheni retroirir a Chechenia.

### En Rusia
* 1991 Sovietia krulas, e Dzhorar Dudayev proklamas Chechenia nedependanta.
* 1994-1996 L'unesma milito en Chechenia.
* 1996 Dudayev mortigesas, e Zelimhan Yandarbiyev sucedas ilu.
* 1997 Aslan Mashadov (pronuncez: mas-ha-dov) elektesas kom prezidanto.
* 1999 La duesma milito en Chechenia komencas.
* 2000 Ahmat Kadirov divenas la chefo di republiko Chechenia.
* 2003 Ahmat Kadirov elektesas kom prezidanto per elekto organizita da Kreml.
* 2004 Yandarbiyev e Kadirov mortigesas.

## Politiko

## Geografio

Jacante en nordala Kaukazia, partale en estal Europa, Chechenia cirkondesas da altra teritorii de Rusa federuro: Nord-Osetia ed Ingushia weste, Stavropol Krai norde, e Dagestan weste. Sude jacas Gruzia. Lua precipua rivero esas Terek, ed omna riveri dil teritorio enfluas Terek.

## Ekonomio
Dum l'interna milito, Checheniana ekonomio krulis. Ta krulo produktis efekti en Rusian ekonomio: dum la yari 1990a, granda nombro di fraudi en la financala sistemo Rusa exekutesis da Checheniana kriminal organizuri.

## Demografio
Segun demografiala kontado en 2010 Chechenia havis  habitanti, di qui 95.5%, o  personi esis Checheni.

## Kulturo
Ol konsideresas "sultanio kun Rusa verniso".

## Referi
Sukro

**Sukro** esas karbohidrata formo qua havas importanta rolo en biologio, exemple: 
* Ordinara sukro o sakaroso, qua esas alimenta substanco di dolca saporo e ke l'agro-alimenta industrio extraktas precipue de betravo e sukrokano;
* Glikoso, fruktoso (o levuloso),maltoso, laktoso.

## Historio

### Mielo

Videz mielo.

### Sukro-kano

### Betravo-sukro

L'historio di sukra betravo komencis meze de la 18ma yarcento en Germania. En lua Berlina laboratorio, kemiisto Andreas Marggraf deskovris ke fena betravo - ancestro di nuna sukra betravo - kontenas «ne nur elemento similesinta sukro», ma «vera sukro, perfekte identa ad to ke on konocas ek sukro-kano. Sua dicipulo, profesoro Achard, icas ta deskovrajo da profito di prusa akademio. To komencis en marto 1802, tra la funcionigo dil unesma sukro-fabrikerio de betravo en la mondo, en Kürnen-sur-Oder, Silezia. La produkto esas artizanala: 70 kg di betravi traktesis omnadie.

Ye la 21ma di novembro 1806 konstitucas charnira dato per l'Europana sukra ekonomio. Per respondar ye blokuso impozita per britania navaro sur francia portui, Napoléon 1ma establisas la kontinentala blokuso : tota l'angla komercaji esas de lore interdiktita sur franca sulo. Per kompensar la subita indijo di sukro-kano, l’imperiestro decidas per aktiva sustenar la produkto di betravo-sukro. En kelka yari, multi transformo-fabrikerii kreesas.

Kande la blokuso esas levita, la sukr-kano di koloni inundas itere la merkato. Sube la pezo di konkurenco, l’industrio mustas plusolideskar. La sklav-aboliseso, ye 1848, produktas forta augmento e diminuteso di produkto pri sukr-kano.

### Artificala dolcigi

dolcig-agento.

## Ekonomika statistiki

### Produkto

En la mondo : 140 ton-milioni, di qui 30% per betravo.
En 2005, la mondala preco esis 180 $/tono, ma en Europana Uniono ol esis trifoye pluse.

## Nutrivo

La sukro-konsumo furnisas di energio da kurta termo, ma ol ne povas esar stokita tala ke en organismo. Parto di konsuma sukro povas esar uzita quik per furnisar energio se necesa (en la hori ke sequas) altra parto esos stokita en hepato e muskuli, ed altra esos transformita en graso qua esos stokita en la grasoza strati.
Etoumbi

**Etoumbi** esas urbeto en la provinco di Cuvette-Ouest, nord-weste di Demokratial Republiko Kongo. La rezidanti ibe vivas per chasar en la proxima foresto.

Etoumbi esabis la loko di quar eventi di Ebola viruso, kredesas komencita per rezidanti di la vilaji qui manjis la karno di animali mortinta en foresto. Ye 2003 yaro, 120 personi mortis. Ye 2005 mayo eventis itere pesto, e l'urbeto quarantenesis.

## Extera ligili

* Multimap: Mapo di Etoumbi
Edukado

**Edukado** es l'ensemblo di agrokultiva operaci qui havas kom skopo sekurigar
* La multopleso di animali (videz animala riprodukto)
* sua manteno por sua uzajo e/o sua produktado.

Edukado-produkturi es:
* l'animali ta-mem (yuni per l'augmento di trupi, animali di ripopule per teritorio di chaso o di pesko, kompan-animali)
* la produkturi animalala por homala (o animala) nutrado: karno, fisho, konki, lakto, ovi, mielo
* nenutriva produkturi: pili, lano, ledro, plumi, lanugo, furo, korno ...
* di subprodukturi : sterko, lizio, animala farini.
* mov-energio kun harneso

Edukado sorgas ordinare pri spaci de domestika animali, ma ne exklusive. On nutras anke sovaja animali, exemplo vizeli.

Edukado advokas ye certa nombro cienci e tekniki:
* selekto,
* animala nutrivo,
* veterinara medicino,
* zooteknio...

Nun edukado havas anke per skopi di kontributar :
* da peizajo-manteno,
* da prezervo di minaca speci e rasi,
* da libertempo : kompana e konkursa animali, kolomberio

## Origini

La prima homi vivis da koliado e chasado. Ya sema titulo ke koliado kreis kulturo, chaso havas naturale donita komenco pri edukado per la speci facila per domestikigar. Tota populi ne havas sequita la mema evoluciono, ofte per raciono di geografika kondicioni.

## Tipi d'edukado

* Pastorala, ancestrala e nomada edukado
* agrokultiv edukado, asocita ye la kultivo dil sulo, asurinta l'autosufico
* la moderna edukado, destinita per la komercajo di karno e di produkturi (lakto, ovi ...)
* l'industriala edukado, axizita sur la ganaja
* la bio edukado

## Videz anke

* Listo di edukad-animali
* abeleduko, uceleduko,
Karno

**Karno** esas mola parti di korpo di homo e di animalo, la pelo, la muskuli.

Karni klasifikesas en:
* reda karno (bezonas 11 kalorii per produktar 1) : bovo, kavalo, mutono ...
* blanka karno (4 per 1) : porko, bov-yuno, pultro e kuniklo,
* nigra karno : vildo.

## Videz anke

* bucherio.

## Referi
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach** (1685 til 1750) esis Germana kompozisto. Lu naskis en 21ma di marto, 1685 en familio di muzikisti. Lu mariajis dufoye e havis 20 filii; kelka ek li anke divenis muzikisti. Ilu mortis ye la 28ma di julio 1750 che Leipzig.

## Frua kariero
Ye la 15ma di junio 1707 Johann Sebastian Bach esis selektata kom orgenisto di la kirko di St Blasius en Mühlhausen. En ta tempo il rezidis en Arnstadt, ube relati kun lua employanti divenabis mala; il ibe demisionis en 29ma di junio e translojis a Mühlhausen. Dum la sequanta monati il kompozis tri kantati; la duesma (*Gott ist mein König*, BWV71) esis pleata ye la inaugureso di la municipala konsilistaro di Mühlhausen en 4ma di februaro 1708, ed ol esis imprimata; nula altra kantati da Bach esis imprimata dum ilua vivo. Il aranjis ke la orgeno di la kirko esez ri-konstruktata; tamen, opinionante ke muzikala standi en la urbo ne divenos plu bona, il demisionis de sua ofico en Mühlhausen en junio 1708, pose tempope retrovenante por direktar la duranta rikonstrukto di la orgeno.

## Brandenburg-koncerto-peci
Ilua kolekturo de instrumentala peci, plu tarde nomizita la Brandenburg-koncerto-peci, esis kompleta en 1721; ye la 24ma di marto ta yaro, ilu skribis la dedikado sur la manuskripto, a Christian Ludwig, Margravo di Brandenburg-Schwedt. Bach pleabis koram la Margravo du yari antee, dum exkurso a Berlin por komprar klavikordo, ed il pose invitabis Bach sendar kelka kompozuri a lu. La sis koncerto-peci, single kompozita por diferanta ensemblo, sendesis kun la espero ke la Margravo havos la moyeni utiligar li; tamen, la Margravo ne dankis Bach, e ne sendis pago. La manuskripto restis ne-utiligita lor la morto di la Margravo. Ol deskovresis en la arkivi di Brandenburg en 1849, e la muziko esis unesmafoye pleata en la sequanta yaro.
Dilemo di la karcerano

La **karcerano-dilemo** esas famoza en la ludo-teorio di ne-zero-suma-ludi. En ta ludo, quale en multa altri, facesas la hipotezo per qua omna ludanti (hike, «karcerani») probas maximigar sua gani sen enprenar en la konto l'interesto di l'altra ludanto.

## Principo
L'ordinara formo di ta dilemo esas to en ke du karcerani restas retenita en separita celuli e ne povas komunikar l'unu kun l'altru. La polico savas ke un ek la du esis autoro di krimino, ma ne savas quale de la du esis.

* se l'unu denuncar l'altru ma l'altru restus tacema, to esas certa que la puniso di la denuncero diminutesos  dum ke l'altru recevos maxima puniso;
* se ambe ne konfesus, li kondamnesos per la maxima puniso posibla en ca kazo;
* se ambe konfesus, la puniso por ambe diminutesos.

Ta problemo modelas bone la questioni pri tarifa politiko : la konkurencanto ke abasas sua preci ganas merkat-parti e povas tale augmentar egale sua gano ... ma se sua precipua konkurencanto en fakas tale, amba povas perdar.

Nash-equilibro per ta ludo-tipo ne duktas pri Pareto-optimo (simultana optimala solvi per amba ludanti). Ad equilibro, singlu de karcerani selektis di mankar mem se ul ganus per kooperar. Desfortune per la karcerani, certa es incita fraudetenda pos havar facas la promeso di kooperar. To es la centro di dilemo.

En *itera karcerano-dilemo*, omna ludanto havas l'oportuneso di « punisar » l'altra ludanto per sua precedenta ne-koopero. La koopero povas do survenar en ta konfiguro. La fraudeto-incito es infra la minaco di puniso, to qua introduktas la posibleso di kooperar.
Benoit Mandelbrot

**Benoit Mandelbrot** (1924 til 2010) esas matematikisto qua studiis l'aspera kun fraktali.

En 1936 lua familio ekmigris de Francia.

Il interesis su ad fenomeni di informo note da Claude Shannon. Embarasita da Zipf-lego, empirikala e kontestita, il posas ulo en termi por reduktar kusti di enmagazinigo ed uzo di vorti per spirito. Per elimino di varieblo di kusto inter la du equacioni revelesas lego qua ne havas, ta foyo, nulo di empirikala.

* 1957 Aparis Fraktala objekti, forma, hazardo e dimensiono.
* 1958 Instalo ad Usa per laborar en IBM inquesta laboratorio apud New York.
* 1993 Premio Wolk di fiziko.
* 2005 Aparar di Fraktala aceso di marketi. Riskar, perdar e ganar.
Islamo

**Islamo** esas la duesma maxim granda religio en la mondo segun quanto di adheranti. La vorto "Islamo" (الإسلام al-islām) signifikas "obedio a Deo". Islamo komencesis da Muhamad (570 til 632) kelka yari ante ilua morto. La santa skribaji di Islamo nomesas Korano, qua signifikas *la recitajo*. Lua membri nomesas Mohamedano, Islamano o, min prizate, Mohamedisto. Islamani ofte desprizas ica lasta nomi.

Du precipua tendenci es Sunito e Shiito.
Lojban

**Lojban** esas linguo artificala, kreita en Usa. La nomo lojban signifikas *linguo logikala*, e quankam ol uzas la Romana literi e gramatiko sen ecepti quale Ido, ol aspektas multe diferanta de altra mondala helpolingui. Fakte, Lojban ne facesis por divenar helpolinguo internaciona, ma por facar linguo kun emoco e logiko.

## Ortografio

### Alfabeto

## Exemplo
Patro nia en Lojban:

Poemo da Michael Helsem:

## Extera ligili
* http://www.lojban.org/
Fraktalo

**Fraktalo** esas vorto inventita da Benoit Mandelbrot en 1975 de latina radiko *fractus*, signifikante "ruptita". Fraktalo esas adjektivo: *fraktal objekti*. On nomas fraktalo la kurvo o surfaco di neregula o peciga formo qua kreas su seque de deterministala o hazardala normi.

## Karakterizi

Fraktala objekto posedas adminime un ek la sequanta karakterizi:
* Ol havas simila detali skalante arbitriale mikra o granda,
* Ol esas tro neregula per esar deskriptas efikive en tradicionala geometriala termi,
* Ol esas exakte o statistike autosimilo to esas dicar ke la toto esas simila pri un ek la lua parti,
* lua dimensiono di Hausdorff esas plu granda kam lua topologika dimensiono. Per expresar la kozo klare, *irigaco-reto* developesas linei (1D) qua ofras di karakterizi komence da evokar surfaco (2D). Pulmon-surfaco (2D) esas foldita en li da sorto di volumo (3D). Kurte, la fraktali karakterizas bona per sorto di *ne-integra dimensiono*.

## Domeni di valideso

La fraktala objekti ne bezonas kontenar omna propraji adsupre per servar di modeli. Esas suficanta ke li realigar du konvenanta proximigi di to qua interesas en donita domeni di valideso. Ol esas notante ke la tayo di pulmon-alveoli, exemple, tayo de qua to cesas subdivisar su di fraktala fasono, esas ligita kon la toyo di libera parkuri moyeno di la molekulo di oxo korp-temperaturo.

L'uzita dimensiono esas to di Hausdorff, ed on observas ke ol korespondas ad nova karakterizo di neregula surfaci. On konocas la valideso-plaji di Haussdorff-dimensioni observita sur Tero per la monti, la nubi, ec. La fraktali aparas ofte en la studio di la teorio pri kaozo.

Fraktali povas esar repartita en tri granda kategorii :
# L'itera sistemi di funcioni. To havas geometrika fixa remplas-normo (Cantor-ensemblo, Sierpinski-tapiso e Sierpinski-triangulo, Peano-Kurvo e Koch-floko).
# La fraktali definita per rekurenta-relato por omna punto en spaco (tela ke la komplexa plano). Di exemplo di ta tipo esas l' ensembli di Mandelbrot e Lyapunov-fraktalo.
# La hazardala fraktali, kreita per stokastika e nedeterminista procedi, exemple fraktala peizaji.

Pri omni ta fraktali, sole to konstruktas per itera sistemi di funcioni afichas ordinara la proprajo di « autosimila » proprajo signifikita ke sua komplexeso esas nevarianta per skal-chanjo.

Ordinare hazardala fraktali esas la maxim uzata, e povas uzesar por deskriptar multa objekti extreme nereguloza de la reala mondo. Exempli inkluzas nubi, monti, urbuli meteorologiala, linei di litori, ed arbori. La fraktala tekniki anke uzesis en la fraktala imaj-kompreso, same kam en altra aspekti di ciencala diciplini.

Ultre, transe indika matematika aplikaji, l’hipoteso esis emisita ke l’Universo esas *reale* fractala : ol aparus ni en 3+1 dimensiono ad nia skalo, ma ye subatomika skali ed inverse ye kosmika skali, ol esus di supera dimensiono. Omna skal-relatanta teorio uzas ta hipoteso kon semblante granda suceso.
Platon

**Platon** esis filozofo del anciena Grekia. Ilu vivis de 427 aK til 347 aK. Ilu esis dicipulo di Sokrates, e pose docisto di Aristoteles. Platon skribis pri multa temi filozofiala qui duras esar debatebla. Fakte, moderna filozofo Alfred North Whitehead dicis ke omna filozofio pos Platon esas simple komenti pri lua skribaji.

Platon fondis skolo en Athina, l*'Akademio*. De ta la moderna vorto "akademio" venas.

Il ofte verkis sua pensaji en la formo di dialogi, qui apertenas a la maxim bona literaturo filozofiala, pro ke Platon esis splendida dramaturgo. Sokrates ofte esas la protagonisto en ta dialogi.

En lua verko "La Republiko" (Greka Πολιτεία, *politeía*) skribita en formo di dialogo kun Sokrates, ilu ponderis pri quale esus la urbo-stato ideala: segun Platon, ol mustis dividesar en tri, por la tri (sociala) klasi: laboristi, militisti e la saji, qui mustus esar la guvernisti. La guvernisti mustus studiar filozofio, por deskovrar e savar quale esus la maxim bona kozi por la socio. Pro to on ofte nomas la guvernisti dil idealo di Platon "reji-filozofi". Por la klasi di militisti e di guvernisti la proprieto mustus esar komuna. Segun Platon, sen havar individuala posedaji, militisti e guvernisti ne havus "amo a la richeso" - kauzo, segun ilu, di multa ne-yustaji.

Il partigis l'anmo en tri parti: konoco, emoco ed impulso. L'anmo esas nemortiva, segun lu.

## Citajo
George W. Bush

**George Walker Bush** naskis ye la 6 di julio 1946 en Connecticut, ma pasis sua yuneso en Texas, esis la 43ma prezidanto di Usa de 2001 e divenis prezidanto duesmafoye dum l'elektado di 2004.

## Bushismi
De la vorto Bush+ism en l' Angla, t.e. vorti dicita da Bush qua montras certa manko en sua uzado di la linguo:
Falklandi

**Falklandi** o **Malvini** esas arkipelago en sudal Atlantiko apartenante ad Unionita Rejio. Port Stanley esas lua chef-urbo. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. La tota surfaco di arkipelago esas  km².

## Historio

Malgre ke aborijeni de Patagonia posible vizitis l'insuli, l'insuli restis senhoma kande Europani exploris li. Europani komencis revendikar la teritorio dum la 16ma yarcento, tamen ne existas generala konsento se Europani desembarkis od adminime vidis l'insuli ante 1690, kande Angla kapitano John Strong,dum navigado vers Chili e Peru, trairis Falkland Sound, naturala kanalo inter Estal Falkland e Westal Falkland.

L'insuli restis sen habitanti til 1764, kande Franca kapitano Louis Antoine de Bougainville fondis Port Louis en Estal Falkland. En 1765, Britaniana kapitano John Byron fondis Port Egmont, che insulo Saunders. Ye la sequanta yaro, Britaniana kapitano John MacBride expansis Port Egmont. En 1766, Franci cedis sua kolonio a Hispana imperio, qua rinomizis Franca kolonio kom Puerto Soledad ye la sequanta yaro.

En 1982 eventis la milito di Falklandi, pos ke Arjentinia decidis invadar l'insuli. La milito finis cirkume 2 monati pose, per vinkeso di Arjentinia.

## Politiko

La chef-stato di Falklandi esas la rejo di Anglia, ma la teritorio administresas da lokala guvernisto qua nominesas dal rejo. Fakte, la guvernisto donas asesoreso al Exekutiva Konsilistaro dil insuli.

La legifala povo lokala konsistas ek siglachambra parlamento kun 8 membri, de qui 5 reprezentas Port Stanley e 3 reprezentas la cetera regioni. La mandato di la reprezentanti duras admaxime dum 4 yari. Povas votar irga individuo evanta 18 yari o pluse qua esas Britaniano, Irlandano o de altra landi di Britaniana Komunitato e rezidas dum adminime 7 yari en la teritorio. Ank existas du parlamentani *[[ex officio]]*: la chef-direktisto e la financala direktisto. La guvernisto povas nuligar lego aprobita dal parlamento, ma nur se la Stato-Sekretario pri Exteral Aferi dil Unionita Rejio konsentas to.

Arjentinia, tamen, asertas ke Falklandi esas parto di la provinco Tierra del Fuego.

## Geografio
Falklandi esas arkipelago en sudal Atlantiko konsistinta ek du precipua insuli, Estal Falkland e Westal Falkland, e multa insuleti.

## Ekonomio

## Referi
Roko, Papero, Cizo

**Roko, Papero, Cizo** (ulatempe kun nomo diferanta, quale dicar *Petro* vice *Roko* o *Drapo* vice *Papero*) esas ludo, ludata inter du personi per la mano, populara en multa landi por facile decidar multa kozi. 
En altra landi ol havas la nomi **Roshambo**, **Rochambeau**, **Row-Sham-Bow**, **Ich-Ack-Ock**, **Janken**, **Mora**, **Morra Cinese**, **Gawi-Bawi-Bo**, **JanKenPon**, **Ca-Chi-Pun**, **Farkle**, **Ken Ken Pa**, **Kai Bai Bo**, edc. 
On povas selektar un de tri pugnigi:
* **Roko**: la mano restas pugna.
* **Papero**: plata mano.
* **Cizo**: la longa e indika fingri etendita e eskartita.

Roko vinkas kontre cizo, cizo vinkas kontre papero, e papero vinkas kontre roko. Kande pueri ludas e komencas argumentar pri kozo nesolvebla, esas posibla dicar ke olqua vinkos en roko, papero, cizo vinkos en l'altra argumento anke.

## Historio
Roko, Papero, Cizo inventesas da Chiniani. Segun libro nomesas Wǔzázǔ (五雜俎 o 五雜組) skribesas da Xiè Zhàozhì (謝肇淛) en la Ming periodo, militestri di Tarda Han ludis ludo nomesas shǒushìlìng (手勢令), qua esas pensata esar Roko, Papero, Cizo.
Eniwa

**Eniwa** (恵庭市, えにわし) esas urbo en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 294,87 km². Ol distas 26 km sude de Sapporo, ed ibe jacas fabrikerii di la famoza "Sapporo Biro".
Kitahiroshima

**Kitahiroshima** (北広島市, きたひろしまし) esas urbo en Hokkaido, Japonia. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 118,54 km².
Chitose

**Chitose** (千歳市, ちとせし) esas urbo en la provinco Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2018, ol havis  habitanti.
Ishikari

**Ishikari** (石狩市, いしかりし） esas urbo en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2017, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 721,86 km².

Ye la 1ma di oktobro 2005, vilaji Atsuta e Hamamasu absorbesis da Ishikari.
Tobetsu

**Tobetsu** (当別町, とうべつちょう）esas urbo en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 422,71 km².
Shinshinotsu

**Shinshinotsu** (新篠津村, しんしのつむら) esas vilajo en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 78,24 km².

## Extera ligilo
Vilajo di Shinshinotsu
Bibai

**Bibai** (美唄市, びばいし) esas urbo en la provinco Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2013, ol havis  habitanti. Entote ol havas 89,2 km².

Ol jacas proxim la fluvio Ishikari.
Ashibetsu

**Ashibetsu** (芦別市, あしべつし) esas urbo en la provinco Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti.
Sunagawa

**Sunagawa** (砂川市, すながわし) esas urbo en la regiono Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 78,68 km².
Iwamizawa

**Iwamizawa** (岩見沢市, いわみざわし) esas urbo  en la provinco Hokkaido, Japonia. Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti. Lua nuna surfaco esas 481,1 km².

Ye la 27ma di marto 2006 l'urbeto Kurisawa e la vilajo Kita absorbesis da Iwamizawa.

## Extera ligilo
l'urbo Iwamizawa
Fukagawa

**Fukagawa** (深川市, ふかがわし) esas urbo en Hokkaido, Japonia. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 529,12 km².

Proxim Fukagawa kultivesas rizo e pomieri. Fluvio Ishikari trairas ol deeste adweste.
Nanporo

**Nanporo** (南幌町, なんぽろちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 81,36 km².
Naie

**Naie** (奈井江町, ないえちょう) esas urbeto en l'insulo Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 88,19 km².
Yuni, Hokkaido

**Yuni** (由仁町, ゆにちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 133,86 km².
Numata

**Numata** (沼田町, ぬまたちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 283.21 km².

Lua noktala festivalo *Numata-cho Youtaka Andon* atraktas multa turisti.
Otaru

**Otaru** (小樽市, おたるし) esas urbo en la provinco di Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2011, ol havis  habitanti. Entote ol havas 243,13 km².

L'urbo esis hemo por la populo Ainu.

## Extera ligilo
oficala situo
Niseko

**Niseko** (ニセコ町, にせこちょう) esas urbo en la provinco Hokkaido, Japonia. Segun statistiki de 2024, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 197,13 km².

Dum vintro, l'urbo esas multe vizitata da praktikanti di skio.

## Referi
Serbia e Montenegro

**Serbia e Montenegro** esis lando en central Europa, inter Albania, Rumania, Norda Makedonia, Bulgaria, Kroatia e Bosnia e Herzegovina, apud Adriatiko. En junio 2006 olu dividis su du stati, Serbia e Montenegro, kande Montenegro divenis nedependanta. Lua chef-urbo esis Beograd.

;Bazala fakti pri Serbia e Montenegro:
## Historio
Kun la krulo di Republiko Socialista Federala di Yugoslavia en 1991 ed en 1992, nur Serbia e Montenegro aceptis mantenar Yugoslaviana stato, ed establisis nova konstituco por Yugoslavia en 1992. La nova lando abandonis komunismo.

Ye la 21ma di mayo 2006, 55,5% ek la Montenegrani votis yes por divenar nedependanta.

## Politiko
La federala asemblajo di Yugoslavia havis du chambri: konsilantaro di civitani e konsilantaro di la republiki.

Arkivo:Scg01.png
Arkivo:Scg02.png


## Referi
Vatikano

**Vatikano** esas urbo e suverena stato qua existas interne la teritorio dil urbo Roma, en Italia. Lua sola urbo esas Vatikano, qua okupas la tota teritorio dil stato.

## Historio

Papala rezideyo pos la 5ma yarcento, Vatikano nomizesis pro *Mons Vaticanus*, la Romana kolino sur qua ol stacas, e la nomo dil kolino forsan devenas del Latina *Vaticinia*, signifikante 'divineyo', forsan pro ke ol esis la situo di pre-Kristana templo.

Pos ke kristanismo divenis l'oficala religio di Romana imperio, en 321 imperiestro Konstantinos la 1ma permisis Kristana eklezio havar propraji. Pos la krulo dil imperio, papi gradope komencis guvernar regioni vicina a Roma. En 756 kreesis tale nomizita Papala Stati, qui esis grupo di teritorii che Italiana peninsulo sub direta suvereneso di la papo.

De 1305 til 1378, papi rezidis en l'enklavo Avignon, cirkondata da Provenco e sub influi di Franca reji. Ta periodo konocesas kom "kaptiteso di Avignon". Dum ta epoko, la propra urbo Avignon e lua vicineso enkorpigesis a Papala Stati, e restis quale to dum cirkume 400 yari, mem pos ke papi retroiris a Roma.

Dum Renesanco, teritoriala surfaco di Papala Stati augmentis multe. Dum lua apogeo, la teritorio kovris granda parto di la nuna Lazio, Marche, Umbria, ed Emilia-Romagna. Dum la 19ma yarcento, gradope Papala Stati absorbesis da Rejio Italia, til ke en 1870 la trupi di Vittorio Emanuele la 2ma eniris Roma ed enkorpigis ol a la nova stato. Vittorio Emanuele la 2ma ofris kompenso a lora papo Pius la 9ma e kompromiso pri agnoskar lu kom chefo dil stato Vatikano, lor quartero di Roma ube situesis la sideyo di katolik eklezio. Tamen, Pius la 9ma refuzis to, e judikis su kom karcerano di laika povo.

La nuna Vatikano divenis nedependanta stato en 1929, pos ke Benito Mussolini e lora papo Pius la 11ma signatis pakto Lateranense, agnoskanta la nedependo di Vatikano relate Italia.

## Politiko
La chefo di stato di Vatikano esas la papo, reprezentata, por internal aferi, dal Prezidanto di la Pontifikala Komisitaro por la stato-urbo Vatikano, qua ordinare esas kardinalo.

## Geografio
*Vatikan-Urbo* esas la chefurbo e sola urbo di Vatikano.

## Ekonomio
Vatikano ne havas komercala ekonomio: ol esas entratenata per kontributi de katoliki cirkume la mondo, ultre la vendado di posto-marki e suveniri a turisti, pago por vizitar lua muzei e la vendado di edituri.

En 2002 Vatikano adoptis Euro kom monetaro. Antee, ol uzis *lira*, la monetaro Italiana.

## Demografio
La habitantaro di Vatikano esas cirkume 900 personi. Preske omna habitanti vivas interne la muri dil urbo od en l'ambasadeyi (nunciala domi).

## Kulturo

## Videz anke
* Papala stati

## Referi
San-Marino

**San-Marino**, oficale **Republiko San-Marino**, esas mikra stato en Europa, komplete cirkondata da Italiana teritorio.

## Historio

En 301, Santa Marinus venis del insulo Arba (nun Rab, en Kroatia) e fondis la nuna San-Marino sur monto Titano. En 1320, vilajo Chiesanuova decidis esar parto di San-Marino. En 1463, vilaji Faetano, Fiorentino, Montegiardino, e Serravalle anke decidis esar parto di la republiko. Delore, la frontieri di la teritorio ne modifikesis.

En 1503, Cesare Borgia, filiulo del papo Alexander la 6ma, okupis la republiko dum 6 monati, til ke la sucedanto di ilua patro, papo Julius la 2ma, intervenis e restauris la nedependo di la lando. En 1631, papo Urbanus la 8ma agnoskis lua nedependo.

Dum Napoleonala militi, la nedependo di San-Marino divenis minacita, ma un ek lua regenti, Antonio Onofri, ganis respekto ed amikeso de Napoléon Bonaparte, qua kambie respektis la nedependo di la lando. Napoléon inkluzite ofris plusa teritorii a San-Marino, ma la regento refuzis to.

Dum la 19ma yarcento, San-Marino esis refujeyo por multa personi qui persekutesis pro suportir l'Italiana uniono. En gratitudo, Giuseppe Garibaldi aceptis la volunto di la populo di San-Marino e konservis lua autonomeso. Lando restis neutrala dum l'unesma e la duesma mondomiliti.

## Politiko
San-Marino esas demokratiala republiko. La kapitani-regenti esas la chefi di stato, e legifala povo esas atribuata a Granda e Generala Konsilantaro (*Consiglio grande e ordinare*) qua havas 60 membri elektata da populo por 5 yari. Civitani evanta 18 yari o pluse povas votar. La kapitani-regenti equivalas l'anciena konsuli di Romana Imperio.

La legaro di la lando influesas da Italiana civila legaro. Olua bazo esas anciena kustumi (*antiche consuetudini*), antiqua statuti (*antichi statute*) del yari 1600a, kurta noti sur la konstituco di la lando (*Brevi Cenni sull’Ordinamento Costituzionale e gli Organi Istituzionali della Repubblica di San Marino*), e sucedanta legaro. La Deklaro pri Civila Yuri emendesis kelka foyi, lastafoye en 2019.

## Geografio
San-Marino esas un ek l'Europana mikrostati. La maxim alta monto di la lando esas *Monte Titano*, kun 749 metri di altitudo. Lua klimato esas Mediteranea, kun kontinental influi, havanta varma someri e milda vintri.

Pro lua mikra surfaco ne existas importanta riveri.

## Ekonomio

## Demografio

Segun statistiki de *The World Factbook* por 2023, San-Marino havis  habitanti. Segun etnio, omni esas Sanmarinani od Italiani de diversa regioni.

La linguo oficala esas Italiana.

La procento di habitantaro segun religio esas: katoliki: plu kam 97% de la habitantaro profesas katolikismo. Protestanti esas 1,1%, altra kristani esas 0,7%, Judi esas 0,1%, altra religii esas 0,1%, e 0,7% praktikas nula religio.

## Kulturo
En la yaro 1983 fondesis en San-Marino l'Akademio Internaciona pri Cienci (AIS San-Marino), qua laboras en plura lingui (Esperanto, Angla, Franca, Germana ed Italiana).

## Referi

## Extera ligilo
* Muzeo dil Stato San-Marino
Rusutsu

**Rusutsu** (留寿都村, るすつむら) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 119,84 km².
Dinamikala sistemo

**Dinamikala sistemo** en injeniorarto, fiziko e matematiko esas determinista sistemo, to es ke sua futuro e sua pasinto es kompleta determina per sua prezenta stando.
Kyogoku

**Kyogoku** (京極町, きょうごくちょう) esas urbeto en la regiono Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 231,61 km².
Kucchan

**Kucchan** (倶知安町, くっちゃんちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki de 2017, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 261,24 km².
Kamoenai

**Kamoenai** (神恵内村, かもえないむら) esas vilajo en Hokkaido, Japonia.Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 147,8 km².
Kimobetsu

**Kimobetsu** (喜茂別町, きもべつちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 	189,41 km².
Makkari

**Makkari** (真狩村, まっかりむら) esas vilajo en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 114,43 km². Ol jacas apud fluvio Makikawa, e proxim monti Yotei e Sobetsu.

## Extera ligilo
Vilajo Makkari
Centyara milito

**Centyara milito** ne esis duriganta militio, ma fakte serio di militala konflikti inter Rejio Francia e Rejio Anglia. La konflikti duris fakte dum 116 yari, kun intervali inter li. Li komencis pro disputo pri quala rejio dominacus parto di Francia. En 1337, kande l'unesma konflikto komencis, l'Angli dominacis Gaskonia.

Quankam nula importanta batalio eventis pos 1453, Cent-yara milito erste finis oficale en 1475, kun la signato di kontrato di Picquigny, da Louis la 11ma di Francia e Edward la 6ma di Anglia.

## Motivo dil unesma konflikto
En 1308, lora princino Isabella de Francia, filiino de Philippe la 4ma di Francia e fratino de Charles la 4ma di Francia, mariajabis kun Edward la 2ma di Anglia. El stimulis Edward la 2ma abdikar favore lia filiulo Edward la 3ma, ed asumis la regenteso di Anglia. Ye la 20ma di decembro 1327 Edward la 2ma mortis, ed Isabella restis regentino til 1330, kande Edward la 3ma atingis la majoreso.

Ye la 1ma di februaro 1328, rejulo Charles la 4ma di Francia mortis sen maskula decendanti, e nova regulo pri rejala sucedo adoptesis en Francia. Segun ca regulo, nur viri povis heredar la trono Franca. La morto di Charles la 4ma finigis la dinastio Kapetingana. Philippe de Valois, nevulo di Charles la 4ma, asumis Franca trono kom Philippe la 6ma, suportita da Franca nobeli, qui refuzis l'ideo pri esar vasali de Angla rejo. Samatempe, la nevino di Charles, Jeanne la 2ma, divenis rejino di Navara.

Edward la 3ma esis feudala sinioro di Guyenne (pose Aquitania e nun Nov-Aquitania), e devis vasaleso (obligesi) a Philippe la 6ma, segun Franca legi. Edward refuzis esar vasalo, e milito deklaresis.

En 1366, la helpo grantita da Charles la 5ma di Francia favore Henri de Trastamare, lor pretendanto di Kastiliana trono diveninta rejo plufortigis sua suporto.

Rurano-puerino Jeanne d'Arc de Lotringia incitis Franci militar kontre Angli dum cent-yara milito. El guidis Franca armeo. Charles la 7ma kronizesis en Reims.

## Precipua batalii

* Sluzo (1340)
* Crecy (1346)
* Poitiers (1356)
* Auray (1364)
* Azincourt (1415)
* Orléans (1429)
* Reims (1429)
* Rouen (1431)
* Formigny (1450)
* Castillon (1453)