open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juan Luis Sanfuentes

**Juan Luis Sanfuentes Andonaegui** (1858 til 1930) advokato e politikistulo, esis prezidanto di Chili de 1915 til 1920.
Sudoro

**Sudoro** esas produkturo de la transpiro di la pelo, kondensita aden guteti. Dum varma dii, homala korpo produktas plua sudoro por diminutar la korpala temperaturo.
Sufixo

**Sufixo** esas afixo qua, en vorto, adjuntesas dop o pos la radiko, por determinar la naturo o senco di olca.
Sufleo

**Sufleo** esas kuko ek pasto lejera, di qua l'internajo esas vakua, koquita en mulduro, e qua manjesas kom entremeso.
Sufragano

**Sufragano** esas episkopo del Anglikan eklezio subordinata ad arkiepiskopo. L'arkiepiskopo povas konfidar ad ula sufragano la povo por surveyar ula sufrajiala diocezo.

L'Anglikan eklezio kreis la konceptajo pri sufragana episkopi per l'"Ago dil Sufragana Episkopi" di 1534.
Suko

**Suko** esas liquoro quan kontenas la substanco di frukti, karni, legumi, e quan onu povas extraktar per preso, macero, koquo, e c.
Globala varmesko

**Globala varmesko** esas l'augmento di la mezavalora temperaturo di la Tero observebla dum recenta yari kompare a la mezavalora temperaturo kelka yari ante nun. Segun raporto de 2007, la temperaturo dil planeto augmentis per 0,74 ± 0,18°C dum la 20ma yarcento. Granda parto di ta augmento dil temperaturo produktesis pro l'akumulo di gasi qui produktas teplico-efekto en l'atmosfero e rezultas del homala agadi, precipue l'uzo di petrolo e karbono kom fueli, e la destrukto di foresti.

Klimatala modeli kalkulas ke la temperaturo sur la surfaco dil planeto probable augmentos per 1.1°C til 6.4°C dum la 21ma yarcento. Ta necerteso rezultas de la diversa modeli uzata por evaluar la kresko di la quanto di gasi qui produktas teplico-efekto en l'atmosfero.

L'augmento dil atmosferala temperaturo produktos la fuzo di la glacieri - qui reflektas 50% til 70% de la solala radiaco qua atingas la tero - e konseque l'augmento di la marala nivelo en tota mondo, kun grava efekti en litorala regioni, e modifikos la distributo di pluvi en la planeto. To povos augmentar la dezertigo en multa regioni, e samatempe intensa inundadi en altra.

La precipua gasi qui produktas teplico-efekto en l'atmosfero esas aquovaporo (36% til 70% dil teplico-efekto), karbobioxo (CO2, produktanta 9% til 26% del efekto), metano (CH4, produktanta 4% til 9% del efekto) ed ozono (O3, produktanta 3% til 7%).

Existas generala konsento inter ciencisti ke la globala varmesko rezultas de la homala agado. Tamen, politikala e publika debati duras. La protokolo di Kyoto ambicionis stabiligar la quanto di gasi produktanta teplico-efekto en l'atmosfero por impedar "danjerosa homala interveno en la klimato". Til oktobro 2010 191 landi signatis e ratifikis la protokolo, tamen Usa - qua forte dependas de fosila fueli - signatis ol erste en 2008, sen manifestar intenci pri ratifikar ol.

## Referi
Plugilo

**Plugilo** esas utensilo uzata en  agrokultivo, ed inventita ye frua epoko de la homaro, per qua on kreas sulki en la sulo ante semar. La **sulki** esas mikra tranchei qui facesas por augmentar la porozeso di la sulo, do faciliganta la kresko di la planti.

L'unesma dokumentizita menciono al uzo di plugili evas de la 4ma yarmilo aK, en Mezopotamia.
Sultano

**Sultano** esas titulo di suvereno uzata en multa landi islamala, inter altri en Otoman imperio (til 1922). La stato guvernata da sultano es sultanio.
Bronisław Komorowski

**Bronisław Maria Komorowski** (n. 4 di junio 1952, Oborniki Śląskie) historiisto e politikistulo, esis prezidanto di Polonia du foyi: provizore de 10 di aprilo til 8 di julio 2010 pos la morto dil prezidanto Lech Kaczyński, ed kom elektita prezidanto de 6 di agosto 2010 til 6 di agosto 2015.

## Referi
Superioro

**Superioro** esas persono qua esas super altra en hierarkio, e qua havas la yuro obediigar su da ta altra.
Supernumerario

**Supernumerario** esas employato quan administranti, komercofirmo, engajas suplemente, verte di la vako di ofico che su.
Álvaro Obregón

**Álvaro Obregón Salido** (1880 til 1928) militestro e politikistulo, esis prezidanto di Mexikia de 1920 til 1924.
Superstico

**Superstico** esas kredo kontre la raciono, qua atribuas magiala expliki al origino di la fenomeni, procedi e relati inter kozi, sen ke fakte existas ciencala evidenteso.

Malgre esar kredaji sen irga ciencala evidenteso, la nociono pri "quo esas superstico" ne sempre uzesas por omna kredaji qui ne esas ciencala. Exemple, religiala kredaji ne havas ciencala evidenteso, tamen li exkluzesas de la defino di superstico. Altralatere, la vorto "superstico" uzesas pejorative por nomizar kredaji, praktiki e rituali religiala qui ne korespondas al ordinara praktiko di ula religio.
Suolo

**Suolo** esas :
* (anat.) Suba parto di la hufo, che ula animali (kavalo, asno, mulo, cervo, e.c.) plako korna inter la bordumo infra di la parieto, la forketo e l'apogarki qui cirkondas lu.
* Parto di la ped-vesto, qua esas sub la plando, por protektar ica.
Anker Jørgensen

**Anker Jørgensen** (13ma di julio 1922 til la 20ma di marto 2016) sindikatano e politikistulo, esis chefministro di Dania du foyi: de 1972 til 1973, e de 1975 til 1982.
Supino

**Supino** esas tempo di infinitivo qua esas analoga, pri la formo, a participo pasintala, e, pri la senco, a substantivo obtenita de la radiko di verbo.
Supozitorio

**Supozitorio** esas kono oblonga ek substanco medikamenta solida, quan onu igas penetrar aden l'anuso por eventigar kaki.
Suro

**Suro** esas en la gambo, ta parto mola quan formacas, ye l'extremajo, dope, la saliajo ek la muskuli jemela e la muskulo solea.
Surpliso

**Surpliso** esas vesto ek telo plisuroza quan portas, sur sua sutano, la sacerdoti (en la konfeseyo ed en la procesioni funerala), la diakoni, la kantori.
Tabelo

**Tabelo** esas :
* Panelo de ligno, indutita (maxim-multa-kaze) ye farbo nigra, obskur-verda o blanka, e sur qua onu skribas o trasas figuri per kreto-krayono.
* Panelo ek ligno, kupro, e.c., kadro sur qua tensesis telo - sur qua onu piktas.
* Listo di qua l'elementi esas ordinita metodoze (kom ex: tabelo de logaritmi).
Takimetro

**Takimetro** esas aparato uzata pri mekaniko, por mezurar la rapideso-gradi angulala, o grandeso irg-altra qua esas funciono lineara di ta rapideso.
Peder Kolstad

**Peder Ludvik Kolstad**, politikistulo n. ye la 28 di novembro 1878 til la 5ma di marto 1932, esis chefministro di Norvegia de 1931 til 1932.

## Referi
Taktiko

**Taktiko** esas :
* (armeo) l'arto situar e movigar, sur tereno, la trupi di armo-speci diversa.
* (metaf.) la maniero ye qua onu agas por atingar ta o ca skopo, por obtenar ta o ca rezultajo.
Takto

**Takto** esas sento delikata pri to quo konvenas agar o ne agar por ne shokar o shameto-redigar la personi altra.
Poul Hartling

**Poul Hartling**,politikistulo naskinta ye la 14ma di agosto 1914 til la 30ma di aprilo 2000, esis chefministro di Dania de 1973 til 1975.
Listo pri chefministri di Nepal

L'ofico di **chefministro di Nepal** kreesis en 1799. Poka chefministri di Nepal elektesis demokratale. L'unesma elektita chefministro esis Bishweshwar Prasad Koirala, en 1959. Pos lua revoko ed enkarcerigo, Nepal ne havis demokratala guvernerio til 1990, kande la lando divenis konstitucala monarkio. Monarkio abolisesis ye la 28ma di mayo 2008 da Nepalana konstitucala Asemblo.

## Chefministri di Rejio Nepal
*(Kande ula persono esis chefministro plurafoye, la nombro di separita foyi jacas parenteze)*

## Chefa ministri dum epoko Panchayat (1960-1990)

## Konstitucala monarkio (1990 til 2008)

## Federala Republiko Nepal (2008 til nun)

## Videz anke
* Listo pri monarki di Nepal
* Listo pri prezidanti di Nepal

## Extera ligili
Talvego

**Talvego** esas lineo qua sequas la fundo di valo, di la lito di fluvio, di rivero - intersekuro di du penti laterala.
Tamarindo

**Tamarindo** esas frukto de l'arboreto tamarindus, ek la familio "leguminosi", di qua la shelo kontenas pulpo laxigiva, mi-purgiva.
Tamburo

**Tamburo** esas cilindra kesto ube amba fundi  formacesas per tensita peli, sur qua ulu frapas per bastoneti por obtenar soni.
Tandemo

**Tandemo** esas :
* Aeroplano
* Veturo kun du kavali jungita an singla latero di timono.
* Biciklo por du personi qui kavalkas lu, la duesma dop l'unesma.
Alexei Nikolayevich Kosigin

**Alexei Nikolayevich Kosigin** (1904 til 1980) esis Rusa e Sovietiana politikistulo. Il okupis l'ofici di chefo de la Konsilantaro di Komisarii dil Populo di RSS Rusia de 1943 til 1946, e pose prezidanto di la Konsilantaro di Ministri di Sovietia de 1964 til 1980. La du ofici esas equivalanta a chefa ministro.
Tartaro

**Tartaro** esas sedimento sala qua diferenciesas pokope ek la liquori vinatra, ed adheras a la parieti di la bareli, forme di krusto.
Tartaro dentala

*Videz anke [[Tartaro (homonimo)]]* 
**Tartaro dentala** esas sedimento blankatra o flavatra qua amaseskas an l'infra parto di la denti e karias pokope lia emalio.
Tarto

**Tarto** esas kuko, ronda (maxim-multa-kaze), ek fundo plata de pasto, kun rebordo, e kovrita ye frukti, konfitaji, kremo, e.c.
Sebastián Lerdo de Tejada

**Sebastián Lerdo de Tejada y Corral** (1823 til 1889) advokato e politikistulo esis prezidanto di Mexikia de 1872 til 1876.
Tartan-navo

**Tartan-navo** esas mikra navo (sur Mediteraneo) pontoza, un-masta, e kun seglo triangula (kun un ortangulo).
Max Ferdinand Perutz

**Max Ferdinand Perutz** (1914 til 2002) esis Britaniana biologiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1962.
Taumaturgio

**Taumaturgio** (de la Greka θαύμα, *thaûma*, "miraklo", ed έργον, érgon, "laboro") esas la kapableso di ula santo o paranormalo pri realigar miraklo. Lia praktikanti nominesas "taumaturgi". En multa religii kelka personi judikesas kom taumaturgi, exemple kelka katolika santi (exemple Santa Antonius de Lisboa), kelka karismoza gurui de hinduismo, kelka Budhista monaki (exemple, Padmasambhava), edc.
John Cowdery Kendrew

**John Cowdery Kendrew** (1917 til 1997) esis Britaniana biokemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio en 1962 kun Max Perutz.
Karl Ziegler

**Karl Ziegler** (1898 til 1973) esis Germaniana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1963.
Leslie Nielsen

**Leslie William Nielsen** (n. ye la 11ma di februaro 1926 – m. ye la 28ma di novembro 2010) esis Kanadan-Usana cinem-aktoro e komediisto.
Taximetro

**Taximetro** esas kontilo specala, uzata sur la taxio (fiakro) e qua indikas la pekunio-quanto pagenda, kande la transporto jus finabos, proporcione ye la quanto de kilometri parkurita e tempo.
Robert Woodrow Wilson

**Robert Woodrow Wilson** (n. ye la 10ma di januaro 1936) esas Usana astronomo qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 1978 kun Arno Allan Penzias.
Tsung-Dao Lee

**Tsung-Dao Lee** (n. ye la 24ma di novembro 1926 en Shanghai, Chinia til la 4ma di agosto 2024 en San Francisco, Kalifornia, Usa) esis Chinian-Usana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1957.
Teko

**Teko** esas arboro de India, ek la familio "verbenacei", di qua la ligno, extreme-densa, e harda, uzesas por konstruktar domi, navi, promeneyo, e.c.
Telegrafo

**Telegrafo** esas la ago *telegrafar* ula mesajo ad ulo per *telegrafilo*.

**Telegramo** esas depesho transmisita per telegrafo.

**Manipulatoro** esas parto di la mekanismo telegrafala, quan, lor transmiso, onu funcionigas per manuo.

## Historio di telegrafado
### Transatlantika telegrafo-kablo

La inicianto di la projeto di transatlantika kablo inter Europa e Nord-Amerika esis Usana entraprezisto Cyrus West Field. La pozado di la kablo, de Irlando a Nov-Lando, esis kompletigata ye 5 di agosto 1858, pos plura falii kande la kablo esis ruptata.

La unesma transatlantika komuniki per telegrafo eventis ye 16 di agosto 1858. La unesma oficala mesajo ye ca dio esis gratulo-mesajo de Rejino Victoria di Unionita Rejio ad Usana prezidanto James Buchanan. La kablo faliis pos kelka semani; pos plusa kablo-pozado, duranta ligo esis efektigata en 1866.
Iosif Alexandrovich Brodski

**Iosif Alexandrovich Brodski** (1940 til 1996) esis Rusa-Usana skriptisto e poeto. Il recevis Nobel-premio pri literaturo en 1987.

Konsiderita "anti-Sovietiana", lua verki interdiktesis en Soviet-Uniono. En 1964 pos sekreta proceso, il sendesis ad Arhangelsk, norde de Rusia, kun verdikto di ardua laboro por 5 yari, di qui ilu servis dum 18 monati. En 1972 il ekpulsesis de Sovietia e sendesis a Wien. Pos ilu komencis docar en Usana universitato di Michigan, e pos en Queens College, ed en l'Universitati di Columbia e Cambridge. En 1980 ilu diplasis a New York.

Ilu konsideris su juda skriptisto. Segun ilua vorti: "Rusa poeto e Angliana esayisto".

## Referi
Derek Walcott

**Derek Alton Walcott** (1930 til 2017) esis Santa Lucian skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1992.

## Referi
Pavel Alexeyevich Cherenkov

**Pavel Alexeyevich Cherenkov** (1904 til 1990) esis Sovietiana fizikistulo qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 1958 kun lua samlandani Ilya Frank e Igor Tamm, pro la deskovro di la nomizita "radiaco Cherenkov".
Toni Morrison

**Toni Morrison** (n. **Chloe Ardelia Wofford** ye la 18ma di februaro 1931 til la 5ma di agosto 2019) esis Usana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1993.

## Referi
Wisława Szymborska

**Wisława Szymborska**, Maria Wisława Anna Szymborska (n. ye la 2ma di julio 1923 til la 1ma di februaro 2012) esis Polona skriptistino qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1996.
Gao Xingjian

**Gao Xingjian** (n. ye la 4ma di januaro 1940) esas Chinian skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 2000.
Vidiadhar Surajprasad Naipaul

**Vidiadhar Surajprasad Naipaul** (1932 til 2018) esis Trinidadana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 2001.
Dilma Rousseff

**Dilma Vana Rousseff** (n. ye la 14ma di decembro 1947) ekonomikistino e politikistino, esis la prezidanto di Brazilia de 2011 til 2016.
Isabelle Fuhrman

**Isabelle Fuhrmann** esas yuna cinem-aktorino. El konocesis dum la yaro 2009 per la sucesoza hororo-filmo "The Orphan" (L'Orfanino), qua produtesis per la famoza usan aktoro Leonardo di Caprio.

El naskis ye la 25ma di februaro 1997 en Washington DC. Lua matro Elina Fuhrmann naskis en Sovietia.

Isabelle Fuhrmann anke pleis en kelka serii de televiziono ed en kelka filmi.

En la hororo-filmo "The Orphan" (2009) el pleis la dementa orfanino *Esther*, qua adoptesas dal Usana gespozi. 

Fuhrmann recevis multa bona recensi pro elua pleado en *La Orfanino*.
Seamus Heaney

**Seamus Heaney** (1939 til 2013) esis Nord-Irlandana poeto qua recevis Nobel-premio pri literaturo en 1995.
Jane Addams

**Laura Jane Addams** (1860 til 1935) esis Usana sociologino e pacifistino. El esis l'unesma Usana muliero qua recevis la Nobel-premio pri paco en 1931.
Candido Portinari

**Candido Portinari** (1903 til 1962) esis Braziliana piktistulo. Ilu piktis preske 5 mil verki, de mikra imaji a granda paneli, exemple la panelo *Guerra e Paz* ("milito e paco"), jacanta an la sideyo dil Unionita Nacioni en New York.
Republiko Socialista Sovietiana Estonia

La **Republiko Socialista Sovietiana di Estonia** (Estoniane, *Eesti Nõukogude Sotsialistlik Vabariik*; Ruse *Эстонская Советская Социалистическая Республика, Estonskaya Sovetskaya Sotsalisticheskaya Respublika*) anke konocata kom SSR Estonia, esis un ek la republiki de Sovietia. Ol establisesis ye la 21ma di julio 1940, pos l'anexo di Estonia da Sovietia ye la 17ma di junio sam yaro, kun l'establiso di marioneta-guvernerio qua deklaris l'anexo di Estonia da Sovietia. Ta teritorio anke okupesis da nacional-socialista Germania de 1941 til 1944.

La nova nedependo di la republiko di Estonia agnoskesis da Sovietia ye la 20ma di agosto 1991.
Teodiceo

**Teodiceo** esas :
* (filoz.) Traktato pri la yusteso di deo.
* Parto di filozofio, qua traktas l'existo e l'atributi di deo.
Teodolito

**Teodolito** esas instrumento di geodezio, quan onu uzas por relevar mapi, por mezurar l'anguli reduktita a la horizonto, la disti zenitala e l'azimuti.
Teogonio

**Teogonio** esas genito di la dei ; ensemblo de deaji di qui la kulto formacas la sistemo religiala di populo politeista.
Teokratio

**Teokratio** esas formo di guvernado segun qua la chefi di la naciono, de la kasto "sacerdoti", egardesas kom ministri di deo.

Antonimo dil teokratio es sekulareso, qua postulas posibleso di existar mondo sen deo.

## Referi
Teozofio

**Teozofio** esas :
* Sorto di iluminismo religiala.
* Doktrino fondita sur intuico kontinue plu altagrada di la deajo, e qua posibligas efikar a la forci superiora.
Echternach

**Echternach** (luxemburgiana *Iechternach*) esas urbo en Luxemburgia.

Echternach esas parto di la distrikto Grevenmacher e chef-urbo di la kantono Echternach.

Echternach esas la maxim anciena urbo di Luxemburgia. Ol formacesis proxi la muri del Abadeyo Echternach, qua fondesis en la yaro 698 da Santa Wiilibrord. En la yaro 1236 Echternach recevis l'urbala yuro.

Echternach jacas an la frontiero kun Germania, apud la rivero Sauer.

En Echternach eventis l'Ido renkontro 2011.
Terco

**Terco** esas :
* skermo) Poziciono dil espado kande lu engajesas en la lineo extera, kun lua pinto vers-supre, la karpo rotacante de extere ad interne.
* (muziko) intervalo inter la sekundo e la quarto.
* (tempo) la parto sisadekima di sekundo.
Dalia Grybauskaitė

**Dalia Grybauskaitė**, ekonomikisto e politikisto n. ye la 1ma di marto 1956, esis prezidanto di Lituania de 2009 til 2019.
Termino

**Termino** esas :
* Bloko petra qua indikas la limito di agro, di stadio, la frontiero.
* (gram.) En propoziciono : o la subjekto, o la verbo, o l'atributo.
* (logiko) En silogismo : o la majoro, o la minoro, o la mezo.
* (matem.) Expresuro di quanto en raporto, en proporciono, en progresiono, e.c.
* (mitol.) La deajo - reprezentita per figuro di viro di qua la parto infra finas gaino-forme, skultita en bloko de petro - qua sekurigis l'egardo di la limiti inter-agra, di la frontieri, e.c.
Termoelektro

**Termoelektro** esas ensemblo ek la fenomeni elektrala e kalorala qui naskas de la varii od elektrala o kalorala.
Termokemio

**Termokemio** esas fako di la kemio-cienco, qua traktas la determino di la quanto de kaloro qua pleas rolo en la kombini.
São Luís do Paraitinga

**São Luís do Paraitinga** esas historiala urbo en Braziliana stato di Sao Paulo. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti, kontre  habitanti en 2010. Lua tota surfaco esas 617,15 km².

Fondita ye la 8ma di mayo 1769, ol prezervas historiala edifici en lua centro.

## Referi
Termoterapio

**Termoterapio** esas terapiala uzo di kaloro, sive por diminutar simptomi, exemple doloro, sive por kuracar morbi. Ol povas beneficiar, exemple, personi qui havas artrito o muskulala dolori.

Termoterapio povas aplikesar per varm-aquo-boteli o bolio-krucheti, medicinala balni en varma aquo, ultrasono, lampi qui emisas infrareda radiaco, edc.
Termotropismo

**Termotropismo** esas influo, da kaloro, di la protoplasmo che l'elementi tisua, e precipue di la direciono o la sinso di la kresko che la tisui qui kreskas.
Mahamane Ousmane

**Mahamane Ousmane**, politikistulo n. ye la 20ma di januaro 1950, esis prezidanto di Nijer de 1993 til 1996.
Germana Ido-Societo

La **Germana Ido-Societo** od abrevita *GIS* (en la germana linguo *Deutsche Ido-Gesellschaft*) esas la nacionala asociuro di Ido en Germania. En la yaro 2024 la asociuro havis 45 registrita membri.

La Germana Ido-Societo esis rifondita en la yaro 1960 en Berlin. Antee la Germana Idisti esis organizita en la Germana Ido Federuro.

La Germana Ido-Societo esas en Germania oficale registrita societo che la tribunalo en Berlin en la distrikto Charlottenburg.

La jurnalo di la organizuro esas la Ido-Saluto!, qua esas publikata quarfoye en la yaro.

La Germana Ido-Societo aranjis multa Ido-Konferi ed internaciona Ido renkontri. La asociuro avancigas la publikado di Ido-literaturo.

En Berlin la Germana Ido-Societo havas tre aktiva lokala grupo sub la nomo Ido-Amiki Berlin .

## Direktantaro
La nuna direktantaro di la Germana Ido-Societo (2023):
* Prezidanto: Thomas Schmidt
* Vice-prezidanto: Eberhard Scholz
* Sekretario: Rudolf Gensch
* Kasero: Dorothea Haberland (elektita 2025)
* Membri sen ofico: Ricarda Rieck, Rainer Höhling e Patrice Leiteritz

## Yarchefkunveni di la Germana Ido-Societo
La yarchefkunveni di la Germana Ido-Societo eventas unfoye singlayare. 

Listo di la recenta yarchefkunveni di la Germana Ido-Societo
* 2005 2ma di julio en Waldkappel
* 2006 25ma di agosto en Berlin
* 2007 17ma di novembro en Berlin
* 2008 23ma di agosto en Wuppertal-Neviges
* 2009 17ma/18ma di mayo en Nürnberg
* 2010 21ma di agosto en Tübingen
* 2011 20ma di agosto en Trier
* 2012 28ma di julio en Dessau
* 2013 16ma di junio en Edermünde
* 2014 30ma di agosto en Schwielowsee (Potsdam)
* 2015 29ma di agosto en Berlin
* 2016 8ma di aprilo en Berlin
* 2017 17ma di junio en Edermünde
* 2018 11ma di mayo en Berlin
* 2019 7ma di septembro en Berlin
* 2020 26ma di septembro en Berlin
* 2021 21ma di agosto en Edermünde
* 2022 26ma di agosto en Dessau
* 2023 8ma di julio en Kassel
* 2024 14ma di novembro en Berlin
* 2025 19ma di julio en Berlin

## Prezidanti dil Germana Ido-Societo
* ?-2001 Günter Anton
* 2001-2011 Frank Kasper
* 2011-2015 Detlef Groth
* 2015-2020 nula prezidanto provizore Rudolf Gensch kom vice-prezidanto
* 2020-nun Thomas Schmidt

## Membri
En la yaro 2000 La Germana Ido-Societo havis nur 12 membri 

En la yaro 2010 la Germana Ido-Societo havis 21 membri. 

En la yaro 2014 la Germana Ido-Societo havis cirkume 30 membri.

En la yaro 2022 la asociuro havis cirkume 40 registrita membri.

En la yaro 2024 la Germana Ido-Societo havis 45 membri.

## La Germana Ido-Societo en la interreto
* La oficala retpagino di la Germana Ido-Societo
* La Facebook-grupo Ido Germania
* La oficala retpagino di la Idoamiki Berlin
* La germana Ido-forumo

## Referi
Listo pri prezidanti di Nijer

Yen la listo pri prezidanti e chefi di stato di Nijer de la nedependo en 1960, til nun.

## Noti

## Videz anke
* Chefa ministri di Nijer
Testo

**Testo** esas persono qua deklaras (maxim-multa-kaze : koram judiciisti) certifikar vidir od audir (ulo, ulu).
Tetralogio

**Tetralogio** esas :
* (literaturo antiqua) Ensemblo de quar peci: tri tragedii ed un dramato satirema, quan prizentis, lor la konkursi teatrala, la poeti tragediala di la Grekia antiqua.
* Grupo de quar dialogi, che Platon.
* (muziko) Ensemblo de quar operi.
Listo pri prezidanti di Ghana

Ante lua nedependo en 1957, Britaniana kolonio Ghana konocesis kom Ora Rivo. Antee, la regiono dividesis en diversa stati; la maxim konocata esis kunfederuro Ashanti.

## Chefi di stato di [[Ghana]] ([[1957]] til nun)
Kande Ora Rivo e Britaniana Togolando unionis por formacar Ghana, nedependanta del Unionita Rejio, de 1957 til 1960 lua unesma chefo di stato esis la rejino Elizabeth la 2ma di Unionita Rejio reprezentita da generala guvernisti.

### Republiko Ghana ([[1960]] til nun)
Ghana divenis republiko ye la 1ma di julio 1960. Yen la listo pri prezidanti di Ghana til nun.

## Fonti
* http://www.rulers.org/rulg1.html#ghana
* *Guinness Book of Kings, Rulers & Statesmen*, Clive Carpenter, Guinness Superlatives Ltd
* *African States and Rulers*, John Stewart, McFarland
* *Heads of State and Government, 2nd Edn.*, John V da Graça, MacMillan Press Ltd, 2000

## Videz anke
* Ghana
Daouda Malam Wanké

**Daouda Malam Wanké**, militestro e politikisto 1946 o 1954 til 2004, esis prezidanto di Nijer de la 11ma di aprilo til la 22ma di decembro 1999.
Listo pri prezidanti di Tajikistan

Yen la listo pri prezidanti di Tajikistan.

## [[Republiko Socialista Sovietiana Tajikistan]]
### Chefa Sekretarii de la Komunista Partiso di Tajikistan
* Mirza Davud Huseynov (novembro 1929 - 3ma di novembro 1933)
* Grigory Broydo (3ma di novembro 1933 - 8ma di januaro 1934)
* Suren Shadunts (8ma di januaro 1934 - septembro 1937)
* Urunboi Ushturov (septembro 1937 - marto 1938)
* Dmitri Zakharovich Protopopov (aprilo 1938 - agosto 1946)
* Bobojon Ghafurov (16 di agosto 1946 - 24ma di mayo 1956)
* Tursun Uljabayev (24ma di mayo 1956 - 12ma di aprilo 1961)
* Jabbor Rasulov (12ma di aprilo 1961 - 4ma di aprilo 1982)
* Rahmon Nabiyev (4ma di aprilo 1982 - 14ma di decembro 1985)
* Qahhor Mahkamov (14ma di decembro 1985 - 4ma di septembro 1991)

### Prezidanto di Supra Sovieto
* N. Ashurov - 13ma di julio - 15ma di julio 1938

### Chefi di ''Presidium'' di Supra Sovieto di Tajikistan
* Munavar Shagadayev (15ma di julio 1938 - 29ma di julio 1950)
* Nazarsho Dodkhudoyev (29ma di julio 1950 - 24ma di mayo 1956)
* Mirzo Rakhmatov (24ma di mayo 1956 - 28ma di marto 1963)
* Makhmadullo Kholov (28ma di marto 1963 - januaro 1964)
* Nizoramo Zaripova
* + Vladimir Oplanchuk (provizora) (januaro - 17ma di februaro 1964)
* Gaibnasar Pallayev (17ma di februaro 1964 - 12ma di aprilo 1990)
* Qahhor Mahkamov (12ma di aprilo 1990 - 30ma di novembro 1990)

## Prezidanti di Tajikistan pos la nedependo (1991 til nun)

## Videz anke
* Listo pri chefa ministri di Tajikistan

## Extera ligilo
* Oficala pagino di la prezidanto di Tajikistan
Michelle Trachtenberg

**Michelle Christine Trachtenberg** esas yuna cinemo-aktorino. El konocesis per la lua rolo de *Dawn Summers* en la sucesoza hororo-televiziono-serio "Buffy the Vampire Slayer" (Buffy la vampiri-ociderino). Lu pleis en multa filmi e televiziono-serii.

Michelle Trachtenberg naskis ye la 11ma di oktobro 1985 en New York. Ja en la evo de tri yari Michelle Trachtenberg esis por la unesma foyo en la televiziono por kurta reklamo-filmo.

En la yaro 1996 Trachtenberg pleis sua unesma granda rolo en la filmo *Harriet the spy* (Harriet la spionisto). En la sucesoza hororo-serio *Buffy the Vampire Slayer* el pleis *Dawn Summers*,  qua esas la juniora fratino di la titulo-heroino *Buffy Summers*, de 2000 til la fino di la serio en la yaro 2003.

En la yaro 2005 Trachtenberg pleis la chef-rolo en la filmo *Ice Princess* ("Glacio-princino*) da [[Walt Disney]]. El anke esis sucesoza en la populara televiziono-serio *Gossip girl'' (Babilajo yunino) inter 2008 e 2010.
Stampilo

**Stampilo** esas peceto de papero imprimuroza (ordinare kun konturo dentetoza pro perforesir) quan onu glutinas sur la letro-kuverti por montrar ke l'afranko-preco esas pagita.
John Carew Eccles

**John Carew Eccles** (1903 til 1997) esis Australiana neurofiziologiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1963.
Listo pri chefministri di Fidji

La chefministro esas la chefo di guvernerio di Fidji. Lu selektesas dal prezidanto.

Yen la listo pri chefministri di Fidji pos 1967.

## Fidji ante la nedependo

## Fidji pos la nedependo

## Videz anke
* Listo pri prezidanti di Fidji

## Referi
Tirso

**Tirso** esas emblemo di Bako, javelino an-cirkondata da hedero, pampri, e finanta forme di pino-kono, quan portis la bacchus-pastorini.
Titulo (homonimo)

**Titulo** esas :
* Nomo qua expresas distingo pri rango sociala, ofico.
* Nomo qua expresas ofico, grado.
* Indiko di la temo traktata en libro, maxim-multa-kaze kun la nomo dil autoro, skribita sur la kovrilo di libro broshita, sur la dorso, sur un ek la folii komencala.
* Indiko, en la komenco-parto di chapito, di dividuro di libro - di la parto di la temo qua traktesas en lu.
Park Chung-hee

**Park Chung-hee** (30ma di septembro 1917 til la 26ma di oktobro 1979) esis la 5ma prezidanto di Sud-Korea, e guvernis de la 14ma di novembro 1963 til la 26ma di oktobro 1979.

## Extera ligilo
* Park Chung-hee:daum
Chun Doo-hwan

**Chun Doo-hwan**, militestro e politikisto n. ye la 18ma di januaro 1931 til la 23ma di novembro 2021, esis prezidanto di Sud-Korea de la 1ma di septembro 1980 til la 24ma di februaro 1988.

## Referi
Yun Bo-seon

**Yun Bo-seon** (26 di agosto 1897 til 18 di julio 1990) esis la 4ma prezidanto di Sud-Korea, e guvernis de 13 di agosto 1960 til 22 di marto 1962.

## Extera ligili
* Yun Bo-seon:daum (Korea)
Harri Sirola

**Harri Erkki William Sirola** (1958 til 2001) esis Finlandana skriptisto. Lua unesma libro, *Abiturientti* publikigesis en 1980.
Toreadoro

**Toreadoro** esas lor taurokombato, ta omni personi qui kombatas kontre tauro, en areno : pikadoro, matadoro, e.c.
Tombo

**Tombo** esas:
* Foso superkovrita de quaza tablo ek petro o marmoro qua kontenas mortinto.
* Monumento funerala super la foso qua kontenas mortinto.
Jessica Sutta

**Jessica Lynn Sutta** (n. 1982) esas dansistino, beleso-manekino, aktorino ed ex-membro di muzikala ensemblo Pussycat Dolls.
Franco da Rocha

**Franco da Rocha** esas urbo en Braziliana stato Sao Paulo, jacanta an la metropolala regiono di la chef-urbo dil stato. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 133,9 km².

En 1627 la rejulo di Portugal donis a la sioro Amador Bueno da Ribeira tereni en la regiono por kultivar. La regiono restis rurala til 1888, kande inauguresis la ferovoyala staciono. Tamen, la fakto qua modifikis lua historio esis l'inauguro dil Psikiatriala Hospitalo ed Agrokultivala Kolonio *Juquery* en 1885. La hospitalo recevis psikiatriala kuracati de omna parti del stato, e dum la yari 1970a cirkume 16.000 personi enternesis ibe. Dum la yari 2000a komencis procedi por klozar ol, ed en 2014, 154 personi ankore restis enternata ibe.

Kun poka industrii, komerco e servadi, Franco da Rocha funcionas precipue kom dormeyo-urbo, e lua habitanti laboras precipue en Sao Paulo. En januaro 2011 intensa pluvi efektigis inundadi qui afektis severe la centro del urbo. Itere ye la 11ma di marto 2016 eventis destruktiva inundado, kande aqui del aquobarilo *Paiva Castro* liberigesis por evitar lua krulo pos ke intensa pluvi minacis lua strukturo.

## Referi
Tornasolo (homonimo)

**Tornasolo** esas :
* Materio kolorizanta, blua, quan onu extraktas de varietato di krotono (sunfloro, rocella lecanora).
* Solvuro de ta blua materio, quan l'acidi igas redeskar.
Toro (homonimo)

**Toro** esas :
* (arkitek.) Muluro cilindra an la bazo di kolono.
* (geom.) Surfaco produktita per la rotaco di cirklo cirkum rekto qua kontenas en lua plano, ma qua ne pasas tra lua centro.
Torpedo (genero)

**Torpedo** esas plata fisho qua havas ronda korpo e duo di organi kapabla di produktar elektrala discharjo, qua uzesas per aturdar od ocidar raptajo, varianta de nur 8 volti til 220 volti segun la speco.
Interlingua-parolanti

La listo infre inkluzas eminenta **[[interlingua]]-parolanti**.

* Eric Ahlström
* Bent Andersen
* Stefano Bakonyi
* Ric Berger
* Erik Berggren
* Hugh Blair
* Giovanni Blandino
* Pian Boalt
* Christina Brandt
* Thomas Breinstrup
* S. W. Buckhalter
* Hermenegildo de la Campa Martínez
* Tazio Carlevaro
* Paolo Castellina
* Piet Cleij
* Sven Collberg
* William Edward Collinson
* Erik Enfors
* Hugo Fischer
* Franco de Fraxino
* H. P. Frodelund
* Alexander Gode
* F. P. Gopsill
* Esbern Hak
* Hannes Hyrenius
* Julio Inquilino
* René Jacobs
* Ferenc Jeszenszky
* Selahattin Kayalar
* Åsmund Knutson
* Jørgen Lund
* Toma Macovei
* Alice Morris Sturges
* Stanley Mulaik
* Jonas Negalha
* John Nordin
* Engelbert Pigal
* Carolo Salicto
* André Schild
* Brian C. Sexton
* Ingvar Stenström
* Aleš Uhlíç
* Alice Vanderbilt Morris
* Raymond Volf
* Jakob Waage
* Marco Waterman
* Ricard Wilshusen
* Leland Yeager
Traco

**Traco** esas :
* serio de marki lasita de korpo presita aden altra, per qui onu deskovras la direciono ye qua iris ulu, ulo.
* singla ek ta marki. (anke metaf.)
* marko per qua onu deskovras l'efiko da ulo, da ulu, en epoko pasinta.
Ekonomio di Mayotte

L'ekonomio di Mayotte dependas forte del agrokultivo, pesko ed edukado di bestii. En 2016, lua totala nacionala produkturo atingis 2,323 miliard Euri, e lua TNP po persono atingis  Euri. Kompare, la TNP po persono che kontinentala Francia ye la sam yaro esis  Euri. Sua totala interna produkturo stimulesas pro konsumo di familii, tamen ol afektesas serioze da komercala deficito - l'exportaci en 2016 esis 11,4 milion Euri, kontre ke l'importaci ye la sam yaro esis 510,3 milion Euri.

L'ekonomio di la regiono dependas multe de publika sektoro. L'insulo profitas de koloki da Franca guvernerio e dal Europana Uniono por stimular sua developo ekonomiala, proximiganta ol de la cetera regioni Franca.

## Referi
Quago

**Quago** esas speco di zebro, nun desaparinta de la terglobo, qua vivis en la sud-regioni di Afrika: nur la duima parto (avana) di lua korpo esis blanka-strioza.
Traino

**Traino** esas korpo di la tasko konsistas ye duktar, transportar, la provizuri, l'asiejomashini e la municioni.
Trampolino

**Trampolino** esas planajo pento-forma, ek planko instalita tale ke olu esas elastika, desur qua la saltanti risaltas, tale aquirinte springo plu granda.
Trancheo

*Videz anke [[Trancheo (homonimo)]]* 
**Trancheo** esas exkavuro facita en sulo ula-longe (por kanalo, kanaleto, voyo, fervoyo, e.c.).
Tradeskancio

**Tradeskancio** esas genero de "komelinacei", kun flori violea, purpurea o blanka, qua vivas en la regioni atmosfero-varma di la suda parto di Amerika.
Navo (homonimo)

**Navo** esas :
* konstrukturo destinita a navigar sur od en mari ed oceani.
* parto di kirko, de la portalo a la koreyo, inter du rangi de pilastri, de koloni, qui subtenas la vulto.
Traverso

**Traverso** esas peco ek ligno o metalo, perpendikla ye l'elementi precipua di konstrukturo, destinita a mantenar l'interdisto di ta elementi.
Tremao

**Tremao** esas signo ek du punti inter-apuda, quan onu lokizas horizontale super vokalo por modifikar la pronunco di olca (en la lingui Germana o Germanida) o por indikar ke du vokali inter-apuda ne pronuncesas diftonge (en la lingua Franca, Angla, e.c.)
Trepano

**Trepano** esas :
* (kirurgio) Instrumento por borar l'osti, precipue olti di la kranio, por posibligar l'ekfluo de puso o la retrodukto di osto profunde sinkita a lua plaso normala.
* (tekn.) Granda mashino por perforar sulo roka, por facar putei, serchar di petrolo, e.c.
John Nordin (idisto)

L'injenioro **John Nordin** (9 di mayo 1887 — 29 di junio 1983) di origino Sueda, komencis kom idisto ed editis *Ido-Radio Lexiko* (1924) ma divenis interlinguisto ardoranta pos la aparo di interlingua. Esis la unesma prezidanto dil Sueda Societate por Interlingua (SSI) e direktisto dil helpo ciencala dil SSI. En 1965 ilu editis la vortaro *Svensk-Interlingua Ordbok med kort grammatik.* Ilu kunlaboris kun Eugen Whoster a la ISO e tradukis la famoza Guida Sohlman en interlingua. Nordin fondis la Fondo por Interlingua, qua helpas la organizesi di interlingua en Skandinavia. Memorigilo en *[[Currero de Interlingua|Currero]]* n° 74/1983.

## Extera ligili
*  Biografio di John Nordin
Azia

**Azia** esas la maxim vasta e populoza kontinento de la mondo, ed esas quar-ople plu granda kam Europa. Ol kovras 8,6% de la tota surfaco di la planeto, e havas cirkume 60% de lua tota habitantaro. Azia ed Europa formacas kune la superkontinento Eurazia.

* **Surfaco**: 44,4 milioni km².
* **Habitanti**: 3 879 milioni (2010).
	 
## Nedependanta stati en Azia
Yen listo pri la nedependanta landi qui havas teritorii en Azia. La maxim populoza lando del mondo, Popul-Republiko Chinia jacas en Azia.
	 	

	


## Altra loki

Abkhazia | Abu Dhabi | Chechenia | Gobi | Himalaya | Kamchatka | Kashmir | Mandjuria | Orea triangulo | Proxim-Oriento | Siberia | Tibet | Turka republiko di Norda Chipro

## Historiala loki

 Anam | Asiria | Avan-Azia | Babilonia | Burma | Ceylon | Foinikia | Formoza | Galilea | Judea | Kochinchinia | Malaya | Mezopotamia | Persia | Siam 

## Geografio

	
**Azia** esas la centrala ed estala parto di Eurazia, formacita per 50 landi. Azia unionas su kun Afrika per la peninsulo di Sinai, e kun Europa per longa bordero sequante l'Urali.
	
;Extrema punkti

* **Maxim norda loko**: Kabo Chelyuskin, Rusia (77˚ 36' N).
* **Maxim esta loko**: Kabo Dejnyov, Rusia (169˚ 45' W).
* **Maxim suda loko**: Kabo Bulus, Malaizia (1˚ 16' N).
* **Maxim westa loko**: Kabo Baba, Turkia (26˚ 4' E).	
* **mezavalora [[altitudo]] dil kontinento**: 950 metri.
* **Maxim alta monto**: Monto Everest, kun 8,848 metri di altitudo.

### Maxim alta monti
Infre esas la listo di maxim alta monti di Azia e dil mondo. Lia altitudi superiras 8 mil metri, ed omni jacas en la montaro Himalaya.

Monto Everest || K2 || Kangchenjunga || Lhotse || Makalu || Cho Oyu || Dhaulagiri la 1ma || Manaslu || Nanga Parbat || Annapurna la 1ma || Gasherbrum la 1ma || Faichan Kangri || Gasherbrum la 2ma || Shishapangma

### Fluvii
La 3 maxim granda fluvii di Azia esas:
# Yangcekiang 5.630&nbsp;km.
# Yenisei (kun Angara-Selenga) 5.390&nbsp;km.
# Mekong 4.500&nbsp;km.
	 
### lagi e mari
Aralo | Baikalo | Maro di Bering | Gulfo di Oman | Indiana Oceano | Jordan | Kaspia Maro, Kaspio | Maro di Arabia | Mortinta Maro | Pacifika Oceano, Pacifiko | Reda Maro 

### Insuli ed Arkipelagi
	
Andaman | Bali | Borneo | Chipro | Java | Luzon (Filipini) | Kurili | Singapur | Honshu, Hokkaido, Kyushu, Shikoku (Japonia) | Sri Lanka | Sumatra | Taiwan
	 	
### Kanali e stretaji
	
Kanalo di Suez | Dardaneli | stretajo di Cushima | Stretajo di Hormuz | Stretajo di Melaka | stretajo di Taiwan 

## Ekonomio

Yen la 20 maxim granda TNP de Azia.	

	

	
Azia esas la maxim granda produktero e konsumero di nutrivi di la Tero, e havas le maxim granda jaceyi di minerali dil planeto. Popul-Republiko Chinia - la maxim granda ekonomio de la regiono - divenis la 6ma granda ekonomio dil mondo en 2006, e kreskas mezavalore 9,5% omnayare. Altra du granda ekonomii esas Indiana e Japoniana.
	 	
Landi exemple Japonia o Israel havas moderna industriala ekonomii. On remarkas anke tale nomizita *[[Aziana Tigri]]*: Sud-Korea, Republiko Chinia (Taiwan), Singapur e Hong Kong.

## Referi
Trilogio

**Trilogio** esas :
* (epoki antiqua) Ensemblo di tri tragedii qui traktas (maxim-multa-kaze) tri parti intersequanta de temo komuna, quin onu reprezentis, ica pos ita, en la konkursi pri poeziaji qui eventis lor ula festii solena.
* (nunepoko) Ensemblo de tri tragedii qui traktas tri parti intersequanta de temo komuna.
Tritono (homonimo)

**Tritono** esas:
* Amfibio squala, vicina ye salamandro.
* Maro-deajo, filiulo di Poseidon, qua, segun la reprezenti, havas vizajo homala e korpo qua finas fishatre.
* Satelito di Neptuno.
Troglodito (homonimo)

**Troglodito** esas :
* Habitanto di la kaverni subsula.
* (zool.) Ucelo insekto-manjanta, quan onu konfundas multa-kaze a la regolo.
Trokaro

**Trokaro** esas instrumento di qua la formo esas olta di puncilo, cilindratra, muntita an mancho e kontenata en kanulo, quan onu uzas por puncionar.
Tribuno

**Tribuno** esas :
* Loko situita kelke-alte, quaze estrado de ube l'oratoro diskursis a la plebeyani sur placo (en l'epoki antiqua) - de ube l'oratoro diskursas en asemblitaro deliberanta (nia-epoke).
* Galerio ube onu rezervas plasi en cirko, en asemblitaro deliberanta.
Duesma batalio di Champagne

La **Duesma batalio di Champagne** esis Franca atakado kontre invado da Germana trupi, qua komencis ye la 25ma di septembro 1915, dum l'unesma mondomilito.

Pos kanonagar dum 3 dii kontre Germana tranchei, Franca trupi avancis dum kelka dii cirkume 3 kilometri. Kande Germani recevis rinforci, Franca atako perdis intenseso til haltigar ye la 8ma di oktobro. Fine, Germani kontreatakis ye la 30ma di oktobro e rekovris la perdita teritorii. Ye la 6ma di novembro 1915 Franci abandonis l'ideo pri atakado.

## Konsequi
La batalio atraktis l'atenco di Germana komandanti, e Franci povis avancar dum kelka dii nam Germani ne havis multa trupi en la regiono. Tamen, la globala rezulto ne esis bona por la du trupi. Franci perdis  soldati, dum ke Germani perdis  soldati (segun la historiisto R.T.Foley, Germani perdis  soldati).

## Referi
Trubaduro

**Trubaduro** (en Ocitaniana *trobador*, en Franca *troubadour*) esis poeto e/o muzikala kompozisto qua kompozis per la linguo olima di la sudo-regioni di Francia. Gererale li kompozis e kantis akompanita da muzikala instrumenti, specale da alaudi.

La majoritato di la trubaduri esis viri, ma anke existis trubaduristini (en Ocitaniana: *trobairitz*. L'unesma trubaduri kompozis e kantis en Ocitaniana, la maxim anciena Latinida linguo kun propra literaturo, qua evolucionis en la sudo di Francia. Balde aparis kompozuri en altra lingui, exemple la lingui de la nordo di Francia, e l'anciena Galisa-Portugala linguo, qua evolucionis vers la moderna Portugalana e Galisiana. Ma anke existis trubaduri en Anglia ed en Germania.

## Temi
La temi por la poezii povis esar l'amo, la politiko, la satiro, edc.

## Referi
Trunkono

**Trunkono** esas :
* (tekn.) Elemento di la vaporokaldieri, e di la tanki e cisterni metala, cilindra, qua konsistas ye ringego de fer-tolo.
* (arkitek.) parto infra di fusto.
Ric Berger

Profesoro **Ric Berger** (16 di agosto 1894 – 4 di agosto 1984): Profesoro Suisa di desegno, dekoro e arto-historio. Evante 18 yari ilu interesesis por lingui universala quale Esperanto, ardorante. Esis dum 20 yari redaktisto dil revuo *Cosmoglotta*, redaktita per la Occidental-Uniono e responsis pri la chanjo dil nomo de "occidental" a "interlingue". De januaro 1959 til decembro 1963 sekretario generala dil UMI e samatempe redaktisto dil revuo *Currero*. Autoro di plu kam 20 libri pri arto e monumenti historiala en Suisia, abundo di kayeri tematala en interlingua, precipue pri la historio dil lingui universala auxiliara. Ilu editis 1966 – 1983 la *Revista de Interlingua* ("Revuo di Interlingua" cesita kun lua morto), en sumo plu kam 6.000 pagini sendita a 60 landi, e lernolibri en multa lingui. Memorigilo en *Currero* n° 78/1984.
Troleo

**Troleo** esas che la vehili elektromovata : organo por la preno di elektrofluo, qua konsistas ye stango flexebla kun mikra roteto o kun kontaktilo glitanta, qua uzasas por transmisar l'elektrofluo de la kablo konduktiva til la motoro di vehilo.
Tubulo

**Tubulo** esas :
* Tubaro qua duktas fluido a l'organo qua uzos olca.
* (en automobilo) tubulo di alimento : tubo qua duktas la mixuro exploziva, de la karburatoro til la cilindri di la motoro.
Surtabla ludo

**Surtabla ludo** esas premarkita surfaco kun kontili o peci qua esas movita tra la suporto. Simpla surtabla ludi esas ofte vidita kom ideala "familio distrakto" qua ulo povas furnisar to per omna evi. Certa surtabla ludi, kom shakoludo e go, havas maxim granda strategiala valoro e divenas permanenta klasiki.

Ol esas multa tipi e klasi di surtabla ludi. Certa esas simpliga simuli di reala vivo.
Vortoludo

**Vortoludo** esas ordinare irga linguo-vorto qua manipulas la vorti o di sonoresi, e note ta qua konsistas en krear du vorti o homofonala frazi (maxim ofte humurala) kun diversa senco.

Se la vorto-ludo rezultas de ne-oportuna hazardo, onu parolas pri kakofonio.

## Diversa tipi di vorto-ludi

* Akrostiko : poemo en qua la komenco-literi di omna versi kompozas vorto.
* Alografo : sequo di literi qua havas senco nur se ta esas parolita l'uno pos l'altro.
* Anagramo : permutado di literi qua formacas nova vorto.
* Antonomazio : nomo propra uzita kom komuna nomo.
* Autotradukuro  : nomo qua deskompozita en du termi donas la tradukuro dil unesma en altra linguo.
* bigramo : konstrukto di du vorti de literi di uno, nur uzanta sola foyo omna litero ma uzanta omni.
* Vicioza ortografio : ortografio eroriva/mala stilo.
* Kadavro bonega : ludo vizanta ad adjuntar vorti segun ke, sen vidar to ja skribita, til formizar sureala frazo.
* Kalemburo : vorto-ludo apogata sur l'homonimeso (vorti qua pronuncas su en la sama fasono) o la polisemio (vorto kun multa sensi).
* Sharado : deskompozo fonetikala di expreso ad divinar, en plura vorti definita l'uno pos l'altro.
* Vort-alterigo : Frazo chanjanta di senco pose permuto di du leteri o grupi di leteri.
* Duovorti : Vorti formacita de du vorti di sama senco.
* Dingbats : grafika rebuso.
* Falsa proverbo
* Homofono, vorti o grupo di vorti donanta la sama sono.
* Lipogramo : texto qua ne uzas certa literi
* Mot-valise : imaginala vorto formacita de du vorti.
* Neologismo: personalizo di expresuro.
* Palindromo : vorto o frazo qua povas anke lektar su de rekta ad sinistra.
* Tot-alfabetajo : frazo uzanta tota literi di alfabeto adminime unfoye.
* Paronimo : asociuro di 2 expresi per sonora simileso.
* Poemo holorima, partikulara kazo di l'homofonio : verso qua havas sama pronuncado.
* Polisemio
* Rebuso Sequo o kombino di grafik elementi do l'interpreto, ordinare fonetiko, produktas enunco (frazo, vorto, expreso …). To esas la grafik equivalo dil sharado.
* Retro-akronimo : 
* Shiritori : Japoniana ludo.
* Tromp-oreli : frazi desfacila ad komprenar.
* Virelangue : frazi desfacila ad pronuncar.
Ultramaro

**Ultramaro** esas blua pigmento di naturala o sintezala deveno uzata por produkar farbi, laki ed emalii, e kom moyeno por kolorigar mult altra sunstanci.
Umbiliko

**Umbiliko** esas cikatruro rondatra quan havas la mamiferi ye la centra parto di abdomino ube pasis kordono nutrala che la feto.
Inundadi e terglitadi en Rio de Janeiro ye januaro 2011

En januaro 2011, violentoz **[[Inundado|inundadi]] e [[terglitado|terglitadi]]** atingis montala regiono dil stato Rio de Janeiro en Brazilia. Til la 27ma di januaro salveso esquadi trovis 844 korpi, ma la lokizo di 518 plusa homi oficale restis nekonocata specale kom konsequo di krulo di domi en Nova Friburgo, Petrópolis, Teresópolis, Sumidouro e São José do Vale do Rio Preto. Ta katastrofo ja esas konsiderata la duesma maxim mala di Braziliana historio: ol superiris la nombro di viktimi dil terglitado en Caraguatatuba en marto 1967 ma ne superiris la nombro di viktimi - kalkulita en 1700 morti - dil terglitado en la choseo Dutra ye la 22ma di januaro 1967. Inter la morti esas un ex-urbestro di Nova Friburgo, Paulo Cezar Vassallo de Azevedo.

Til la 24ma di januaro plua kam 25 mili personi en 16 urbi del stato restis sen shirmilo. L'inundadi e terglitadi anke afektis serioze l'ekonomii dil urbi: multa stradi, voyi, butiki, farmeyi e fabrikerii destruktesis. Teresópolis, Petrópolis e Nova Friburgo havas turismo kom importanta ekonomial agado, e multa turistala substrukturi demandas rikonstrukturo.

Braziliana guvernerio reaktis rapide, e sendis incendio-pumpisti, policisti e militisti qui verkis en pacala trupi en Haiti por sokursar la populo, removar fango e roki de stradi e voyi ed instalar ambulanci e helpar en hospitali. Ye la 12ma di januaro prezidantino Dilma Rousseff anuncis R$ 780 milioni en helpi por la regiono. Til la 15ma di februaro plua kam 900 korpi ja trovesis da salveso esquadi. La verki por trovar korpi e rikonstruktar la subsstrukturo en l'afektita urbi duras til nun.

Singla urbo di la region, Areal, nur havis materiala detrimenti ma nula mortala viktimi, pro simpla decido di lua urbestro, Laerte Calil de Freitas: ilu demandis ke automobilo kun fono-buxi informis habitanti di la regioni apud fluvii pri balda intensa pluvi kun risko di inundadi. Habitanti di ta zoni abandonis lia domi justatempe.

## Posibla origino: "La Niña"
Ta inundadi posible rezultis de intensa pluvi en la regiono, konsequo de naturala fenomeno konocata kom "La Niña". Dum la periodo dil fenomeno "La Niña", qua duras cirkume 5 monati, l'aquo dil centro ed esto dil Oceano Pacifiko standas 3 °C til 5 °C plu kolda kam l'ordinara mezvaloro por ta periodo. Ta variado en oceanala temperaturo afektas la klimato en tota mondo, en opozanta maniero a la fenomeno "El-Ninyo", qua esas la varmigo dil aquo di Pacifiko en la sama regiono, centro ed esto di Pacifiko.

## Referi
Umbro

**Umbro** esas organika kompozajo, pigmento pri nuanci di bruna koloro. En pikt-arto uzesis de 15ma yarcento.
Unglo

**Unglo** esas lamo kornatra, sur la facio dorsa di l'extremajo di fingri, che homo e che multa animali spinoza. L'ungli di artropodi esas nominita **pinco**. 

En tetrapodi, unglo formacesas de keratino en du strati.

Flata unglo sur qua povas marchar esas nominita **hufo**.

**Stringero** esas unglo di rapt-ucelo.
Unikorno

**Unikorno** esas legendala animalo kun korpo di kavalo, kapo di cervo e korno unika meze de lua fronto.

Existas multa legendi pri l'unikorni. Dum Mez-epoko on kredis ke unikorni povus vinkar inkluzite animali plu forta kam li, exemple, elefanti.
Upupo

**Upupo** esas genero de paseri ek la familio "tenuiroatri", qua havas sur sua kapo, tufo ek duopla rango de plumi rufa kun bordo nigra.
Telegonio

**Telegonio** esas transmiso, a la genituro ek mariajo dato-duesma, di karakteri qui devenas de la patro unesma-mariaja.
Urno

**Urno** esas :
* (en l'epoki antiqua) Granda vazo quan l'Antiqui uzis por cherpar aquo, por enklozar la cindri de la kadavri homala, por rekoliar la voto-buli en la tribunali, en l'asemblitari politikala, e.c.
* (nun-epoka) vazo, buxo, aden qua onu rekolias la voto-bilieti.