open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dogmo 95

**Dogmo 95** (en la Daniana: *Dogme 95*) de origino esas Daniana ligo de kelka rejiseri qua fondesis en 1995 en København. La partoprenanti interkonsentis por cinematografar tenar su a dek strikta reguli (dogmi). Ca reguli esas mencionita en la manifesto di Dogmo 95, konstitucas la juro di pureso.

La fondinti di Dogmo 95 esas la rejiseri Thomas Vinterberg e Lars von Trier. L'unesma e samatempe la maxim konocata Dogmo 95 filmo esas *Festen* (la festo, 1998) da Thomas Vinterberg. Tote 35 filmi certifikesis Dogmo-filmo.

Dogmo 95 prizentesis da Von Trier dum franciana simpozio pri 100 yari di filmo. Per Dogmo 95 la rejiseri volis rezistar la komercala holiwud-filmi.
Arjen Lubach

**Arjen Henrik Lubach** (pron.: *aryen-lubag*; n. Groningen, la 22ma di oktobro 1979) esas Nederlandana komediisto, skriptisto, hosto di televizion-spektaklo e muzik-produktisto. Ilua televizionala brodkasto *Zondag met Lubach* (sundio kun Lubach) brodkastita da NPO3 (2024-2021) igis lu konocata. En 2022 il lansas la satiriala komedio *De Avondshow met Arjen Lubach*, (La Vesperala spektaklo kun Arjen Lubach), segun koncepto di Usana tarde-noktala spektakli, brodkastita quar vesperi po semano da NPO1. En 2024 il iris a RTL qua brodkastas ilua spektaklo *LUBACH* depos 2025.
Turmo Einstein

La **turmo Einstein** esas stelobserveyo en expresionistala stilo da arkitekto Erich Mendelsohn sur la Telegrafenberg en Pocdam, Germania.

La turmo konstruktesis en 1921 komisita da Fonduro Albert Einstein e la Germaniana stato por experimenti dil astrofizikisto Erwin Finlay-Freundlich, por pruvar la teorio pri relativeso per astronomial observi.

En l'edifico establisesis sunobserveyo, ol apartenas la Leibniz-Institut für Astrophysik Potsdam.
Jane Goodall

**Valerie Jane Morris-Goodall**, kurte **Jane Goodall** (pron.: *jeyn-gudol*; n. Londen, la 3ma di aprilo 1934 – m. Los Angeles, la 1ma di oktobro 2025) esis Britanian antropologo e biologo, specaligita pri etologio e primatologio. Goodall precipue esis konocata pro elua studio pri la social e familiala vivo di la chimpanzeo en la Nacionala Parko Gombe-fluvio (Tanzania). El fondis l'Instituto Jane Goodall.
Patricia Routledge

**Damo Katherine Patricia Routledge [[DBE]]** (pron.: *patrisia-rutlich*; n. Birkenhead, la 17ma di februaro 1929 – m. Chichester, la 3ma di oktobro 2025) esis Britanian aktoro e kantisto, precipue konocata pro elua rolo di *Hayasint Buketo* ('esas Bukey'), e spozo di Richard, en la komediala televizion-serio "Keeping Up Appearances" (*Trompiv aspekto*). El anke pleis la rolo di *Hatty Waintrop Exploras*, detektivo sur l'Angliana ruro.
1973 (nombro)

**1973** (**mil e nonacent e sepadek e tri**) esas nombro e numeralo, mil-e-nonacent-e-sepadek-e-triesma pozitiv integro di infinita seguo di naturala nombri, inter 1972 e 1974.
1978 (nombro)

**1978** (**mil e nonacent e sepadek ed ok**) esas nombro e numeralo, mil-e-nonacent-e-sepadek-e-okesma pozitiv integro di infinita seguo di naturala nombri, inter 1977 e 1979.
1980 (nombro)

**1980** (**mil e nonacent e okadek**) esas nombro e numeralo, mil-e-nonacent-e-okadekesma pozitiv integro di infinita seguo di naturala nombri, inter 1979 e 1981.
1981 (nombro)

**1981** (**mil e nonacent e okadek ed un**) esas nombro e numeralo, mil-e-nonacent-e-okadek-e-unesma pozitiv integro di infinita seguo di naturala nombri, inter 1980 e 1982.
1982 (nombro)

**1982** (**mil e nonacent e okadek e du**) esas nombro e numeralo, mil-e-nonacent-e-okadek-e-duesma pozitiv integro di infinita seguo di naturala nombri, inter 1981 e 1983.
1990 (nombro)

**1990** (**mil e nonacent e nonadek**) esas nombro e numeralo, mil-e-nonacent-e-nonadekesma pozitiv integro di infinita seguo di naturala nombri, inter 1989 e 1991.
1994 (nombro)

**1994** (**mil e nonacent e nonadek e quar**) esas nombro e numeralo, mil-e-nonacent-e-nonadek-e-quaresma pozitiv integro di infinita seguo di naturala nombri, inter 1993 e 1995.
Omega

**Omega** (Greke *ωμέγα*, skribita kom **Ω, ω**) esas duadek-e-quaresma (lasta) litero di Greka alfabeto.
Hasan Fati

**Hasan Fati** (n. Alexandria, la 23ma di marto 1900 - m. Kairo, la 30ma di novembro 1989), surnomizita "Arkitekto di la Povri", esis Egiptian arkitekto. Il fameskis pro sua libro "Arkitekturo por la Povri" (1973). Maxim konocata projeto: Nova Kurna.
Upsilon

**Upsilon** od **ipsilon** (Greke *ύψιλον*, skribita kom **Υ, υ**) esas duadekesma litero di Greka alfabeto.
Velly Joonas

**Velly Joonas** (pron.: *veli-yonas*; n. Kothla-Järve, la 9ma di junio 1955) esas Estoniana muzikisto, kantisto, piktisto e poeto, olima membro di amatorala bandi Vstretša e Pirita. Velly skribis preske plu kam 300 kansoni, 30 poezial antologii ed expozis sua artaji en art-galerio. Elua du maxim konocata kansoni esas "Stopp, seisku aeg" e "Käes on aeg" (rifaco di *Feel Like Makin' Love* da Roberta Flack).

## <small>Referi</small>
Sheika Rimiti

**Sheika Rimiti** o simple **Rimiti**, pseudonimo di **Sadia Bedief**, n. Tesala, la 8ma di  mayo 1923 - m. Paris, la 15ma di mayo 2006, esis muzikisto e kantisto di Aljeriana ray-muziko. El surnomesis "Avino di la Ray", di qua el esis la maxim famoza muliero e feministo en la historio di la nord-Afrikana muziko.
Sustracioniva kolor-mixado

**Sustracioniva kolor-mixado** esas fenomeno di mixar kolori per sustracionar radiaco videbla di diversa longesi. Tala sintezo eventas che mixar farbi diversakolora.

La metodo uzesas en imprimo.
Videbla spektro

**Videbla spektro** esas parto di elektromagnetika radiaco kauziganta reakto di retino di okulo dum vidado.
Adicioniva kolor-mixado

**Adicioniva kolor-mixado** esas fenomeno di mixar kolori per adicionar radii di videbla spektro di diversa longesi. Tala sintezo eventas che mixar kolori montrata sur skreni di elektronikal aparati quale smartfono.
Prima kolori

**Prima kolori** esas bazala minimal ensemblo di kolori, qui per mixado di su posibligas ganar determinata koloro.

Por homi tala ensembli bazizas ye tri kolori. Por adicioniva kolor-mixado to es maxim-multe-kaze reda, verda e blua, o reda, flava e blua. Por sustracioniva kolor-mixado uzesas magenta, cyana e flava.
Koloro-roto

**Koloro-roto** esas grafikala modelo uzata por explikar reguli di mixar e krear kolori.

En la modelo, qua havas formo dil roto kolori en loki kontrea segun olua centro nomizas komplementala. Ili kovrata en adicioniva kolor-mixado kreas blanka koloro, en sustracioniva – nigra koloro, e pos mixar – koloro griza.
Komplementala kolori

**Komplementala kolori** en kolorimetrio esas pari di kolori, qui juntita kun su per egala proporcioni povas krear – depende de junto-metodo – blanka, nigra o griza koloro:
* en adicioniva kolor-mixado per su-kovrar kreas blanka koloro,
* en sustracioniva kolor-mixado per su-kovrar – nigra koloro, e per mixar – griza koloro.

Ili havas kontrea pozesi segun centro en koloro-roto.

Exempli di tala pari es:
* reda e ciana
* violea e flava
* verda ed oranjea
Gareth Jones

**Gareth Richard Vaughan Jones**, kurte **Gareth Jones** (pron.: *geret-yons*; n. Barry, Glamorgan, la 13ma di agosto 1905 – m. Mongolia, la 12ma di agosto 1935) esis Walsana jurnalisto qua kom unesma jurnalisto raportis al ocidenta mondo pri l'existo di la Soviet-famino di 1930-1933, inkluzante la Holodomor e la Asharshilik.
Dian Fossey

**Dian Fossey** (pron.: *dayen-fosi*; n. San Francisco, la 16ma di januaro 1932 – m. Nacionala Parko di la Volkani (Ruanda), la 26ma di decembro 1985) esis Usan etologo en mamiferologo qua dum multa yari observis gorilari en la monto-foresti di Ruanda. Elua laboro esas komparebla a ta di Jane Goodall kun chimpanzei. Fossey konoceskis che la granda publiko pro la filmigo di elua libro *Gorili en la nebulo*.
CMYK (kolor-modelo)

**CMYK** esas ensemblo di quar bazala kolori di farbi imprimala uzata ofte en imprimado multakolora en poligrafio.

La nomo es abreviuro e devenas de unesma literi di Angla nomi di kolori:
* C de ***C'''yan'' – [[Ciana koloro|ciana]]
* M de ***M**agenta'' – [[Magenta koloro|magenta]]
* Y de ***Y*'ellow* – [[Flava koloro|flava]]
* K de *blac**K**'' – nigra
RGB (kolor-modelo)

**RGB** esas ensemblo di tri bazala kolori larje uzata en aparati  montranta o analizanta imaji quale televidili e smartfoni.

La nomo es abreviuro e devenas de Angla nomi di kolori:
* R de ***R'''ed'' – [[Reda koloro|reda]]
* G de ***G**reen'' – [[Verda koloro|verda]]
* B de ***B*'lue'' – blua
Kolor-spaco

**Kolor-spaco** esas elektromagnetika radiaco pri longeso de 380 til 780 nm do videbla spektro, di qua matematikala modeli montresis kom 3D-spaco di kolori.
HSV (kolor-spaco)

**HSV** esas modelo di deskriptar kolor-spaco de 1978.

La nomo es abreviuro e devenas de Angla termini:
* H de ***H'''ue'' – [[Nuanco (koloro)|nuanco]]
* S de ***S**aturation'' – [[Satureso (koloro)|satureso]]
* V de ***V*'alue*/*brightness'' – valoro/lumozeso
Nigra koloro

**Nigra koloro** esas prima koloro sustracioniva, posible maxim obskura, tota manko di reflektata videbla spektro.
Bruna koloro

**Bruna koloro** esas koloro, plu obskura e maxim-multe-kaze desaturita nuanco di oranjea, kreata per mixar du altra kolori: reda e verda, oranjea e blua, o flava e violea.
Violea koloro

**Violea koloro** esas koloro kreata per mixar du kolori: sustracionive ciana e magenta koloro, ed adicionive reda e blua.
رفادة

والرفادة تشمل مجموعة من الوظائف للقيام على خدمة الحرم المكي، وكانت الرفادة والسقاية أوثقها علاقة بسعي قريش إلى جمع قبائل العرب من حول حرمها.

**الرفادہ** اُن اہم کاموں میں سے تھی جو اہلِ مکہ حج کے موسم میں انجام دیا کرتے تھے۔ وہ اپنے درمیان ہر شخص سے اس کی استطاعت کے مطابق کچھ مال جمع کرتے، یہاں تک کہ ایک بڑی رقم اکٹھی ہوجاتی۔ پھر اسی مال سے وہ حاجیوں کے لیے کھانا تیار کرتے، اونٹ مہیا کرتے اور کشمش سے نبیذ (مشروب) بناتے۔ وہ پورے موسمِ حج میں حاجیوں کو کھانا کھلاتے رہتے، یہاں تک کہ حج مکمل ہو جاتا۔ سب سے پہلے یہ خدمت **ہاشم بن عبد مناف** نے انجام دی۔

**الرفادہ** دراصل ان ذمہ داریوں کا مجموعہ تھی جو حرمِ مکی کی خدمت کے لیے انجام دی جاتی تھیں۔ **الرفادہ** اور **السقايہ (پانی پلانا)** ان میں سب سے اہم اور قریش کے اُس مقصد سے سب سے زیادہ جڑی ہوئی تھیں، جس کے تحت وہ عرب قبائل کو اپنے حرم کے گرد جمع کرنا چاہتے تھے۔

### تعریف:
ابن ہشام نے اپنی *سیرت* میں لکھا ہے:

"یہ وہ خرچ تھا جو قریش ہر حج کے موسم میں اپنی دولت سے **قصی بن کلاب** کو دیتے تھے تاکہ وہ اس سے حاجیوں کے لیے کھانا تیار کرے۔ جو لوگ نادار ہوتے یا جن کے پاس زادِ راہ نہ ہوتا، وہ اس کھانے سے فائدہ اٹھاتے۔ قصی نے یہ خرچ قریش پر لازم کر دیا تھا، اور وہ ہر سال اس کے لیے اپنی دولت سے کچھ حصہ نکالتے اور اُسے دیتے، جو ایامِ منیٰ میں لوگوں کے لیے کھانا تیار کرتا۔ یہ سلسلہ اسی کے زمانے سے زمانۂ جاہلیت میں جاری رہا، یہاں تک کہ اسلام آگیا۔"
----

### وظائف (ذمہ داریاں) الرفادہ:
**السقايہ** (پانی پلانے) کا کام **الرفادہ** کے ساتھ لازم و ملزوم تھا، تاکہ حاجیوں پر حج کی مشقت اور تکلیفیں کم کی جائیں۔

دیگر ذمہ داریاں حرمِ مکی کے داخلی انتظامات سے متعلق تھیں اور ان کا حاجیوں سے براہِ راست تعلق نہیں تھا۔ وہ درج ذیل تھیں:

# **السقاية (پانی پلانا):**   یہ خدمت **بنی ہاشم** کے پاس تھی۔
# **السدانة (نگہبانی و انتظام):**   اس میں **لواء، سدانة، حجابة اور ندوه** شامل تھیں، اور یہ ذمہ داری **بنی عبد الدار** کے سپرد تھی۔
# **الراية (پرچم):**   قریش کا جنگی پرچم "العُقاب" کہلاتا تھا، اور یہ **بنی امیہ بن عبد شمس** کے پاس ہوتا تھا۔
# **الرفادة (مہمان نوازی):**   یہ خدمت **بنی نوفل** کے ذمہ تھی۔
# **المشورة (مشاورت):**   یہ اختیار **بنی اسد** کے پاس تھا۔
# **الأشناق (خون بہا و تاوان):**   یعنی دیت اور تاوان کے معاملات، یہ ذمہ داری **بنی تیم** کے سپرد تھی۔
# **القبة والأعنة (فوج کی تیاری):**   *القبة* ایک خیمہ یا سرادق تھا جس میں فوج کی تیاری کا سامان جمع کیا جاتا۔   *الأعنة* ان گھوڑوں پر کنٹرول کو کہا جاتا جو قریش کے جنگی گھوڑے تھے۔   یہ دونوں کام **بنی مخزوم** کے ذمہ تھے۔
# **السفارة (سفارت کاری):**   یہ خدمت **بنی عدیّ** انجام دیتے تھے۔
# **الأيسار (فال گیری):**   یہ وہ تیر تھے جن کے ذریعے وہ کسی اہم کام سے پہلے قسمت آزمائی کرتے۔   یہ ذمہ داری **بنی جمح** کے پاس تھی۔
# **المحجرة (آلٰہوں کے لیے وقف اموال):**   یہ وہ اموال تھے جو اُن کے بتوں کے لیے مخصوص ہوتے،   اور یہ خدمت **بنی سهم** کے سپرد تھی۔
Cieloblua koloro

**Cieloblua** esas koloro kreata per mixar du kolori: sustracionive ciana e magenta koloro, ed adicionive verda e blua.

Ol es koloro di pura cielo dum sunoza dio.
Kolorimetrio

**Kolorimetrio** esas fako di psikofiziko (optiko), qua okupas su pri quantesala deskripto e karakteristiko di kolori vidata da homi od animali.
Kolor-viziono

**Kolor-viziono** esas proprajo di vid-percepto; kapablo di perceptar diferi inter lumo komponata per diversa frequenci nedepende de lum-intenseso.
Kolor-riprodukto

**Kolor-riprodukto** esas aspekto di kolor-cienco, qua koncernas pri produktar lum-spektro qua ekvokas determinita koloro per kolor-modeli adicioniva (lum-emisado) o sustracioniva (surfacala koloro).
Kolor-cienco

**Kolor-cienco** esas ciencala studiado pri koloro inkluzite lumizo ed optiko; mezurado di lumo e koloro; psikologio, psikofiziko e kolor-modelago di kolor-viziono; e kolor-riprodukto.

Ol es moderna extenso di tradicionala kolor-teorio.
Kolor-modelo

**Kolor-modelo** en kolor-cienco esas abstrakta matematikala modelo qua deskriptas maniero per qua kolori povas reprezentesar kom tupli* di nombri, maxim-multe kaze kom tri o quar valori o kolor-komponanti.

Difero inter ol e kolor-spaco es tala ke la kolor-modelo ne es absoluta – on ne povas determinar kolor-punto en ol ke ol esez samatempe en la kolor-spaco.
Kolor-teorio

**Kolor-teorio** esas interdiciplinala fako pri krear impresioni kolora che homo, ed anke pri teorial e praktikal aspekti di extera faktori partoprenanta en procedo di krear tala impresioni.
Psikofiziko

**Psikofiziko** esas cienco interdiciplinala inter psikologio, fiziologio di sensi e fiziko, qua exploras dependeso inter fizikala propraji di stimulili agant a sensi e impresioni psikologiala, qui aparas lore.
Percepto

**Percepto** esas procedi sensala ed interpretanta li kom produkturo di objekti od eventaji devenanta de extera tri-dimension-mondo.

La percepto es temo di explorar da psikofiziko.
Stimulilo (fiziologio)

**Stimulilo** o **stimulivo** en fiziologio esas sento, faktoro fizikala o biokemiala efektiganta specifika reakto di neurorecevili o di altra celuli; o komencanta sequo di reaktaji en sistemo nervala o hormonala; chanjo di ambiento, ube trovas su determinita celulo od organo.
Vidala percepto

**Vidala percepto** esas kapablo di recevar stimulili ekvokata per elektromagnetika radiaco de ambiento (che homo kom videbla spektro) e toto di agado relatant ad analizo ta stimulili, do a vidado.
CIELUV

**CIELUV** o **CIE 1976 L*u*v*** en kolorimetrio esas un ek modeli en kolor-spaco qua skopo es lineigar percepto di diferi pri kolori da homal okulo.

## Etimologio
Nomo dil kolor-modelo devenas de nomo Internacionala Komisiono pri Lumizo (France *Commission Internationale de l’Eclairage*) e faktori "L", "u" e "v". La lineigo per CIELUV propozesis en 1960, e korektesis en 1976.

## CIELUV e CIEXYZ
La kolor-modelo CIELUV es strikte relatat a kolor-spaco CIEXYZ, qua anke kreesis da la sama komisiono.

### Konverto CIELUV a CIEXYZ
Kolor-parametri CIE 1976 L*u*v* recevesis de CIE XYZ per sequa equacioni (u',v' – parametri nur helpanta)
: L^* =  116 (Y/Y_n)^{1/3} - 16,
: u^* =  13L^* (u' - u_n'),
: v^* =  13L^* (v' - v_n').

Faktori u_n', v_n' e Y_n relatas a grando di blanko di lum-fonto. Por tipala mezur-geometrio di observanto  2° e lumizo C, ke to es:
: u_n' = 0{,}2009 e v_n' = 0{,}4610,

e por blanka lumo en temperaturo 6500 K
: Y_n = 0{,}33100.

Equacioni por u' e v' es:
: u' = 4X / (X + 15Y + 3Z) = 4x / (-2x + 12y + 3),
: v' = 9Y / (X + 15Y + 3Z) = 9y / (-2x + 12y + 3).

### Konverto CIEXYZ a CIELUV
En transformado inversa uzesis dependaji (u',v') e (x,y)
: x = 27u' / (18u' - 48v' + 36),
: y = 12v' / (18u' - 48v' + 36).

Transformo CIELUV a XYZ deskriptata es per:
: u' = u^* / (13L^*) + u_n,
: v' = v^* / (13L^*) + v_n,
: Y = Y_n((L^* + 16) / 116)^3,
: X = -9Yu' / ((u' - 4) v' - u'v'),
: Z = (9Y - 15v'Y - v'X) / 3v'.
CIELab

**CIELab** o **CIE 1976 L*a*b*** en kolorimetrio esas un ek kolor-spaci origine kreita en 1948, e modifikita e normigita en 1976 kom matematikala transformado di tri-dimensionala spaco CIEXYZ por deskriptar percepto di diferi pri kolori da homal okulo.

## Etimologio
Nomo dil kolor-modelo devenas de nomo Internacionala Komisiono pri Lumizo (France *Commission Internationale de l’Eclairage*), e faktori "L" (lumozeso), "a" (deviaco de equilibro inter verdo e redo – proxim magenta koloro che b = 0) e "b" (deviaco de equilibro inter bluo e flavo).

## CIEXYZ e CIELab
La CIELUV, qua anke kreesis da la komisiono, es strikte relatat a kolor-spaco CIEXYZ, ed es nune maxim populara metodo di deskripto koloro

### Konverto CIEXYZ a CIELab
La transformado es segun sequa equacioni:
: L\textrm *=116 f({Y}/{Y_\textrm{n}})- 16
: a\textrm *=500\left(f({X}/{X_\textrm{n}})- f({Y}/{Y_\textrm{n}})\right)
: b\textrm *=200\left(f({Y}/{Y_\textrm{n}})- f({Z}/{Z_\textrm{n}})\right)

ube:

f(\chi)=\chi^{1/3} se \chi > (6/29)^3 e 

f(\chi)=(841/108)\chi + 4/29 se \chi \leqslant (6/29)^3

X, Y, Z es kolor-koordinati en kolor-spaco CIEXYZ, segun ISO/CIE 11664-1,

X_\textrm{n}, Y_\textrm{n}, Z_\textrm{n} es koordinati en spaco CIEXYZ asumanta blanko segun determinita lumizanto.

## Deskripto di diferi inter kolori
En kolor-spaco CIELab difero inter du kolori havas formo (CIEDE76) di vektor-longeso en Euklidana spaco:
: \Delta E_{76}=\sqrt{(\Delta L)^2+(\Delta a)^2+(\Delta b)^2}
Cirkume normal observanto remarkas diferi inter kolori sequante:
* 0 < ΔE < 1 – ne remarkas difero,
* 1 < ΔE < 2 – difero remarkas nur experiencoz observanto,
* 2 < ΔE < 3,5 – difero remarkas anke ne-experiencoz observanto,
* 3,5 < ΔE < 5 – remarkas klara kolor-difero,
* 5 < ΔE – observanto havas impresiono ke vidas du diversa kolori.
Fotorecevilo

**Fotorecevilo** esas sens-recevilo (proteino o specifika celulo) absorbanta lumo e lansanta determinita reakto fiziologiala en organismo (plantala ed animala).
Nuanco (koloro)

**Nuanco** o **kolor-nuanco** en kolor-teorio esas un ek precipua propraji di koloro, kune kun lumozeso e satureso. Ol es singla di la toni di un koloro, de la maxim klara til la maxim obskura. La nuanco es un ek elementi di koloro-roto.
Lumozeso (koloro)

**Lumozeso** en kolor-teorio esas un ek precipua propraji di koloro, kune kun nuanco e satureso. Ol esas tota quanteso di lumo, quan determinita lum-fonto semblas emisar o determinita surfaco semblas reflektar.
Satureso (koloro)

**Satureso** en kolor-teorio esas un ek precipua propraji di koloro, kune kun nuanco e lumozeso. Ol es subjektal intenseso di koloro. Quante koloro es plu saturala, tante plu on semblas ol kom viva. Nuanci di grizo mankas satureso.
Sens-recevilo

**Sens-recevilo** esas specaligita celulo (od ensemblo di celuli) recevant informi de ambiento extera ed interna, e pose transdonanta li per nerv-sistemo ad apta loki por posibligar a organizmo reagar por chanji.
László Krasznahorkai

**László Krasznahorkai** (n. Gyula,la 5ma di januaro 1954) esas Hungariana skriptisto e cenaristo (i.a. por Béla Tarr). Ilua verkaro konsideresas pos-moderna ed il entamas temi distopial e melankoliala. En 2015 il ganis la premio Man Booker Internaciona. En 2025 il recevis la premio Nobel por Literaturo.
Cabaret Voltaire (bando)

**Cabaret Voltaire** (pron.: *kaba-re vol-ter*) esas Angla muzik-bando fondit en 1973 en Sheffield, ed inicie kompozita de Stephen Mallinder, Richard H. Kirk e Chris Watson (m. 2021). Li nomesis segun la noktoklubo en Zürich en qua kunvenis la Dada-movemento. La bando esas konocata kom novigant ed influiv elektronala bando dil epoko.
María Corina Machado

**María Corina Machado** (n. 7ma di oktobro 1967 en Caracas) esas Venezuelana politikistino. El kofondis la movemento Súmate avec Alejandro Plaz ed esis deputato de 2011 til 2014 en la Nacional Asembleo. La Nobel-premio pri paco grantesis ad elu ye 2025 pro lua lukto por demokratio.
Mel & Kim

**Mel & Kim** esis Britaniana pop-duo konsistanta de la fratini Mel (n. Hackney, London, la 11ma di julio 1966 - m. Westminister, London, la 18ma di januaro 1988) e Kim Appleby (n. Hackney, 28ma di agosto 1961). Produktita da Stock Aitken & Waterman li havis granda sucesi en la tarda yari 80, quale *Showing Out (Get Fresh at the Weekend)*, *Respectable*, *F.L.M. (Fun, Love and Money)* e *That's the Way It Is*. *Showing Out* e *Respectable* atingis numero 1 en la tota mondo.

Mel Appleby mortis la 18ma di januaro (evo 23) pro kancero. Kim Appleby rivenis en novembro 1999 kom solo-kantisto e havis tri sucesi: *Don't worry*, *G.L.A.D.* e *Mama*. En 2007 Kim Appleby publikigis la deskargebla singlajo *High*. En februaro 2018 aparis *Where Is Love*, la ne-publikigita singlajo da Mel & Kim.
Indigo (pigmento)

**Indigo** esas organika kompozajo, obskura-cieloblua pigmento existanta en naturo, ed ank depos 1897 da Adolf von Baeyer kom sintezala kemiale. On extraktas de folii e de stripi di *L. indigofera*. Ol uzesas amase por kolorigi dum produktar jinzo.
Indigo (homonimo)

**Indigo** esas:
* indigo – en kolorimetrio: koloro inter blua e violea
* indigo – en kemio: obskura-cieloblua pigmento
Karmino (homonimo)

**Karmino** esas:
* karmino – en kolorimetrio: profunda reda koloro
* karmino – en kemio: brilanta reda pigmento
Safrano (kondimento)

**Safrano** en koquarto esas maxim kustoza pezale kondimento en la mondo, uzata depos tri yarmili kom spico en dishi, parto di kosmetikaji, medikamenti e kom pigmento por kolorigar.

Ol obtenesas de planto safrano.
Safrano (koloro)

**Safrano** esas koloro, nuanco di flava od oranjea koloro. Ol es ganata de samanoma planto e kondimento.
Dalida

**Dalida** (en l'Arabiana : داليدا, n. Kairo, la 17ma di januaro 1933 — m. Paris, la 3ma di mayo 1987 pro suocido), nomo di artisto di *Iolanda Cristina Gigliotti* (en l'Arabiana : يولاندا كريستينا جيجليوتي), esis Franciana kantisto ed aktoro de Italiana deveno. Un de la maxim sucesoza artisti di Francia (plu kam 170 milion vendita diski, e - kun Edith Piaf la maxim importanta Franciana kantisto di la 20ma yarcento.
Maxim granda sucesi: *Darla Dirladada* (1970), *Paroles, Paroles* (1973) (kun Alain Delon) e *Gigi l'amoroso* (1974). Dalida esis tre popular en Francia, Italia, Belgia, Suisia, Germania, Kanada, la Mez-Oriento e Japonia.
Sarcelea koloro

**Sarcelea** esas obskura-ciana koloro.

La nomo devenas de ucelo sarcelo, e precize de un ek kolori di lua kapo.
Aquamarino (koloro)

**Aquamarino** esas koloro, qua es klara tinto di sarcelea, inter ciana koloro e verda sur koloro-roto.

La nomo devenas de samanoma mineralo.
Aquamarino (homonimo)

**Aquamarino** esas:
* aquamarino – en kolorimetrio: tinto di sarcelea koloro
* aquamarino – en mineralogio: mineralala varietato di smeraldo
Rozea koloro

**Rozea**, **pinka***** o **diantea** esas pala tinto di reda.

La nomo devenas de floro di un ek genero di rozo quankam fakte ol devenez de gardenala dianto. Ta flori es botanikale tote diferanta, ma juntas li simboliko – l'amba es identifikata kun (diverse komprenata) amo.
Kafeo (homonimo)

**Kafeo** esas:
* kafeo – en agrokultivo: grano ek arboreto
* kafeo – en kolorimetrio: tinto di bruna koloro
Acianea koloro

**Acianea** ed **azur-acianea** (**blu-acianea** o **safirea**) esas kolori relatant a planto aciano quankam diferanta: acianea es (kontre aspekto) simil a ciana, e azur-acianea – simil a azurea koloro e koloro di safiro.
Safrano (homonimo)

**Safrano** esas:
* safrano – en botaniko: planto bulboza uzata kom pigmento e kondimento
* safrano – en koquarto: maxim kustoza pezale spico en la mondo
* safrano – en kolorimetrio: kolor-nuanco di flava od oranjea koloro
Kafeo (koloro)

**Kafeo** o **kafeea***** esas koloro, nuanco di bruna.

La nomo devenas de kafeo, e plu precize de koloro di rostita fabi kafeala.
Koralio (homonimo)

**Koralio** esas:
* **[[koralio]]** – en biologio: skeleti di mar-organismi
* koralio – en kolorimetrio: nuanco di oranjea koloro
Koralio (koloro)

**Koralio** o **koraliea***** esas koloro, quan diversa toni equivalas kolori (oranjea, reda, rozea) di kniduli.

La nomo devenas de samanoma skeleti di mar-organismi.
Tangerino (frukto)

**Tangerino***** esas un ek tipi di citrus-frukto, quan koloro es oranjea; konsederata kom varietato di mandarino.
Tangerino (koloro)

**Tangerino***** o **tangerinea***** esas koloro, qua es kolor-tono  di oranjea.

La nomo devenas de samanoma citrus-frukto.
Tangerino (homonimo)

**Tangerino** esas:
* tangerino – en botaniko: citrus-frukto
* tangerino – en kolorimetrio: nuanco di oranjea koloro
ROYGBIV

**ROYGBIV** o equivalanto **ROFVBIV** esas akronimo qua devenas de unesma literi di 7 kolori di pluv-arko: reda, oranjea, flava, verda, blua, indigo e violea.
Boko

**Boko** esas komencala segmento di digestiva sistemo che homi e kelk animali; kavajo ye parto infra di vizajo, qua komunikas interne kun kanalo respirala e kanalo nutrivala.
Faciala skeleto

**Faciala skeleto** esas parto di kranio di vertebrozi cirkondanta boko e fauco. Ol es konstruktita de kartilagi ed osti.
Neurokranio

**Neurokranio** esas buxatra parto di kranio. Ol protektas cerebro ed organi di sensi. Kune kun faciala skeleto kreas skeleto di kapo di vertebrozi.
Glabelo

**Glabelo** che homi esas glata areo de pelo inter la brovi e super la nazo; la subjacanta parto dil frontal osto.
Bankomato

**Bankomato***** o **bank-automato***** esas sistemo interbanka di gicheti automata, qua posibligas a la klienti di banko, ye irga kloko, prenar pekunio kontanta ek la propra konto, til determinita quanto, per insertar personala magneto-karto en fenduro dil gicheto e kompozar per klavaro la personala kodexo di identifiko.
Logistiko

**Logistiko** esas procedo di projetar, realigar e direktar l'eficienta fluo e konservo di vari e servi de lia origino-punto a lia konsumeso-punto. En militala signifiko ol es provizo, manteno e transporto di equipuro e homi.
Dentala fluoroso

**Dentala fluoroso** esas maladeso di emalio di denti, osti e tendini pro tro granda quanteso di fluoro en drinkebla aquo ed en nutrajo.
Skeletala fluoroso

**Skeletala fluoroso** esas maladeso di osti pro tro granda quanteso en li di fluoro per drinkebla aquo ed nutrajo.
Fluoroso (homonimo)

**Fluoroso** esas:
* **[[fluoroso]]** – en toxikologio: toxikeso pro fluoro o fluorajo
* fluoroso – en stomatologio: maladeso di emalio di denti
* fluoroso – en medicino: maladeso di osti
Luis Baragán

**Luis Ramiro Barragán Morfín** kurte **Luis Barragán** (n. Guadalajara, la 9ma di marto 1902 - m. Mexik-urbo, la 22ma di novembro 1988) esis importanta Mexikian arkitekto.

Il studiis kom injenioro en la *Libera Skolo di Injeniori* e kom arkitekto il esis autodidakto. Il voyajis a Hispania, Maroko e Francia, ube il renkontris Le Corbusier. Ilua domo e laboreyo, quan il konstruktigis en 1948 en Mexik-urbo, enlistigesis en la Mondala Patrimonio. En 1957 il konceptis la Satelito-turmi en Naucalpan.

En ilua verkaro il uzis diferant aspekti di vetero, exemple, il uzis multa kolori en mikra spaci diversa sorti di lumo. Il kopiis la sun-lumo per uzar specala lampi.
Ministraro Lecornu 2ma

La **ministraro Lecornu 2ma**, duktata da chefministro Sébastien Lecornu, esas la 48ma ministraro di la 5ma Republiko di Francia e la 9ma dum la prezidanteso di Emmanuel Macron.

Sébastien Lecornu rinominesis chefministro ye la 10ma di oktobro 2025. Ilua ministraro formacesis ye la 12ma di oktobro 2025.

## Konsisto segun la ministrala kategorii

### Chefministro

### Ministri

### Subministri

## Videz anke
Ortodontio

**Ortodontio** en odontologio esas studiado, prevento, diagnozo e kuraco di anomalaji koncernanta la formo, situeso e funciono di denti.
Heparino

**Heparino** en biokemio esas antikoaguliva substanco, produktata i.a. en hepato, pulmoni ed intestini (C12H19NO20S3).
Piranio

**Piranio** esas speco-nomo di mikra fishi di ne-sala aquo de Sud-Amerika, kun plata flanki, kun salianta mandibulo plena de akuta denti, qua vivas en bando e qua konocesas pro sua tre granda devoremeso.
Bongoo

**Bongoo** (Latine *Tragelaphus eurycerus*) esas granda Afrikana forestala antilopo havanta ondatra korni (che maskuli e femini) e redatre-bruna pelo blanke striizita.
Maskoto

**Maskoto** esas persono, objekto o (maxim ofte) bestio uzata kom simbolo od emblemo di grupo de personi, institucuro, evento, e.c.
Bingo

**Bingo** esas sorto de loto-ludo ludata per karti kun numerizita quadrati. Kande on plenigis irga serio de quadrati la ludanto artikulas klamo "bingo!"
Apneo

**Apneo** en medicino esas suspendo di extera respirado: pasable longa ceso di extera respiro, segunvola o senvola.

## Referi
Hapaxo

**Hapaxo** en gramatiko esas vorto od expresuro aparanta nur unfoye en la tota korpuso di certena linguo od epoko, en la tota verkaro da certena autoro od en certena verko.
Korpusala linguistiko

**Korpusala linguistiko** esas empirikala metodo por studiar linguo per uzar korpusi.

La studiado di linguo es expresita en specimeni (korpusala) di "reala" texto. Ta metodo asertas digestiva aprocho a derivanta kolektajo di abstrakta reguli per qua naturala linguo esas guvernata od se ne relatas ad altra linguo. Origine facita per manuo, esas nun precipua donita per automatizata procedo.
Imajala rezoluciono

**Imajala rezoluciono** o **rezoluciono** esas la grado di detalo videbla en fotografuro o televiziono-imajo.
Optikala rezoluciono

**Optikala rezoluciono** esas intervalo maxim mikra mezurebla per teleskopo od altra ciencala instrumento.
Spacala rezoluciono

**Spacala rezoluciono** en fiziko e geocienci referas a disto inter nedependanta mezuri o fizikala dimensiono qua reprezentas pixelo di imajo.
Biomo

**Biomo** en ekologio esas granda biologiala komuneso regionala tala quala foresto o dezerto; biocenoso di makro-ekosistemo (taigo, savano, pluvala foresto, dezerto, e.c.).
Bandikuti

**Bandikuti** (Latine *Peramelidae*) en zoologio esas nomo di plura rato-simila marsupiala mamiferi, qui havas longa pintatra muzelo e senpila kaudo e habitas Australia, Tasmania, Nova Guinea ed Indonezia.
Hadrono

**Hadrono** en fiziko esas singla del subatoma partikuli (quarki e gluoni) partoprenanta fort-interago.

## Referi
Bariono

**Bariono** en fiziko esas hadrono (subatoma partikulo) konsistanta ek nepara nombro, konvencionale tri quarki. Protoni e neutroni esas l'exemplala barioni.

## Referi
Jerzeala stofo

**Jerzeala stofo** esas sorto di trikotita stofo ek fibro lana o kotona.

La nomo dil stofo devenas de nomo dil insulo Jersey.
Spektrala rezoluciono

**Spektrala rezoluciono** relatas a spektroskopo o generale a spektrala denseso, ed esas muzuro di olua kapablo por rezolvar traiti en l'elektromagnetika spektro.
Europol

**Europol** (olime de **Europana Polic-oficeyo**, nun oficale: *Agenterio dil Europana Uniono por Leg-exekutanta Koopero*) esas plur-naciona explor-organizuro e kunlaboro di la polici dil Europana Uniono. La fondo dil organizuro esis registragita en la Traktato di Maastricht (1992), quankam por la faktala fondo aparta traktato inter la membrostati skribesis. Europol esas plene funcionanta depos la 1ma di julio 1999, olua chefa kontoro esas en Den Haag, (Nederlando).

Europol organizas inform-interkambio inter polici di omna 27 membrostati dil Europana Uniono. Kroatia esas la maxim recenta stato qua membrigesis di Europol. Por l'inform-interkambio, la membrostati (e Norvegia qua ne esas membro dil Europana Uniono) livris liganti che Europol.
Bosono

**Bosono** esas partikulo havanta integra vorticeso (1, 2, 3...). Ol transportas interagaji. Plumulto di bosoni esas komplexa, ma 12 ek li esas primara partikuli (fundamentala).

## Referi
Gluono

**Gluono** esas senmasala primara partikulo mediacanta en fort-interago per kambiar gluoni inter quarki od altra gluoni.

Quarki havas kolori transportata da gluoni. Quark povas esar kom reda, verda e blua. Anti-quarki havas apte: anti-reda, anti-verda ed anti-blua koloro. Gluoni ne havas sua elektra charjo, e kom transportili di fort-interago havas duopla kolor-akumulajo: un koloro ed un anti-koloro. Kande la quarko emisas  od absorbas gluon, koloro dil quarko mustas chanjar por konservar kolor-akumulajo. Quarki en hadrono emisas ed absorbas gluoni tale ofte ke on ne povas observar koloro di singla quarko.

## Referi
Leptono

**Leptono** (simbolo *l*) en fiziko di partikuli esas lejera fermiono, qua esas kune kun quarko fundamentala. Leptoni esas grupo di 12 primara partikuli – 6 partikuli e 6 anti-partikuli do i.a. elektrono e neutrino.

## Referi
Gravitono

**Gravitono** (simbolo *G*) en fiziko di partikuli esas hipotezala primara partikulo, qua havas nek maso nek elektra charjo e transportas interago gravitala. 

Ol ne esas parto di normala modelo.

## Referi
Nukleono

**Nukleono** esas komuna nomo por irga neutrono o protono do fundamentala partikuli kreanta atom-nukleo. Nukleoni konsistas ek quarki. Malgre ke segun nuna teorii pri partikuli protoni e neutroni ne es konsiderata kom primara partikuli, pro historiala kauzi li es tala.

On povas dicar ke nukleoni es barioni qua konsistas nur ek suba e supra quarki. Pro to anke delta-bariono povas konsideresar kom nukleono.

## Referi
Nevarianto

**Nevarianto** en matematiko esas traito o proprajo qua es konstanta (ne chanjas su) dum transformar, pocedi di chanjar e.c.
Izotopa vorticeso

**Izotopa vorticeso** od **izovorticeso** (simbolo *I*) esas quantumala nombro karakterizanta partikuli quantumala qua transformigis su kontre reprezentajo di unesala specala grupo di matrici SU(2) – identa grupo di transformi havas ordinara vorticeso. Izovorticeso es vektoro en ul abstrakta spaco. Quale che ordinara vorticeso ne posiblas mezurar samatempe plu kam un ek komponanti izovorticeso do on mezuris nur la triesma (*I<sub>3</sub>*).
Feldo (fiziko)

**Feldo** en fiziko esas spacala distributo di ula fizikala quanteso, precipue kom medianto en interagi. En tala feldo omna punto havas determinita quanteso. Matematikale ol es funciono.
Quantumala feldo

**Quantumala feldo** en fiziko di partikuli esas expanso di konceptajo di klasika feldo do di funciono, qua determinesas por omna punti di fizikala spaco. Tamen klasika feldi havis valori nombala, e la quantumala es operacanti o vektori qua konsentas operacanti.
Feld-equaciono

**Feld-equaciono** en fiziko esas equaciono quan mustas satisfacar fizikala feldo por deskriptar posibla stando fizikala.
Simetreso (homonimo)

**Simetreso** esas:
* **[[simetreso]]** – en matematiko: koncernanta transformo geometriala transformo
* simetreso – en fiziko: sorto di ol, qua koncernas ex. spaco o quantumala feldi
Matematikala strukturo

**Strukturo** en matematiko esas ensemblo (o ensembli) qua referas provizar o dotar ol (od li) kun ula adjuntita traiti quale metrika o topologiala spaco.
Grupo (matematiko)

**Grupo** en matematiko esas matematikala strukturo definita kom ensemblo kun determinita pri ol du-argumental operaco interna.
Izomorfeso

**Izomorfeso** en geometrio esas bijektio de un matematikal objekto ad altra, qua konservas funcioni, relati e determinita elementi.
Izometrio

**Izometrio***** od **izometrial transformo***** esas funciono konservanta disti inter punti di metrika spaco. Do ol es izomorfeso izometriala.
Unesala matrico

**Unesala matrico** en matematiko esas  matrico quadratala konsentanta elementi komplexa U \in M_{n \times n}(\mathbb C).
Saporo (homonimo)

**Saporo** esas:
* **saporo** – qualeso qua esas perceptita per la senco di gusto, o figurative qualeso di to qua havas charmo per la spirito
* saporo – en fiziko di partikuli: referas a speci di primara partikuli

## Referi
Subatoma partikulo

**Subatoma partikulo** en fiziko esas partikulo plu mikra kam atomo. Segun normala modelo di fiziko di partikuli, Subatoma partikulo povas esar kom kompozita (ex. de barioni) o ne-kompozita partikuli primara (ex. leptoni).
Saporo (fiziko di partikuli)

**Saporo** en fiziko di partikuli referas a speci di primara partikuli. Normala modelo dicas pri sis sapori di quarki e sis sapori di leptoni. Li konvencionale parametrigesis per nombri quantumala qui asignesis ad omna subatoma partikuli.

## Referi
S-quarko

**Stranja quarko** o **s-quarko** (simbolo *s*) en fiziko di partikuli esas sorto di primara partikuli, e triesma maxim lejera quarko. S-quarki trovesis en subatoma partikuli nomizita hadroni.
Stranjeso

**Stranjeso** (simbolo *S*) en fiziko di partikuli esas proprajo di partikuli, expresata kom quantumala nombro, por deskriptar dekado di partikuli en forta ed elektromagnetik interago qua eventas en kurta tempoperiodo.

## Referi
Moderna fiziko

**Moderna fiziko** is fako di fiziko qua developesis de komenco di 20ma yarcento o faki influita da fiziko di olima tempo, quale quantumala mekaniko, specala relativeso, e generala relativeso.

## Precipua kreanti di moderna fiziko

Albert Einstein (Nobel).png|Albert Einstein (1879-1955)
Max Planck 1933.jpg|Max Planck (1858-1947)
Louis Chavignier

**Louis Emmanuel Chavignier** (n. Montboudif, la 16ma di aprilo 1922 - m. Clermont-Ferrand, la 25ma di julio 1972) esis Franciana skultisto.

Dum l'okupeso di Francia da Germania Chavignier koaktite devis laborar en Germania, en 1943 il eskapis la koaktita laborigo e juntas su a la rezistantaro en Puy-de-Dôme.

Pos la milito il studiis en Skolo di Bel Arti en Paris. Il esas studento di Paul Niclausse e Georges Saupique, ube il okupis su pri la tradicionala skulto. Parto-tempe il laboris kom restauristo di arti egiptian e kaldeana di muzeo Louvre e muzeo Guimet. Chavignier esas konocata pro sua skulturi por milito-monumenti.
Nihiligo

**Nihiligo** en fiziko di partikuli esas procedo, qua eventas kande subatoma partikulo kolozionas kun sua antipartikulo.
Antimaterio

**Antimaterio** en moderna fiziko definesas kom substanco kompozita de antipartikuli.

Kande antimaterio kolizionas kun ordinara materio eventas nihiligo dil amba.
Antipartikulo

**Antipartikulo** en fiziko di partikuli esas komponanto di antimaterio, inverso di omna sorto di partikulo di substanco pri elektra charjo ed omna adicioniva nombri quantumala (ex. izovorticeso, stranjeso e.c.). Exemple por elektrono antipartikulo es antielektrono, por protono – antiprotono, e por neutrono – antineutrono.

Kande antipartikulo kolizionas kun subatoma partikulo eventas nihiligo dil amba.
Charmeso (fiziko)

**Charmeso** (simbolo *C*) en fiziko di partikuli esas quantumala nombro posedanta saporo reprezentanta difero inter quanteso di charmanta quarki e charmanta antiquarki qua es en partikulo:
:C = n_\text{c} - n_{\mathrm{\bar{c}}}\ 

## Referi
C-quarko

**Charmanta quarko** o **c-quarko** en fiziko di partikuli esas primara partikulo trovita en partikuli subatoma nomizita hadroni, quale mezono j/ψ e charmanta bariono.

Parametri di c-quarko es:
* vorticeso: 1/2
* izovorticeso: 0
* elektra charjo: +2/3 e
* nevarianta maso: de 1,15 til 1,35 GeV/c2
* charmeso: +1

C-quarko es plu peza kam protono e neutrono.
Charmanta bariono

**Charmanta bariono** en fiziko di partikuli esas bariono de kategorio di partikuli kreita de adminime un c-quarko.
B-quarko

**Bela quarko**, **infra quarko** o **b-quarko** en fiziko di partikuli esas primara partikulo trovita en partikuli subatoma quale b-mezoni.

Parametri di c-quarko es:
* vorticeso: 1/2
* izovorticeso: 0
* elektra charjo: -1/3 e
* nevarianta maso: de 4100 til 4400 MeV/c2
* beleso: -1

B-quarko deskovresis en 1977.
Nukleara reakto

**Nukleara reakto** en fiziko esas transformado di atom-nuklei ekvokita per lia su-interagi od anke per lia interagi kun primara partikuli.
Barionala nombro

**Barionala nombro** en fiziko di partikuli esas un ek fizikala quanteso konservita en nukleara reakti definita kom:
:B = \frac{1}{3}(n_\text{q} - n_{\rm \overline q}), 
ube n_{\rm q} es quanteso di quarki, e n_{\rm \overline q} – di antiquarki.
Antielektrono

**Antielektrono** o **pozitrono** en fiziko di partikuli esas antipartikulo di elektrono. Kande ol kolizionas kun elektrono eventas nihiligo dil amba.

## Referi
Hiperono

**Hiperono** en fiziko di partikuli esas bariono konsistant adminime un stranja quarko, e konsistanta nek charmanta quarko nek infra quarko. Hiperoni havas maso plu granda kam nukleono, ma min granda kam 2 nukleoni.

## Referi
Antiquarko

**Antiquarko** en fiziko di partikuli esas antipartikulo di quarko. Ol posedas nezerala elektra charjo inversa a quarko, ed ol povas aceleresar per elektra e magnetala feldi.
D-quarko

**Suba quarko** o **d-quarko** en fiziko di partikuli esas primara partikulo, parto di protono e neutrono.

Parametri di d-quarko es:
* vorticeso: 1/2
* izovorticeso: -1/2
* elektra charjo: -1/3 e
* nevarianta maso: de 4 til 8 MeV/c2
* barionala nombro: 1/3

D-quarko deskovresis en 1968.
U-quarko

**Supra quarko** od **u-quarko** en fiziko di partikuli esas primara partikulo, parto di protono e neutrono. ol es maxim lejera quarko.

Parametri di u-quarko es:
* vorticeso: 1/2
* izovorticeso: +1/2
* elektra charjo: +2/3 e
* nevarianta maso: de 1,5 til 4 MeV/c2

U-quarko deskovresis en 1967.
T-quarko

**Alta quarko** o **t-quarko** en fiziko di partikuli esas primara partikulo, maxim peza quarko.

Parametri di t-quarko es:
* vorticeso: 1/2
* izovorticeso: 0
* elektra charjo: +2/3 e
* nevarianta maso: 173,2 ± 0,9 GeV/c2
* vereso: 1

T-quarko deskovresis en 1995.
Mia Hansen-Løve

**Mia Hansen-Løve** (pron.: *mariya-hansen-leve*; n. Paris, la 5ma di februaro 1981) esas rejisisto, cenaristo e kritikisto di la Franciana cinematografo.

Elle rejisis interaltre: *Tout est pardonné* (2007), *Le Père de mes enfants* (2009), *L'Avenir* (2016), *Bergman Island* (2021) e *Un beau matin* (2022).
D-mezono

**D-mezono***** en fiziko di partikuli esas mezono konsistanta c-quarko e plu lejera antiquarko, o c-antiquark e plu lejera quarko.

Ol maxim-multe-kaze es produkturo di dekado di b-mezono. D-mezono ipsa dekadas yene:
* D± → \mathrm{K}\pi,\ \mathrm{K}2\pi,\ \mathrm{K}3\pi,\ \mathrm{K}\mathrm{e}\nu,\ \mathrm{K}\mathrm{\mu}\nu,\ \mathrm{K}\pi \mathrm{e}\nu,\ \mathrm{K}\pi \mathrm{\mu}\nu
* D0 → \mathrm{K}\pi,\ \mathrm{K}2\pi,\ \mathrm{K}3\pi,\ \mathrm{K}\mathrm{e}\nu,\ \mathrm{K}\mu\nu,\ \mathrm{K}\pi \mathrm{e}\nu
* DS → \mathrm{K}\bar{\mathrm{K}},\ \mathrm{K}\bar{\mathrm{K}}\pi,\ \mathrm{K}\bar{\mathrm{K}}2\pi,\ \tau\nu,\ 3\pi,\ 4\pi
Kaono

**K-[[mezono]]** o **kaono** en fiziko di partikuli esas maxim lejera partikulo kun nezerala stranjeso, bosono qua vorticeso equalesas 0. Antipartikulo di ol es antikaono.

La kaoni deskovresis en kosmala radiaco en 1947.

Existas quar sorti dil kaoni, konsistanta stranja quarko s:
: K^-=\bar{u}s,
: \bar{K}^0=\bar{d}s

e konsistanta antistranja quarko \bar{s}:
: K^+=u\bar{s},
: K^0=d\bar{s}.

## Referi
Muono

**Muono** (simbolo *μ*) en fiziko di partikuli esas nestabila primara partikulo apartenant a leptoni. Li existas en du standi pri elektra charjo esante por su antipartikuli: μ− e μ+.

Parametri dil muono es:
* vorticeso: 1/2
* elektra charjo: -e
* nevarianta maso: 105,6583755(23) MeV/c2
* vivotempo: (2,197034 ± 0,000021) × 10−6 s

## Referi
Tauono

**Tau-leptono** o **tauono** (simbolo *τ*) en fiziko di partikuli esas primara partikulo apartenant a leptoni. Antipartikulo di tau-leptono es antitauono.

Parametri dil tau-leptono es:
* vorticeso: 1/2
* elektra charjo: -e
* nevarianta maso: 1777 MeV/c2
* vivotempo: 3 × 10−13 s

La tau-leptoni deskovresis en 1975 da Martin Lewis Perl qua pro to recevis Nobel-premio en 1995.

## Referi
Haluk Bilginer

**Nihat HalukBilginer** (n. ye la 5ma di junio 1954) esas Turka aktoro di cinemo, televiziono e teatro ed direktisto e produktistino di teatro.

## Extera ligilo

* Haluk Bilginer – IMDb
Mezono

**Mezono***** en fiziko di partikuli esas primara partikulo apartenant a hadroni, quan barionala nombro (*B*) es 0, e vorticeso –integra. La mezoni konstruktesas kom pari quarko-antiquarko pro ke rezultanta kolor-akumulajo mustar equalesar 0 (antiquark posedas antikoloro di quarko). Interna geometrio di mezono povas determinesar per geometrio di Lobachevski ed ol probable, quale gravito, havas naturo geometriala.
B-mezono

**B-mezono***** en fiziko di partikuli esas mezono konsistanta b-quarko e plu lejera antiquarko, o b-antiquark e plu lejera quarko.

Inter produkturi di olua dekado es maxim-multe-kaze d-mezono.
Normal operacala proceduro

**Normal operacala proceduro** esas ensemblo di gradala nstrucioni kompilita dal organizuro por helpar a laboranti exekutar ritanal operaci.
Ciencala teorio

**Ciencala teorio** esas klarigo di aspekto dil universo qua povas esar od esis posibla ad iterar dum explorado e havas konfirmant atesti konforme kun  ciencala metodo, uzante aceptita proceduri di observar, mezurar ed evaluar rezulti.
Spacotempo

**Spacotempo** en teorio di relativeso es matematikala modelo traktanta spaco fizikala e tempo kom un neseparebla nociono, qua deskriptesas per quar-dimensionala strukturo matematikala.
Teorio di relativeso

**Teorio di relativeso** maxim-multa-kaze inkluzas du interrelata teorio en fiziko da Albert Einstein: specala e generala relativeso. La specala relativeso aplikesas a omna fizikala fenomeni che absenteso di gravito, e la generala klarigas legaro di gravito ed olua relato a forci di naturo. Ol aplikesas al kosmologial ed astrofizikal feldo, inkluzite astronomio.
Abstrakto

**Abstrakto** esas procedo di generaligar reguli e koncepti per specifika exempli, literala (reala e konkreta) metodi. La rezulto dil precedo es ul abstrakto, qua es konceptajo aganta kom komuna nomo por omna subordinita konceptaji e juntas relatata konceptaji a ula grupo, feldo o kategorio.
Libera partikulo

**Libera partikulo** en fiziko esas partikulo qua, en ula senco, es ne ligit ad extera forco, o equivalante ne en regiono, ube olua potencial energio varias. En klasika fiziko to signifikas ke la partikulo existas en *libera feldo* di spaco, ed en quantumala mekaniko ke ol es en areo di uniforma potencialo.
Hazard-experimento

**Hazard-experimento** en teorio pri probableso esas proceduro qua povas iterar e havar determinit ensemblo di rezulti nomizata specimenospaco.
Specimenospaco

**Specimenospaco** en teorio pri probableso esas enesemblo di omna posibla rezulti di hazard-experimento.
Statistiko (funciono)

**Statistiko** esas nombrala karakterizo di selekto hazarda. Nam la selekto es hazarda, statistiko kom olua funciono es fakte hazarda varieblo.
Fizikala sistemo

**Fizikala sistemo** esas fragmento di realeso separita (reale o mentale) kom fizikala objekto od ensemblo di tal objekti.
Teoriala fiziko

**Teoriala fiziko** esas fako di fiziko qua employas matematikala modeli ed abstraktaji di fizikala objekti e sistemi por racionesar, klarigar e predicar naturala fenomeni.
Klasika fiziko

**Klasika fiziko** konsistas ciencala teorii en la fako di fiziko qua es nek quantumala nek amba quantumala e relativesala, depende de kuntexto. Simpligante la klasika fiziko koncernas la fako dil cienco till 1900, e moderna fiziko pos 1900.
Quantumala sistemo

**Quantumala sistemo** esas existanta o konsiderata teoriale fizikala sistemo, quan propraji ne povas determinesar sen uzar quantumala mekaniko.
Exkluzo-principo di Pauli

**Principo di Pauli** od **exkluzo-principo di Pauli** esas regulo de fiziko e kemio dicanta ke probableso di trovar paro di partikuli kun sama quantumala nombri en quantumala sistemo di fermioni – equalesas 0.

La principo propozesis da Wolfgang Pauli en 1925.
Quantumala stando

**Quantumala stando** en fiziko di partikuli esas informo pri quantumala sistemo lasanta predicar probableso di rezulti di omna mezuri, qui povas che ta sistemo exekutar.
Nedistingebla partikuli

**Nedistingebla partikuli** en quantumala mekaniko esas partikuli qui ne povas distingesar un del altra mem principe.
Statistiko di Fermi-Dirac

**Statistiko di Fermi-Dirac** en fiziko di partikuli esas statistiko pri fermioni do partikuli kun vorticeso qua equalesas 1/2, ed existas segun exkluzo-principo di Pauli qua dicas ke en determinita quantumala stando ne povas existar plu kam un fermiono. La statistiko anke bazizas ye nedistingebleso di partikuli.

Nomo dil fako devenas de nomi di fizikisti qui nedepende kreis dependeso en 1926: Enrico Fermi (Nobel-premio – 1938) e Paul Dirac (Nobel-premio – 1933).
Konstanto di Planck

**Konstanto di Planck** (simbolo *h*) en fiziko di partikuli esas fundamentala fizikala konstanto di quantumala mekaniko. Autoro di ol esis Max Planck – Nobel-premiisto de 1918.

Ante 20ma di mayo 2019:
: h = 6{,}626070040(81) \times 10^{-34}\, \operatorname  = 4{,}135667662(25) \times 10^{-15}\, \operatorname 

Pos 20ma di mayo 2019:
: h = 6{,}62607015 \times 10^{-34}\, \operatorname }
Dulineara formo

**Dulineara formo** esas dulineara transformo di determinita vektorala spaco a feldo di olua skalari, do du-aritala funcionajo lineara.
Skalara produto

**Skalara produto** esas ula dulineara formo di determinita vektorala spaco, t.e. du-aritala funciono kun specifika propraji asignanta du vektori di determinita spaco lineara a valoro skalara.