Esperanto

**Esperanto**, olim konocita kom **Lingvo Internacia**, esas la maxim difuzita internaciona auxiliara linguo.

La nomo di la linguo venis de la pseudonimo "Doktoro Esperanto," sub qua Juda mediko Ludwig Lazarus Zamenhof publikigis en 1887 la fundamenti di la linguo. L'unesma versiono, en la rusa, recevis censurala permiso por difuzo ye la 26ma di julio, dato judikata kom naskodio di Esperanto. Ilu volis e sucesis krear facile lernebla neutra linguo, apta por uzar che internaciona komunikado. Tamen, lua emo ne esas remplasar irga altra nacionala lingui.

En 1887, nur poka homi parolis Esperanto, havinta un ek la maxim mikra linguala komunitato en la mondo, funcionante kom linguo di komunikado alternativa e kreiveso artala.  

Quankam nula stato aceptis Esperanto kom oficala linguo, ol eniris en la instruktado oficala en multa landi, exemple Hungaria e Popul-Republiko Chinia, ultre esir un ek l'oficiala lingui dil extingita Europana mikra-stato, Moresnet. Esperanto trovesas en la listo di la 30 maxim prestijoza lingui por lernar en la mondo.

La linguo uzesas da internaciona komunitato; evalui pri la nombro di parolanti varias de  til du milioni (segun konoco di la linguo). On kalkulas existar kelka mili di ennaskinta parolanti

Esperanto recevis plura internaciona distingi, inkluzante du rezolvi di UNESCO e susteno di konocata personi publika. Nun ol uzesas por voyajar, korespondar, interkomprenar dum internaciona renkontri e kulturala interkambii, kongresi, ciencala diskuti, originala e tradukita literaturo, muziko, teatro, cinemo, radio e televiziono-brodkasto. Pro l'aparo subita di virusala pandemio en la yaro 2019, Esperanto-movado adaptis su a la nova situaciono, ed universala kongresi e multa renkontri organizesis en l'Interreto.

Granda parto di la vorti de Esperanto originis de lingui de ocidental Europa, kontre ke lua sintaxo e morfologio havas Slava influo. La morfemi ne chanjesas e onu povas kombinar preske senlimite li, kreanta vorti kun multa semantiki. Konseque, Esperanto havas multa simileso kun lingui analitikala, exemple l'Angla e la Chiniana. Kontraste, l'interna strukturo di Esperanto similesas la aglutinanta lingui, exemple la Japoniana, Slava lingui o la Turka.

En 2012, la linguo esis la 64ma maxim tradukita per Google Translate; En 2016, la linguo divenis tradukebla per Yandex Translate e ol aparis en listi di lingui maxim lernata e konocata en Hungaria.

## Historio
Kande Volapük dekadis, Esperanto komencis kreesar da Polona oftalmologiisto Ludwig Lazarus Zamenhof ye la fino di yari 1870a o komenco di yari 1880a. Lu publikigis l'unesma gramatiko di Esperanto en julio 1887. Pose, lu developis la linguo dum cirkume dek yari. Zamenhof tradukis literaturo e skribis originala prozi e versi. La quanto di parolanti kreskis rapide dum la sequanta yardeki. La linguo komence kreskis en Rusa imperio, e pose expansis tra estal Europa, e pose tra westal Europa, Amerika, Chinia e Japonia. L'unesma kongreso di Esperanto-parolanti organizesis en Boulogne-sur-Mer, norde de Francia. Pose, internaciona kongresi organizesis en kin kontinenti omnayare, ecepte dum l'unesma e duesma mondomiliti. Ordinare partoprenis 2.000 til 3.000 Esperantisti en la kongresi, kelkafoye mem 6.000.

## L'alfabeto e "chapelo"-literi
Esperanto uzas la Latina alfabeto (28 literi, vice 26 kun 3 diagrami en Ido), ma kun sis plusa literi, ne trovita en altra lingui. To esas un ek la maxim kritikata punti kontre Esperanto (videz: Kritiki).

Noti:
* Mem se Esperanto probas atingar "Un litero, un sono"; *ĉ*, *ĝ* esas du soni.
* *ŭ* ne havas "chapelo"-diakritiko. La diakritiko sur *ŭ* esas inversa.

## Kritiki

Esperanto recevis depos la komenco, e anke nun, kritiki. Yen kelka punti:
* Multa individui dicas ke Esperanto esas "sexista* linguo", nam multa vorti pri personi en ordinare esas maskulala, e feminalo facesas adjuntanta sufixo *-in* (ne existas sufixo por maskulalo). Exemple: patro (m.) -> patrino (f.), frato (m.) -> fratino (f.), edc.
* Esperanto uzas sis plusa literi, ne existanta en irga altra lingui. Li esas: *ĉ*, *ĝ*, *ĥ*, *ĵ*, *ŝ*, *ŭ*. Multa homi questionas pro quo ne chanjus *ĵ* ad *j*, e la nun *j* ad y (qua ne uzesas), e chanjus *ŭ* a *w*, edc, amba exempli trovesas en Ido. Pro ke Esperanto havas lua propra literi, on bezonas specala klavaro por skribar Esperanto, e por transmisar la letri en Morse-kodexo, edc.
* */x/* (*ĥ*) nur trovesas en Hispana e Rusa, ma parolanti di altra lingui havas multa desfacileso por pronucar ca soni.
* Esperanto havas superflua vorti de anciena lingui. *kaj* ed *-oj*/*-aj* esas vorti qui devenas del antiqua Greka, e ne trovesas en la nuntempa Greka (*kaj* nun pronuncesas *ke* en moderna Greka, e *-oj/-aj* nur trovesas en la maskulala pluralo *-oi*, ma ne uzesas omnaloke). L'Idala vorto por *kaj*, *e/ed* trovesas en multa lingui kom *e*, *ed*, *et*, *y* od *i*; e ne nur en la Latina (). L'Idala vorto por *-oj*, *-i*, trovesas en l'Italiana, la Rusa e kelk altra Slavala lingui, e la Rumana.
* Vorti kun nesavata origini, exemple l'origino di la vorto *edzo* (signifikante *spozulo*) esas nekonocata. Anke *ĝi* - *olu.* Nula lingui havas simila vorti.

* Deveni kun mutaci. Exemple, Esperanto havas vorti *farti* - *standar*, qua devenas de Germana vorto *Whohl<u>fahrt</u>* - *komforto*. La vorto ne semblas olta di la Germana, e ne havas la sama signifiko. *Whohlfahrt* esas kompozata vorto (*Whohl* e *Fahrt*) e la duesma vorto *Fahrt* signifikas *voyajo*. Do, pro ke Esperanto ne prenas l'unesma parto di la kompozata vorto, *farti* e *fahrt* esas la sama vorto, ma havas tota diferanta signifiki.
* Adjektiva-konkordo ed akuzativo-sufixo. Esperanto uzas adjektivo-konkordo ed akuzativo-sufixo, ma amba esas superflua e nur facas la linguo plu desfacila.
* Sistemo di deveno. Multa ek la vorti de Esperanto devenas en nestrukturala voyo. Esperantala vorto por *komprar* esas *aĉeti*. L'Idala *komprar* venas de la Hispana, l'Italiana (*comprare* e *comprar*), e preske omna altra Latina lingui (Portugalana: *comprar*, Rumana: *cumpăra* edc.) havas simila vorti. Tamen Esperantala vorto *aĉeti* prenesis de Franca vorto *acheter*, ma Franca esas la sola linguo kun ca vorto.
* Esperanto ne volas evolucionar. Esperantisti kredas ke Esperanto ne bezonas modifiko, pro ke on ne volas chanjar irgo del anciena vortaro da lua kreinto.

## Decendanti

Esperanto havas multa "decendanti", ofte pro ke la kritiki (videz: Kritiki). La maxim granda Esperantido esas Ido (di qua la nomo divenis de: *Esperant<u>ido</u>*).

## Komparo
Yen Patro nia en Esperanto.

## Videz anke
* Esperanto Filmoj

## Extera ligili
* komparo inter Ido e Esperanto, en l'Angla
* esperanto.net
* Provizora vortaro Ido-Esperanto

## Referi