Bern

**Bern** (France *Berne*, Italiane *Berna*, Romansh *Berna*) esas chef-urbo di Suisia. Segun statistiki de 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 51,6 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti en 2000. La linguo oficala dil kantono Bern esas la Germana.

En 1983 lua historiala centro (Germane: *Innere Stadt*) deklaresis Mondala Patrimonio dil Homaro dal UNESKO. En 2010, l'urbo judikesis kom un ek la dek urbi del mondo kun maxim bona vivo-qualeso. Bern gastigas universitato qua portas lua nomo, fondita en 1834 e la 3ma maxim granda universitato de Suisia. Segun statistiki, 39,2% ek la habitantaro dil urbo kompletigis ula universitato o fakultato.

Segun legendo, komto Berthold la 5ma povis konceptar la nomo dil urbo kande il jus trovis urso dum chasado. Do ilu decidis pri 'Urs-urbo' (*Bär* signifikas 'urso' en la Germana).

L'oficala linguo del urbo esas la Suisa varietato di la Germana.

## Historio

L'unesma evidentaji pri homala kolonieti an la valo dil rivero Aaare evas de Neolitiko. Tamen, l'unesma kolonieto konocata kreesis en *Engehalbinsel*, norde de la nuna urbo. Kolonieto *La Tène* kreesis inter 300 aK e 200 aK, e fortifikesis dum la 2ma yarcento aK. Dum la Romana epoko, mikra kolonieto Galo-Romana (*vicus*) rifondesis an la sama loko.

Segun historiografio de la 14ma yarcento, l'urbo fondesis en 1191 da la familio Zähringer. En 1353 ol unionis kun altra 7 kantoni por formacar la Kunfederuro Suisa, qua duris de 1553 til 1481. Bern invadis e konquestis kantono Aargau en 1415, e kantono Vaud ed altra mikra teritorii en 1536. Do, ol divenis la maxim granda urbo-stato norde del Alpi. Dum la 18ma yarcento, ol inkluzis granda parto de la nuna kantoni Bern e Vaud.

L'urbo expansis adweste, en la limiti di la peninsulo kreita dal rivero Aaare. La turmo *Zytglogge* esis la limito dil urbo de 1191 til 1256, kande la turmo *Käfigturm* divenis lua nova limito, til 1345. Pose konstruktesis la turmo *Christoffelturm*, qua esis la limito dil urbo til 1622. Du nova fortifikuri konstruktesis por protekar la urbo dum la Milito di Triadek Yari.

Bern invadesis da Franca trupi en 1798, dum la Revolucionala Militi di Francia, kande ol perdis parto ek lua teritorii. Ol riprenis kontrolo dil alta regiono *Oberland* en 1802 e, pos la Kongreso di Wien, ol recevis kontrolo di la Franca-parolanta regiono *Jura*. Til 1979, kande la kantono Jura kreesis, la kantono Bern esis la maxim extensa de Suisia. Tamen, parto del anciena *Jura* (cirkume 540 km²) restas kontrolita dal kantono Bern, e formacas un ek lua 10 administrala regioni.

Bern dvenis chef-urbo di la nuna federuro Suisa en 1848. Dum l'unesma mondomilito Suisia restis neutra, e kelka kongresi del Unesma Internacionalo e de la Duesma Internacionalo eventis che l'urbo. En 1914, l'urbo gastigis la Nacionala Expozo Suisa, qua lor recevis 3,2 milion viziteri, malgre l'eventi del unesma mondomilito en vicina landi.

Kulturala eventi florifis en la urbo dum la yari 1960a. En mikra teatri, la teatraji de nuntempala skriptisti montresis. En 1971, inauguresis kulturala centro por la yunaro *Gaskessel*. Dum la komenco dil yari 1980a eventis revolti, kelkafoye violentoza, di la yunaro en multa loki dil urbo. Dum la fino di la yardeko kreskis la konsumado di drogi, plu videbla che parko *Kleine Schanze*.

En 1992 l'urbo elektis lua unesma Socialista urbestro, Klaus Baumgartner.

La habitantaro di Bern kreskis de cirkume 5.000 personi dum la 15ma yarcento til cirkume 12.000 personi en 1800, 60.000 personi en 1900, e plua kam 100 mil personi dum la yari 1920a. Dum la yari 1960a ol atingis 165.000 habitanti, e pos ta epoko ol diminutis, til cirkume 130.000 personi en 2000. En 2018, la kalkulita habitantaro esis  personi, di qui 34% esis stranjeri.

## Geografio

Bern jacas an la samnoma platajo, weste de la geografiala centro di Suisia. Komence ol konstruktesis sur kolinoza peninsulo cirkondata dal rivero Aare, ma kreskis trans l'originala limiti del urbo. Multa ponti konstruktesis por permisar lua expanso. La mezavalora altitudo dil urbo esas 542 metri super la marala nivelo, e lua maxima altitudo esas 674 metri super la marala nivelo.

La meteorologiala staciono maxim proxima jacas en l'urbo Zollikofen, distanta cirkume 5 km de la centro di Bern. La klimato dil urbo esas temperema oceanala (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -0,4°C, kontre ke la temperaturo en julio (somero) esas 18,3°C. La maxim varma temperaturo enrejistrita dum recenta yari esis 37°C en 2003. Temperaturi super 25°C enrejistresas mezavalore dum 40 dii, omnayare. La mezavalora atmosferala humideso varias de 85% til 90%.

La mezavalora yarala pluvo-quanto en Bern esas 1104 mm. La monato maxim pluvoza esas mayo, kun mezavalore 154 mm, kontre ke la min pluvoza esas februaro, kun mezavalore 68 mm.

## Transporto

Bern havas 13 linei di suburbala treni, qui transportas cirkume 175 mil personi omnadie, e ligas ol a vicina urbi. De la centrala ferovoyala staciono dil urbo (*Bahnhof Bern*) departas treni qui ligas ol ad altra Suisa urbi, ed anke ad altra landi. Ol recevis  veheri omnadie en 2014. Existas funikularo longa de 106 metri, qua ligas la distrikto *Marzili* a *Bundeshaus*. Ol esas la 2ma maxim kurta funikularo de Europa, dop la funikularo di Zagreb.

La kompanio *Städtische Verkehrsbetriebe Bern* (SVB) administras 16 linei di autobusi, 3 linei di troleobusi e 5 linei di tranveturi, qui kovras tota urbo. Pri internaciona transporto per autobusi existas linei qui ligas Bern ad altra urbi, nome en Germania, Bosnia e Herzegovina, e Kroatia.

La chosei A1, A12 ed A6 ligas Bern ad altra Suisa ed exterlanda urbi. Multa ponti ligas la historiala quarteri an la peninsulo a la nova distrikti an l'opozanta rivo dil Aare.

L'aeroportuo di Bern jacas an la vicina urbo Belp, e recevas regionala flugi Europana. En 2016,  veheri uzis ol.

## Turismo

La historiala centro di Bern deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro da UNESKO. Ol havas streta stradi, kun historiala edifici bone konservita. En ca regiono existas diversa restorerii, kirki e butiki. An la historiala centro anke situesas la Turmo dil Horlojo (*Zytglogge*), konstruktita cirkume 1218 til 1220. De ibe on havas panoramala vidado dil urbo.

An la historiala centro anke jacas la sideyo dil Federala Parlamento di Suisia (*Bundeshaus*). Jacanta avan placo *Bundesplatz* (qua signifikas "federala placo"), l'edifico kompleteskis en 1902, e distas poke de la ferovoyala staciono di Bern. Viziteri povas facar guidata turi por vizitar ol.

La muzeo *Einsteinhaus* kreesis en 2015 an la domo ube Albert Einstein rezidis e developis la teorio pri relativeso. De 1903 til 1905, Einstein lugis l'imoblo che strado *Kramgasse*, 49. L'imoblo restauresis en epokala stilo.

La Historiala Muzeo di Bern (Germane: *Bernisches Historisches Museum*) che placo *Helvetiaplatz*, esas la 2ma maxim granda de Suisia. L'edifico projetesis dal arkitekto André Lambert e konstruktesis en 1894. La muzeo gastigas objekti pri la historio di Bern de la prehistorio til nun, ed altra objekti de Azia, Oceania, Amerika ed Egiptia, inkluzite tapeti ed altra objekti spoliita de Karolus la Kalva. L'edifico deklaresis "loko di nacionala signifiko" da Suisa guvernerio.

L'Alpala Muzeo di Suisia (*Alpines Museum der Schweiz*) montras la relati inter la monti e la kulturo, populi e naturo di Suisia. Ol situesas che *Helvetiaplatz* 4. La nuna edifico dil muzeo konstruktesis de 1933 til 1934, e gastigas plu kam 220 mil fotografuri, ed anke mapi e modeli pri Alpala monti.

## Referi