Chili

**Chili** esas lando jacanta en Sud-Amerika. Ol havas kom vicini Peru norde, Bolivia nord-este ed Arjentinia este. Weste e sude jacas oceano Pacifiko. Lua chef-urbo esas Santiago.

## Historio

La maxim anciena restaji pri l'unesma habitanti di Chili evas de 14.800 aK. Fernão de Magalhães esis l'unesma Europano qua exploris la regiono di la nuna Chili, en 1520. En 1535, pos konquestir l'imperio Inkao, Hispano Diego de Almagro probis koloniigar la regiono konocata kom "valo di Chili", ma faliis.

Pedro de Valdivia komencis la duesma expediciono a la sudo di Chili en 1539. Pos trairir Atakama, lu fondis diversa urbi, e konfrontis aborijena chefo Michimalonco. Ye la 12ma di februaro 1541, ilu fondis *[[Santiago, Chili|Santiago di Nova Extremadura]]*, nun Santiago de Chili. Valdivia proklamesis generala-kapitano e guberniestro di Nova-Extremadura. En 1553, aborijeni Mapuche komencis revolto, e pos diversa batalii, Valdivia kaptesis e mortigesis dal indijena chefo Lautaro. La konflikti kun indijeni duris dum multa yari til establiso di paco e frontiero en 1641, agnoskinta la nedependo di le Mapuche.

La Generala Kapitanio di Chili, ante nomizita Kapitanio Nova-Extremadura, apartenis a Vicerejio Peru til la nedependo di Chili. Pro la granda disto de la precipua komercala voyi di la kapitanio, e pro la konflikto kun le Mapuche, Chili restis povra regiono habitita da poka Hispani, e produktis ledro, graso e frumento por la Vicerejio.

La nedependo-procedo di Chili komencis ye la 18ma di septembro 1810, kande la provizora guvernerio proklamis republiko, ma en 1814 rejalista trupi rikaptis la povo. La trupi patriota refujis su en Mendoza, ube formacis tale nomizita "Andian armeo" kune l'Arjentiniani. En februaro 1817, José de San Martín trairis l'Andi kun Andian armeo, e vinkis Hispani en la batalio di Chacabuco ye la 12ma di februaro. La nedependo deklaresis ye la 12ma di februaro 1818. Hispani fine vinkesis ye la 5ma di aprilo 1818 che la batalio di Maipú. Bernardo O'Higgins divenis l'unesma chefo di stato di la lando, sub la titulo "supra diktatoro". O'Higgins komencis reformi qui nekontentigis la politikala oligarkio, e koaktesis abdikar en 1823. Ye la sama yaro aprobesis konstituco qua abolisis sklaveso, e Chili divenis l'unesma Latin-Amerikana lando qua liberigis sklavi.

Malgre nedependanta, Chili mantenis la stratigo sociala del epoko koloniala, kun la politiko komandita dal oligarkii. La granda farmisti restis povoza. Pos ke la konservemi vinkis tale nomizita "Revoluciono di 1829", komencis epoko di stabileso, e la lando adoptis nova konstituco en 1833.

Gradope Chili komencis expansar lua frontieri: l'arkipelago Chiloé enkorpigesis en 1826. En 1839, eventis konflikto kontre la kunfederuro Peru-Bolivia pri marala dominaco en Pacifiko. Pos ke Chiliani vinkis la batalio di Yungay la milito finis, e la kunfederuro Peru-Bolivia desaparis. Dum la yari 1840a probesis koloniigar Llanquihue e vicineso kun German enmigranti.

Konseque de la milito di Pacifiko, Chili konquestis teritorii de Bolivia e Peru, norde de la lando. Pos l'interna milito en 1891 la prezidanto e la kongreso dividis la povo.

Pos militistala stato-stroko en 1924, eventis periodo di politikala neestabileso, qua duris til 1932. Carlos Ibáñez del Campo guvernis la lando du foyi en ta periodo: en 1925, e fakte kom diktatoro de 1927 til 1931.

En 1964, Eduardo Frei Montalva elektesis prezidanto e komencis ekonomiala e sociala reformi, inkluzite agrala reformo, ma afrontis rezisti da sinistrani, qui judikis la reformi poke utila, e da dextrani, qui judikis li ecesiva.

La prezidantal elekto qua eventis en 1970 vinkesis da Salvador Allende, l'unesma socialista prezidanto direte elektita dal populo. Pos l'elekto, Usa lansis ekonomikala sancioni kontre Chili. Ye la 11ma di septembro 1973 militestri, komandita da Augusto Pinochet kaptis la povo e komencis diktatoreso qua duris til 1990, malgre la nacionala plebicito qua eventis la 5ma di oktobro 1988.

Ye la 11ma di marto 1990 Patricio Aylwin, l'unesma elektita prezidanto pos la diktatoreso di Pinochet, asumis la povo. Eduardo Frei Ruiz-Tagle, filiulo di Eduardo Frei Montalva, sucedis Aylwin en 1994. En 2006 socialista Michelle Bachelet divenis l'unesma muliero elektita prezidanto di la lando. En 2010, malgre la granda populareso di Bachelet, el ne esis kapabla por helpar la vinko di elua kandidato, Eduardo Frei Ruiz-Tagle, e la kandidato di centro-dextra, Sebastián Piñera, vinkis l'elekto.

## Politiko

Chili esas prezidantala republiko. La prezidanto esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio di la lando, ed elektesas dal populo por 4-yara periodo, sen posibleso pri nemediata rielekto. L'oficala sideyo di la prezidanteso esas la palaco *La Moneda*.

La parlamento havas 2 chambri: Senato kun 38 membri qui elektesas dal populo por 8 yari, e Chambro di Deputati *(Cámara de Diputados)* kun 120 membri qui elektesas dal populo por 4 yari. Senatani e Deputati povas rielektesar senlimita foyi. La sideyo dil parlamento esas en Valparaíso.

La nuna Chiliana konstituco adoptesis partale ye la 1ma di marto 1981, totale ye la 11ma di marto 1990 e subisis enmendi en 1989, 1991, 1994, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2005, e de 2007 til 2010. Ol remplasis komplete la konstituco di 1925. Komence ol donis granda povo a la prezidanto, ma en 1990 kelka dispozi qui donis granda povo a la prezidanto eliminesis, exemple la povo por dissolvar la Chambro di Deputati, e la 8-yara mandato prezidantala.

### Politikala Subdividuro
Pos 1979 Chili subdividesas en 13 regioni, e singla ek li subdividesas en provinci, qui itere subdividesas en komoni *(Comunas)*. Nun, Chili havas 15 regioni, 53 provinci e 346 komoni.

:*<small><sup>(1)</sup></small><span style="font-size:95%;"> inkluzite la teritorio Antarktika Chiliana, la surfaco esas  km²</span>*
:*<small><sup>(2)</sup></small><span style="font-size:95%;"> Evaluita ye la [[30ma di junio]] [[2006]] - "INE Compendio Estadístico Año 2006"</span>*

## Geografio

L'extenso di Chiliana teritorio esas plua kam 4.630 kilometri de nordo vers sudo, ma admaxime 430 km de este til westo. Ol jacas an la regiono surnomizita "Faira Rondo de Pacifiko", qua ofte subisas ter-tremi e volkanal aktiveso. La montoza regioni kovras 80% de lua teritorio.

La nordo di Chili kovresas dal dezerto Atakama, qua kontenas multa minerali, exemple nitrati e kupr-erco. Este de la lando, an la frontiero kun Arjentinia, jacas la montaro Andi, ube jacas la maxim alta monto de la lando, Aconcagua, havanta 6.965 m di altitudo. La regiono konocata kom *Valle Central* (centrala valo) ube jacas Santiago koncentras habitantaro ed anke diversa plantacerii. Sude de la lando jacas richa foresti ed an la extrema sudo, glacieri.

La maxim longa fluvio di Chili esas fluvio Loa, longa de 440 km. Altra importanta fluvii esas Biobío, Baker, Copiapó e Maipo.

La klimato varias de extreme sika en Atakama (la maxim arida dezerto de la mondo), miarida klimato an la regiono *Norte Chico*, mediteranea od kontinentala en la *Zona Central* (centrala regiono di la lando), milda klimato od oceanala klimato en la regioni Biobío ed Araukania, til la sika e kolda klimato de la sudo di Chili - Punta Arenas, la maxim grand urbo en ca regiono, recevas nur 65 mm di pluvo omnayare, e la temperaturo ibe povas falar til −18,7 °C dum vintri. En Santiago la mezavalora pluvo-quanto esas 369,5 mm omnayare, e la mezavalora temperaturo esas 22°C en januaro (somero) e 7,7°C en julio (vintro). Plua kam 80% de la pluvi falas dum la vintro.

### Vejetantaro ed animalaro

Pro la granda extenso di la lando de nordo vers sudo, l'influo del altitudo, e pluvo-quanto qui kreas variita mikroklimati, la hidrografio e la diversa tipi di suli, la plantaro e la animalaro di la lando esas multe variata. An la nordo existas arei kun vejetantaro di kaktusi e herbeti en regioni kun plua kam 3.200 metri di altitudo (*puna*) ube vivas roderi chinchilo e "vizkacha", e flamingi qui vivas proxim saloza lagi. L'antee boskoza centrala valo nun okupesas da agrokultivo e da la metropolala regiono di Santiago, ma ankore havas endemika planti, exemple palmieri ed arbori del genero *Nothofagus* (exkluziva de Sud-Amerika).

An la sudala zono existas la "bosko *valdiviano*" kun l'arbori quale la pino *Araucaria* e l'alta *Alerce*, habitata per la cervo *pudu*, cigni, la sovaja kato sudamerikana e la pumao, la maxim granda karnovoro ibe. An la zono australa l'arbori esas plu basa, quale la "Cipreso di Guaitecas", preske extingita, e multa perdas lia folii dum la vintro. La granda cervo *Huemul* nun vivas nur en ca zono, anke habitata per la Sudamerikana strucho (*Rhea pennata*), armadili, pumai e foxi. Proxim la stretajo di Magalhaes vivas la pinguino di Magalhaes e marala leoni.

La marala animalaro di Chili esas anke multe richa, kun multa diverseso di krabi, homardi, ostri ed altra konkoza animali, cetacei (baleni e delfini) e fishi exemple soleo, merlucho e kongro.

## Ekonomio

## Demografio

Segun la demografiala kontado di 2017 Chili havis  habitanti. On kalkulas ke en 2050 la habitantaro di la lando esos 20.2 milion personi. Lua habitantaro originis precipue de Hispani, kun kelka mixi de Germani, Italiani, Irlandani, Franci, Britaniani, Suisi e Kroati.

La viv-expekto de lua habitantaro esis 75,74 yari por viri e 81,19 yari por mulieri en 2009. Segun nacionala statistiki, la maxim multa de la habitanti esas blanki o mestici, equivalanta ad 88.92% de la habitantaro. Indijeni esas 11.08%, di qui 9,07% esas Mapuche e 0,69% esas Aymara.

## Kulturo

Chili judikesas kom *la lando di la poeti*. Exempli pri importanta poeti esis Vicente Huidobro e Pablo de Rokha, e la Nobel-laureati Gabriela Mistral e Pablo Neruda. Pri prozo, Isabel Allende esas nun la maxim konocata skriptistino di la lando.

La folklorala muziko de Chili mixas indijena e Hispan influi. La *cueca*, konsiderata nacionala danso pos 1979 varias segun la regiono. Inter la precipua kantisti di folklorala muziko, jacas Nicanor Molinare, Margot Loyola, e la muzikala grupi Los de Ramón e Los Huasos Quincheros. Dum la yari 1970a aparis la nomizita *Nueva Canción Chilena* kun influo del folkloro Chiliana: Victor Jara, Patricio Manns, Violeta Parra e la muzikala grupo Inti-Illimani esis la precipua nomi de ta movado. Altra grupi e kantisti kun Latin-Amerikan influo esas Los Ángeles Negros, Antonio Prieto e Lucho Gatica. Altralatere aparis grupi e kantisti kun influi de rock e pop-muziko, exemple Los Prisioneros, Los Tres, La Ley, Lucybell, Chancho en Piedra, Los Bunkers, e la kantisto Joe Vasconcellos.

La maxim anciena exempleri pri pikturo en Chili facesis dal indijeni de la kulturo *diaguita*, de la regiono Atakama, e dal populo ''Mapuche''. Dum Hispana koloniigo l'influi indijena ed Europana mixis por formacar kolonial arto. Dum la komenco dil 19ma yarcento stranjera piktisti, exemple José Gil de Castro, Claude Gay, Raymond Monvoisin e Johann Moritz Rugendas vizitis Chili ed adportis importanta Europana influi. En 1849 l'Akademio pri Pikto fondesis, e quar piktisti qui studiis ibe divenis notora: Juan Francisco González, Pedro Lira, Alberto Valenzuela Llanos ed Alfredo Valenzuela Puelma. Dum la komenco dil 20ma yarcento kreesis la Nacionala Muzeo pri Bel-Arti. Ibe docis Galisiana piktisto Fernando Álvarez de Sotomayor y Zaragoza, ed aparis dum la yari 1920a la surnomizita "grupo Montparnasse", kreita dal piktisto Luis Vargas Rosas, qua adportis multa novaji a la pikturo Chiliana.

## Referi