open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roger Martin du Gard

**Roger Martin du Gard** (23ma di marto 1881 til la 22ma di agosto 1958) esis Franciana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1937. Lua precipua verko esis *Les Thibault*.
Joel Lehtonen

**Joel Lehtonen** (1881 til 1934) esis Finlandana skriptisto di romani. Ilu su-ocidis.

## Verki
**En Finlandana linguo:**
**Paholaisen viulu* (1904)
**Perm* (1904)
**Mataleena* (1905)
**Villi* (1905)
**Tarulinna : Suomen kansan satuja Suomen lapsille* (1906) 
**Myrtti ja alppiruusu* (1911) 
**Rakkaita muistoja* (1911) 
**Punainen mylly* (1913)
**Kuolleet omenapuut* (1918)
**Putkinotkon metsäläiset* (1919)
**Putkinotkon herrastelijat* (1920)
**Sorron lapset* (1923)
**Punainen mies* (1925)
**Lintukoto* (1929)
**Hyvästijättö lintukodolle*, (1934)
Ryoji Noyori

**Ryoji Noyori** (n. ye la 3ma di septembro 1938) esas Japoniana kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio kun William Standish Knowles e Karl Barry Sharpless en 2001.
David Byrne

**David Byrne** (n. ye la 14ma di mayo 1952) esas Skota muzikisto e kompozisto dil rock-bando *[[Talking Heads]]*.
Jimmy Connors

**Jimmy Connors** (naskis **James Scott Connors** ye la 2ma di septembro 1952) esis notora Usana tenisisto qua vinkis 15 importanta internaciona konkursi, inkluzite konkursi di *Grand Slam*.
Knut Hamsun

**Knut Hamsun** (n. **Knud Pedersen** en 1859 til 1952) esis Norvegiana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1920.
Charles Scott Sherrington

**Charles Scott Sherrington** (1857 til 1952) esis Britaniana mediko qua ganis la Nobel-premio pri Fiziologio o Medicino en 1932 kun Edgar Douglas Adrian.
Douglas Adams

**Douglas Adams** (1952 til 2001) esis Britaniana skriptisto, konocita por la  libro *Hitchhiker's Guide to the Galaxy*.
Robin Williams

**Robin McLaurin Williams** (21ma di julio 1951 til 11ma di agosto 2014) esis Usana komediisto e cinem-aktoro.
Lev Davidovich Landau

**Lev Davidovich Landau** (1908 til 1968) esis Sovietiana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1962.
Arthur Conan Doyle

**Arthur Conan Doyle** (1859 til 1930) esis Skota skriptisto, qua kreis la personajo *Sherlock Holmes*.

Ilu divenis mediko en 1881 pos studiar ye l'universitato di Edinburgh. Il praktikis en Southsea, ye la suda litoro di Anglia; il skribis rakonti dum ke il vartis klienti, ed en 1887 aparis ilua unesma romano *A Study in Scarlet*, qua esis rakonto pri Sherlock Holmes. Plusa romani aparis, pri diversa temi; la sequanta pri Holmes esis *The Sign of Four* en 1890. L'unesma kolekturo di kurta rakonti pri Holmes esis *L'Aventuri di Sherlock Holmes*, qui aparis en *The Strand Magazine* de julio 1891 til junio 1892.

## La fino di Sherlock Holmes

Ye 4ma di mayo 1891 detektivo Sherlock Holmes mortis ye l'aquofalo Reichenbachfall en Suisia: tale segun la rakonto *The Final Problem*. Holmes, qua dum longa tempo inquestis l'agadi di la kriminestro profesoro Moriarty, kredis ke il balde ruptos ilua organizuro. Holmes anke konciis, ke Moriarty deziras destruktar il. Por avancigar l'afero, Holmes voyajis a Suisia, kun kolego Watson, e li lojis ye Meiringen. En la vicina Reichenbachfall, Holmes desaparis, poslasinte letro a Watson explikante, ke il expektas renkontrar Moriarty. Segun supozajo, Holmes e Moriarty falis til morto dum ke li luktis apud l'aquofalo. La rakonto *The Final Problem* aparis en *[[The Strand Magazine]]* en decembro 1893.

## Ri-aparo di Sherlock Holmes

Conan Doyle esperis ke, pos la supozata morto di Holmes, il povos skribar nur rakonti quin il deziris skribar, pri altra karakteri. Tamen la karaktero Holmes esis tante populara, tale ke il mustis produktar plusa rakonti pri la famoza detektivo. La romano *The Hound of the Baskervilles*, aventuro pri Holmes ante ilua morto en Suisia, aparis en epizodi, de agosto 1901 til aprilo 1902.

Por plusa kurta rakonti, esis agnoskata ke Holmes ne mortis ye Reichanbachfall (advere, nulu spektis la finala falo di Holmes e Moriarty apud l'aquofalo); en *L'Aventuro di la Vakua Domo* il aparas, pos tri yari di voyajado en diversa landi, ye la praktikeyo di Watson.

La finala kolekturo di kurta rakonti pri Holmes, *The Case-Book of Sherlock Holmes*, aparis en *The Strand Magazine* de oktobro 1921 til aprilo 1927.

Dum sua skribado-kariero, Arthur Conan Doyle duris produktar romani pri altra temi. La maxim famoza esas *La Perdita Mondo*, qua aparis en 1912, pri expediciono di Profesoro Challenger e kolegi ad alta planajo en Sud-Amerika, ube dinosaurii ed altra supozeble extingita animali ankore existis.

## Extera ligili
* La misterio di valo Boscombe de *L'Aventuri di Sherlock Holmes*, da Arthur Conan Doyle, sur http://www.literaturo.ido.li
Bad Santa

**Bad Santa** es filmo, realigis da Terry Zwigoff, produktita da Joel e Ethan Coen ekiris ye 2003, ed en oficala selekto che Cannes.

## Rezumo
Ne-nobela Kristo-nasko patro di granda merkato kun nano negro travestiita en elfo ed hungroza aziana spozino inter-renkontras direktisto obsedita per la korekta politike, subornita sekureso-chefo, humila taverninisto en to bruto-mondo ed ok yara puerino preske obeza.

## Distributeso
* Willie T. Soke : Billy Bob Thornton 
* Gin Slagel : Bernie Mac
* Marcus : Tony Cox 
* Sue : Lauren Graham 
* direktisto di granda merkato : John Ritter 
* Puerulo : Brett Kelly
Felix Bloch

**Felix Bloch** (1905 til 1983) esis Suisa fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 1952 kun Usana ciencisto Edward Mills Purcell.
Aage Niels Bohr

**Aage Niels Bohr** (1922 til 2009) esis Dana nukleara fizikisto, filiulo di Niels Bohr. Ilu recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1975.
Weimar (Lahn)

**Weimar** esas urbeto alonge rivero Lahn, en Hesia, Germania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 47,05 km².

## Referi
Edward Mills Purcell

**Edward Mills Purcell** (n. ye la 30ma di agosto 1912 til la 7ma di marto 1997) esis Usana fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 1952, kun Felix Bloch.
Ribatejo

**Ribatejo** esis la nomo di antiqua Portugalana provinco qua desaparis kun la konstituco di 1976. Lua antiqua teritorio esas nune parto di altra Portugalana regioni.
Rabindranath Tagore

**Rabindranath Tagore** (1861 til 1941) esis Indiana skriptisto, poeto, dramatifisto e kompozisto qua recevis Nobel-premio pri literaturo en 1913.

## extera ligili
* nobelprize.org
Frédéric Joliot-Curie

**Frédéric Joliot-Curie** (1900 til 1958) esis Franciana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1935 kun lua spozino, Irène Joliot-Curie.
Irène Joliot-Curie

**Irène Joliot-Curie** (1897 til 1956) esis Franca fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio en 1935 kun elua spozulo Frédéric Joliot-Curie.
Svante Arrhenius

**Svante August Arrhenius** (1859 til 1927) esis Suediana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1903.
Bernardo O'Higgins

**Bernardo O'Higgins** (20 di agosto 1778 til 1842) militestro e politikisto, esis l'unesma *director supremo* (chefo di stato) di Chili pos la nedependo. Ilu guvernis de 1817 til 1823.
Henri de Toulouse-Lautrec

**Henri de Toulouse-Lautrec** (n. **Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec Monfa** ye la 24ma di novembro 1864 til la 9ma di septembro
1901) esis Franca piktisto de la fino di la 19ma yarcento.
Vincent du Vigneaud

**Vincent du Vigneaud** (1901 til 1978) esis Usana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1955.
Jacobus Henricus van 't Hoff

**Jacobus Henricus van 't Hoff** (1852 til 1911) esis Nederlandana kemiisto qua recevis l'unesma Nobel-premio pri kemio en 1901.
Hermann Emil Fischer

**Hermann Emil Fischer** (9 di oktobro 1852 til 15 di julio 1919) esis Germana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1902.

Fischer studiis en l'Universitato di Strasbourg ye 1872 e recevis la titulo di Doktoro ye 1874. Ilu studiis organala kemio, precipue l'aktiva principi di teo, kafeo e kakao (la kafeino e la teobromino), e li sintezis.
William Ramsay

**William Ramsay** (1852 til 1916) esis Britaniana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1904. 

Ilu deskovris la kemiala elemento argono kun la fizikisto John William Strutt. Pose ilu deskovris kriptono, xenono e radono, ed izolis helio.
John Steinbeck

**John Ernst Steinbeck** (1902 til 1968) esis Usana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1962.

## Importanta verki
* 1929: *Cup of gold: A life of Sir Henry Morgan, Buccaneer, with Ocasional Reference to History*
* 1932: *The Pastures of Heaven *
* 1933: *The Red Pony*
* 1933: *To a God Unknown*
* 1935: *Tortilla Flat*
* 1936: *In Dubious Battle*
* 1936: *Of Mice and Men*
* 1939: *The Grapes of Wrath*, Premio Pulitzer
* 1942: *The Moon Is Down*
* 1945: *Cannery Row*
* 1947: *The Pearl*
* 1947: *The Wayward Bus*
* 1951: *The Log from the Sea of Cortez*
* 1952: *East of Eden*
* 1954: *Sweet Thursday*
* 1957: *The Short Reign of Pippin IV *
* 1962: *Travels With Charley in Search of America*
Walter H. Brattain

**Walter Houser Brattain** (1902 til 1987) esis Usana fizikisto qua ganis la Nobel-premio pri fiziko en 1956 kun William Bradford Shockley e John Bardeen pro la deskovro di transistoro.
Wilhelm Conrad Röntgen

**Wilhelm Conrad Röntgen** (27ma di marto 1845 til la 10ma di februaro 1923) esis Germana fizikisto qua deskovris la radiaco X e recevis l'unesma Nobel-premio pri fiziko de la historio, en 1901.
Enrico Fermi

**Enrico Fermi** (1901 til 1954) esis Italiana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1938.
Magnus Uggla

Magnus Uggla (kompleta nomo: **Per Allan Magnus Claesson Uggla**, n. ye la 18ma di junio 1954) esas Suediana kompozisto e muzikisto.
Halldór Laxness

**Halldór Kiljan Laxness** (n. **Halldór Guðjónsson** en 1902 til 1998) esis Islandana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1955.
Ragnar Anton Kittil Frisch

**Ragnar Anton Kittil Frisch** (1895 til 1973) esis Norvegiana ekonomikisto qua ganis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1969 kun Jan Tinbergen.

Ilu fondis la diciplino ekonometrio.
Adolf von Baeyer

**Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer** (1835 til 1917) esis Germaniana kemiisto qua recevis Nobel-premio pri kemio en 1905 por sintezar indigo.
Jan Tinbergen

**Jan Tinbergen** (1903 til 1994) esis Nederlandana ekonomikisto qua dividis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1969 kun Ragnar Frisch.
Kurt Alder

**Kurt Alder** (1902 til 1958) esis Germana kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio en 1950 kun Otto Diels.

Ilu studiis kemio che l'Universitato di Berlin e pose che l'Universitato di Kiel.
Giulio Natta

**Giulio Natta** (1903 til 1979) esis Italiana kemiisto qua ganis la Nobel-premio pri kemio en 1963 kun Karl Ziegler.

Ilu esis profesoro dil Universitato di Pavia ed anke dil Universitato di Roma.
Theodore Schultz

**Theodore William Schultz** (1902 til 1998) esis Usan ekonomikisto qua ganis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1979, kun William Arthur Lewis.
Bergamo

**Bergamo** (*Bèrghem* en la Lombardiana) esas urbo en Lombardia, Italia, distanta 40 km nord-este de Milano. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 40,16 km².

Bergamo subdividesas en du parti: l'"alta urbo" e la "basa urbo". Ca lasta, en altitudo plu elevita, konservas la maxim multa historiala monumenti. La muregi dil urbo deklaresis en 2017 Patrimonio di la Homaro, da UNESKO.

Fondita da Romani, ol administresis da Milano de 1264 til 1468. Ol surnomizesas "l'urbo di le mile", pro la granda quanto di volontarii - cirkume 180 - qui partoprenis l'expediciono di Giuseppe Garibaldi, dum la kampanii dil unigo di Italia.
Eyvind Johnson

**Eyvind Johnson** (1900 til 1976) esis Suediana skriptisto qua recevis la Premio pri Literaturo de Nordala Konsilantaro en 1962, e pos kunpremiizesis per la Nobel-premio pri literaturo en 1974 kun lua sampatriano Harry Martinson.
James Joyce

**James Augustine Aloysius Joyce** (1882 til 1941) esis Irlandana skriptisto.

## Precipua verki
* *Dubliners* (1914)
* *Portrait of the Artist as a Young Man* (1916)
* *Ulysses* (1922)
* *Finnegans Wake* (1939)

## ''Dubliners''

La libro *Dubliners*, kolekturo de kurta rakonti da Joyce, unesmafoye aparis ye la 15ma di junio 1914. Kelka de la rakonti aparis en revui di Irlando en 1904; en la sequanta yari il plurafoye esforcis obtenar kontrato kun libro-editerio. En la edituro di 1914, 1250 kopiuri esis imprimata; kritikisti ne esis favoroza e vendado esis lenta; ye la fino di la yaro, nur 379 kopiuri esis vendita. *Dubliners* nuntempe esas egardata kom la unesma notinda libro di la verkaro di Joyce. La dek-e-kin rakonti traktas, en naturalista maniero, vivi di homi di la meza klaso en Dublin. Kelka de la karakteri plu tarde videsas en mikra roli en *Ulysses*, la maxim famoza romano da Joyce, qua aparis en 1922.
Theodor Mommsen

**Christian Matthias Theodor Mommsen** (1817 til 1903) esas Germana historiisto e skriptisto qua recevis Nobel-premio pri literaturo en 1902 per la Historio di Roma.

## extera ligili
* nobelprize.org
Bjørnstjerne Bjørnson

**Bjørnstjerne Martinus Bjørnson** (1832 til 1910) esis Norvegiana skriptisto qua recevis Nobel-premio pri literaturo en 1903.

## extera ligili
* nobelprize.org
Jackson Pollock

**Paul Jackson Pollock** (1912 til 1956) esis notora Usana piktisto di abstraktismo.

En 1930 il iris a New York e studiis arto ye la Art Students League. Ilu divenis notinda egarde la movado di abstrakt expresionismo; ilua maxim famoza pikturi facesis de 1947 til 1950, en qua ilu lasis farbo gutifar adsur la pikto-tabelo, por krear abstraktajo.
Simon Kuznets

**Simon Smith Kuznets** (30ma di aprilo 1901 til la 8ma di julio 1985) esis Rusa-Usan ekonomikisto qua recevis Nobel-premio pri ekonomiko en 1971.
John Richard Hicks

**John Richard Hicks** (1904 til 1989) esis Britanian ekonomikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri ekonomiko en 1972 kun Kenneth Joseph Arrow.
Harry Martinson

**Harry Martinson** (6ma di mayo 1904 til la 11ma di februaro 1978) esis Sueda skriptisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri literaturo kun Eyvind Johnson en 1974.
Fulgencio Batista

**Fulgencio Batista y Zaldívar**, militestro (generalo), esis prezidanto di Kuba 2 foyi: de 1940 til 1944, e de 1952 til 1959, ma, *de facto*, esis Kubana diktatoro de 1933 til 1959. Ilu esis renversita da povo ye 1 di januaro 1959, da Kubana revoluciono.
Salvatore Quasimodo

**Salvatore Quasimodo** (1901 til 1968) esis Italiana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1959.
Frédéric Mistral

**Frédéric Mistral** (1830 til 1914) esis Franca skriptisto en provencala linguo, qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri literaturo en 1904 kun José Echegaray.

Sua unesma verko esis "Mirèio", poemo en dek kanti. Poke konocata esas ke lua unesma edituro publikigesis sensucese en Avignon. Pose, Mistral konocis en Provenco Adòufe Dóumas / Adolphe Dumas qua parolis pri lu a Lamartine, qua skribabis "kursi pri literaturo" en la jurnalo *[[Le Figaro]]*.

Lamartine recevis Mistral en sua domo, askoltis "Mirèio" dum tri jorni e nokti, ed esis komplete seduktita. Do, lu prizentis Mistral en *Le Figaro* e facis lu celebra.

Lu skribis anke "Calendau", "Lou pouèmo dóu Rose" (La poemo de la Rhono), "Nèrto", la teatro-pleo "Jano de Naple" e l'inmensa vortaro "provencala - Franca, inkluzinte omna dialekti de moderna  linguo Ocitana, kun plu kam 70 000 registragi "Lou Tresor dóu Felibrige".

Mistral kreis anke l'asociuro "Lou Felibrige" qua inkluzis omna skriptisti de omna regioni de Langedocia, qua existas til nun.

Lu esis sat inteligenta por ne restir "Capoulié"  (chefo di ca asociuro) dum plu kam 4 yari, quale imperis lua statuti.

## Extera ligili
* nobelprize.org
José Echegaray

**José Echegaray y Eizaguirre** (1832 til 1916) esis Hispaniana skriptisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri literaturo kun Frédéric Mistral en 1904.

## extera ligilo
* nobelprize.org
Listo pri prezidanti di Chili

Yen la **listo pri prezidanti** ed altra chefi di stato di Chili pos la nedependo en 1817.

De 1817 til 1826 la titulo di la chefi di stato esis *Dirigente Supremo* (supra guvernanto). Depos 1826, Chili adoptis la titulo *[[prezidanto]]*.

### Nova Patrio (''Patria Nueva'') ([[1817]]-[[1829]])
De 1817 til 1829 la chefi di stato ne elektesis dal populo.

### Republiko (depos [[1829]])
En 1829 eventis l'unesma elekto en Chili. José Tomás Ovalle esis l'unesma elektita prezidanto.

**Noti:</small>**En **dika literi**, esas nomi di efektiva prezidanto o supra guvernanto.En *italika*, esas la nomi di provizora guvernanti.**†** signifikas: morto dum la guvernisteso.
Henri Moissan

**Ferdinant Frédéric Henri Moissan** (28 di septembro 1852 til 20 di februaro 1907) esis Franca kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1906.
Otto Wallach

**Otto Wallach** (1847 til 1931) esis Germaniana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1910.
Victor Grignard

**François Auguste Victor Grignard** (n. ye la 6ma di mayo 1871 til la 13ma di decembro 1935) esis Franca kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio kun Paul Sabatier en 1912.
Margaret Mead

**Margaret Mead** (1901 til 1978) esis Usana kultur-antropologo.

### Verki
(en Angliana)
* *Coming of Age in Samoa* (1928)
* *Growing Up in New Guinea* (1930)
* *The Changing Culture of an Indian Tribe* (1932)
* *Sex and Temperament in Three Primitive Societies* (1935)
* *Male and Female* (1949)
* *New Lives for Old: Cultural Transformation in Manus, 1928-1953* (1956)
* *People and Places* (1959)
* *Continuities in Cultural Evolution* (1964)
* *Culture and Commitment* (1970)
* *Blackberry Winter* (1972)
Cecil Rhodes

**Cecil John Rhodes**, n. ye la 5ma di julio 1853 til la 26ma di marto 1902, esis Britanian entraprezisto qua fondis kompanio *De Beers* (qua nun dominacas preske 60% de mondala merkato di diamanti). Il anke koloniigis l'anciena Rhodezia (nun Zimbabwe), ed esis chefa ministro di Kabo-kolonio.
Evelyn Waugh

**Arthur Evelyn St. John Waugh** (1903 til 1966) esis Britaniana skriptisto konocita pro lua satirala verki.
Paul Gauguin

**Eugène Henri Paul Gauguin** (1848 til 1903) esis Franca pos-impresionista piktisto, pioniro dil fauvismo.
Pedro Américo

**Pedro Américo de Figueiredo e Melo** (1843 til 1905) esis importanta akademiala piktisto de la 19ma yarcento en Brazilia.
Tage Erlander

**Tage Fritiof Erlander** (1901 til 1985) politikistulo, esis chefministro di Suedia esis Suediana chefministro depos 1946 til 1969.
Ernest Lawrence

**Ernest Orlando Lawrence** (1901 til 1958) esis Usana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1939. Ilu inventis la nomizita ciklotrono, mashino qua aceleras subatomala partikuli.
Paul Dirac

**Paul Adrien Maurice Dirac** (1902 til 1984) esis Britaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri Fiziko en 1933, kun Erwin Schrödinger.

Ilu developis Quantumala mekaniko, e developis equaciono qua nun portas lua nomo, e qua predicis l'existo di antimaterio. En 1930, sua libro *Principles of Quantum Mechanics* aparis. Ol esis importanta en la historio di cienco. De 1932 til 1969 il esis Profesoro di Matematiko en Cambridge, Anglia. Dum  la lasta 14 yari di ilua vivo ilu rezidis e laboris en Florida, Usa, ube mortis en 1984.
Nevill Francis Mott

**Nevill Francis Mott** (1905 til 1996) esis Britaniana fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 1977, kune Philip Warren Anderson e John Hasbrouck van Vleck.
Emilio Gino Segrè

**Emilio Gino Segrè**, n. ye la 1ma di februaro 1905 til la 22ma di aprilo 1989, esis Italiana fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 1959 kun Usana fizikisto Owen Chamberlain.
Nantes

**Nantes** esas chef-urbo di Loire-regiono, en Francia. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Ol esas la 6ma maxim populoza urbo di Francia. Lua tota surfaco esas 65,19 km². Kun portuala urbo Saint-Nazaire e vicina urbi, ol formacas metropolala regiono kun plu kam 1 milion habitanti.

Jacanta apud Loire, ol distas 50 kilometri del oceano Atlantiko. Historiale, ol apartenas a Bretonia. Ol esis episkopeyo dum la fino di Romana imperio, e konquestesis dal Bretoni en 851. Malgre ke la maxim multa duki di Bretonia rezidis ibe dum la 15ma yarcento, Rennes selektesis kom chef-urbo kande Bretonia unionesis a rejio Francia. Dum la 17ma yarcento, Nantes gradope divenis la maxim importanta portuo Franca, e dum la 18ma yarcento preske la duimo del komerco di sklavi en Francia originis ibe. Dum Franca revoluciono ol dekadis, ma dum la 19ma yarcento industrio - nome konstrukto di navi - divenis importanta.

Depos la duimo dil 20ma yarcento, Nantes komencis perdar industrii, e nun servadi esas ma maxim importanta ekonomial agado. Nun, ol agnoskesas kom havanta bona vivo-qualeso, ed en 2013 ol recevis la premio "Verda Chef-urbo di Europa".

## Referi
Christian Dior

**Christian Dior** (1905 til 1957) esis Franca modisto.

Il naskis en familio di industriisti, note inventanto di maxim konocata marko di lesivo « Saint-Marc ». Il esis frue atraktita per la muziko, la desegno e la konfecionado di travestiuri.
David Fedorovich Oistrah

**David Fedorovich Oistrah** (n. ye la 30ma di septembro 1908 – m. ye la 24ma di oktobro 1974) esis Sovietiana violinisto.
Juho Kusti Paasikivi

**Juho Kusti Paasikivi** (n. **Johan Gustaf Hellsten** ye 1870, m. ye 1956), advokato e politikisto, esis prezidanto di Finlando de 1946 til 1956. Ilu anke esis chefministro di lando 2 foyi: ye 1918, e de 1944 til 1946.

Ilu studiis en l'universitato di Helsinki e recevis diplomo en filozofio ye 1892 ed en yuro ye 1897. Ilu divenis PhD ye 1901 e profesoro dil universitato de 1902 til 1903.
Risto Ryti

**Risto Heikki Ryti** (1889 til 1956), advokato e politikisto, esis prezidanto di Finlando de 1940 til 1944. Ilu anke esis chefministro di lando, de 1939 til 1940. Dum lua guvernerio, eventis milito inter Sovietia e Finlando.
Kyösti Kallio

**Kyösti Kallio**, politikisto (1873–1940) esis prezidanto di Finlando de 1937 til 1940. Ilu anke esis chefministro di lando 4 foyi: de 1922 til 1924, de 1925 til 1926, de 1929 til 1930 e de 1936 til 1937.
Pehr Evind Svinhufvud

**Pehr Evind Svinhufvud af Qvalstad** (1861 til 1944) advokato e judiciisto, esis Finlandana prezidanto de 1931 til 1937. Il anke esis chefministro de 1930 til 1931.
Lauri Kristian Relander

**Lauri Kristian Relander**, agronomo (1883 til 1942) esis la duesma prezidanto di Finlando, e guvernis de 1 di marto 1925 til 1 di marto 1931.
Kaarlo Juho Ståhlberg

**Kaarlo Juho Ståhlberg** (1865 til 1952), yuristo, profesoro e politikisto esis l'unesma prezidanto di Finlando, e guvernis de 1919 til 1925.
Carmen Miranda

**Carmen Miranda** (n. **Maria do Carmo Miranda da Cunha** en 1909 til 1955) esis Portugalana-Braziliana kantistino e cinem-aktorino.
Henryk Sienkiewicz

**Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz** (1846 til 1916) esis Poloniana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1905.

## Noveli
* Trilogio (*Trylogia*) kompozita per 3 libri: *Ogniem i mieczem* (1884), *Potop* (1886), e *Pan Wołodyjowski* (1888)
* "La Teutonika kavalieri" (*Krzyżacy*, 1900)
* *Quo Vadis* (1895)
* *W pustyni i w puszczy* (1912)
* *Rodzina Połanieckich* (1894)
* *Bez dogmatu* (1891)
* *Na polu chwały* (1906)

## extera ligilo
Hendrik Antoon Lorentz

**Hendrik Antoon Lorentz** (1853 til 1928) esis Nederlandana fizikisto qua recevis la Nobel-premio en fiziko en 1902 kun Pieter Zeeman.
Pieter Zeeman

**Pieter Zeeman** (25ma di mayo 1865 til la 9ma di oktobro 1943) esis Nederlandana fizikisto qua partigis la Nobel-premio pri fiziko en 1902 kun Hendrik Antoon Lorentz.
Rudyard Kipling

**Joseph Rudyard Kipling** (1865 til 1936) esis Britaniana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1907.
Adolf Butenandt

**Adolf Friedrich Johann Butenandt** (1903 til 1995) esis Germaniana kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio en 1939, kun Yugoslaviano Lavoslav Ružička.
Wendell Meredith Stanley

**Wendell Meredith Stanley** (1904 til 1971) esis Usana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1946.
Karl Ferdinand Braun

**Karl Ferdinand Braun** (1850 til 1918) esis Germaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko kun Guglielmo Marconi en 1909.
Marie Curie

**Maria Salomea Skłodowska-Curie** (1867 til 1934) esis Franciana fizikisto e kemiisto. El recevis 2 Nobel-premii: pri Fiziko en 1903, kun Pierre Curie e Henri Becquerel, e pri kemio en 1911.
Sven Hedin

**Sven Anders Hedin** (1865 til 1952) esis Suediana geografiisto ed explorero. Ilu exploris e facis mapi pri Himalaya, Taklamakan, Tibet ed altra Aziana regioni. Ilu deskovris la fonti di fluvii Brahmaputra, Indus e rivero Sutlej.
Eugene Wigner

**Eugene Paul Wigner** (n. **Wigner Pál Jenő** en 1902, m. 1995) esis Hungariana-Usana fizikisto ke recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1963.
Heinrich Rudolf Hertz

**Heinrich Rudolf Hertz** (1857 til 1894) esis Germaniana fizikisto qua deskovris elektromagnetala ondi.

En 1880 ilu kompletigis ciencala studii ye la universitato di Berlin, ed en 1883 il divenis akademiano di teoriala fiziko ye la universitato di Kiel, plu tarde divenante profesoro en 1885 ye la universitato di Karlsruhe. Il studiis elektromagnetala ondi: James Clerk Maxwell (1831-1879) predicabis la existo di elektromagnetala ondi, qua movis ye la rapideso di lumo. Hertz facis experimenti en qua elektromagnetala ondi esis transmisata e recevita, e konfirmis ke li movis ye la rapideso di lumo; tale konstatesis ke lumo esas sorto di elektromagnetala ondo.
Germanian Imperio

**Germanian Imperio** (Germane: *Deutsches Kaiserreich*) esis la nomo di Germania de la 18ma di januaro 1871 til la 9ma di novembro 1918 kande Wilhelm la 2ma abdikis regno.

## Reji
* Wilhelm la 1ma (1871-1888)
* Friedrich la 3ma (1888)
* Wilhelm la 2ma (1888-1918)

## Videz anke
* Prusia
* Francia-Prusia milito
Wilhelm la 2ma di Germania

**Wilhelm la 2ma** (n. **Friedrich Wilhelm Albert Victor** 1859 til 1941) esis Germanian imperiestro de 1888 til 9 di novembro 1918 kande il renuncis, pos ke Germania perdis l'Unesma mondomilito.

Historisti deskriptas viro "intelektoza, kultivata ed apertita", ma kelkafoye hezitema e pronta impetuar por retrovenar poka tempo pos, defekto qua esos uzita kontre lu per diplomaco.

Il abdikis ye 9 di novembro 1918, kom Germana imperiestro e kom rejulo di Prusia. La Germana Imperio existabis depos 1871; la Rejio di Prusia, regnata da la Domo di Hohenzollern, existabis depos 1701. Germana revoluciono komencis en novembro 1918, relate la proxima vinkeso di Germania en la unesma mondomilito; esis civila tumulto en plura Germana urbi. Ye 10 di novembro Wilhelm exilis su aden Nederlando.
Paul Sabatier

**Paul Sabatier** (1854 til 1941) esis Franca kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio  en 1912 kun Victor Grignard.
Georg Simon Ohm

**Georg Simon Ohm** (1789 til 1854) esis Germana fizikisto de la 19ma yarcento qua developis teorii pri elektrala fluo.
Henri Becquerel

**Antoine Henri Becquerel** (1852 til 1908) esis Franca fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1903, kun Pierre Curie. Il esis l'unesma persono qua deskovris evidentesi pri radioaktiveso.
John William Strutt Rayleigh

**John William Strutt, 3ma Barono Rayleigh** (1842 til 1919) esis Britaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1904, pro la deskovro, kun William Ramsay, dil gaso argono.
Philipp Lenard

**Philipp Eduard Anton von Lenard** (1862 til 1947) esis Germaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1905.
Joseph John Thomson

**Joseph John Thomson** (1856 til 1940) esis Britaniana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1906.
Theodore William Richards

**Theodore William Richards** (1868 til 1928) esis Usana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1914.
Tewodros la 2ma di Etiopia

**Tewodros 2ma** (n. **Kassa Haile Giorgis** e konocita kom **Sahle Dingil**) esis imperiestro di Etiopia de 1855 til 1868.
Richard Martin Willstätter

**Richard Martin Willstätter** (1872 til 1942) esis Germaniana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1915. Il inventis papero kromatografio.
William John Wills

**William John Wills** (1834 til 1861) esis Angla explorero di Australia. Kun Robert O'Hara Burke, ilu exploris Australiana kontinento sude (nune Melbourne) til norde (Bayo di Carpentaria), e kovris disto di cirkume 2800 km.
Samuel de Champlain

**Samuel de Champlain** (1567 til 1635) esis Franca explorero di Nord-Amerika. Ilu fondis kolonio apud l'estuario dil fluvio Saint Lawrence, exploris ol e lua hidrografiala baseno til la lago Huron, deskovris la lago a qua donesis sua nomo, e fondis urbo Québec, nun en Kanada.
Estácio de Sá

**Estácio de Sá** (1520 til 1567) esis  Portugalana soldato sendita a Brazilia por ekpulsar Franci, qui invadis la regiono ube nun jacas urbo Rio de Janeiro. Ilu fondis Rio de Janeiro ye la 1ma di marto 1565 cirkum monto Sukra Pano e, kun rinforci sendita da lua onkulo Mem de Sá (lor, generala guvernito di Brazilia) il atakis Franci sucese, ma vundesis grave ye la 20ma di januaro 1567, e mortis un monato pose.
Max Born

**Max Born** (1882 til 1970) esis Germana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1954.

Ilu naskis en Breslau en 1882; de 1904 il esis akademiano che universitato di Göttingen. Dum la yari 1920a, l'universitato divenis importanta en l'inquesto pri fiziko, pro ilua influo. En 1933 il ekmigris a Britania, ube il esis akademiano en Cambridge, e depos 1936 en Edinburgh. Ilu retretis en 1954 a Bad Pyrmont, en West-Germania. Ca yaro ilu ganis Nobel-premio pri fiziko, por ilua inquesti pri Quantumala mekaniko.
Matt Groening

**Matt Groening** (n. **Matthew Abram Groening** en 1954) esas Usana desegnisto, kreinto di Angla-lingua televizion-spektakli quale *Simpsons*, *Futurama* e la kartuno*-libro *Life in Hell*.

En 1993, il fondis l'editerio *Bongo Comics*, qua nuntempe editas multa libri.
Rick Moranis

**Frederick Alan "Rick" Moranis** (n. ye la 18 di aprilo 1953) esas Kanadana aktoro, maxim konocita pro filmi *Ghostbusters* (1984), *Honey, I Shrunk the Kids* (1989) ed altri.
Walther Bothe

**Walther Wilhelm Georg Bothe** (n. ye la 8ma di januaro 1891 til la 8ma di februaro 1957) esis Germana fizikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri fiziko en 1954 kun Max Born.
Martin Scheinin

**Martin Scheinin** (n. ye la 4ma di novembro 1954) esas Finlandana profesoro en Åbo Akademio Universitato, en Turku. Ilu anke esas inspektisto che la Unionita Nacioni pri la homala yuri.
Condoleezza Rice

**Condoleezza Rice**, naskinta ye la 14ma di novembro 1954, esas Usana profesorino, diplomacistino e politikistino. El esis la 66ma Usana Sekretario di Stato dum l'administrado di George W. Bush. El sucedis Colin Powell de la 26ma di januaro 2005 til la 20ma di januaro 2009.
Joseph McCarthy

**Joseph Raymond McCarthy** (n. ye la 14ma di novembro 1908 til la 2ma di mayo 1957) esis Usana senatano qua divenis famoza kom persekutero di komunisti en lua lando. L'extrema antikomunista politiko dil Usana guvernerio nomesas makartismo, segun la senatano responsebla por la persekuto di komunisti.
Spike Lee

**Spike Lee** (n. kom *Shelton Jackson Lee* ye la 20ma di marto 1957) esis Usana cinem-aktoro, cinematografisto, cenaristo e produktisto.
Haakon la 7ma di Norvegia

**Haakom 7ma di Norvegia** (naskis *Christian Frederik Carl Georg Valdemar Axel*, anke konocita kom *Princo Karl di Dania*) esis rejulo di Norvegia de 1905 til lua morto, ye 21 di septembro 1957.
Kenneth Joseph Arrow

**Kenneth Joseph Arrow** (n. ye la 23ma di agosto 1921 til la 21ma di februaro 2017) esis Usan ekonomikisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri ekonomiko en 1972 kun John Richard Hicks.
Giosuè Carducci

**Giosuè Carducci** (1835 til 1907) esis Italiana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1906.
Johan Ludvig Runeberg

**Johan Ludvig Runeberg** (1804 til  1877) judikesas kom la nacionala poeto di Finlando. Ilu skribis en Suediana linguo. Lua precipua verko esas *Fänrik Ståls sägner* (konocita kom *Vänrikki Stoolin tarinat* en Finlandana).
Richard Trevithick

**Richard Trevithick** (1771 til 1833) esis Britaniana injenioro ed inventisto, pioniro en la konstrukto di vapora lokomotivo.

Esis multa mineyi di kupro e stano en Kornwal; il modifikis e plubonigis la vaporomashini qui pumpis aquo de mineyi. Il inventis vaporomashino qua funcionis per vaporo di alta preso; tala mashini esis plu mikra kam existanta mashini.

En 1801 il konstruktis strado-lokomotivo propulsata per la nova mashino. Ca vagono, nomizita *Puffing Devil*, sucesoze portis sis pasajanti ye 24 di decembro 1801; to esis la unesma demonstrado di transporto propulsata per vaporo. Ye la 21ma di februaro 1804 il unesmafoye voyajis per treno de Penydarren til Abercynon, en Wals (16-km-a disto, parkurita en 4 hori e 5 minuti).
Prusia

**Prusia** esis anciena stato qua jacis en central Europa. De 1918 til 1947 ol divenis Germaniana stato. Hodie, lua teritorio esas repartisita inter Germania, Polonia, Rusia, Lituania, Dania, Belgia e Chekia.

### Historio
En 1211 rejulo András la 2ma di Hungaria grantis teritorio di Burzenlando, en nuna Transilvania (Rumania) por Germana kavalieri. En 1225 il ekpulsis la kavalieri de la regiono, e li establisis su apud Baltiko.

En 1525 Prusia divenis princio, e restis tala til 1618. Pose ol divenis parto de Brandemburg-Prusia.

De 1701 til 1713, e de 1888 til 1918 Prusia divenis rejio. Lua lasta rejo esis Wilhelm la 2ma. Pos Germania divenir republiko, Prusia divenis Germana stato til 1947.
Biafra

**Biafra** esis lando en westal Afrika qua divenis nedependanta di Nigeria de 1967 til 1970. Lua vicina landi esis Nigeria en nordo e westo, e Kamerun en esto.

### Historio
Nigeria divenis nedependanta de Unionita Rejio en 1960 ma, simile ad altra Afrikana stati, lua habitantaro ne esis kulturale e religiale homogena. En nordo ed en centro di lando la majoritato di la habitanti esas de rasi Hausa e Fulani, e praktikas islamo kom religio. En la sudo di lando la majoritato di la habitanti esas de raso Ibo e praktikas precipue kristanismo o animismo. Petrolo, la precipua naturala richeso di Nigeria, jacas en sudo.

En januaro 1966 grupo di militisti Ibo kaptas povo da stato-stroko. En julio sam yaro, militisti de nordo preparis kontre-stroko por renversar Ibo militisti. On komencis konflikti ed ye septembro 1966 30.000 Ibo esis mortigita.

Ye la 26ma di mayo 1967 la habitantaro di Biafra votis por divenar nedependanta de Nigeria, ed ye la 30ma di mayo 1967 Biafra deklaris lua nedependo. Depos nedependo, komencis Biafra milito. Biafra recevis kelka militarala helpo de Francia, Portugal, Rhodezia, Sudafrika ed Israel, dum ke Nigeria recevis suportilo di Sovietia ed Unionita Rejio. Quankam la helpo, lando esis male equipita por konfrontar Nigerian armeo, multe plu granda en quanteso di soldati.

En 1970 Nigeria vinkis milito ed enkorpigis Biafra itere. La rezulto di milito esis plu kam  morti, precipue da hungro.
John Archibald Wheeler

**John Archibald Wheeler** (1911 til 2008) esis Usana fizikisto qua verkis en la projeto pri atomobombo nomizita *[[projeto Manhattan]]* kun Robert Oppenheimer. Ilu uzis unesmafoye la termino nigra truo (Angle: *black hole*) pri certena fenomeno kosmala.
Atomobombo

**Atomo-bombo** esas bombo qua funcionas kun la energio produktita da rupto o da fuzo di atomala nuklei. La rupto o la fuzo liberigas granda quanto di energio de relate poka quanto di materio. Do, mem mikra atomobombi (kun sama dimensiono kam ordinara bombi) povas devastar un granda urbo tra explozego, fairo, e radiaco.

L'unesma atomo-bombo kreesis dum la Duesma mondomilito. Ol liberigis energio equivalanta a l'explozo di 20,000 toni di TNT. L'unesma termonukleara bombo ("hidrogeno-bombo") liberigis energio equivalanta ad 1,000,000 toni di TNT.
Sud-Yemen

**Sud-Yemen** esis lando qua jacis en Azia, sudo di Araba peninsulo. Lua vicina landi esis:
* norde, Saudi-Arabia,
* weste, Yemenana Araba Republiko,
* este, Unionita Araba Emirii.

### Historio
Sud-Yemen divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 30ma di novembro 1967. Ol adoptis socialista republiko kom formo di guvernerio. Lua unesma prezidanto esis Qahtan Mohammed al-Shaabi.

La 22ma di mayo 1990 Sud-Yemen unigis kun Yemenana Araba Republiko (YAR) por formacar la nuna Yemen. Ali Abdullah Saleh, lore prezidanto di YAR, divenis prezidanto di unionita Yemen.
Peninsulo Arabia

**'Peninsulo Arabia**, anke konocita kom **Arabia**, esas granda peninsulo an la sudo di Azia, apud lua junturo kun Afrika. Ol havas cirkume  km². Saudi-Arabia okupas 71,6% de lua surfaco.

En Arabia existas 7 landi:
* Bahrain (lando konsistanta ek arkipelago che l'Araba maro, qua judikesas kom parto di Arabia).
* Katar
* Kuwait
* Oman
* Saudi-Arabia
* Unionita Araba Emirii
* Yemen
Juan Ponce de León

**Juan Ponce de León y Figueroa** (1460 til 1521) esis Hispaniana soldato, guberniestro di Porto-Riko ed explorero. Ilu deskovris la regiono di Florida ye la 2ma di aprilo 1513.
Willem Barents

**Willem Barents** (n. c. 1550 til la 20ma di junio 1597) esis Nederlandana navigisto ed explorero. Ilu voyajis til Siberia kun intenco diskovrar la nord-esta aceso inter Atlantiko e Pacifiko, ma ne havis suceso. Ilu mortis dum lua triesma voyajo.

En la unesma voyajo di 1594 il atingis Novaya Zemlya (Nova-Lando), retrovenante pro glacio-monteti. La voyajo di la sequanta yaro impedesis pro la glaciigita Kara-maro.

En komenco di triesma expediciono vers la nord-esto ye la 18ma di mayo 1596 Willem Barents departis de Vlieland, proxim Amsterdam, por trovar voyo norde de Siberia a la oriento. La du navi di Barents atingis la nekonocata insulo di Spitsbergen ye la 17ma di junio. Ye la 1ma di julio, la du navi sequis separata voyi, e la navo qua portis Barents, atinginte Novaya Zemlya ye la 17ma di julio, pose divenis kaptita en glacio, ed ibe la navo-trupo eventoze pasis la vintro. La navo ankore fixigite en la glacio ye la sequanta junio, la posvivanti, sufranta pro skorbuto, eskapis en du bateli. Barents mortis pos sep dii en batelo. Pos sep semani, la 12 posvivanti salvesis a la peninsulo di Kola da Rusa komerco-navo.
Novaya Zemlya

**Novaya Zemlya** (Ruse, **Но́вая Земля**, "Nova-Lando") esas arkipelago qua apartenas a Rusia, konsistanta ek 2 precipua insuli, *Severny* (norda) e *Yuzhny* (suda), ed altra insuleti. Lua tota surfaco esas 90,650 km².

L'arkipelago esas la maxim nordala punto di Europa, e separas la maro di Barents de Maro di Kara, en Arktika Oceano. Segun la kontado di 2002, 2.716 personi vivis en la teritorio.

Dum Kolda milito Sovietia mantenis aerala bazo en l'arkipelago.
Madeira

**Madeira** esas arkipelago ed autonoma regiono di Portugal jacanta an Atlantiko, distanta 978 km sud-weste de Lisboa e 700 km weste de Kazablanka, en Maroko. Ol konsistas ek 2 precipua insuli: insulo Madeira e insulo Porto Santo insulo, e 2 grupi di insuleti: *Desertas*, e *Selvagens*.

## Historio

Romana historiisto Plinius la Olda mencionis insuli qui ilu nomesis "Purpurea insuli" en loko ube posible jacas Madeira o Kanarii. Arkeologiala evidentaji sugestas ke vikingi posible vizitis l'insuli ulatempe inter yari 900 e 1030.

La historio dil arkipelago fakte komencis en 1419, kande Portugalani Tristão Vaz Teixeira e João Gonçalves Zarco deskovris ol. Pos naufrajar, tempesto pulsis li al insulo quan li baptis *Porto Santo* ("santa portuo"), en gratitudo por transvivar la naufrajo.

La koloniigo dil insuli komencis kelka yaro inter 1420 e 1425. L'unesma tri guvernisti, qui ank esis membri dil Ordeno di Kristo  - João Gonçalves Zarco, Tristão Vaz Teixeira e Bartolomeu Perestrelo - e lia familiani esis l'unesma kolonieri dil arkipelago, qua dividesis en tri kapitanii: Funchal, Machico e Porto Santo. Ye la 23ma di septembro 1433, la nomo *ilha da Madeira* ("ligna insulo") aparis unesmafoye en mapi.

L'unesma koloniigisti esis familii modesta, kun poka nobeleso, e kelka karcerani. Por establisar agrokultivo en la insuli, li mustis abatar lokala foresto, e uzis fairo por facar to. L'originala foresto brulesis dum sep yari. La koloniigisti anke konstruktis kanali por irigaco. L'unesma intensa kultivo di sukrokano komencis ibe, ante komencar lua plantacado en Brazilia, San-Tome e Principe e Karibia.

Sukrokano-kultivado esis la maxim importanta ekonomial agado til la 17ma yarcento, kande lua kultivo transferesis a Brazilia e San-Tome e Principe. Pos ta epoko, vitobero por produktar vino divenis la maxim importanta kultivo. Kun la kresko di komercala kontrati kun Anglia, importanta komercisti Angla establisis su en l'insulo, e fine kontrolis la kreskanta komerco di vino produktita ibe.

## Geografio

## Ekonomio
Nun, turismo esas la precipua ekonomiala agado dil arkipelago. Industrio ank esas importanta.

### Referi
Christiaan Barnard

**Christiaan Neethling Barnard** (1922 til 2001) exekutis l'unesma operaciono di riplantacajo di kordio dil mondo, en 1967.

Il esis mediko depos 1945 e kirurgiisto depos 1958; ante ca operaciono il multafoye experimentale transplantacis kordii aden hundi.

Ye la 3ma di decembro 1967 il exekutis l'unesma transplantaco di kordio, de un homo ad altra. Louis Washkansky, evante 54 yari e sufranta pro kordio-morbo, recevis la kordio di Denise Darvall, qua esis mortinta ye la cerebro pos strado-acidento. Washkansky posvivis l'operaco, ma il mortis pos 18 dii pro pulmonito, konsequantajo di drogi qui represis la imuneso-sistemo.
Vyacheslav Mihailovich Molotov

**Vyacheslav Mihailovich Molotov** (fakte *Vyacheslav Mihailovich Skryabin*) 9ma di marto 1890 til la 8ma di novembro 1986) esis Sovietiana ministro pri exterlandal aferi dum la regno di Iosif Stalin e la duesma mondomilito. Ilu anke servis kom chefa ministro di Stalin e chefo di Sovietia pos ilua morto (kun Nikita Hrushchyov e Georgi Malenkov) de 1953 til 1955.

Ilu signatis pakto kun Naziista Germania konocata kom pakto Ribbentrop-Molotov, segun quo Germania e Sovietia partigis Polonia ed altra regioni di estal Europa. Konseque, la pakto tardeskis la milito inter Sovietia e Germania til 1941.
Joachim von Ribbentrop

**Ulrich Friedrich Wilhelm Joachim von Ribbentrop** (n. **Ulrich Friedrich Wilhelm Joachim Ribbentrop** ye la 30ma di aprilo 1893 til la 16ma di oktobro 1946) esis ministro pri exterlandal aferi di Germania dum la guvernado da Adolf Hitler. Ilu signatis pakto Ribbentrop-Molotov pri neatakeso inter Naziista Germania e Soviet-Uniono.

Multa naziista chefi mokis lu.

Depos duesma mondomilito, Ribbentrop judiciesis en la judicii di Nürnberg pro milito-krimini, e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ilu mortigesis ye la 16ma di oktobro 1946.
Manuel de Falla

**Manuel de Falla y Matheu** (n. en 1876 til 1946) esis Hispana klasika kompozisto.

## ''El sombrero de tres picos''
Ye 22 di julio 1919 en London, ilua baleto *El sombrero de tres picos* (La tri-angula chapelo) esis unesmafoye pleata. Ol esis ri-skribita versiono di lua pantomimala baleto *El corregidor y la molinera* (La judiciisto e la spozino di la muelisto), pleata en 1917. Sergei Diagilev, la Rusa impresario di baleto, vidis ta baleto e komisis de Falla kompozar ca versiono, por plu granda orkestro. La ceni e kostumi esis kreata da Pablo Picasso. La fonto di la rakonto esis la romano *El sombrero de tres picos* da Pedro Antonio de Alarcón, lokizata en vilajo en Andaluzia.
Wilhelm Keitel

**Wilhelm Bodewin Johann Gustav Keitel** (1882 til 1946) esis Germana marshalo dum naziista regno.

Dum l'unesma mondomilito ilu ja esis kapitano, e duris en l'armeo pos la konflikto. Ilu divenis generalo en 1937 e pose feldo-marshalo en 1940, esinte la chefo dil *Oberkommando der Wehrmacht* (OKW, la Supra-komando dil armei, qua konsistis ek l'armeo, aer-armeo e mar-armeo Germana) de 1937 til 1945. Dum la Duesma mondomilito ilu aceptis ordini de Hitler e permitis Heinrich Himmler exekutar rasala kontroli en Soviet-Uniono.

Dum la milito ilu judikesis kom komplezachema militisto, sempre submisita al ordeni da Hitler. Pro to ilu surnomizesis *lakeitel* (fuzo inter la Germana vorto *lakai*, signifikante "lakeo", e lua familionomo) e *Der general Jawohl* ("la generalo 'yes, sioro!'),

Pos la duesma mondomilito Keitel judiciesis en Nürnberg pro milito-krimini, e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ilu mortigesis ye la 16ma di oktobro 1946.

## Referi
Trygve Lie

**Trygve Halvdan Lie** (1896 til 1968) esis Norvegiana politikisto qua divenis l'unesma chef-sekretario dil Unionita Nacioni, inter la 2ma di februaro 1946 e la 10ma di novembro 1952.
U Thant

**Maha Thray Sithu U Thant** (1909 til 1974) esis Burmana politikisto e diplomacisto ke divenis chef-sekretario di Unionita Nacioni de 30 di novembro 1961 (pos morto di Dag Hammarskjöld) til 31 di decembro 1971.
Hjalmar Hammarskjöld

**Hjalmar Hammarskjöld** (1862 til 1953), profesoro e politikisto, esis chefministro di Suedia de 1914 til 1917.

Ilu esis la patro di ex-chef-sekretario di UN Dag Hammarskjöld.
Carl Swartz

**Carl Johan Gustaf Swartz**, komercisto, direktisto di banko e politikisto (1858 til 1926) esis Suediana chefministro de marto til oktobro 1917.
Karl la 16ma Gustaf

**Karl la 16ma Gustaf** (n. **Karl Gustaf Folke Hubertus** en 1946) esas la prezenta rejulo de Suedia. Il sucedis ilua precedanto, rejulo Gustaf VI Adolf, kande Gustaf VI Adolf mortis, la 15.a septembro 1973. Karl la 16ma Gustaf, ed anke ilua precedanti Gustaf la 5ma e Gustaf la 6ma Adolf, esas ne kronizita. Tale il ne portas sive la rejala krono sive la rejalia regalii. Il ne havas irga politikala povo, ma nur havas reprezentanta taski quale chefo di stato.
Arthur Seyss-Inquart

**Arthur Seyss-Inquart** (n. **Arthur Zajtich** en 1892 til 1946) esis Austriana kunlaboristo di Naziista Germania. Ilu invitis Adolf Hitler a sendar soldati por okupar Austria, ye la 11ma di marto 1938. Ye la 13ma di marto sam yaro, ilu indikesis guberniestro di okupita Austria (qua divenis Germana provinco e recevis la nomo *Ostmark*).

Ilu anke recevis simbolala rango en la nacional-socialista SS, ed indikesis guberniestro di Austria e imperiala komisario di Nederlando.

Pos la duesma mondomilito, Seyss-Inquart judiciesis en Nürnberg pro milito-krimini e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ilu mortigesis ye la 16ma di oktobro 1946.
Gustaf la 6ma Adolf

**Gustaf la 6ma Adolf** (n. **Oskar Fredrik Wilhelm Olaf Gustaf Adolf** en 1882 til 1973) esis rejulo di Suedia de 1950 til lua morto.
Gustaf la 1ma Vasa

**Gustaf 1ma Vasa** (n. **Gustaf Eriksson** ye la 12ma di mayo 1496 til la 29ma di septembro 1560) esis rejulo di Suedia de 1523 til 1560.
Erik la 14ma di Suedia

**Erik la 14ma di Suedia** (n. **Erik af Vasa** en 1533 til 1577) esis rejo di Suedia de 1560 til 1568. Ilu anke esis regento di Estonia depos 1561.
Johan la 3ma di Suedia

**Johan la 3ma** (n. ye la 20ma di decembro de 1537 til la 17ma di novembro 1592) esis rejulo di Suedia de 1568 til 1592, ed anke duko di Finlando de 1556 til 1563.
Sigismund

**Sigismund** esas Germana propra nomo, ke signifikas *protekto tra vinko*. En Latina esas *Segimundus*. En Poloniana, esas **Zygmunt**.

**Sigismund** o **Zygmunt** esas la nomo di plura Europana reji:
* Sigismund di Hungaria, rejo di Santa Romana Imperio
* Zygmunt la 1ma la Olda, rejo di Polonia
* Zygmunt la 2ma August, rejo di Polonia
* Sigismund la 3ma Vasa (Suede, anke konocita kom Zygmunt la 3ma en Polona), rejo di Polonia e Suedia
Karl la 9ma di Suedia

**Karl la 9ma** (1550 til 1611) esis rejulo di Suedia de 1604 til 1611. Ante, ilu esis regento de Suedia de 1599 til 1604, kun la titulo *Duko*.
Gustaf la 2ma Adolf

**Gustaf la 2ma Adolf** (19ma di decembro 1594 til la 16ma di novembro 1632) esis rejulo di Suedia de la 30ma di oktobro 1611 til lua morto.
Saxonia-Anhalt

**Saxonia-Anhalt** esas Germaniana stato en la centro di lando. Ol facis parto di Est-Germania.

## Historio
La historio di Saxonia-Anhalt komencis kun l'anciena Saxonia, qua konquestesis da Karolus la Granda en 804, e transformesis en dukio Saxonia en Karolingiana imperio. La dukio kreskis e divenis povoza stato en l'imperio qua administris granda parto di norda Germania. Tamen, pro konflikti kun l'imperiestro, ol separesis en diversa mikra stati, inkluzinte princio Anhalt, cirkume la fino dil 12ma e komenco dil 13ma yarcento. L'elekterala digneso transferesis a komto Bernhard de Anhalt, ma pos lua morto en 1212, lua posedaji transferesis a lua filii Heinrich la 1ma, princo de Anhalt e Albrecht la 1ma, duko de Saxonia.

Stato Saxonia-Anhalt kreesis en 1945 dum Sovietian okupeso, pos exingesar la libera stato di Anhalt, Halle-Merseburg, la gubernio di Magdeburg, ed altra teritorii.

## Geografio

## Ekonomio

## Demografio
La precipua urbi esas la chef-urbo Magdeburg, Dessau e la maxim granda urbo di Saxonia-Anhalt Halle.

## Referi