open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bruce Willis

**Walter Bruce Willinson**, alias **Bruce Willis** (n. ye la 19ma di marto 1955) esas Usan aktoro. 

Lua patro esis Usana soldato (David) e lua matro esis Germanino (Marlene). En 1957 la familio translojis a Nova-Jersey. Ibe la futura filmo-stelo frequentis skolo. En 1971 David, nun weldisto, e Marlene, hemala matro, divorcis.

La matro impulsis Bruce, la taxiisto e noktala guardisto, enirar universitato en 1973. Ibe Bruce impetuis pri pleado en teatro e pose ilu translojis a Manhattan e studiis sub la kondukto di dramato-docisto Stella Adler. Samatempe Bruce komencis vesperala laboro en taverno.

En 1977 Bruce Willis pleis unesmafoye profesionale en la dramato *Heaven and Earth*. En 1980 ilu esis kurte vidita en la filmo *The First Deadly Sin* kom aden taverno venanta viro. En 1984 ilu vizitis en parto di *Miami Vice*. Samayare ilu partoprenis probala cinematografo por esar amanto di Madonna en la filmo “Ube tu esas, Susan?” Ilu ne ganis la rolo, ma la probi duktis a la rolo en la filmo *Moonlight* en 1985.

En 1986 la kantanta stelo publikigis muziko-disko *The Return of Bruno*. La granda kanto esis *Respect Yourself*. En 1987 Willis esis arestita pro bruisoza hemala festo . Nova muziko-albumo publikigesis en 1989.

En 1987 Willis inkuris Demi Moore e pose mariajis kun elu. La mariajo esas en 1988 dum la cinematografo di la unesma *Die Hard*. La filmo divenas serio: *Die Hard 2* en 1990, *Die Hard 3* en 1995. En 1989 Bruce donis sua voco por bebeo en la filmo *Who’s talking?*

En 1991 Bruce Willis kompozis muziko por la filmo *Hudson Hawk*, ma la filmo ne esis sucesoza. En 1994 Willis pleis kom boxisto Butch en la filmo *Pulp Fiction*, qua donis nova acenco por la stelo. En 1995 ilu pleis en la filmo *12 simii* da ex-*Monty Python* Terry Gilliam. En 1997 ilu pleis en *Fifth Element* e *Shakalo*. En 1998 ilu pleis en *Armageddon* kom oleo-drilisto Stamper, qua salvas tota mondo. En 1999 ilu pleis en la filmo *Sixth Sense* da M. Night Shyamala. La kunlaboro prolongis en 2000 en *Unbreakable*.

En 2000 Bruce e Demi divorcigis. Li havis tri filiini (naskinta en 1988, 1991 e 1994). La genitori disputis pro havajo di 150 milion dolari. En 2001 Bruce Willis anuncis ke ilu ne plue pleis en aktionala filmi. Quankam en 2003 ilu pleis en la filmo *Tears of the Sun* e en 2005 en *Hostage*.

### Extera ligilo
Oficala retsituo di Bruce Willis.
Ortodoxa Bahaa Kredo

**Ortodoxa Bahaa Kredo** esas movemento qua debutis en Bahaa Kredo, quankam ol nun esas sendependa de olu. Olua membraro estimesas en 8 mil. La kredaro de la precipua grupo e l'Ortodoxa Bahaani esas presk identa, li diferas pri la questiono dil administrado.

Movemento apoganta la kontinua existo di Gardanto dil Kredo. La unesma Gardanto esis Shoghi Effendi, la duesma Mason Remey e la triesma Joel Bray Marangella.

Inter yari 1957 e 1960, la Bahaa Kredo subisis severa testo di sucedado. La majoritato dil Bahaani, administrata dal Manui dil Afero di Deo (grupo de Bahaani qua inkluzis Charles Mason Remey e qua nomizesis da Shoghi Effendi segun la Testamento da `Abdu'l-Bahá) sequis l'administro kreita da la Manui. La cetero sequis Remey quale la duesma Gardanto di la Bahaa Kredo, tale formacanta l' Ortodoxa Bahaa Kredo.

**Adextera ligili**:

* https://web.archive.org/web/20050108094453/http://www.rt66.com/~obfusa/council.htm
* http://bahai-guardian.com/
* https://web.archive.org/web/20050324030719/http://truebahai.com/
* https://web.archive.org/web/20051001115524/http://www.rt66.com/~kjherman/5Bahai.htm
* https://web.archive.org/web/20050507084031/http://www.rt66.com/~kjherman/Bahai/RB_home.htm
* https://web.archive.org/web/20041207024146/http://www.aros.net/~multiman/index.html
* https://web.archive.org/web/20041217091453/http://www.aros.net/~multiman/Welcome.html
* https://web.archive.org/web/20050725073442/http://bahai-guardian.com/obfisa.html
Carl Gustaf Emil Mannerheim

**Carl ''Gustaf'' Emil Mannerheim** esis Finlandana marshalo, militestro e prezidanto. Il naskis ye la 4ma di junio 1867 en Louhisaari-domego, Askainen, proxim Turku.

Lua genitori esis Carl Robert Mannerheim e Hélène (nask. von Julin). La familio ruptis, kande la patro translojis de Finlando pos ne-sucesoza akti komercala e kande lua matro mortis en 1881. La sep filii esis ri-situita a parenta familii. On parolas, ke la severa yuneso videsis en la skolo-frequenco di Carl. Exemple, en 1886 il exkomunikesis ek kadeto-skolo di Hamina pro nebona konduto.

Tamen Carl volis esor militisto. Il ganis militala eduko en kavalrio-skolo di Nikolayev en Sankt-Peterburg. Mannerheim servis entote 30 yari en Rusa armeo. En Rusia il anke mariajis en 1892 kun Anastasia Arapova.

De 1906 til 1908 Mannerheim kavalkis tra Azia explorante la sudala areo limitala di Rusia. Oficale ol esis etnologial exploro-voyajo, e la librego pri la voyajo esas anke nun tre valorita. Tamen Mannerheim esis anke oficero, qua studiis, quala esis la frontiero inter Rusia e Chinia.

En 1917 naskis revoluciono en Rusia, e Mannerheim esis dispozita a rezervo en oktobro kom generalo-lietnanto. En decembro il venis a Finlando. En januaro 1918 en Finlando komencis interna milito inter le Reda e le Blanka. Mannerheim divenis la chefo di la Blanki. La vinkinti nomizis la milito kom liberiginta.

Pos la milito Mannerheim esis regento dil jus nedependeskinta stato. Til duesma mondomilito Mannerheim ne partoprenis politiko ma esis tre valorita persono en la dextra-mentala cirkumajo. Por le sinistra-mentala il esis mortiginto dil povraro. Tamen Mannerheim esis tre moderanta forco en Finlando, kande fashismo e nacional-socialismo forteskis altraloke en Europa.

En 1921 Mannerheim divenis la chefo dil Reda Kruco di Finlando. Il esis en ca posteno 30 yari.

Ye la 30ma di novembro 1939 Sovietia atakis Finlando, e Mannerheim divenis la militestro. La milito finis 13ma di marto 1940. La prolongo-milito duris de 1941 til 1944, e Mannerheim duktis l'armeo. Pos la milito, segun Stalin, nur Mannerheim esis apta por esar prezidanto til 1946. 

La lasta yari di sua vivo Mannerheim vivis tre quiete. Dum la vintri il esis en Suisia, e dum la someri en Finlando. Carl Gustaf Emil Mannerheim mortis ye la 27ma di januaro 1951 en Lausanne, Suisia. Il esas entombigita en la militala sepulteyo di Hietaniemi en Helsinki.
343 aK

La yaro **343 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Corvus ed Arvina**, o min ofte **yaro 411 ''Ab urbe condita***. La nomo *343 aK* uzesas por ca yaro de la komenco di [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Persian imperio]]
* Artaxerxes la 3ma de Persia invadas Egiptia, por kaptar Egiptiana oro. Urbo Pelusium rezistas, ma faraono Nektanebo la 2ma retretas vers Menfis.

## Naski

## Morti
Yari 780ma aK

Dum 780a yari aK dil 8ma yarcento aK eventis inter altri:
*4 di junio 780 aK – L' unesma sunal eklipso konocata en historio videsas en Chinia.
Grado

La vorto **grado** (ofte skalo-unajo) povas referar a:
* unajo di angulo mezuro
* unajo di temperaturo mezuro
* unajo di kalkoza mezuro
* unajo di kurveso mezuro
* multi senco en matematiko
* akademiala o militaro titulo
Provinco Vercelli

**Vercelli** (It. *Provincia di Vercelli*) esas provinco en la regiono Piedmont, Italia. Lua chef-urbo esas Vercelli.
Bakterio

Biologio > Prokarioto > Bakterio < Mikrobo < Bacilo < Viruso

**Bakterii** esas precipua grupo di viva organismi, la prokarioti. Li esas mikroskopala e la plu multi unicelulala, kon a relatante simpla celula strukturo sen celula nukleo.

Bakterii esas la plu abundanta di tota organismi. Li esas omna-prezenta en tero, aquo, e tam simbioti di altra organismi. Multa morbifanti esas bakterii. La plu multi esas tre mikra, ordinara sole 0.5-5.0 mm en tayo, tamen un tipo povas atingar 0.3 mm en diametro (Thiomargarita). Li havas generale celuli parieti, kom planto e herboro parieti, ma kon tre diferanta kompozo (peptidoglycans). Multi diplasas su cirkum uzinta flageli, qui esas diferanta en strukturo di flageli di altra grupi.
Fromajo

**Fromajo** esas gisa nutrivo, obtenita de la koagulo di lakto sequita o ne da fermentaco. Esas nutrivo richa en kalcio. On fabrikas fromaji precipue de lakto de bovino, ma anke de mutonino, de kaprino, o bufalino.

## Fabrikado

La koagulo o grumelajo di lakto obtenesas per uzo di koagulivo, o per spontana acideso. Ta procedo es sequita di selajo, pose eventuale di periodo di fermentaco.
# Normigo
# Maturigo
# Koaguligo
# Dikoaguligo
# Gisigo
# Purigo

Bakterii esas adjuntita a fromajo per reduktar la pH, modifikar texturo, e developar aromo, e kelka fromaji anke havas moldi, sive sur l'extera pelo o la toto.

## Stili di fromaji

La precipua stili di fromaji esas:
* Blanca molda fromajo (exemplo: Camembert)
* Blua molda fromajo (exemplo: Roquefort)
* Reda surfaco bakterio fromajo (exemplo: Limburger)
* Hard-raspita fromajo (exemplo: parmesan)
* Fromajo kon okuli (exemplo: Suisa, o Emmental)
* Filata pasto fromajo (exemplo: Mozzarella)
* Harda fromajo (exemplo: Cheddar e Colby)
* Mi-harda fromajo (exemplo: Double Gloucester, Edam e Gouda)
* Mola, nematureskita fromajo (exemplo: Cottage fromajo, quark, Mascarpone, Hoop fromajo)
* Akra lakto fromajo (exemplo: Harzer)
* Mikra lakto

L'amo di fromajo nomizesas turofilia.

## Expreso

To esas sempre gratuita fromajo en muso-kaptilo.
Johannes Kepler

**Johannes Kepler** (1571 til 1630), German astronomo qua avancis l' heliocentrala modelo di sunala sistemo per montrar ke la planeti sequas elipsala voyi.

Lua tri reguli (videz reguli di Kepler) esis la modelo segun quo Albert Einstein plu tarde formulizis lia teorio pri gravitado.

## Previdi pri la movo di planeti
Tra l'observo di la movi di planeti e pos facar kalkuli, ilu previdis ke Venuso pasus transverse la suno ye la 6ma di decembro 1631. To esis l'unesma prevido. Kepler mortis un yaro ante ca evento. Franca ciencisto Pierre Gassendi serchis la previdita paso, tamen ol ja finabis ante sunlevo en Paris. Gassendi ed altri sucesoze observis altra prevido di Kepler, ke Merkuro pasus transverse la suno ye la 7ma di novembro 1631.
Mistral

***Mistral*** es kolda vento qua suflas adsude de la valo di fluvio Rhône (centrala Francia) vers nordwestala Mediteraneo. Ol suflas precipue dum vintro, kun maxima rapideso di 140km/h.

Ordinare, lua kauzo esas la rapida koldigo di sulo en rivala regioni, ma ol suflas plu forte kande l'atmosferala preso augmentas che nord-westo di Europa: polala aero fluas vers zoni kun basa atmosferala preso proxim Mediteraneo, e kande ol trovas obstakli del reliefo (Alpi, Pirenei, la monti di centrala Francia) ol fluas tra brechi inter ca zoni, e la rapideso di la venti augmentas. *Mistral* esas ordinare danjeroza por transporto aerala e surfacala, agrokultivo ed edifici.
Meskalino

**Meskalino** esas halucinigiva drogo, derivita de Mexikiana kaktuso, kompozanto en Tequila, di quo l'uzado komencis en anciena epoko, kande *peyote*-butoni uzesis en religiala ceremonii che indijena Amerikani.

La halucini experiencata dum uzar ol unesme deskriptesis da Aldous Huxley, e similesas ti di LSD.
Halucinigiva drogo

**Halucinigiva drogo** esas drogo qua produktas halucini od iluzioni, ordinare vidala, e modifiki di la personeso e konduto.

Konduto-chanjo povas rezultar de terapio, ma plu ofte sequas expozo a drogi por lia psikologiala efekti ("trip"). LSD, heroeno, morfino ed altra drogi qui derivas de opiumo, meskalino, psilocibino, ed anke kelkafoye kanabo, esas halucinigiva.

La halucino esas nepredicebla e povas esar neplezanta (mala "trip"). Riokuranta halucini povas sequar drog-uzado; altra danjero es la modifiko en la konduto povas duktar a vundo o morto.
Psilocibino

**Psilocibino** es halucinigiva drogo derivita de Mexikiana fungo (*Psilocybe mexicanus*).

Ol relatas LSD.
Piramido

*Videz anke [[Piramido (homonimo)]]* 

**Piramido** esas monumento kun quar facii triangula e bazo quadriangula, qua uzesis kom tombo por l'olima reji di Egiptia (faraoni).

## Bibliography
*Wolfgang Kosack: Die altägyptischen Pyramidentexte. In neuer deutscher Uebersetzung; vollständig bearbeitet und herausgegeben von Wolfgang Kosack. Christoph Brunner, Berlin 2012, ISBN 978-3-9524018-1-1.
Starbucks

**Starbucks** esas la nomo dil maxim multa kafeerii, nome por forta vapora drinki, en mondo. 

Starbucks komencesis ye 1971 en Seattle, Usa, e komencis kreskar dum la yari 1980a. Starbucks nun havas plu kam  kafeerii en multa landi en la mondo.

Starbucks Ret-situo
Harlow Shapley

**Harlow Shapley** (n. ye la 2ma di novembro 1885 til la 20ma di oktobro 1972) esis Usan astronomo qua sugestis ke cepheid-varianti esas ne eklipsanta binari (videz duopla stelo) ma pulsanta steli.

Il esis anke l'unesma qua deduktis la strukturo e grandeso di galaxio lakto-voyo, e la poziciono di suno en ol.
Willard Quine

**Willard van Orman Quine** (n. ye la 25ma di junio 1908 til la 25 di decembro 2000) esis Usana filozofo e logikisto, famoza pro lua verki pri matematikala logiko, e pro lua kontributaji pri l'uzo di pragmatismo kom teorio pri la konoco.

Ilu refuzis longe-existanta aserti, exemple ke analizala aserti es distingebla de sintezala aserti, o ke la koncepto di sinonimeso (samsenceso) havas exempli.
Ira Remsen

**Ira Remsen** (1846 til 1927) esis Usana kemiisto qua, kun lua studento Constantin Fahlberg, deskovris sakarino en 1879.
Sakarino

**Sakarino** esas dolcig-agento, 550-foye kam dolca kam sukrozo, kustumale uzata forme di lua natro-salo.

Nam la homala korpo ne absorbas ol, ul uzesas en dieti. Esas sucii pri la longatempa uzado di sakarino, pro timo ke ol forsan produktas kancero.

Constantin Fahlberg
348 aK

La yaro **348 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Corvus e Laenas**, o min ofte **yaro 406 ''Ab urbe condita***. La nomo *348 aK* uzesas por ca yaro de la komenco di [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Antiqua Grekia]]
*Felipos la 2ma di Makedonia konquestas urbo Olynthus.

## Naski

## Morti
350 aK

La yaro **350 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Laenas e Scipio**, o min ofte **yaro 404 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski
* Dicaearchus, Greka filozofo, geografo e kartografo (m. c. 285 aK)

## Morti
351 aK

La yaro **351 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Peticus e Crispinus**, o min ofte **yaro 403 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi
### [[Antiqua Roma]]
* Etruski subisas serioza vinkeso kontre Romani.

## Naski

## Morti
The Breakfast Club

**The Breakfast Club** (1985) esas Usana filmo pri grupo de kin studenti, tre diversa, qui renkontras che saturdio-diteno.

Direktita da John Hughes, ol esas inter la maxim remarkinda filmi de la yari 1980ma.

L'aktori ofte referesas kom Brat Pack: Emilio Estevez, Judd Nelson, Molly Ringwald ed Ally Sheedy.

Videz anke Fairo di Santa Elmo, Brat Pack.
Fairo di Santa Elmo

**Fairo di Santa Elmo** es la brilanta elektrala descharjo, videbla ye la pinti di alta objekti, exemple kirko-kloshturmi e navo-masti, dum sturmoza vetero.

La negativa charjo che la sturmo-nubi produktas pozitiva charjo che l'alta strukturo. Ica impresiva spektaklo nomesas (korupte) pro Santo Erasmus, patrono di navisti.
Brat Pack

**Brat Pack** esis grupo de yuna Usana aktori dum la yari 1980a.

La grupo inkluzis Emilio Estevez, Rob Lowe, Demi Moore, Judd Nelson, Ally Sheedy, Andie MacDowell e Molly Ringwald.

Li partoprenis ikonatra filmi del yardeko, exemple "Fairo di Santa Elmo" (*St. Elmo's Fire*) e *The Breakfast Club*, kreita por la publiko adolecanta.
Andrei Dmitriyevich Saharov

**Andrei Dmitriyevich Saharov** (1921 til 1989), Rusa fizikisto qua pleis importanta rolo en la developo dil unesma Sovietian atomobombo.

Il pose propagis mondvasta nukleara desarmizo (e recevis la Nobel Premio pri paco en 1975) e divenis la precipua Sovietiana disidento.
Savano

**Savano** es tropikala herblando di Sud-Amerika e partikulare di Afrika, jacanta inter equatorala foresti e sika dezerti. Granda parto di lua surfaco kovresas da herbo, kun rara arbori.

Savani havas 2 klimatala sezoni: pluvoza (kun intensa pluvi), e sika e varma.
Prato

**Prato** esas regiono di Tero ube la dominacanta plantaro konsistas ek herbi, nam la pluvo ordinare ne esas suficanta por sustenar plu alta plant-formi.

Esas tri speci: savano, o tropikala herblando, havas grosa herbi, e trovesas en Afrika e Sud-Amerika.

Prato havas alta herbi kun profunda radiki, e trovesas en Nord-Amerika, Arjentinia, Ukraina, Sudafrika ed Australia.

Stepo havas kurta herbi e trovesas en Central Azia.

Herblando es ekonomiale importanta, nam ol provizas nutrivo por animali, ed ofte ecelanta lando por agrokultivo.
Fairo di Santa Elmo (cinematografuro)

Filmo *St. Elmo's Fire* (1985) pri grupo de amiki adulteskanta. Direktita da Joel Schumacher e kun aktori di la Brat Pack: Emilio Estevez, Rob Lowe, Demi Moore, Judd Nelson, Ally Sheedy ed Andie MacDowell.

Videz anke The Breakfast Club, Brat Pack.
Foresto

**Foresto** esas extensiva land-regiono ube la plantaro konsistas precipue ek arbori.

Foresti esas konsiderinde importanta por la homaro: li provizis fuelo e konstrukto-materio depos prehistorio; lia frukti servas kom nutrivo; e partikulare hodie, li pleas importanta rolo en la prevento di sul-erodo.

## Videz
* Equatorala e tropikala foresti
Pragmatismo

**Pragmatismo** es filozofiala teorio di savo, kun vereso-kriterio relativa kun eventi, ne absoluta e sendependa, quale en tradicionala filozofio.

Teorio es vera se ol "funcionas" - se lua efekto es intencita e predicita. Omna homala entraprezi videsas kom probi solvar problemi dil ago-mondo; se teorii ne es solvi probebla, li es senskopa.

La filozofio di pragmatismo developesis reakte la idealismo, precipue da Usana filozofi quale Charles Sanders Peirce, William James, John Dewey e Ferdinand Canning Scott Schiller.

Videz anke instrumentalismo.

## Extera ligili
* [Pragmatism Cybrary kun multe de materialo en la [Angliana]]
* [Portalo pri [Charles Sanders Peirce] en la Angliana]
Instrumentalismo

**Instrumentalismo**, o **experimentalismo**, en filozofio, es la developo di pragmatismo da John Dewey.

Ol fondesas sur la propozo ke idei validesas nur per sua utileso por solvar problemi.
Dezerto

**Dezerto** esas regiono ube la pluvo-quanto esas multe eskarsa e, konseque, la vivo esas multe desfacila. Cirkume un triimo de la kontinentala surfaci esas dezerto o mi-dezerti. Existas dezerti en amba lateri del Equatoro. Ank existas dezerti en Antarktika.

Existas varma dezerti e kolda dezerti. Varma dezerti jacas en regioni tropikala o subtropikala ed esas varma dum tota yaro, kontre ke kolda dezerti jacas en regioni di alta latitudi interne kontinenti e havas kolda e sika vintri. Kolda dezerti tempope kovresas da nivo, e havas frosto dum nokti. Exempli pri kolda dezerti esas tale nomizita "Granda Baseno" en Nevada (Usa) e vicina stati, e la dezerto Gobi, en Azia.

Exempli pri varma dezerti:
* Sahara en Afrika. Ol esas la maxim vasta dezerto en la mondo. Olua surfaco esas cirkume  km².
* Namib en Afrika. Ol okupas zono larja de cirkume 1000 kilometri, an la rivo di Atlantiko. Ol nominesas nebulo-dezerto, nam la maxim multa humideso en la regiono venas ek nebulo.
* Morto-Valo e Mojave en Usa.
* Sonora en Usa. Ol iras de la peninsulo di Kalifornia til norda Mexikia.
* Chihuahua en nordala Mexikia, inter estal e westal Sierra Madre.
* Atacama, en Peru e norda Chili. Ol esas nebuloza dezerto kom Namib.
* Karakum en interna parto di Azia inter Amu Darya e Kaspia.
* Dezerto Simpson en Australia esas maxim sika dezerto del mondo.
Kleptomanio

**Kleptomanio** (de la Greka Κλεπτομανία) esas nekapableso di ul individuo pri rezistar l'obsedo pri furtar objekti, sen dependar de la valori dil objekti, e mem se lu ne volas posedar li. Ol esas perturbo di la kontrolo di impulsi, e klasifikesas kom psikologiala dependo. Ante furtar, l'individuo subisas anxio, qua diminutas pos ke lu kaptas la dezirata objekto.

L'individuo qua praktikas kleptomanio nomizesas kleptomaniiko. Li agas probanta satisfacar impulso nemediate e sen intenco pri nocar ulu. To diferas li de furteri o furtisti, qui furtas por diverto, por ekonomiala motivi o por nocar altra individui, e multafoye projetas detaloze quale facar la furto dum hori, o mem dum multa dii.

La simptomi di kleptomanio povas inkluzar:
* granda obsedo pri furtar objekti quin lu ne bezonas
* kreskanta tenso, qua duktas a la furto
* instantala plezuro dum e nemediate pos la furto
* granda sento di kulpo o shamo aparanta kelka tempo pos furtar.
Sindromo fetala pri alkoholismo

La **Sindromo fetala pri alkoholismo** (Angle: *Fetal Alcohol Syndrome* - FAS) esas traumato qua afektas embrioni pro trouzo di alkoholo da la matro. **FAE** (Angle: *Fetal Alcohol Effect*) esas min grava formo di ca traumato. Ca sindromo afektas de 2% til 5% ek omna pueri naskinta en Usa ed en westal Europa.

La simptomi esas:
* tardega kresko, mem dum la gravideso e pos la nasko.
* detrimento en la centrala nervala sistemo, qua desfaciligas la lernado, koordino movala e koncentro-habileso. Ol anke duktas a konduto-detrimento. Kelka pueri povas sordeso o blindeso.

Pueri kun ca sindromo havas mikra kapo ed okuli. La palpebri esas mikra e streta. La supera labio esas glata e la disto inter la labio e la nazo esas longa. La zigomatala osti esas basa e la mandibulo esas mikra. La mikrocefalio* e la graveso di la traumato korelatas, ma la normala vidado ne signifikas ke ula lerno-desfacileso e konduto-problemi ne aparos pose.

L'uzo di alkoholo da la matro dum la gravideso esas la maxim severa kauzo di la developo-tempala e l'embrionala traumato di la bebei en industriizita landi. L'experti ne savas la quanto maxima di alkoholo quan ula gravida muliero povas drinkar. Pro to, esus maxim bona ne konsumar alkoholala drinkaji dum la gravideso.
Kaito

**Kaito**, esas quadrilatero kun du pari de egala adjacanta lateri.

Anke **kaito** esas ludilo, ek framo lejera qua esas kovrita per papero tensita, quan on igas acensar aden atmosfero per kurar kontrevente e tenante olu per kordeto.
Melanie Klein

**Melanie Reizes Klein** (n. ye la 30ma di marto 1882 til la 22ma di septembro 1960) esis Austriana-Britaniana psikiatriistino. Elua developo di psikoanalizala teorio pri infanti radikale chanjis tekniki di puerala psikiatrio e teorii pri puerala psikologio.
Laguno

**Laguno** esas parto di maro, poke profunda, inter insuleti.

Laguni esas frequa en regioni di koralio-rifi (videz anke atolo).

Laguno povas formacesar anke kande la maro ekjetas barilo-plajo ye alta mareo.
Rikombino

**Rikombino**, en genetiko, es la prezenteso che filio di geno-kombinuro ne trovata che irga genitoro.

Tala nova kombinuri povas formacesar per la interseko di kromosomi en meioso, tale prezentesar en gameto, unionas hazarde lor fertiligo.
Kafeino

**Kafeino** esas alkaloido naturala, kristaligebla, quan on extraktata de kafeo, e trovata anke en teo, kakao e kola.

Kafeino stimulas nervaro e kordio, ed esas urinigivo.

Ol augmentas alerteso, ecesa quantesi produktas sendormeso (videz dormo), ed ol es milde adiktiva.
Gagato

**Gagato** esas kompakta, harda varianto di karbo, profunda nigra, e polisebla, minata en Whitby, Anglia, ed uzata kom gemo-materio.
Regulus

**Regulus**, *Alpha Leonis*, esas la maxim brilanta stelo en Leono.

Olu es 25.75 parseki distanta de la suno, e vide es triopla stelo (videz duopla stelo).
Regreso

**Regreso**, en psikologio, es retroiro a plu frua fazo di mentala developo o konduto-maniero.

Partikulare la termino deskriptas (ordinare sensucesa) defenso-mekanismo, segun quo la individuo evitas ula anxio-situo per regreso a plu frua fazo de libido-developo.
Trapezo

**Trapezo** esas :
* (geom.) Quadrilatero plana, di qua omna lateri esas interparalela, ma ne interegala.
* (anat.) Implemento di gimnastiko e bastono qua povas portar la pezo di persono, suspendita per du kordi ringoza a la portiko.
Larry Collins

**Larry Collins** (1929 til 2005) esis Usana skriptisto.

## Bibliografio
### kun [[Dominique Lapierre]]
* "...O Vu portus mea trauro" (...Ou tu porteras mon deuil)  (1968)
* "Ta nokto la libereso" (Cette nuit la liberté) (1975)
* "Ka Paris brulas ol?" (Paris brûle-t-il ?) (1965)
* "O Ierusalem" (1972)
* "La kinesma kavalkanto" (Le cinquième cavalier) (1980)
* "Ka New York brulas ol?" (New York brûle-t-il ?) (2005)

### sola
* Falar de graco *Fall From Grace* - *Fortitude* (1985)
* labirinto  *Maze* - *Labyrinthe* (1989)
* Nigra agli *Black Eagles* - *Aigles noirs* (1995)
* Morge apartenas a ni  *Tomorrow Belongs to Us* - *Demain nous appartient* (1999)
Rigel

**Rigel**, *Beta Orianis*, esas la maxim brilanta stelo en Orion.

Quaropla stelo quo konsistas ek vidala binaro e spektroskopala binaro (videz duopla stelo).

Olu es 276 parseki distanta de nia suno.
George Gamow

**George Gamow** (pron.: *jorj gamow*, naskinta **Georgiy Antonovich Gamov** ye la 4ma di marto 1904, mortinta ye la 19ma di agosto1968) esis Ruse-naskinta Usana fizikisto e skriptisto di populara libri pri cienco, (la serio di *Sioro Tompkins*) ed *Un-du-tri, Infiniteso*.

Famoza pro lua laboro pri nukleala fiziko, aparte koncerne l'evoluciono di steli (fundo-bruiso di universo), e pro sustenar la "Granda Explozo", la teorio di kosmologio. En 1948 il e sua helpisti Ralph Alpher e Robert Herman anke predicis olua eko, la kosmala radiado ye fundo, to quo aceptigis la teorio definitive en 1964.

En genetiko lua laboro apertis la voyo al deskovro di DNA.
Genetiko

**Genetiko** es la fako di biologio qua studias quale la geni transmisesas de genitoro a filio, e la heredo di traiti en animali e planti, sive tra sexuala riprodukto, sive tra autogameso.

Genetiko subdividesas en plura specala faki:

**klasika genetiko** koncernas heredo di genitorala traiti en planti ed animali.

**citogenetiko** koncernas la celulala bazo di la genetiko.

**mikrobala genetiko** koncernas heredo en mikroorganismi*.

**molekulala genetiko** koncernas la biokemiala bazo di heredo.

**homala genetiko** koncernas la heredo di traiti di social e medicinal importo che homi.
Heredo

**Heredo** esas la procedo, segun quo filio similesas sua genitori, ma ne es (ecepte che ula mikroorganismi) exakta kopiuro di la genitori.

Shabloni di heredo longe konfundis biologiisti, ed erste la resercho da Gregor Mendel, Austriana monako, matematikala legi di heredo demonstresis.

Malgre ke la verki da Mendel editesis dum la yari 1860ma, ol ignoresis da la majoritato de la biologiisti til la komenco dil 20ma yarcento.
Laudano

**Laudano**, o "dissolvuro di opiumo", esas extrakturo de opiumo en alkoholo.

Olim multe uzesis en medicino.
Karnivoro

**Karnivoro** es animalo quo manjas nur altra animali.

Esas du speci de karnivori:
* **[[Atraperi]]** vartas atrapar sua viktimi
* **[[Chaseri]]** aktive chasas sua viktimi

## Videz anke
* Omnivoro
* Herbivoro
Betelgeuse

**Betelgeuse**, *Alpha Orionis*, esas la duesma maxim brilanta stelo en Orion.

Olu esas nereguloze varianta reda supergiganto (videz varianta stelo) kun varianta radio 300-foye tam granda kam la suno.

Olu distas plu kam 150 parseki de Tero.
Stelaro Orion

**Orion** (la Chasero) es granda stelaro ye la cielala equatoro, videbla dum vintro en nordala cielo.

Olu kontenas Rigel, Betelgeuse e la Orion-nebuloso.
Herbivoro

**Herbivoro** esas animalo anatomiale e fiziologiale adaptata por nutrar su de plantala materio, exemple foliaro od algi, kom precipua elementi de lia dieti. Kom rezulto del evoluciono, herbivori havas denti adaptata por raspar o muelar vejetanti. Multa ek li havas protozoi o bakterii en lia intestini qui povas digestar celuloso.

Existas mili di speci herbivora en la tero, de mikra insekti til granda mamiferi. Bakterii, fungi e protisti qui nutras su de planti ordinare nominezas "plantala patogeni" (morbi di planti). Herbivori anke nominesas "primara konsumeri", nam li nutras su de speci qui produktas lia propra nutrivo tra fotosintezo, to esas planti, algi, e kelka speci di bakterii.

## Videz anke
* Omnivoro
* Karnivoro
Stelaro Herkules

**Herkules** o **Herkulo** esas stelaro en la norda mi-sfero. Olu kontenas ecelanta globatra grupo **M13**, quo kontenas c. 500 000 steli. Olu es apene videbla per nehelpata okulo.
Stelaro Leono

**Leono** esas stelaro ye la ekliptiko e kinesma signo di zodiako.

Olu kontenas la brilanta stelo Regulus.

La yarala meteor-pluvo da *Leonidi* nomesas de Leono.
Leono

**Leono** esas:
*mamifero karnivora, ek la familio "felini", kun pilkoloro flava, kun la shultri kovatra (che la maskulo) da dika krinaro.
*stelaro, signo di zodiako, reprezentata da leono.
C-Train

C-Train esas urbala fervoyo sistemo en l'urbo di Calgary (Alberta).

De Nord-westo til sud-esto:

*Dalhousie
*Brentwood
*University
*Banff Trail
*Lions Park
*SAIT/ACAD/Jubilee
*Sunnyside
*8 St. SW
*6 St. SW
*3 St. SW
*Centre St.
*City Hall
*Victoria Park / Stampede
*Erlton / Stampede
*39 Avenue
*Chinook
*Heritage
*Southland
*Anderson
*Canyon Meadows
*Fish Creek - Lacombe
*Shawnessy
*Somerset / Bridlewood

De nord-esto til la centro dil urbo:
*Whitehorn
*Rundle
*Marlborough
*Franklin
*Zoo
*Barlow / Max Bell
*Bridgeland / Memorial
*3 St. SE
*Olympic Plaza
*1 St. SW
*4 St. SW
*7 St. SW
*10 St. SW
Dalhousie (C-Train)

**Dalhousie** esas la lasta staciono en la C-Train fervoyo-sistemo en la urbo Calgary en Kanada. La staciono jacas che Crowchild Trail, ye 53 Street Nord-westo. La staciono apertesis ye 15 di Decembro, 2003.
Brentwood (C-Train)

**Brentwood** esas staciono en la Nord-westa lineo di la C-Train fervoyo-sistemo en la urbo Calgary en Kanada. De 1990 til 2001 ol esis la terminala staciono di la Nord-westa lineo di la C-Train sistemo.
Lions Park (C-Train)

**Lions Park** esas staciono en la Nord-westa lineo di la C-Train fervoyo-sistemo en la urbo Calgary en Kanada.
Wattie Buchan

**Wattie Buchan** (naskinta **Walter David Buchan** ye la 24ma di julio 1957 en Edinburgh Skotia) esas la fronto-homo por populara olda-skolo punk-bando *[[The Exploited]]*.
354 aK

La yaro **354 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Ambustus e Crispinus**, o min ofte **yaro 400 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski

## Morti
*Xenophon, Greka soldato, historiisto ed admirinto di Sokrates (n. 431 aK)
355 aK

La yaro **355 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Peticus e Poplicola**, o min ofte **yaro 399 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski

## Morti
* Eudoxus de Cnidus, Greka astronomo e matematikisto (n. 408 aK)
361 aK

La yaro **361 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Stolo e Peticus**, o min ofte **yaro 393 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski
* Agathocles, tirano di Siracusa (m. 289 aK)

## Morti
362 aK

La yaro **362 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Ahala ed Aventinensis**, o min ofte **yaro 392 ''Ab urbe condita***. La nomo *362 aK* uzesas por ca yaro de la komenco di [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Antiqua Egiptia]]
* Rejulo Agesilaus la 2ma di Sparta arivas por luktar en Egiptia kontre Persa imperio.

## Naski

## Morti
358 aK

La yaro **358 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Ambustus e Proculus**, o min ofte **yaro 396 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi
### [[Persia]]
* Artaxerxes la 3ma sucedas Artaxerxes la 2ma en la trono di Akemenida imperio e riestablisas kontrolo sur satrapi.

## Naski

## Morti
* Artaxerxes la 2ma, imperiestro di Persia (n. c. 445 aK)
Mekaniko

En l'ordinara linguo, **mekaniko** esas la domeno di mashini, motori, vehili, ( ingrani, pulii, rimeni, maniveli-boro, ax-arboro, pistoni), kurte, di tota to ke produktas o transmisas movo o deformuro.

Tale, on parolas pri generala mekaniko, pri mekanika genio, pri automobila mekaniko, pri sporta mekaniko, pri navala mekaniko ...

## Cienci
Mekaniko ank esas ciencala fako qua studias la movo di materiala sistemi e sua deformuro, en relato kum la forci ke produktas o modifikas ta movo o ta deformuro. Ol povas judikesar kom fako di la fiziko.

Ol havas kom skopo deskriptar e pre-vidar la movi di ne-mova materii, cielala o quantika mekaniko, o viva (bio-mekaniko) :
* La klasika mekaniko, dicas anke *newtoniala* traktas di cinematika studio (studio di movo sen interesar su ad sua kozo), ne-mova et dinamika di sistemo, ke to sive simpla sistemo (punto-mekaniko) o komplexa sistemo (generala mecaniko).
* La cielala mekaniko studias la movi di cielala korpi.
* Statiko studias di sistemi a granda nombri di kompozi, exemple gasi, qui havas miliardi di molekuli.
* La fizika mekaniko traktas la sistemi qua havas fizika komporti kom la mekaniko di fluidi, la mekaniko di dura medii, to es la mekaniko di deformebla sistemi.
* La quanteso mekaniko traktas di komporte di fizika sistemi ala skalo di partikul-fiziko
* la relativita-teorio traktas la sistemi movinta da rapidesi cirkum di luma-ope
* Statiko es la fako di la fiziko qua studias la mekanikala sistemi pri repo en galila repero.

## Teknologii e tekniki
La mekaniko ensemblo di teknologii qui posibligas konceptar o realigar mekanikala peci :

* muldo,
* forjado, 
* fabrikado.
* taliado,
* emboto,
* asemblo,
* klavetado,
* rivetado,
* boltado,
* soldado,
* glutinado,
* ringizado
* termo-trakto,
* surfaco-trakto.
Dacia Logan

**[[Dacia]] Logan** esas veturo fabrikas per Renault kompozita kun 1.400 peci (ube ordinara uno havas 4.000) do multa simetresoza e simpla.
Mashino

**Mashino** esas asembluro de peci, kombinita tale ke li produktas ula efekti.

Utensilo qua ne-impedas la kontrolo, plu o min proxima, di mashini per humana operaceri (helpita o e per altra mashini!).
* Multi di ta mashini esas helpi diminutinta simple la peniganta di laboro e bona ofte plu kortita remarkinda la durado di sua exekutado. Exemple, elektrala kafo-mueleyo o stumpilo.
* Altri, di maniero sempre identa e fidinda, furnisas automate perfekta laboro. En industrio, ta mashini havis ofte impozita da bezono di respektar la toleri o normi sempre plu restriktiva. L'utileso di elektrala visilo bezonesas sur montado-kateno se on volas ke la forco-paro di klemajo sive la mem omne (diverse kam di kafo-mueleyo, la elektrika visilo havas retro-ago).
* Lasta kategorio di mashini facas labori o retrodonas servi qui, sen li, homo ne esus kapabla exekutar. Exemple kalkulo di *medikala imajo* en 3D de sua projektajo o movar tre precize.
Esencatra oleo

**Esencatra oleo**, anke konocata kum **volatila oleo**, esas liquido nemixebla kun aquo, produktita per distilado di vejetantala materio, qua uzesas en parfumi, kosmetiki, incensi, ed en medicino.

## Produktado
La prima materio vejetantala, konsistanta ek flori, folii, stipiti, o radiki, o shelo-grani, kortici, pozesas en alambiko por distilar, ofte uzanta aquovaporo, por ke volatila kompozuri vaporigez. L'esenco-vapori koldigezas en serpentatra tubo, ube vapori kondensesas. Esencatra olei, qui esas plu lejera kam l'aquo (ecepte oleo de kariofilo), flotacas. La maxim multa olei distilesas nur unfoye, ecepte ylang-ylang, qua bezonas 22 hori por kompleta distilado.

Ta es fracioniga distilo, produktita multi qualesi.

Kelka flori kontenas nur mikra quanti di oleo, e bezonas solvo. La pago-povebla dis-solvas la planto, e lor alkoholo uzesas por extraktar l'esencatra oleo di la cetero materio-planto. Kom la vaxo-kovruro ne es alkoholo solvajo ol seperas su. L’alkoholo departas per duesma distilo, lesinta dop l’ *absolut*. Tale, kelka esencatra kom jasmino e rozo es etiketita absolut.

### Esenci
Olei di citrono ed oranjo ek per es kolda presita di zesto.
371 aK

La yaro **371 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **5ma yaro sen tribuno o konsulo**, o min ofte **yaro 383 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski
* (cirkume) Mengzi (Mencius), Chiniana filozofo (m. 289 aK)

## Morti
373 aK

La yaro **373 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **triesma yaro sen tribuno konsulo**, o min ofte **yaro 381 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi
* Anciena Greka urbo Helike destruktesas per ter-tremo ed ondego.

## Naski

## Morti
375 aK

La yaro **375 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **unesma yaro sen tribuno o konsulo**, o min ofte **yaro 379 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski

## Morti
* (cirkume) Hipokrato, Greka filozofo e mediko (n. c. 460 aK)
377 aK

La yaro **377 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la tribuneso di Mamercinus, Poplicola, Cicurinus, Rufus (o Praetextatus), Cincinnatus e Cincinnatus**, o min ofte **yaro 377 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski

## Morti
378 aK

La yaro **378 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la tribuneso di Medullinus, Fidenas, Lanatus, Siculus, Pulvillus e Macerinus**, o min ofte **yaro 376 ''Ab urbe condita***.

== Eventi ==
===[[Antiqua Roma]]===
* Murego *Murus Servii Tullii'' konstruktesas por protektar Roma.

## Naski

## Morti
Eddie (Iron Maiden)

Eddie the Head, o kurte **Eddie**, esas la maskoto por la *heavy metal* bando Iron Maiden. Lu aparas en preske omna albumi di ita bando, e esabus la simbolo di la bando de 80a yari til nun.

## Albumi kun Eddie sur la kovrilo

* *Iron Maiden* (1980)
* *Killers* (1981) 
* *Number of the Beast* (1982)
* *Piece of Mind* (1983)
* *Powerslave* (1984) 
* *Somewhere in Time* (1986)
* *Seventh Son of a Seventh Son* (1988)
* *No Prayer for the Dying* (1990)
* *Fear of the Dark* (1992)
* *The X-Factor* (1995)
* *Virtual XI* (1998)
* *Brave New World* (2000)
* *Dance of Death* (2003)
Liquido

**Liquido** es un ek la tri standi di la materio. Ol esas fluido preske nekomprensebla, qua konformigas la formo dil recipiento quan ol okupas. Liquidi esas perfekte deformebla, quale gasi. Ma, diferanta de gaso, havas definita volumino.

Makroskopala kriterii di liquido-stando:

* liquidi ne havas propra formo, ol prenas kontenantajo-volumino;
* sua surfaco havas propra volumino.

## Propraji

La korpi, segun kondicioni di tempo e preso. povas esar sube liquida, gasoza o solida formi (videz fazo-diagramo). La liquida formo korespondas a formo di min energio kam gaso (la cinetika energio di molekuli di liquido es nesuficanta per ruptar la forci qua materialigas per la superfaca tensiono) ma di supera energio ala solida formo (kontre di solido, la cinetika energio di molekuli suficas facenda li diplasar su spontane l’uni da raporto l’altri).

Liquidi karakterizas su da sua viskozeso, qua mezuras juste la ligeso di molekuli l'uni a l'altri e do la rezisto pri korpo qua tra-irus la liquido. Pluse la viskozeso es granda, pluse la liquido similesas pri solido. Ol havas do tota gamo di mediacanta esti (pasto), qua retrodonas la desfacila distingo inter la liquido e la solido. Fakte la plu bona testo es to di la rupturo : solido ruptas su e fend-etas, e restas li ; liquido fendas su e retro-iras pos la des-aparo di la kozo di rupto, sen lasas altra traco ke ondo.

Kelka ciencisti opinionas ke vitro ne es solido, ma sole fluido tre viskoza, e ke glasi multe antiqua esas plu dika infre kam supre, do pruvanta ke vitri fluas lente vers infrajo. To esas falsa, nam la profilo en formo di piro di anciena vitro-folio dum multi yar-centi, ma procedo di fabrikado. To qua es vera, es ke vitro ne es kristalatra (solido aranjita uniforme), ma solido « amorfo » (vortope, « sen formo »), en qua la pozeso di molekuli es fixa ma hazardala, kom en fluido observita lor donita momento.

La liquidi enkarcerigita per solida matrico nomas su frosto. Liquidi qui retanas granda quanto di gas-buli e en esto di importanta viskozeso nomas su moso.

## Videz anke
* liquidigo
* vaporigo
* fluid-mekaniko
Francis Poulenc

**Francis Poulenc** esis Franca pianisto e kompozisto. Ilu naskis ye la 7ma di januaro 1899 e mortis ye la 30ma di januaro 1963. Poulenc esis longe nereputita ma nune esas valorita kom originala figuro che Franca kompozisti.

Poulenc komencis plear piano kom infanto e divenis ecelanta pianisto sub docado da Ricardo Viñes. Poulenc esis primare su-lerninta kompozisto ma il lernis kompozado anke sub docado da Charles Koechlin. La piano esas asociata a lua multa kompozuri ma la kompozuri por la sola piano esas mikra parto en lua verki. Ilu kompozis por teatro orkestrala e chambala muziko, e lua kanti e korala verki esas bone konocata.

Francis Poulenc esis inspirata da Claude Debussy e Maurice Ravel. Anke populara muziko e jazo influis a lu. Francis Poulenc kreis propra stilo e lasis traco al epoko.
Sahara

**Sahara** esas dezerto en Afrika, la duesma maxim granda en la mondo (la maxim granda esas en Antarktika). La Sahara havas la maxim povra landi en la mondo, nome Nijer, Mali edc. La Sahara duras kreskar singla yaro, e dezertifigeso esas granda problemo por la landi qui jacas ibe. La nomo *Sahara* esas la pronunco en l'Angla di la nomo por la dezerto en l'Araba, t.e. صحراء.
Mixebleso

En kemio, **mixebleso** esas la proprajo da multa liquidi qui permisas li intermixar. Kontree, la substanci qui ne povas intermixar, exemple oleo ed aquo, nomesas **nemixebla**.

En organika kompozaji, la longeso di la kateni di karbo ofte determinas mixebleso relativa di homologa serii. Exemple, en alkoholo, etanolo havas du atomi di karbo, ed esas mixebla kun aquo, ube oktanolo havas ok karbo-atomi, e esas nemixebla kun aquo. Pro lua nemixebleso, Oktanolo uzesas kun normo da equilibra particiono. To es anke la kazo kun lipidi, la mem longa karbo-kateni de lipidi efektigas li preske sempre esar ne-mixebla kun aquo.

Mixebleso povas existar pro multa motivi. En l'alkoholo exempli ante, l'hidroxide grupo povas formar  Hidrogeno ligili kon aqua molekuli. En aldehidi e ketoni l'hidrogeno ligilo povas formar kun solo duo di elektroni en la karbonila oxigeno karbo.
Sparta

**Sparta** (Greke *Σπάρτη* – IFA: *ˈspar.ti*) esis ancien urbo en Grekia, qua jacis alonge la fluvio Eurotas. Sparta esis konocata pro lua militala forteso e diciplino (rezulto di talanomizita harda "spartan eduko"). Kom maxim potentoz urbo sur la sud-Greka Peloponeso, Sparta kombatis en la 5ma yarcento a.K. kontre Atina dum la Milito di Peloponeso.

Nuntempe Sparta esas la nomo di la urbo, qua jacas en la sama loko dil anciena Sparta, ed en 2021 havis  habitanti.
390 aK

La yaro **390 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la tribuneso di Ambustus, Longus, Ambustus, Fidenas, Ambustus e Cornelius**, o min ofte **yaro 364 ''Ab urbe condita***. La nomo *390 aK* uzesas por ca yaro de [[Mezepoko]], kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en [[Europa]] por nomar yari.

== Eventi ==
===[[Antiqua Roma]]===
* [[18ma di julio]] - Che [[batalio di Allia]], Brennus komandas trupi di [[Galia]]ni kontre [[Romana republiko|Romani]] e kaptas tota urbo [[Roma]] ecepte kolino *Mons Capitolinus* (nun *Campidoglio'').

## Naski

## Morti
388 aK

La yaro **388 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la tribuneso di Capitolinus, Fidenas, Iullus, Corvus, Flavus e Rufus**, o min ofte **yaro 366 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski

## Morti
392 aK

La yaro **392 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Poplicola e Capitolinus**, o min ofte **yaro 362 ''Ab urbe condita***.

== Eventi ==
===[[Antiqua Grekia]]===
* Dramatifisto [[Aristophanes]] publikigas komedio *Ekklesiazousai'', qua kreas cenaro en qua mulieri asumas kontrolo di la povo en Athina.

## Naski

## Morti
395 aK

La yaro **395 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la tribuneso di Cossus, Medullinus, Scipio, Fidenas, Ambustus e Lactucinus**, od **yaro 359 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi
* Eventas la batalio di Haliartus inter Sparta ed Athina. Athinani vinkas.

## Naski

## Morti
396 aK

La yaro **396 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la tribuneso di Saccus, Capitolinus, Esquilinus, Augurinus, Capitolinus e Priscus**, od **yaro ''358 Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski
* Xenokrates, Greka filozofo e matematikisto (m. 314 aK)

## Morti
394 aK

La yaro **394 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la tribuneso di Camillus, Poplicola, Medullinus, Albinus, Mamercinus e Scipio**, od **yaro 360 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi
### [[Antiqua Grekia]]
* Federiti Athina, Thebas, Korintos ed Argos asemblas granda armeo en Korintos. Sparta sendas granda armeo por kombatar ol. La du armei konfrontas sur la lito di fluvio Nemea. Spartani obtenas granda vinko.

## Naski

## Morti
397 aK

La yaro **397 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la tribuneso di Iullus, Albinus, Medullinus, Maluginensis, Fidenas e Capitolinus**, od **yaro 357 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi

## Naski
* Dionysius la 2ma, tirano de Siracusa (m. 343 aK)

## Morti
398 aK

La **yaro 398 aK** esis yaro ante dil adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la tribuneso di Potitus, Medullinus, Lactucinus, Fidenas, Camillus e Cornutus** o, min ofte **yaro 356 ''Ab urbe condita***. La nomo *'398 aK*' uzesas de la komenco di [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la metodo uzata por nomizar yari.

## Eventi

## Naski

## Morti
* Amenirdisu, rejo di Antiqua Egiptia
Naturo

**Naturo** esas polisemiala vorto : la materio di kozo (to ke es, sua esenco) e la divenar di kozo en sua spontanala (libera di fino).

## Naturo e [[deismo]]

En l’ordinara uzajo, la naturo es ofte deita tam ol manifestus volo. Ta populala konceptado havas prenita emfazo omna partikulara de ke ol es posibla di parlar publike pri ateismo. Nam, la Moderna epoko, sive pos Descartes, havas konquestas la penso-libereso do ni profitas ankore nun, ma ta partala emancipeso di homaro da yugo di religioza sekti ne havas per segun liberita la spiriti di superstico. Per klarigar ta reja konfuzo, on mustis di konstatar ke mem en la religii nomizita monoteista fundo di paganismo es ankore tre prezenta (exemple la santuareso di santi e stranja kustumi). La vorto di *naturo* asemblas do, anke paradoxe ke ta povas aparar, l’ensemblo di *surnaturesa* forci.

**Naturo** es ofte deskriptita kom esita l’emblo di realo, di esti e di kozi, qua konstitucas l’universo, la fizika mondo. La Naturo povas kontenar l’universo, la klimata fenomeni, la viva esti, la roki,...

Per ulu, ol esus plu precize l’ensemblo di realo pos abstrakto di modifiki ad-portita per l’homaro, ol-mem qualifikita d’artifica. La naturo es en sua senco ta qua ne subisas aquirar formo di huma teknika skopaleso. Ta es en sua optikala le existas certa produkti qualifikita di « natura », lia produkto ne havas neceseso di produkti « inventita » per l'homaro (exemple frukto-suko esus nomizita « naturala » kande ol ne kontenas di konservanto. Ta dicerno sube-komprenas separo inter humaro e naturo kande pri l’intenco.
407 aK

408 aK  406 aK / 5ma yarcento aK
----
## Eventi
*Alcibiades retroiras ad Athina ed elektesas generalo.

## Naski

## Morti
Alcibiades returns to Athens and is elected general.
414 aK

415 aK  413 aK / 5ma yarcento aK
----
## Eventi
*Athinani atakas Syrakuse, duktesas da Nicias.

## Naski

## Morti
412 aK

413 aK  411 aK / 5ma yarcento aK
----
## Eventi
* Clazomenae revoltas kontre Athina ma esas kaptita.

## Naski

## Morti
419 aK

La yaro **419 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la tribuneso di Lanatus, Rutilus, Tricipitinus e Axilla**, o min ofte **yaro 335 ''Ab urbe condita***. La nomo *419 aK* uzesas por ca yaro de la komenco di [[Mezepoko]], kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en [[Europa]] por nomar yari.

== Eventi ==
===[[Antiqua Grekia]]===
* *Elektra'', teatrajo da Sofokles esas unesmafoye pleata.

## Naski

## Morti
420 aK

La yaro **420 aK** esas yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di la konsuleso di Cincinnatus e Medullinus**, o min ofte **yaro 334 ''Ab urbe condita***. La nomo *420 aK* uzesas por ca yaro de la komenco di [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Antiqua Grekia]]
* Komencas kulto di deo Asklepios en Athina.

## Naski

## Morti
* Protagoras, Greka sofista filozofo (n. c. 490 aK)
426 aK

427 aK  425 aK / 5ma yarcento aK
----
## Eventi

## Naski

## Morti
*Zhou kao wang, rejo di la Zhou Dinastio di Chinia