Sardinia

**Sardinia** esas la 2ma maxim vasta insulo di Mediteraneo dop Sicilia, ed ank esas autonoma regiono de Italia. Ol jacas an westala Mediteraneo, sude del insulo Korsika, qua apartenas a Francia.

L'oficala nomo di la regiono esas * Regione Autonoma della Sardegna* / *Regione Autònoma de Sardigna*, e lua chef-urbo e maxim grand urbo esas Cagliari.

## Historio

Restaji trovita che kaverno Corbeddu, en estala Sardinia, montras ke homi ja habitis l'insulo cirkume 20 mil yari ante nun, dum la maxima expanso di la lasta glacial epoko. Tamen, kelka studiisti afirmas ke ne existas solida evidentaji pri l'okupo dil insulo til la komenco di Mezolitiko, 10 mil yari ante nun. Neolitiko komencis en Sardinia dum la 6ma yarmilo aK, e rezultis de migrado di anciena farmeri Europana, qui developis ceramikajo propra, e remplasis l'anciena chaseri-kolekteri. Dum la fino tale nomizita kupro-epoko, populo de tale nomizita "kulturo di kalicoforma ceramiko" establisis su en la regiono. De 1900 aK til cirkume 790 aK, tale nomizita "Civilizuro Nuragiala" developis en Sardinia. Li konstruktis edifici nomizita *nuraghi* (singulare *nuraghe*) en la Italiana, di qui trovesis plu kam 7.000 exempleri.

L'insulo okupesis da tri populi qui probis dominacar Mediteraneo: Feniciani, Kartagani e Romani. Cirkume la 9ma yarcento aK, Feniciani komencis vizitar l'insulo e posible uzis ol kom sekura ankro-ageyo dum longa voyaji tra Mediteraneo. Li uzis precipue la portui di *Caragis* (nune Cagliari), *Nora*, *Bithia*, *Sulci* e *Tharros*. Romana poeto Claudius Claudianus afirmis, en poemo de la 4ma yarcento aK, ke *Caragis* fondesis da personi del urbo Tirus, probable sum la sama epoko kam Kartago, to esus dum la 9ma o 8ma yarcento aK.

Kartagani okupis ol partale dum la 6ma yarcento aK. Komence, li konfrontis rezisto dal Nuragiani, ma cirkume 510 aK la sudo, centro e westo dil insulo okupesis dal Kartagani. Romani anexis Korsika e Sardinia en 238 aK, pos l'Unesma Punika Milito. Li konfrontis multa revolti ed erste en 227 aK li kreis la provinco *Sardinia et Corsica*, qua duris dum 694 yari. Li fondis litorala urbi, exemple *Turris Lybissonis* (nune Porto Torres) e *Pheronia* (nune Posada) koloniigita da Romana migranti. L'arivo dil Romani extingis Nuragiala civilizuro, e la Latina divenis la dominacanta linguo.

En 456, Sardinia okupesis da Vandali, Germana tribuo qua guvernis ol til la yaro 534, kande Bizancana trupi komandita dal generalo Belisarius rikonquestis ol. Bizancana guverno duris dum 300 yari, ecepte dum kurta periodo en 551, kande l'insulo okipesis dal Ostrogoti. Dum Bizancana okupo, Kristanismo suplantis paganismo en la insulo.

Pos 705, Araba pirati komencis spoliar l'insulo e konfrontis nula opozo Bizancana. Dum la 9ma yarcento, Hispana Arabi probis trifoye invadar Sardinia - en 807, de 810 til 812, ed itere de 821 til 822 - tamen Sardiniani repulsis l'ataki. L'efikiveso di la rezisto esis tanta ke en 851 lora papo Leo la 4ma pregis helpo da lokala *Iudex Provinciae* ("judiciisto di la provinco") por defensar Roma. Pro la kresko di Araba okupo en Sicilia e nordal Afrika, la kontrolo Bizancana en Sardinia desaparis, e lokala guverno divenis nedependanta. Quar rejii nedependanta - Cagliari, Arborea, Gallura e Torres - formacesis, ma desaparis dum la 13ma yarcento, ecepte Arbora, qua duris til 1420.

En 1469, Fernando la 2ma di Aragon mariajis Isabel la 1ma di Kastilia, e rejio Sardinia heredesis da lia nepoto, Karolus (Carlos) la 1ma di Hispania, kun la simbolo di la quar Mauri. Por defendar l'insulo de pirati, la sucedinti di Carlos la 1ma konstruktis diversa turmi por vigilar la litoro. Sardinia divenis Aragonana e pose Hispana teritorio dum cirkume 400 yari, de 1323 til 1708, ed asimilis diversa tradicioni Hispana.

## Geografio

La tota surfaco di Sardinia esas  km², ed esas la 2ma maxim granda insulo dil Mediteraneo dop Sicilia, e la 3ma maxim extensa regiono di Italia. Lua reliefo konsistas ek erodita roki de paleozoiko (500 milion yari ante nun), qui havas mezavalora altitudi inter 300 e 1000 metri. Plu kam 80% de la teritorio dil insulo esas montoza o kolinoza. Lua maxim alta punto esas *Punta La Marmora*, jacanta 1834 metri super la marala nivelo.

La dominacanta klimato di la regiono esas variema, pro diversa motivi, exemple l'altitudo. Existas 4 tipi di oceanala klimato en la insulo. La mezavalora yarala temperaturo varias de 11°C til 17°C segun la regiono. An la somiti di montoza regioni povas nivar dum la vintro.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 800 mm, e la maxim pluvoza epoko esas vintro. Tamen, la rara pluvi dum somero ofte akompanesas da sturmi.

## Ekonomio

## Referi