Pronunco

**Pronunco** esas la maniero quale sonas vorti o nomi.

Segun "Radikaro" da Marcelo Persiko:
# Igar audebla publike (pronuncar diskurso, laudo funerala, pledo).
# Enuncar, artikulante la silabi, la vorti. – AFHI

## <small>'''Gert Heintze-protokolo'''</small>
Gert Heintze-protokolo esas aplikinda por la pronunco(-indiko) di stranjera nomi e vorti per Ido-ortografio. Adjuntez inter kramponi la pronunco di stranjera nomi e vorti per Ido-ortografio.

## <small>'''Ido-pronunco'''</small>

Segun **Kompleta Gramatiko Detaloza** da L. de Beaufront ( Editerio Meier-Heucke, Esch – Alzette, Luxemburgia, 1925):

*Alfabeto.*
 
# 1. — L'alfabeto di la linguo kontenas 26 literi : kin vokali, duadek-e-un konsonanti.
La kin vokali esas : a, e, i, o, u. La duadek-e-un konsonanti esas : b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, w, x, y, z. Esas tre rekomendata desegnar la literi en maniero qua impedas konfundar, inter la mayuskuli, F a T o a C, e I a J. En l'imprimo on atencez, ke Ido ne divenez Jdo. Generale, e precipue pri la adresi, on sorgez formacar la literi maxim bone e lekteble.

*Pronunco dil vokali.*

2. — En Ido, la vokali havas meza sonoduro, quale en l'Italiana. On pronuncas li :

**a** ne tro apertita, nam ol havus graveso desagreabla; ne tro klozita, nam ol esus ne sat bone dicernebla. On atencez precipue, ke la dezinenco a dil adjektivi esez nultempe pronuncata quale ä Germana, è o é Franca. Ol sonez a tre pure, quale en l'Italiana.

**e**, **o**, apertita o klozita, se nur on audigas li en maniero donanta dicernebleso senduba. — Notez bone, ke la vokalo e nultempe esas muta, quale en Franca linguo.

**u** sempre devas pronuncata quale *u* Italiana o Germana; nultempe quale *u* Franca o *ü* Germana. Ol sonas quale la Franca grupo *ou*.
Kande *u* sequas nemediate *a* o *e*, ol formacas kun ici diftongo, qua esas pronuncata unsilabe. La sono *u*' devas audesar quik pos **a**, e quaze sen intertempo, ma *a* e recevas la chefa esforco di la voco : *Australia, Europa, laute, neutra.*

Ma, se la renkontro di *a*, e kun *u* rezultas de prefixo o sufixo adjuntita a radiko, quale en **neutila** (*ne-utila*), **kreuro** (*kre-uro*), lore *au*, *eu* ne plus facas diftongo, e singla vokalo apartenas a silabo partikulara. Konseque singla esas aparte pronuncata, quale indikesas per (ne-utila e kre-uro) supere.

Sequanta **q** o **g**, la litero **u** = **w**  avan vokalo. Ol do sonas quale **u** en la duesma silabo di *aquatic* Angla, *aquatique* Franca, *acquatico* Italiana, *acuatico* Hispana.
Exemple : **qua, quar, quo, qui, guidar, linguo, lingue, linguala** = *qwa, qwar, qwo, qwi, gwidar, lingwo, lingwe, lingwala*.

Du sama vokali sucedanta (ii, ee, oo) devas ne ligesar konfuze, ma pronuncesar separite : alopatiisto, antee, heroo. To esas explicite fixigita dal decidi akademiala 815 e 816 (Progreso, V, 723).

*Pronunco dil konstanti e digrami.*

3. — **B** = b en l'Italiana e la Franca.
**c** = *c* Germana en *Ceres* o *z* Italiana en *zio*, o *ts*. Konseque **ca, ce, ci, co, cu** = *tsa,
tse, tsi, tso, tsu*.

**d** = d en l'Italiana e la Franca. Ol sempre devas esar tre klare dicernebla de t.

**f** = f en l'Italiana, la Franca, l'Angla. Ol sempre devas esar tre klare dicernebla de v.

**g** = g sempre guturala, quale en la Germana geben, en la Angla give, od en la Franca gant; nultempe quale g Franca en gens. Konseque ga, ge, gi, go, gu = ga, ghe, ghi, go, gu dil Italiana, o ga, gué, gui, go, gou di la Franca.

**h** = h sempre vere aspirata, quale en la Germana e l'Angla hand. Per olu tre diferas en Ido la vorti horo e oro, hosto o osto e. c. La Franci, l'Italiani e ti omna qui ne havas la h aspirata en sua lingui devas tre atencar ta litero. Altre li ne nur pronuncus ne juste, ma en kazi pasable frequa li ne komprenesus bone.

**j** = j en la Franca, o s en la vorto Angla vision. Ma, se on ne povas pronuncar ol tale, on darfas donar a ta konsonanto la sono di g en la Angla gin, o di g en l'Italiana giardino .

**k** = k en la Germana, Franca, Angla (keck, képi, keep, e. c.) e generale en la lingui uzanta ica konsonanto.

**l** = l en la Angla, Franca, Germana, Italiana lingui e. c.

**m**, **n** = *m*, *n* en l'Italiana, to esas sempre artikulata, nultempe kun nazal sono. Konseque am, an; em, en; im, in; om, on; um, un klare audigas m, n, quale se li esus skribita amm, ann; emm, enn; imm, inn; umm, unn. To esas la rezulto naturala di la principo, ke nula litero esas muta en Ido.

Singla sempre sonas, sive en la komenco, sive en la mezo o fino dil silabi, kun sua sono alfabetala. — Gn, konseque ta principo, audigas sua du literi, g quale indikesis supere, e n quale ni jus dicis. Ex. : regno = reg-no; digna = dig-na.

**p** = p en l'Italiana, la Franca, la Hispana e. c. Ol devas esar tre klare dicernebla de b.

**q** sempre sequesas da u, quale en la Latina ed en la lingui uzanta ta letro, qua sonas k.

**r** = r Italiana. Se uli pronuncos lu kun kartavo, co ne havos en Ido efekto plu mala kam en la Franca linguo, che qua preske omna nordani kartavas pronuncante ta litero.

**s** sempre sisas forte, sive en la komenco, sive en la mezo, sive en la fino dil vorti, e mem inter du vokali. Konseque ol nultempe recevas la sono di z Franca od Angla.
Per to la vorti roso, friso, e sono, exemple, diferas de rozo, frizo, zono. Do tre atencez pronuncar en Ido nultempe s kun la sono di z.

**t** = t dil Italiana, dil Angla, dil Franca, e. c. en la silabo ta. Ol konservas ica sono mem en la silabi tio, tia, quin ula lingui pronuncas sio, sia o tsio, tsia, se li sonas
pos altra silabo.

**v** = v en l'Italiana, l'Angla, la Franca, e w en la Germana. La Hispani devas atencar aparte ta litero e ne pronuncar ol quale b, quo konfundigus volo a bolo, valo a balo, voko a boko e. c.

**w** = w en la Angla vorti west, well, wist. Ol adoptesis por konservar kun plu justa formo ula vorti diveninta internaciona : westo, wato (elektr.), warfo, wiskio e. c.

**x** esas pronuncata ks o gz segunvole, sen ula detrimento. Ca litero diminutas grandege la nombro dil k quin on bezonus sen olu; pluse, ol lasas al vorti lia aspekto ed ortografio internaciona.

**y** = y en yeux F., yes E. En Ido ta litero nultempe divenas vokalo, quale en altra lingui. Pro fonetikal motivi tre grava, nultempe ol sequas a, e, o, u en la sama silabo,
quale agas erore pri j, olua korespondanto, la linguo Esperanto.

**z** = z en la Franca, l'Angla, la Portugalana lingui, o s en Rose Germana, rosa Italiana.

**ch** = ch en la Angla church, en la Hispana macho, o tch en la Franca : tchèque, o c en l'Italiana cibo.

**sh** = sh en la Angla fish, o sch en la Germana Fisch, o ch en la Franca chat, o sc en l'Italiana asceta.
Ma, se la du literi **s-h** apartenas a du radiki diversa, en kompozita vorto, on seperas li per streketo en la skribo ed on pronuncas konseque : chas-hundo, ne cha-shundo.
On darfas anke uzar la formo : chaso-hundo.

La **nomi di la literi** esas, por la vokali, lia sono ipsa : a, e, i, o, u, e por la konsonanti, lia sono sequata da e (é F.) : be, ce, de, fe, ge, he, ke… que… we, xe, ye, ze.

*Acento tonika*.

4. — En Ido, la acento tonika ne esas plualtigo o plulongigo dil sono, ma plufortigo di la voco sur un silabo dil vorti. On pozas lu « sur la lasta silabo dil infinitivi e sur la
prelasta silabo di la cetera vorti » : amâr, venîr, skribôr; fenêstro, bovîno, malâda, trôno, mêa, puêri, opiniôno, e. c.
« Ma en plursilaba radiki, i e u nemediate avan vokalo ne darfas recevar l'acento » : Kâspia, râdie, fîlii, mistêrio; tênua; êlua, sêxuo, stâtui, lînguo.

Pro ke la finali ia, ie, ii, io, e ua, ue, ui, uo di ca lasta vorti formacas nur un silabo, la prelasta esas reale ta, qua preiras li, ed ol portas la acento tote konforme al regulo.

En **dio, pia, duo, gluo** ed altri simila, i e u esas vere la prelasta silabo. Li konseque recevas la acento, segun la regulo. Nam li kontenas ne plursilaba, ma unsilaba radiko : di, pi, du, glu.
Se monosilaba (unsilaba) radiko divenas lasta parto di kompozajo o derivajo, la vokali i, u portas la acento, quale kande li trovesas en simpla vorto. Ex. : butontrûo, arborglûo, despîa, cadîe.

Ma, pro ke la nomi di la sep dii semanala ne esas kompozaji (quale festo-dio, ca-die) li recevas la acento sur la silabo qua preiras di e qua esas reale la prelasta. On do pronuncas : sûndio, lûndio, mârdio, jôvdio, venêrdio, satûrdio.

Kande **au**, **eu** formacanta diftongo renkontresas kom silabo prelasta, la acento restas sur ta diftongo, kun la chefa esforco dil voco sur a, e. Ex. : lâubo, kâuzo, lâuro, nêutra, psêudo. Evitez sorgoze facar ek au, eu du silabi en ta vorti ed altri simila.

En la nombri, inter 20 e 100, la acento restas sur la radiko du, tri, quar e. c. Ex. : dûa-dek, (o dûadek), trîa-dek (o trîadek), quâra-dek (o quâradek), e. c. —

Kompreneble en dek-e-un, dek-e-du, dek-e-tri, e. c. ne la konjunciono e, ma la nombro dek esas acentizata.
La monosilabi darfas esar acentizata o ne (tam en prozo kam en poezio) segun la kuntexto e l'intenco dil autoro.

Por eufonio e mem por bona interkompreno, l'acento tonika havas en Ido tre granda importo. Konseque omna Idisti devas tre atencar olu, e la populi qui pozas la acento sur la lasta silabo devas merkar e memorar bone, ke en Ido nur l'infinitivi -ar, -ir, -or (qui esas lasta silabi) darfas kom tala recevar olu.

Ma, kontraste, altri devas atencar, ke l'aplikado dil acento ne incitez li ad engluto dil silabi finala ed a neklara pronunco di olia vokali. Nam to genitus grava erori pri la tempi en la verbo, o pri la speco gramatikala dil vorti e lia rolo. Kun atenco e sorgo (or mem plu kam linguo nacionala la helpolinguo postulas la du), on tre bone povas konciliar justa acentizo e klara pronunco. Sentiginte la acento sur la silabo prelasta, evitez sentigar quaze duesma acento sur la dezinenco : Esperântô, harmôniô. Certe la dezinenco devas audesar klare, ma por ico ne esas necesa, ke on acentizez lu anke. L'Italiana pruvas lo konstante en sua linguo; ni imitez li pri co en Ido.

## <small>Noti</small>