open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ekonomio di Bangladesh

L'ekonomio di Bangladesh esas la 2ma maxim granda de sudal Azia, e nun esas la 35ma maxim granda de la mondo en nominala valori, e la 25ma maxim granda segun equivalanta kapableso di kompro. Segun multa financala institucuri, Bangladesh videsas kom un ek la "11ma sequanta" ekonomi, depos la 10 maxim granda.Dum kelka yari pos 2005, malgre longa periodi di politikala nestabileso, manko di substrukturo, endemika korupto, manko di energiala fonti e la tardigo pri reformar l'ekonomio, ol kreskis cirkume 6% omnayare. Quale altra landi de la mondo, ol afektesis da pandemio di KOVID-19, ma ja en 2021 ol kreskis 6,94%. En 2022 ol kreskis 7,1%, ed en 2023 ol kreskis 5.78%.

Malgre ke plu kam la duimo del TNP originas del sektoro di servadi,  preske la duimo de la habitantaro transvivas de agrokultivo, nome rizo. Vestaro reprezentis 80% de la exportaci de la lando inter 2016 e 2017. L'industrio duras expansesar, malgre bezonar plubonigo di laborala sekureso en fabrikerii. La kresko dil exportaci dum ca epoko, kombinita kun l'eniro di 13 milion dolari sendita da Bangladeshani qui rezidas exterlande, kontributis por l'augmento dil extera rezervi di la lando dum ca epoko. Recenta plubonigi en l'energiala substrukturo, inkluzite la komenco dil importaco di naturala gaso en 2018 posibligos diminutar un ek la grava obstakli por lua ekonomiala kresko.

La lando produktas poka petrolo: en 2018, nur 3.000 bareli di petrolo extraktesis. Tamen, la jaceyi di petrolo lor konocata reprezentis 28 miliardi bareli. Pri naturala gaso, la jaceyi explotata produktis 29,53 miliardi metrokubi en 2017.

## Referi
Bolo

**Bolo** esas recipiento, ordinare misfera, ek fayenco o porcelano, ordinare uzata por kontenar nutrivi solida o liquida. En Japoniana koquarto, boli esas la precipua formo uzata por servar nutrivi.

Dum la historio, homo uzis diversa materii por facar boli, exemple petro, bronzo, argilo, ligno ed altri.
Koqueyo

**Koqueyo** esas chambro ube on preparas nutrivi. Nune, moderna koqueyi havas adminime 1 furnelo, frigorizilo, eviero, e moblaro por depozar utensili quale kulteli, forketi, dishi, ed altri, e tablo por preparar ingredienti di nutrivi.
Chambro

**Chambro** esas:

* parto di lojeyo.
* salono ube onu su asemblas por deliberar.
* en la guverno-sistemi reprezentala : singla de la du asemblirati qui posedas la yuro legifar same kam la chefo dil exekutigo-autoritato.
* (teknologio) nomo di kavaji diversa qui plu o min similesas chambro.
Boleto

**Boleto** esas fungo kun chapelo pedikuloza misfera, di qua la surfaco suba konsistas ye tubi cilindra - genero di qua plura speci esas manjebla (cepo, e.c.) e di qua un altra (agariko di la querko) esas la materio di tindro.
Boko (homonimo)

**Boko** esas:
* **[[boko]]** – che la homo e kelka animali: kavajo ye la parto infra di vizajo, qua komunikas interne kun la kanalo respirala e la kanalo nutrivala.
* aperturo qua esas l'enireyo di kavajo.
* parto di fluvio o di rivero, ube lia aquo enfluas rispektive la maro od altra aquofluo.
Bokalo

**Bokalo** es vazo cilindra o cilindratra, ek vitro, sen pedo, kun plata fundo e larja boko, uzata precipue en kemio, farmacio, e por konfituri.
Fungo

**Fungo** esas planto kriptogama qua, en medio apta, kreskas e su riproduktas rapide, e di qua ula speci esas manjebla, la ceteri esante venenoza.
Bolido

**Bolido** esas meteoro pri brileso plu granda kam -4m (m – magnitudo, extersistemala unajo), do plu brila kam planeto venuso. Ofte exter brileso aparas sona grondo.
Fileto

**Fileto** esas:
* spiralo qua cirkondas skrubo.
* parto dil animalo, qua, pro havar nek tendini nek osti, esas distranchebla a lonchi dina, note en karno de pektoro, sub l'ali ed en fisho alonge di spino.
Borborigmo

**Borborigmo** esas bruiso da la diplaseso di la gasi en l'abdomino, meze di la liquidi quin kontenas l'intestini.
Hassan Gouled Aptidon

**Hassan Gouled Aptidon** (15 di oktobro 1916 til 21 di novembro 2006) politikistulo, esis prezidanto di Djibuti de 1977 til 1999.
Otilio Ulate Blanco

**Luis Rafael de la Trinidad Otilio Ulate Blanco** (1891 til 1973) jurnalisto e politikistulo, esis prezidanto di  Kosta Rika de 1949 til 1953.
Jelena Janković

**Jelena Janković** (n. ye la 28ma di februaro 1985 en Belgrade) esas Serbiana tenisistino.

Evante 16 yari, el ganis la konkurso *Australia Open* en 2001. Jelena Janković judikesis kom la maxim bona tenisistino del mondo dum 17 semani, de 2008 til 2009.

Til nun el ja ganis ja 9 internaciona konkursi.
Botelo

**Botelo** esas vazo portebla, di qua la ventro esas ofte cilindra, la kolo streta e longa, destinita a kontenar liquidi, exemple vino. Boteli hodie facesas ofte ek vitro, plastiko, metalo o ceramiko.

Til la 20ma yarcento onu employis kelka homi, precipue viri, qui plenis boteli manue. To facesas nun per roboti.
Boyo

**Boyo** es flotacanta korpo destinita a markizar la loko di ankr-ageyo od indikar danjero, desfacila paseyo, e.c.
Brakio

**Brakio** esas supera membro de la korpo homala. Tamen, en anatomio, brakio esas nur la supra parto de la supera membro homala, qua artikizesas la shultro a l'avanbrakio. Ol havis forta muskuli e longa osto, nomata humero, qua ligesas al osto skapulo en la shultro ed al osti radiuso e kubito en l'antebrakio per ligamenti.

Che Hindua, Budista ed Egiptiana ikonografii, la figuro di brakio uzesas por simbolizar la povo dil suvereno. Che Hinduismo, deaji piktesas kun plura brakii, qui portas specifika simboli de lua povo. On kredas ke la multopla brakii reprezentas l'omnopovo di deaji. Che westal Afrika, le Bambara uzas avanbrakio por simbolizar spirito, qua ligas Deo a la homi. En tota kulturi, simbolala gesto di levar amba armi signifikas kapitulaco, apelo pri kompato, ed yusteso.

Che animali, nominesas brakio la membri qui korespondas a brakio homala, pro lia lokizo o funciono.

## Referi
Nadiro

**Nadiro** esas punto di la cielo-sfero ube abutus vertikalo qua departus de la loko ye qua onu esas, e pasante tra la centro di la Terglobo.
Ekonomio di Taiwan

L'ekonomio di Taiwan, oficale **[[Republiko Chinia]]**, esas la 7ma maxim granda de Azia, segun l'Internaciona Monetala Fonduro. Ol esas dinamika e libera, kun poka statala interveno. Multa statala entraprezi e banki privatigesis.

L'extera komerco helpis ol kreskar dum la pasinta 40 yari. La lando esas granda exportacero di teknologiala produkturi. La lando esas membro dil organizuro ASEAN ed observanto che Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo.

## Referi
Ekonomio di Guinea

Quankam ol esas un del maxim povra landi di la mondo, Guinea havas importanta agrokultivala ed energiala produktado e minerala jaceyi. Oro, bauxito, alumino e diamanti esas la precipua minerali exportacata.

Historiale Guinea sempre exportacis agrokultivala produkturi, ma recente komencis importacar multa nutrivi. Lua ekonomio esas vundebla a klimatala chanji Lua substrukturo expansesas lente.

## Referi
Brakistokrono

**Brakistokrono** es kurvo quan devas sequar korpo pezoza por irar de ca a ta punto en tempo minima, la rapideso-grado lor la departo esante nula.
Brakteo

**Brakteo** esas folieto qua diferas de la folio ordinara qua, che ula planti, situite ye l'inserto-punto di la floro, akompanas o parte kovras olca.
Brancho (homonimo)

*Brancho* esas:
* (botaniko) sproso ligna qua kreskas sur la tronko di arboro.
* (geometrio) singla de la linei intersimetra, di qui l'uniono formacas ula kurvi geometriala (hiperbolo, parabolo).
* to omna quo, departante de stango, aspektas analoge kam l'arboro-branchi. (komparez fako)
* la familii diversa, genitita de trunko komuna.
Brakiopodo

**Brakiopodo** es klaso di moluski kun konko bivalva, sen-movila, di qua la boko situesas inter du brakii tre karnoza ed esas provizita ye multa filamenti quin oli povas igar ekirar od enirar per spular olci spirale.
Brankiopodo

**Brankiopodo** esas mikra krustaceo, di qua la pedi, apta por natado, esas garnisita ye apendici brankia.
Brandio

**Brandio** esas kompozajo ek aquo ed alkoholo (de 15 til 55 °), obtenita per la distilo di vino, cidro, grani, betravo, e.c.
Federico Tinoco Granados

**Federico Alberto Tinoco Granados** (1868 til 1931) militestro e politikistulo, esis prezidanto di Kosta Rika de 1917 til 1919.

## Referi
Ekonomio di Sud-Korea

L'ekonomio di Sud-Korea kreskis rapide dum la pasinta quaradek yari. Dum la yari 1960a, lua Totala nacionala produkturo po persono equivalis olta di la maxim povra landi de la mondo. Dum l'administrado di Park Chung-hee la guvernerio komencis importacar prima materiaro e teknologio, stimulis sparo e koloko vice konsumo e mantenis salarii basa. Industrii qui povis exportacar stimulesis. To stimulis ekonomiala kreskado, qua freque superiris 10% dum la yari 1960a e 1970a. La kresko duris dum la yari 1980a e 1990a, ma dum la fino di ta yardeko la lando subisis l'efekti del Aziala ekonomiala krizo di 1997-1998. Pos 1998, Sud-Korea signatis pakti pri libera komerco por stimular lua exportaci. En 2004, lua TNP unesmafoye superiris 1 bilion Usana dolari, e nun ol esas la 15ma maxim granda del mondo  esas la 4ma maxim granda de Azia. L'efikiva asocio inter guvernerio e l'entraprezi - inkluzite furniso di kredito e kontrolo de l'importaci - posibligis ta developo. Ye la 5ma di decembro 2013, Sud-Korea ed Australia signatis bilatera pakto pri libera komerco. Sud-Korea esis la 3ma maxim granda merkato por Australiana exportaci, e la 4ma maxim granda partenero komercala di Australia en 2012.

En 2017, l'elekto di prezidanto Moon Jae-in adportis konfido por la konsumeri, partale pro lua esforco pri augmentar la salarii ed augmentar publika spenso. De 2004 til 2011, la lando gradope diminutis laborala jornedo de 6 dii til 5 dii. Inter la defii por Sud-Korean ekonomio esas la rapida oldigo di lua habitanti, neflexebla laborala merkato, la dominaco di granda entraprezi (*chaebols*) en la produktado, e developar sua interna merkato vice dependar tante del exportaci. La 4 maxim granda *chaebols* produktas 90% de la gani de la 30 maxim granda kompanii di la lando. Altra defii esas diminutar laborala jornedo, augmentar la produktiveso, e diminutar korupto.

Quale altra landi, Sud-Koreana ekonomio afektesis serioze da pandemio di KOVID-19 en 2020, qua diminutis konsumo dil individui. En 2021 lua ekonomio kreskis 4.3%, en 2022 ol kreskis 2.61%, ed en 2023 ol kreskis 1.36%, kun la diminutado di koloko en konstrukto. Lua exportaci di industriizita produkturi a Popul-Republiko Chinia diminutis per 4,4% dum la 4ma trimestro di 2022, e per 31% e 2023.

## Referi
Banja Luka

**Banja Luka** esas chef-urbo e maxim grand urbo dil Serbala Republiko, e la duesma maxim granda di Bosnia e Herzegovina. La maxim multa habitantaro esas Serbi. 

La fluvio Vrbas fluas tra l'urbo.

## Historio
Ye la 26ma e 27ma di oktobro 1969 ter-tremo destruktis granda parti dil urbo. 

Depos 1998 fakte esas la chef-urbo di la Serbala Republiko, ma ye la 19ma di marto 2008 la parlamento di Serbala Republiko enskribis en la konstituco ke *Banja Luka* esas la chef-urbo di la Serbala Republiko.

## Referi
Sango

**Sango** esas liquido qua cirkulas, per l'impulsi de kordio, e per arterii e veini, en la parti diversa di la korpo, por durigar la vivo di ica.
Brechio

**Brechio** es roko di qua la strukturo esas fragmentoza, ek peceti anguloza, diversa-kolora, aglomerita en cemento naturala.
Bretelo

**Bretelo** esas bendo (ek ledro), quan onu pasigas sur shultro, por suportar sako, dorsokorbo, kamilo; benda de texuro, elastika, bifurkoza, por subtenar pantalono virala.
Breviaro

**Breviaro** esas asemblajo ek pregotexti qui, en la religio katolika, esas recitenda da kleriki ye ula kloki di jorno.
Ma Ying-jeou

**Ma Ying-jeou**, advokato e profesoro pri yurocienco n. ye la 13ma di julio 1950, esis prezidanto di Republiko Chinia de 2008 til 2016.
Chen Shui-bian

**Chen Shui-bian**, advokato e politikistulo n. ye la 12ma di oktobro 1950, esis prezidanto di la Republiko Chinia de 2000 til 2008.
Brido

**Brido** esas la du rimeni qui, fixigita ye singla lateri di morso, uzesas por haltigar o direktar selokavalo o veturokavalo.
Ekonomio di Nord-Korea

L'ekonomio di Nord-Korea esas un ek la poka qui restas centrale planigata en la mondo. Ol subisas grava ekonomiala problemi. Granda parto de lua industrio bezonas modernigo e reparo, pro multa yari sen kolokado, e manko di kompozanti por manteno. La granda kolokado por milital aferi, inkluzite la developo di balistikala fuzei e lua nukleara programo severe diminutis la kolokajo disponebla por modernigar l'industrio e por konsumo.

De la duimo dil yari 1990a til la duimo dil yari 2000a la habitantaro subisis severa famino. En 2009, la lando recevis signifikiva helpo exterlanda en formo di nutrivi. Dum recenta yari, la produktado di maizo e rizo plugrandeskis, tamen la lokala produktado ne atendas komplete la demando.

## Referi
Briko

**Briko** esas karelo ek argilo hardigita per fairo o sunoradii, o betono, quan onu uzas por konstrukto di muri, di kameni, por kovrar sulo, e.c.
Ekonomio di Kabo Verda

L'ekonomio di Kabo Verda esas stabila, tamen vundebla ad internaciona problemi e dependas multe de extera helpo, extera koloko, de pekunio sendita da Kaboverdani qui rezidas exterlande, e de turismo. La lando havas poka naturala resursi, inkluzite aquo, plugraveskita da longatempa sikeso. Servadi (nome turismo, transporto e publika servadi) reprezentas 3/4 de lua Totala nacionala produkturo. Lua strategiala lokizo, proxim la precipua navigala voyi di Atlantiko, emfazesis pro la plubonigo dil portuo di insulo Mindelo. Insuli Praia e Sal havas internaciona aeroportui.

Malgre ke 40% de la habitantaro rezidas en rurala regioni, agrokultivo kontributas poke por la TNP di la lando. Kabo Verda importacas cirkume 82% de la nutrivi quin ol bezonas.

## Referi
Diamanto

**Diamanto** esas lapido ek karbo kristaligita, un sorto di qua uzesas kom juvelo pos facetizo (se lu esas pura).
Briocho

**Briocho** esas kuko ek pasto fermentacita, konsistanta ye farino, butro ed ovi, e qua ordinare havas la formo di kaloto inflita, quaze-kronizita da kapo.
Butro

**Butro** esas substanco grasa, manjebla, flava pale, quan onu separas de lakto per batado (agitita kremo)
Bronkio

**Bronkio** o **bronko***** esas singla ek la tubi kartilagoza qui formacas bifurko en la trakeo, e duktas l'aero a la pulmoni. Li subdividesas en du primara bronkii - qui ligas la trakeo a sekundara bronkii, qui ligesas a multa terciara bronkii e bronkieti, por transportar l'aero interne singla pulmono til l'alveoli, qui esas celuli specaligita en rapide difuzar oxo e karbobioxo. La bronkii primara, sekundara e terciara konsistas ek kartilago, ma la bronkieti ne.

La kartilago de la primara bronkii esas simila a la kartilago de la trakeo. L'epitelio, to esas, la tisuo interne la primara bronkii kontenas celuli qui produktas muko.
Bronkito

**Bronkito** esas inflamuro di la bronkii en la pulmoni, qua produktas tuso. Bronkito-krizi povas esar intensa, o kronika, e lua simptomi inkluzas expektoro di kataro, desfacileso por respirar, e doloro en la pektoro.

## Referi
Ekonomio di Mali

Mali, un de la 10 maxim povra ed un ek la 37 maxim debizata landi de la mondo, esas senlitora e havas poka ekonomiala resursi. Kotono ed oro reprezentas 80% de lua exportaci.

Lua ekonomikal agadi koncentresas en la valo dil fluvio Nijer - la maxim produktiva regioni por agrokultivo jacas ibe. Cirkume 65% de lua teritorio esas dezerto o midezerto. Cirkume 10% de lua habitantaro esas nomadi, e cirkume 80% de lua laboro-povo transvivas del agrokultivo e pesko. Pro sikesi ed uzo di aquo por irigaco, la produktado di peskado diminutabas depos la yari 1980a.

Minado ank esas importanta por exportaco. Oro explotesas sude de la lando, che montaro Bambouk, proxim la frontiero kun Senegal. Salo extraktesas norde de la lando, nome en oazisi Taoudenni e Taghaza. Dum adminime sep yarcenti lua extaktado esis importanta por la komerco trans Sahara. Kaolino, salo, fosfato e kalkopetro ank explotesas en mineyi. La guvernerio di la lando probas atraktar entraprezi por explotar petrolo che baseno Taoudeni.

## Referi
Brilianto

**Brilianto** esas diamanto, facetoza sure e sube, quan onu povas inkastrar ajure por ke lu esez plu briloza.
Pneumokoko

**Pneumokoko** (*streptococcus pneumoniae*) esas agento patogena, la maxim ordinara, di pulmonito, deskovrita da Louis Pasteur ye 1881.
Bronzo

**Bronzo** esas metalo harda e sonora, obskur-kolora, qua konsistas ye aloyuro de kupro e stano, segun proporcioni variiva ed a qua onu adjuntas olakaze zinko, plombo e mem arjento - quan onu uzas kom materio por gisar statui, medalii, kloshi, kanoni, e.c.
Ekonomio di Singapur

Singapur havas ekonomio moderna e multe developata, sen korupto, kun alta TNP po persono e granda exportaco di teknologiala produkturi, produkturi de petrolo e medikamenti. Anke lua sektoro di servadi, komerco e transporti kreskas rapide.

La mezavalora kresko dil ekonomio esis 7% omnayare inter 2004 e 2007, ma en 2008 ol kreskis nur 1.2%, e deskreskis 1% en 2009 pro l'internaciona krizo. L'ekonomio rekuperis su en 2010 (kresko di 14.8%), ed en 2011 ol kreskis 4.9% pro l'exportaci. De 2012 til 2017 lua kresko esis plu lenta kam l'antea yardeko, pro diminuteso di la strukturala kresko.

La guvernerio esforcas pri ristrukturar l'ekonomio di la lando, qua dependas forte de extera laboristi, augmentar la kresko di la produktiveso, ed augmentar salarii, malgre la diminuteso dil augmento di la laboro-povo, e lua kreskanta oldeso. Singapur atraktis importanta kolokadi en moderna industriala sektori, inkluzite medikamentala, e medikala teknologio.

La maxim granda refinerio di petrolo de Azia jacas en Singapur, ed anke la precipua marala portuo de la mondo.

## Referi
Nuco

**Nuco** esas frukto di arboro ek la familio "juglandei", di qua la ligno uzesas da l'ebenisti, moblifisti.

**Bruo** esas kovrilo verda, fibroza, ledrata, qua protektas, la shelo di la nuco, di la mandelo, dil avelano, e.c.
Brueto

**Brueto** esas sorto di mikra baskul-veturo, quan onu pulsas o tranas per du brankardi, e qua rulas per mikra roto en la dopa parto.
Plad-moblo

**Plad-moblo** es tablo, plad-etajero ube esas servita dishi, kukaji, drinkaji, ye la dispono dil inviti, voyajanti.
Ekonomio di Mauritania

La duimo dil habitantaro di Mauritania laboras en l'agrokultivo od edukado di bestii. La lando havas importanta jaceyi di fero, qui reprezentas 40% del exportaci.

## Referi
Bugrano

**Bugrano** es dika telo apretita, quan la taliori uzas kom futero interna por rigidigar l'infra parto dil pantalono, la kolumo, la surfaldaji di vesto, e.c.
Bubono

**Bubono** esas tumoro glandatra, produktita da l'inflameso di ganglioni limfala subpela, specale ye l'inguino, l'axelo, la kolo.
Delto

**Delto** es extensado de tero ferma, maxim-multa-kaze en formo di triangulo, formacita per aluvioni qui, kande amaseskas proxim la boko di ula fluvio, dividas ol en du o plura boki.
Budjeto

**Budjeto** esas financala projeto por certena periodo, ordinare un yaro. Ol povas inkluzar la quanto di vendi projetita e la totalo di revenui, aktivi, pasivi e spensi e pekunio-fluo. Guvernerii, entraprezi, familii ed altra organizuri uzas budjeti por montrar lia strategiala projeti en termini mezurebla financale.

Budjeto anke signifikas la quanto di pekunio asignata por specifika projeto, e rezumuro di projetata spensi, kune la propozaji pri quale satisfacar li.
Kaudo

**Kaudo** esas:
* finala apendico di trunko per multa animalaro; utilesas kom grucho a kanguruo, alarmo-signalo a krotalo, mushi-repulso a zebro, ankro ad hipokampo, guvernilo a salmono, mazo ad agame, parasuno a skurelo …
* petiolo di folii;
* pedunklo
* omna kam havas la formo di kaudo
* serio di personi kam vartas lua foyo
* to kam esas fine di rangizita serio.
* parto di hararo nodigita dope.
* biliardo-bastono
Ekonomio di Kamerun

Kamerun havas un del maxim alta TNP po persono de Sub-Saharan-Afrika pro lua produktado di petrolo e lua bona tereni por agrokultivo. Tamen, la lando havas problemi komuna ad altra subdevelopata landi, exemple la desfavoroza klimato por kolokadi, la stagnanta TNP po persono, granda burokrataro, basa eficienteso di statal entraprezi e legaro nefavorebla ad entraprezado. Recente, politikala nestabileso e terorismo, sistemala korupto, la febla protekto al yuri pri proprieto e l'augmento di povreso en nordala regioni afektabas l'ekonomio.

Lua precipua exportacala parteneri esas Popul-Republiko Chinia, Nederlando, Hispania ed Italia. Petrolo duras esar la maxim importanta exportaco-produkturo di la lando, e reprezentas cirkume 40% del exportaci. La guvernerio subsidias elektro, nutrivi e fueli por konsumeri. La revenui del petrolo posibligas financar eduko e saneso, e kolokar en substrukturo.

Pos 1990, la lando adoptis programi dal Mondala Banko por stimular aferala kolokado, augmentar l'efiko di agrokultivo, plubonigar komerco e rikapitaligar lua banki. Internaciona organizuro COBAC (*COmmission Bancaire de l'Afrique Centrale*) aprobis la funcionado di 17 banki en la lando: Afriland First Bank, BICEC, SGC, SCB, ATTIJARI WAFA BANK, ECOBANK, CBC (Commercial Bank Cameroon), Standard Chartered Bank, Citibank, UBA, UBC, NFC, BGFI, Banque Atlantique, CCA Bank, BC-PME, ACCESS Bank e BANGE Bank.

## Referi
Buklo

**Buklo** esas sorto di ringo o mi-ringo de metalo tra qua pasas axo kun halto-pinti, uzata por fixigar l'extremajo di rimeno, di gurto, di klapo, e.c.
Voulpaix

**Voulpaix** esas rurala vilajeto che regiono Supraji di Francia, norde de Francia. Segun statistiki de 2021, ol havis 348 habitanti. Lua tota surfaco esas 11,55 km².
Ekonomio di Papua-Nova-Guinea

Papua-Nova-Guinea havas importanta naturala resursi, tamen l'exploto esas desfacila pro aspera tereno, pro problemi pri la proprieto di tereni, e pro ke la bezonata substrukturo esas multe kustoza. Lua ekonomio povas dividesar en du: unlatere, la mikra formala sektoro exportacero di minerali, agrokultivala produkturi, e produkturi de pesko; altralatere la neformala sektoro qua employas la maxim multa habitantaro.

Preske 85% de la habitantaro transvivas del agrokultivo. Minerali (petrolo, kupro, oro) reprezentas 2/3 del exportaci.

## Referi
Bulo

**Bulo** esas:
* Korpo sfera, generale destinita a rular, a rotacar.
* Globeto quan l'aero, la gaso quan kontenas liquido, formacas kande lu acensas til la surfaco.
Buldogo

**Buldogo** esas varietato di hundo, plu mikra, di qua la nazo esas min aplastita, la kaudo tordita, la pili falvea e nigre strioza.
Bulimio

**Bulimio** esas nenaturala, nesaturebla apetito, quan produktas forsan tenio od afekto hipokondra, histeria, e.c.
Bumerango

**Bumerango** es jet-armo uzata da l'aborijeni di Australia, e di qua onu konstatis l'existo anke che ula populi di Dekkan e l'Egiptiani antiqua.
Bureto

**Bureto** esas mikra vazo de lado, de kupro, e.c., qua kontenas oleo destinita a lubrifikar la mashini, la bicikli, e.c., quan lu lasas ekirar nur gutope.
Burjono

**Burjono** es sproso, rudimenta, qua kontenas jerme la stipi, branchi, folii, flori e frukti di la vejetanto.
Ekonomio di Egiptia

Egiptia havas la 2ma maxim granda ekonomio di Afrika. Granda parto dil ekonomial agadi eventas en la valo di Nilo. Lua ekonomio esis forte centraligita dum l'administrado di Gamal Abdel Nasser, ma apertesis dum l'administradi di Anwar Sadat e Hosni Mubarak. De 2004 til 2008 Kairo transformesis por atraktar extera kolokado e stimular ekonomiala kresko. Tamen, la povra vivo-stando e la poka employi por ordinara civitani Egiptiana stimulis la desquieteso publika qua kreskis til la revolto qua revokis Hosni Mubarak de la povo. La nestabileso afektis turismo, industrio ed altra ekonomiala sektori, e nedirete augmentis la chomeso. La lando rezistis plu efikive kam altra landi al efekti di la pandemio di KOVID-19.

En 2024 Egiptia membreskis BRICS. Malgre konfrontar granda defii, nome extera questioni, exemple l'efekti di la milito en Ukraina e regionala nestabileso, Egiptiana ekonomio duras rezistar. L'esforci di lua guvernerio pri stabiligar l'ekonomio ed atraktar kolokeri kreis kondicioni por duriganta kresko e pose uniono ekonomiala kun altra Afrikana landi e globala merkati.

## Referi
Busko

**Busko** esas lamo flexebla ek bartomaterio, stalo, e c., qua, per aplikeso muldoza a la kurveso di la pektoro, mantenas rigide la parto avana di korsajo, di jupokorpo
Busolo

**Busolo** esas instrumento facita segun la duopla proprajo di la magnet-agulo : direktar sua pinto ad (vers) la nordo-polo, e proximigar su ad vertikalo segun ke lu portesas ad la poli.
Busprito

**Busprito** esas masto avana di navo, inklinita a l'aquo-surfaco, qua portas la seglo avana e fixigita an kordego.
Busto

**Busto** esas en skulturo qua reprezentas la kapo e la parto supra di la korpo, maxim-multa-kaze sen la brakii.
Butono

**Butono** es mikra peco cirkla, plata o konvexa, ek metalo, ivoro, perlomatro, ligno, ulakaze kovrita ye stofo, e qua, fixigite sur parto di vesto, ligas olca ad altra sur qua esas loklo kordona o truo.
Buxo

**Buxo** esas kolektuyo di qua la formo e la dimensioni esas variiva, ek ligno, kartono, metalo, e.c., generale portebla, qua havas portilo, e destinita a kunportar, transportar, od kontenar objekti prezerve.
Buzo

**Buzo** esas rapt-ucelo, genero di "avidi desnobla", kun korpo grosiera e quan lua posturo sen-mova dum plura hori (vartante sua raptotajo) igas aspektar stupide.
Buzardo

**Buzardo** esas rapt-ucelo, genero di "avidi desnobla", di qua la tarso esas tenua ed alta, havanta mi-kolumo di plumi, e qua similesas buzo.
Ekonomio di Liechtenstein

Malgre lua mikra teritorio e manko di naturala resursi, Liechtenstein havas prosperoza ekonomio di libera merkato, multe industriizita, kun forta financala sektoro, ed un ek la maxim alta TNP per persono de la mondo.

## Referi
Ekonomio di Eritrea

Eritrea esas un ek la maxim povra landi de la mondo. Preske 80% de lua habitantaro transvivas del agrokultivo.

La milito kontre Etiopia de 1998 til 2000 domajis severe lua ekonomio: lua TNP kreskis 0% en 1999 e -12% en 2000. Erste en 2018 la du landi finis la stando "nek milito nek paco" inter li. Depos 2018, la komerco inter la du landi e la partigo dil uzo dil portuo posibligis la diminutado di preci.

## Referi
Cedilio

**Cedilio** (France: *cédille*, Hispane: *cedilla*) es helpanta diakritiko qua pozesas sub la litero "c", exemple en la linguo Franca, kande olca sequesas nemediate da la vokali "a", "o", "u", indikas ke ta "c" esas pronuncenda quale "s" che Ido.
Cefalopodo

**Cefalopodo** esas molusko di qua la korpo konsistas ye sako membrana, qua kontenas la viceri, e di qua la kapo esas garnisita ye palpili.
Ceko

**Ceko** es komenco-parto di la grosa intestino, klozita sua-baze per quaza sako-voyo, e qua recevas, de l'intestino tenua, la reziduo de la digesto.
Celerio

**Celerio** esas **apio** odoranta, dolcigita per kultivado, e di qua onu manjas la yuna stipi e la bazo di petioli.
Celuloso

**Celuloso** esas (C6H10O5)n
esas longa kateno polimero polisakarido karbohidrato. di beta-glikoso. Ulo korpo neutra ye konsistas la tisui di la vejetanti e specale la tisuo celulara ipsa, ne esas digestebla da humaro ma ruminanto.
Cemento

**Cemento** esas polvoza mixuro de kalko ed argilo kalcinita e pose pistita, por interjuntar petrobloki o briki en masonuro. Ol havas kom proprajo hardigar pos enirar en kontakto kun aquo. Cementi rare uzesas nure, vice ol ordinare mixesas kun areno e stoni por produktar betono.
 
L'origino di la vorto *cemento* esas latina frazo "opus caementicium", qua deskriptis masonuro qua similesis betono e facesis kun triturita petri e brulita kalko por koherigar. Existas cimenti naturala ed artificala. Cimento naturala konocesas del Antiqueso, exemple en Antiqua Grekia ube uzesis tofo kun volkanal origino extraktita del insulo Santorini por injternuntar petri en konstrukturi. Dum l'1ma yarcento aK, Romani komencis uzar naturala cementi qui duris dum yarmili sub marala aquo. Kontraste, tale nomizita cemento *Portland* duras dum admaxime 60 yari en la sama stando.
Centauro

**Centauro** o **Kentauro** en Greka mitologio esis antiqua mihomo e mikavalo. Ancestro di la kentauri esis Kentauros.

La centauri esas bona arkisti en la rakonti mitologiala. La plumulto de li esas feroca.
Centro

**Centro** es:
* (geometrio) punto interna, situita egaldiste de omna punti di cirklokurvo o di la surfaco di sfero.
* to quo esas la centro, la mezo di extensajo.
* apliko-punto di la rezultanto de plura forci.
* loko adube konvergas forci, agi diversa.
Centrosomo

**Centrosomo** esas organeto qua okupas ordinare la centro di celulo, apud la parieto nukleala, e qua konjekteble pleas granda rolo en mitoso.
Centurio

**Centurio** es:
* (en Roma antiqua) asemblitaro de cent civitani ye qui konsistis un ek la dividuri politikala di la populo.
* dividuro de kohorto a cent homi.
Ekonomio di Turkia

Turka ekonomio mixas moderna industrio kun tradicional agrokultivo, qua reprezentas cirkume 18% del employi. La lando esas un ek la fondinti di OKED e G20. Ratifikita en 1995, doganal uniono inter Europana Uniono e Turkia establisis areo di libera komerco inter la du, qua augmentis bilatera komerco, koloko ed ekonomial agado.

Turka guvernerio privatigis industrii, banki, sistemi di transporto e komuniko, e diminutis statala partopreno en l'ekonomio. La lando esas granda produktero di vestaro, ed exportacis 13.98 miliardi Usana dolari en vesti, de qui 76.33% por Europana Uniono. Lua ekonomio afektesis multe da pandemio di KOVID-19. Povreso e chomeso kreskis dum recenta yari.

Ultre tradicionala sektori texuri e vestaro, aparis granda nombro di entraprezisti che meza klaso, qui stimulis l'ekonomio e diversigis l'industriala produktado. Turkia anke havas la precipua fabrikerio di televiziono-recevili de Europa, *Vestel*.

Cirkume 1.2 milion Turka civitani laboras exterlande, la maxim multa en Germania ed en altra Europana landi.

## Referi
Ekonomio di Tajikistan

Tajikistan esas povra e montoza ex-republiko di Sovietia, nedependanta pos 1991. Lua precipua ekonomial agadi esas exploto ed exportaco di minerali, nome oro ed aluminio, e kultivo ed exportaco di kotono. Preske 50% de lua laboro-povo laboras exterlande, e la pekunio sendita da li esas importanta por lokal ekonomio. Komerco di nelegala drogi ank esas granda.

La precipua agrokultivala produkturi di la lando en 2023 esis potato, lakto, frumento, aquomeloni, onyono, tomato, karoto/napi, kotono, legumi e vitoberi.

## Referi
Ceramikajo

Ceramiko esas arto ed industrio di la fabriko di objekti (**ceramikajo**) ek neorganala materio kom terakoto, fayenco, porcelano, emalio.
Cerizo

**Cerizo** esas mikra frukto, reda plu o min forte, globa, pulpoza, di qua la karno esas glata, quan produktas arboro di la familio "rozacei" (di qua la ligno uzesas por moblifado).

## Referi
Cerumeno

**Cerumeno** esas materio grasatra, flavatra, qua, sekrecite de la folikuli aden la tubeto dil orelo extera, lubrifikas la membrano di olca, ed ibe su amasigas ofte, hardeskante.
Ekonomio di Ruanda

Ruanda esas rurala lando ube agrokultivo reprezentas cirkume 63% del exportaci. Ol anke havas kelka extraktado di minerali ed industrii qui transformas agrokultivala produkturi. La demografiala denseso di la lando esas alta, tamen, ecepte en la chef-urbo Kigali, la cetera urbi ne esas tante populizita. Turismo, mineral extraktado, kafeo e teo esas la precipua fonti di extera monetaro. Malgre la fertileso di lua suli, agrokultivala produktado kelkafoye ne kreskas tante kam la habitantaro, e Ruanda mustas importacar nutrivi.

La gentocido di 1994 domajis multe la frajila ekonomio di la lando, povrigis la habitantaro - nome mulieri, e fugigis tempale exterlanda kolokeri. Tamen, la guvernerio esforcis pri rekuperar l'ekonomio a niveli plu granda kam olta di ante 1994. Ol adoptis ekonomiala politiko kun skopo diminutar povreso, plubonigar docado e substrukturi, ed augmentar exterlanda ed interna kolokado. En 2006, komencis periodo di rapida kresko ekonomiala, e la lando sucesis enrejistrar kresko di 8%, rekordo qua transformis la lando en un ek la maxim rapida kreski ekonomiala di Afrika. Ta kresko diminutis la povreso en la lando ed anke helpis diminutar la procento di fertileso di sua habitantaro. Recente, Ruanda rangizabas bone, segun facileso por facar aferi e klareso normala e legala.

## Referi
Ceruzo

**Ceruzo** esas subkarbato di plombo, substanco blanka, friabla, quan onu uzas kom fardo, e kom farbo por induto edificala, e de qua onu facas l'emalio di porcelano.
Cesto

**Cesto** esas dum l'epoki antiqua : rimeno ulakaze garnisita ye plombo, par qua l'atleti cirkondis sua manui por la pugno-kombato.
Cezuro

**Cezuro** esas divido ritmala di verso, indikita da silabo qua finas vorto sur qua onu devas plufortigar la pronunco.
Ekonomio di Lesoto

La mikra ekonomio e l'okupado di la habitanti di Lesoto dependas de mikra industrio di texuri, de l'agrokultivo e l'edukado di kapri e bovaro, de pekunio sendita da Lesotana laboristi qui vivas exterlande, e de l'exportaco di diamanti ad internaciona merkati, e di aquo por Sudafrika. Quankam cirkume 3/4 de lua habitantaro habitas rurala zoni e kultivas l'agro por obtenar vivo-moyeni, Lesoto produktas nur 20% de la nutrivi quin lu bezonas.

Lesoto importacas de Sudafrika 90% de la vari quin ol konsumas, inkluzite la maxim multa agrokultivala vari. La familii dependas de pekunio sendita da Lesotana laboristi quin laboras precipue en Sudafrikana mineyi e farmeyi, o por familii de Sudafrika, quankam l'employi en mineyi duris diminutar depos la yari 1990a.

## Referi
Chambelano

**Chambelano** esas oficiero komisita por okupar su pri la chambro di rejo, di princo, qua portas klefo kom insigno.
Championo

**Championo** esas:
* singla de l'adversi qui kombatis en lico.
* (metaf.) la persono qua konsacras su a la defenso di ideo.
Chapitro

**Chapitro** esas singla de la parto ye qua konsistas la dividuri di libro, kodexo, kontrato, budjeto, e.c.
Chapleto

**Chapleto** esas asemblajo de kin deki de grani filizita, separita per grano plu grosa - parto di rozario.
Charo

**Charo** esas :
* veturo kun du roti qui dum antiqua epoko servis en kombati, ludi, e.c.
* veturo dekorita, en la festi, procesioni, masko-festi, e qua portas personegi simbola, historiala, maskiti, e.c.
Charioto

**Charioto** esas granda kargo-veturo kun quar roti, rideloza ed un-timona, uzata en ruro por transportar rekoltaji, vari vendenda, o mem individui. En l'armei, ol uzesas por transportar bagaji.
Charniro

**Charniro** konsistas ek du metala peci, ordinare de stalo o latuno, ocilanta sur un axo komuna, quan on skrubagas sur pordo, kesto, e.c. por apertar o klozar.

Kelk modeli povas apertesar til 180 gradi.
Charto

**Charto** esas dum mezepoko, omna akto en qua enrejistresis l'akto di proprieto, vendo, privileji grantita, e.c.
Cheko

**Cheko** esas folieto separita de kayero talonoza, kompozita ek bilieti pagebla ye vido (da banko) e qua, pro pagendeso a la portanto, esas indosebla.
Chevrono

**Chevrono** esas:
* peco ek ligno, fixigita an la pento di tekto, e suportanta la lati qui subtenas la tekto-kovruro, la teguli, l'ardezo-plaki,
* bendi plata, dispozita V-forme sur la skudo, la blazoni - formo di v od ^ od  od « od »
Chilo

**Chilo** esas liquido blankatra qua cirkulas en sistemo de vaskuli partikulara, paralela a la sistemo por la cirkulo di sango, e di qua parto, pos la digesto, transportas la substanci asimilebla extraktita de la nutrivi.
Ciano

**Ciano** esas gaso senkolora, produktita da kombino di azoto kun karbo, qua kondutas quale korpo simpla en la reakti kemiala.
Cibolo

**Cibolo** esas planto legum-gardenala, analoga a l'onyono, quan onu uzas koquarte kom kondimento. *Allium fistulosum*
Ciborio

**Ciborio** esas vazo kalico-forma, kun kovrilo, qua kontenas l'hostii konsakrita por la komuniono di eklezio kristana.
Cielo

**Cielo** esas en naturo spaco en qua jiras omna astri e samatempe parto di la spaco qua aspektas quale vulto misfera di qua la horizonto esas la limito.
Choseo

**Choseo** esas :
* bendo di tereno, ofte stonizita, qua dominacas rivero, lageto, marsho, quan lu transiras, qua uzesas kom voyo, paseyo.
* la mezo (ordinare pavizita o stonizita) di voyo, strado.
Paavo Lipponen

**Paavo Tapio Lipponen**, maestro pri politikala cienci n. ye la 23ma di aprilo 1941, esis chefministro di Finlando de 1995 til 2003.
Ciklo

**Ciklo** es :
* periodo kontinua ek ula quanto de yari, dum qua ula fenomeni astronomiala eventas sam-ordine.
* serio de modifikesi di korpo qua pasas tra estadi diversa, e retrovenas a sua departo-punto.
* serio di poemi pri un epoko, un temo, e.c.
* lineo spirala quan formacas, cirkum stipo o rameto, l'origino-punto di folii qui interkorespondas.
Ciklameno

**Ciklameno** esas planto herbacea, perena, de la familio "primulacei", di qua la folii esas ronda kordio-forme e purpurea, la floro pendanta blanka e purpurea.
Ciklido

**Ciklido** es areo di la klaso quaresma, qua admisas kom lineo duopla la cirklo dil infinito, e posedas dek serii de secioni cirkla.
Cikloido

**Cikloido** esas kurvo trasata de la parjiro di punto qua apartenas a cirklokurvo qua rulas sur rekto fixa.
Ciklono

**Ciklono** esas tempesto qua vorticas, atraktante (per forco nerezistebla) irgo quon lu renkontras sur tero e sur maro, movinta kun barometrala depreso en sua centro.
Ciklopi

**Ciklopi** en Greka mitologio esas gigant enti havanta nur un okulo meze di sua fronto.

Le ciklopi di unesma generaciono esis filii di Uranos e Gaya: Brontes, Steropes e Arges.
Cilio

**Cilio** esas :
* pilo qua garnisas la bordo libera di la palpebro (che la mamiferi)
* (botaniko) sorto di pilo silkatra qua bordumas ula parti di la vejetanti.
Cikorio

**Cikorio** (*Cichorium intybus*) esas planto legum-gardenala, nativa de westal Azia, nordal Afrika ed Europa, di qua la folii esas mikra e frizata, de qua onu facas infuzuri, e povas  manjesar kom legumo o salado. Ol introduktesis kom kultivo en Nord-Amerika, Chinia ed Australia.

La planto povas kreskar til 1,5 metri. La longeso di lua folii varias de 7,5 til 32 centimetri e la larjeso varias de 2 til 8 cm. L'ordinara koloro di lua flori esas blue klara, ma existas varianti blanka o rozatra. La planto florifas de marto til oktobro.
Cimbalo

**Cimbalo** esas:
* che l'antiqui) instrumento ek du miglobi bronza, kava, quan onu tenis per ringo fixigita ye la suprajo, e quin onu intershokis.
* instrumento ek du diski interegala, kupra, quin onu interfrapas.
Phong Nha-Ke Bang

**Phong Nha-Ke Bang** esas nacionala parko che provinco Quang Binh, Vietnam, 50 km norde de Dong Hoi, 44 km norde de Dong Hoi aeroportuo, e sude de Hanoi.           

## Noti
Astragalo

**Astragalo** es:
* (anat.) mikra osto di la tarso, di formo kuboida, inkluzita inter la maleoli di la tibio e di la peroneo.
* (arkitek.) muluro pozita sur kolono, inter la fusto e la kapitelo.
Frontono

**Frontono** esas ornivo qua quaze kronizas l'enireyo precipue di edifico, a qua havas kom bazo la kornico dil entablemento.
Modiliono

**Modiliono** es sorto di konsolo, qua havas la formo di voluto duopla, salienta, sub la pluv-gutifilo di la kornico.
Esko Aho

**Esko Tapani Aho** (n. 20 di mayo 1954) maestro en politicala cienci, esis chefministro di Finlando de 1991 til 1995.
Konsolo

**Konsolo** esas :
* saliajo fixita an murego, por suportar balkono, kornico, e.c. o kom piedestalo por statuo.
* orniva moblo pozita an muro, destinita a subtenar vazi, kupi, statueti, e.c.
Entablamento

**Entablamento** esas horizontala detaloza sura klasika kolono e sub frontono, konsistanta di kornico, friso ed arkitravo.
Belemnito

**Belemnito** (Latine *Belemnitida*) esas extingita rango di cefalopodi simila a kalmari, qui existis de la fino di triasiko til la fino di kretaceo. Diferanta de la kalmari, belemniti havis interna skeleto qua formacis kono longa, cilindratra, finanta per pinto.
Geblo

**Geblo** esas parto supra di muro, qua finas per pinto qua portas l'extremajo di la kolmotrabo di la tekto-karpenturo.
Mansardo

**Mansardo** esas :
* Tekto di qua la karpenturo esas quaze ruptita.
* Chambro facita sub la tala tekto, e di qua la parto supra esas plu streta pro inklineso di la tekto.
Paviliono

**Paviliono** esas :
* edifico qua superstacas la konstrukturi cetera per l'alteso di la tekto-karpenturo.
* sorto di tendo, ronda o quadrata, qua finas ye la somito per pinto, ed uzata por kampar.
Portiko

**Portiko** esas konstrukturo uzata por l'exerci gimnastikala, ek fosti qui suportas trabo transversa a qua esas suspendita la rigi.
Ogivo

**Ogivo** esas :
* (arkeol.) arko ruptita quan formacas, en l'arkitekturo gotika, la nervaturi di la travei di la vulto, interkrucumante diagonale ye la kolono. 
* (arkitek.) arkado ek du arki qui interkrucumas formacante angulo kurvo-linea, akuta.
Lintelo

**Lintelo** es traverso ye qua konsistas la parto supra di pordo, di fenestro kun aperturo rektangula, e subtenanta la masonuro.
Lojio

**Lojio** es singla ek la mikra dividuri di spektaklo-chambrego, qua kontenas tri, quar, kin o sis plasi.
Timpano

**Timpano** es:
* (anatomio) kavajo ye qua konsistas la meza parto di orelo, klozita, en la parto extera ed en la parto interna dil orelo, per membrani tensita.
* (arkitekturo) spaco quan cirkondas la tri kornici di frontono, qua destinesas recevor basa reliefi, ornamenti.
* (muziko) instrumento olima di muziko, garnisita ye kordi latuna, quan onu pleas per du vergeti ek ligno.
Timpano (arkitekturo)

**Timpano** es spaco quan cirkondas la tri kornici di frontono, qua destinesas recevor basa reliefi, ornamenti.
Voluto

**Voluto** esas ornamento spiralforma en la kapitalo di kolono (precipue en la klasifiko-grupo "ionika"), di konsolo, di modiliono.
Arieto hidraulikala

**Arieto hidraulikala** es preso shoko od ondo rezultanta kande cirkulado fluido (ed en certa standi, gaso) es koaktita haltar o chanjar sinso subite.
Cisoido

**Cisoido** esas kurvo di la grado triesma, konsistenta ye du branchi simetra qui departas de un punto e tendencas a tangento komuna, sen atingar lu ul-instante.

## extera ligilo

* cissoidale
Cirkonvalaciono

**Cirkonvalaciono** esas trancheo kun palisadi, parapeti, fortifikajo templala per qua armeo envelopas la placo asiejata por cesigar la relati di olca kun la mondo extera, o per qua lu su protektas kontre l'ataki de la trupi qui venas por sokursar la placo asiejata.
Lico

**Lico** esas voyo preparita specale (ed enklozita) per konkursala kuri (sive di kavali, sive di homi, sive bicikli, automobili, e.c.)
Cizo

**Cizo** esas instrumento qua konsistas ye du lami di qui la bordi tranchanta interkrucumas, ed uzata por tranchar la kozi dina (stofo, papero, filo, e.c.)
Dago

**Dago** esas poniardo olima, di qua la lamo akuta povis penetrar tra la lakuni di la kuraso o tra la mashkuti.
Damo

**Damo** es:
* muliero spozoza.
* muliero vidva.
* en kartoludo : figuro qua reprezentas rejino.
* en shakoludo : ta rejino qua unika darfas serchar e kaptar omna-direcione ed irgadiste.
* en pionoludo : piono qua arivinte a la lasta lineo di pianoplako, duopligesas por distingar lu de la ceteri, e darfas marchar e kaptar diagonale irgadiste.
Damijano

**Damijano** esas tre grosa botelo fera, gresa, terakota, di qua la ventro esas larja, la kolo kurta, maxim-multa-kaze envelopita ye ozier-plektajo, ed ansoza, uzata por transportar liquidi.
Dekano

**Dekano** es:
* alta-rangiero di kirko (en kirko katedrala, la prezidero di la kanonikaro).
* alta-rangiero di universitato (la profesoro selektita kom lua chefo dum ula quanto de tempo).
Demono

**Demono** es:
* (che l'Antiqui) feo bonfacera o malfacera qua segun la kredo lora - prezide direktis la fato di homo, di populo, ed inspiris a lu bonaji o malaji.
* (nun) diablo
* (metaf.) personiguro di defekto, di vicio.
Dento

**Dento** es omna mikra osti qui, enplantacita en mashelo (maxilo e mandibulo), servas a mordar e mastikar la nutrivi.
Diabaso

**Diabaso** esas roko eruptala, qua havas la sama kompozanto mineralogiala kam diorito, e strukturo ek intrikajo de prismi aplastita, feldspata, aglomerita en plaji de piroxeno.
Diabeto

**Diabeto** esas grupo di metaboliala disordini karakterizata da alta quanto di sukro en la sango dum longa periodo di tempo. La simptomi inkluzas abundanta urinifo, augmento di dursto ed augmento dil apetito. Se ne kontrolata, diabeto povas afektar kordio, reni, okuli - inkluzite povas produktar blindeso o l'infra membri - qui inkluzite povas subisar amputo.

Existas du tipi di diabeti:
* Diabeto tipo 1 esas kande la persono naskas sen kapaceso o developas deskapaceso kompleta pri produktar insulino, do mustas injektar insulino omnadie.
* Diabeto tipo 2 esas kande la korpo developas rezisto ad insulino, kande la celuli ne respodas adequate al insulino produktata en la propra korpo.
Kontinento

**Kontinento** esas granda extenseso di sulo, triimo di tero-surfaco qua formacas sendependa totajo (ecepte Urali inter Europa ed Azia) e qua havas bordi naturala (limitita per mari).

La sis kontinenti esas:
* Afrika
* Amerika (norda e suda, konektita per tenua centrala)
* Antarktika
* Azia
* Europa
* Oceania
Diastazo

**Diastazo** esas substanco azotoza, neutra, extraktita de hordeo, de frumento, e.c., qua efikas quale fermento a l'amilo di grani, tale ke lu separas sukro e dextrino de la substanci nesolvebla kun qui li esas mixita.
Dermo

**Dermo** esas tisuo-fibroza ye qua konsistas la stato maxim dika e maxim profunde-situita di pelo, e quan kovras membrano surfacala (epidermo).
Dextrino

**Dextrino** esas substanco analoga a gumo, di qua la kompozanti kemiala esas sama kam olti di amilo, e quan onu uzas por apretar, bluizar.
Didelfo

**Didelfo** esas grup-uno mamifera (marsupiali), di qua la femino havas abdomino-posho en qua elu shirmas sua yuni dum la kelka monati qui sequas lia nasko.  *didelphus*
Dieto

**Dieto** esas:
* nutrorejimo qua konsistas ye l'absteno tota o parta de nutrivi.
* (Dieto Imperiala) en ula stati di Europa (ante 1914) : Germania, Suedia, Polonia, Suisia, Hungaria - asemblitaro politikala suprega, ek elementi diversa segun la charto politikala di la stato.
Diferencialo (mekaniko)

**Diferencialo** esas mekanismo muntita sur l'arboro di la movo-roti di automobilo, por posibligar ke, lor jiro, la roto exter-jira aquirez la rotaco-rapideso di la roto interna.
Digo

**Digo** esas konstrukturo por preventar inundadi ; longa konstrukturo destinita a retenar l'aquo, sur litoro o sur rivo, alonge lageto, en l'enireyo di portuo.

## Notinda digi

### La Hoover-digo

Ol nomizesis por Herbert Hoover, prezidanto di Usa de 1929 til 1933. Ol situesas en la ravinego di la fluvio Colorado, an la frontiero inter Usana stati Arizona e Nevada. L'ideo pri lua projeto existis depos 1900; la skopo esis preventar inundadi, furnisar irigacado, e produktar elektrala povo. Ol konstruktesis de 1931 til 1936. Plura mil laboristi employesis dum la konstruktado; la maximo esis 5.251 en julio 1934. Entote eventis 112 morti dum la konstruktado.

Ye la 1ma di marto 1936, la Hoover-digo esis transferata a la federala guvernado di Usa. La alteso di la digo esas 221m, e la konteneso esas  metro-kubi.
Dilemo

**Dilemo** esas desjuntiva rezono kontenanto dua diferanta o kontrea propozaji, abutanta omna duo ad uno sola e mem konsequanto.
Dinamiko

**Dinamiko** esas la cienco pri la kalkulo di la movi di la korpi qui submisesas a l'efiko da la forci qui movas li.
Dinamismo

Che metafiziko, **dinamismo** esas la nomo donita a kelka filozofiala konceptaji pri la stando naturala di la materio. Segun ol, la mondo korpala konsistas ek simpla elementi, substanci e forci nedividebla. Plu propre, "dinamismo" eliminas la dualismo "materio"-"forco", e dicas ke mem la materio originas de la forco.

Segun dinamismo, singla homo apartenas ad ula kulturo, dependas de ca kulturo, ed influas sur ca kulturo. Lu esas samatempe "filio" de ca kulturo, e "patro" de ca kulturo. Dum irga momento ek lua vivo, homo portas lo qua diferencias lu de altra enti de la naturo: la permananta deziro pri deskovrar nova kozi e konocar.

Dinamismo developesis de la metafiziko da Gottfried Wilhelm Leibniz.
Dinastio

**Dinastio** esas sucedo di regnanti de sama familio, ordinare en monarkii, ma kelkafoye ank en republiki. Historiisti periodizas la historio di multa stati e civilizuri - exemple Romana imperio (27 aK – 1453), Persia, Antiqua Egiptia ed imperiala Chinia - uzanta kadro di sucedanta dinastii. "Dinastio" povas uzesar por limitizar l'epoko dum quo ula familio regnis.

Ante la 18ma yarcento, la maxim multa dinastii en la mondo evaluesis segun agnato, to esis, maskula decendinti de ula rejulo o imperiestro. To chanjesis en omna restanta Europana monarkii, e nun dinastii mantenesas mem se la suvereno esas muliero.
Diocezo

**Diocezo** esas (katolikismo) distrikto di qua la judicialeso religiala resortisas ad episkopo od arkiepiskopo.