open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pol Pot

**Pol Pot** (naskinta **Saloth Sar** (Kambodjana: Pol Pot ប៉ុល ពត; Saloth Sar សាឡុត ស); 19ma di mayo 1925 - 15ma di aprilo 1998) esis Kambodjana komunista revolucionero qua duktis la Reda Kmer de 1963 til lia morto en 1998. De 1963 til 1981 el esis la generala sekretario di Komunista partiso di Kampuchea. De 1976 til 1979 il anke esis la chefministro di Demokratiala Kampuchea. Pol Pot divenis chefo di Kambodja ye la 17ma di aprilo 1975 e guvernis kom diktatoro.

## Referi
Peter Mafany Musonge

**Peter Mafany Musonge** (naskinta 3ma di decembro 1942) injenioro e politikisto, esis chefa ministro di Kamerun de la 19ma di septembro 1996 til la 8ma di decembro 2004.

## Referi
Johnny Cash

**Johnny Cash**, n. **John R. Cash** ye la 26ma di februaro 1932 til la 12ma di septembro 2003 esis Usana muzikisto, kantisto e kompozisto.
Robert Mundell

**Robert Alexander Mundel**, n. ye la 24ma di oktobro 1932 til la 4ma di aprilo 2021, esis Kanadan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1999.

## Referi
Gary Becker

**Gary Stanley Becker** (n. ye la 2 di decembro 1930 til la 3ma di mayo 2014) eias Usan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1992.
Clive Granger

**Clive William John Granger** (n. ye la 4ma di septembro 1934 til la 27ma di mayo 2009) esis Britanian ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 2003.
Ephraïm Inoni

**Ephraïm Inoni** (naskinta ye la 16ma di agosto 1947) esas Kamerunana politikisto qua esis la chefa ministro di Kamerun de 2004 til 2009.

## Referi
Philémon Yang

**Philémon Yunji Yang** (naskinta ye la 14ma di junio 1947) esis la chefa ministro di Kamerun de la 30ma di junio 2009 til la 4ma di januaro 2019.

## Referi
James Earl Jones

**James Earl Jones** (n. ye la 17ma di januaro 1931 til la 9ma di septembro 2024) esis Usana cinem-aktoro.
Józef Świeżyński

**Józef Świeżyński** (19ma di aprilo 1868 - 12ma di februaro 1948) esis chefministro di rejio Polonia dum kurta periodo, de la 23ma di oktobro til la 5ma di novembro 1918.

## Referi
Brigitta Boccoli

**Benedicta Boccoli** (n. ye la 5ma di mayo 1972) esas Italiana cinem- e televizion-aktorino.

## Extera ligili
* Brigitta Boccoli en AlloCiné
* Brigitta Boccoli in IMDB
Kate Pierson

**Catherine Elizabeth "Kate" Pierson** (n. ye la 27ma di aprilo 1948) esas Usana muzikistino e kantistino di rock e New Wave, membro dil ensemblo The B-52's.
Siarhiey Siarhieyevich Sidorski

**Siarhiey Siarhieyevich Sidorski** (Bielorusa *Сярге́й Сярге́евіч Сідо́рскі*, ) (naskinta ye la 13ma di marto 1954 en Homiel, RSS Bielorusia, Sovietia) esis chefministro di Bielorusia de la 10ma di julio 2003 til la 28ma di decembro 2010. Lu divenis provizora chefministro ye la 10ma di julio 2003 por remplasar Gennady Novitsky, e divenis permananta chefministro ye la 19ma di decembro sam yaro.

## Referi
Forbes Burnham

**Linden Forbes Sampson Burnham** (20 di februaro 1923 &ndash; 6 di agosto 1985) guvernis Guyana de 1964 til lua morto, unesme kom chefa ministro de 1964 til 1966 ante la nedependo, pose kom chefa ministro di nedependanta Guyana de 1966 til 1980, e fine kom prezidanto de 1980 til 1985.
Lloyd Stowell Shapley

**Lloyd Stowell Shapley** (n. ye la 2ma di junio 1923 til la 12ma di marto 2016) esis Usan ekonomikisto e matematikisto qua ganis la Nobel-premio pri ekonomiko en 2012.
Ranil Wickremesinghe

**Ranil Shriyan Wickremesinghe** (naskinta ye la 24ma di marto 1949) esas nuna prezidanto di Sri-Lanka, depos la 21ma di julio 2022. Ante, il esis 5-foye chefa ministro di la lando: de 1993 til 1994, de 2001 til 2004, de 2015 til oktobro 2018, de decembro 2018 til novembro 2019, e de la 12ma di mayo til la 22ma di julio 2022.
Robert Duvall

**Robert Selden Duvall** (n. 1931) esis Usana cinemo-aktoro, teatro-aktoro, televizion-aktoro e rejisero. Duvall film-debutis en 1962, il pleis la rolo di *Boo Radley* en "To Kill A Mockingbird". Inter altra filmi en qua il pleis: "The Chase"(1966, kun Marlon Brando), "True Grit" (1969, kun John Wayne), la rolo di * Major Frank Burns* "M*A*S*H*" (1970), "The Godfather" (1972, ilua unesma Oscar-nomineso), "Network" (1976), "Apocalypse Now" (1979, duesma Oscar-nomineso).

Duvall nominesis kin foyi por la premio Oskar, e ganis la premio Oskar por "Tender Mercies" (1984). Il nominesis por e ganis diversa altra premii: BAFTA, Ora Globo, Film-Festo di Venezia, premio Emmy ed Ora Raspo. La 18ma di februaro 2003 il recevis stelo sur la Bulvardo di Famo en Hollywood.

Il mariajesis quar foyi, esis adheranto di la Republikana Partiso e prizis dansar la tango, danso qua esis temo di la filmo "Assasination Tango" (2002). Duvall renkontris sua ultima spozo en Buenos Aires, Arjentinia, li diferis 41 yari.
Venustiano Carranza

**Venustiano Carranza de la Garza** (29 di decembro 1859 &ndash; 21 di mayo 1920) esis uno di la chefi di Mexikiana revoluciono. Ilu divenis prezidanto di Mexikia pos la diktatorala rejimo di Victoriano Huerta en la somero di 1914, e dum lia guvernisteso, nuna konstituco di Mexikia esis aprobita. Il esis asasinita proxim la fino di lia guvernisteso, da militisti qui ne aceptis un civilo kom lia sucedanto.

## Referi
Jean de Biencourt de Poutrincourt

**Jean de Biencourt de Poutrincourt** (1557 til 1615) esis Franca nobelo e koloniisto di Nord-Amerika.

Ye 27 di julio 1606, Jean de Biencourt de Poutrincourt arivis ye *Port-Royal*, kolonio ye la marbordo di nuntempa Nova Skotia, Kanada. Ca kolonio esis fondata dum expediciono (di qua Poutrincourt esis membro) di 1605, di qua la skopo esis establisar komerco pri furi; la yuro facar to grantesis da rejulo Henri 4ma di Francia. Pos kelka monati en Francia, Poutrincourt, grantita la feudo di *Port-Royal*, retrovenis ye ca dio kun plusa homi ed animali por developar la kolonio. Li bone pasis la vintro; tamen en 1607 la yuro di furo-komerco esis revokata, e la koloniisti retrovenis a Francia. La kolonio esis ri-establisata da Poutrincourt en 1610. *Port-Royal* esis la unesma sucesoza Franca kolonio en Nord-Amerika.
De Havilland Comet

Ye 27 di julio 1949, la unesma flugo eventis di prototipo di la unesma komercala sprico-aeroplano, la **De Havilland DH 106 Comet**. Ol esis povizata da du pari de turbin-sprico-motori, pozita interne di la ali apud la trunko di la aeroplano. La *Comet* esis developata da De Havilland en Hatfield, Hertfordshire Anglia; ca flugo, de la aviaco-hangaro di la kompanio en Hatfield, duris 31 minuti. Duesma prototipo facis unesma flugo en 1950. Tala aeroplano esis en nova kategorio di aviacilo, do kompleta probado esis granda procedo. En mayo 1952 eventis unesma flugo di *Comet* portanta bilieto-paganta pasajanti. Dum la frua yari di reguloza flugo, kelka grava acidenti necesigis modifiki di la desegnuro.
Cheshire

**Cheshire** esas ceremoniala komtio en nord-westal Anglia. Segun statistiki pri 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km². Olua vicini esas Merseyside e la metropolala regiono di Manchester norde, Derbyshire este, Staffordshire sud-este, Shropshire sude, e Wals weste.

## Geografio

Granda parto ek lua surfaco consistas ek sedimentala roki qui transportesis dum glacial epoko di Quaternaro, formacanta planajo kun basa kolini konocata kom *Cheshire plain*. La porciono estala di Cheshire konsistas ek rokoza formaco konocata kom *Mercia Mudstone*, qua originis dum Triasiko. Nun, la maxim alta punto di Cheshire esas monto Shining Tor, kun 559 metri di altitudo.

Lua chef-urbo esas Chester.
Epeli Nailatikau

***Ratu*** (Sinioro) **Epeli Nailatikau** (naskinta ye la 5ma di julio 1941, anke konocita kom *Na Turaga Mai Naisogolaca*) esas Fidjiana chefo e prezidanto di Fidji de 2009 til 2015.

## Noti
Johnny Ramone

**Johnny Ramone** (n. **John William Cummings** ye la 8ma di oktobro 1948 til la 15ma di septembro 2004) esis Usana muzikisto e kompozisto de punk ensemblo The Ramones.
Josefa Iloilovatu

**''Ratu'' Josefa Iloilovatu Uluivuda** (29ma di decembro 1920 &nbsp;&ndash; 6ma di februaro 2011) esis la prezidanto di Fidji de 2000 til 2009, ecepte por kurta periodo de la 5ma di decembro 2006 til la 4ma di januaro 2007.

## Referi
Vittorio De Sica

**Vittorio Domenico Stanislao Gaetano Sorano De Sica** (n. ye la 7ma di julio 1901 til la 13ma di novembro 1974) esis Italiana filmifisto.
Joseph Muscat

**Joseph Muscat**, politikisto naskinta ye la 22ma di januaro 1974, esis chefministro di Malta de la 11ma di marto 2013 til la 12ma di januaro 2020. Ante il esis deputato por Europana parlamento, de 2004 til 2008.
Brenda Fassie

**Brenda Nokuzola Fassie** (3ma di novembro 1964 til la 9ma di mayo 2004) esis Sudafrikana kantistino.

## Referi
Frederik Willem de Klerk

**Frederik Willem de Klerk** (naskinta ye la 18 di marto 1936 til la 11ma di novembro 2021) konocata kom **F. W. de Klerk**, esis la 7ma prezidanto di Sudafrika dum apartheid-rejimo, e guvernis de septembro septembro 1989 til mayo 1994. De Klerk anke esis la chefo di Nacionala Partiso (pos nomizita Nova Nacionala Partiso di Sudafrika) de februaro 1989 til septembro 1997.

Dum lua administrado *apartheid* finis, e la lando divenis rejimo demokrata plur-rasala. Ilu recevis la *Premio Félix Houphouët-Boigny* 1991, la Premio Princo di Asturia en 1992 e fine ilu kunpremiizesis per la Nobel-premio pri paco en 1993 kun Nelson Mandela, por lia esforci pri pacoze finar *[[apartheid]]*.

.
Olimpiala Ludi en Los Angeles

**Olimpiala Ludi en Los Angeles** havas kelka signifiki:
*Olimpiala Ludi en Los Angeles, 1932
*Olimpiala Ludi en Los Angeles, 1984
----
Geoffrey Plantagenet, Komto de Anjou

**Geoffrey Plantagenet, Komto de Anjou** (1113 til 1151) esis la duesma spozulo di Matilda, elqua dum ula periodo esis rejino di Anglia. Li mariajis en 1128 por avantajizar relati inter Anjou ed Anglia/Normandia; el esis plu evoza kam il per 11 yari. Matilda esis vidvino di Henry la 5ma, Santa Romana imperiestro di Germana naciono; pro to, el esis nomizita Imperiestrino Matilda.

La nomo *Plantagenet* donesis al ancestro di Geoffrey qua kustumale portis, en sua chapelo, brancheto di ginesto-planto.

Un de la filii di Geoffrey e Matilda divenis rejulo Henry la 2ma di Anglia en 1154. Il ed omna sequanta reji di Anglia, til rejo Richard la 3ma di Anglia qua mortis en 1485, esis di la dinastio Plantagenet, a qua Geoffrey donis sua familio-nomo.

Il mortis ye la 7ma di septembro 1151 ye Chateau-du-Loire, Francia, evante 38 yari. Ilu esis enterigata en la Katedralo di Le Mans.
Henry la 4ma di Anglia

**Henry la 4ma** esis rejulo di Anglia de 1399 til 1413. Il esis Henry Bolingbroke, duko di Hereford, filiulo di John de Gaunt, qua esis filiulo dil rejulo Edward la 3ma.

Henry esis exilata dum plura yari da sua kuzo, rejulo Richard la 2ma. Il retrovenis en julio 1399 (kelka monati pos la morto di John de Gent) kun armeo e kaptis Richard ye la 19ma di agosto sam yaro. Richard revokesis ye la 29 di septembro, e Henry Bolingbroke divenis la nova rejo. Richard, pos la abdiko, enkarcerigesis en la Kastelo di Pontefract ube il mortis, forsan ocidesis, en februaro 1400.
Edward la 2ma di Anglia

**Edward la 2ma** esis rejulo di Anglia de 1307 til 1327.

Il esis febla rejo; il fine ocidesis, poka monati pos ke il abdikis.
Edward la 5ma di Anglia

**Edward la 5ma** esis rejo di Anglia dum kurta periodo, ante ke Richard la 3ma prenis la trono.

Il esis la unesma filiulo di rejo Edward la 4ma di Anglia, qua mortis en aprilo 1483. Lua onklo Richard, fratulo di Edward la 4ma, divenis regento; tamen, pro dubito pri la legaleso di la mariajeso di Edward la 4ma, Richard prenis la trono en junio 1483, kom Richard la 3ma, e yuna Edward e fratulo esis enkarcerigata en la Turmo di London. Li esis nultempe pluse vidata; esas supozata ke li kurte pose mortigesis, tamen la cirkonstanci di lia morto esas neklara.
Mihail Ivanovich Glinka

**Mihail Ivanovich Glinka** (1 di junio 1804 til 15 di februaro 1857) esis Rusa kompozisto.

Ye la 7ma di septembro 1842 lua opero *Vivo por la Caro* unesmafoye pleesis en Moskva, pos olua apertala pleo en Sankt-Peterburg ye la 27ma di novembro 1836. Glinka esis l'unesma Rusa kompozisto qua divenis bone konocata, ed il esis influiva por futura Rusa kompozisti.

*Vivo por la Caro* esis l'unesma ek du operi da Glinka. Fondita sur faktala eventi di 1613, la rakonto esas pri rurano Ivan Susanin, qua sakrifikis sua vivo por salvar la vivo di Caro Mihail la 1ma, kande il misduktis Polona soldati qui intencis kaptar la Caro. Caro Nikolai la 1ma ipsa havis intereso pri la skribado di ca opero, ed ilu sugestis la titulo, vice la originala titulo *Ivan Susanin*. L'opero recevis bona aklamo, e la Caro donis valoroza ringo a Glinka. Futura Rusa operi, influita da ca verko, simile traktis nacionala historiala temi.  

La duesma opero di Glinka, *Ruslan e Lyudmila*, unemsafoye pleesis ye la 9ma di decembro 1842, en Sankt-Peterburg. Ol ne esis tam bone recevita kam lua unesma opero, e to deskurajigis ilu pri skribar plusa operi.

Ilu vivis du yari en Paris e pose en Berlin, ube ilu mortis.
Tasmaniana tigro

La **Tasmaniana tigro**, o **thylacine** (*Thylacinus cynocephalus*) divenis extingita ye 7 di septembro 1936 ye la morto di la lasta di la speco, en la zoologiala gardeno en Hobart, Tasmania. La thylacine aspektis quale volfo, tamen lu esis marsupialo quale la kanguruo; lu havis bendizita dorso quale tigro.

Segun supozajo, lu habitis Australia til cirkume du mil yari ante nun, ma nombri di la speco diminutis til extingeso pos la arivo di la "dingo" (*Canis lupus dingo*). Multa ankore habitis Tasmania kande Europana koloniisti arivis. Li esis ocidata da farmisti qui anxiis pri sua animali; e li esis chasata kom vildi. La lasta sovaja thylacine esis ocidata en 1930, da farmisto en la nord-esto di Tasmania.
Omar Khayyám

**Ghiyāth ad-Dīn Abu'l-Fatḥ ʿUmar ibn Ibrāhīm al-Khayyām Nīshāpūrī**; (Persiana: غیاث ‌الدین ابوالفتح عمر ابراهیم خیام نیشابورﻯ‎);** **n. ye 1048, m. ye 1131, ordinare konocata kom **Omar Khayyám **esis Persiana poeto, matematikisto, astronomo e filozofo. En la westo, il esas chefe konocata pro lia verko *Rubaiyat*, tradukita aden la Angla per Edward FitzGerald. 

## Nomo
غیاث ‌الدین Ghiyāth ad-Din - signifikas "Shultro di la Kredo" ed implikas la savo di la Korano.

ابوالفتح عمر بن ابراهیم Abu Fat'h 'Umar Ibrahim - Abu signifikas patro, Fat'h signifikas konquestisto, 'Umar signifikas vivo, Ibrahim esas la nomo patrala.

خیام Khayyām - signifikas "tendifisto", ol esas nomo derivata de la mestiero di ilua patro.

نیشابورﻯ Nīshāpūrī - esas de ilua nasko-loko Nishapur.
Robert Francis Furchgott

**Robert Francis Furchgott** (4ma di junio 1916 til la 19ma di mayo 2009) esis Usana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1998.
Luna 2

**Luna 2** esis l'unesma objekto facita da homi qua atingis la Luno.

La projeto di Soviet-Uniono por explorar la Luno komencis per lanseso di kosmonavo ye la 23ma di septembro 1958. Ca esforco faliis 93 sekundi pos lanseso. La quaresma esforco, Luna 1, lansita ye la 2ma di januaro 1959, esis l'unesma navo qua eskapis de la gravitado di la Tero, tamen ol faliis frapar la luno.

Luna 2, la sisesma esforco, frapis la luno ye la 14ma di septembro 1959, ye cirkume latitudo 30 gradi N e longitudo 0 gradi. Ol portis magneto-mezurilo e radiado-trovili. Dum la  proximesko a la luno, ol mezuris nula signifikiva magnetala feldo, e nula radiaco-zono.
David Lange

**David Russell Lange**, advokato e politikisto n. ye la 4ma di agosto 1942 til la 13ma di agosto 2005, esis chefministro di Nova-Zelando de 1984 til 1989.

## Referi
Listo pri prezidanti di Mali

Yen listo pri prezidanti di Mali pos 1960.

## Noti
* mortis dum guvernisteso (†)
* revokita per stato-stroko (♠)

## Videz anke
* Listo pri chefministri di Mali

## Extera ligili
Moussa Traoré

**Moussa Traoré** (n. ye la 25ma di septembro 1936 til la 15ma di septembro 2020) esis Maliana militisto e politikisto. Kom lietnanto, ilu komandis la stato-stroko qua revokis lora prezidanto Modibo Keïta en 1968. Pose ilu divenis chefo di stato di Mali de 1968 til 1979, e prezidanto de 1979 til 1991, kande ilu revokesis pos populala protesti e stato-stroko da Malian armeo. Ilu dufoye kondamnesis a mortopuniso dum la yari 1990a, ma tandem dufoye pardonesis, e liberigesis en 2002.

## Referi
Ibrahim Boubacar Keïta

**Ibrahim Boubacar Keïta** (naskinta ye la 29ma di januaro 1945 til la 16ma di januaro 2022) esis Maliana politikisto qua esis prezidanto di Mali de 2013 til 2020. Ante, il esis chefministro di la lando, de 1994 til 2000 e prezidanto di Nacional Asemblitaro di Mali de 2002 til 2007.

Ilu fondis partiso *Rassemblement pour le Mali* (RPM), en 2001 e komandis ol til 2022. Ilu mortis ye la 16ma di januaro 2022, 13 dii ante kompleteskar 77 yari.

## Referi
Otto Sander

**Otto Sander** (30ma di junio 1941 &ndash; 12ma di septembro 2013) esis Germana teatr- e cinem-aktoro.

## Referi
Ricardo Montalbán

**Ricardo Gonzalo Pedro Montalbán y Merino** (25ma di novembro 1920 til la 14ma di januaro 2009) esis Mexikiana cinem-aktoro.
Souleymane Ndéné Ndiaye

**Souleymane Ndéné Ndiaye** (n. ye la 6ma di agosto 1958) esas Senegalana politikisto qua esis chefministro di Senegal de 2009 til 2012.

## Referi
Aminata Touré

**Aminata Touré** esas Senegalana politikistino qua esis chefministrino di  Senegal de la 1ma di septembro 2013 til la 4ma di julio 2014.
Mamadou Lamine Loum

**Mamadou Lamine Loum** (n. ye la 3ma di februaro 1952) esas Senegalana politikisto qua esis chefministro di Senegal de 1998 til 2000, dum la prezidanteso di Abdou Diouf.
Luna 16

**Luna 16** esis kosmosondilo di Soviet-Uniono qua retrovoyajis de la luno kun specimeno di lunala sulo.

Ca projeto di Sovietia esis la unesma sucesoza esforco, pos kin nesucesoza esforci, automate querar sulo-specimeno de la luno. Luna 16 lansesis de Tero ye 12 di septembro 1970 ed atingis orbito cirkum la luno ye 17 di septembro. Sis minuti pos ke ol komencis decenso ye 20 di septembro, ol atingis la surfaco. Borilo penetris til 35 mm sub la surfaco, e specimeno esis prenata e pozata en la kosmonavo. Ye 21 di septembro 1970, la kosmonavo *Luna 16* lansis su de la surfaco de la luno, por retrovoyajar a Tero kun specimeno di sulo.  La vehilo kun specimeno atingis Tero, ye Kazakstan, per parafalo dum la finala decenso, ye 24 di septembro.
Charles Rogier

**Charles Latour Rogier** (17 di agosto 1800&ndash;27 di mayo 1885) esis Belgiana liberala politikisto e un di la chefi di Belgiana revoluciono en 1830. Il divenis chefministro di Belgia tri foyi: provizore de 1830 til 1831, de 1847 til 1852, e nove de 1857 til 1868.
Antanas Smetona

**Antanas Smetona** (10ma di agosto 1874 til la 9ma di januaro 1944) esis un ek la precipua Lituaniana politikisti inter la du mondomiliti. Il esis l'unesma prezidanto di Lituania, de la 4ma di aprilo 1919 til la 19ma di junio 1920, ed itere guvernis kom prezidanto de la 19ma di decembro 1926 til la 15ma di junio 1940 ante l'okupeso da Sovietia. Il esis un ek la precípua Lituaniana nacionalisti.
Paul de Smet de Naeyer

**Paul Joseph, Count de Smet de Naeyer** (13 di mayo 1843 – 9 di septembro 1913) esis Belga katolika politikisto. Il esis chefministro di Belgia du foyi: de 1896 til januaro 1899 e de agosto 1899 til 1907.

Paul de Smet naskis en Gent, filiulo de industriisto. Il anke esis industriisto e bankisto. Il esis chefo de la *Société Générale de Belgique* ed esis proprietinto di diversa mineyi.
Celulala mikrobiologio

**Celulala mikrobiologio** esas diciplino qua konektas mikrobiologio e celulala biologio.

La termino "celulala mikrobiologio" esis kreita ye 1966 en Science artiklo. Kooperado e mutuala dependado inter mikrobiologio e celulala biologio esis augmentita en yari ante qua, e l'emerso di nova diciplino esis sugestita e diskustita en multa ciencala konferi.
Cahiagiyn Elbegdorj

**Cahiagiyn Elbegdorj** (n. ye la 30ma di marto 1963) esis la 4ma prezidanto di Mongolia. Il anke esis chefministro di la lando du foyi: de aprilo til decembro 1998 e de 2004 til 2006.
Serik Nığmetulı Axmetov

**Serik Nığmetulı Axmetov** (naskinta en 25 di junio 1958) esas Kazaka politikisto qua esis la chefministro di Kazakstan de 2012 til 2014.
Kronobiologio

**Kronobiologio** esas feldo di biologio qua inquestas periodala (ciklala) fenomeno en vivanta organismi e lua adapteso a sunala - e lunala - relativa ritmi. Ta cikli konocesas kom **biologiala ritmi**. Kronobiologio devenas de antiqua Grekiana *χρόνος* (*chrónos*, signifiko "tempo"), e biologio, qua apartenas a la studio, o cienco, di vivo.
Celulala teorio

En biologio, **celulala teorio** esas ciencala teorio qua deskriptas la propraji di celuli, e la bazala unajo di strukturo en omna vivanta kozo. La komencala developado di la teorio dum mez 17 yarcento, esis posibligar per avanci en mikroskopio; la studio di celuli esas nominita celulala biologio. Celulala teorio esas uno di fundamenti di biologio.
Ekonomikala geografio

**Ekonomikala geografio** esas la studio di loko, distributo e spacala organizuro di ekonomikala agadi tra la mondo. Ol tradicionale esas fako de geografio. Tamen, dum recenta yardeki, anke multa ekonomikisti decidis studiar ol en multa faki de ekonomiko.
Urbala geografio

**Urbala geografio** esas la studio di arei qua havas alta abundo di edifici ed substrukturo. Precipue urbi ed urbegi, to esas arei kun alta populo denseso kun la majoritato di ekonomikala agesi esas en sekundara sektoro e tertiary sektoro.
Stirling-motoro

**Stirling motoro** esas kaloro motoro aganta per ciklika kompreso ed expanso di aero od altra gaso, la laboranta fluido, ad diferanta temperaturo niveli tala qua esas neta konvertado di kalora energio a mekanikala laboro.
Nikolai Vasilyevich Gogol

**Nikolai Vasilyevich Gogol** (n. ye la 31ma di marto - juliala kalendario: la 19ma di marto 1809 – m. ye la 4ma di marto - juliala kalendario: 21ma di februaro 1852) esis Rusa skriptisto.
Termodinamikala ciklo

**Termodinamikala ciklo** konsistas en kolektajo de termodinamikala procedi transferanta kaloro e laboro, dum ke varianta preso, temperaturo, ed altro stando varianti, tandem inversiganta sistemo a lua komencala stando. En la procedo di iganta tra ta ciklo, la sistemo povas facar laboro en lua cirkumaji, do aganta quale kaloro motoro.

## Bibliografio
* Halliday, Resnick & Walker. *Fundamentals of Physics*, 5th edition. John Wiley & Sons, 1997.  Chapter 21, *Entropy and the Second Law of Thermodynamics*.
* Çengel, Yunus A., and Michael A. Boles. *Thermodynamics: An Engineering Approach*, 7th ed. New York: McGraw-Hill, 2011. Print.
* Hill and Peterson. "Mechanics and Thermodynamics of Propulsion", 2nd ed. Prentice Hall, 1991. 760 pp.
Jorge Montt

**Jorge Montt Álvarez** (26 di aprilo 1845 – 8 di oktobro 1922) esis vice-admiralo di Chiliana mar-armeo e prezidanto di Chili de 1891 til 1896.
David Letterman

**David Michael Letterman** (n. ye la 12ma di aprilo 1947) esis Usana televiziono-prizentisto, komediisto, e televiziono-produktisto. Ilu hostis interviudo-programo *Late Night with David Letterman* dum 33 yari, de 1982 til 2015, ed aparis en diversa televiziono-programi e kelka cinematografuri.
Civitano cienco

**Civitano cienco** esas ciencala inquesto duktita, totale o partale, per amatoro o neprofesionala ciencisti, ofte per turbofonto. Formale, civitano cienco esis definita kam "sistemala kolekto ed analizo di datumo: developado di teknologio; probado di naturala fenomeno; e difuzado di ta agadi da inquestisti en precipua acesora bazo". Civitano cienco esas kelkafoye nomizita "publika partopreno en ciencala serchado."
Termodinamikala sistemo

**Termodinamikala sistemo** esas precize specigita makroskopala regiono dil universo, definita per limiti o muri di partikulara naturi, amba kun la fizikala cirkumaji di ta regiono, qua determinas procedi permisita qui afektas l'internajo di la regiono, studiata per l'uzo di la principi di termodinamiko.
Termodinamikala procedo

**Termodinamikala procedo** esas l'energiala developo di termodinamikala sistemo procedanto de komencala stando a finala stando. Voyi tra la spaco di termodinamikala variabli esas ofte specigita per tenar certa termodinamika variabli konstanta. Stando funciono esas termodinamikala varianto qua dependas nur segun l'aktuala stando di la sistemo, ne la voyo prenita per atenar ta stando. Inverse procedo funciono ya dependas de voyo.
Romana republiko

La **Romana Republiko** duris de 509 aK til 27aK.

Ye la 28ma di septembro 48 aK, Gnaeus Pompeius Magnus, politikala chefo di la Romana Republiko, asasinesis. Il esis membro del Unesma Triumvireso; la altri esis Marcus Licinius Crassus e Gaius Iulius Caesar. Ca triumviraro, fondita en 60 aK, esis ne-oficala ma ol esis influiva. Ol fortigesis per la mariajeso di Pompeius, qua esis richega, kun Iulia, filiino di Caesar, qua esis populara. Tamen la triumviraro ne duris: Iulia mortis dum parturo, e Crassus vinkesis ed ocidesis ye la batalio di Carrhae, kontre la Partian Imperio. Interna milito developis, inter Caesar e Pompeius. Pompeius fugis ad Egiptia, ube ilu asasinesis.
Adrian Pilgrim

**Adrian Pilgrim** (1948-2013) esis Idisto.

Il abonis diversa Ido-revui, de La Kordiego Geyal til Progreso.

En 1965 il kreis propra projet-linguo, Euronord, di qua la fonto-lingui esis la nord-Europana lingui: la Suediana, Norvegiana, Daniana, l'Angla, Nederlandana e Germana.

Ilua vera pasiono esis la Kelta lingui, precipue la Manxana, pri qua il skriptis diversa libri. Il esis favoroza a la riintrodukto di la Manxana, qua esis extingita linguo. Nun 2% de la habitantaro parolas Man-insulana.

Adrian Pilgrim mortis en hospitalo ye la 21ma di marto 2013.
Nervala injeniorarto

**Nervala injeniorarto** (anke konocata kom **nervalinjeniorarto***) esas fako en biomedicinala injeniorarto qua uzas injeniorarto tekniki per komprenar, reparar, remplasar, augmentar, o studiar la propraji di nervala sistemi. Nervala injeniori povas konektar vivanta nervala tisuo e nevivanta konstrukti.
Neurocienco

**Neurocienco** o **nervala cienco** esas ciencala studio pri nervala sistemo. Tradicionale, nervalacienco judikesis kom fako de la biologio. Tamen, nun ol judikesas kom interfaka cienco qua kunlaboras kun altra faki, exemple kemio, informatiko cienco, injeniorarto, linguistiko, matematiko, medicino e relata diciplini, filozofio, fiziko e psikologio. La termino **nervabiologio** ordinare uzesas intervarieme kun la termino **nervacienco**, quankam la precedanto referas specifike la biologio di nervala sistemo, kontre ke la lasta referas tota cienco di nervala cienco.
Rusa revoluciono

**Rusa revoluciono** esas la kolektala termino por du revolucioni en Rusia en 1917, qui revokis l'autokratio dil caro e duktis a la kreado di la Republiko Socialista Sovietiana Rusia e Soviet-Uniono. L'imperiestro koaktesis abdikar e l'anciena rejimo remplasesis per la provizora guvernerio dum Revoluciono februarala, en februaro 1917 (marto 1917, segun la gregoriala kalendario). L'antiqua juliala kalendario usabis lore en Rusa imperio). 2ma vento esis Revoluciono oktobrala, qua chanjis Rusia por super 70 yari.
Komplexa sistemi

**Komplexa sistemi** prizentas problemi ambe en matematikala modelo e filozofiala fundamenti. La studio pri komplexa sistemi asertas nova aprocho a cienco qua inquestis inter parti krear kolektiva komporti di sistemo e quale la sistemo interagas e formacas relati kun lua cirkumajo.
Cienco di reti

**Retala cienco** esas fako akademiala interciencala qua studias komplexa reti, exemple telekomunikala reti, informatikala reti, biologikala reti, konocala e semantikala reti, e sociala reti. La fako uzas diversa teorii e metodi, inkluzite grafo*-teorio de matematiko, statistikala mekaniko de fiziko, extraktado ed trakto di datumi de informatiko, inferala procedi de statistiko, e sociala strukturo de sociologio.
Kometo di Donati

La **Kometo di Donati**, la maxim brilanta kometo depos la Granda Kometo di 1811, esis fotografata ye 28 di septembro 1858 ye la observatorio di la kolegio di Harvard, Usa, da la direktisto di la kolegio, William C Bond; la expozo-tempo esis sis minuti, e la fotografuro montris la nukleo e kelka nebulozeso. Ol esis la unesma fotografuro di kometo. La deskovristo di la kometo, Giovanni Battista Donati, komencis laborar ye la Observatorio di Firenze en 1852, e divenis olua direktisto en 1864. Il deskovris sis nova kometi (inkluzanta la Kometo di Donati en 1858) inter 1854 e 1864. Il esis pioniro di spektroskopio di kometi, per qua on povis deskovrar olia kompozaji.
Ambientala cienco

**Ambientala cienco** esas plurafakala akademiala fako qua juntas fizikala e biologiala cienci, (inkluzanta ma ne restrika ad ekologio, fiziko, kemio, biologio, cienco di suli, geologio, atmosferala cienco e geografio) e studias l'ambiento, e quale solvar ambientala problemi. Ambientala cienco provizas integrigata, quantesala aprocho a la studio di ambientala sistemi.
Terminaro

**Terminaro** esas l'ensemblo di termini, rigoroze definita, qua esas speciganta di cienco, tekniko, domeno partikulara di homala agado. To esas diciplino kun skopo studiar teoriale la nomizo di objekti e koncepti uzita por ta o ta domeni di savo, la funcionado en la linguo di unaji terminarala, ed anke la problemi pri tradukuro e dokumentigo qua afektakas. La normo ISO 1087 definas terminaro kom "la ciencala studio di nocioni e vorti uzata en specaligita domeni." Dicernas en la defino di la terminaro fundamentala distingo, to inter nociono e termino. Fakte, segun Eugen Wüster, un ek la kreinti di la diciplino, la termino esas unajo kun du facii kompozata nomizo (en irga linguo) facanta relato a nociono (to esas unajo di koncepta ordino). Terminaro konsistas en la studio, selekto ed uzo di termini apartenante a vortari di specaleso, ke povas trovar en omna domeni di konoco: informatiko, gramatiko, linguistiko, matematiko, filozofio, medicino, muziko ... e qua povas anke dependar di ordinara linguo, do reprezentar amba en banko di terminaro, di qua asumas terminaristi*, e dicionario di ordinara linguo, di qua asumas lexikografi.
Europana Societo por Translaco Studii

**Europana Societo pri Traduko-studii** esas internacionala sen profito organizuro qua stimulas serchado en traduko e lokizado.
Eurodicautom

**Eurodicautom** esis la pionira terminaro datumaro dil Europana konsilantaro kreita en 1975, komence uzesis da tradukisti ed altra konsilo stabo. De 1980 esis konsultebla en reto en la konsilo. Tam la konsilo kreskis esas expandita de sis a sep, non e fine dek ed un lingui (pluse latina por ciencala nomi). Publika uzanto interfacii adjuntesis pose, furnisanta ordinara publiko kun gratuita aceso a multilinguala terminaro en la feldo di ageso di Europana Uniono.

La studenti dil universitato di Rennes UFR2, LEA, teknikala translaco e terminaristi departmento, konstante laboranta pri revuanta e kreanta enskribi ad existanta datumaro en multa lingui. Ye 2007 Eurodicautom esis substitucita per Interago Terminaro por Europa (IATE).

## Extera ligili
* IATE - European Terminology Database
Traduko memoro

**Traduko memoro**, o TM, esas datumaro qua konservas parti di texti, qui povas esar frazi, paragrafi o frazo-quale unaji (tituli od elementi en listo) qua antee tradukesis, pro helpar homala traduko. Traduko memoro konservas la fonto texto e lua korespondanta traduko ad altra linguo, nomizita "traduko unaji". Singla vorti traktesas da terminaro bazi e ne esas en la domeno di TM. Informatikala programi qui uzas traduko memoro esas kelkafoye konocata kom memoro jeranti.
John McHardy Sinclair

**John McHardy Sinclair** (14ma di junio 1933 til la 13 di marto 2007), esis profesoro di moderna Angla linguo che universitato di Birmingham, de 1965 til 2000. Ilu pioniris laboro en korpo linguistiko, diskurso analizo, lexikografio e linguala docado, John Sinclair esis unesma generaciono moderna korpo linguisti linguisto e la fondanto di COBUILD projekto.
Living Tongues Institute for Endangered Languages

L'Instituto por la Lingui en Danjero *Living Tongues* (Angle: *Living Tongues Institute for Endangered Languages*) esas organizuro establisita en Salem, Oregon, Usa, qua enrejistras informi pri lingui en danjero kun la helpo di la teknologio. Ol anke helpas komunesi mantenar e rivivigar la konoco di lua nativa lingui. L'instituto administresas da du linguisti, Dr. Gregory D. S. Anderson e Dr. K. David Harrison.

## Referi

## Extera ligili
*Living Tongues Institute (oficala reto-pagino)
*Enduring Voices Project: Endangered Languages Facts, Photos, Map de la *National Geographic Society*
Infoterm

**Internaciona-informo centro pri terminaro** (Infoterm) esis asociuro fondita en 1971 dal UNESCO. Lua skopo esas "suportar e koordinar internaciona koopero koncerne terminaro. La membri de Infoterm esas nacionala, internaciona e regionala institucuri, organizuri, reti e specaligata publika, mipublika od altra senprofita insitucuri engajata en leganta e standardiza terminaro. Membri esas extraktita de Afrika, Amerika ed Europa.

## Referi
Khuang Abhaiwongse

**Khuang Abhaiwongse** od anke transkriptita **Khuang Aphaiwong** (Tailandana ควง อภัยวงศ์, 17ma di mayo 1902 - 15ma di marto 1968) esis trifoye chefministro di Tailando.
Klingon-linguo

La linguo ***Klingon*** (*tlhIngan Hol* pronuncata /ˈt͡ɬɪ.ŋɑn xol/) esas konstruktita linguo parolata da fiktiva Klingoni en l'universo di Star Trek.

Klingon esas aglutinanta linguo, uzanta precipua afixi pro altrigar la funciono o signifiko di vorti. Klingon-nomini prenas sufixi per indikar gramatikala numero. Esas tri nomino klasi, du niveli di deixio, e posedo di sintaxala funciono. En tota, deaden e non nomino sufixi de kin klasi povas uzesar. Vorto ne povas havar plu kam un sufixo de omna klaso, e la klaso havas specifika ordeno di aparo. Kelka sufixi, nominita *rovers* dispensesas de ta ordeno restrikto e havas lua propra individuala reguli por lokizo. La maxim komuna ordeno di vorto en Klingon esas objekto verbo subjekto.

Sur Decembro 29ma di 2015, Paramonto en legkazo kontre Axanar asertigis ke Klingono-linguo esas proprieturo dil il. la linguo kreado societo kontree asertis ke Klingono esas reala linguo pro uzado en reala mondo.

## Uzesado

La lingui esas uzata en Konferii. tamen, on raportis ke Klingona ech esis uzita por traenirigar la china censuristaro.

En 1996, on raizis un denaska klingonisto ma on ne plu parolas la linguo. Existis un denaska parolinto di Klingona, Alec Speers, raizita di d’Armond Speers, quu esis linguistiko e klingonisto.

### en komputmashini
En komputmashini, existas bona subteni por Klingona. Vindozia 10 depos 2016 subtenis ol kom linguo kun ambe latina ed pIqaDa. ed Aplaklavararanji por la klingona karakteri. ed on entrepreno ekfakturis klavaro speco fortvara por klingona. Kelka programisti kreis programala linguo​ «Var’aq» ed «KlingonCode».

En un videoludo «The Walking Zombies 2», esas un sekreto acesebla nur per shloso, pasvortita di Klingona numeri. 

## Extera ligili
* Instituto di Klingon-linguo

## Videz anke
* Klingon-vortolibro
TERMIUM Plus

**TERMIUM Plus** esas la terminaro e linguala datumaro banko di guvernerio di Kanada.

La datumaro banko havas preske quar miliono generala e specaligata termini ed ofri Franca/Angla e kelka Hispana/Portugala equivalanta de omna. Kontenas abrevii, akronimi, sinonimi, geografikala nomi, oficala tituli di organizuri, tituli di legifuro e programi, frazeologiala unaji ed exempli di uzado.

Anke kontenas 14 skribala e translaca instrumenti qua oferas konsilo pri stilo and uzo problemi en Franca, Angla e Hispana. Singla di ta instrumenti enfokigas en spekala tipo di desfacilajo, quale konjugi, gramatika ed skriba normi.

TERMIUM Plus registri esas skribita da linguo profesionani de la translaco ofico di guvernerio di Kanada.

En 1996, Termium en CD-ROM recevis 1996 Ontario premio di asociuro di tradukisti ed interpretisti.

## Extera ligili
*Oficala reto-pagino
*Linguo Portalo di Kanada
*Translation Bureau of the Government of Canada
Docado di idiomi

**Docado di idiomi** esas docado e lernado di exterlanda o duesma linguo o lingui. La docado di idiomi esas brancho di aplikata linguistiko.

La kresko di relati inter diferanta nacioni qui parolas idiomi diferanta l'unu de l'altru kreis la bezono di laboristi qui povas parolar plu kam 1 idiomo. La konoco di plura idiomi esas multe importanta por komerco, turismo, internaciona relati, teknologio, komuniko e cienci. Multa landi, exemple Sud-Korea, Japonia e Popul-Republiko Chinia formuligas edukala politiki kun skopo docar adminime 1 linguo stranjera dum la primara e sekundara skolala nivelo. Altra landi, exemple Singapur, Pakistan, Malaizia e Filipini usas duesma oficala linguo en lua guverni.
Marc Okrand

**Marc Okrand** (naskinta  ye la 3ma di julio 1948) esas Usana linguisto, maxim konocita kom la kreinto di Klingon-linguo, qua parolas.
Apollon

**Apollon**, segun Greka mitologio, esis filiulo di Zeus e di Leto ed il esas la jemela frato di Artemis. Apollon esis deo di medicino, arto, oraklado ed arkpafado. Lu anke esis deo dil Suno. Pro ica multa komplexa roli, ula altra dei havis anke ca roli. Exemple, ilua fratino Artemis anke esis deo di arkpafado.
Seni Pramoj

**''Mom Rajawongse'' Seni Pramoj** (26ma di mayo 1905 &ndash; 28ma di julio 1997) (en Tailandana หม่อมราชวงศ์เสนีย์ ปราโมช ) esis Tailandana politikisto de demokrata partiso, e chefministro di Tailando tri foyi. Membro de rejala familio, ilu decendis de la rejulo Rama la 2ma.
Tanin Kraivixien

**Thanin Kraivixien** (en Tailandana ธานินทร์ กรัยวิเชียร, **Thanin Kraiwichian**, nomo anke skribita "Tanin", naskinta ye la 5ma di aprilo 1927 en Bangkok kaj mortis la 23-an de februaro 2025) esas Tailandan advokato e politikisto. Il esis la 14ma chefministro di Tailando de 1976 til 1977.
Internaciona auxiliara linguo

**Internaciona auxiliara linguo** (kelkafoye abreviata kom **IAL**) o **Helpolinguo** esas linguo intencata pro komunikado inter homi de diferanta nacioni qui ne havas komuna naturala linguo. Auxiliara linguo esas precipue duesma linguo.

## Komparo
Yen esas la *[[Universala deklaro pri homala yuri]]* en la precipua helpolingui.

## Exempli
* Ido
* Esperanto
* Interlingua
Artala lingui

**Artala lingui** esas konstruktita lingui pro estetikala plezuro. Diferante del injeniorala lingui od auxiliara lingui, artala lingui maxim-multa-kaze havas neregulala gramatika sistemi, quale la naturala lingui. Multa ek li esas desegnita en la kuntexto di fiktiva vorti, quale kam meztero di J. R. R. Tolkien. Altri reprezentas fiktiva minoritato lingui en mondo ne evidente diferanta de reala laboro, o havas ne partikulara fiktiva dopa parto atachita.
Konstruktita linguo

**Projetita** o **konstruktita linguo** esas linguo ke fonologio, gramatiko, e/o vortaro esis konciante inventita per homala/homala quale komunikado, vicee havinta developita naturale. Anke referita a artificala od inventita linguo.

## Videz anke
Interlinguistiko
Klingon-vortolibro

**Klingon-vortolibro** esas libro da Marc Okrand en qua ilu deskriptis l'artificala Klingon-linguo. Unesmafoye editita en 1985 e pose itere kun adjuntajo en 1992, ol inkluzas pronuncado, gramatiko e vortaro. Vendesis plua kam triacent mil exempleri.
Yingluck Shinawatra

**Yingluck Shinawatra**, entraprezistino e politikiistino n. ye la 21ma di junio 1967, esis chefministro di Tailando de 2011 til 2014.
Thanom Kittikachorn

Marshalo **Thanom Kittikachorn** (Tailandana ถนอม กิตติขจร, 11 di agosto 1911 – 16 di junio 2004) esis militala diktatoro di Tailando. Il duktis Tailando de 1963 til 1973 til violentoza protesti forcis lia demisiono.
Listo pri monarki di Tailando

Yen listo pri monarki di Tailando.
## [[Rejio Tonburi]]
L'unika rejulo di Tonburi esis Taksin.

## Dinastio Chakri (1782 til nun)

## Videz anke
* Listo pri chefministri di Tailando
Interlinguistiko

**Interlinguistiko** esas la studio di diversa aspekti di linguala komunikado inter homi qui ne povas interkomprenar per lia propra lingui (matrala lingui). Lua skopo esas inquestar quale l'etniala e l'auxiliara lingui ("lingua franca") funcionas en ta situi e kun la posiblesi di maxim bona interlingua komunikado, exemple per uzar internaciona auxiliara lingui, quala Ido od Esperanto. Ti esas lingui qui kreesas da internaciona intelektala esforco, maxim-multa-kaze kun la skopo faciligar interlingua komunikado, ma esas anke interlingui qua aparis spontane. To nominesas kreolo.

## Bibliografio
(eo) Vĕra Barandovská-Frank, (2020), Interlingvistiko. Enkonduko en la sciencon pri planlingvoj (PDF), 333 pp., Poznań, Univ. Adam Mickiewicz, ISBN 9788365483539

(en) Gobbo, Federico, 2020, *Introduction to Interlinguistics,* München: GRIN Publishing
Vortolibro monolinguala por lernanti

**Vortolibro monolinguala por lernanti** esas tipo di dicionario kreita por satisfacar la referi bezonata da uli qui deziras lernar ula stranjera linguo. La premiso qua stimulas la kreado di ca tipo di dicionario esas ke ula lernanto devos gradope progresar de ula bilingua dicionarii vers la monolingua samagrade kam lu divenos plu kompetenta en la linguo studiata. Tamen, la dicionarii ordinare kreita por la nativa parolanti di la linguo esas neapta por satisfacar la bezoni di la stranjera studenti di ca linguo.

La monolinguala dicionarii kreita por stranjera lernanti inkluzas granda quanto di informi pri la gramatiko, pri l'uzo di la vorti en frazi, pri la maxim komuna erori, lokizo, e pri "pragmatiko" en la linguistiko (to esas, la uzo di la vorto en la komuna komuniko), temi qui freque mankas en la ordinara dicionarii, pro ta aspekti di ula linguo intuicale konocesas da lua nativa parolanti.

La senci di la vorti freque skribesas en desfacila stilo en l'ordinara dicionarii. Altralatere, en la dicionarii monolinguala por lernanti la stilo di l'expliki esas simpla e klara.
Lingual aranjeso

**Linguala aranjeso** esas intencata esforco por influar la funciono, strukturo, od aquiro di lingui o linguo diversa interne ula komunitato di parolanti. Ol ofte asociesas kun guvernado aranjeso, ma esas anke uzita per diverso di neguvernado organizuri, tale di baso organizuri ed mem individui. La skopi di linguo aranjo diferas segun la naciono od organizuro, ma maxim-multa-kaze facas aranjo decidi e forsan chanjas por l'avantajo di komuniko. Aranjo o plubonigo efektiva komunicado povas anke duktar a altra sociala chanji tale linguala transformo od asimilo, per to provizar altra motivo por projetar la strukturo, funciono ed aquirado di lingui.
Mariner 9

**Mariner 9** esis kosmosondilo di la Mariner-projeto di Usa, qua duris de 1962 til 1973; la skopo di la projeto esis explorar Marso, Venuso e Merkuro. Mariner 9 facis plusa explorado di Mars, pos la explorado di la planeto en 1969 per Mariner 6 e Mariner 7. 

Mariner 9 lansesis de Tero ye 30 di mayo 1971, 11 dii pos la lanseso di Mars 2 (di USSR); ol establisis orbito cirkum Marso ye 14 di november 1971, esante la unesma sondilo atingar orbito cirkum altra planeto (13 dii ante ke Mars 2 atingis sua orbito). La skopo di Mariner 9 esis fotografar la planeto, quon il facis de novembro 1971; fotografuri prenita ante la mezo di januaro 1972 ne montris multa detali, pro granda polvo-tempesto sur la planeto. La sondilo prenis 7329 fotografuri, kovrante 85% di la surfaco. Ye 12 di oktobro 1972 ol prenis fotografuri di la norda polo di la planeto. La lasta kontakto kun la sondilo esis ye 27 di oktobro 1972.
Rudolf la 2ma, Santa Romana imperiestro

**Rudolf 2ma** (1552-1612), esis rejulo di Hungaria e Kroatia, rejulo di Bohemia, Arkiduko di Austria e Santa Romana Imperiestro di Germana naciono. Il ne esis efikiva regnanto, ed en 1605 il cedis povo a sua fratulo Matthias, pri Hungariana aferi; dum sequanta yari il cedis omna tituli a Matthias, ecepte Santa Romana Imperiestro.

La precipua intereso di Rudolf esis pri arto ed okulta cienci; il kolektis pikturi, mekanikala aparati, ciencala intrumenti ed altraji. De 1583 il rezidis en Praha, ube plura chambri di la kastelo kontenis ilua kolekturo di diversaji. Il esis patrono di filozofi ed astronomi. Ca periodo esis ye la komenco di moderna cienco, e Rudolf forsan esis influiva pri olua iniciala progreso.
Politiko linguala

On nomizas **politiko linguala**, **aranjo di la linguo** od **aranjo linguala**, omna politiko duktita da ula stato od internaciona organizuro pri un o plusa lingui parolata en la teritorii de lua autoritato, por modifikar la korpo o la statuto, maxim-multa-kaze por plufortigar l'uzado, kelkafoye por limitar l'expanso, o mem laboras por lua extirpado. L'uzado di bilinguala voyala signalaro esas certe la precipua simboliko instrumento di percepto ed institucureso di bilinguala realeso di teritorio.
Linguala yuri

**Linguala yuro** esas homala e civila yuro pri selektar quala linguo o lingui uzar individuale o kolektive por posibligar la komuniko en privata o publika loki.

Linguala yuri inkluzas, inter altri, la yuro pri uzar ula linguo en agadi legala, administrala e judiciala, pri recevar eduko en ca linguo, e medio en linguo komprenebla e libera selektita da to koncernita.

Linguala yuri en internacionala lego esas maxim-multa-kaze traktita en la larja kadro di kulturala ed edukala yuri.

Importanta dokumenti por linguala yuri inkluzas la Deklaro Universala pri Linguala Yuri, l'Europana Charto por Regionala o Minoritala Lingui e Kadro Konvenciono por la Protekto di Nacionala Minoritati, ed anke l'internaciona kontrati pri civila e politikala yuri.
Linguala ideologio

**linguala ideologio** esas koncepto uzata precipue en antropologio, sociolinguistiko, ed interkulturala studii por karakterizar ula ensemblo di kredaji koncerne l'uzo di ula linguo en lua socio. Kande agnoskata ed explorata, linguala ideologii expozas konekti inter la kredaji parolanti havas pri linguo e la larja sociala e kulturala sistemi esas parto di, ilustranta quale ta kredaji esas informita da e radikizita en ta sistemi. Per agar tale, linguala ideologii juntas l'implicita tam explicita supozi homi havas pri linguo o linguo en generalo a lua sociala experienco e politikala tam ekonomikala interesti.
Korpuso

**Korpuso** o **text-korpuso** esas larja ed aranjata ensemblo di texti, nuntempe maxim-multa-kaze elektronike konservata e traktata. To posibligas facar statistikal analizo e hipotezo probanta, verifikanta eventi o validiganta linguala reguli en specala linguo teritorio.

La korpuso povas kontenar texti en singla lingua (*monolinguala korpuso*) o text-datumaro en multa lingui (*multilinguala korpuso*). Multilinguala korpusi qui esabas specale formacita adjacanta komparo esas nominita *aliniata paralela korpusi*.

La text-korpusi esas anke uzita en studiar historiala dokumenti, exemple en tentativi dechifrar anciena skribaji, od en biblial eruditeso.

## Arkeologiala korpusi
Kelka arkeologiala korpusi povas esar tala kurta duro qua furnisas instantala fotografuro en tempo. Un ek la maxim kurta korpusi en tempo, povas esar 15-30 yari Amarna leteri texti (1350 aK). La korpuso di anciena urbo (exemple "Kültepe Texts" de Turkia), povas trairar serii di korpusi, determinita da lua trovajo situo dati.
Internaciona organizuro por normizo

L**'Internaciona organizuro por normizo**, (Angle *International Organization for Standardization* od *ISO*, France *Organisation internationale de normalisation*, Ruse *Международная организация по стандартизации*), esas internaciona organizuro kreita kun skopo establisar internaciona normi por industriala produktado e por komerco.

Fondita ye 23ma di februaro 1947, l'organizuro promocas mondala posedala, industriala e komercala normi. Lua sideyo esas en Genève, Suisia. Esas un ek la unesma organizuro grantita generala konsultala stando kun Unionita Nacioni ekonomiala e sociala kuncilo.
Deklaro Universala pri Linguala Yuri

**Universala Deklaro di Linguala Yuri** (surnomizita **deklaro di Barcelona**) esas dokumento signatita da internaciona *Pen Club*, e multa neguverniala organizuri en 1996 por suportar linguala yuri, noti pri lingui en danjero. La dokumento adoptesis dum la fino di mondala konfero pri linguala yuri qua eventis de la 6ma til la 9ma di junio 1996 en Barcelona, Hispania.  Ol anke prizentesis a la generala direktisto dil UNESCO la sam yaro ma ne recevis formala aprobo de UNESCO.

## Referi

## Extera ligili
* Universala Deklaro di Linguala Yuri
Politikala korekteso

**Politikala korekteso** (adjektive, politikale korekta) esas termino uzata por deskriptar formi di parolar, decidar, od agar kun skopo preventar diskriminaco od ofenso kontre certena grupi de la socio, nome diskriminaco kontre personi koncerne genro, raso, religio, etnio, sexuala opciono, o fizikala nekapableso.

Komence, dum la yari 1970a e 1980a, la frazo *politikala korekteso* uzesis satire da personi politikale de sinistra, por referar grupi ecesive rigida pri lia politikala konvinki, ne por referar ad ula politikala movado. Nun, ca frazo maxim-multa-kaze uzesas por expresar ke certena agadi o formi di parolar, esas ecesiva o nejustifikebla.

## Referi