open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Milito Hispana-Usana

La **milito Hispana-Usana** esis milito eventinta de aprilo til agosto 1898 inter Hispania ed Usa, qua intervenis en la milito pri Kubana nedependo, eventinta de 1895 til 1898. La vinkeso Hispana e la la sequanta perdajo di lua lasta transmara kolonii kreis en Hispania la frazo «**Desastre del 98**» ("Dizastro di 1898").

Pos lua vinkeso, Hispania perdis Kuba (qua divenis kontrolita da Usa), Porto-Riko, Filipini e Guam, qui divenis kolonii Usana. La cetera posedaji Hispana che Pacifiko vendesis a Germana imperio per kontrato inter la du landi signatita ye la 12ma di februaro 1899.

La tensi inter Hispania ed Usa pri Kuba komencis dum la yari 1870a (exemple, l'incidento kun navo *Virginius*). Kaze ke eventus milito inter la du landi, Hispania esis en granda desavantajo, nome segun grandeso di militala floti. Ultre to, dum multa yari Hispania luktabis kontre gerileri. Segun la demografiala kontado di 1890, Usa havis plu kam 62 milion habitanti, kontre 18 milion Hispani. Usa luktus proxim lua teritorio, kontre ke Hispania mustis sendar trupi ad altra latero di la planeto, a Kuba o Filipini. Usa ja esis industriizita lando, kontre ke l'ekonomio di Hispania dependis del agrokultivo. Tamen, la kampanio nacionalista che jurnalaro Hispana koaktis Hispana guvernerio a ne vendar Kuba, quale ol facis pri Florida en 1821. Se Hispana guvernerio vendus Kuba, nacionalisti judikus to kom trahizo, ed eventus revoluciono. Pro to, Hispania decidis luktar milito qua ja savis perdita, vice la riskar konfrontar revoluciono en sua propra teritorio.

La milito duris poke. L'explozo di militonavo Usana *USS Maine* ye la 15ma di februaro 1898 esis *casus belli* di ca milito. Til nun diskutesas se to esis acidento, se fakte esis atako Hispana, o «falsa atako» da propra Usani por krear pretexto por la milito. La fakto esis ke publika opiniono Usana, stimulita da sensalista jurnalaro, klamis pri venjo, e la milito deklaresis ye la sequanta monato. Malgre ke por Usana trupi la kombati en Kubana teritorio ne esis tante facila kam li supozis - exemple la batalio di El Caney, e la batalio di la Kolini di San Juan -, la navala batalii di Cavite]] en Filipini ye la 1ma di mayo, e la navala batalio di Santiago de Cuba ye la 3ma di julio koaktis Hispana guvernerio negociar paco-pakto kun mediaco Franca. To rezultis pakto signatita en Paris ye la 10ma di decembro. La lasta kolonii Hispana che Pacifiko vendesis ye la sequanta yaro a Germana imperio pro desfacilesi pri administrar li.

## Referi
Bernard Accama

**Bernard Accama**, anke **Bernardus Accama** (n. 1697 til 1756) esis Nederlandana piktisto. Ilu piktis precipue portreti e historiala temi.
Bico

**Bico** (kurtigo de binara cifro. Angle: bit) esas la maxim mikra uneso de informo, nome, simbolo o signalo qua povas aceptar du valori: enswichit o ekswichita, yes o no, alt o basa, charjit o ne-charjita. La binara numerala sistemo reprezentas ca du valori per 1 e 0.
Bicoko

**Bicoko** (Angle: *byte*), bic-oko. Bicoko (simbolo: B) esas binar uneso de informajo, imaginebla kom vorto de interligita serio de bici. La faktala standardo esas ke bicoko existas de 8 bici.
Pokero

**Pokero** esas kolektiva nomo por grupo de kart-ludi ludat en kazini, heme o ye interreto.

Existas plura variaji de pokero, ma oli havas similaji. Exemple, esas plura rondi di (pekunio)-inserto e se adminime du luderi ne cesis pos ta rondi di inserto, eventas montro. Dum to la maxim bona poker-manuo ganas, quankam existas variaji dum qui la maxim mala 'manuo' ganas. Se un ludero restas pro ke omna altra luderi cesis, lu ganas l'insertita pekunio e lu ne bezonas montrar sua karti. Kande ankore ne esas insertesas, ludero povas kontrolar e tale donar la turno sua adverso. L'altra posibleso esas ipse insertar (pariar). Se ya insertesis, on povas selektar pagar l'insertajo, augmentar (l'insertajo) o cesar. Ja facit inserti esas parto di la (pekunio)-stokeyo e ne povas esar retrodonata.
Autostrado

**Autostrado** (del Italiana: *autostrada*) esas senkonflikta choseo intencita por rapidega motorizita trafiko (automobili, motorcikli, autobusi e kamioni). Senkonflikta volas dicar ke kruc-voyi esas desnivelizit e ke esas taluso inter la du sinsi.
Autovoyo

**Autovoyo** esas voyo nur acesebla por trafiko plu rapida kam 50 kph. L'autovoyo aparas kom tam versiono du-voya/du-sinsa o quar-voya/du-sinsa ube la maxim alta rapideso esas 100 kph (Nederlando, Belgia).

Autovoyo dicernas su de autostrado per kruc-voyi sam-nivela o gar-strio direte apud la voyo, ube autostradi havas kruc-voyi desnivelizit e gareyi/repozeyo por plur automobili.
Ekfalajo

**Ekfalajo** (Angle: fallout), anke: *radio-aktiva [[precipito|precipitajo]]* o *nukleala [[precipito|precipitajo]]*, esas l’indiko por radio-danjero, qua formeskas pro decensanta polvo qua decensas en l’atmosfero o sur la terala surfaco kom radio-aktiva polvo dum la minuti o mem dii pos nukleal explozo, cirkum l’explozo-punto o tre distanta de to (pro difuzo en l’aero e per la vento). Anke la radio-aktiva polvo ipsa konsideresas kom ekfalajo.

Ekfalajo anke aparas dum acidenti che nukleala *reaktori ube nubi de radio-aktiva materialo eskapas, quale pos la katastrofo che Chornobil. Ol karakterizesas da plu granda parto de izotopi kun longa mivaloro-tempo, pro ke ca izotopi asistas plu kam suficante en la *reaktoro. Ekfalajo efektigita da nukleal armo havas plu granda parto de kurte vivanta izotopi qui formeskas quik pos la nukleal explozo.
Chornobil

**Chornobil** (Ukrainane: Чорно́биль Chornobil, Rusiane: Черно́быль Chernobil) esas mikra urbo en la provinco Kiyiv, en la nordo di Ukraina ne tro distanta de la frontiero di Belarusia. Chornobil situesas an la Pripyat e precipue esas konocata pro l'acidento en proxima nukleala *reaktoro ye la 26ma di aprilo 1986. Hodie Chornobil esas fantom-urbo.
Izotopo

**Izotopo** en kemio esas kompozaji kemiala inter-identa, ma di qui la pezo atomala interdiferas.

## Referi
Tarragona

**Tarragona** esas urbo en la regiono Katalunia, Hispania. Segun statistiki dil yaro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 63 km².
Interna milito di Ruanda

L**'interna milito di Ruanda** esis interna milito eventinta en Ruanda, central Afrika, inter rebeli de la Fronto Patriota Ruandana (FPR) e guvernala trupi fidela a lora prezidanto Juvénal Habyarimana.

La konflikti komencis ye la 1ma di oktobro 1990 kun atako da FPR. Pakti signatita en Arusha ye la 4ma di agosto 1993 haltis la konfronto dum kelka monati, malgre ke la violento duris latenta.

Tamen, la mortigo di Habyarimana en aprilo 1994 efektigis la komenco dil Gentocido di Ruanda, qua produktis cirkume 800.000 morti. Segun diversa studiisti, la gentocidio esis motivo por la milito, e ne l'inverso. FPR durigis atakar til kontrolar komplete la lando. Kande to eventis, la guvernerio hutuo en exilo uzis kampeyi por refujinti qui kreesis en vicina landi por desstabiligar la nova guvernerio da FPR. L'interveno da FPR e milici qui suportis ol efektigis l'unesma milito di Kongo (1996–1997), qua pose efektigis la duesma milito di Kongo (1998–2003). Dum ca militi, trupi hutua probis riprenar kontrolo di Ruanda. Samatempe kam l'interna milito oficale finis en 1993, kelka historiisti afirmas ke fakte ol finis en 1994, kande Kigali kaptesis. Altre dicas ke la milito fakte finis en 1996, kande ka kampeyi por refujinti extingesis. Pro l'existo di kelka mikra grupi di rebeli proxim la frontieri di Ruanda, altra historiisti dicas ke la milito fakte ne finis, ma ke ol duras en latenta stando.

## Referi
Samba

**Samba** esas Braziliana muzikala jenro qua originis en komunitati di decendanti di Afrikani en Rio de Janeiro dum la komenco di la 20ma yarcento. Ol havis lua origini en la muziko pleita da sklavi dum kolonial ed imperial epoki, ca jenro nun esas un ek la simboli di Braziliana kulturo. La vorto *Samba* ja apartenas a Portugalana linguo adminime de la 19ma yarcento, e komence, ol uzesis por nomizar populara danso. Pos kelka tempo, la signifiko di la vorto chanjesis, e komencis signifikar "danso qua akompanas perkut-instrumenti", pose signifikar certena danso-stilo e, fine, muzikala jenro.

Samba komencis establisar su kom muzikala jenro dum la yari 1910a, nome pos ke la kansono *Pelo Telefone* ("per telefonilo") enrejistresis dal kantisto Donga, en 1917. *Pelo Telefone* judikesas kom l'unesma kansono dil jenro samba de la historio. Samba strukturesis kom muzikala jenro dum la sequanta yardeko.
Dalmatia

**Dalmatia** (Kroate *Dalmacija*) esas historiala e geografiala regiono jacanta apud Adriatiko e nun apartenanta grandaparte a Kroatia, ma anke kun mikr arei apartenanta a Bosnia e Herzegovina (cirkume 20 kilometri di litoro cirkum urbo Neum) e Montenegro, de lua frontiero kun Kroatia til urbo Kotor (Italiane: *Cattaro*). Ol kovras cirkume 12 mil km² iranta de la litoro til weste de Dinarik Alpi, ed inkluzas insuli vicina a ca areo.

Dum Antiqueso, ol habitesis da Iliriani e, depos 229, la regiono enkorpigesis a Romana imperio. Olima Romana provinco Dalmatia esis plu vasta kam la regiono nun konocata per la sama nomo. Nun, turismal agadi developesas multe en tota Dalmatia.
Ewald Röhnisch

**Ewald Röhnisch** (28ma di februaro 1882 til 25ma di julio 1971)  esis germana idisto qua esis duktero dil Ido-movado en Germania. Il esis la organzanto dil Ido-konfero 1923 en Kassel. 

Ewald Röhnisch divenis Idisto en la yaro 1910. En la yaro 1913 il publikigis en la revuo Die Weltsprache (La Linguo dil Mondo) longa naraci *Trans mari. De la diolibro di navala vaporifisto* en Ido. Ewald Röhnisch laboris por Ido dum sua tota vivo .

L'idisto Hellmut Röhnisch esis la filiulo di Ewald, e lernis Ido de ilu. 

## Referi
László Moholy-Nagy

**László Moholy-Nagy** (n. ye la 20ma di julio 1895 til la 24ma di novembro 1946) esis Hungara piktisto. Il ank esis profesoro che skolo Bauhaus.
Komtio Jämtland

**komtio Jämtland** esas esas komtio di Suedia, jacanta centre-weste de la lando, kovranta cirkume 12% ek lua surfaco.
Printempo di Praha

Tale nomizita **Printempo di Praha** (Cheke *Pražské jaro*; Slovakiane *Pražská jar*) esis epoko di politikala liberigo e protesti che Chekoslovakia, qua divenabis socialista lando pos la duesma mondomilito. Ol komencis ye la 5ma di januaro 1968, kande reformista politikisto Alexander Dubček elektesis chef-sekretario dil Partiso Komunista di Chekoslovakia (KSČ), e duris til la 21ma di agosto 1968, kande Soviet-Uniono ed altra membri di Warszawa-pakto invadis la lando por represar la reformi.

L'intenci di la reformi da Dubček dum la Printempo di Praha esis donar plusa yuri a la civitani di Chekoslovakia, augmentar la demokratio e la liberigo ekonomiala. La reformi donis liberigo a jurnalaro, e liberigi al individui por parolar e por translojar su. Pos diskutar la divido di la lando en federuro di tri republiki —Bohemia, Moravia-Silezia e Slovakia—, Dubček supervidis la divido di la lando en du republiki: Republiko Socialista Cheka e Republiko Socialista Slovaka. Ca duopla federuro esis l'unika chanjo qua transvivis la posa invado.

La reformi, nome la descentraligo dil administrado, ne aceptesis multe da Sovietiani, quin, pos nesucesar en la negocii, sendis 500 mil soldati e tanki de Warszawa-pakto por okupar la lando. Usana jurnalo *The New York Times* parolis pri  soldati kun la maxim moderna armi lor existanta en Sovietian arsenalo. Depos komencar la represo, multa Chekoslovakiani fugis. La rezisto dissemesis a tota lando. Militisti Sovietiana kalkulabis ke li povis dominacar la lando en quar dii, tamen la rezisto duris dum 8 monati, til ke ol trompesis per diplomacala strategii Sovietiana.

Pos la represo eventis kelka violentoza eventi e suocidi per su-brulado (la maxim famoza facesis da Jan Palach), tamen ne eventis militistala rezisto. Chekoslovakia duris kontrolesar da Sovietia til 1989, kande tale nomizita Velura Revoluciono finis komunista rejimo. La lasta Sovietiana trupi foriris la lando en 1991.

## Referi
Velura Revoluciono

Tale nomizita **Velura Revoluciono** (Cheke *sametová revoluce*, Slovakiane *nežná revolúcia*)  esis pacoza movado eventinta de la 17ma di novembro til la 29ma di decembro 1989, per quo Komunista Partiso di Chekoslovakia perdis monopolo pri politikala povo, mantenita dum 45 yari en la lando. Kom rezulto, adoptesis parlamentala rejimo segun modifiki facita en lora konstituco, e samatempe komencis ekonomiala transito a kapitalismo.

Ca frazo kreesis da Cheka disidento Rita Klímová, un ek la viceparolanti de la movado, por referar la neexisto di violento dum la protesti di 1989, qui rezultis ca chanjo di povo.

## Referi
Fluvio Limpopo

**Limpopo** esas fluvio di Afrika longa de 1750 km, qua naskas an la frontiero inter Botswana e Sudafrika, ye 872 metri di altitudo, e debushas an Indiana oceano.
Gyula Aggházy

**Gyula Aggházy** (n. ye la 20ma di marto 1850 til la 23ma di mayo 1919) esis Hungara piktisto. Ilua pikturi di peizaji e ceni de populala vivo esas multe prizata en lua lando.
Josef Tošovský

**Josef Tošovský**, ekonomikisto e politikisto n. ye la 28ma di septembro 1950, esis chefministro di Chekia de 1997 til 1998.
Themba Nhlanganiso Masuku

**Themba Nhlanganiso Masuku**, politikisto n. ye la 7ma di julio 1950 esis chefministro di Eswatini de 2020 til 2021.
George S. Patton

**George Smith Patton, Jr.** (n. ye la 11ma di novembro 1885 til la 21ma di decembro 1945) esis Usana generalo dum la duesma mondomilito. En lua 36-yara militala kariero, il esis granda defensero dil uzo di militala tanki, e komandis armei dum batalii en la nordo di Afrika e dum l'invado di Sicilia dal Federiti.
Militala tanko

**Militala tanko** o **milito-tanko** esas kurasizita vehilo uzata por kombati, tirata per raupi o per roti. Ol uzesas por konfrontar direte trupi enemika, pafanta direte kontre li. Militala tanki havas pezoza paf-armi, dika kuraso, e povas movar su ajile e transpozar desfacila tereni kelke rapide.

Rare militala tanki atakas sole, maxim ofte li organizesas por atakar en granda granda grupi, e sequesas da infantrio por okupar la tereno. Malgre esar chera armi, militala tanki uzesas sive por atakar terala emi, sive por semar paniko en l'infantrio enemika. Ca vehili movas desfacile en zoni dense boskoza ed en urbala zoni.
Marich Man Singh Shrestha

**Marich Man Singh Shrestha**, politikisto n. ye la 1ma di januaro 1942 til la 15ma di agosto 2013, esis chefministro di Nepal de 1986 til 1990.
Totemo

**Totemo** esas natural o supernatural objekto, ento od animalo qua havas personala simbolala signifiko por individuo ed on forte esas konektit a la fenomeni ed energii di ol. La vorto totemo esas de Amerikan-indijen origino, la vorto esas derivita del Algonkinana vorto *odoodem*, qua signifikas ‘familio-signo’. Che le Anishinabeg ek la regiono dil Amerikana Granda Lagi on naskas en la totem-tribuo di la patro, qua esas reprezentata per animalo, ucelo o fisho. La totemi ne nur aparas en Amerika, ma anke che la Siberiana populi decendinta de Amerikan indijeni.

Simpligita dramatoz exemplo di la kredo praktike esas la Walt Disney-filmo Fratulo Urso. En la filmo infanto de la proto-*Inuit*-tribuo recevas totemo del Urso, qua reprezentas amo.

Videz anke: totem-fosto.
Totem-fosto

**Totem-fosto** esas ligna statuo, quale facesis da kelka indijena tribui dil Amerikana nord-westala litoro. Totem-fosto povas esar konsiderata kom sakrajo. *(O)doodem*, Ojibwo-vorto qua signifikas ‘familio-signo’, animali qui donis lia nomo a tribuo.
La fosto maxim ofte facesis de ligno di la giganta viv-arboro, qua ofte bunta-kolore.
Klimo-muro

Artificala klim(o)-muri konsistas de artificala konstrukturi qui konstruktesas precipue interne (en-edifice, klim-salono o klim-halo).

Roko-klimeri e monto-klimeri ofte konsideras oli kom exerceyo, altri kom lia specifika kompleta sporteyo. Altra granda grupo uzas oli ociale. Multa skoli uzas horo de en-edifica klimado kom parto di leciono pri korpal exerco.
Lazanyo

**Lazanyo** (del Italiana *lasagna*) esas Italiana forno-disho qua preparesas per dina sika pasto-folii de ck. 10 x 15 cmi.

Quankam lazanyo esas tipal Italiana disho, la nomo venas de Grekia, ube "lasanon" signifikas *plata pasto-kuko*.
Kisho

**Kisho** (en la Franca: *quiche*) esas nekovrita torto, maxim ofte kun fundo de "sablo"-pasto facita de farino, aquo e butro. La plenajo konsistas de frapita mixuro de ovi e kremo. A to adjuntesas legumi, karno o fisho. La kisho maxim ofte esas manjata varme, ma ol anke povas esar manjata kolde.

La maxim multe konocata kisho esas la Kisho Lotringiana, di qua lardo esas la chef-ingrediento. Tradicionala Kisho Lotringiana ne kontenas fromajo. Kisho Alzaciana esas Kisho Lotringiana kun onyono. Torto flamagita (Germane: Flammkuchen) esas komparebla a kisho, quankam la Torto flamagita plu multe similesas a pico.

Kisho venas de Lotringia, alternante Germana o Franca regiono. La francigita nomo derivesas de vorto de regionala linguo parent a la Germana vorto *Kuchen* (kuko).
Mandana Karimi

**Mandana Karimi** (n. kom *Manizeh Karimi* ye la 19ma di mayo 1988) esas Iranana cinem-aktorino e manekino.

Elu rezidis en India, ube aparis en multa cinematografuri di Bollywood. Karimi havas anke sucesoza internaciona kariero kom manekino.

## Referi
Richard Carpenter

**Richard Lynn Carpenter** (n. 1946) esas Usana kantisto, muzikisto e kompozisto. Kun lua fratino Karen, formacis dueto *[[The Carpenters]]*.
Emil Nolde

**Emil Nolde** (n. **Hans Emil Hansen** ye la 7ma di agosto 1867 til la 13ma di aprilo 1956) esis Dana-Germana piktisto.
Acida kremo

Acida kremo esas acidigita kremo. To signifikas ke lakt-acida bakterii juntesas a la kremo, pos qua la produkturo dum fristo fermentacas. Ta fermentaco diferigas ol de kremfresho.

Pro to acida kremo esas plu longe konservebla.
Lascăr Catargiu

**Lascăr Catargiu**, politikisto n. ye la 1ma di novembro 1823 til la 11ma di aprilo 1899 esis quarfoye chefministro di Rumania.
Kornwalana pasteto

**Kornwalana pasteto** esas tradicionala mi-ronda pasteto qua venas de la Britaniana komtio Kornwal. Tradicionale la farsajo existas de ter-pomo, napo ed onyono (omna tri mikre tranchita) e bovajo (tranchit en mikra kubi), kun poka butro, salo e pipro segun gusto. Prezente esas multa variaji, quale kun hanajo, fromajo e vejetala. Existas anke dolca variaji, exemple kun pomo. La ferme pakigita farsajo di la vera pasteto ne esas pre-koquita, la bakajo devas esar lente koquat en la forno.

Kornwalana pasteti kom dejuno produktesis da la spozini di la ministi. En la mineyo la pasteto esis ideala pronta repasto e pro ke la nutriva farsajo esis parkovrit en pasto, oli longe restis varme. Segun historio la pasto-kovrajo protektis la nutrivo kontre la cirkumajo di la sordida mineyo e la dika pasto-krusto ne manjesis, ma servis kom 'anso' por la manjanto.
Durum-frumento

**Durum-frumento** o harda frumento (*Triticum durum*) esas frumento kun grand e harda grano. Durum-frumento veninta de amilo-frumenton (Triticum dicoccon), ed esas *alotetraploida. La proteino di durum konsistas cirkume 56-65% ek gluteni, cirkume la sama procentajo kam esas la kazo en normala frumento.
Pasto (sika)

**Pasto sika**, (en l’Italiana: *pasta*) o **sika pasto** od **Italiana pasto** esas nomo en l’Italiana koquarto por pastaji de harda frumento. Pasto sika esas obtenebla anke freshe, e havas multa formi e preparo-metodi. Recente anke existas pasto sika de spelto, same kam plur-granizit e senglutena variaji.

Exempli:

* Lazanyo, plata rektangula folii
* Makaronio (del Italiana: *maccheroni*) vakua kurvaji en diversa formati
* Spageti (singulare: spageto) rond longa fili
* Vermicelo, fili plu dina kam spageto

## Exter-Italiana variaji

Ja multe plu longe la nomo nudli esas konocata, a qui apartenas l'Italiana pasto, ma per qua on indikas simila produkturi ne de Italian origino. Tale nudli esas manjata en la tota nord- ed est-Europa (*knödel*), same kam en la Mez-oriento ed en est- e sudesto-Azia (*bami*). Italiana migrinti introduktis la pasto sika en l'Unionita Stati di Amerika. En 2005 trovesis en la Chiniana provinco Chinghai 4000 yari anciena nudli, qui probable produktesis de milieto.
Modibo Keita (n. 1942)

**Modibo Keita**, politikisto n. ye la 31ma di julio 1942 til la 2ma di januaro 2021 esis chefministro di Mali dum tri monati en 2002, e pose de 2015 til 2017.
Mihai la 1ma di Rumania

**Mihai la 1ma**,  n. ye la 25ma di oktobro 1921 til la 5ma di decembro 2017 esis la lasta rejo di Rumania, e regnis de 1927 til 1930, ed itere de 1940 til 1947, kande ilu koaktesis abdikar.
Stockholm-sindromo

La **stockholm-sindromo** esas la psikologiala fenomeno qua kelkafoye eventas dum hom-gajigo. La fenomeno esas ke la gajo-homo developas simpatio por la hom-gajiganto.

La nomo venas de la Norrmalmstorg-atako di la *Kreditbanken* an la Norrmalmstorg en Stockholm e la konsequanta hom-gajigo de la 23ma til la 28ma di agosto 1973. La hom-gajigiti (gajo-homi) defensis lia hom-gajiginti, mem sis dii pos la hom-gajigo. Dum inquesti da la polico li parolis favoroze pri la hom-gajiginti. La kriminologo e psikiatro Nils Bejerot, qua helpis la polico, donis la nomo a ca fenomeno.
Chorizo

**Chorizo** esas sociso de origino Hispana qua havas spicoza saporo e havas redatra koloro, e havas ferma, kruda strukturo. Ol preparesas ek karno de porko, mixita kun pipro o papriko.
George Barker (piktisto)

**George Barker** (n. ye la 9ma di mayo 1882 til 1965) esis Usana piktisto. Naskinta en Nebraska, ilu rezidis dum granda parto de lua vivo en Kalifornia, ube il esis docisto pri arto che *Long Beach Polytechnic High School*.
Gene Davis (piktisto)

**Gene Davis** (n. ye la 22ma di agosto 1920 til la 6ma di aprilo 1985) esis Usana piktisto. Ilu piktis precipue koloroza vertikala bendi.
Manuel Dorrego

**Manuel Dorrego** (n. ye la 11ma di junio 1787 til la 13ma di decembro 1828) esis Arjentiniana militisto e politikisto. Il esis guberniestro di provinco Buenos Aires en 1820, ed itere de 1827 til 1828.

Dorrego opozis la centraligita administrado da Bernardino Rivadavia, l'unesma prezidanto di Arjentinia, e publikigis lua kritiki tra jurnalo *El Tribuno*. Pos la renunco di Rivadavia, lora viceprezidanto Vicente López y Planes anke renuncis, e la provinco Buenos Aires elektis Dorrego kom guberniestro.

Arjentinian armeo esis deskontenta kun Dorrego, nam lu aceptis kondicioni impozita da Braziliana diplomaco por finar la milito inter la du landi pri tale nomizita "Orientala Rivo", nun Uruguay. Juan Lavalle komandis stato-stroko kontre Dorrego ye la 1ma di decembro 1828, qua vinkesis e pose mortigesis da Lavalle.
Agrigento

**Agrigento** esas urbo en la regiono Sicilia, Italia. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 245,32 km².
Peter S. Pezzati

**Peter S. Pezzati** (n. ye la 18ma di septembro 1902 til la 19ma di februaro 1993) esis Usana piktisto. La bazo di lua arto esis la tradicioni de Renesanco.
Hom-gajigo

**Hom-gajigo** esas kontre-yura rapto de libereso di persono (la hom-gajigito o gajo-homo), skope facigar ulo por triesma partio.

* Hom-gajigi kun psikologiala bazo. On referas a la psikologiala karaktero di hom-gajiganto. Lu tale frustesas o desesperas  pri ul afero, ke lu hom-gajigas ulu.
* Kriminala hom-gajigi. La hom-gajigo servas kom helpilo por kriminar, o kom helpilo por eskapar pos kriminar, o kom helpilo por enkarcerigito por eskapar. Exemple: raptisto di banko qua deskovresas dum delikto e hom-gajigas la personaro, o hom-gajigo ube ransono esas postulata de (richa) familio.
* Politikala hom-gajigi. Hike hom-gajigo servas kom helpilo por atingar politikala skopo. Exemplo konocat esas la hom-gajigo en la Dubrovka teatr-edifico en Moskva, ube Checheniana hom-gajiganti postulis la retreto de Rusa trupi ek lia lando. Politikala hom-gajigi esas konsiderata kom formo di terorismo.
Gajo-homo

**Gajo-homo** esas homo qua esas sequestrit e servas kom gajo (gajo-homo), skope igar facar ulo por triesma partio.

Se ulu dum longa fristo esas hom-gajigita, povas eventar ke la gajo-homo developas simpatio por la hom-gajiganto. Ta psikologiala fenomeno nomesas stockholm-sindromo.
Fljótsdalshérað

**Fljótsdalshérað** esas urbo en Islando. Segun statistiki de 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 8884 km².
Apertivo

Apertivo (del Italiana: *aperitivo*, de *aprire* = apertar en Ido) esas la kustumo drinkar (ofte alkoholajo) ante la repasto. La drinkajo nomesas apertivajo.
Spumo-pasto

**Spumo-pasto** (o spum-pasto) facesas de quirlita albumeno. Ol esas sikigit en mi-varma forno dum longa fristo, til ke existas meringo o spumo-kuko.
WhatsApp

**WhatsApp** (pronunco: wacap, kelkafoye anke skribite 'wacapo') esas smartfon-aplikajo por instantala mesajizo. Per interretala konekto on povas babilar e sendar *dijitala fotografuri, *dijitala video- e son-graburi, dokumenti o GPS-koordinati povas esar sendata. Video-telefonar povas esar facata per IP-telefonio. La nomo esas kuntirajo del Angla "what's upp" (quale standas, quo eventas) ed "application" (smartfon-aplikajo).
X (social amas-komunikilo)

**𝕏** (olime **Twitter**, Angla por pepiar, pepio) esas sociala retaro-situo. Uzanti povas publikigar (en Ido lor Twitter: *Twitteragar*, nun 𝕏-mesajifar o mesajifar per 𝕏) kurta mesaji de admaxime 280 signi. On anke povas reaktar ye mesaji e sequar l'un l'altra. Mesajo per Twitter nomesis (en Ido) *Twitterajo*, nun 𝕏-mesajo. La servo livresis da Twitter Inc. qua en 2023 enkorpigesis en X-Corp., San Francisko en Kalifonia, Usa e havas plu kam 25 kontori tra la mondo.

En marto 2022 l'aferisto Elon Musk (i.a. Tesla) kompris Twitter ed en julio 2023 chanjis olua marko-nomo a **𝕏**. Pre-Elon Musk Twitter esis kontrolata ye odio-propaganta mesaji e falsa-novaji. Uzanti povis esar blokusata dum periodo o por sempre. Prezidinto Donald Trump blokusesis dum Twitter. 𝕏 dicas kredar ye libereso di opinionexpreso e ne kontrolar la konteno di la mesaji. Pro l'augemtanta nombro de antisemidismo, rasismo ed altra odiodifuzanta mesaji granda nombro de kompanii decidis ne plu volar kolokar (reklamar) en 𝕏 e livis la platformo.

La 30ma di agosto 2024 𝕏 devis klozar sua konti en Brazilia pos impero da judiciisto Alexandre de Moraes, pro ne respektar la Braziliana lego.

## Referi
Katastrofo di Chornobil

La **katastrofo di Chornobil** eventis ye la 26ma di aprilo 1986, en lora Soviet-Uniono, 110 km norde de Kiyiv, Republiko Socialista Sovietiana Ukraina, esis la maxim granda acidento di nukleara reaktoro de la historio. L'acidento produktis direte la morto di 31 personi e l'evakuo di  plusa homi, e lansis radioaktiva nubo qua extensis sur central-Europa. Kune la nukleara dizastro di Fukushima, Japonia en 2011, ol judikesas kom un ek la maxim grava nuklear acidenti de la historio.

Acidente, l'aquo uzita por koldigar la reaktoro formacis enorma quanto di vaporo kun alta preso, qua produktis falio en la sistemi di kontrolo e sekureso dil reaktoro. La temperaturo rapide kreskis tro multa, e la kupolo dil reaktoro ne rezistis e fuzis pos ke ol atingis 2000 °C. La grafito qua protektis la reaktoro kombustis e lansis granda quanto di radioaktiva materiaro che l'atmosfero.

La quanti di uranio-dioxido, erbio e radioaktiva materiaro ekpulsita dal explozo esis 500-ople plu granda kam olta produktita dal atomobombo qua lansesis super Hiroshima. Pos l'acidento, regiono distanta 30 km di radiuso de la reaktoro izolesis e lua habitanti evakuesis. L'urbo Pripyat, lor havanta plua kam 49 mil habitanti e distanta cirkume 3 km de la reaktoro, mustis evakuesar komplete dum du dii. Du laboristi mortis nemediate dum l'explozo, e 29 plusa homi mortis dum la sequanta dii o monati pro l'expozo a la radiaco. Altra 14 personi mortis pro kancero atribuita a la radiaco dum la sequanta yari, ed aparis plusa 15 kazi di tiroida kancero en pueri.

En novembro 1986, l'anciena edifico dil reaktoro 4 de Chornobil izolesis per betona "sarkofago", e super ol konstruktesis altra protektiva sistemo inaugurita en novembro 2016. Tamen l'izolo di arei proxim Chornobil duras e duros dum multa yari, nam on kalkulas bezonor 900 yari por la radiaco atingor niveli sekura por homala vivo.
Bitro-bulo

**Bitro-bulo** (Nederlandane: *Bitterballen*) esas mikra fritita raguto-bulo de cirkume 3 til 5 cmi diametro. Fakte esas mikra ronda versiono di *kroqueto, ma kun altra proporciono inter krusto e raguto. La pezo esas cirkum 20 grami.

La nomo ekvenas la fakto ke olime bitro-buli esis manjita che "bittertje" (*bitrajo)* (apertivo): forta alkohola (spico-)drinkajo. La manjajeto esas tre populara en Belgia e Nederlando. Oli anke manjesas en Surinam ed Indonezia. Altra-lande oli apene esas konocata.
Isabel la 2ma di Hispania

**Isabel la 2ma** (n. ye la 10ma di oktobro 1830 til la 9ma di aprilo 1904) esis Rejino di Hispania de la 29ma di septembro 1833 til la 30ma di septembro 1868, kande el revokesis da tale nomizita "Glorioza Revoluciono".
Memorigilo di Ulysses S. Grant

La **Memorigilo di Ulysses S. Grant** esas statuo en Washington D.C., Usa.

Ol esis dedikata ye 27 di aprilo 1922, 100 yari pos la nasko di Ulysses S. Grant, la antea Prezidanto di Usa. La centrala statuo, montranta Grant sur sua kavalo, stacas sur piedestalo ornizita per bronza reliefi di infantriani; ol cirkondesas da quar plusa piedestali.

La skultisto Henry Merwin Shrady komencis krear la statuo en 1902, e mortis du semani ante la dedikado. Ol esas la maxim granda kavalala statuo en Usa, e la kinesma maxim granda en la mondo.
Radioaktiveso

**Radioaktiveso** venas de materio qua spontane emisas ionizanta radiaco.

Povas koncernar spontana fendo (desintegresko) di kerni di radio-nuklidi. Diferanta kam kemiala procedi to forte dependas del izotopo. Radioaktiva dekado esas fizikala fenomeno. Pos desintegresko l’atom-kerno chanjas de kompozo; ol kontenas min multa protoni e/o neutroni. Tale existas altra nuklidi e per izotopo de la sama kemial elemento, ma maxim ofte altra elemento.

Anke povas koncernar pura beta-dekado o gama-dekado, od elektrono-kapto. La transiro dependas del energio-situeso di nuklidi.

En kelka situesi ol esas spontan atomo, anke nomizita la filiin-nuklido, ol ipsa anke nestabila. La procedo duras til ke existas stabil atom-kerno. Pro to on parolas pri kateno di dekado.

## Referi
La Povo di la Hundo

**La Povo di la Hundo** (Usana titulo: *The Power of the Dog*) esas internacione produktita filmo ek 2021, skribit e rejisita da Jane Campion, kun chefa roli por Benedict Cumberbatch, Kirsten Dunst, Jesse Plemons, Thomasin McKenzie, Kodi Smit-McPhee e Frances Conroy. La filmo bazizesas sur la sam-titula romano dal Usana skriptisto Thomas Savage. La filmo debutis dum la Film-Festo di Venezia ye la 2ma di septembro 2021 ed aparis plu tarde en 2021 che Netflix.
Netflix

**Netflix** esas Usana cirkumiro-firmo e film-produkterio kun chefa kontoro en Los Gatos, Kalifornia, Usa. Netflix fondesis en 1997 da Reed Hastings e Marc Randolph en Skots-Valo, Kalifornia. La chef-aktiveso di la firmo esas spekto-servo sur bazo di abono qua ofras flu-brodkasto de filmi e televizion-serii ek filmaro, inkluzite filmi produktita propra-firme.

## Historio
Netflix fondesis en 1997 en Scotts Valley, Kalifornia, da Marc Randolph e Reed Hastings. Hastings havis l'ideo komencar la firmo, pos ke il kom puniso mustis pagar sumo de 40 dolari por tro tarde retrodonar la lokacita filmo *Apollo 13*. Ye la 14ma di aprilo 1998 l'interretala pagino di Netflix esis enlinea kun 38 employati e 925 lokacebla video-filmi. Quar yari pose la firmo havas merko che la la borso di teknologio NASDAQ.

Komence la firmo-modelo di Netflix fundesis sur la senfrista lugado de DVD-i qui sendesis per posto en distingebla reda quadrata kuverti. Tam balde kam on retrosendis la DVD, Netflix sendis la sequanta DVD de listo de rezervita filmi. La nombro de DVD-i quin ulu povis havar sama-tempe dependis del abono-sorto. Pro l'augmentanta penetro dil interret-aceso de alta kapaceso di transmiso, Netflix transiris a flu-brodkasto. En januaro 2019 la firmo anke inkluzesis en *Motion Picture Association (MPA)*.
Interret-provizerio

**Interret-provizerio** (Angle: *ISP, Internet service provider*) esas kompanio qua dispozigas a la publiko aceso al interreto. Ofte ol anke provizas interretala servi.
Cirkumiro-konteno

La nociono **cirkumiro-konteno** (angle: *OTT* od *Over-the-top*) en kuntexto di telekomuniko esas uzata kom refero a konteno di triesma partio qua brodkastas direte a la fin-uzanto, ube l'ISP simple funcionas kom transportilo dil datumo-paketi.
Film-Festo di Venezia

La **Film-Festo di Venezia** (Italiane: *Mostra Internazionale d'Arte Cinematografica*) esas la maxim anciena film-festo di la mondo. Ol organizesas che insulo Lido en Venezia, Italia.
Film-festo

**Film-festo** esas festo organizata por atencigar la publiko pri filmi. Dum la festo en un o plura cinemi antee selektita filmi esas montrata. Freque nova filmi debutas dum film-festo, e dum film-festo premii esas donata. Ofte multa konocat aktori e rejiseri asistas granda film-festi.
Pop-muziko

**Pop-muziko** esas abreviuro por 'populara muziko', ofte neformale kurtigit a ***pop***). Ol esas kolektala nomo por nombro de diversa stili di muziko, ma plu-multe pro populareso kam diverseso di la muziko.

La komuna nomo di pop-muziko volas dicar ke larja publiko havas aceso a la muziko. Fakte to prezente esas la sempre la kazo, ma dum l'epoko kande la vorto inventesis, cirkume 1945, kulturo divenis komunajo por omna homi pro plu-boneskint e dispozebleso di la teknologio - quale disk-turnilo e la radiofono. Ultre to, anke l'ekonomiala pulso qua komencis en la yari kinadek, por yuni esis posibla divenar konsumero. Dum l'unesma yari di la pop-muziko ol plu-multe divenas expresilo por yuni. Muzik-instrumenti qui uzesas en la pop-muziko esas l'elektro-gitaro, bas-gitaro, batilaro e sintezilo.
Alkaliala hidrolizo

**Alkaliala hidrolizo** esas tekniko ube korpala restajo di homo od animalo sub preso esas dissolvata en varmeg aquo per kalio-hidroxido.  Altra nomo esas aquomaco*.

La Britanian entraprezuro “Resomation Limited” esas la stimulanta forteso dop l’apliko di ca alkaliala hidrolizo kom alternativa funero-tekniko. La firmo patentigis la proceduro e posedas l’internacionala komerco-marko “Resomator”, por aparato di la Skotian inventisto en qua hidrolizo eventas.

Che alkaliala hidrolizo la kadavro esas deskompozata en aqua-atra solvuro di alkalio, ca-kaze kalio-hidroxido, che temperaturo de 180 gradi Celsio ed augmentita preso tale ke la restaji ne bolias e ke la procedo pasas optimale. La kadavro devas esar provizita de vesti e kadavruyo de proteini, quale silko o lano pro ke ti facile hidrolizeskas. La procedo komencas per separar la kadavro e la sarko. La sarko povas esar riuzata cirkum 50 foyi, kontree a la situeso dum enterigo o kremaco. La quantesi de aquo ed alkalio dependas de la kadavro-pezo. La procedo duras cirkume tri hori e similesas a saponigar grasi. La restanta poroz osti divenas tale frajila ke oli facile muelesas a pudro, komparebla a cindro pos kremaco. Ultre l’osti, ne-dissolvebla elementi, quale prostezi de titanio, ora dento-remplasuro e kordio-stimulili povas izolesar. La restanta liquido esas kelke bruna, tre alkalioz e sterila. Pos neutrigo per acido la liquido ne plu esas ambiento-domajant e povas esar varsata aden la kloako.
Ray Manzarek

**Ray Manzarek** (n. **Raymond Daniel Manczarek** en 1939 til la 20ma di mayo 2013) esas Usana muzikisto, kantisto e kompozisto. Notora membro de la bando The Doors.
Ponto di laguno Garzón

**La ponto di laguno Garzón** esas ponto qua transiras la laguno Garzón en Uruguay, sur la frontiero inter la departmenti Maldonado e Rocha. La ponto esas famoza pro olua nekustumala cirkloida formo e desegnesis da Uruguayan arkitekto  Rafael Viñoly. Ol desegnesis en cirkla formo por koaktar automobilisti vehar plu lente, e permisas a pediranti aceso alonge l'un-sinsa cirkloid itinerario, inkluzanta pediro-transireyi qui permisas aceso a pediranti uzar sive l’interna sive l’extera trotuari di la cirklo.
Albacete

**Albacete** esas urbo en Hispania. Segun la demografiala kontado di 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 1125,91 km².

## Referi
Perturbo dil emoco-stabileso

**Perturbo dil emoco-stabileso** (PES) anke konocata kom *borderline*-personaleso-perturbo, esas un de personaleso-perturbi mencionit en la DSM. La perturbo esas karakterizita da nenormala konduto qua expresesas per nestabila relati, nestabila su-imajo e forta humoro-chanji. Povas esar forta pavoro abandonesar, sento de vakueso, impulsiva konduto e su-mutiligo. Ca personaleso-perturbo povas komencar dum adolecanteso o frua adulteso ed expresas en plura domeni; kelkafoye ol amelioras dum oldesko. Tamen, de 8% til 10% ek l'individui kun ca perturbo povas suocidar.

La nomo "borderline" literale signifikas 'frontiero-lineo'. Plu frue supozesis ke la perturbo trovesis en la regiono inter nevroso e psikoso. Ca viziono chanjesis, e la nomo restis. En la psikiatrio pluse e pluse sustenesas la propozo chanjar la nomo a *perturbo dil emoco-stabileso* (PES) o simila nomo pro ke la nomo borderline ne esas klara.

## Referi
Furia (televizion-serio)

**Furia** esas norvegian-germaniana fremisiva policala televizion-serio de 2021. Koncernas esforci da la norvegian e germaniana sekreta servo impedar teror-atenti da extreme dextra teroristi.
Diagnozal e Statistikala Manualo pri Mentala Desordini

**Diagnozal e Statistikala Manualo pri Mentala Desordini** (kurte **DMS**), esas Usana klasifiko-sistemo por psikala morbi, editit e kompilita dal Usana Psikiatral Asociuro. En la maxim multa landi la manualo konsideresas kom standardo en la psikiatrala diagnozeso.
Rivero Prut

**Prut** esas fluvio de Europa longa de 953 km, qua naskas an Monto Hoverla, Karpati, Ukraina e debushas an Danubio. Ol partale formacas naturala frontiero inter Rumania e Moldova.
Perturbo di pos-traumatala tenso

**Perturbo di pos-traumatala tenso** (**PPTT**) esas psikala morbo qua en DSM-IV esas klasifikit inter anxio-perturbi. En la DSM-V la perturbo esas insertit en nova chapitro, *Traumato- e tenso-relatanta perturbi*. Ultre to anke la kriterii esas chanjita ye kelka punti. Ca chanji esas deskriptit en la libro blanka *Perturbo di pos-traumatala tenso*.

La perturbo existas kom konsequajo di grava tensiva situesi, ube esas parolo de vivo-minaco, grava korpala lezuro o minaco di la korpal integreso, o longa-frista o grava ne-sekura psiko-sociala cirkonstanci. Ca situaji esas traumatoza por la persono.
Psikoso

**Psikoso** (de la Greka ψύχωσις, psychosis) esas generala termino uzata en psikanalizo e psikiatrio por referar mentala stando qua deskriptesas kom "separo o perdajo di kontakto kun la realajo". La simptomi varias, e povas inkluzar iluzionadi o halucini. Altri povas parolar od agar nekoherante, nekonvenanta koncerne ula situaciono. Altri povas havar desfacileso por dormar, sociala retrakto, manko di motivizo, e desfacileso por exekutar omnadia agadi. Psikosi esas rara en adolecanti, tamen, kande li aparas, li povas produktar serioza rezulti.

Kande l'epizodi di psikoso esas duranta o recidivanta, ofte kun halucini quale audar voci, iluzionadi e desorganizita pensi, ol nominesas skizofrenio.

## Referi
Libro blanka

**Libro blanka** esas dokumento qua deskriptas quale guverneriala politiko, teknologio e/o produkturo solvas specifika problemo. Libri blanka esas uzata por provizar a la lektero, objektiva relevant informajo qua uzesas por decidar. Libri blanka esas uzata tam en la politiko kam en l'entraprezado; se oli esas skribita objektive, oli ofte konsideresas kom fidebla fonto de informo.
Kuracato

**Kuracato** esas ulu a qua esas donata medicinala, saneso-profesional e/o flegistala helpo. La kuracato esas sorgo-bezonant e juas la sorgo o surveyo da sorgisto. Kuracato esas ulu kun manko de su-sorgo. Ca kuracato povas havar morbo, sanesala problemo o lezuro.
Libro nigra

**Libro nigra** esas pamfleto en qua esas protestata kontre mala cirkonstanci o neyustaji. Esas kolekturo de negativ exempli vidita de la vid-punto dil autoro od editero, ma anke di probabla skopo-grupo, qua esas editata libro-forme. La nomo 'libro nigra' trovas bazo en *Revelo* da Ioannes.

Pro l'augmentant influo di interreto konstante plu multe interretala situi o PDF-dokumenti esas aplikata. La libro nigra ne esas tipala nederlandana fenomeno; en Germania, exemple, on konocas la *Schwarzbuch* o *Schmutzbuch*.
Organizuro di la Nord-Atlantika Traktato

**Organizuro di la Nord-Atlantika Traktato** (**ONAT**), (en l'Angla *The North Atlantic Treaty Organization* abreviata per **NATO** od en la Franca *Organisation du traité de l'Atlantique nord*, abreviata per **OTAN**) esas milital organizuro, quo fondesis ye la 4ma di aprilo 1949. Lua unesma skopo esis opozar militale lore kreskinta influo di Soviet-Uniono e dil Pakto di Warszawa dum la kolda milito.

Dum la yari pos lua fondeso, ONAT kreskis, quankam la fino di pakto di Warszawa e di Soviet-Uniono. Nune, ex-membri dil pakto di Warszawa ed ex-teritorii di Soviet-Uniono anke esas membri dil organizuro.

## Nuna membri
* Norda Makedonia (depos 2020)
* Albania (depos 2009)
* Belgia (fondinto)
* Bulgaria (depos 2004)
* Chekia (depos 1999)
* Dania (fondinto)
* Estonia (depos 2004)
* Finlando (depos 2023)
* Francia (fondinto)
* Germania (depos 1955, komence kom West-Germania)
* Grekia (depos 1952)
* Hispania (depos 1982)
* Hungaria (depos 1999)
* Islando (fondinto)
* Italia (fondinto)
* Kanada (fondinto)
* Kroatia (depos 2009)
* Latvia (depos 2004)
* Lituania (depos 2004)
* Luxemburgia (fondinto)
* Nederlando (fondinto)
* Norvegia (fondinto)
* Polonia (depos 1999)
* Portugal (fondinto)
* Rumania (depos 2004)
* Slovakia (depos 2004)
* Slovenia (depos 2004)
* Turkia (depos 1952)
* Unionita Rejio (fondinto)
* Usa (fondinto)
Perturbo di disociiv identeso

**Perturbo di disociiv identeso** (anke konocata kom **perturbo di plur-nombra personaleso** o **perturbo di multopla personaleso**) esas disociiva perturbo ube ulu povas adoptar alternante du (o plura) interdicernebla personaleso-standi.
Disocio

Disocio en psikologio esas mentala stando dum qua pensaji, emoci, observaji o memoraji esas pozita ek la koncio, tempale ne 'rivokebla' o montras min multa kohero.

En kemio: disociar esas separar l'elementi unionita,
Ponto di Bakunayagua

La **Ponto di Bakunayagua** esas verko di Kuba, qua permisas per la *Voyo Blanka* transirar la valo di Yumuri. Ol situesas ye 18 km-i este del urbo Matanzas, til la frontiero inter la provinco La Habana e la provinco Matanzas. Ol esas la maxim alta ponto di Kuba.

La ponto apertesis en septembro 1959, e havas alteso de 110 metri super la fundo di la valo. Ol esas la maxim alta ponto di Kuba. Kubani konsideras ol kom un de la sep mirakli di Kubana injenior-arto. Ol desegnesis da Luis Sáenz Duplace e konstruktesis sub dukteso da civil injenioro Manuel (Manolo) Arvesu. Ye la Habana-latero esas observo-platformo, ye Matanzas-latero esas kampeyo sur la rivo.
Deskompreso-maladeso

**Deskompreso-maladeso**, anke konocata kom Kason-maladeso o plunjisto-maladeso, esas maladeso qua aparas che homi qui, pos laborir en cirkumajo de plu-altigita preso rivenas en cirkumajo de basa preso, quale plunjeri e plunjisti, o homi en aviono pos rapida deskompreso.
Kurta-frista (koncepto)

**Kurta-frista** (o kurt-frista) esas koncepto qua indikas tempala karaktero di butiko, muzeo, restorerio, edc. Motivi por selektar por kurt-frist establisuro esas interaltre la posibleso probar la merkato per pok esforco (exemple: ne ligit a longa-frista lokaco-kontrati) o la deziro agar pro aktuala cirkonstanci (exemple: dum somero-monati apertar kurt-frista butiko sur la plajo). Komoni o proprietanti di edifico povas selektar atraktar tala kurt-frista butiki o laboreyi por tale haltigar vakueso.
Olivia Addams

**Olivia Addams** esas artala nomo di **Adriana Livia Opriş** (naskinta ye la 17ma di septembro 1997), Rumana kantistino, kompozistino e produktistino di muzikala stilo *[[pop-muziko]]*.
Strado-vesto

**Strado-vesto** esas formo di ocio-vesto, precipue portata da viri, qua existis en la yari nonadek di la 20ma yarcento e mondo-vaste divenis populare. Koncernas kombino de vesti di la Nov-Yorkana *hip-hop*-cirkli kun influi de la Kalifornian ondo-glitanti, e kontenas elementi dil sporto-vesti, punko, plank-sketo e Japoniana strado-vesti. La termino strado-vesto aparas unesmafoye dum la yari 80, kande l’Usana firmo *Vision Skateboards* komencas vesto-produkto sub la nomo *Vision Streetwear.*

Anke la termino *urbana* vesti esas uzata por referar a la vesto-stilo. *Urban* esas plu transkovranta termino por l’urbala subkulturo di muziko, vesti, danso e grafitio.
António Feliciano de Castilho

**António Feliciano de Castilho**  esis Portugalana skriptisto e poeto de Romantikista movado.

Blinda evante 6 yari, ilu povis studiar helpita da ilua fratulo Augusto. Ilu skribis ilua unesma libro, *Cartas de Echo e Narciso* ("letri de Echo e Narciso") en 1821. Ilua unesma libri influita da Romantikismo esis *Primavera* ("Printempo", de 1822), ed *Amor e Melancolia* ("Amo e Melankolio", de 1823).
Zdzisław Beksiński

**Zdzisław Beksiński** (24ma di februaro 1929 til la 21ma di februaro 2005) esis Polona piktisto, skultisto e fotografisto.
Taylor Hawkins

**Oliver Taylor Hawkins** (naskinta ye la 17ma di februaro 1972 til la 25ma di marto 2022), maxim konocata per sua artala nomo nomo **Taylor Hawkins** esas Usana kantisto e kompozisto di muzikala stilo *[[rock]]*. Il instalesis en tale nomizita "Salono di la Famo di Rock and Roll" (*Rock and Roll Hall of Fame*) en 2021, kom membro di la bando Foo Fighters.
Christiaan Karel Appel

**Christiaan Karel Appel** (25ma di aprilo 1921 til la 3ma di mayo 2006) esis Nederlandana piktisto e skultisto. Ilu komencis piktar evante 14 yari e studiis che akademio *Rijksakademie* en Amsterdam. Il esis un ek la fondinti di la movado "CoBrA", en 1948.
Form-vesto

**Form-vesto** ( o **figur-korektiganta subvesto**) esas subvesto qua tempale adaptas o deformas la korpo tale ke ol plu kontentigas certen idealo di beleso. Ol pulsas o tensas certena parti di la muliera korpo por efektigar sociale ed estetike dezirata figuro. La korseto esas exemplo historiala tre konocata di figur-korektiganta subvesto, qua stretigas la tayo e pulsas la mami adsupre. Principe mam-sustenili anke esas figur-korektiganta subvesto. Anke viri eceptale portas form-vesto.
Jean-François Millet

**Jean-François Millet** (4ma di oktobro 1814 til la 20ma di januaro 1875) esis Franca piktisto. Il esis un ek la fonderi di tale nomizita "Skolo di Barbizon" pri piktado. Ilua precipua temi esis rurani e peizaji.
Niwatthamrong Boonsongpaisan

**Niwatthamrong Boonsongpaisan**, entraprezisto e politikisto n. ye la 25ma di januaro 1948, esis chefministro di Tailando  de la 7ma til la 22ma di mayo 2014. Ilu divenis provizora chefministro di Tailando nemediate pos la revoko di Yingluck Shinawatra da Konstitucala korto, e guvernis til stato-stroko qua revokis lua guvernerio, tri semani pose.
Komanditero

**Komanditero** komanditas (subtenas) entraprezajo o la persono qua entraprezas per pekunio, sen intervenar pri quale uzesas ica pekunio. Komanditero esas persono od organizuro, ma maxim ofte firmo qua komanditas evento (ex-e.: festo o konkurso), individuo, grupo de personi (ex-e.: uniono o sport-klubo) od edifico (ex-e.: teatr-edifico) per donar pekunio od altra moyeni, en kambio por reklamo.

La reklamo obtenesas per mencionar la nomo di la komanditero sur la vesti od equipajo di la sporteri, o per ligar la nomo di la komanditero a la klubo ta di la klubo od evento.
Vitrofibro

**Vitofibro** esas haro-dina fibro ek vitro. Malgre ne esar tam rigida kam karbono-fibri, ol esas plu multe chipa, e quale karbono-fibri ol anke ne subisas korodo. Vitrofibro povas uzesar kom termal izolilo en konstrukturi, o por manufakturar veturiferii, ali di avioni, ed altra strukturi.

Optikala fibri esas vitrofibri qui povas transmisar datumi en formo di lumala pulsi per longa disti.
Aerofritilo

**Aerofritilo** od **aer-fritilo** esas koqueyal aparato qua preparas nutrivo per cirkulado di varmeg aero per helpo di konvekto-mekanismo. Ventizilo cirkuligas varmeg aero cirkum la nutrivo e fritas la nutrivo, dum qua existas krokanta strato, kom konsequajo di la Maillard-reakto. Ol esas alternativo por la gras-fritilo. Per ol nutrivo povas esar rostata, bakat o fritata. Esas popular aparato qua esas vendata mondo-vaste.
István Dobi

**István Dobi**, politikisto n. ye la 31ma di decembro 1898 til la 24ma di novembro 1968, esis chefministro di Hungaria de 1948 til 1952.

Il esis membro di Hungara rezisto dum duesma mondomilito, e pos la milito ilu stimulis la federo inter lua Partiso di la Mikra Proprietanti e Komunista Partiso di Hungaria.