open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hannah Dugan

**Hannah C. Dugan** (n. 1959) esas Usana statal advokato e judiciisto de Milwaukee, Wisconsin. Depos 2016  el esis distriktala korto-judiciisto di Wisconsin por la statala distrikto di Milwaukee. Ante elua judiciala servi, Dugan esis prezidanto por Katolika Karitati Usa en sud-est Wisconsin e laboris kun plura legala help-organizuri.

La 25ma di aprilo 2025, Dugan arestesis da la FBI ed akuzesis pri supozita helpo a nedokumentizita migranto evitar aresto. Opozanti dil aresto dicis ke l'aresto havas karaktero di autoritatal ago da la duesma Trump-administrantaro, dum ke suporteri di Trump konsideras l'aresto kom exekuto di la lego. Dugan suspensesis da la statal alta korto.

## <small>Referi</small>
Édouard Louis

**Édouard Louis** (pron.: *eduard-luis*;) nasko-nomo: **Eddy Bellegueule** (n. Abbeville (Somme), la 30ma di oktobro 1992), esas Franciana skriptisto e tradukisto. 

Louis naskis en povra familio di fabrikeyo-laboristo (patro) en la nordo di Francia. Alkoholikeso, povreso, violenteso, rasismo, homeosexual-fobio, esas la temi en ilua verkaro.
Eduard Kuznecov

**Eduard Samoylovich Kuznecov** (en la Rusiana: Эдуа́рд Само́йлович Кузнецо́в; en la Hebrea: אדוארד קוזנצוב;  (n. Moskva, la 29ma di januaro 1939  – m. Israel, la 22ma di decembro 2024) esis Sovyetunionan-Israelana disidento, *refuznik*, jurnalisto e skriptisto. Il esis un de la dukteri dil Afero di Avion-kapto da Dimshic-Kuznecov en 1970. Pos kondamneso a morto la kazo di Kuznecov internacione atraktis l'atenco. Kom rezulto di globala protesti, ilua puniso chanjesis a dekekin yari en karcero.
Irène Némirovsky

**Irène Némirovsky**, nasko-nomo: **Iren Nemirovska** (pron.: *nemirovski*; n. Kyiv, la 24ma di februaro 1903 – m. Auschwitz, la 17ma di agosto 1942) esis Franciana skriptisto de orgino rusian-juda.
Zacatecas

**Zacatecas** esas stato di Mexikia, jacanta centre de la lando. Ol havas frontieri kun Coahuila norde, Nuevo León nord-este, San Luis Potosí este, Guanajuato, Jalisco ed Aguascalientes sude, Nayarit sud-weste, e Durango weste. Segun statistiki de 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio
Pro sua geografio, populi kun diferanta vivo-moyeni establisis su en Zacatecas. En dezerta regioni vivis nomada populi chaseri e kolekteri, kontre ke en regioni plu humida establisesis populi qui praktikis agrokultivo ed esis sedentaria. Cirkume 600 aK, populo veninta de Guanajuato, qua praktikis agrokultivo, establisis su en la zono ed originis la populi trovita en la regiono kande Hispani arivis ibe: kaxkane, guachichiles, guamares, irritilas, huichole, tekuexe, teule, tepehuane, koras e zakateki.
Mixuro di experti

**Mixuro di experti** od (abriviuro de Angla *Mixture of experts*) **MoE** esas tekniko di mashinolernado ube multopla experta reti (lernanti) uzesas por dividar problem-spaco a homogena regions.
Kontinua funciono

**Kontinua funciono** esas funciono quan povas deskriptar kom:
* funciono, en qua mikra chanjo di argumento efektigas mikra chnajo di olua valoro,
* real-valorala funciono, quan grafikajo es kontinua lineo.
Proximigado

**Proximigado** esas konstruado proximigata solvi, precipue kande la preciza ne poseblesas montrar en formo analitikala.
Kurval adjustigo

**Kurval adjustigo** esas sorto di proximiguro lasanta proximigar ensemblo di punti per kontinua funciono.
Abess

**ABESS** (de Angla *Adaptive Best Subset Selection*) od **abess** esas metodo di mashinolernado projektita por selektar maxim bona subensemblo.
Regresal analizo

**Regresal analizo** en statistiko esas metodo lasanta deskriptar komuna chanjado di kelk variebli per asortar a li funcioni. Ol posibligas predicar nekonocata valori per alta valori konocata.
DBRX

**DBRX** esas larja linguomodelo developita da *Mosaic* sub protekto di firmo Databricks, e kreinta ye 27ma di marto 2024. Ol es MoE-modelo kun 132 mld parametri.

## Externala ligili
* Introducing DBRX: A New State-of-the-Art Open LLM (angle)
Minny Pops

**Minny Pops** (pron.: *mini-pops*) esis Nederlandana bando di la jenro ultra-nova ondo, fondit en la yari 70. La texti esis Nederlandan ed Angla. Konstanta membro esis la kantisto Wally van Middendorp, altra membri esis (interaltre) Wim Dekker, Pieter Mulder, Stephen Emmer, Frans Hagenaars, Peter Mertens, The Dennis Duchhart (di The Scene) e Gerard J. Walhof.

Minny Pops esis l'apertala bando di XTC e Joy Division e facis koncerti en Britania, ube li obtenis suceso en Britania. Li signatis kontrato che Factory Records e registragis sesiono che John Peel.
Ultra (muziko)

**Ultra**, kurtigo di "ultramodernen" (extrema moderni), esas Nederlandana pos-punk- ed art-punkala movemento de la frua yari 80, existint en Amsterdam. Grupi e bandi di Ultra maxim ofte esis studenti di arto. Quankam la jenro komencis en Amsterdam, anke existis 'ultra'-bandi altraloke en Nederlando, precipue en urbi kun art-skoli, quale Nijmegen ed Eindhoven.

Karaktero di Ultra-muziko esis experimental uzo di ludo-muzikinstrumenti, kateno-segili e desakordita gitari.

Ultra-muziko havis quar important influi:
* punk-bandi ek Amsterdam
* Amsterdaman art-studenti
* Nijmegenan art-studenti
* Eindhovenan art-studenti

En Amsterdam un-foye po semano organizesis koncerti en (yunarala centro) Oktopus. La revuo *[[Vinyl (revuo)|Vinyl]]* ofte skribis pri Ultra-muziko e bandi e distributis la muziko per kaseti e flex-diski.
George Baker Selection

La **George Baker Selection** (pron.: *jorj-beker-selexyon*) esis Nederlandana bando qua fondesis en 1967 en la Zaan-regiono. Fondinto esis la Hans Bouwens ('George Baker'). Inicie la bando nomesis Soul Invention, ma pos manko di suceso li chanjis lia nomo a George Baker Selection.

La debuto "Little Green Bag"(1969) quik esis suceso. En 1975 divenis "Una Paloma Blanca" lia unesma mondala suceso. En 1992 "Little Green Bag" uzesis da Quentin Tarantino en la filmo "Reservoir Dogs", qua ristimulis la vendo di la kansono.
Nasmak

**Nasmak** esas Nederlandana experimentala *niwev*-bando de Nuenen, fondit en 1978 (lore: **Nasmaak**, pos yaro ribaptigit a Nasmak). Tam nacionale kam internacionale Nasmak obtenis suceso per kombino de tradicionala gitaro-bas-gitaro-batilaro ed experimenti per soni, quale l'uzo di "kraakdoos" e bendi.

**Membri:**
* Henk Janssen - gitaro, kanto
* Joop van Brakel - gitaro, kanto
* Theo van Eenbergen - basgitaro
* Toon Bressers - batilaro
* Truus de Groot - kanto, *kraakdoos*
* Aad van Vught - basgitaro
* Koen Ankers - basgitaro
* Milco Bogard - gitaro

Nasmak debutis per l'albumo "Nasmak Plus Instruments / Instruments Plus Nasmak" (1980). Segun la Britaniana disjokeo John Peel la debut-albumo esas la maxim bona disko dil Europana kontinento depos yari. Nasmak esis l'unesma bando qua havis *Peel-sesiono* en London.

En 1980 kantisto Truus de Groot livis la bando e translojis a New York, ube el fondas la bando *+ Instruments*.

En 1982 Nasmak produktis l'albumo "4our Clicks", olqua konsideresas da revuo Oor la maxim bona Nederlandana disko omma-tempe.

## <small>Referi</small>
Inteligental agento

**Inteligental agento** esas unajo qua perceptas sua cirkumajo, autonome decidas pri agar por atingar sua skopi e povas ajustar su efiko peer mashinolernado o per konocar.
Vivo-ciklo di sistem-developo

**Vivo-ciklo di sistem-developo** deskriptas tipala fazi e progreso inter fazi dum developar sistemo apogante sur komputero; de komenco a retreto.
Developo pri AI-asistata softwaro

**Developo pri AI-asistata softwaro** esas uzado di inteligental agenti por augmentar vivo-ciklo di sistem-developo.
Softwarala developo

**Softwarala developo** esas procedo di fasonado e realigado di softwarala solvajo por satisfacar uzanto.
Pussycat

**Pussycat** (pron.: *pusiket*) esis Nederlandana pop-bando de Sud-Limburg. En la mezo di la yari 70 la bando havis quar internaciona vendosucesi: "Mississippi" (1975), "Georgie" (1976), "Smile" (1976) e "My broken souvenirs" (1977) e pluse vendosucesi en Nederlando e Belgia. Mississippi atingis numero 1 en adminime dekekin landi, ultre Usa - ube fluas ta rivero.
Devin AI

**Devin AI** esas autonom AI-asistanto kreita da Cognition AI ye 12ma di marto 2024, nomizanta ipse softwarala developero pri AI.

## Externala ligili
* Devin, the AI software engineer (Angle)
The Blue Diamonds

**The Blue Diamonds** (pron.: *de-blu-daymonds*) esis Indonezian e Nederlandana rok-e-rol duo, maxim bone konocata pro lia milioni-vendita kansono "Ramona" en la yari 1960. *Indo*-fratuli (Nederlandan-Indoneziana) Ruud de Wolff (n. la 12ma di mayo 1941 – m. la 18ma di decembro 2000) e Riem de Wolff  (n. la 15ma di april 1943 – m. la 12ma di septembro 2017) fondis la grupo quik pos migro a Driebergen-Rijsenburg (Nederlando). Li amba naskis en Batavia (nun Jakarta, Indonezia).
Desutopio

**Desutopio**, **anti-utopio** o **distopio*** esas imaginata mondo o socio en qua homi havas deshumanigata e timoza vivi.
Kontinueso (fiktiveso)

**Kontinueso** en fiktiveso esas kohero di karakteristiko di homi, intrigo, objekti, e loki vidata dal audienco pos ula periodo di tempo.
Sequelo

**Sequelo** esas kreivajo pri literaturo, cinematografuro, teatro, televiziono, muziko o videoludo, qua esas kontinuajo od expansajo di olim artajo.

## Referi
2 Unlimited

**2 Unlimited** (pron.: *tu-anlimitid*) esas la maxim sucesoza Nederlandan-Belgiana pop-bando en la historio. Dum l'unesma duimo di la yari 90 la Belgiana produktisti Jean-Paul De Coster e Phil Wilde obtenis granda sucesi kun Nederlandana kantisti Anita Doth e Ray Slijngaard, plu bone konocata kom 2 Unlimited.

Mondovaste li vendis plu kam 20 milion diski. L'unesma albumo "Get Ready!" (1991) esis granda suceso. De olu li vendis 2,6 exempleri. "Twilight Zone" (1992) atingis numero 1 en Usa. La maxim granda vendosuceso esis "No Limits" (1993) qua atingis numero 1 en 35 landi.
Andylives00

**Orlando Andrés Jiménez Duque** (n. ye la 14ma di januaro 2000), konocata kom Andylives00, esas Kolumbiana YouTubo-kreanto e entreprenisto. Li havas 9 milionojn da abonantoj en sia YouTube-kanalo kaj 1 miliardon da spektantoj. Li estas konata pro siaj komediaj filmetoj, vlogoj kie li eniras forlasitajn lokojn, kaj frapas pordojn en Medeĝino. En 2024, li lanĉis sian propran ĉokoladmarkon.
Television

**Television** esis rok-bando/nova ondo-bando de New York duktita da gitaristo-kantisto Tom Verlaine e sua amiko Richard Hell e pose gitaristo Richard Lloyd. La bando fondesis en 1973, obtenis suceso en 1977 per l'albumo "Marquee Moon". Un yaro pose, pos l'aparo di albumo "Adventure" la bando desexistis.
Devo (bando)

**Devo** (pron.: *divo*) esas Usana bando, fondit en 1973 en Akron (Usa) e konocata pro lia muziko dil epoko nova ondo, fino di la yari 70/komenco di la yari 80. L'elektronala muziko esas robotatra ed atonala, e texti kritikis l'Usana socio, quan la bando konsideris tre mekanikala, rigid e supresanta. La nomo Devo venas de "de-evolution"-teorio (desevoluciono-teorio), teorio qua developesis en la pseudo-ciencala libro "The Beginning Was the End" da Oscar Kiss Maerth.

La kansono "Jocko Homo/Mongoloid" (1977) divenis "kult"-kansono. Brian Eno produktis lia unesma albumo "Q: Are We Not Men A: We Are DEVO". La kopio di la Rolling Stones-kansono "(I Can't Get No) Satisfaction" esis mikra suceso. En Usa la bando obtenis granda populareso, anke  dankez lia amuzanta dada-atra videajo sur kanalo MTV. La maxim granda suceso di Devo esis lia kansono "Whip It" (1980).
The Human League

**The Human League** (pron.: *de-yuman-lig*) esas Britaniana pop-bando fondit en 1977. En la yari 80 la bando obtenis la maxim granda suceso per kansoni quale "Don't You Want Me" (1981), "Human" (1986) e "Mirror Man" (1982). L'unika konstanta membro di la bando esas kantisto Phil Oakey.
Iberiana Ido-Societo

La **Iberiana Ido-Societo (IbIS)** (Hispane: *Iberiana Ido-Societo*) esas legala asociuro qua existas en Hispania ex 29-ma di mayo di 2025.

## Extera ligili
* Iberiana Ido-Societo (IbIS) nun esas legala asociuro
Juan Luis de Nadal y de Quadras

**Juan Luis de Nadal y de Quadras** esis Hispana Idisto, qua ye 1965 publikigis, kun Francisco Ballester Galés, la *Gramática del idioma mundial IDO*.

Ye 1946, il mariajis María-Francisca de Moxó y Queri, filiino dil barono di Quadras.

## Referi

## Extera ligili
* Gramática del idioma mundial IDO
Politikala dextro

**Politikala dextro** esas termino de tempi di Franca revoluciono, kande tale on nomizis grupi klerikala, nobelal ed aristokratala, qui dum sesiono di Nacional Asemblo sidis en dextra parto di aulo, kontre a grupi di sinistro, qui sidis sinistre.

Til fino di 20ma yarcento skopo di ol esis prenar feudala privileji. Nuntempe la dextro kontenas grupi: konservema, nacionala, kristana e liberala (nur ekonomikale).
Politikala sinistro

**Politikala sinistro** esas termino de tempi di Franca revoluciono, kande tale on nomizis grupi postulanta chanji politikala, sociala ed ekonomikala, qui dum sesiono di Nacional Asemblo sidis en sinistra parto di aulo, kontre a grupi di dextro, qui sidis dextre.

Segun la sinistro bono di homaro dependas de elimino di diferi pri stando, autoritato e richeso.
Extrema dextro

**Extrema dextro** o **dextra extremismo** esas termino por determinar personi e person-grupi pri dextra vidopunto distiganta per radikala programo o metodi di agado, precipue nacionala, fashistala, homeosexual-odial e rasistala.
Brigado Azov

**Brigado Azov** esas kontroversala mi-armeal Ukrainan organizuro pri extrema dextro determinata kom neonaziista.

Ol es nomata kom *Nigra hometi*, e fondesis en Mariupol en 2014. La soldati dil brigado responsas pri violacar homala yuri e krimini militala.

En 2017 kongresani di Usana Domo di Reprezentanti blokigis financar la brigado, ed en 2019 40 ek li inferis ke agnoskez la brigado kom organizuro teroristala – sensucese.
Fad Gadget

**Fad Gadget** (pron.: *fet-gechet*), artisto-nomo di **Francis John Tovey** (n. London, la 8ma di septembro 1956 – m. London, la 3ma di aprilo 2002), esis Britaniana avangarda elektronala muzikisto e vocalisto. Il esis pioniro di tam *niwevo* e frua industriala muziko.
Alexandr Aronovich Pecherski

**Alexandr Aronovich Pecherski** (Ukrainane *Oleksandr Aronovich Pecherskiy*) (n. ye la 22ma di februaro 1909 – m. ye la 19ma di januaro 1990) esis Sovietiana oficiro di Red-Armeo, un del organizinti e duktinti di la maxim sucesoza revolto ed amasal eskapo di Judi de naziistal extermineyo dum la duesma mondomilito, qua eventis en l'extermineyo Sobibor ye la 14ma di oktobro 1943.

## Til duesma mondomilito
En 1915 olua familio lojeskis en Rostov-na-Donu ube laboris kom elektristo, e pos finigar studiado divenis chefo di "domo di kulturo".

## Komenco di la milito
De 22ma di junio 1941 Pecherski esis sub-lietnanto en Red-Armeo, e autune pos salvar vundita soldato – lietnanto.

Ank autune ol divenis kaptito, e pos probar eskapar ol transportesis a karcero proxim Minsk ube naziisti deskovris olua Judala deveno. Rezulte Pecherski trovis su en Sobibor.

## Rebeleso en Sobibor
Peczerski esis kunautoro (kun Leon Feldhendler) di aranjo dil amasal eskapo quo eventis en 14ma di oktobro 1943, e probable nur danke ad olu oficirala experienco la operaco sucesis.

## Pos l'eskapo
Ye la 22ma di oktobro 1943 atingis partisana grupo en Bielorusia.

Pos enirar Red-Armeo, kom suspektita pri "trahizo di patrio", Pecherski sendesis a punisala bataliono. Ibe ol divenis kapitano, ed, kom  duesme vundita, esante en hospitalo proxim Moskva renkontris sua futura spozino Olga Kotova.

En 1943 Pecherski raportis quo eventis en Sobibor, ed en 1946 to publikesis en Usa kom parto di "Nigra libro" (Ruse *Chyornaya kniga*) – un ek unesma publikaji pri holokausto.

## Pos la milito
Alexandr Pecherski rivenis a Rostov-na-Donu ube esis administranto en Teatro Muzikala, ma pose, pro Stalinala "batalio kontre kosmopolitismo", ol ne povis laborar. Nur depos 1955 ol laboris en mashinala fabriko.

En 1963 Pecherski esis kom testo dum proceso di 11 Ukrainana gardisti en Sibibor – ili omna recevis mortopuniso.

## Memoro
Til fino di sua vivo Pecherski esis nekonocata heroo.

En 2007 sur muro di domo en Rostov-na-Donu ube il lojis aparis memorigiva plako.

En 1987 kreesis Usana filmo "Eskapo de Sobibor" (kun precipua rolo di Rutger Hauer), ed en 2018 Rusiana – "Sobibor" en qua kom "Sasha" ludis Konstantin Habenski.

Ye la 20ma di marto 2016 prezidanto Vladimir Putin posmorte distingis Pecherski per medalio di braveso recevata da olua nepotino.

En 1963 Pecherski esis kom testo dum proceso di 11 Ukrainana gardisti en Sobibor – ili omna recevis mortopuniso.
Rebelajo di Wagner-grupo

**Rebelajo di Wagner-grupo** esas armeal agado di Grupo Wagner duktanta dal entraprezisto Yevgeni Prigojin kontre Rusian armeo, qua eventis ye la 23-24ma di junio 2023.

Prigojin akuzeskis Rusa Ministerio di Defenso pri atako e mortigo soldati dil grupo ed anoncis komenco di "marsho di yusteso".

Wagnerani konquestis Rostov-na-Donu ed iris a Moskva. Paco-negocianto divenis prezidanto di Bielorusia – Aliaxandr Lukashenka.
Yevgeni Viktorovich Prigojin

**Yevgeni Viktorovich Prigojin** (n. 1ma di junio 1961 – m. 23ma di agosto 2023) esis Rusian entraprezisto.

En 1996 Prigojin apertis en Sankt-Peterburg punti gastronomiala. En ilu exkluziva restorerio "Nov Insulo" sur navo en fluvio Neva manjis prezidanti Vladimir Putin, Jacques Chirac, chefministro Yoshiro Mori e George W. Bush. Pos du yari Putin komisis ilu pri organizar festino pri sua naskodio.

Malgre opiniono Fonduro di Alexei Navalni pri proxima relati, Putin ipse pri Prigojin dicis:

Prigojin investis en kriptovaluti havinte 100 000 bitcoini. Ilua kompanii minadis oro en Sudan, ed ank havis mineyo en Siria.

Il esis kunfondinto di Grupo Wagner – kompanio di mercenarii. La firmo agis legale pro ne preciza punto en internaciona legaro segun qua on ne savis ka laboranto teknikalka che armeal aparati esas ja mercenario o ne, ed ol ofertis servii en multa loki en la mondo, ube situaciono politikala ne esis stabila, precipue en Afrika e Proxim Oriento, i.a. la grupo defensis Sirian oleodukti kontre Islamala Stato. 

Il duktis rebelajo dil grupo kontre Rusian armeo, pos quo Vladimir Putin nomis ilu *trahizanto*.

Il mortis en avionala katastrofo en kolonieto urbaltipa Kujenkino. L'aviono aviacis de Moskva a Sankt-Peterburg. Ultre Prigojin mortis 9 altra grava membri di Grupo Wagner, inter altre Dmitri Utkin (eponimala "Wagner").
Jean Pormanove

**Jean Pormanove**, pseudonimo di **Raphaël Graven** (pron.: *ja<sub>n</sub>-pormanove*; n. Woippy la 26ma di januaro 1979 – m.Contes, la 18ma di agosto 2025), esis Franciana flu-brodkastero, influero e komediisto. En 2023 il esis la maxim populara franciana flu-brodkastero che flu-brodkasterio Kick (Australia), en agosto 2024 il esas la 4ma maxim populara flu-brodkastero di la mondo.

Pormanove mortis pos sencese subisir miz-uzo e maltrakto dum 280 hori por flu-brodkasto che flu-brodkasterio Kick.

## <small>Referi</small>
Dmitri Valeryevich Utkin

**Dmitri Valeryevich Utkin**, pseudonimo "Wagner" (n. 11ma di junio 1970 – m. 23ma di agosto 2023) esis Rusian oficiro di Rusian armeo, eponimala fondinto di Grupo Wagner.

En 2021 Europana Uniono impozis sancioni ad il pro ilua responso pri violacar homala yuri.

Il partoprenis en rebelajo dil grupo kontre Rusian armeo.

Utkin mortis en avionala katastrofo en kolonieto urbaltipa Kujenkino. L'aviono aviacis de Moskva a Sankt-Peterburg. Ultre il mortis 9 altra grava membri di Grupo Wagner, inter altre Yevgeni Prigojin (duktanto di rebelajo).
Ann Cleeves

**Ann Cleeves** OBE (pron.: *en-klivs*; n. Herefordshire, la 24ma di oktobro 1954) esas Britaniana skriptisto di krimini. El skribis tri serii di krimini qui filmigesis por la televiziono: Vera Stanhope, Jimmy Perez e Matthew Venn.
Skrenal ambiento

**Skrenal ambiento** esas laboral areo en funcionanta sistemi, quin grafikal uzer-interkonekto bazizas ye widjeti quale fenestri.

Maxim populara skren-ambienti esas:
* Microsoft Windows
* Mac OS
* Linuxala: GNOME, KDE, XFCE, LXQT, LXDE ed altra
Meta AI

**Meta AI** esas explor-dividuro di Meta Platforms (olime Facebook), qua developas teknologii di artifical inteligenteso ed augmentita realeso.

## Extera ligili
* oficala retoloko dil Meta AI
Kneecap

**Kneecap** (pron.: *nikep*) esas Irlandana hip-hop-trio de Belfast, Nord-Irlando. Membri esas Mo Chara, Móglaí Bap e DJ Próvaí (pseudonimi di rispektive Liam Óg Ó hAnnaidh, Naoise Ó Cairealláin e J. J. Ó Dochartaigh.

Kneecap kantas en l'Angla ed en l'Irlandana. La a texti esas politikala.

Pos brandisir la flago di Hizbola dum koncerto, la grupo esas procesata.
Ambientala moderado

**Ambientala moderado** referas a procedo per qua on mezuras por evitar, reduktar o kompensar influaji pril ambiento.
Softwarala kompanio

**Softwarala kompanio** esas organizuro statal o privata fondita por profitar, quan precipua produkturi es softwaro, softwaral teknologio, distributo, e developo pri softwarala produkturo.
Softwarala sistemo

**Softwarala sistemo** esas sistemo di interkomunikala kompozanti, qua bazizas ye softwaro formacanta kom parto di komputerala sistemo (mixajo di softwaro e hardwaro).
Hiperligilo

**Hiperligilo** o simple **ligilo** esas dijitala refero provizanta diret aceso a datumi per kliktar o frapetar da uzanto.
Femke Halsema

**Femke Halsema** (n. Haarlem, la 25ma di aprilo 1966) esas Nederlandana skriptisto, dokumentalisto, politikisto e guvernisto. El esas membro di la partiso GroenLinks. De 1998-2011 el esis membro di la Duesma Chambro, de 2002-2010 parlamentala grupestro di GroenLinks en la Duesma Chambro e politikala duktisto di GroenLinks.
Ni Omna Stranjeri

**Ni Omna Stranjeri** (titulo originala: **All of Us Strangers**) esas Britaniana romantikoza fantazio-filmo de 2023, (skribit e rejisita) da Andrew Haigh. La filmo libere imspiresis da la libro *Stranjeri* (1987) da Taichi Yamada.

## <small>Rezumo</small>
Adam, cenarifisto habitant en London, renkontras ilua misterioza vicino Harry, e deskovras ke ilua ante longa tempo mortinta genitori en ilua genitorala domo ankore aspektas la sama kam ante tridek yari.
37°2 le matin

**37°2 le matin** (Angla titulo: **Betty Blue**) esas Franciana filmo de 1986 da rejisisto Jean-Jacques Beineix. En la precipue roli: Béatrice Dalle (debutanto) e Jean-Hugues Anglade.

## <small>Rezumo</small>
Betty lente sufras pro sua propra impetuemeso e pasiono. Zorg, elua dek yari pluse evanta amoranto esas skriptisto qua sufras pro blokusata skrib-inspiro. La filmo fondesis sur la libro 37°2 le matin de 1985 da Philippe Djian.
GPT-1

**GPT-1** (abreviuro de Angla *Generative Pre-trained Transformer 1*) esis unesma larja linguomodelo da OpenAI de 2017.

## Extera ligili
* [Improving language understanding with unsupervised learning ([Angla linguo|Angle])]
GPT-2

**GPT-2** (abreviuro de Angla *Generative Pre-trained Transformer 2*) esis duesma larja linguomodelo da OpenAI de 2019.

## Extera ligili
* [GPT-2: 1.5B release ([Angla linguo|Angle])]
GPT-3

**GPT-3** (abreviuro de Angla *Generative Pre-trained Transformer 3*) esis triesma larja linguomodelo da OpenAI de 2020.

## Extera ligili
* [OpenAI API ([Angla linguo|Angle])]
GPT-4

**GPT-4** (abreviuro de Angla *Generative Pre-trained Transformer 4*) esis quaresma larja linguomodelo de serii da OpenAI de 2023. Ol aceseblesar per ChatGPT e Microsoft Copilot til 2025, e nun per API.

## Extera ligili
* [GPT-4 is OpenAI’s most advanced system, producing safer and more useful responses ([Angla linguo|Angle])]
GPT-4.1

**GPT-4.1** (abreviuro de Angla *Generative Pre-trained Transformer 4.1*) esis larja linguomodelo de serii GPT da OpenAI de 2025 acesebla per API.

## Extera ligili
* [Introducing GPT-4.1 in the API ([Angla linguo|Angle])]
GPT-4.5

**GPT-4.5** (abreviuro de Angla *Generative Pre-trained Transformer 4.5*) esis larja linguomodelo de serii GPT da OpenAI de 2025 acesebla per API e ChatGPT Plus til 14ma di julio 2025. Olua kodexonomo esis *Orion*.
Webala roboto

**Webala roboto** (Angle *web crawler*, *spider*, *spiderbot* o *crawler*) esas softwaro, qua kolektas informi pri strukturo, retopagini e kontentaji situita en interreto.
Skren-kaptajo

**Skren-kaptajo** (Angle *screenshot*, *screen capture* o *screen grab*) esas enrejistro di aktual imajo montrata da komputero, ludo-mashino o smartfono, maxim ofte a grafikala failo.
GPT-4o

**GPT-4o** (abreviuro de Angla *Generative Pre-trained Transformer 4o*) esis larja linguomodelo de serii GPT da OpenAI de 2024 acesebla per ChatGPT. Depos marto 2025, de kande ol substitucis DALL-E 3 en ChatGPT GPT-4o povas produktar imaji de texto.

## Extera ligili
* [Hello GPT-4o ([Angla linguo|Angle])]
Angela e Luciana Giussani

L'Italiana fratini **Angela Giussani** (n. Milano la 21ma di junio 1922 - m. Milano, la 10ma di februaro 1987) e **Luciana Giussani** (n. Milano, la 19ma di aprilo 1928 - m. Milano, la 31ma di marto 2001) esis desegnisti, skriptisti ed editisti di desegnita rakonti, konocata pro lia serio Diabolik (1962). De la serio vendesis plu kam 150 milion exempleri ed inspiris filmi, radio-teatrajo ed animacita* televizion-serio.

## <small>Referi</small>
Avert-injeniorarto

**Avert-injeniorarto** o ***prompt-injeniorarto** esas koncepto relatant ad artifical inteligenteso, precipue a procedo pri naturala linguo, qua fokigas su ye optimizado, formacado ed ajustano questioni, rekomendi e sugesti por AI-modeli.
Modelo imajo-per-texto

**Modelo imajo-per-texto** esas modelo di mashinolernado qua kom eniro prenas avertajo (*prompto) e produktas imajo segun tala deskripto.
DALL-E

**DALL-E**, **DALL-E 2** e **DALL-3** esas modeli imajo-per-texto developita da OpenAI uzinte metodologio di profunda lernado por produktar dijital imaji per deskripto di naturala linguo (avertaji/*prompti).
HeyGen

**HeyGen** esas modeli di imajo-per-texto e video-per-texto fondita da Joshua Xu e Wayne Liang en 2020. Ol uzas metodologio di profunda lernado por produktar dijital imaji e video per deskripto di naturala linguo (avertaji/*prompti).

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Artificala neuronala reto

**Artificala neuronala reto** o simple **neuronala reto** en mashinolernado esas komputala modeloinspirita da strukturo e funcioni di biologiala neronala reti.
Profunda lernado

**Profunda lernado** en mashinolernado esas fako qua fokigas su ye mult-stratala neuronala reti por exekutar taski kom lernado pri klasifikado, regreso e reprezento.
Ganimal

**Ganimal** esas modelo di imajo-per-texto developata da MIT Media Lab de 2023. Ol uzas metodologio di profunda lernado por produktar dijitala imaji per deskripto di naturala linguo (avertaji/*prompti).

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
GPT-5

**GPT-5** (abreviuro de Angla *Generative Pre-trained Transformer 5*) esis larja linguomodelo de serii GPT da OpenAI de 2025 acesebla per ChatGPT e Microsoft Copilot, ed anke per API.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
GPT-J

**GPT-J** o **GPT-J-6B** (abreviuro de Angla *Generative Pre-trained Transformer J-6B*) esis larja linguomodelo da EleutherAI de 2021 kom softwaro di apertita fonto acesebla che GitHub. *6B* en la nomo devenas de 6 miliardi di parametri.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Versionala kontrolo

**Versionala kontrolo** en softwaral injeniorarto esas praktiko di kontrolar e organizar diversa komputerala faili, precipue fontokodexala text-faili.
Git

**Git** esas sistemo di kontrolo pri distributala versiono qua trekagis verdioni di faili. Ol es ofte uzata programifisti por kontrolar fontokodexo dum kunlaborala softwarala developo di lo.
GitHub

**GitHub** esas posedala developerala platformo qua lasas krear, konservar, administrar e kambiar kodexi. Ol uzas Git po provizar kontrolo pri distributala versiono, e GitHub ipsa provizar traitaji quale aces-kontrolo, trekigo di cimi (softwaral erori) e task-administrado.
Gemini (linguomodelo)

**Gemini** esis larja linguomodelo devolopita da Google DeepMind de 2023 kom sucesanto di LaMDA e PaLM 2.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
PaLM

**PaLM** (de Angla *Pathways Language Model*) esis larja linguomodelo devolopita da Google AI de 2022 kom (di versiono 2 kun LaMDA) precedanto di Gemini.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
LaMDA

**LaMDA** (de Angla *Language Model for Dialogue Applications*) esis larja linguomodelo devolopita da Google Brain de 2021 kom (kun PaLM 2) precedanto di Gemini.
Llama (linguomodelo)

**Llama** esis familio di larja linguomodeli devolopita da Meta AI de 2023.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
CVS

**CVS** (abreviuro de Angla *Concurrent Versions System*) esas sistemo di versionala kontrolo acesebla per licenco GNU GPL ed uzata da programifisti, fondita en 1986 da Dick Grune. Ol es en arkitekturo kliento-servero.
Kontrolo pri distributala versiono

**Kontrolo pri distributala versiono** en Softwarala developo esas formo di versionala kontrolo en qua kodexobazo es "speguligita" sur omna komputeri di developeri.
BLOOM (linguomodelo)

**BLOOM** (de Angla *BigScience Large Open-science Open-access Multilingual Language Model*) esis larja linguomodelo devolopita da *BigScience research workshop* de 2022. Ol havas apertit aceso, e programifesis per Python.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Claude (linguomodelo)

**Claude** esas familio di larja linguomodeli devolopita da Anthropic de 2023. Segun stando por 2024 la familio kontenis tri modeli: Haiku, Sonnet ed Opus.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Gemma (linguomodelo)

**Gemma** esas familio di larja linguomodeli devolopita da Google DeepMind de 2024. Ye la 12ma di marto 2005 publikesis Gemma 3.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Qwen

**Qwen** o **Tongyi Qianwen** esas familio di larja linguomodeli devolopita da Alibaba Cloud de 2023. Ye julio 2025 publikesis modelo Qwen3-Coder.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Jais (linguomodelo)

**Jais** esas familio di larja linguomodeli devolopita depos agosto 2023 da G42 e Cerebras kom apertit-fontal AI-modelo.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Araba linguo|Arabe])]
G42 (kompanio)

**Group 42 Holding Ltd** or simple **G42** esas kompanio de Unionita Araba Emirii qua okupas su pri artifical inteligenteso, inter altre ol developas apertit-fontal AI-modelo Jais.
DataStax

**DataStax** esas de Usana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, ma olua standardala produkto esas Astra DB – servado pri datum-bazo en nubo.
XAI (kompanio)

**X.AI Corp.** o simple **xAI** esas de Usana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, sociala amas-komunikili e teknologio, fondita da Elon Musk en 2023. Standardala produkto di xAI es babilroboto Grok.
Grok (babilroboto)

**Grok** esas familio di larja linguomodeli e babilroboto devolopita depos novembro 2023 da xAI (kompanio di Elon Musk).

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Vicuna (linguomodelo)

**Vicuna** esas familio di larja linguomodeli devolopita depos marto 2023 da quar Usan universitati asociante kun LMSYS kom apertit-fontal AI bazizante ye modelo Llama 2 (da Meta AI). Existas modeli 13B, 7B e 33B.

## Extera ligili
* [La retoloko pri Vicuna 13B ([Angla linguo|Angle])]
Huawei PanGu

**Huawei PanGu** esas familio di larja linguomodeli devolopita depos julio 2023 da Huawei. En 2025 publikesis openPangu-Pro-MoE-72B kom apertit-fontal AI-modelo.

## Extera ligili
* [La retoloko di apertita versiono openPangu-Pro-MoE-72B ([Chiniana linguo|Chine])]
Perplexity AI

**Perplexity AI, Inc.** o simple **Perplexity AI** esas de Usana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Aravind Srinivas, Denis Yarats, Johnny Ho e Andy Konwinski en 2022. Standardala produkto di Perplexity AI es samanoma interretala serchilo uzanta larja linguomodelo.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
H (kompanio)

**H Company** o simple **H** esas de Franciana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Charles Kantor, Laurent Sifre, Daan Wiestra, Karl Tuyls e Julien Perollat en 2023.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
LightOn

**LightOn** esas de Franciana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Igor Carron, Laurent Daudet, Florent Krzakala e Sylvain Gigan en 2016.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
01.AI

**01.AI** esas de Chiniana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Kai-Fu Lee en 2023. Ol fokigas su pri apertit-fontala AI.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Baichuan AI

**Baichuan AI** esas de Chiniana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Wang Xiaochuan en 2023. Standardala produkturo di lo es larja linguomodelo Baichuan (en mayo 2024 en versiono 4).

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Chiniana linguo|Chine])]
Caper AI

**Caper AI** esas de Usana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Lindon Gao, York Yang, Yilin Huang e Ahmed Beshry en 2016. Olua standardala produkturo es pagosistemo *Caper Carts*

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Mistral AI

**Mistral AI** esas de Franciana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Arthur Mensch, Guillaume Lample e Timothée Lacroix en 2023. Ol developas larja linguomodeli (ank apertit-fontala), ed olua standardala produkturi es: Mistral 7B, Mixtral 8x7B, Mistral Medium, Mistral Large, Mistral Large 2 (123B), Mixtral 8x22B, Codestral 22B, Codestral Mamba (7B), Mathstral (7B), Mistral NeMo 12B, Mistral Embed, Mistral Small 3.1, Mistral Medium 3, Magistral Small e Magistral Medium.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Moonshot AI

**Moonshot AI** esas de Chiniana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Yang Zhilin, Zhou Xinyu e Wu Yuxin en 2023. Ol developas larja linguomodeli, ed olua standardala produkturi es: Kimi, K1.5, Kimi-VL, Kimi-Dev-72B e Kimi K2.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Chiniana linguo|Chine])]
Aleph Alpha

**Aleph Alpha GmbH** o simple **Aleph Alpha** esas de Germaniana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Jonas Andrulis e Samuel Weinbach en 2019. Standardala produkturo di lo es larja linguomodelo Luminous.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Anthropic

**Anthropic PBC** o simple **Anthropic** esas de Usana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Dario Amodei, Daniela Amodei, Jared Kaplan, Jack Clark e Ben Mann en 2021. Standardala produkturo di lo es larja linguomodelo Claude.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Peak (kompanio)

**Peak** esas Britaniana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Richard Potter, David Leitch e Atul Sharma en 2015. 

## Extera ligilo
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
RAIC Labs

**RAIC Labs** o formale **Synthetaic** esas de Usana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Corey Jaskolski en 2019. Ol developas softwaro pri komputerala viziono, precipue pri geospacala datumi.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Runway (kompanio)

**Runway AI, Inc.** o simple **Runway**/**RunwayML** esas de Usana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Cristóbal Valenzuela, Alejandro Matamala e Anastasis Germanidis en 2018. Ol developas modeli di video-per-texto, e olua standardala produkturi es: Gen-1, Gen-2, Gen-3 Alpha e Gen-4.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Chiniana linguo|Chine])]
Nubala komputado

**Nubala komputado** esas modelo di datum-procedado qua bazizas ye uzar seraji provizita da servanto. Nubo es servo ofertita per determinita softwaro, quo signifikas manko di kompro-bezono di licenco.

Ol esas paradigmo por ganar retal aceso ad extensebl ed elastika pulo di kambiebla fizikala o virtuala resursi kun su-servanta provizado ed administrado "per postulo".
Softwaro kom servo

**Softwaro kom servo** esas servala modelo di nubala komputado qua posibligas a servato uzar aplikaji exekutita en infrastrukturo di nubo, ed acesebla per i.a. interretnavigilo o kliento di aplikajo.
Cognition AI

**Cognition AI** o **Cognition Labs** esas de Usana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Scott Wu, Steven Hao e Walden Yan en 2023. Olua standardala produkturo es virtual asistanto Devin AI.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Glean (kompanio)

**Glean Technologies** o **Glean** esas de Usana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso e serch-kapableso, fondita da Arvind Jain en 2023.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Leena AI

**Leena AI** esas de Usana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso e modeli di softwaro kom servo, fondita da Adit Jain, Mayank Goyal e Anand Prajapati en 2018.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Inflection AI

**Inflection AI** esas de Usana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso e mashinolernado, fondita da Reid Hoffman, Mustafa Suleyman e Karén Simonyan en 2022.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Mind Foundry

**Mind Foundry** esas Britaniana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Stephen Roberts e Michael Osborne en 2016.

## Extera ligilo
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Covariant (kompanio)

**Embodied Intelligence** o simple **Covariant** esas de Usana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso e robotiko, fondita da Pieter Abbeel, Peter Chen, Rocky Duan e Tianhao Zhang en 2017.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Upstage (kompanio)

**Upstage** esas de Sud-Koreana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Sung Kim en 2020. Olua produkturo es larja linguomodelo Solar Pro 2.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Text (kompanio)

**Text** esas de Poloniana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita kom LiveChat (aganta en modelo softwaro kom servo) en 2002. Olua produkturi es: LiveChat, ChatBot, HelpDesk.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Cohere

**Cohere** esas de Kanadana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso, fondita da Aidan Gomez, Ivan Zhang e Nick Frosst en 2019. Standardala produkturi di lo es: Command R / R+, Command A, Aya Vision, North e Command A Vision.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Neura Robotics

**Neura Robotics** esas Germaniana kompanio qua okupas su pri robotiko, fondita da David Reger en 2019. Olua standardala produkturo es i.a. humanoidala roboto 4NE-1.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
White Box Robotics

**White Box Robotics** esas Kanadana kompanio qua okupas su pri artifical inteligenteso e robotiko, fondita da Thomas Burick e Jonathan Lee en 2000. Olua standardala produkturi es roboti.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
TOSY

**TOSY Robotics** o simple **TOSY** esas Vietnamana kompanio qua okupas su pri robotiko ed elektroniko, fondita en 2004. Olua standardala produkturi es roboti ed inteligentala ludili quale mRobo, TOPIO, DiscoRobo, TOOP ed AFO.

## Produkturaro

TOPIO 1.0.jpg|TOPIO 1.0
TOPIO 2.0.jpg|TOPIO 2.0
TOPIO 3.jpg|TOPIO 3.0
TOSY BallROBO.JPG|BallROBO
TOSY TyreROBO.jpg|TyreROBO


## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Philips

**Koninklijke Philips** (*Rejal Philips*), plu bone konocata kom **Philips** (pron.: *filips*), esas Nederlandana fabrikerio kun chefa kontoro en Amsterdam. De origino Philips esis de Eindhoven. L'entraprezuro precipue produktas medicinal aparati quale MRI-aparati. Philips anke fondis la futbal-klubo PSV di qua ol til 2016 esis la chefa komanditero.

Philips mondale divenis famoza pro la produkto di inkandeco-lampi.
Taurob

**Taurob GmbH** o simple **Taurob** esas Austriana kompanio qua okupas su pri robotiko, fondita da Lukas Silberbauer, Matthias Biegl en 2010. Olua standardala produkturi es roboti quale Taurob tracker e Taurob Inspector.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Taurob tracker

**Taurob tracker** es movebla roboto, devolopat e produktita da Austriana kompanio Taurob GmbH, kreita 2013. Ol uzesas i.a. en armeo.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko dil fabrikanto ([Angla linguo|Angle])]
Bafoussam

**Bafoussam** esas la 3ma maxim populoza urbo di Kamerun, e chef-urbo di Westala Regiono. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 402 km².
Universal Robotics

**Universal Robotics** esas Usana kompanio qua okupas su pri AI-softwaro e robotiko, fondita da David e Alan Peters en 2008.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Universal Robots

**Universal Robots** esas Daniana kompanio qua okupas su pri robotiko, fondita da Esben Østergaard, Kasper Støy e Kristian Kassow en 2005. Olua standardala produkturi es kunlaborala roboti en industrio.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Hardwaro pri apertita fonto

**Hardwaro pri apertita fonto** kontenas fizikal objecti di teknologio projetit ed ofrita da movemento pri apertita fasonado. Kune kun softwaro pri libera ed apertita fonto ol kreesis da kulturala movemento di apertita fonto.
Robotiko pri apertita fonto

**Robotiko pri apertita fonto** esas fako di robotiko, en qua roboti developesas kom hardwaro pri apertita fonto e softwaro pri libera ed apertita fonto, publike kambiante i.a. skemi e kodexi.
La Fantomo dil Opereyo

**La Fantomo dil Opereyo** {"The Phantom of the Opera") esis Usana filmo, unesmafoye vidita en New York ye la 6ma di septembro 1925.

La fonto esis la romano da Gaston Leroux; en la rakonto, la Fantomo frequentas la opero-domo di Paris, dezirante ke la homino quan il amoras esez sucesoza kantistino. En la rolo di la Fantomo esis Lon Chaney, qua pleabis la titulo-rolo di la filmo *La Gibozulo di Notre-Dame* (1923). Il esis famoza pro lua habileso pri transformar sua aspekto per kosmetikaji aden groteskulo. La rakonto esis dramatigata multafoye en sequanta yari, maxim notende la musikala teatrajo da Andrew Lloyd Webber.
Istituto Italiano di Tecnologia

**Istituto Italiano di Tecnologia** (**IIT**) esas centro pri ciencal explorado kun sua sideyo en Genova, Italia.

Ol okupas su pri i.a. robotiko, neurocienco e nanoteknologio, e maxim famoza produkturo di lo es humanoidala roboto iCub.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Laura Poitras

**Laura Poitras** (IFA *ˈpɔɪtrəs*; n. ye la 2ma di februaro 1964) esas Usana dokumentala cinematografistino e filmo-produktistino. El precipue konocesas pro ke el esis l'unesma persono recevir la sekreta informajo de Edward Snowden.

Elua dokumentalo Citizenfour (2014) ganis premio Oskar. Risk (2016) sequas Julian Assange, qua komplete komplezis ma subite cesis pos savir ke el laboris kun Snowden.
Apertita fonto

**Apertita fonto** o (del Angla) **open source** es kodexo qua es libere disponebla por posibla modifikado e ridistributo.
Movemento pri apertita fasonado

**Movemento pri apertita fasonado** relatas a developo di fizikala produkturi, mashini e sistemi per uzar informi pri fasonado, qui es publike kambiata.
Dokumentala filmo

**Dokumentala filmo**, anke **faktala filmo** o **dokumentalo** esas filmo fondita sur dokumenti, en qua la filmifisto probas krear imajo de aspekto di realeso, quale politiko, cienco, socio o historio, o la personala vivo di la dokumentala filmisto.
ICub

**iCub** es humanoidala roboto pri apertita fonto por explorar homala konoco ed artifical inteligenteso.

Ol kreesis en Italia en 2004 da Istituto Italiano di Tecnologia, ed olua alteso es 104 cm.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Industriala roboto

**Industriala roboto** esas robotala sistemo uzata por fabrikado. La roboti esas automatigita, programifebla e kapabla por movado.
Reis Robotics

**Reis Robotics** o simple **Reis** esas Germaniana kompanio qua okupas su pri automatigado (robotiko), fondita en 1957. Olua standardala produkturi es industriala roboti.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
William Pitt la yuno

**William Pitt**, politikisto n. ye la 28ma di mayo 1759 til la 23ma di januaro 1806, esis dufoye chefministro di Unionita Rejio: de la 19ma di decembro 1783 til la 14ma di marto 1801, e de la 10ma di januaro 1804 til lua morto.
William Petty, 2ma komto de Shelburne

**William Petty Fitzmaurice, markezo de Lansdowne**, konocata kom **komto de Shelburne**, politikisto n. ye la 2ma di mayo 1737 til la 7ma di mayo 1805, esis chefministro di Unionita Rejio de la 4ma di julio 1782 til la 26ma di marto 1783.
Telerobotiko

**Telerobotiko** esas domeno di robotiko qua relatas a kontrolo di mi-autonoma roboti dediste, precipue uzante televiziono e senfila reti quale Wi-Fi o Bluetooth.
Double Robotics

**Double Robotics** esas Usana kompanio qua okupas su pri telerobotiko, fondita en 2011.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Robomow

**Friendly Robotics** o simple **Robomow** esas Israelana kompanio qua okupas su pri fabrikar robotala gazon-tondili, fondita da Udi Peless e Shai Abramson en 1995.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Fastbrick Robotics

**Fastbrick Robotics** o simple **FBR** esas Australiana kompanio qua okupas su pri robotiko, fondita da Mark Pivac en 1994.

## Extera ligili
* [Oficala retoloko ([Angla linguo|Angle])]
Leon Feldhendler

**Leon Feldhendler** (o formale **Lejb Feldhendler**) (n. ye la 1ma di junio 1910 – m. ye la 2ma di aprilo 1945) esis un ek organizinti dil amasal eskapo di Judi de naziistal extermineyo Sobibor ye la 14ma di oktobro 1943.

## Vivo e morto
Il esis filiulo di rabino en Żółkiewka, ube il laboris kom muelisto.

Feldhendler deportesis ad extermineyo Sobibor, ube kun Sovietiana oficiro Alexandr Pecherski organizis amasal eskapo. Il esis inter c. 300 personi qui sucesis eskapar.

Il mortigesis en Lublin en 1945 da Polon antikomunisti, probale hazarde.

En 1987 kreesis Usana filmo "Eskapo de Sobibor" en qua rolo di Pecherski ludis Rutger Hauer, ed rolo di Feldhendler – Alan Arkin.
Fonduro

**Fonduro** (de la verbo 'fondar') esas ne-profitema organizuro qua sparas od aquiras propra kapitalo por social od ideala skopo, segun preskripti di la fondinto. Fonduro anke esas judiciala persono, quankam existas fonduri kun publika taski o mem statala fonduri. La sparit od aquirita kapitalo uzesez por la skopo di la fonduro.
3 (nombro)

**3** (**tri**) esas nombro, numeralo e glifo , triesma pozitiv integro di infinita seguo di naturala nombri.
4 (nombro)

**4** (**quar**) esas nombro, numeralo e glifo , quaresma pozitiv integro di infinita seguo di naturala nombri.
Extermineyo

**Extermineyo** esis koncentreyo organizita da naziista Germania dum duesma mondomilito. Oli uzesis por amasala gentocido.

Segun historiografio sis naziista koncentreyi konsideras kom l'extermineyi.

L'extermineyi kreesis por exterminar amase Europana Judi (Holokausto) – cirkum 2,7 mln di li perdis sua vivo ibe. Oli esis ank utensilo por exterminar Cigani (Romi e Sinti) – Porajmos.
Extermineyo Sobibor

**Extermineyo Sobibor** od oficale **SS-Sonderkommando Sobibor** esis Germaniana naziist extermineyo existanta depos mayo 1942 til decembro 1943. Ol situesis che ferovoyala staciono Sobibór di lineo Chełm – Włodawa en nuntempa distrikto Lublin.

Naziisti Germaniana mortigis ibe Judi de okupita Polonia, ed anke de Austria (1,8 mil), Protektorato di Bohemia e Moravia (6,6 mil), Francia (4 mil), Nederlando (34 mil), Germania (5,7 mil), Slovakia (24 mil) e Soviet-Uniono (2,5-5 mil). Nombro di mortigiti en Sobibor es 170-180 mil.

En la komenco di 1943 existeskis ideo di rezisto inter grupo di Polona Judi kun chefa Leon Feldhendler. La grupo havis nula milital experienco, do l'ideo esis teoretiala. Omno chanjis kande ye la 23ma di septembro venis transportajo di karcerani – soldati di Red-Armeo pri Juda nacionaleso. Preske omna li on instante mortigesis, e travivis nur selektita 60.

Balde Sovietiana lietnanto Alexandr Aronovich Pecherski kun altra soldati kunlaboreskis kun grupo di Feldhendler, qua konocis topografio cirkume l'extermineyo. 

Amasal eskapo komencis ye la 14ma di oktobro 1943 de mortigar 12 Germana SS-soldati taceme, e finis per kaosal eskapado tra fenco. On mortigis 230-270 Judi, e c. 300 eskapis. Tamen inkluzinte eskapinti travivis nur 62 karcerani dil externeyo – en ta nombro Pecherski e Feldhendler, ed ank ok mulieri.

Liquidaco dil externeyo esis ye duimo di decembro 1943.
10 (nombro)

**10** (**dek**) esas nombro e numeralo, dekesma pozitiv integro di infinita seguo di naturala nombri inter 9 e 11.