open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Loire-regiono

**Loire-regiono** esas un ek la 18 regioni di Francia, jacanta weste de la lando. Ol konsistas ek 5 departmenti: *Loire-Atlantique*, *Maine-et-Loire*, *la Mayenne*, *la Sarthe* e *Vendée*. Kreita dum la yari 1950a, sua surfaco ne modifikesis per l'administrala reformo di 2015.

## Historio
Dum neolitiko, homala habitado en Anjou developesis, nome sude de fluvio Loire, en Doué-la-Fontaine, Le Fief-Sauvin, e Mazières-en-Mauges. Cirkume 2000 yari aK ta populi komencis uzar metali. Multa hakili de Bronz-epoko trovesis en Saumurois. Kande Anjou konkestesis dal Romani ol habitesis dal *Andekavi* populo Galiana. Romani nomesis lua precipua urbo *Andegavum* (la nuna Angers).

Pokope, Romana povo dekadis en la regiono. Samatempe, kristanismo expansesis, e l'unesma episkopio kreesis en la regiono en 372. En 464, Adovacrius (Eadwacer) navigis tra Loire e rivero Maine, e kaptis Angers. Paulus, komandinto Romana en la regiono, mortis dum batalio. La lasta komandinto galo-romana en la regiono, vinkesis da Klodovecho l'1ma e mortigesis.

Kande Klodovecho l'1ma mortis, la regiono enkorpigesis ad Austrazia, ed en 613 a Neustria. En 753, Pepin la Basa-statura kaptis Vannes ed establisis markezio por protektar ol kontre invado da Bretoni. Pos diversa konflikti en la regiono, Foulques la 1ma divenis komtio, ed originis tale nomizita "dinastio Anjou" o "dinastio Angevina". La komtii di Anjou dominacis Meine-et-Loire ed Anjou, e luktis kontre vikingi. En 1127, dinastio Plantagenet kreesis, kande Geoffroy la 5ma de Anjou mariajis Mathilda, filiino de Henri la 5ma, duko de Normandia.

La region propre kreesis en 1955, e lua 5 departamenti grupigesis nur segun kriterii ekonomiala ed administrala.

## Geografio
La reliefo di ca regiono konsistas ek la kolini Vendée sude, e norde da kolini che Sarthe e Mayenne, da kolinoza regioni *Coëvrons*, *Alpes mancelles*, foresto di Perseigne, e la naturala regiono Perche. Lua maxim alta punto esas *mont des Avaloirs*, havanta 417 metri di altitudo.

Fluvio Loire, qua donacas lua nomo a la regiono, trairas du ek lua 5 departmenti. Loire-regiono havas 368 kilometri di litoro, e havas du importanta insuli: Noirmoutier (49 km² e  habitanti), ed Yeu (23,32 km² e  habitanti en 2013).

## Ekonomio
Voivodina

**Voivodina** esas autonoma regiono di Serbia, jacante an la nordo di la lando.

**Bazala fakti pri Voivodina.**
### Historio

### Geografio

### Ekonomio

### Referi
Ekonomio di Arjentinia

L'ekonomio di Arjentinia esas la 2ma maxim granda de Sud-Amerika, dop Brazilia. La lando havas granda quanti di naturala resursi, exemple petrolo, naturala gaso, diversigata agrokultivo kun uzo di moderna teknologio, ed altri. LUa produktado di vino esas importanta, e la precipua varietato di vitobero kultivata en la lando esas *malbec*. Arjentinia anke havas habitantaro kun alta eduko-nivelo, diversigata industrio ed ekonomio kun granda exportaco.

Plu kam 100 yari ante nun, Arjentinia esis un ek la maxim developita landi de la mondo. Tamen, ol subisis severa ekonomiala krizi dum la 20ma yarcento. En 2001, eventis la maxim mala krizo de Arjentiniana historio, kun severa deskresko di la ekonomio. La kurso di kambio establisita dum la guvernerio di Carlos Saúl Menem (de 1989 til 1999), kande 1 peso egalesis 1 Dolaro di Usa, finis dizastroze en 2002, dum la guvernerio di Eduardo Duhalde. La TNP falis per 18% ta yaro, e 60% de la habitantaro falis sub la povreso-lineo.

Pos 2003, dum l'administrado di Néstor Kirchner, l'ekonomio rekuperis e kreskis durante til 2009, kande ol deskreskis 2,5%, pro l'efekti dil internaciona krizo. L'administrado di Cristina Fernández de Kirchner probis stimular l'ekonomio e kontrolar l'inflaciono. En mayo 2012, Kongreso di Arjentinia aprobis la rinacionaligo di la petrolo-kompanio YPF, qua komprabis dal Hispana kompanio Repsol dum l'administrado da Carlos Saúl Menem.

Ye la 17ma di decembro 2015, *peso* minvalorigis per 40%, la maxim granda minvalorigo di la monetaro pos 2002, kande l'alparo kambiala finis. En januaro 2016 ol minvalorigis pluse. To produktis diminuteso dil interna merkato e la chomeso superiris 10%. La monatala inflaciono atingis 6,7% en aprilo ta yaro.

En 2017 l'ekonomio durigis kreskar, preske 3%. La guvernerio facis reformi en la sistemi fiskala e pensionala. Pos restar izolita dum kelka yari, la lando asumis la inicio di gastigar importanta konferi, exemple la renkontro di Mondala Ekonomiala Forumo en Latin Amerika.

Ye la 10ma di decembro 2023, Javier Milei asumis la prezidanteso di la lando, ed ye la 21ma di decembro sam yaro il anuncis dekreto por modifikar diversa reguli di Arjentinian ekonomio, exemple lu demisionis 5000 employisti de publika sektoro, ed anuncis projeto por adoptar la dolaro di Usa kom monetaro. Dum l'unesma 6 monati di lua prezidanteso, la povreso augmentis de 41.7% til 52.9% de la habitantaro. Kande Milei asumis la prezidanteso, l'yarala inflaciono esis 211%, ed atingis 289% en aprilo 2024. Pose ol falis infre 200% en oktobro 2024. La monatala inflaciono diminutis de 25% en decembro 2023 til 8,8% en aprilo 2024, e 2,5% en februaro 2025.

## Referi
Ekonomio di Bolivia

Bolivia esas un ek la maxim povra landi de Latin-Amerika, e la 93ma maxim granda ekonomio de la mondo. Tamen, la lando esas richa en naturala resursi, qui explotacesas de la kolonial epoko, exemple arjento. Lua recenta ekonomiala kresko eventis pro exportaci di naturala gaso a lua vicini, Brazilia ed Arjentinia. Brazilia ed Arjentinia reprezentas cirkume 1/4 de la tota komerco di la lando.

Depos la yari 1970a, Bolivia subisis multa periodi kun alta inflaciono, exemple en 1985, kande l'inflaciego atingis plu kam 20.000%. Ekonomiala reformi diminutis inflaciono a singla cifro dum la yari 1990a. Pos 1987, la valuto di Bolivia nominesas Boliviano, qua remplasis l'olima *peso*. De 2010 til 2014, l'alta preci di prima materii produktita en la lando posibligis la lando havar ekonomial ecesaji di 6,8% en 2013, e 5,4% en 2014. De 2006 til 2019, dum la prezidanteso di Evo Morales, la TNP po persono duopleskis, e la quanto di individui qui vivis sub povreso-lineo diminutis de 38% til 18%. Gini-indexo anke diminutis de 0,600 til 0,446. Segun l'Instituto Boliviana pri Extera Komerco, en oktobro 2021 la lando havis la min granda inflaciono akumulita. Tamen, dum la fino di 2024, la lando havis la maxim granda procento di inflaciono de la regiono meze granda ekonomiala krizo.

Nun, kokao esas la precipua agrokultivala produkturo di la lando. Bolivia esas la 3ma maxim granda produktero di kokao e kokaino, dop Kolumbia e Peru. On kalkulis ke en 2007 existis 29.500 hektari di plantacerii di kokao en Bolivia. Depos 2001, la precipua kultivo legala por exportaco esas soyo. La lando anke exportacas kotono, kafeo e sukrokano.

## Referi
Eric A. Havelock

**Eric Alfred Havelock** (3ma di junio 1903 til la 4ma di aprilo 1988) esis Britiana klasikisto. Ilu vivis precipue en Kanada ed Usa. Lu esis profesoro en la Universitato di Toronto ed esis aktiva en la Kanadana socialista movado dum la yari 1930ma. Dum la yari 1960ma e 1970ma ilu laboris kom sideyo di la departamenti di klasiki en ambe Harvard e Yale. Malgre ke lu edukesis en la Oxbridge-ala tradiciono di klasikala studii, qua vidis la historio di Greka filozofo quale duranta progreso di simila idei, Havelok propozis nova modelo kam ti di sua instruktisti, qua havis forta difero inter la literaturo di la 6ma e 5ma yarcento a.K, e la litero en la 4ma yarcento a.K.

Multa parti di la verki di Havelock esis pri un tezo: ke omna Ocidentala pensadi es informigita de granda chanjo en la pensadi di homaro en la punto en qua Grekiana filozofo chanjis de parolala aden skribala formo. Ta ideo kreis kontroverso en klasikala studii, ed ofte esabas retrojetita; tamen, exter sua feldo, lua influo esabas tre forta. Eric e Walter J. Ong (qua su ipsa havis forta influo de Havelock) kreis la feldo qua studias la chanjo de parolala aden skribala formo, ed en ta feldo Havelock esabas un ek la maxim influoza homi. Exter klasikala studiii ed en la feldo nomizita **analoga chanji**, lua influo esabas granda.
Ekonomio di Equador

L'ekonomio di Equador dependas multe de sua jaceyi di petrolo: en 2017, petrolo reprezentis cirkume 1/3 de publika revenui, e 32% del exportaci. Banano ed altra agrokultivala produkturi, e la dolari sendita da ekmigranti qui rezidas en altra landi ank esas importanta. Equador esas la maxim granda exportacero di banani de la mondo (US$ 3,38 miliardi en 2017).

De 1999 til 2000 Equador subisis severa ekonomiala krizo, e la TNP deskreskis plu kam 6%. Pos la yaro 2000 Equador adoptis dolaro di Usa kom lua oficala valuto e l'ekonomio divenis stabila. De 2002 til 2006 la lando kreskis 5,5% omnayare, la maxim granda mezavalora ekonomiala kresko en 25 yari. Pos mikra kresko en 2007, la lando kreskis 6,4% en 2008. Inter 2014 e 2016, l'ekonomio kreskis mezavalore 4,3% po yaro. En 2017, kande Lenín Moreno asumis la prezidanteso, ilu lansis programo kun skopo augmentar la partopreno di privata koloko, nome en petrolala sektoro. Popul-Republiko Chinia divenis la precipua extera prestanto por Equador: nun, presti Chiniana reprezentas 77,7% del extera debo di la lando.

L'industrio koncentresas precipue en Guayaquil - la maxim granda industriala urbo di la lando - e Quito. Ol produktas precipue produkturi de petrolo, nutrivi, stofi, produkturi de ligno e kemiala produkturi.

Segun statistiki de 2022, 25,2% de la habitantaro vivis sub povreso-lineo.

## Referi
Ekonomio di Jamaika

Nun, la maxim importanta ekonomiala sektoro en Jamaika esas servadi, qui reprezentas plu kam 70% de lua totala nacionala produkturo. La precipua fonti di extera valuto esas turismo, pekunio sendita da Jamaikani qui vivas exterlande, ed exportci di bauxito. La pekunio sendita da Jamaikani qui rezidas exterlande reprezentas cirkume 40% de la TNP, kontre ke turismo reprezentas cirkume 20% de la TNP.

La lando esas vundebla ad uragani. Ol havas granda jaceyi di bauxito - ol esas la maxim granda produktero mondala -, e bona klimato e suli por agrokultivo. Dum la fino di la yari 2000a, la sektoro di alumino/bauxito afektesis dal deskresko di globala ekonomio, kontre ke la sektori di turismo e la pekunio sendita de exterlando ne afektesis multe. La kresko dil ekonomio en 2016 esis 1,6%, ma en 2017 ol kreskis nur 0,9%, pos violentoza pluvegi.

L'ekonomio di Jamaika afrontas granda defii por kreskar durante: alta krimino e korupto, granda chomeso e sub-employeso, e la granda proporciono di lua debo kompare lua TNP: 130%. Pagar l'interesti di la debo konsumas multe de la guvernala budjeto. La kreo di arei por libera komerco stimulis l'implantaco di industrii di vestaro ed altra lejera industrii. Tamen, dum la pasinta 5 yari, la revenui del exportaco di vestaro diminutis, multa fabrikerii klozesis e la chomeso augmentis.

## Referi
Boa Vista, Roraima

**Boa Vista** esas chef-urbo di Braziliana stato Roraima. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti, kontre  habitanti en 2010, e  habitanti en 2000. Lua tota surfaco esas 5.687,1 km².

Lua urbala strukturo projetesis de 1944 til 1946, dal injenioro Darcy Aleixo Derenusson, inspirita en Paris ed en Braziliana urbo Belo Horizonte. La precipua avenui dil urbo konvergas a centrala placo (*Praça do Centro Cívico*), ube jacas la sideyi dil exekutiva, legifala e judiciala povi dil stato. Vicina ol jacas teatri, hoteli, banki e la katedralo dil urbo.

La Federala Universitato di Roraima (Portugalane: *Universidade Federal de Roraima* - abreviuro UFRR) fondesis ye la 8ma di septembro 1989 e havas sua kampuso en Boa Vista.

## Referi
Antonio Vivaldi

**Antonio Vivaldi** (1678 til 1741) esis Italiana sacerdoto e baroka kompozisto.

Vivaldi mortis en Wien evante 63 yari. Il translojabis a ca urbo kun la espero ganar la patroneso di Karl la 2ma di Austria, qua estimis lua verki. Tamen la imperiestro mortis en oktobro 1740; la lasta monati di Vivaldi esis en povreso, ed il enterigesis en simpla tombo. La funero eventis en Wien ye la katedralo di St Stephan; la koro di la katedralo inkluzis la futura kompozisto Joseph Haydn, lore evanta non yari.
Saxonia

**Saxonia** esas un ek la 16 stati di Germania, jacanta sud-este de lando. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Olua vicini esas Brandenburg norde, Saxonia-Anhalt nord-weste, Turingia weste, Bavaria sud-weste, Chekia sude, e Polonia este.

## Historio

Dum Antiqueso, existis en Saxonia un ek la maxim granda templi monumentala di Europa, kun origini dum la 5ma yarcento aK. On kredas ke la habitado da Germani e Slavi komencis dum l'unesma yarcento aK. Dum l'epoko Romana, parti di Saxonia kontrolesis da rejo Marbod.

L'unesma dukio en la regiono kreesis dum Karolingiana epoko, cirkume la 8ma yarcento. Saxoni kontrolis la preso da Frankiani komandita da Karolus la Granda weste, e samatempe kontrolis l'expanso di Slavi, este. Dum la 10ma yarcento, Saxonia divenis dukio di Santa Romana Imperio.

En 1918, dum Weimar-republiko ol divenis Germana stato. Pos finir la duesma mondomilito, la regiono recevis granda nombro di Germani ekpulsita de Chekoslovakia e Polonia. Polonia anke anexis mikra teritorio di Saxonia este de rivero Neisse, nun nomizita Bogatynia.

## Geografio
La precipua rivero di Saxonia esas Elbe, qua naskas en Chekia.

## Ekonomio

## Referi
Ekonomio di Moldova

Moldova esas un ek la maxim povra stati di Europa. Lua klimato e lua sulo esas favorebla por agrokultivo, qua employas plu kam 30% de la laboro-povo e produktas precipue frukti, legumi, vino e tabako. Pekunio sendita da Moldovani qui laboras exterlande anke kontributas por l'ekonomio. Quale eventis kun altra landi, lua ekonomiala kresko afektesis multe pro la pandemio di KOVID-19.

Moldova ne havas importanta jaceyi minerala, ed importacas naturala gaso de Rusia. En 2009, Rusia interuptis la furniso di gaso pro lua disputo kun Ukraina. Rusa decido pri interdiktar Moldovana vino e duopligar la preco dil gaso lentigis la kresko dil TNP en 2006-2007. Lua laboro-povo diminutabas dum recenta yari, pro l'ekmigro e diminutado di la quanto di filii po familio.

## Referi
Ekonomio di Benin

L'ekonomio di Benin duras esar subdevelopata e la vivo-moyeni dependas del agrokultivo. Kotono reprezentas aproxime 40% de la Totala nacionala produkturo ed aproxime 80% de l'exportaci. Mikra floto di bateli peskas ambe por lokala konsumo e por mikra exportaco.

TNP kreskis mezvalore 4% omnayare dum tri yari ante l'internaciona krizo e superiris ta nivelo dum 2013 e 2014. Tamen, rapida kresko dil habitantaro kompensis ta augmento di TNP.

Por augmentar la kresko, Benin projetas atraktar internaciona koloko, stimular turismo, stimular kultivo di nova agrokultivala produkturi e l'uzo di moderna sistemi por traktar nutrivi, ed anke stimular developo di komuniki.

En decembro 2014, l'Internaciona Kontoro pri Laboral Aferi lansis dokumento qua mencionis Benin ed altra 74 landi ube puerala laboro esis prezenta. En du importanta ekonomiala sektori to esis multe videbla: produktado di kotono ed exploto di granito.

## Referi
Elbe

**Elbe** esas un ek la maxim importanta fluvii de central Europa. Longa de 1091 kilometri, ol naskas 1400 metri super marala nivelo, en la montaro Krkonoše (Germane: *Riesengebirge*), trairas Saxonia, l'urbostato Hamburg, e debushas an Norda Maro. Lua precipua enfluanti esas Vltava, Saale, Havel, Mulde, Schwarze Elster, e Ohře.
Yarcento

**Ante Kristo**
50 000 aK – …  \rightarrow   
Meza paleolitiko  \rightarrow  30 mil aK til c.10 mil aK  \rightarrow  

10ma yarmilo aK  \rightarrow  9ma yarmilo aK  \rightarrow  8ma yarmilo aK  \rightarrow  7ma yarmilo aK  \rightarrow  6ma yarmilo aK  \rightarrow  5ma yarmilo aK  \rightarrow  4ma yarmilo aK  \rightarrow  3ma yarmilo aK  \rightarrow 

20ma yarcento aK  \rightarrow  19ma yarcento aK  \rightarrow  18ma yarcento aK  \rightarrow  17ma yarcento aK  \rightarrow  16ma yarcento aK  \rightarrow  15ma yarcento aK  \rightarrow  14ma yarcento aK  \rightarrow  13ma yarcento aK  \rightarrow  12ma yarcento aK  \rightarrow  11ma yarcento aK  \rightarrow  10ma yarcento aK  \rightarrow  9ma yarcento aK  \rightarrow  8ma yarcento aK  \rightarrow  7ma yarcento aK  \rightarrow  6ma yarcento aK  \rightarrow  5ma yarcento aK  \rightarrow  4ma yarcento aK  \rightarrow  3ma yarcento aK  \rightarrow  2ma yarcento aK  \rightarrow  1ma yarcento aK  \rightarrow  0 (yaro)  \rightarrow 

**Pos Kristo**
1ma yarcento  \rightarrow  2ma yarcento  \rightarrow  3ma yarcento  \rightarrow  4ma yarcento  \rightarrow  5ma yarcento  \rightarrow  6ma yarcento  \rightarrow  7ma yarcento  \rightarrow  8ma yarcento  \rightarrow  9ma yarcento  \rightarrow  10ma yarcento  \rightarrow  11ma yarcento  \rightarrow  12ma yarcento  \rightarrow  13ma yarcento  \rightarrow  14ma yarcento  \rightarrow  15ma yarcento  \rightarrow  16ma yarcento  \rightarrow  17ma yarcento  \rightarrow  18ma yarcento  \rightarrow  19ma yarcento  \rightarrow  20ma yarcento  \rightarrow  21ma yarcento  \rightarrow  22ma yarcento  \rightarrow  …
Wassily Leontief

**Wassily Leontief** (5ma di agosto 1905 til la 5ma di februaro 1999) esis Rusa-Usan ekonomikisto, qua recevis Nobel-premio pri ekonomiko en 1973.
Lennart Meri

**Lennart Meri**, n. ye la 29ma di marto 1929 til la 14ma di marto 2006, esis Estoniana skriptisto, filmifisto e politikisto. Kom politikisto, il esis ministro pri exterlandal aferi inter 1990 e 1992, e prezidanto di Estonia de 1992 til 2001.
Listo pri prezidanti di Estonia

Yen la listo pri prezidanti di Estonia. Ye la 16ma di junio 1940, Estonia okupesis da Sovietia, e la nedependanta guvernerio cesis existar ye la 23ma di julio 1940. Ol divenis Sovietiana republiko de 1940 til la 20ma di agosto 1991, kande ol itere deklaresis nedependanta. L'unesma prezidanto pos 1991 esis Lennart Meri, qua elektesis en 1992 e rielektesis en 1996.

## Prezidanti di Estonia

## Videz anke
* Listo pri chefministri di Estonia
Jerome Isaac Friedman

Jerome Isaac Friedman (n. ye la 28ma di marto 1930) esis Usana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1990.
Ekonomio di Togo

L'ekonomio di Togo, un ek la maxim povra landi de la mondo, dependas multe del agrokultivo, qua employas cirkume 65% de la laboro-povo. Kotono, kakao e kafeo esas la precipua exportacata produkturi. La povreso rurala esas multe granda.

Dum recenta yari, la lando kreskabas konstante pro la politikala stabileso e pro l'esforci de la guvernerio pri la modernigo di lua substrukturo. La guvernerio expansis la privatigo di publika entraprezi e plubonigis la kredebleso pri publika budjeto.

## Referi
Kristin Halvorsen

**Kristin Halvorsen** esas la nuna ministrino pri financi di Norvegia. El esas l'unesma homina ministro di la lando. El esas de la partiso SV.
Tritono (satelito)

**Tritono** esas satelito di la planeto Neptuno.

Tritono esis deskovrata ye 10 di oktobro 1846 da Britana amatora astronomo William Lassell, 17 dii pos la deskovro di Neptuno. La satelito esis nomizata Tritono multe plu tarde, kande duesma satelito Nereid esis deskovrata en 1949.

Tritono esis unika granda satelito en la sunala sistemo, pro ke olua orbito havas altra sinso kam altri. La orbito esas preske cirklatra.
Vincent van Gogh

**Vincent van Gogh** (1853 til 1890) esis Nederlandana piktisto, notinda pro lua pikturo di vakua stulo, inter altra pikturi.

#### Kelka pikturi da Vincent van Gogh
* De aardappeleters (1885)
* La reda viteyo (1888)
*La Flava Domo (1888)

## Citaji

**"Ni** ne obliviez ke la mikra emoci esas la granda kapitani di nia vivi e ni obedias li sen savar lo."
Ekonomio di Paraguay

Paraguay dependas multe de agrokultivo, qua reprezentas 30% de lua TNP. Dum recenta yari, soyo divenis importanta produkturo por exportaco. Segun oficala statistiki, 90% de la lando apartenas a nur 5% de rurala proprietanti. Paraguay profitas de lua yuna laboro-povo e lua kapaceso por produktar elektro. Aquobarilo Itaipu, inter Paraguay e Brazilia, furnisas elektro a la du landi (singla lando recevas la duimo di la tota produktado). Paraguay konsumas poka elektro produktita en Itaipu, e vendas la cetera a Brazilia.

Problemi por la lando esas la manko di naturala resursi, e multafoye la nestabileso politikala. La lando havas granda neformala ekonomio. Riexportaci di elektronikala produkturi e sigareti esas importanta fonti di revenuo. La lando havas aceso a portui Braziliana por exportaci ed importaci uzanta chosei e tale nomizita Internaciona Ponto dil Amikeso (Hispane: *Puente de la Amistad*, Portugalane: *Ponte da Amizade*), konstruktita dum la yari 1960a, konektanta urbi Ciudad del Este en Paraguay e Foz do Iguaçu en Brazilia sur fluvio Paraná. Altra ponto, konektanta Foz do Iguaçu e Presidente Franco en Paraguay inauguresos en 2025, e triesma ponto konektanta Porto Murtinho en Brazilia ad urbo Carmelo Peralta, esos parto di "choseala koridoro" qua ligos Atlantiko a Pacifiko. 

De 2003 til 2008 l'ekonomio kreskis forte, pro plucherigo di preci de komercaji e bona klimatala stando, ma en 2009 ol diminutis 3,5% konseque de sikeso e globala retrakto.

## Referi
Fobos

**Fobos** esas la maxim granda de la du sateliti di la planeto Marso. Ol havas dimensioni 27 x 22 x 18 km.  Ol esas tro mikra por havar sferala formo, pro la febleso di olua gravitado. 

La ecentrika traito esas ke ol orbitas plu rapide cirkum la planeto kam la planeto ipsa jiras. Pro to, vidante de Marso, la satelito aparas de westo e sinkas ad esto.
Europa (satelito)

**Europa** esas un de la multa sateliti di Jupitero.

Ol esas la maxim mikra de la quar sateliti di Jupitero deskovrita da Galileo Galilei en 1610, ed esas la sisesma pri proximeso a Jupitero. Ol esas la sisesma pri grandeso di sateliti en la sunala sistemo, esante kelke plu mikra kam nia luno.
José Luis Rodríguez Zapatero

**José Luis Rodríguez Zapatero** (n. ye 1960) profesoro di yuro e politikistulo, esis prezidanto di Hispaniana guvernerio (chefministro) de marto 2004 til decembro 2011.

Ante ingresar en politiko, il esis profesoro di yuro.

Extensas sistemala ago di rankoro per gravigas konflikti inter regioni, akrigas koncio di insulto ed ecitar partikularismi.
Norah Jones

**Norah Jones** (n. **Geethali Norah Jones Shankar** en 1979) esas Usana kantisto di pop, folk, jazo e country.
Jacques Chirac

**Jacques René Chirac** (n. ye la 29ma di novembro 1932 til la 26ma di septembro 2019) esis Franca politikisto. Il esis prezidanto di Francia de 1995 til 2007. Il ank esis chefministro di la lando 2 foyi: de 1974 til 1976, e de 1986 til 1988.

En 1959 pos divenir alta funcionero e spozigir alta borgezino, ilu divenis la precipua membro di la Konservema partiso ube ilu esis, intersequante:
* Deputato en Arvernia
* agro-ministro
* ministro pri financi
* ministro pri internal aferi
* chefministro
* urbestro di Paris.

* 2005 Francia incendiadi
* pri la lego dil unesma ofico il deklaras: « Me signatas la lego e me advokas ne aplikar ulo ».
* devas egardar la supraji e darnar l'infraji.
Ekonomio di Finlando

Finlando havas forta ekonomio di merkato kun alta teknologio, e lua TNP po persono equivalas olta di Austria, Belgia, Nederlando e Suedia. Lua precipua ekonomial agadi esas servadi (69,1% de la TNP), e pose industrio - nome ligno, metali, produkturi de injeniorarto, telekomuniko ed elektronikala produkturi. La lando exportacas precipue mashinaro ed equipuri, kemiala produkturi, metali, ligno, papero e celuloso. Exterlanda komerco reprezentas 1/3 de la TNP.

La lando havas basa inflaciono (0,9% en 2005, 0% en 2009). L'ekonomiala krizo en 2009 afektis forte Finlando, e la lando subisis la maxim granda ekonomiala retrakto del Eurozono ca yaro. La lando administras bone lua publika debo.

## Referi
Schwerin

**Schwerin** esas chef-urbo di Germana stato Mecklenburg-Westala Pomerania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 130,46 km².

En 1358 l'urbo divenis parto de la dukio Mecklenburg.

## Referi
Eagle Scout

**Eagle Scout** (aglo-explorero) esas explorero kun la maxim alta rango en *Boy Scouts of America* (**BSA**, Ido: Skautisti di Amerika). La rango unesme uzesis en 1911, e de ta tempo til nun plu kam 1.5 milion skautisti ganis ol.

Postuli por divenar *Eagle Scout* inkluzas ganar kelka insigni, demonstrar la spirito dil skautismo, servo e direktado. Eagle Scout-i recevas medalio ed insigno qua videbla montras la agi di la skautisto. Esas posibla obtenar altra rikonoco kun **Eagle Palms** (aglo-palmi), kompletar altra labori, dirketado, od altra insigni.
Pola Negri

**Pola Negri** (n. **Apolonia Chałupiec** la 3ma di januaro 1897 til la 1ma di agosto 1987) esis Polona cinem-aktorino.

## Referi
Victoria Principal

**Vicki Ree Principal**, pose konocata kom **Victoria Principal** (n. ye la 3ma di januaro 1950) esas Usana cinem- e televizion-aktorino, entraprezistino e skriptistino, konocata pro elua verko en televizion-dramato *Dallas*.
Sacramento (Kalifornia)

**Sacramento** esas chef-urbo di Usana stato Kalifornia. Segun la demografiala kontado di 2010, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 259,27 km².

Sacramento ank esas centro di metropolala regiono qua havis  habitanti en 2010. Ol esas l'urbo kun la maxim rapida kresko del stato. Du importanta universitati, *California State University, Sacramento*, ed *Univerity of California, Davis*, jacas ibe.
Testi di Jehova

**Testi di Jehova** esas kristana kongregaciono **restaurista* (to esas, qua kredas ke Kristanismo mustus riadoptar anciena e "pura" religiala praktiki), qua ne kredas ke Deo esas triuno, e kredas ke Iesu retrovenos a la Tero por restaurar la rejio di Deo pos granda transformi en la socio. Li unesme esis konocita kom "Studenti di la Biblo".

Fondita dum fino di la 19ma yarcento en Usa da Charles Taze Russell (1852-1916), nuntempe existas 8.6 milioni aktiva membri en tota la mondo. La Testi di Jehova konocesas pro sua predikado, sua revui *"La Gardoturmo"* e *"Vekez!"*, la refuzo di sangotransfuzi ed armeala servado.

* jw.org
Boris Tadić

**Boris Tadić** (n. 15 di januaro 1958) psikologiisto esis prezidanto di Serbia de 2004 til 2012.

Il esas depos 2004 la prezidanto di Demokratala Partiso (*Demokratska Stranka*).
Batalio di Poitiers

La expresiono **Batalio di Poitiers** nominizas 2 batalii qui eventis proxim la urbo Poitiers, en Francia:

* Batalio di Poitiers (732) - Princo Charles Martel kontre mohamedani
* Batalio di Poitiers (1356) - Angli kontre Franci
Mondala Kupo di Futbalo

La **mondala Kupo di Futbalo**, qua eventas singla 4 yari depos 1930 (ecepte en 1942 dum la Duesma mondomilito, ed en 1946), esas la maxim importanta internaciona konkurso pri futbalo por viri. Tale, depos 1930 la kupo eventis 20 foyi til 2014. FIFA aranjas la konkurso e selektas la lando (o landi) qua gastigos ol. Uruguay gastigis la championokonkurso di 1930, e divenis l'unesma mondala championo di futbalo.

Ok landi ganis la Kupo e divenis championi del mondo de 1930 til nun: Anglia, Arjentinia, Brazilia, Francia, Germania, Hispania, Italia ed Uruguay. Yen la listo di mondala championi di Futbalo.

## Championi dil mondo

## Noti

## Videz anke
* Mondala Kupo di Futbalo 2006
* Mondala Kupo di Futbalo 2010
* Mondala Kupo di Futbalo 2014
* Mondala Kupo di Futbalo 2018
Mel Gibson

**Mel Gibson** (n. **Mel Columcille Gerard Gibson** ye la 3ma di januaro 1956) esas Usana cinem-aktoro, direktisto e produktisto di cinemo.
Poitou-Charentes

**Poitou-Charentes** esis olima regiono weste de Francia. Pos la 1ma di januaro 2016, ol divenis parto di la nuna regiono Nov Aquitania.

## Historio

Poitou-Charentes subdividesis en 4 departmenti: Charente, Charente-Maritima, Deux-Sèvres, Vienne.

L'unesma habitanti di la regiono, Galiana tribuo Pictavi o Pictoni, konquestesis da Romani en 56 aK. Pose, la regiono enkorpigesis a Romana provinco Aquitania. Visigoti siejis la regiono en 418, ma ol konquestesis da Frankiani en 507. En 732 o 733, Charles Martel vinkis l'atako di Mohamedani en la Batalio di Poitiers.

De la 10ma yarcento til la duimo dil 12ma yarcento, komti di Poitou ank esis duki di Aquitania, ed urbo Poitiers divenis importanta. En 1152, Poitou konquestesis dal Angli tra mariajo di Eleanor de Aquitania kun rejulo Henry la 2ma di Anglia. La regiono unionesis a rejio Francia en 1416, ed esis provinco Franca til la Revoluciono  (1789–1795), kande ol dividesis en 3 departmenti: Vienne, Deux-Sèvres, e Vendée.

En 1815, Napoléon Bonaparte ilu embarkis vers la karcero en Sant-Helena che insulo Aix. En 1822 eventis tale nomizita "konspiro di 4 serjenti", kande grupo di oficisti probis revokar la monarkio, ma faliis. Quar oficisti, akuzita pri konspiro, kondamnesis a mortopuniso: Bories, Pomier, Goubin e Raoulx.

## Ekonomio
La regiono produktis frumento, maizo ed edukis bovaro. Lua industrii produktis mashinifaro, kemiala produkti e transformacis farmeyo-produkturi.

## Referi
Ségolène Royal

**Marie Ségolène Royal**, advokato e politikisto, esis guvernisto di olima regiono Franca Poitou-Charentes. El ank esis deputato di departamento di Deux-Sèvres depos 2002.

El elektesis kandidatino de Socialista Partiso por la prezidanteso di Francia, en 2007. Depos la 2ma di aprilo 2014 el esis ministro por ekologio e susteninda developo.

Inter lua multa surnomi, el havas "Mary Poppins".

Kun la patro di sua quar filii François Hollande, et la patro di lu, Ségolène esas proprietanto di civila imoblala societo *La Sapinière* kolektas domo en Melle, domo en Mougins ed apartamento en Boulogne-Billancourt.
Stoczek Łukowski

**Stoczek Łukowski** esas urbo en Polonia, provinco Lublin, distrikto Łuków, jacante 90 km sud-este de Warszawa, alonge la rivero Świder. Ol esas sideyo di vilajala komono Stoczek Łukowski.

Segun statistiki dil yaro 2006, ol havis  habitanti. Entote ol havas 9,15 km².

L'urbo fondesis en 1546.

## Extera ligilo
* Oficala situo
Michael Jackson

**Michael Joseph Jackson** (pronuncez: *maykol-jekson*; 1958 til 2009) esis Usana kantisto di r&b e pop, ed anke  kompozisto e muzikala produktisto.

## Biografio
Naskinta en Gary, Indiana Michael esis la 8ma de dek infanti. Ilua matro, Katherine Esther Scruse, esis devocoza de la testi di Jehova, e lua patro Joseph Walter "Joe" Jackson laboris en un fabrikerio. Michael havis 3 fratini: Rebbie, La Toya, e Janet, e 5 fratuli: Jackie, Tito, Jermaine, Marlon, e Randy. Un ek lua fratuli, Brandon, mortis balde pos naskar.

En 1964 Michael e Marlon unionis a la grupo The Jackson Brothers - qua formacesis da lia fratuli Jackie, Tito e Jermaine - kom suport-kantisti e muzikisti. Evante 8 yari, Michael komencis dividar la precipua vokali dil grupo kun Jermaine, e la grupo rinomizesis The Jackson 5. La grupo atingis suceso dum fino dil yari 1960a. Motown enrejistris l'unesma fonografuri del grupo.

En 1979 Quincy Jones produktis por Michael lua unesma disko solo, *Off the Wall*. Malgre la komercala suceso, Michael decidis superirar *Off the Wall* kun lua sequanta albumo, *Thriller*, de 1982. *Thriller* vendis plua kam 29 milion kopii en Usa e, til nun, plu kam 110 milion kopii mondale. En 1983 Michael rijuntis lua fratuli por homajar la 25 yari di Motown. La spektaklo prizentesis ye la 16ma di mayo 1983 e videsis per televiziono da 47 milion spektanti.

## Pepsi, 1984 e komercala kariero
Ye la 27ma di januaro 1984 dum l'enrejistro di anunco por Pepsi, petardeto explozis ed incendiis la haro di Michael, qua subisis ekimoso en lua kranio-pelo. Jackson nulatempe rekuperis su komplete de ta acidento.

En 1985 ilu kompozis *We Are the World* kun Lionel Ritchie, por helpar la povri en Usa ed en Afrika. La muziko vendis plua kam 30 milion kopii, e ganis 4 Grammy la sequanta yaro.

En 1986 sensalismala jurnali lansis historio pri Michael dormir en hiperpresada oxa chambro. Quankam to esis mentio, la propra Michael dissemis ta rumoro. La sequanta yaro, Michael lansis l'albumo *Bad*, qua vendis til 2008 30 milion kopii. En 1991 ilu lansis *Dangerous*, qua vendis 7 milion kopii til 2008.

En 1993 Michael Jackson akuzesis unesmafoye pri pedofilio. La sequanta yaro ilu mariajis sekrete kun Lisa Marie Presley, filiino di Elvis Presley. En 1995 ilu lansis l'albumo *HIStory*, qua vendis 20 milion kopii.

En 2001 il lansis l'albumo *Invincible*. En 2003 ilu itere akuzesis pri pedofilio, ed absolvesis en 2005.

En marto 2009 Michael Jackson anuncis en London ke ilu facus serio di koncerti, nomizita "This is It", pri lua retroveno. La komencala ideo esis facir 10 koncerti en London, ed anke en Paris, New York e Mumbai. La koncerti komencus ye la 13ma di julio 2009 e finus ye la 6ma di marto 2010. Min kam 3 semani ante la komenco, Michael Jackson mortis pro kordial aresto en lua domo, ye la 25ma di junio 2009.

## Referi
Ferdinand Porsche

**Ferdinand Porsche** (1875 til 1951) esis Austrian injenioro ed automobilo-konstruktisto. Ilu konstruktis l'unesma automobilo Porsche - la *Porsche 356* -, e projetis l'unesma automobilo Volkswagen (mondale famoza modelo VW Skarabeo).
Arne Tiselius

**Arne Wilhelm Kaurin Tiselius** (1902 til 1971) esis Sueda biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1948.
Uppsala

**Uppsala** esas anciena urbo di Suedia. Segun statistiki dil yaro 2015 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 48,8 km².

Ol distas 71 km de Stockholm, ed esas famosa pro lua Universitato, fondita en 1477.
Jim Morrison

**James "Jim" Douglas Morrison** (1943 til 1971) esis Usana kantisto e kompozistulo di rock (notora membro de la bando The Doors til lua morto en 1971). Ilu anke esis poeto ed skriptisto.
Carl Ludwig Engel

**Johann Carl Ludwig Engel** (1778 til 1840) esis Germana-Finlandana arkitekto, qua projetis, inter altri, l'anciena centro di Helsinki (la Senato, la Katedralo, l' Universitato, edc.). Ilu anke verkis en Tallinn e Rusia.
Ekonomio di Australia

L'ekonomio di Australia eniris 2015 sub forta restrikto, pos du yardeki di kontinua kresko, poka chomeso, inflaciono e publika debo sub kontrolo, e kun forta e stabila financala sektoro, pro la basigo dil preci di la vari quin ol exportacas. Quankam la demando por vari ed energio kreskis forte en Azia, nome en Popul-Republiko Chinia, la rapida basigo di la preci afektis la kresko.

Australia havas prosperoza kapitalista ekonomio: ol esas la 20ma maxim granda ekonomio del mondo. Robusta komerco, la konfido di kompreri e la bona preci di agrokultivala vari e prima materii stimulis l'ekonomio. La sektoro di servadi esas la maxim importanta de la ekonomio, e reprezentas cirkume 70% de la TNP ed employas cirkume 75% de la laboro-povo.

Lua Totala nacionala produkturo po persono (48 700 dolari en 2020) esas la 30ma maxim granda del mondo. Lua Borso esas la 2ma maxim granda de Pacifiko, dop olta di Japonia.

Lua precipua agrokultivala produkturi esas frumento, hordeo, sukrokano, frukti, e l'edukado di bovaro, mutono e pultro. Lua maxim importanta komercala partenero esas Popul-Republiko Chinia, qua konsumas 37% ek lua exportaci, e furnisas 26% de lua importaci.

## Referi
Ekonomio di Mexikia

Mexikia havas prosperoza ekonomio di merkato, e lua TNP superiras 2,2 bilion dolari. Lua TNP po persono esas 12 900 dolari, cirkume 1/3 ek la TNP po persono de Usa. Pos l'adopto di la Kontrato pri Libera Komerco di Nord-Amerika (abreviuro en l'Angla: NAFTA) l'ekonomio industriizesis forte, tamen la distributo di la richeso duras esar multe neegala.

Mexikia havas la duesma maxim granda ekonomio de Latin-Amerika, dop Brazilia. Nun, ol esas la maxim granda merkato por Usana exportaci e la maxim granda furnisanto di vari por Usana merkato. Lua laboropovo esas 56,13 milion personi.

Mexikia, Usa e Kanada adoptis, ye la 1ma di januaro 1994, Kontrato pri Libera Komerco di Nord-Amerika (Angle: NAFTA - *North American Free Trade Agreement*). La lando anke havas kontrati pri libera komerco kun altra 50 landi, inkluzite Japonia, Guatemala, Honduras, ed altri. En 2020 e 2021, lua exportaci afektesis serioze pro la pandemio di KOVID-19.

Korupto e la violentoza agadi da drogo-trusti esas serioza problemi sociala.

## Referi
Arnold Schönberg

**Arnold Franz Walter Schönberg** (1874 til 1951) esis Austrian-Usana klasika kompozisto dil 20ma yarcento.

Ye la 26ma di januaro 1905 en la Musikverein en Wien eventis la unesma pleado di *Pelleas und Melisande* op. 5 da Arnold Schönberg, direktata da la kompozisto. Ol esas simfoniala poemo, longeso cirkume 45 minuti, di qua la fonto esas la dramato da Maurice Maeterlinck. La temo esis sugestata a Schönberg da Richard Strauss. (Li amba ne savis ke Claude Debussy ye ta tempo esas kompozanta sua opero pri la sama temo.) Audanti ye la unesma pleado montris desaprobo di la verko, e revuisti kritikachis ol. Tamen pleado di la verko en 1910 en Berlin esis favoroza. Ol esas egardata kom verko ye la fino di romantikeso, qua samatempe indikas futura voyo di muziko.
Ekonomio di Bulgaria

Bulgaria membreskis Europana Uniono ye la 1ma di januaro 2007. Lua ekonomio restis stabila de 1996 til 2009, e lua totala nacionala produkturo kreskis mezavalore 6% omnayare en ta periodo, pro direta extera kolokadi. En 2009 l'extera krizo afektis la kresko dil TNP, qua deskreskis cirkume 5% ta yaro, tamen l'ekonomio rapide durigis kreskar. Korupto en la publik administrado, febla judiciala sistemo e l'organizita krimino duras jenar l'extera kolokado e l'ekonomiala expekti.

Importanta industrial agadi por la lando esas la rafino di minerali (nome karbono, kupro e zinko) e la produktado di stalo. Bulgaria mankas jaceyi di petrolo, e bezonas importacar ol. Dum recenta yari, turismo divenabas importanta fonto di revenui: en 2017 cirkume 12 milion turisti vizitis la lando, di qui cirkume la duimo venas de 5 landi: Grekia, Rumania, Turkia, Germania e Rusia.

En mayo 2014, Bulgaria ja satisfacis 4 ek la 5 kriterii por adoptar Euro kom monetaro. En januaro 2018 la chefministro Boyko Borisov anuncis ke la lando intencis adoptar en julio ta yaro la 2ma fazo dil Mekanismo di Kurso di Kambio Europana (Angle: *European Exchange Rate Mechanism II*). Ye la 10ma di julio 2020, kurso di kambio inter Euro e lev establisesis en €1 = BGN 1,95583. Ye la 3ma di junio 2025 anuncesis ke Bulgaria kompletigis la 5 kriterii por l'adopto di Euro, e la lasta etapo esos l'aprobo da la cetera membri de Eurozono, quan on expektas eventor til la 8ma di julio 2025.
. 

**Eurozono**

L'unesma di januaro 2026 Bulgaria esis 21ma stato dil Europan Uniono qua adoptis l'Euro kom oficala moneto

## Agrokultivo

Agrokultivala produktado diminutis pos 1989, ma dum recenta yari on durigis kreskar e, kun l'industrio di nutrivi, ol reprezentas importanta sektoro del ekonomio di la lando. Bulgaria nun havas cirkume 150.000 traktori ed altra equipuri por agrokultivo. Lua precipua agrokultivala vari esas frumento, maizo, semini di helianto, hordeo, lakto, kolzo, vitobero, potato, tritikalo e tomati. Helianto, sukratra beto e tabako esas la precipua kultivaji por industriala transformo. La produktado di pomi e vitoberi diminutis pos komunista epoko, tamen l'exportaco di vino augmentis.

## Referi
Ekonomio di Polonia

Polonia abandonis socialismo en 1989. Ol membreskis Europana Uniono ye la 1ma di mayo 2004, e nun ol havas la 6ma maxim granda ekonomio del grupo. Ante 2009 l'ekonomio kreskis mezavalore 5% omnayare, pro la kresko di privata konsumo. En 2009, Polonian ekonomio esis la sola del Europana Uniono qua ne deskreskis konseque de l'ekonomiala krizo di 2008, partale pro sua fiskala politiko ne esar tam rigida kam olta di altra landi, e partale pro ke la lando duris recevar financala stimuli por developo. L'ekonomi kreskis plua kam 3% omnayare de 2014 til 2017, partale pro guvernala spensi qui stimulis privata konsumo.

Chomeso divenis granda problemo pos la krulo di komunista rejimo en 1989. Dum la fino dil yari 1990a, chomeso falis til 10%, e pose kreskis dum la komenco dil 21ma yarcento, til atingar 20% en 2002. Pose ol komencis deskreskar. En 2015 ol esis min kam 8% ed atingis 3,2% en 2019. To rezultis manko di laboristi en multa arei. En 2024 ol diminutis til 2,5%.

Agrokultivo employas plua kam 11% de la laboro-povo Poloniana, ma reprezentas nur 2,4% de la TNP. Farmeyi Poloniana produktas frumento, grani, olei, e proteinala repasti, ma la quanto ne esas sata por la tota habitantaro.

Til 2019, Polonian ekonomio developabis konstante dum 28 yari, rekordo en Europana Uniono. La TNP po persono kreskis mezavalore 6% po yaro dum 20 yari, la maxim alta kresko en central Europa.

## Referi
Hergé

**Hergé** (naskis **Georges Remi** en 1907 til 1983) esis Belga desegnisto. Lua maxim konocita verko esas *[[La Aventuri di Tintin]]*.
Mario Cipollini

**Mario Cipollini** (n. ye la 22ma di marto 1967 en Lucca, Toskania) esas retretita biciklisto, kun notora habileso pri kurar rapide. De 1989 til 2005 ilu ganis 192 konkursi, di qui 12 Turo di Francia.
Gabriel García Márquez

**Gabriel García Márquez** (n. ye la 6ma di marto 1928 til la 17ma di aprilo 2014) esis Kolumbiana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1982.

Lua maxim konocita romano esas *100 Yari di Solitareso*.

Dum la lasta yari di lua vivo, ilu luktis kontre kancero.
Piet Mondrian

**Piet Mondrian** (n. **Pieter Cornelis Mondriaan** en 1872 til 1944) esis Nederlandana modernista piktisto.

Ilu naskis en Amersfoort en Nederlando; de 1892 il studiis en arto-akademio en Amsterdam. Dum kurta periodo di 1911 ilua pikturi esis influata da Kubismo; plu tarde oli divenis plu abstrakturala.

Il esis parto di la movado *De Stijl*, fondita dal piktisto Theo van Doesburg en 1917, qua kredis ke naturala formi obskurigas pura realeso. Projetanti di *De Stijl* deziris reduktar piktado ad esenci di formo e koloro, favorante horizontala e vertikala linei, e primara kolori. *De Stijl* anke esis la titulo di la revuo editita da van Doesburg. La movado esis influo di arkitekturo ed interna desegnado dum sequanta yari.

De 1918 Mondrian rezidis en Paris, ube ilua verki divenis tipala di ilua matura stilo.

Il translojis a London en 1938 ed a New York en 1940, ube il havis studieyo en Manhattan.
Ekonomio di Myanmar

Ante la pandemio di KOVID-19 e la stato-stroko di februaro 2021, l'ekonomio di Myanmar montris rapida kresko, povreso diminutis e sociala stando plubonigis. Pos la transito a la civila guvernerio en 2011, la lando komencis ekonomiala reformi por atraktar extera kolokado e riinserto en globala ekonomio. Tamen, pos la stato-stroko, la maxim multa extera fonti diminutis la kolokado en la lando. Tamen, pos la stato-stroko di 2021, ekonomiala krizo rikomencis, e povreso durigis kreskar. Sub militistala rejimo, l'ekonomio di la lando divenis la maxim febla de Azia. Nun, 77% de la familii esas povra o preske povra, kontre 58% en 2017. 

Myanmar havas diversa ekonomiala resursi, ma afektesis dal ecesiva guvernala regulizi, neefikiva ekonomiala politiki, e rurala povreso. La kurso di kambio dil kyat komencis flotacar en 2012 e la centrala banko di la lando nedependanteskis en julio 2013. En septembro sam yaro, aprobesis lego kontre korupto.

Malgre la reformi ekonomiala e la komenco dil exportaci di naturala gaso, granda parto de la habitantaro restas povra, nome en rurala regioni. Ol restas un ek la maxim povra landi de Azia - cirkume 26% de lua habitantaro transvivas sub la povreso-lineo. Agrokultivo reprezentas cirkume 24% de la TNP, ed employas preske 1/4 de la laboro-povo.

## Referi
Ekonomio di Peru

Minado, agrokultivo, peskado e edukado esas la precipua ekonomial agadi di Peru. La lando havas importanta jaceyi di minerali en la regiono Andiana.

De 2002 til 2006, l'ekonomio di la lando kreskis plu kam 4% omnayare. En 2007 l'ekonomiala kresko atingis 7,5%, ed en 2008 ol atingis 9,1% pro la mondal augmento di preci di minerali, e pro la politiki por liberigar l'ekonomio. Tamen, en 2009 l'ekonomio kreskis nur 1% pro la mondala ekonomiala krizo. En februaro ca yaro efikeskis komercala pakto signatita kun Usa en 2006, e delore la komerco inter la du landi duopleskis. Peru anke signatis komercala pakto kun Popul-Republiko Chinia en 2009, qua divenis la precipua ekonomiala partenero di la lando. Ol anke signatis pakto pri libera komerco kun Japonia en 2011, e kun Europana Uniono en 2012.

L'inflaciono en Peru esis la maxim basa de Latin-Amerika en 2012: 1,8%. En 2020 ol esis nur 1,9%, ed en 2024 nur 2%. Povreso anke diminutis, de 60% en 2004, til 20,5% en 2018, ma en 2024, 27,5% de la habitantaro transvivis sub povreso-lineo.

En julio 2016, Pedro Pablo Kuczynski sucedis Ollanta Humala kom prezidanto, e komencis facar ekonomiala reformi kun skopo stimular extera kolokado en Peru. Minado kreskis multe en 2016 e 2017, pro to la procentala kresko di Peruana TNP divenis un ek la maxim alta de Sud-Amerika.

## Referi
Amersfoort

**Amersfoort** esas la 2ma maxim populoza urbo di la Provinco Utrecht, Nederlando. Segun statistiki por decembro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 63,85 km². En 2009, kompleteskis 750 yari di lua transformo en urbo.
Fernando Belaúnde Terry

**Fernando Belaúnde Terry**, arkitekto e politikistulo n. 1912 til 2002, esis dufoye prezidanto di Peru: de 1963 til 1968, e de 1980 til 1985.
Aarni

**Aarni** esas Finlandana *avanguardo metala * bando qua formacesis en 1998. La membro esas Master Warjomaa. La muziko di Aarni esas meleo di *funeral doom metal*, *folk metal*, ed *avant-garde*. 

## Expliko pri la vorti
La Finlandana *aarni* ne ankore esas omnadiala vorto. Ol signifikas "mitologiala trezoro" o "tre granda arboro" o "homo", do "giganto". Vorto *varjomaa* kontenas du parti. *Varjo* signifikas "ombro" e *maa* "lando". La *w* en  *Warjomaa* demonstras anciena skribostilo.

## Diski di Aarni

*Demo 2001

*Split CD with Umbra Nihil

*Duumipeikon paluu ("La retroveno di *doom*-ogro")

*Bathos

*Tohcoth

## Extera ligili
*Aarni.info
*Aarni en MySpace
*Aarni en Encyclopaedia Metallum
Friedrich Hayek

**Friedrich August von Hayek** (8ma di mayo 1899 til la 23ma di marto 1992) esis Austrian ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1974.
Freiburg im Breisgau

**Freiburg im Breisgau** esas Germana urbo an la stato Badenia-Wurtemberg. Segun statistiki dil yaro 2023 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 153,06 km². Ol distas 25,6 km de Breisach am Rhein, an la frontiero kun Francia, ed 816 km de Berlin.

Jacanta sud-weste de Germania an la metropolala regiono "supera Rheno", apud rivero Dreisam e proxim la bordo dil Nigra Foresto, ol historiale esis episkopio ed universitatala urbo. L'Universitato di Freiburg, fondita en 1457, esas un ek la maxim anciena di Germania.

L'urbo ank esas eniro-punto por turisti qui deziras vizitar Nigra Foresto. Ol anke konocesas kom "ekologial urbo": em 1996, qua determikas ke nova konstrukturi mustas obediar parametri por diminutar konsumo di energio.

## Geografio

La reliefo di Freiburg im Breisgau esas plana an la quarteri este del urbo, e kolinoza an lua centro e sudo, proxim Nigra Foresto. Sud-este, jacas Schauinsland, montoza regiono qua atingas 1284 metri di altitudo, la maxim grand altitudo interne la municipo. Lua mezavalora altitudo esas 278 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas temperema oceanala (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), malgre ke existas klimatala diferi interne dil urbo. Plana regioni esas plu varma e sika kam montoza regioni. La maxim varma monati esas julio (mezavalore 20,8°C) ed agosto (mezavalore 20,5°C) dum somero, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 2,9°C. La maxim varma temperaturo ulafoye enrejistrita en la urbo esis 40,2°C, ye la 13ma di agosto 2003, kontre ke la minima temperaturo historiale enrejistrita esis −21,6°C, ye la 10ma di februaro 1956.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 877,9 mm, e la maxim pluvoza monato esas mayo, kun mezavalore 103,4 mm. Ordinare falas 7,8 centimetri di nivo omnayare.

## Referi