open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lien Khuong aeroportuo

**Lien Khuong aeroportuo** (IATA: DLI, ICAO: VVDL) jacas cirkum Da Lat, nordala e centrala litoro en Vietnam, proxime a maxim bela plaji.
Magacela

**Magacela** esas municipo en la provinco Badajoz, Extremadura, Hispania. Segun statistiki de 2019, ol havis 530 habitanti. Lua tota surfaco esas 75,8 km².
Mitokondrio

**Mitokondrio** esas grani o filamenti, tre mikra, kolorizebla per alizarino e la kristalo violea, qui existas ye quanti plu o min granda en omna celuli, di animali o di vejetanti, dum lia tota vivo. ("centreyo energiala")
Mitro

**Mitro** esas :
* (epoki antiqua) kapovesto aziana, quan pose portas la Romanini altaranga.
* kapovesto di episkopi, kardinali ed ula abadi kande li oficias solene.
Boyko Borisov

**Boyko Metodiev Borisov**, profesoro e politikistulo n. ye la 13ma di junio 1959, esas la nuna chefministro di Bulgaria. Il ank esis chefministro de 2009 til 2013, e de 2014 til januaro 2017.
Sergei Stanishev

**Sergei Dmitrievich Stanishev**, politikisto n. ye la 5ma di mayo 1966, esis chefministro di Bulgaria de 2005 til 2009. Ilu nun esas membro dil Europana Parlamento.
Mitoso

**Mitoso** esas partigeso nemediata di celulo, en qua la divido di la nukleo eventas ante olta di la korpo celula.
Mitralio

**Mitralio** esas :
* peci de olda fero, kupro, bronzo.
* (olim) olda ferajo per qua onu charjis kanoni.
Can Tho aeroportuo

**Dong Tac aeroportuo** (IATA: CAH, ICAO: VVCT) jacas cirkum Can Tho, nordala centrala litoro en Vietnam, proxim maxim bela plaji.
Cam Ranh aeroportuo

**Cam Ranh aeroportuo** (IATA: CAM, ICAO: VVCR) jacas cirkum Nha Trang, nordala centrala litoro en Vietnam, proxim maxim bela plaji.
Oliva de Mérida

**Oliva de Mérida** esas municipo en la provinco Badajoz, Extremadura, Hispania. Segun statistiki de 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 254,5 km².
Molao

**Molao** (*Mola mola*) esas baroka pelagiko-fisho, la maxim larja osta fisho en la mondo (ma ne la maxim longa, ta honoro iras ad giganta haringo), kun specimeni observita til 3,3 m di longeso, e pezo til 2,300 kg. Unika membro di familio *Tetraodontiformes*.

Molao manjas precipue planktono e kalamaro.
Pedro de Sousa Holstein

**Pedro de Sousa Holstein, Duko e Markezo di Palmela** (1781 til 1850) diplomacisto, militestro e politikisto, esis chefa ministro di Portugal 3 foyi: de 1834 til 1835, de 7 til 9 di februaro 1842, e de 30 di mayo til 6 di oktobro 1846.
Palomas, Badajoz

**Palomas** esas urbo en provinco Badajoz, Extremadura, Hispania. Segun statistiki de 2019, ol havis 678 habitanti. Lua tota surfaco esas 40,5 km².

## Extera ligili
* Oficala retsituo
* Profilo
Monarkio

**Monarkio** esas formo di guverno di landi ube la povo esas absolute o nominale exercata da singla persono qua recevas la titulo monarko.

Quale politikala ento, la monarko esas la chefo di stato, e ordinare transmisas la chefeso dil stato heredale. Anke povas existar elektala monarki, exemple Vatikano, ube la papo esas la monarko, ma elektesas dal kolegio di kardinali.

La vorto "monarkio" originis de du Greka vorti: μονος *(mónos):* ‘uno’, ek *αρχειν* *(arjéin):* ‘guvernerio’, tradukebla kom *guvernerio di unika persono*. La monarko guvernas la stato dum tota lua vivo.

Nune 44 landi esas monarkii, di qui 16 esas membri de la Commonwealth, qua konsideras la rejino di Anglia, nune Elizabeth la 2ma, kom lia chefo di stato.

On povas existar 3 formi di monarkii:
* Absoluta monarkio, ube la monarko guvernas kom autokrato, kun absoluta povo super la stato e la guvernerio - exemple, la povo por guvernar da dekreto, o impozar punisi.
* Limitata monarkio, ube la povo dil rejo havas legala limiti.
* Konstitucala monarkio, ube la funcioni dil monarko esas larje ceremoniala, e submisesas a la konstituco. La suvereneso jacas nominale en la manui dil monarko, ma politikale ol repozas en la manui dil populo, qua votas por deputati en la parlamento. La monarko esas nur historiala simbolo di la dureso dil stato. Tamen, kelka monarki havas kelka privileji, exemple: oficala domo, neviolacebleso, edc. Ed altri havas kelka povi, exemple refuzar ula nomo por chefa ministro o la ministraro, o dissolvar la parlamento.

Monarki povas havar diferanta tituli, exemple: rejo, princo, sultano, imperiestro, edc.

### Exempli pri moderna monarkii
* Unionita Rejio
* Suedia
* Japonia
* Dania
* Butan

### Exempli pri anciena monarkii (nune republiki)

* Francia
* Austria
* Hungaria
* Rusa imperio
Elektromagnetismo

**Elektromagnetismo** esas un ek la quar fundamentala interagi di naturo, alonge kun fort-interago, desfort-interago e gravitado. Esas la forco quan igas l'interago inter partikuli elektrale (elektrizata). La regioni en quo ica eventas nomesar elektromagnetala feldi.

## Videz anke
* klasik elektromagnetismo
* magnetismo
* elektrostatiko
* magnetostatiko
* elektromagnetika radiaco
* elektromagnetik ond-equaciono
* elektromagnetika spektro
Monitoro

**Monitoro** esas militonavo, di tun-konteno mezvalora, basa sur l'aquo-nivelo, kurasizita tre forte, e provizita ye kanoni gros-modela.
Monologo

**Monologo** esas :
* ceno teatrala en qua un persono - qua esas, o qua kredas esas, sola - parolas a su ipsa.
* diskurso da persono qua ne lasas la kunesanti parolar liafoye.
Joaquim António de Aguiar

**Joaquim António de Aguiar** (1792 til 1884) politikisto, esis chefministro di Portugal 3 foyi: de 1841 til 1842, de mayo til julio 1860, e de 1865 til 1868.
José Travassos Valdez

**José Lúcio Travassos Valdez, 1ma komto di Bonfim** (1787 til 1862) militestro e politikistulo, esis chefministro di Portugal de 1839 til 1841.
Monopolo

**Monopolo** esas :
* privilejo exkluziva pri vendar ulo.
* yuro exkluziva, posedata da mikra quanto de homi.
Monogramo

**Monogramo** esas kombinuro ek plura literi, unionita tale ke un streko, un slingo, uzesas por du o tri literi diferanta.
Fermio

**Fermio** esas kemiala elemento kun simbolo **Fm** ed atomala nombro 100.  Esas radioaktiva ed esas sintezala.

## Referi
* Los Alamos National Laboratory - Fermium

## Extera ligili
* WebElements.com - Fermium
Ruterfordio

**Ruterfordio** esas kemial elemento kun simbolo **Rf** ed atomala nombro 104.  Esas radioaktiva ed esas sintezala.

## Referi
* Los Alamos National Laboratory - Rutherfordium

## Extera ligili

* WebElements.com - Rutherfordium
Monoteismo

**Monoteismo** esas kredo en l'existo di singla deo o deajo. Ca termino devenas de du Greka vorti: μόνος *monos*, signifikanta "singla", e θέος *theos*, signifikanta "deo".

La precipua religii monoteista, segun quanto di kredanti, esas: kristanismo, islamo, sikhismo, judaismo, Bahaa Kredo e zoroastrismo. Pri kristanismo, existas polemiko, segun altra religii, se la kredo en la "Santa Triuno" esus fakte "celita politeismo", vice monoteismo. Altri judikas ke la Nova Testamento klare konfirmas monoteismo.

## Referi
Dubnio

**Dubnio** esas kemial elemento kun simbolo **Db** ed atomala nombro 105.  Esas radioaktiva ed esas sintezala.

## Referi
* Los Alamos National Laboratory - Dubnium

## Extera ligilo

* WebElements.com - Dubnium
Seborgio

**Seborgio** esas kemiala elemento kun simbolo **Sg** ed atomala nombro 106. Esas radioaktiva ed esas sintezala.

## Extera ligili

* Los Alamos National Laboratory - Seaborgium
* WebElements.com - Seaborgium
Monstro

**Monstro** esas :
* ento di qua la formo esas kontre-natura.
* (mitologio) ento maligna, kun formo stranja.
* ento granda extraordinare.
* (metafiziko) persono qua havas defekto o vicio developita extraordinare.
Monumento

**Monumento** esas strukturo erektita kun skopo perpetuigar la memoro di ulu o di ula evento, kom parto di la rimemorigo di historiala epoko o kulturala eventajo. Kelk ek l'unesma monumenti kreita dal homo esis dolmeni o menhiri, megaliti kreita dum la fino di Neolitiko, kun skopo religiala o funerala. Exempli pri monumenti esas statui, koloni, milito-memoriali, historiala konstrukturi (palaci, kirki...), arkeologiala loki, e kulturala aktivi. Se la monumento judikesas kom importanta pri mondala kulturo, ol povas enrejistresar da UNESKO kom Mondala Patrimonio di la Homaro.

L'origino di la vorto "monumento" esas Greka *mnemosynon*, e Latina *moneo*, *monere*, signifikanta "rimemorigar", "avizar", "avertar".

## Referi
Mopso

**Mopso** esas mikra hundo rez-pila, kun muzelo nigra, nazo aplastita.

L'interskapula parto di mopso esas cirkume 35 centimetri e mopso pezas cirkume 6,5 (femino) od 8 kilogrami (maskulo).

## <small>Historio</small>
La mopso venas de origino ek Tibet, ube ol esis che la monaki budist, ante 2500 yari. Kredesis ke l'anmo di mortinto transiris a sua hundo.
Moqueto

**Moqueto** esas stofo por tapisi e mobli, veluretrajo ek lano di qua la wefto e la warpo esas ek lino-filo.
Nikolaos Kalogeropulos

**Nikolaos Kalogeropulos** (1851 til 1927) esis  chefministro di Grekia en du kurta periodi: de 16 di septembro til 10 di oktobro 1916, e de 6 di februaro til 8 di aprilo 1921.
Puebla de la Calzada

**Puebla de la Calzada** esas municipo en la provinco Badajoz, Extremadura, Hispania. Segun statistiki de 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 14,25 km².

## Extera ligili
* Oficala retsituo
* Profilo
Morfino

**Morfino** esas analgeziiva alkaloido obtenebla de opiumo, havanta kemiala formulo C17 N19 NO3 H2O. Ol esas narkotigivo tre efektiva, qua agas direte en la centrala nervaro, ed uzesas medicinale de l'Antiqueso, por mingravigar fizikala sufri. Morfino esas la maxim abundanta alkaloido existanta en l'opiumo (11% til 16%).

Morfino uzesas kom anesteziivo e por traktar kronika dolori. Tamen, ol esas drogo danjeroza pro viciizar facile homala organismo e krear dependo, sive por diminutar kordiala e respirala ritmo, quo povas produktar la morto.
Morelo

**Morelo** esas *morchella esculenta * champiniono manjebla, di qua la "chapelo" esas remarkinda pro la nekontebleso di la mikra konkavaji qui igas lu aspektar quale sponjo.
Morfogenezo

**Morfogenezo** esas cienco di la kauzi qui determinas la formo e la strukturo di organismi, e di la legi qui rezumas li.
Moro

**Moro** esas un ek la kustumi di individuo, di populo, pri la praktiko di lo bona e di lo mala etikale.
Morilio

**Morilio** esas fero-peco, di qua un extremajo kapo-forma esas ornita, e quan onu pozas ye singla latero di la herdo di kameno, por subtenar la kombusto-ligno.
António José de Ávila, 1ma Duko de Ávila e Bolama

**António José de Ávila, 1ma Duko di Ávila e Bolama** (1807 til 1881) profesoro e politikistulo, esis chefa ministro di Portugal 3 foyi: de 4 di januaro til 22 di julio 1868, de oktobro 1870 til septembro 1871, e de marto 1877 til januaro 1878.
Per Olov Enquist

**Per Olov Enquist** (n. en 1934) esas Sueda skriptisto qua recevis la Premio pri Literaturo de la Nordala Konsilistaro en 1969.

## Bibliografio, en Sueda
* *Kristallögat* (1961)
* *Färdvägen* (1963)
* *Magnetisörens femte vinter* (1964). ISBN 0-7043-2721-X
* *Bröderna Casey* (1964)
* *Sextiotalskritik* (1966) 
* *Hess* (1966) 
* *Legionärerna: En roman om baltutlämningen* (1968) 
* *Sekonden* (1971)
* *Katedralen i München och andra berättelser* (1972). ISBN 91-1-725731-X
* *Berättelser från de inställda upprorens tid* (1974). ISBN 91-1-741212-9 
* *Tribadernas natt* (1975)
* *Chez Nous* (1976). ISBN 91-1-761481-3
* *Musikanternas uttåg* (1978). ISBN 0-7043-0190-3
* *Mannen på trottoaren* (1979). ISBN 91-1-791381-0
* *Till Fedra* (1980). Kreita segun la mito pri Fedra. ISBN 91-1-801061-X 
* *Ett triptyk* (1981). ISBN 91-1-811312-5
* *Från regnormarnas liv* (1981)
* *Doktor Mabuses nya testamente * (1982). ISBN 91-1-811762-7
* *Strindberg. Ett liv* (1984). ISBN 91-1-841622-5
* *Nedstörtad ängel* (1985). ISBN 0-7043-2612-4 
* *Två reportage om idrott* (1986). Antee imprimita kom *Katedralen i München och andra berättelser*. ISBN 91-1-861652-6 
* *Protagoras sats* (1987). ISBN 91-1-871292-4 
* *I lodjurets timma* (1988). ISBN 91-1-881241-4
* *Kapten Nemos bibliotek* (1991). ISBN 0-7043-7019-0
* *Dramatik* (1991/2004). Kontenas: The night of the tribades, Rain snakes, The hour of the lynx e The image makers. ISBN 91-1-912571-2 / ISBN 0-413-77200-4

* *Kartritarna* (1992). ISBN 91-1-921562-2
* *Livläkarens besök* (1999). ISBN 0-09-944705-3
* *Lewis resa* (2001). ISBN 1-58567-341-2
* *Boken om Blanche och Marie* (2004). ISBN 91-1-301360-2 
* *Ett annat liv* ("un diferanta vivo", autobiografio) (2008). ISBN 91-1-301893-0
Monto

**Monto** esas granda altajo ek tereno, qua rezultas de subleveso di sulo, ed havas sur sua flanki, ye alteso-gradi diversa, zoni de vejetantaro interdiferanta. 

### Formaco di monti
Monti formacesas per diversa geologiala forci inkluzanta tektonika forci, erodado e volkanal agado. Ica forci efikas dum longa tempo. Sam-tempe, monti subisas altra, planiganta forci inkluzanta veterala dekado, terala falo e erodado. 

### Famoza alta monti
La maxim alta monto en la Tero nomesas Monto Everest Anglalingue (*Zhūmùlǎngmǎ* Chinalingue) qua esas alta de  metri. Altra famoza monti en la Tero inkluzas: la volkanala monto Monto Fuji en Japonia, anke konocata kom **Fujiyama**, qua esas la maxim alta monto en ta lando; Monto Blanko qua jacas inter Francia e Italia en Europa.
Charles-Augustin de Coulomb

**Charles-Augustin de Coulomb** (1736 til 1806) esis Franca injenioro e fizikistulo.

La lego di Coulomb, qua definas la elektrostatika forco di atrakteso e repeleso, deskovresis da ilu.
Mortero

**Mortero** esas sablo o cemento mixita a kalko, e dilutita en aquo, quan onu uzas por kunjuntar la petri e quadri di konstrukturo, di edifico. Mortero povas anke konsistar da un porciono argilo e tri porcioni da sablo.
Mortezo e tenono

**Mortezo** esas entaliuro en peco de ligno o metalo, por recevar tenono facita en altra peco, tale ke formacesas asembluro.

**Tenono** esas parto salianta, situita ye l'extremajo di peco di ligno, de metalo, de marmoro, e.c., por ajusteso a parto, a mortezo, korespondanta en altra peco qua esas asemblenda an l'unesma.
António de Spínola

**António Sebastião Ribeiro de Spínola** (1910 til 1996) militestro, esis prezidanto di Portugal de la 25ma di aprilo til la 30ma di septembro 1974.
Morso

**Morso** esas levero muntita en la boko di kavalo, e qua, per efikar a la stangi, uzesas por direktar lu.

**Testiero** esas harneso-peco sur la kapo di kavalo, an qua ligesas la morso e la brido.
Listo pri prezidanti di Portugal

La prezidanto esas la chefo di stato di Portugal. Segun la nuna konstituco adoptita en 1976, lu elektesas dal populo por 5-yara periodo. Ne existas limiti pri quanta foyi ulu povas elektesar prezidanto dum la vivo, ma ulu qua riektesas prezidanto por l'imediate sequanta periodo ne povas rikandidatesar por altra sequanta periodo.

Yen la listo pri prezidanti ed altra chefi di stato di Portugal pos 1910, kande la republiko proklamesis.

## Unesma republiko (1910 til 1926)

## Duesma Republiko (1932 til 1974)

## Triesma Republiko (1974 til nun)

## Noti

## Videz anke
* Chefministri di Portugal
* Reji di Portugal
* Portugal
António Óscar Carmona

**António Óscar de Fragoso Carmona**, militisto e politikistulo n. ye la 24ma di novembro 1869 til la 18ma di aprilo 1951, esis prezidanto di Portugal de 1926 til lua morto ye la 18ma di aprilo 1951. Il ank esis chefministro di la lando de la 9ma di julio 1926 til la 18ma di aprilo 1928.
Mosko

**Mosko** esas substanco odoranta quan kontenas posho renkontrebla sur la ventro di la maskulo di sorto di kaproyuno.
Mekka

**Mekka** esas urbo en Saudi-Arabia.

Segun statistiki dil yaro 2010, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 760 km². 

Esante la loko dil Hadj la necesa pilgrimo por kapabla Islamani, ol esas la sakra placo di asemblo por Islamo, sequita proxime Medina. La Kaba situesas en Mekka.

## Referi
Moto

**Moto** esas sentenco, proverbo preferata da ulu, od atribuita ad ulu, kom expresenta plu o min adequate lua maniero pensar, sentar.
Moteto

**Moteto** esas :
* (olim) kirko-kantajo, misakra e miprofana, plura-parta, tolerita apud la plan-kanto.
* muzikajo destinita a la kirko, e kompozita ek vorti Latina quin onu pren.is exter l'oficio, quale psalmo, himno, antifono, e.c.
Mucilajo

**Mucilajo** esas :
* substanco viskoza quan kontenas ula vejetanti.
* (farmacio) Liquido viskoza, ek la solvo di gumo en aquo.
Stefanos Stefanopulos

**Stefanos Stefanopulos**, politikistulo n. 1898 til la 4ma di oktobro 1982, esis chefministro di Grekia de 1965 til 1966.
Muflo

**Muflo** esas :
* (teknol.) tera vazo quan la kemiisti uzas por submisar korpo a l'efiko de fairo sen kontakto kun la flamo.
* mikra forno quan onu pozas transverse en forno plu granda, e qua recevas la materii destinita a kupelago.
Tempo (muziko)

**Tempo** o **movimento** en muziko esas rapidesogrado ye qua frazo muzikala pleesas o kantesas.

## Videz ank
* movimento – parto di kompozuro
Mozaiko

**Mozaiko** esas laboruro ek peci inter-adjustita ek stono, petro, emalio, glaso, ligno, diversa-kolora, di qua l'asembluro formacas desegnuri od ornamenti.
Municiono

**Municiono** esas singla ek la kozi ye qui konsistas l'ensemblo ek la moyeni di defenso, di su-nutro, ye qui onu provizas fortifikajo, fortreso, militisto-trupo, anke : pulvero, kartochi, obusi, bombi, atom-armi.
Manuel de Godoy y Álvarez de Faria

**Manuel Francisco Domingo de Godoy (di Bassano) y Álvarez de Faria, de los Ríos y Sánchez-Zarzosa**, anke **Manuel de Godoy y Álvarez de Faria de los Ríos Sánchez Zarzosa**, n. ye la 12ma di mayo 1767 til la 4ma di oktobro 1851, esis Hispana nobelo, princo e chefministro di Hispania du foyi dum la regno di Carlos la 4ma di Hispania: de 1792 til 1797, e de 1801 til 1808.

Ilu havis rapida kariero en Hispana politiko, favorizita da rejulo. En 1791, lora chefministro, José Moñino y Redondo, komto di Floridablanca, akuzis lu pri esar amorinto di Hispana rejino. Ye la 15ma di novembro 1792 il divenis chefministro unesmafoye, pos ke Floridablanca perdis sua mandato. En 1796, lu signatis pakto kun Francia kontre Unionita Rejio.

En 1801 il divenis itere chefministro e, helpita da Francia, ilu deklaris milito kontre Portugal. Hispania ganis la regiono Olivenza.

En 1802 il negociis la kontrato di Amiens kun l'Unionita Rejio. Hispania cedis Trinidad a Britaniani, ma rikuperis l'insulo Minorka.

En 1807 il sekrete negociis kontrato di Fontanebleau kun Napoléon la 1ma. La kontrato permisis Franca trupi trairar Hispania por okupar Portugal. La kontrato anke dividis Portugalana teritorio, e Godoy recevis la titulo di "Princulo di Algarvo". Alentejo ed Algarvo divenis sub Hispana protektorato. Malgre la kontrato, Francia invadis Hispania en decembro 1807.

Dum la sequanta yari, Godoy vivis exilita en Fontainebleau, Compiègne e pose en Aix-en-Provence, Francia. Ilu mortis en Paris, ye la 4ma di oktobro 1851.
Puebla del Maestre

**Puebla del Maestre** esas municipo en la provinco Badajoz, Extremadura, Hispania. Segun statistiki de 2019, ol havis 685 habitanti. Lua tota surfaco esas 79,2 km².
Medina

**Medina** o **Madinah** esas urbo en la regiono Hejaz di Saudi-Arabia, e funcionas kom chef-urbo di Provinco di Al Madinah. Ol esas la duesma maxim sakra urbo di Islamo. Mohamedani kredas ke Islamala Profeto Mohamed habitis l'urbo pos la Hejiro. On trovas la sepulturo di la profeto en Medina.
Georgios Andreas Papandreou

**Georgios Andreas Papandreou**, sociologo e politikistulo n. ye la 16ma di junio 1952, esis chefministro di Grekia de 2009 til novembro 2011.
Salvaleón

**Salvaleón** esas municipo situita en la provinco Badajoz, Extremadura, Hispania. Segun la kontado di 2005 (INE), la municipo havas 2172 habitanti.
Santa Amalia, Badajoz

**Santa Amalia** esas municipo en la provinco Badajoz, Extremadura, Hispania. Segun statistiki dil yaro 2017, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 73,6 km².

Ol jacas proxim la rivero Búrdalo, qua debushas an la fluvio Guadiana.
Archer John Porter Martin

**Archer John Porter Martin** (1910 til 2002) esis Britaniana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1952.
Richard Laurence Millington Synge

**Richard Laurence Millington Synge** (1914 til 1994) esis Britaniana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1952.
Juan Ramón Jiménez

**Juan Ramón Jiménez Mantecón** (1881 til 1958) esis Hispana poeto qua recevis Nobel-premio pri literaturo en 1956.
Yasunari Kawabata

**Yasunari Kawabata** (1899 til 1972) esis Japoniana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1968.
Hermann Staudinger

**Hermann Staudinger** (1881 til 1965) esis Germaniana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1953.

Ilu demonstris l'existo di makromolekuli, qua il karakterizis kom polimeri. Ilu anke deskovris keteni*.
Ivan Alexeyevich Bunin

**Ivan Alexeyevich Bunin** (1870 til 1953) esis Rusa skriptisto qua recevis Nobel-premio pri  literaturo en 1933.

Del emigrado a Francia en 1918 il divenis sennacionano.
Giorgos Seferis

**Giorgos Seferis** (n. **Georgios Seferiádes** en 1900 til 1971) esis Grekiana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1963.
Odysseas Elytis

**Odysseas Elytis** (1911 til 1996) esis Greka poeto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1979.
Wole Soyinka

**Akinwande Oluwole "Wole" Soyinka** (n. en 1934) esas Nigerian skriptisto qua recevis Nobel-premio pri literaturo en 1986.
Tjalling Koopmans

**Tjalling Charles Koopmans** (28ma di agosto 1910 til la 26ma di februaro 1985) esis Nederlandan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1975.
Nadine Gordimer

**Nadine Gordimer** (20ma di novembro 1923 til la 13ma di julio 2014) esas Sudafrikana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1991.
Leonid Vitalyevich Kantorovich

**Leonid Vitalyevich Kantorovich** (1912 til 1986) esis Sovietiana ekonomikisto e matematikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1975, pro lua analizala laboro.
William Arthur Lewis

**William Arthur Lewis** (1915 til 1991) esis Santa-Lucian ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1979.
Bertil Ohlin

**Bertil Gotthard Ohlin** (1899 til 1979) esis Sueda ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1977.
Joseph E. Stiglitz

**Joseph Eugene Stiglitz** (n. ye la 9ma di februaro 1943) esas Usan ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 2001.
Muro

**Muro** esas panelo de masonuro, plu o min alta, uzata por cirkum-klozar o subtenar. Ordinare, ol konstruktesas uzanta briki, petrobloki, od altra harda materii.
ONEP

L**'Organizuro di Nacioni Exportaceri di Petrolo** (abreviuro en Ido: ONEP, en Angla *Organization of the Petroleum Exporting Countries* - OPEC) esas trusto konsistanta ek 12 landi qui produktas ed exportacas granda quanti di petrolo - Aljeria, Angola, Equador, Iran, Irak, Katar, Kuwait, Libia, Nigeria, Saudi-Arabia, Unionita Araba Emirii e Venezuela - kun precipua skopo protektar la komercala ed ekonomikala interesti de lua membri, sive individuala sive kolektiva. La sideyo dil organizuro jacas en Wien, Austria.

L'influo di ONEP en la preci di petrolo en la merkati subisas kritiki, pro ke ol divenis efikiva en determinar la preci di petrolo. Exemple en 1973 pos la milito dil Yom Kipur, kande Araba landi decidis embargar exportaci di petrolo por Usa ed altra landi qui suportis Israel, e kreis krizo en la provizuri di petrolo ed augmenti en lua internaciona preci.

### Membri
ONEP nun konsistas ek 13 membri, di qui 5 en Mez-Oriento, 6 en Afrika, e du en Sud-Amerika. Katar esis membro di ONEP de 1961 til 2019. Equador ekiris l'organizuro en 2020.



## Referi
Kovro (kombato-tekniko)

En kombato-sporti quale skermo-kombato, boxo-kombato, karate, edc., **kovro** esas defensala movo permisita por protektesar de frapi per pozar armo od ula korpo-parto quale la pugno, avanbrakio, kudo, brakio, o shultro, avan la skopo apuntata da atako. 

Ica "pasiva" formo di defenso diferas dil blokuso o pareo qui konsideresas kom "aktiva" agi. La kovro esas sinonima a "protekto" specale dum boxo-kombato kande kombatanto levas sua brakio por protektar sua vizajo o kapo kontre posibla atako.

On uzas kovro:
:* en maniero anticipanta kaze ke la adverso atakas, partikulare por protektar onua propra avanajo (exemplo: levar la shultro avan la maxilo, kovresar kun la brakio e la boxo-ganto)
:* kande la atako esas rapida batado per pugno-frapi, baston-batado, edc.

## En boxo-kombato e [[boxe pieds-poings]]
En boxo-kombato la defenso-formo di kovro esas utila en la evento di proxima kombato e kande la kombatanto subisas amaso di frapi.


Image:couverture_high.jpg|*Laterala kovro per la boxo-ganto dum atako di [[pedo-frapo cirkulera]] *
Image:Outside Crescent kick.jpg|*Laterala kovro per la brakio e la boxo-ganto dum atako di [[pedo-frapo en krecento]] *
Image:Drop0.jpg|* Kovro "tekto dil domo" dum atako di [[decensanta pugno-frapo|overcut]] *
Image:bloc_épaule1.jpg|*Kovro per la shultro dum atako di [[direta pugno-frapo a granda kurso|cross]] dil brakio dopa*


## Fonti
* Georges Blanchet, *Boxe et sports de combat en éducation physique*, Ed. Chiron, Paris, 1947
*Alain Delmas, 1. *Lexique de la boxe et des autres boxes* (Document fédéral de formation d’entraîneur), Aix-en-Provence, 1981-2005 - 2. *Lexique de combatique* (Document fédéral de formation d’entraîneur), Toulouse, 1975-1980.
*Jack Dempsey, *Championship fighting*, Ed. Jack Cuddy, 1950
*Gabrielle & Roland Habersetzer, *Encyclopédie des arts martiaux de l'Extrême-Orient*, Ed. Amphora, Paris, 2000
*Louis Lerda, J.C. Casteyre, *Sachons boxer*, Ed. Vigot, Paris, 1944
*Marcel Petit, *Boxe: technique et entraînement*, Paris, Ed. Amphora, Paris, 1972

## Extera ligili
*  Anteno WKA-Francia - Lexiko dil *[[boxe pieds-poings|boxes pieds-poings]]* (Rubriko "Formations", onglet "Ceinture noire")
*  Lexiko di Netboxe.com 
*  Folii praktikala di Netboxe.com 
*  BoxRec Boxing Encyclopaedia
Hernán Cortés

**Hernán Cortés de Monroy y Pizarro** (1485 til 1547) esis Hispana *[[conquistador]]* qua efektigis la falio dil imperio Azteka e konquestis granda parto di la nuna Mexikia por Hispania.
Giovanni da Verrazzano

**Giovanni da Verrazzano** (1485 til 1528) esis Italiana explorero di Nord-Amerika.

En 1523 la rejulo François la 1ma di Francia invitis il ad explorar la regioni inter Florida e Newfoundland. Verrazzano navigis e deskovris la litoro inter nuna Sudal Karolina e Newfoundland.

La Ponto Verrazano-Narrows en New York nomizesas pro Giovanni di Verrazzano.
The Pretenders

**The Pretenders** esas muzikala grupo dI rock, new wave e punk formacita en marto 1978 en Hereford, Anglia. La nuna membri esas Chrissie Hynde, Martin Chambers, James Walbourne, e Nick Wilkinson. Antee la bando havis altra membri, exemple James Honeyman-Scott e Pete Farndon (mortinta), Robbie McIntosh, Malcolm Foster, T. M. Stevens, Blair Cunningham, Bernie Worrell, Adam Seymour, Johnny Marr, Andy Rourke ed Andy Hobson.

## Albumi
* Pretenders (1980)
* Pretenders II (1981)
* Learning to Crawl (1984)
* Get Close (1986)
* Packed! (1990)
* Last of the Independents (1994)
* Viva el Amor (1999)
* Loose Screw (2002)
* Break Up the Concrete (2008)
* Alone (2016)
* Hate for Sale (2020)
Mutaco

**Mutaco** esas spontana e subita variajo qua eventas en decendanto di vivanta organismo, e qua, de lore, esas fixa e heredonta.
Supertramp

**Supertramp** esas muzikala grupo di rock e pop rock de l'Unionita Rejio. Nune ol formacesas da Rick Davies, John Helliwell, Bob Siebenberg, Carl Verheyen, Cliff Hugo, Lee Thornburg, Gabe Dixon, Jesse Siebenberg e Cassie Miller. Kelka ex-membri esis Roger Hodgson, Dougie Thomson, Richard Palmer-James ed altra.

## Albumi di atelier
* Supertramp (1970)
* Indelibly Stamped (1971)
* Crime of the Century (1974)
* Crisis? What Crisis? (1975)
* Even in the Quietest Moments... (1977)
* Breakfast in America (1979)
* ...Famous Last Words... (1982)
* Brother Where You Bound (1985)
* Free as a Bird (1987)
* Some Things Never Change (1997)
* Slow Motion (2002)
Musketono

**Musketono** esas :
* (olim) Paf-armo plu grosa, ma min longa, kam musketo.
* Speco di fusilo kurta, inter karabino e pistolo.
Roger Hodgson

**Charles Roger Pomfret Hodgson** (n. en 1950) esas Britaniana muzikistulo e kantisto e un ek la fondinti di la rock-grupo Supertramp.
Walter Gilbert

**Walter Gilbert** (n. ye la 21ma di marto 1932) esas Usana fizikisto e biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1980.
Nikolai Nikolayevich Semyonov

**Nikolai Nikolayevich Semyonov** (1896 til 1986) esis Rusa-Sovietiana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1956.
Frederick Sanger

**Frederick Sanger** (1918 til 2013) esas Britaniana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio du foyi: en 1958 ed en 1980.
Willard Libby

**Willard Frank Libby** (1908 til 1980) esis Usana fizikokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1960.
Nekrobioso

**Nekrobioso** esas modifikeso strukturala di organo o tisuo en qua la sango-cirkulo cesis, generale pro infarkto.
Bertha von Suttner

**Bertha Felicitas Sophie von Suttner, Baronino von Suttner** (1843 til 1914) esis Austriana skriptistino e pacifistino, qua recevis la Nobel-premio pri paco en 1905. El fondis pacifist organizuro en Austria-Hungaria ed esis l'unesma muliero qua recevis la Nobel-premio.
Nekropolo

**Nekropolo** esis sorto di tombeyo subtera kreita dum Antiqueso ed uzita, exemple, dal anciena Egipti e da altra  antiqua civilizuri.
Nenufaro

**Nenufaro**, anke konocata kom **aquala lilio** esas familio di planti aquala kun flori, de la familio "Nymphaeaceae". La familio konsistas ek 5 generi e cirkume 70 speci konocita.

La genetikal analizo di lua flori montras ke le *Nymphaeaceae* divergis dum l'evoluciono de altra speci di angiospermi, e lia ancestri probable aparis dum Kretaceo.

## Referi
Vitus Bering

**Vitus Bering** (1681 til 1741) esis Dana explorero qua laboris por Rusa imperio. Ilu deskovris ed exploris stretajo inter Azia ed Amerika qua nun portas lua nomo, ed ank altra regioni che Arktika oceano.
Nepotismo

**Nepotismo** esas :
* (historio eklez.) favoro quan juis, lor ula papi, la nevi e parenti di ilci.
* trouzo, da oficiero, di sua povo por promocar neyusta sua familiani o protektati.
Elizabeth Bowes-Lyon

**Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon** (1900 til 2002) esis rejino-konsorto di George la 6ma, rejulo di Unionita Rejio de 1936 til lua morto en 1952. Kun la morto di George la 6ma, el divenis konocata kom **Elizabeth la Rejino-Matro**, por ne esar konfundita kun elua filiino, rejino Elizabeth la 2ma.
Nervaturo

**Nervaturo** esas singla de la fileti salianta qui quaze branchifas en la limbo di la folio, che ula planti - tubo kornatra qua quaze branchifas en l'alo di ula insekti.
Nesto

**Nesto** esas mikra korbo ronda, quan l'uceli konstruktas ek stipeti de palio, junko, ligno, ed ek moso, lanugo, e.c. por ovifar en olu sua ovi, kovrar li, ekirigar la yuneti ed edukar ici.
Álvaro Arzú Irigoyen

**Álvaro Enrique Arzú Irigoyen** (n. ye la 14ma di marto 1946 til la 27ma di aprilo 2018) entraprezisto e politikistulo, esis prezidanto di Guatemala de 1996 til 2000.

## Referi
Ramiro de León Carpio

**Ramiro de León Carpio** (1942 til 2002), publika oficiro, esis prezidanto di Guatemala de 1993 til 1996.
Jethro Tull (agrokultivisto)

**Jethro Tull** (1674 til 1741) esis Britaniana agrokultivisto ed inventisto. Il inventis semanta mashino e modifikis plugilo por semar efikive.
Gustavo Adolfo Espina Salguero

**Gustavo Adolfo Espina Salguero**, politikisto n. ye la 26ma di novembro 1946 til la 23ma di oktobro 2024, esis prezidanto di Guatemala de la 1ma di junio til la 6ma di junio 1993.
Lars Løkke Rasmussen

**Lars Løkke Rasmussen** (n. en 1964) politikistulo, esas la nuna chefministro di Dania. Antee il ank esis chefministro, de 2009 til 2011.
Neurologio

**Neurologio** o **nevrologio** esas la cienco qua traktas la formaco, la strukturo, la roli e la morbi di la sistemo nervala e, specale, di la nervi.
Nevuso

**Nevuso** esas misformacuro di pelo, multa-kaze naskala, de origino embrionala, qua havas la formo di makulo o tumoro, ma qua povas eventar pos la nasko e mem che oldi.
Nicho

**Nicho** esas kavajo facita en muro por pozar ibe statuo, vazo, furnelo, e.c. - mikra reduito en apartamento, ube onu lokizas lito.
Nikotino

**Nikotino** esas organika substanco, alkaloido trovebla en tabako, nome en lua folii - ol reprezentas cirkume 5% de la pezo di la planto. Lua kemiala formulo esas C10H14N2. Ol esas potenta veneno ed uzesas kom insekt-ocidilo. En mikra quanti ol esas stimulivo, ed un ek la kauzi por drogodependado di tabako.
Kortrijk

**Kortrijk** (**Courtrai**) esas urbo en Belgia.
## Historio
Romani fondis l'urbo e nomizis ol *Cortoriacum*. Dum la 9ma yarcento Balduinus la 2ma, komto di Flandria kreis fortui por protektar ol kontre le Vikingo.

Ye la 11ma di julio 1302 eventis apud Kortrijk la Batalio di Cambrai, inter milici e franc armeo di Philippe la 4ma. Flandriani, proxim , esas precipua urba milici bona equipita, ma mankis fortraninta e kavali. En kontrasto la Franci esis klasika feudala armeo kun kerno di  nobela kavalrio, suportita da  arbalestisti,  piquanti e  lejera infanterio. L'agro dividesas per multa rivereti, do ne permisis charjo da kavalrio. Pos batar reciproke kun flechi e streki la Franca lejera infanterio komencis placita ligno en la rivereti inter forci. Ma ante to facesis, Franca kavalrio atakis. Ulo esas blokita e mortigita en la fosato. Proxim 500 orala sporni esis rekoliita ed expozita en Flandriana kirko. Pos la batalio di Mons-en-Pévèle en 1304 Philippe la 4ma riprenis li. La 11ma di julio esas nacionala dio por ta norda parto di Belgia.
Liberato Marcial Rojas

**Liberato Marcial Rojas Cabral** (17ma di agosto 1870 til la 22ma di agosto 1922) jurnalisto e politikisto, esis prezidanto di Paraguay de 1911 til 1912.
Nimbo

**Nimbo** esas pluvonubo qua karakterizas l'aerofluo equatorala, sen formo preciza, kun periferio quaze lacerita.
George la 6ma di Unionita Rejio

**George la 6ma di Unionita Rejio** (n. Albert Frederick Arthur George en 14ma di decembro 1895 til la 6ma di februaro 1952 en London) esis rejulo di Unionita Rejio de 1936 til 1952.

Il esis la duesma filiulo di George la 5ma, e divenis Duko di York en 1920. En 1923 il esis mariajata ad Elizabeth Bowes-Lyon, filiino di Claude George Bowes-Lyon, Komto di Strathmore e Kinghorne. Li havis du filiini, Elizabeth e Margaret. Ne-expektate, il divenis rejulo pos la abdiko di sua fratulo Edward la 8ma en 1936. En la morto di George la 6ma, ilua plu olda filiino divenis la sucedanta monarko, rejino Elizabeth la 2ma.
Listo pri monarki dil Unionita Rejio

La nuna Unionita Rejio kreesis ye la 1ma di mayo 1707, kande la parlamento di Skotia aceptis formala uniono kun Anglia sub unika monarkio kun unika suvereno, pos kontrati aceptita da la du parlamenti. De 1707 til nun l'Unionita Rejio havis 13 monarki.

Yen la kompleta listo pri monarki di Unionita Rejio. La monarki di Anglia e la monarki di Skotia jacas separata en du altra listi.

## Dinastio Stuart (kom reji dil Unionita Rejio)

(1) Anne, rejino di Anglia pos la 8ma di marto 1702, divenis rejino di Unionita Rejio kande ol formacesis, ye la 1ma di mayo 1707.

## Dinastio Hannover

La monarki di ta dinastio anke esis monarki di Hannover, ecepte la rejino Victoria.

;Noti:
(2) L'Akto di Establiso di 1701 pozis Sophia de Palatenio kom heredinto di trono, pro lua Skota ancestri: el esis nepotino di James la 6ma di Skotia, ilqua anke esis James la 1ma di Anglia. Pos elua morto, elua direta heredinto esis George la 1ma.

### Unionita Rejio di Britania ed Irlando

## Listo pri monarki di Unionita Rejio ed altra monarkii en Commonwealth
*[[Commonwealth]]* (Britaniana komunitato) kreesis en 1901, kande Australia nedependanteskis ma duris esar monarkio. Yen la listo pri monarki de la *Commonwealth*, de 1901 til nun.
### Dinastio Saxe-Koburg-Gotha

### Dinastio Windsor

Dum l'unesma mondomilito en 1917, George la 5ma ribaptis la regnanta dinastio Saxe-Koburg-Gotha kom dinastio Windsor, pro anti-Germana sentimento dal Britaniani.

## Videz anke
* Monarki di Anglia
* Monarki di Skotia
* Monarki di Wals
* Chefministri di Unionita Rejio
Nobeleso

**Nobeleso**

**Nobelo** esas persono qua apartenas a klaso quan onu egardas kom superiora, e qua honorizesis per privileji e distingivi heredita.
Noktiluko

**Noktiluko** esas genero de protozoo flogilatra, ek la klaso "cistoflagelei" - di qua la "flogilumo", tre povoza, atingas un milimetro diametre kande lu esas adulta, fosforecanta.
Nomenklaturo

**Nomenklaturo** esas ensemblo ek la termini, ek la nomi specala, qui uzesas de ca o ta cienco, arto, libro teknikala.
Notario

**Notario** esas oficiero publika, establisita por redaktar e recevar olti ek l'akti, kontrati, e.c. ad olqui la privati volas donar karaktero di autentikeso.
Nuanco (homonimo)

**Nuanco** esas:
* nuanco – en kolorimetrio: singla di la toni di un koloro, de la maxim klara til la maxim obskura
* nuanco – metafore: difero di grado, preske nesentebla, neperceptebla, qua distingas kozo de olti qui esas lua-vicina
Nudlo

**Nudlo** esas tenua pasto-bando, kostuma tranchita od extrudita de kelka farino-sorto. Esas la precipua kompozo en dishi kom spaghetti, linguine, soba, ed udon. La termo konvenas ofte ye humida, koquita pasto, por ke esas nocioni di kurvala e glitala, ma anke ye seka (7% humida) nudli qua devas esar rikonstitucas da boliinta o plunjinta en aquo.

La maxim anciena nudli konocata esis fondita en Chinia, en la provinco di Shandong, ed on konsideras ke Chiniani inventis nudlo. Nun, ol esas importanta nutrajo en Italiana e Japoniana koqu-arto.
Crochetage (kombato-tekniko)

**Crochetage** esas Franca termino qua koncernas diferanta kombato-tekniki:

:1 - Ago di kontrolo dil korpo-parto dil adverso e partikulare di membro. Ol konsistas ek encirkligar la korpo-parto dil adverso per hoko formacata per la flexiono dil artiko kom genuo e kudo. La kontrolo povas efektigesar esanta super ilua gambi o sur la sulo. Per alonjo, onu trovas altra bridi diferanta.

:2 - Ago di desequilibrigar (o di jeto) konsistanta:
::. o a encirkligar la korpo-parto dil adverso tale kom a interdiktar l'uzo di ica parto o por efektigar punto di apogilo por favorar un desequilibrigar (di tipo "baskulilo")
::. o a sufokar l'apogilo sur la sulo per movo di jeto (dicata di rekoltanto) o di pedo-frapo.

Ordinare, rekolto realigesas al nivelo di la hancho dil adverso, ma ico povas esar realigata plu basa sur la gambo o plu alta sur la hancho. Ica movo esas a diferenciesar di un balayajo qua onu realigas plu basa (sur la pedo o la basa di suro).


Arkivo: crochetage6.jpg |*Tekniko di crochetage al internajo dil apogili hike en "sporta" boxo-kombato*
Arkivo: crochetage5.jpg |*Tekniko di crochetage al exterajo dil apogili hike en "sporta" boxo-kombato *
Arkivo: balayage_crocheté.jpg |*Balayajo di tipo [[pedo-frapo di hoko]] hike en "sporta" boxo-kombato*


## Fonti
*Alain Delmas, 1. *Lexique de la boxe et des autres boxes (Document fédéral de formation d’entraîneur)*, Aix-en-Provence, 1981-2005 - 2. *Lexique de combatique (Document fédéral de formation d’entraîneur)*, Toulouse, 1975-1980.
*Gabrielle & Roland Habersetzer, *Encyclopédie des arts martiaux de l'Extrême-Orient*, Ed. Amphora, Paris, 2000
Novico

**Novico** esas la persono, qua, jus diveninte reguliero (che la katoliki) subisar probado dum ula tempo ante profesar.
Norio

**Norio** esas mashino hidraulika, qua konsistas ye siteli ligita alonge kateno senfina, qua apulas sur tamburo, per rotaco, e per qua la siteli pleneskas ed acendas, ca-latere - vakueskas e decensas, ta-latere.
Fraciono (matematiko)

Videz anke *[[Fraciono]]* 
**Fraciono** esas un o plura parti dil uno dividita o subdividita a parti interegala.

**Numeratoro** esas ta ek la du nombri di fraciono, qua indikas quanta partin interegala dil unajo lu kontenas.

**Denominatoro** esas to di du fraciono-termi qua markizas quante parti l'unajo esas dividita.
Numulito

**Numulito** esas genero de foraminiferi, tipo di la familio "numilitidei", kun konki ronda, disko-forma, e dividita ye mikra lojii multega.
Ido-konfero 2010

Ye 2010 l'internaciona Ido-konfero eventis dum la tempo inter 19ma e 24ma di agosto en Tübingen, Germania.

## Extera ligilo
*http://www.ido.li/index.php/ULI/IR2010
Observatorio

**Observatorio** esas edifico provizita ye la kozi necesa por l'observi astronomiala, meteorologiala ed ekonomikala, e.c.
Obligaciono

**Obligaciono** esas akto qua reprezentas parto di la kapitalo pruntita da societo financala, industriala, e.c. - qua yurizas pri interesto-procento fixa, e qua rimborses.os pos fristo determinita.
Papo Klemens la 11ma

**Klemens la 11ma**, n. **Giovanni Francesco Albani** ye la 23ma di julio 1649 til la 19ma di marto 1721, esis la 243ma papo di katolik eklezio.
Antonie van Leeuwenhoek

**Antoni van Leeuwenhoek** (1632 til 1723) esis Nederlandana komercisto, ciencisto ed inventisto. Il kreis l'unesma mikroskopo ed observis la celuli di sango, korko e la fibri di muskuli.
Arktika oceano

L**'Arktika oceano** esas la maxim mikra e la maxim desprofundas ek l'oceani. Ol ank esas la maxim kolda ek l'oceani. Ol kovras  km², preske la sama surfaco kam Antarktika.

La bordi esas Atlantiko, la nordala mar-rivo di Amerika, Pacifiko e la nordala mar-rivi di Europa ed Azia.
Odiseo (epikajo)

**Odiseo** (en l'ancien-Greka: *Ὀδύσσεια*) esas naraco di voyajo ed aventuri diversa di Odiseus da Homeros.

Segun la heredita savo antiquala la epikajoparon pri Iliado e Odiseo kreis blinda rapsodo cirkulanta Homero. Quankam la historieso di Homero esas ofte dubitita. Segun la moderna studio supozesas, ke la plu olda verko Iliado naskis c. 750 a.Kr. e ke la plu yuna Odiseo cirkume cent yari pose c. 650 a.Kr. e ke de la verki adminime Iliado povas esar skribita da poeto nomizita Homero. "Ilias" signifikas "kanto pri Ilion". La nomo venas de Ilios, de la nomo di urbo di Troya, uzata da Homero.

## Argumento
Pos la falio dil urbo, Odiseus desembarkas en Traco, spolias la Kikoni, e rinavigas charjita di oro e kaptitini. Teroriganta tempesto, procesita da dei, forduktas vers la lando di Lotofagi. Odiseus abordas ad lando di Ciclopo homo-manjanto e krozas til rejio di Eolo, la patrono di venti. Deportita vers la westo, il eskapas Lestrigoni, kanibala giganti ke devoras la maristi di lua floto. La naviganto abordas chez Circe, qua transformas la homi en porki. La Greka militisto seduktas la magiisto ke sendas lo ad lando di morti konsultar divinanto Tiresias. Uliso eskapas a fatala sorco di Sireni. Il afrontas la danjeri di Karibdo e Scilo ed, en l'insulo di Tridento, lua homi rostigas la «bovino di Suno», sakra animali. Zeus fulminas lua navo ed, sizita a ruptita masto, il driftas til l'islando di Kalipso, ube la nimfo retenas lo sep yari. Il foriras a l'islando di Freacieni, «populo di paromisti», qua retroduktas lo sur lua islando. En Itako, cento de princi deziras lua trono e Penelopoma travestiita en mendikanto, il masakras la pretendanti. Pos duadek yari di absenteso, Odiseus retrovenis chez lu.
Odo

**Odo** esas :
* (en l'epoki antiqua) poemo lirika, dividita aden strofo, antistrofo ed epodo, quan la koro kant.is evolucionante.
* poemo lirika, dividita aden strofi intersimila pri nombro e la mezuro di la versi.
Odontoblasto

**Odontoblasto** esas grosa celulo, kun nukleo tre voluminoza, quan onu renkontras en la parto periferia di la pulpo dentala, e di qua la rolo specala esas sekrecar ivoro.
Ofikleido

**Ofikleido** esas sufl-instrumento kupra, kun boko-peco, qua ne esas altro kam la serpento-korno, quan onu uzis en la kirki, a qua onu adjuntis klavi.
Papo Inocentius la 12ma

**Innocentius la 12ma** (n. **Antonio Pignatelli** en 1615 til 1700) esis la 242ma papo dil katolik-eklezio.
Ofertorio

**Ofertorio** esas :
* Deo-ofro di pano e vino en la meso-sakrifiko. 2. Prego, muziko, qui akompanas ta ofro.
Oktanto

**Oktanto** esas :
* (astr.) disto de 45 gradi (okima parto di la cirklokurvo) inter du astri.
* instrumento ek sektoro 45-grada, uzata por mezurar l'altesi e la disti.
Oktavo

**Oktavo** esas 
* (muziko) intertempi de ok gradi.
* (liturgio katolika) intertempo de ok dii qua sequas granda festo-dio ekleziala e dum qua eventas la memorigo di ta festo. - la lasta dio ek ta serio, en qua l'oficio esas maxim solena.
Papo Urbanus la 5ma

**Urbanus la 5ma** (n. **Guillaume Grimoard** en 1310 til la 19ma di decembro 1370) esis la 200ma papo dil katolik eklezio.
Papo Benedictus la 2ma

**Benedictus la 2ma** (mortis en 685) esis la 81ma papo di katolik eklezio. Il anke judikesas kom santo, e lua liturgiala memorio veneracesas ye la 8ma di mayo, dio di lua morto.
Oligarkio

**Oligarkio** esas formo di guvernado, en qua l'autoritato imperala praktikesas da mikra quanto de civitani privilejiera.
Antoni Maria Claret

**Antoni Maria Claret i Clarà** en Kataluniana, o **Antonio María Claret y Clará** en Hispane (1807 til 1870) esis Hispana katolika misionero.

Il divenis arkiepiskopo di Kuba en 1849, e fondis la Kongregaciono di regulierini di Maria la Senmakula (Klaretiana misionerini) ye la 27ma di agosto 1855. Ilu deklaresis santo da katolik eklezio, e lua liturgiala memorio veneracesas ye la 24ma di oktobro, dio di la morto. Ilu kanonizesis dal papo Pius la 12ma ye la 7ma di mayo 1950.
Ildefonso de Toledo

**Ildefonso de Toledo** (607 til 667) esis kristana sacerdoto. Konsiderata santo dal katolik eklezio e dal ortodoxi, lua liturgiala memorio esas veneracata ye la 23ma di januaro.
Olimpiado

**Olimpiado** esas (antique, en Grekia) periodo de quar yari, de celebro dil olimpiala ludi til la sequanto.
Olivo

**Olivo** esas *[[olea europea]]* frukto kernoza, elipsoida, verdatra, quan produktas arboro ye foliaro nevelkebla, e de qua onu extraktas oleo manjebla.
Ombro

**Ombro** esas :
* parto di surfaco lumizita, ube la lumoradii interceptesas da korpo opaka.
* la parto nelumizita qua, en surfaco lumizita, reproduktas la formo di korpo opaka qua interceptas la lumoradii.
Benedictus de Nursia

**Benedictus de Nursia** (Italiane: *Benedeto di Norcia*, 480 til 507) esis Italiana abadulo, qua fondis 12 urbeti por monaki en Subiaco, 40 milii de Monte Cassino, l'origino dil Ordeno di Santa Benedictus. Kanonizita en 1220 dal papo Honorius la 3ma, il anke judikesas kom santo dal Ortodoxa kristanismo e veneracesas dal Luterani.

Ilu judikesas kom la protektero di Europa, dil studianti, di farmisti, ed altri.
Objekt-orientizita programifo

**Objekt-orientizita programifo** (OOP) esas paradigmo di programifado olqua uzas "objekti" kom la modeli di lua datumo-strukturo por projetar komputeral aplikaji e programari. La datumo-strukturi nomesas "objekti" pro ke li modeligus ordinara objekti en nia experienco. On ordinare uzas la OOP paradigmo por solvar granda, plu komplexa problemi kun plura inter-agema elementi. OOP uzas tekniki quale abstraktigo, en-kapsuligo, moduleso, polimorfeso, e heredo di datumi. Multa moderna programifo-lingui nun suportas OOP.

## Fundamentala konceptaji

Objekt-orientizita programifo emfazas la sequanta konceptaji :
* **Objekto** - En objekt-orientizita progamifo la programo kompozesas per individuala objekti, qui kontenas datumi e relatanta funcioni, ed omna lia inter-agi. Objekti unionas datumi e funcioni por agar kom rudimenta datumo-strukturo di la procedo. Singla objekto esas kapabla sendar mesaji ad altra objekti e recevar mesaji de li. juntar donajo e funcionajo kune en unaji di procesinta programo; objektema programado esas la bazo di modulajo e strukturo kun autokontainita e devus esar facila identifebla. Lua modulajo devus permisas la parto-programo por korespondar ye aspekti di problemi.
* **Abstrakto** - L'apteso per programo ignorar kelka inform-aspekti ke ol traktabas. Omna objekto en la sistemo servas kom modelo di abstrakto "aktoro" qua povas efektar laboro, raporto pri e chanjar lua stando, e "komunikar" kun altra objekti en la sistemo, sen revelar quale ta funcionesi esas instalita.
* **Celinta informo** (enkapsulaciono) - certigar ke uzanti di objekto ne povas chanjar l'interna objekto-stando en ne previdita voyi; nur l'interna metodi di objekto esas permizita por acesar lua stando. Omna objekto prisentas interkontakto qua indikas quale altra objekti povas interago kun ol. 
* **Polimorfismo** tra sendinta mesajo. Vice subrutino demandi, objektema lingui povas sendar mesajo; speciganta metodo qua respondas ye sendita mesajo dependas de qua speciganta objekto la mesajo esas sendita.
* **Heredo** - havas la sama propraji pro supera origino ecepte speciganta atributo.