open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1572

La yaro **1572** (DLXXII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 572ma yaro di la duesma yarmilo, la 72ma yaro di la 16ma yarcento, e la 3ma yaro di la yari 1570a.

## Eventi
### Europa
* 13ma di mayo - Gregorius la 13ma divenas papo.
* 7ma di julio - Zygmunt la 2ma Augustus, rejulo di Polonia, mortas en Knyszyn (proxim Białystok) ube il mantenis granda kavalo-edukerio. Il esis la lasta di la dinastio Jagiello, a qua omna Polona reji apartenabis depos 1399. Władysław la 2ma komencis ca dinastio. Il origine havis la nomo Jogaila. Il esabis Grandaduko di Lituania depos 1377, ed esis mariajata kun Jagwida, qua divenabis rejo di Polonia en 1384 evante dek yari. Władysław la 2ma e Jagwida esis kunregnanti en Polonia til elua morto en 1399. Sigismund II Augustus esis trifoye mariajata ma havis nula heredanti; sequanta reji di Polonia esis elektata.
* 23ma til la 24ma di agosto - En Paris, Francia, eventas masakro, en quo  Protestanti (Hugenoti) mortigesas dal Katoliki. La religio-milito expansas su a tota lando.

## Naski

## Morti
* 2ma di marto - Mem de Sá, generala guvernisto di Brazilia (n. c. 1500)
* 1ma di mayo - Papo Pius la 5ma (n. 1504)
* 2ma di junio - Thomas Howard, 4ma Duko de Norfolk, Angla politikisto (n. 1536)
* 7ma di julio - Zygmunt la 2ma August, rejulo di Polonia e Grandaduko di Lituania (n. 1520)
* 23ma di novembro - Agnolo Bronzino, Italiana piktisto (n. 1503)
Masakro dil dio di Santa Bartolomeo

**Masakro di Santa Bartolomeo** esas ondego di violento per katolika turbo kontre le *[[Huguenoti]]* (Franciana Kalvinista protestanti) dum franciana religio-militi komence 24 di agosto 1572 en Paris.

Tradicionale kreita instigar per Katerina de' Medici, la matro di rejo Karl 9ma, la masakro eventas sis dii pos la mariajo di fratino di rejo ad protestanto Henrik di Navaro. To esas okaziono per multa di maxim richa ed importanta Kalvinisti asemblar en precipue katolika urbo. Eventi komencas du dii pos atentar la vido di Gaspard 2ma de Coligny, militala chefo.
Absurdajo-teatro

**Absurdajo-teatro**, vorto formuligita dal skriptisto e kritikisto Martin Esslin en 1962, esas tipo di teatro qua aparis dum la yari 1950ma, karakterizata per la totala rupto kompare a plu klasika jenri, quale dramato o komedio. Traktesas ofte pri l'absurdeso di la homaro e vido ordinare, ta duktas ala morto. L’origino di ta pensado esanta sendube la traumato, la falio dil humanismo lor la fino di la duesma mondomilito. Ionesco, Adamov, Beckett, Genet, e mem Pinter esas inter l'autori di verki qui subversis la konvencioni dil jenro. La partikulareso di Ionesco e Beckett esas ke li expozas filozofio en linguo ipsa absurda qua reduktas la personi a rango di marioneto, destruktas inter uli omna posibleso di komuniko, deprenas omna koheremeso ad intrigado e omna logika lor parolas en ceneyo.

## Karakteri
* Refuzo di realismo, di personi e di intriguado. Ofte trovesas nek karakterizita personi nek intrigo en la senso « naracala » di la termo.
* La loko ube desvolvesas l'ago ofte ne indikesas kun precizeso.
* La tempo esas ipsa turnita en absurda per certa moyeni (horlojo sonanta nombro nekredebla di foyi).
* Volo por produktar total spektaklo : uzo di mimisto, di klauno, di maximo di vidala elementi, sucii di detalo en l'encenigo, lumala artifici, soni.
* La telo en fundo di agado esas ofte la satiro di mikra borgezaro, di lua fixeskita linguo e streta spirito.
* La ceno eventas ofte en klimato di katastrofo ma la komiko insinuas su en per superirar l'absurdeso.
* La linguo encenigas ne plus moyeno di komuniko ma expresas la vakuo, la nekonsequo e deskriptas la vido, ta esas ipsa ridindeso.
* L'absurdeso ne esas demonstrita ma nur encenigar; to esas ad spektanto komprenar, pro indici.
* Per certa aspekti, ta teatro rinodigas kun l'antiqua teatro; la spektaclo esas ibe totala e ne nur vidala od axita super la dialogi.
Paplo-revuo

**Paplo-revuo** esas poke kustanta publikiguri, imprimita sur tre chipa paplo-papero, tre populara en Usa de 1920 til 1950. Ta revui editesis precipue de rakonto (tre ofte prizentita kom la naraco di reala fakti) e la temi traktat esas tre diversa, de romano til fantastika naraco, de detektivo a cienco fiktiva. Kelka paplo-revui ankore existas nuntempe, majoritate orientizita vers cienco fiktiva e la fantastikajo.

*Poul Anderson
*Isaac Asimov
*Robert Bloch
*Ray Bradbury
*Edgar Rice Burroughs, la « patro » di Tarzan.
*Raymond Chandler
*Arthur C. Clarke
*Philip K. Dick
*Erle Stanley Gardner
*Dashiell Hammett
*Robert Heinlein
*Frank Herbert
*Robert E. Howard, la « patro » di Konan la barbaro.
*L. Ron. Hubbard
*H. P. Lovecraft
*John D. MacDonald
*Ed McBain
*Johnston McCulley
*Seabury Quinn
*Richard S. Shaver
*Robert Silverberg
*Clark Ashton Smith
*E. E. Smith
*A. E. van Vogt
Literaturala jenro

**Literaturala jenro** esas nociono di kategoriala tipo qua posibligas klasifikar literaturala produkturi en prenanta la konto di aspekti di formo (poezio, rakonto, teatro), di kontenajo (aventuro, diario), di efekto (fantastiko, hororo, komiko), di stilo, etc. Diversa kriterii povanta kombinesar e klinar per determinar acesora kategorii, la listo di jenri ne esas klozita.

La fakto di skribar verko en jenro helpas produktar varti plu o min preciza che la lektanto. Segun la fasono di qua verko esas prizentita (romano, ciencala fiktivajo, fantastikajo ...), la lektanto facas su vidado plu o min stereotipita, ma ke povas questionar lor dil lekto, precipue en la kazo di originala verki.
Hedonismo

**Hedonismo** esas filozofio segun quo la plezuro esas la finala importo, la maxim esencala skopo di la vivo.

## Posibla senci

### Hedonismo kom filozofiala pensado

La plezuri di vivo, multi, variadas segun l'individui e segun lua edukeso. La hedonisma pensanti havas orientizita lua vivo en funciono di lua propra dispozi, ma on ritrovas komuna temi : l'amikeso (temo kara a Epikuro), la tenereso, la libera sexualeso, la tabelo-plezuri, la konversado, vivo sen trublo (serchado dil *[[ataraxio]]*), korpo en saneso. On povas anke trovar la nobleso, la savado e la cienci ordinare, la lektado, la praktikado di arti e korp-exercado, la sociala bonajo ... 

Dum la sama tempo, la dolori e la desplezuri ad sparar esas la konfliktala relati e la proximeso di personi sen kontratala kapablesi (sen promiso), la denigro e la humileso, la submiseso ad impozita impero, la violenco, la privacesi e la frustri justifikita da fabli, e.c

Tale, ne havas hedonismo sen personala diciplino, sen asketismo, sen konocado di su, di mondo e di altri. La direta fundamenti di hedonista filozofio esas la kuriozeso e l'inklineso per la vivo en parto ed en altro l'autonomeso di pensado (e ne la kredajo), la savado e l'experienco di realajo (vice la kredo). La hedonista pensado esis ferme kombatita da l'imperema rejimi (ke ulo esas religioza, filozofiala o politikala).

Multa di hedonismala filozofii, o havinta konceptado ke proximas, havas teninta ateista od agnostika posturi (Epikuro), materialisti (Demokrito), vere anke liberesani (Michel Onfray, revendikanta la liberesana socialista socio kom la politika modaleso di hedonismo).

### Vulgara hedonismo

Ta senco di termo *hedonismo* havas per origino la lukto inter la diversa kuranti di pensado en ocidento. La regnesko di Kristanismo, pose di germana filozofio, kom dominacanta kuranti di pensado havis kom direta konsequo ke la dicionarii, la docaji e l'historio di filozofii esas redaktita per championi di dominacanta ordineso. 
Tale. kom l'antiqua materialista filozofio, cinikismo od utilismo di 19ma yarcento, hedonismo esis karikatita e deformita por la skopo di donar ulu komuna imajo repugnanta sen sucio di filozofiala e historiala verdicemeso.

## Historio

La doktrino esas kunligita note dum antiqueso ad Aristipo e Cirenaiko, ma anke ad Epikuro, quankam lua defini di plezuro esas diversa.

Epikuro memorigas ke nuna ecesiva plezuro devas esar evitar se duktas ad futura doloro lor la cirenaiki insistas pri la plezuro esas sempre la prezenta skopo di ago, mem si ta lasta esas relatanta e modifikas su dum la tempo. 

Jeremy Bentham, la kreinto di utilismo, komprenas lo kom « hedonista kalkulo », qua devus sisteniigar l'ideo di mezuro di plezuri, en Filebos di Platono. Ta kalkulo judikesas kom un ek la bazi di la decido-teorio. 

John Stuart Mill, qua riprenas l'utilismo, reprochas seque a Bentham ne havar donita qualesala rangizo di naturo di plezuri. Ma tala hierarkiigo facas ekirar di hedonismo per ibe enduktar altra valorigi ed altra skopi (kom ta di « bona vivo bonne per homuro », qua serchas valoro di feliceso pluse di plezuri).
Decido-teorio

**Decido-teorio** en matematiko e statistiko interesas identiganta la valori, necertesi ed altra problemi pri en donita decideso e la rezultanta maxim oportuna decido.
Bezono

**Bezono** korespondas impreso di manko, nekomforto o privaceso, kun l'envidio di desaparigar per ekonomikala e sociala konduto duktanta a plubonigo di existo.

La bezoni situas su ad levelo dil reciproka ago inter l'individuo e la cirkumajo. Esas ofte facar la klasifikado di homala bezoni en tri granda kategorii : la primara bezoni, la sekundara bezoni e la fundamentala bezoni.

bezono-hierarkio di Maslow
Aconcagua

**Aconcagua** esas la maxim alta monto di Amerika, e la maxim alta monto exter Azia. Ol jacas en Andi montaro en Arjentiniana teritorio, cirkum 15 km de la frontiero kun Chili.
Monto Blanka

**Monto Blanka** (France: *Mont Blanc*, Italiane: *Monte Bianco*) esas la maxim alta monto en westal Europa, havanta  metri di altitudo, e la kinesma sur la plano kontinentala. Ol jacas inter Alta-Savoya (Francia) e valo di Aosta (Italia), objeto di litijo inter la du landi, e la punto kulminanta di la kateno dil Alpi.

## Tunelo
La tunelo, simpla tubo, jacas inter Chamonix Francia (alt. 1274 m) e Courmayeur, valo di Aosta, Italia (alt. 1381 m), ed esas longa de 11,6 kilometri. Ol pasas exakte sub l'aiguille du Midi. 

La tunelo apertesis ye la 19ma di julio 1965. Incendio eventinta ye la 24ma di marto 1999 produktis 39 morti pro ke fairo en kamiono kun kombustivo esis tro varma e ne povis extingesar rapide. Pumpisti prenis 53 horis por kontrolar la fairo. Pos kriminala proceso finita en 2007, 12 personi kondamnesis por neglijo, ed indemno di 34-milioni Euri pagesis a la familii di la viktimi. La tunelo klozesis dum 3 yari e mult ameliori en lua substrukturo ed en la reguli pri sekureso facesis, inkluzite subtera voyo por evakuar personi sub la choseo. Nun organizuro kunlaboras inter du lateri e la normi esas plu restriktiva.

## Referi
Pura matematiko

Larje parolado **pura matematiko** esas matematiko motivizita totala da kauzi altra ke aplikado. Esas dicernita da lua rigoro, abstraktigo e beleso. Depos 18ma yarcento, to esas agnoskita kategorio di matematikala ageso, kelkafoye distingita kom *teoriala matematiko*, e deskonkordanta kun la tendenco vers renkontro di bezoni di navigado, astronomio, fiziko, injeniorarto, e pluse.

## Historio

### Antiqua Grekia

Antiqua Grekia matematikisti esas meze l'unesma facar dicerno inter pura ed aplikita matematiko. Platon helpis brechizar inter "aritmetiko", nuna nominita nombro-teorio, e "logistiko", nuna nominita aritmetiko.
Batalio di Poltava

La **batalio di Poltava** eventis ye la 8ma di julio 1709 inter l’armeo di Petrus la 1ma di Rusia e la trupi di Karl la 12ma di Suedia kun la helpo di Ukraina kozaki komandita da Ivan Mazepa dum la Granda Nordala milito.

Rusa decidiganta vinko facis Suedia perdar lua stando di militala povo.

Pos fine destronizar la rejulo di Polonia en 1707, Karl forcesis atakar Rusia, do iris a Moskva, la sequinta yaro. Segun kustumala metodo Rusi destruktis tota la kozi ke enemiki povis uzar. Pro la somero esir kolda e humida esis desfacila obtenar provizuri. Kolono komandita da Lewenhaupt, kun 11 000 homi, 16 kanoni e mili di charioti avancis multa lente.

Sen direta komunikajo inter to du forci Karl vartis segun quante il povis per Lewenhaupt da arivar. Lor instanto ul esis sole 120 km aparte. Karl decidis deskampar ed irar a Ukraina per serchar grano e min dura klimato. Tante ke ta parto di Rusia esis kontrolita per Mazepa qua volis uzar la Suedi por obtenar lua nedependo.

Lewenhaupt sequis sude e atakesis lore ke il tra-iris rivero apud mikra vilajo qua donas Lesnaya-batalio, ube il deskovris la rusa nova metodo. Lewenhaupt decidas juntar Karl la plu rapideso to ke implikis abandonar la kanoni, trupi e preske omna nutrivo, instigar ad revolto inter soldati. Ta lasta prenis tota l'alkoholo, divenis ebria e Lewenhaupt mustis abandonar li en bosko. Kande juntas Karl il havis nur 6.000 homi e preske nula bagaji.

Ye printempo Karl reprenis lia marsho ma l’armeo esis reduktita triima note da indijo, frostinfluro e altra klimata efekti. Humideso havis anke tre reduktita lia uzebla pulvero-provizuro. Lia unesma halto esis metar la siejo di Poltava alonge Vorskla rivero en Ukraina.

Petrus ja preparis tre granda armeo por protektar li e facar kontre siejo enfermar la sueda forci inter l’urbo e lia linei. Kande la batalio komencas Karl havas proxim 19.000 homi dum ke Petrus dispozis kun 45.000. Per gravigar la situaciono Karl esis vundi dum la siejo e devas konfiar la komande a mareshalo Rhensköld. Tamen il aranjas pri ruptar l’encirkle e partar. Komence kombato esis oportuna per Suedi plu bone trainita sur la sinistra alo ed en centro ma Petrus havas tre plu infanterio e dum ke il mantenis la Suedi aparte kum artilrio lia kavalrio konturnis forcita Suedi retretar vers la fluvio Dnepr ube ul devis kapitulacar.

Kaptiti, la Suedi esis obligita da konstruktar St. Peterburg to qua tuis multe. Karl e 1.500 homi fugis vers Moldavia, lore en Otoman imperio.
Fiskala eludo ed eskapo

**Fiskala eludo** esas la legala uzo di imposto rejimo per lua propra avantajo, por diminutar la sumo dil imposto qua havas pagenda per moyeni, certa dicas eskapili, ke esas interne ala yuro. Kontree **fiskal eskapo** esas la generala vorto per esforci nepagar imposti da *nelegala* moyeni. La termi **fiskala tempero** esas sinonimo per *'fiskala eludo*. Lua prima uzo esas per fiskala konsilanti kun alternativa ad pejorativa epiteto. 

Kelka di ulu esforcanta nepagar krear ke havas deskovrita interpretado di lego ke montras li ne esas subjekto pri ta imposto tam harde: lua individui o grupi esas kelkafoye nominita imposto-protestanti. Se nesucesoza ta lasto esas inkluzita en fiskala eskapo, kontre sucesanta eludas imposto. Rezistado o rezistemeso esas deklarita refuzo pagar imposto per objecionar (pro la rezistanto ne volas suportar 
la guvernerio o kelka di lua aktivesi). Rezistanti kustume ne prenas la pozeso ke la fiskala lego esas ipsa nelegal o ne aplikas ad ulu (kom protestanti facas) ed esas plus koncernita kun ne pagar por certena guvernado ke li opozas.

Fiskala sustraciono
Keratino

**Keratino** esas familio di fibrala strukturala proteini; harda e nesolvebla, qua formacas rezistema ma neminerala strukturi trovita en repteri, uceli, amfibii e mamiferi. Ulo esas rivalesita kom biologiala materii en hardeso nur da chitino.

Esas diversa tipi di keratini inter singla animalo. 

## Diverseso di animalala utiliseso

Keratini esas la precipua kompozanto di strukturi qui kreskas de la pelo:

* *α-keratini* en haro (inkluzite en lano), korni, ungli, hufi di mamiferi.
* plu harda *[[β-keratini]]* trovita en ungli e squami ed ungli di repteri, lua konki, ed en ungli di uceli. 

Artropodi e krustacei ofte havas parti de lua kuraso od exoskeleto de keratino, kelkafoye en kombino kun chitino.

Barto facesas de keratino.

Ol povas esar integrigita en la chitinofosfastikala(?) materio qua konstitucas la konko e setae(?) en multa brakiopodi.

Keratino anke trovesas en la digestiva sistemo di multa animali, inkluzite nematodi (qua anke havas extera strato di keratino).
Squamo

**Squamo** esas mikra rigida plako qua emersas de dermo di animali por plufortigar lua protektado. 

En lepidoptero (papiliono e faleno) speco, squamo esas plaki sur la surfaco de l'ali di insekt, e provizas koloraro. Squamo esas sat komuna e havas konvergema evoluciono kun diversa strukturi e funcioni.

Squami esas ordinare klasifikita kom parto de la tegumentala sistemo di ul organismo.

## Fisho-squami

Fisho-squami esas dermala derivita, precize en la mezodermo. Ta fakto dicernas ulu de repterala squami en paleontologio.
Carla Bruni

**Carla Bruni-Sarkozy**, konocita kom **Carla Bruni** (n. **Carla Gilberta Bruni Tedeschi** en 1967) esas la spozino dil ex-prezidanto di Francia, Nicolas Sarkozy. El naskis en Torino, Italia en richega familio di industriisti e muzikisti.

En 1973, pos sentir su minacita da teroristi de Reda Brigadi, elua familia instalis su en Francia. De 1987 til 1997, pos restado en internerio en Suisia e studii pri arkitekturo, Karla Bruni komencis kariero di manekino e divenis un ek la maxim bone pagita manekini de la mondo.

* 2001 Havas filiulo, Aurélien, kun Raphaël Enthoven.
* 2002, 2006 El lansis du albumi *Ulu dicas a me* (Quelqu'un m'a dit), helpita da Louis Bertignac e *Nula promisi* (No promises) kun texti di multa Angla poeti.
* 21 di julio 2008 ekiro di triesma albumo *Kom se nulo esis* (Comme si de rien n'était)

Kun lua diafana regardo, flutatra voco, kandida aspekto qua esas per multe en la bonvolo note di informo moyeni pri. « Tu povas nur esar sub la charmo. El savas quik situar lua konversanto, el ludas superbe di familiarajo e kulturo.» Tudicado e kizo facila, felinatra flexebleso, spiritala konversado pulverizita de citaji di Baudelaire e Lacan.

## extera ligili
* Carla sans fard en Franca.
Destenso

**Destenso** esas diminuto o laxigo di tenso inter du enti, ofte landi, antee enemikala, per diplomaco e fido-fortiganta moyeni. 

Esas uzata por la fino di kolda milito.
Diplomaco

**Diplomaco** esas l'arto e praktikado di duktar negociado inter deputati di grupi o landi. Kustumala referas ad internacionala diplomaco e la konduto tra l'intercesado di diplomacisti pri komerco, ekonomiko, milito e kulturo. Internacionala kontrati esas maxim ofte negociita da diplomacisti ante indoso per nacionala politikisti.
Teresa Moure

**María Teresa Moure Pereiro** (n. en Monforte ye la 21ma di septembro 1969) esas Hispana skriptistino qua skribas en Galisiana linguo.
Lu esas doktoro pri linguistiko e docas en la fakultati de filozofio e filologio di la Universitato di Santiago de Compostela. Lu ganis la premio Lueiro Rey pri kurta novelo en 2004 e la premio arkiepiskopo Santo Clemente pro la novelo *A xeira das árbores* (2004), pluse la premio Ramón Piñeiro pri esayo en 2004 pro *Outro idioma é posible* (2005), la premio Xerais pri novelo, la premio Aelg e la premio de la kritikistaro pri Galisiana naracado pro *Herba Moura* e la premio Rafael Dieste pri teatro en 2007 pro lua verko *Unha primavera para Aldara*.

## Verki
**La alternativa no discreta en lingüística : una perspectiva histórica y metodológica* (1997). 
**Universales del lenguaje y linguo-diversidad* (2001).
**La lingüística en el conjunto del conocimiento : una mirada crítica* (2002). 
**A xeira das árbores* (2004). Novelo. Editerio Sotelo Blanco 
**Outro idioma é posible : na procura dunha lingua para a humanidade* (2005). Esayo. Premio Ramón Piñeiro pri esayo. Editerio Galaxia.
**As palabras das fillas de Eva* (2005). Esayo. Editerio Galaxia. Finalisto dil premio Ramón Piñeiro pri esayo.
**Herba moura* (2005). Novelo. Editerio Xerais. Tradukita a la Kataluniana, Hispana, Rumana, Italiana, Portugalana e Nederlandana.
**Benquerida catástrofe*. Novelo. Editerio Xerais. (2007).
**Unha primavera para Aldara*. Teatrala verko. Premio Rafael Dieste pri teatro.
**A casa dos Lucarios*. Novelo. Edicións Xerais.

## Extera ligili
*(en Galisiana) Biografio en BGV
*(en Galisiana) Biografio en Xerais
Antonomazio

En retoriko, **antonomazio** esas substitucado ula epiteto o frazo per propra nomo, kom "la mikra kaporalo" per Napoléon 1ma. L'inversa procedo esas anke kelkafoye nominita antonomasia. Ta esas partikulara formo di metonimio.

La nomo uzita per remplasar abstraktata nociono o personala traito esas kustumala nominita primtipo, o plu precize primtipala nomo.
Napoléon la 1ma

**Napoléon la 1ma** (de 1769 til 1821) esis Franca militisto e statestro. Ilu duktis Francia kom chefkonsulo depos 1799, kom imperiestro de 1804 til 1814, ed itere de la 20ma di marto til la 22ma di junio 1815. Il komencis sua kariero kom artilrio-oficiro dum la siejo di Toulon sucese ma vundesis en kruro.

Napoléon konsideresas militala genio, qua komandis e vinkis multa batalii. Ilu kontrolis granda parto del kontinentala Europa per sua frati e marshali qui guvernis multa landi sur sua troni. Anke lua nevo esis imperiestro, Napoléon la 3ma, de 1852 til 1870.

Napoléon konsumis tabako de multa tabakuyi dum dio.

Ultre sua militala rezulti, Napoléon esas anke memorinda pro la civila kodexo, di qua granda parto esas la fundamento di aktuala legi di multa landi. 

**Citajo**

## Frua vivo
Il naskis en 1769 en Ajaccio, Korsika, kom Napoleone di Buonaparte. Korsika esis parto di la Republiko di Genova til 1769, e lua patro, legisto Carlo Buonaparte, esis decendinto di minora Italiana nobeli. De la evo non yari, Napoléon esis edukata en Francia, en 1784  enirante la *École Militaire* (Militala Skolo) en Paris; en 1785 il esis la unesma Korsikana  gradizito di la skolo.

## La fino di lua povo
Ye la 4ma di mayo 1814 Napoleon Bonaparte arivis en Portoferraio, la chefurbo dil insulo Elba, ube il esis exilita segun la kontrato di Fontainebleau. Ca kontrato, signatita da plenipotencieri di diversa Europana stati e ratifikita da Napoléon ye la 11ma di aprilo, detaligis ke Napoléon ne plus esas imperiestro di Francia; e ke Elba, insulo proxim Toskania, esus separita princio di qua Napoléon esos la regnanto. Dum la monati pos sua arivo, Napoléon adoptis ekonomiala reformi en la insulo ed en la sociala standi di olua habitanti. Ye la 26ma di februaro 1815 il eskapis ek la insulo, e ye la 20ma di marto il rieniris Paris.

## Exilo en Sant-Helena
Ye la 15ma di oktobro 1815, la navo portanta Napoléon, pos ilua vinkeso ye la batalio di Waterloo en junio tayare, arivis an la insulo Sant-Helena, en suda Atlantiko. Napoléon desembarkis ye la sequanta dio, e komencis exilo, ibe tenita da la Britana guvernerio. Dum sua exilo il skribis memorialo, e skribis libro pri Iulius Caesar. Ilu lamentis pri la humideso di sua rezideyo; esis sugestata ke la humideso hastigis lua morto.

Il mortis en Sant-Helena ye la 5ma di mayo 1821.

## Imajaro

Arkivo:David - Napoleon crossing the Alps - Malmaison1.jpg|Napoléon tra la Alpi (pikturo da David)
Arkivo:Jacques-Louis David - The Coronation of Napoleon (1805-1807) Cropped.jpg|Kronizo di Napoléon la 1ma (pikturo da David)
Arkivo:Joseph Karl Stieler - Portrait of Madame Mère de l'Empereur (Maria Laetitia Ramolino Bonaparte, 1750 - 1836).jpg|Madame Mère de l'Empereur, 1811 (picturo da Joseph Karl Stieler)
Kombato-reguli

**Kombato-reguli** esas interna instrukti o reguli kreita por obediesar da soldati ed armei dum milital operaci. Ca reguli definas la grado e la tipo di forco a qui militisti povas rekursar, e precizigas la cirkonstanci e la limiti pri l'uzo di ta forco. Ca reguli ne dicas exakte "*quo mustos facesar*" dum kombato, ma plu exakte definas "*quo ne darfos facesar*".

## Niveli establisita por su-defenso ed agado
* Nivelo 1: obediema (kooperanta). L'objekto respondas ed obedias a parolata komando. Proxim kombato tekniki ne aplikesas.
* Nivelo 2: rezistanta (pasiva). L'objekto rezistas verbala imperii ma obedias quik ad ula kontakto-kontroli. Proxim kombato tekniki ne aplikesas.
* Nivelo 3: rezistanta (aktiva). L'objekto komencale montras korpala rezisto. Uzas obedianta tekniki por kontrolar la situeso. Nivelo tri kontenas proxim kombato tekniki per korpale forcar objekto obediar. Tekniki inkluzas: koaktanta teni, mola aturdanta frapi, penas obediemeso per uzo di artikoza manipulo, preso-punti ed elektral impuls-armo.
* Nivelo 4: atentanta (korpala domajo). L'objekto povas korpale atakar, ma ne uzas armo. Uzas defensiva taktiki per neutrigar la minaco. Defensiva taktiki inkluzas: blokusar, frapar, shokar. Pluse pena obediema proceduri.
* Nivelo 5: atentanta (mortiganta forco). L'objekto normale havas armo ed sive ocidos o sive vundos ulu se il/el ne esas haltigita quik e pozita sub kontrolo.
Primtipo

**Primtipo** esas generala, idealigata modelo di personi, objekti, o konceptaji, de qui simila instanci derivesas, kopiesas, konformigesas, od imitesas.

Segun Jung-ana psikologio, "primtipo" esas universala ed arkaika simboli ed imaji, qui devenas de tale nomizita "kolektiva nekoncio". Ca simboli ed imaji esas la psikala kontreparto dil instinto. On povas deduktar l'existo di primtipi nur per l'analizo di arto, rakonti, miti, religii, o sonji.

Jung deskriptis, kom **primtipa eventi**: nasko, morto, separo da genitori, l'inicieso, la mariajo e l'unigo di opozanti. Kom **primtipa personi**: la matro, la patro, la puero, la diablo, Deo, la saja oldulo, la saja oldino, la trompero, e la heroo. E kom **primtipa temi**: apokalipso, diluvio, e la mito pri kreado. Quankam existas senfina primtipi, "le precipua" segun Jung, esas "l'ombro", "la saja oldulo", "la puero", "la matro", e lua kontreparto, "la damzelo", la primtipal imajo pri la viri, nomizita *animus* da Jung, e lua kontreparto *ánima*, o la primtipal imajo pri mulieri.
Sofismo dil unika kauzo

**Sofismo dil unika kauzo** anke konocita kom **junto efekto** o **kauzala hastoza simpligo**, esas sofismo di dubinda kauzo ke eventas kande esas supozita ke esas uno, simpla kauzo di rezulto kande en realeso povas esar kauzita da multa juntita suficanta kauzi.

Ofte pos tragedio esas questionita, "Qua esas *la* kauzo di ica?" Ta parol-maniero implikas ke esas nur una kauzo, kande vicee esas probable granda multa di kontributanta faktori. Tamen, havinta produktita listo di plura kontributanta faktori, povas esar salutara serchar por la plu importanta dil faktori, o singla kauzo  subjacanta multa di li.
Bill Gates

**Bill Gates** (*William Henry Gates III* 1955) esis entraprezisto di informatika kompanio Microsoft, la maxim granda en la mondo, e bonfacado kun organizuro.
Laura Prepon

**Laura H. Prepon** (n. ye la 7ma di marto 1980) esas Usana cinem-aktorino e kantistino.

## Extera ligili
* Laura Prepon - IMDB
Trancheo-militado

**Trancheo-militado** esas formo di milito ube amba kombatanti havas fortifikita pozicioni e batalianta linei esas statikala. Trancheo-milito eventas ube esas revoluciono en sen simila avanci en movebleso. La rezulto esas lenta ed exhaustanta formo di defens-orientizita milito en qua amba lateri konstruktita elaborita e forte armizita tranchei ed enterigita sistemi opozanta l’una l’altra alonge fronto, kun soldati en amba trancheo-linei larje serie dispozita de l'altra mikra pafado e klozita da dentoza fer-filo. L'areo inter opozanta trancheo-linei (konocita kom "zono sen-homa") esas kompleta expozesar ad mikra armo e kanono pafado. Asalti, mem sucesanta ulo, ofte sufris severa perdaji kustumala. Periodi di trancheo-milito eventas dum Usana interna milito, ed atingas somito en la westala fronto di unesma mondomilito.
Usana interna milito

**Usana interna milito** o **Separo-milito** (Angle: *American Civil War*, o simple *Civil War* esis milito eventinta en Usa) de 1861 til 1865. Ol originis de historiala kontroverso pri sklaveso. La milito komencis en aprilo 1861, kande trupi de Kunfederita Stati di Amerika atakis Fort Sumter en Sudal Karolina, poke pos ke Abraham Lincoln, lor elektita prezidanto Usana, asumis la povo. Nacionalisti de tale nomizita Uniono proklamis loyaleso a la Konstituco di Usa. Li konfrontis separantisti de tale nomizita Kunfederita Stati, qui defensis l'ideo ke stati povus mantenar ed expansar la sklaveso, precipue por kultivar kotono.

Inter lora 34 stati Usana qui existis en februaro 1861, 7 sklavista stati sudala individuale separis su de Usa por formacar tale nomizita Kunfederita Stati di Amerika, o la Sudo. Kunfederita Stati di Amerika expansis, ed enkorpigis 11 stati sklavista. Ca separo nulatempe agnoskesis nek da Usana guvernerio, nek da irga stranjera lando (quankam Unionita Rejio e Francia nomizis li "intermilitanta stati"). La stati qui restis loyala ad Usa (inkluzite frontierala stati ube sklaveso esis legala) divenis konocata kom l'Uniono o la Nordo.

L'Uniono e la kunfederuro rapide organizis armei volontaria e konskripta, qui militis precipue en sudala stati dum  4 yari. L'Uniono fine vinkis la milito kande generalo Robert E. Lee kapitulacis avan generalo Ulysses S. Grant, en la batalio di Appomattox Court House, e pose altra generali de la Kunfederuro facis lo sama en sudala stati. La 4-yara milito rezultis de  til  morti, nombro plu granda kam la sumo di tota militisti Usana mortinta en altra militi qui havis Usana partopreno (adminime til la Milito di Vietnam). La substrukturo di sudala stati, nome ferovyoi domajesis severe. Kunfederita Stati di Amerika krulis, sklaveso abolisesis, e 4 milion sklavi liberigesis. Tale nomizita "Rikonstruktado" (1863-1877) facesis pos la milito, kun skopo restaurar nacional uniono, pluforteskar centrala guvernerio, e grantar civila yuri a sklavi liberigita en tota lando. La interna milito Usana esis la maxim studiata evento de Usana historio.

## Referi

## Videz anke
* Abraham Lincoln
Intermilitanto

**Intermilitanto** esas individuo, grupo, lando od altra ento qua agas en atakema od enemikala maniero, e tale komencas kombato.

En epoko di milito, intermilitanta landi povas esar kontrastita kun neutrala landi e ne-intermilitanti. Tamen, l'aplikado di militala legi ad neutra landi e la responso di Intermilitanti ne afektacas per ula distingado inter *neutra landi*, *neutra povi* o *ne-intermilitanti*. Ne-intermilitanto povas tamen se ulo helpas o suportas intermilitanto en voyo interdiktas da neutra landi.

Interesiva uzo di vorto eventas dum Usana interna milito, kande Kunfederita Stati di Amerika, quankam ne agnoskas kom suverena lando, esas agnoskas kom *intermilitanta povo*, e tale militala navi donesas la sama yuri kam Usana militala navi en exterlanda portui.
Lawrence Gonzi

**Lawrence Gonzi** (n. ye 1953) politikisto, esas nuna chefministro di Malta. Il anke esas chefo di Nacionalista Partiso (*Partit Nazzjonalista*).
Noktovazo

**Noktovazo** esas buxego en formo di bolo kun manu-tenilo konservita en la dormochambro sub lito o en litokapo ed uzita kom tualeteyo generale dum nokto o se enlitigita.

Esis generale en emaliizita metalo ma pluse en paplo per unika uzo.
Tualeteyo

**Tualeteyo** esas spaco en domo, chambr(et)o por tualetar. Moderna domi havas tualeteyo por plur uzi: tualetar, fardizar, lavar su e kontenas latrino por fekifar, urinifar o vomar, posible en latrin-vazo, ed anke esas loko por balnar e dushar.
Santa Fe de la Vera Cruz

**Santa Fe de la Vera Cruz** (literale: 'Santa Fido di la Vera Kruco') o simple **Santa Fe** esas chef-urbo di provinco Santa Fe, jacanta centre-weste de Arjentinia. Segun la demografiala kontado di 2010, ol havis  habitanti. Ol esas anke chef-urbo dil departamento La Capital en ta provinco.

Paraná jacas este del urbo, an l'opozanta rivo di fluvio Paraná. La du urbi ligesas per subfluviala tunelo *Raúl Uranga-Carlos Sylvestre Begnis*, anke konocata kom "Tunelo Hernandarias".
Ernst Kaltenbrunner

**Ernst Kaltenbrunner** (4ma di oktobro 1903 til 16ma di oktobro 1946) esis Germana naziista militisto dum la duesma mondomilito. Ilu nominesis chefo di RSHA (fuzado inter Gestapo, *Kriminalpolizei* e SD (*Sicherheitsdienst*, signifikante "agenterio di sekureso").

Lu esis longa viro, havinta profunda cikatri en lua visajo pro dueli dum student-epoko.

Ilu judiciesis en Nürnberg pro milito-krimini e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. Ilu mortigesis ye la 16ma di oktobro 1946.
Fluidodinamiko

**Fluidodinamiko** esas la subdiciplino di fluidomekaniko traktanta kun *fluidofluo*: liquida e gasoza fluidi en movado. Havas multa subdiciplini ipsa, inkluzanta aerodinamiko (la studi di gasi en movado) e *hidrodinamiko* (la studio di liquidi en movado). Fluidodinamiko havas larja rango di aplikado, inkluzanta kalkulanta forci e momenti sur aeroplano determinanta, la masala fluorapideso tra fluidokonduktilo, predicanta vetero modeli, komprenanta nebulozi en interstelala spaco ed asertite modelanta fisiono armo detono. Kelka di ta principi uzesas en trafik-injeniorarto, kande trafiko esas traktita kom kontinua fluo.

Fluidodinamiko oferas sistematika strukturo ke klozas lua praktikala diciplini e ke embracas empirikala e mi-empirikala legi, derivita de fluomezuro, uzita per solvar praktikala problemi. La solvo di fluido dinamikoproblemo kustume necesigas kalkulo di diversa propraji dil fluido, kom rapideso, presado, specifika pezo e temperaturo, kom funcioni di spaco e tempo.
Specifika pezo

**Denseso** esas la proporciono di amaso kontre volumino di materio od objekto.

Substanci lejera relative kun sua grandeso havas basa denseso, ed inverse.

Objekti min densa kam aquo flotacas en aquo, dum ke aer-balono acensas se ol es min densa kam aero.

La termino anke aplikesas ad altra propraji, exemple **charj-denseso** referas la proporciono di elektrala charjo (videz elektro) kontre volumino.
Interna milito di Hispania

**Hispaniana** (od **Hispana**) **interna milito** esis grava konflikto en Hispania qua komencis pos atentita *[[stato-stroko]]* exekutita da parto di armeo kontre la guvernerio di la Duesma Hispaniana republiko. Ta interna milito devastis la lando depos 17 di julio 1936 til 1 di aprilo 1939, e finis pos la vinko di rebeli e fondado di diktatoreso duktita da generalo Francisco Franco. La suportanti di la republiko (*republicanos*), ganis suporti de Sovietia e Mexikia, dum ke la sequanti di rebeleso, anke nominita nacionalisti (*nacionales*) o frankisti, recevis la suporto de precipua Europana Axo Roma-Berlin-Tokio. Usa restis oficale neutra, ma vendis avioni ad la Republiko e gazolino a la rejimo di Francisco Franco. 

La milito augmentis tensi vers duesma mondomilito e divenis en kelka kazi preludo. La milito divenis remarkinda per la pasiono e politikala desuniono ulo inspirita, e per kruelegaji krimitita en amba partisi di konflikto.

## Extera ligili
* Artiklo pri ''La stat-stroko di Franco'' en Adavane
Seminizado di nubi

**Seminizado di nubi**, formo di veterala kontrolo, esas agado qua probas chanjar la quanteso o tipo di precipito qua falias de nubi, da dispersanta substanci en l'aero qui servas kom nubo kondensado o glacio nukleo, per chanjo di la mikrofizikala procedi en la nubo. La kustuma intento esas augmentar precipito (pluvo o nivo), ma grelo e nebulo supreso esas anke larje praktikita.
Jomo Kenyatta

**Jomo Kenyatta**, naskinta **Kamau wa Ngengi** (1892 til 1978) politikisto, esis unesma prezidanto di Kenia, e guvernis de 12 di decembro 1964 til lua morto, ye la 22ma di agosto 1978. Ilu anke esis chefministro di lando, de la 1ma di junio 1963 til la 12ma di decembro 1964.

## Referi
Relativa humideso

**Relativa humideso** dil aero (o grado di higrometrio), ordinare notita φ, korespondas relate partala preso di vaporo kontenita en l'aero, P_{\rm vap}, sur la preso di saturita vaporo o vaporo-tenso ala sata temperaturo P_{\rm sat}(T). Expresita ofte en procento, sua expreso divenas:
\varphi\;[\%] = \frac{P_\text{vap}}{P_\text{sat}(T)} \times 100
Scarlett Johansson

**Scarlett Marie Johansson** (n. 1984) esas Usana cinem-aktorino, cenaristino e kantistino.

## Extera ligili
* Scarlett Johansson en IMDB
Ignaz Semmelweis

**Ignaz Philipp Semmelweis** (1818 til 1865) esis mediko en akush-arto.

En 1847 ilu deskovris ke l'incido di parturala febro povus diminutesar admaxime per l'uzo di manuo netigar.
Mwai Kibaki

**Emilio Stanley Mwai Kibaki**, ekonomikisto e politikisto n. ye la 15ma di novembro 1931 til la 21ma di aprilo 2022, esis prezidanto di Kenia de 2002 til 2013.

## Referi
Sigrid Undset

**Sigrid Undset** (1882 til 1949) esis Norvegiana skriptisto qua recevis la Nobel-laureato pri literaturo en 1928. Elua maxim konocata verko esas *Kristin Lavransdatter*, trilogio pri la vivo en Norvegia dum Mezepoko.
Higroskopio

**Higroskopio** esas la kapableso di substanco por atraktar aquo molekuli de la humideso dil aero, sive per absorbo o per adsorbo.

Higroskopiala substanci inkluzas mielo, glicerolo, etanolo, metanolo, koncentrita sulfala acido, iodo e koncentrita natro hidroxido.
Calcio klorido esas tale higroskopio ke tandem dissolvas en l'aquo quon ol absorbas: ta proprajo nomizesas **deliqueco** (vidas sube). Pro lua afineso por atmosferala humideso, higroskopiala materio devas esar prezervar en klozita kontenaji. Kande ajuntas ad nutrivi od altra materii pro specala intenco mantenar humideso kontenajo, ta substanci esas konocita kom humidiganti.

Materii e kompozaji expozas diversa higroskopiala propraji, e lua difero povas duktar ad detrimentala efekti, kom preso koncentro en kompozita materii. La quanteso di specala materio o kompozajo esas efektigita da cirkondanta humideso povas judikesar kom lua koeficiento di higroskopiala expanso o koeficiento di higroskopiala kontrakto.
Erik Axel Karlfeldt

**Erik Axel Karlfeldt** (1864 til 1931) esis Suediana skriptisto e Nobel-laureato pri literaturo en 1931.
Otfried Preußler

**Otfried Preußler**, anke skriptita **Otfried Preussler**, naskinta **Otfried Syrowatka** ye la 20ma di oktobro 1923 til la 18ma di februaro 2013, esis Germana skriptisto naskinta en Bohemia, Chekoslovakia, qua skribis multa libri por pueri. 

## Kelka tituli
* La mikra sorcaro, 1957
* La mikra fantomo, 1966
* Krabat, 1971

## Referi
Enoyo

**Enoyo** esas emoco pro impreso di tedanta tempo.

Existas tri generala tipi di enoyo, omni envolvas problemi pri obligo di atenco. Ta inkluzas tempi kande ni esas preventas de atraktiva en ulo, kande ni esas koaktita okupar su en kelka nedezirenda aktiveso, o kande ni esas nur nepovanta, per ne klara kauzo, mantenar obligo en ula aktiveso o spektaklo.
Gößnitz

**Gößnitz** esas urbeto en Turingia, Germania. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 14,04 km².

## Referi
Schmölln

**Schmölln** esas urbo en Germana stato Turingia. Segun statistiki de la yaro 2023 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 94,72 km².
Projeto

**Projeto** esas tempala aventuro kun skopo krear kelka kozo unika. *Tempala*, nam projeti ordinare mustas finar en momento klare determinata, ed *unika*, nam la finala rezulto devenas de ula projeto developita. En profesionala kuntexto, oportas la realigado di produkturo o servado. En la legifanta domeno on parolas pri lego-projeto
Dobitschen

**Dobitschen** esas urbeto en Germana stato Turingia. Segun statistiki de la yaro 2022, ol havis 419 habitanti. Lua tota surfaco esas 6,55 km².
Zwickau

**Zwickau** esas urbo en la Stato Saxonia, Germania. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. De 1834 til 1952 ol esis sideyo di la gubernio di Saxonia.

Ol konocesas kom "l'urbo dil automobili", esante centro por l'automobilala industrio dum plua kam 100 yari. Ibe existis fabrikerii di la kompanii Horch, Audi, Auto Union, Trabant e, nune, Volkswagen. Pos la yaro 2000, la memoraji dil automobilala industrio povas videsar che la "muzeo *August-Horch*",Official Website of August Horch Museum Zwickau en l'anciena fabrikerio di Audi.

## Referi
Torgau

**Torgau** esas urbo en Germana stato Saxonia. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 102,53 km².
Patrick White

**Patrick Victor Martindale White** (1912 til 1990) esis Australiana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1973.

## extera ligili
* nobelprize.org
Richeso

**Richeso** povas esar deskriptita kom abundo di artikli di ekonomikala valoro, o la stando di direktanta o posedanta tala artikli, generale en la formo di pekunio, imoblo e personala proprieto. 

En multa landi, richeso esas anke mezurita da refero ad esencala servado kom flegado.
Flegado

**Flegado** esas la predispozeso, kuracado ed administrado di maladeso e la prezervo di mentala e fizikala saneso tra la servado donita da la mediko, flegisto ed asociita saneso profesioni.

**Striglo** esas plako ek fero kun rangi interparalela de denti, muntita ye mancho ligna, ed uzata por netigar la pili di la kavali, di la muli, e.c.
Profesioni asociit a saneso

**Asociita saneso profesioni** esas klinikala flegado profesioni distinta de medicino e flegisto. Laboras en flegado equipo pro facar la flegado sistemo funcionar.

## Profesioni

Dependanta dil lando e lokala flegado sistemo sistemo, kelka di sequanta profesioni (profesionano regioni) povas esar reprezentita, e povas esar regulita:
*atletala aprentiseso
*audologio
*biologiala injeniorarto
*saneso cienco
*cirkulala sistemo teknikisto
*kiropraktikado
*odontologio
*dentala helpanto
*ekografio
*urjanteso medikala teknikisto e paramediko
*dializisto
*farmaciisto
e.c.
Pensiono

**Pensiono** esas konstanta revenuo varsita ad persono (generale pos retreto). Pensioni esas kustume pagi en la formo di garantiita yar-rento ad retretita od invalida persono. Kelka sparado plano desegni akumulas pekunio bilanco (tra diversa mekanismi note fiscala favorita da employisto) ke pensionato povas obtenar lor retreto, prefere ke promisanta yar-renti.
Manivel-arboro

**Manivel-arboro** esas l'ax-arboro interne ula motoro qua rotacas sur sua axo, impulsata per forco produktata da la lineala movo di pistoni interne la motoro, e transmisata a lu per bieli.

La rotaco-forco transmisesas ad ula roto, nomizita "balanciero" o "flugoroto", qua altralatere transmisas ol al embragilo.
Kamo

**Kamo** esas spricanta parto di rotacado roto o shafto qua batas levero en un o plusa punti en lua cirklatra treko. La kamo povas esar simpla dento, quale uzesas, exemple, por livrar pulsado di povo ad vaporo martelo, od ecentrika disko od altra formo qua produktas glata repetadala movado en la *sequanto* qua esas levero facanta kontakto kun la kamo.

La kauzo la kamo eficas kom levero esas pro la truo esas ne direte en la centro, konseque movanta la kamo prefere nur jiranta.

La kamo povas videsar kom moyeno qua translacas movado de jiranta ad repetado (o kelkafoye ociligar).
Martelego

**Martelego** esas utensilo ke konsistas en larja, plata kapo atachita ad levero (o manu-tenilo). La kapo esas kustume facita en metalo. La martelego povas aplikar plus impulseo ke altra martelo pro lua granda tayo. Alonge quale dolca kapo-martelo, partigas la kapableso per distributar forco sur larja areo. Ta esas en kontrasto kun altra tipi di martelo, ke koncentras forco en relative mikra areo.

## Uzi

La manu-tenilo esas kustume mi-metro ad metro longa; la kapa maso esas kustume uno ad tri kilogrami. Martelego kustume bezonas du manui ed ocilanta movo inkluzas la tota torso, en kontrasto ad plu mikra marteli uzita per klovagar. La kombino di longa ocilanta rango e grava kapo augmentas la forco di rezultanta shoko.

Martelego esas ofte uzita en konstruktado per frakasar tra parieto o muro. Martelego esas anke uzita kande substancala forco esas bezanta per ekpulsar koniumita objekto (ofte en farmeyo od oleo feldo laboro. Altra komuna uzo esas per stekar paliso en la sulo.
Poloo

**''Noto:** Ne konfundez kun polo*.


*'Poloo*' esas  [[kavalo|kavalala]] [[sporto]] qua disputesas da du esquadi kun quar luderi single. La konkursi dividesas en sis *chukkas'', singla ek li duranta dum sep minuti, interruptita da kurta pauzi qui posibligas ludisti eventuale kambiar lia kavali. Quick de la balono pasas inter l'adversa skopo-fosti, punto enrejistresas, e la du esquadi chanjas di latero en l'agro, sen halto-tempo.

Di handikapizo irinta de min 2 til 10 esas atribuita ad ludisti da nacionala komizi. La skopo esinta di donar egala chanco pri omna esquadi. La handikapizo di esquadri korespondas kun l'adiciono di membri-handikapizi. Esquado ye 30 komencos konkurso kun 10 skopi frue kontre esquado ye 40.

Arjentinian esquado nun judikesas kom la la maxim bona, dum Campeonato Abierto en Palermo en Buenos Aires.

Kavali riskas pavorar pro kontakti, kelkafoye violenta. Oli devas aceptar akrobatesi di kavalkanti kun kalma. La haltesi, la starti, la jiri, esas ulfoye plu importanta kan la pura rapideso. Iku devas komprenar ke l'objektalo di kurado esabas l'unesma pro atingar la balono.

## Reguli
La ludo-agro mustas esar longa de 274 metri e larja de 146 metri (bona ludero povas trairar la tereno per du frapi).

La disto inter skopo-fosti esas 7,62 m e la "dolca kapo-martelo" mustas esar longa de 1,22 til 1,35 metri, segun la kavalo-staturo. Ol obligive mustas uzesar en la dextra manuo, la luderi povas frapar la balono adavane ed addope.

Omna luderi havas roli klare definita sur la tereno. La ludo placita ye avan havas per misiono pri marquar skopi, lia kavalo devas esar maxim rapideso posible.

Juste dop l'atakano trovas su la ludo qua konduktas la balono en adversa teritorio, ta poziciono esas okupita da la kavali maxim habila. Venas seque la kapitano, pivoto inter l'atako e la defenso. To esas ordinare la rolo atribuita ad ludo esinta maxim handikapo.

Fine en defenso, la korpala maso e la rezistivo di kavalo esas importanta. Esanta sporto multe rapida e neprevizebla, observar la kavali dil opozanta esquado esas esencala por la taktiki dum poloo-konkursi.
Batalio di Leipzig

La **[[batalio]] di Leipzig**, eventinta de la 16ma til la 19ma di oktobro 1813, anke nomizita **batalio di Nacioni** en Saxonia, esis la maxim granda konfronto de Napoleonala militi, ed anke de Europa til l'unesma mondomilito. Ol esis la maxim granda subita vinkeso di Napoléon la 1ma. Germana trupi kombatis en amba flanki, la Federuro di Rheno kontre Prusia.
Orson Welles

**Orson Welles** (1915 til 1985) esis Usana cinem-aktoro, cinematografisto, cenaristo e produktisto. Ilu agnoskesis pro ilua noviganta laboro en radio, cinemo e teatro. Ilua unesma cinematografuro esis "Civitano Kane" (*Citizen Kane*), lansita en 1941, en qua ilu pleis Charles Foster Kane, magnato di jurnalaro.
Alberto Lleras Camargo

**Alberto Lleras Camargo** (1906 til 1990) diplomacisto, jurnalisto e politikisto, esis prezidanto di Kolumbia de 1945 til 1946 e de 1958 til 1962.
Milo Ðukanović

**Milo Ðukanović** (n. 1962) ekonomikisto e politikistulo, esis chefministro di Montenegro 3 foyi: de 1991 til 1997, de 2003 til 2007 e de 2008 til decembro 2010.

De 1998 til 2002 il esis prezidanto di Montenegro.

Milo Ðukanović esas la prezidanto dil "Demokrata Partiso Socialista de Montenegro".
José Napoleón Duarte

**José Napoleón Duarte Fuentes** (1925 til 1990) injenioro, profesoro e politikisto, esis prezidanto di Salvador de 1984 til 1989.
Ástor Piazzolla

**Ástor Pantaleón Piazzolla**, n. ye la 11ma di marto 1921 til la 4ma di julio 1992, esis Arjentiniana muzikisto di tango, judikata kom un ek la maxim importanta muzikisti de la 20ma yarcento, ed un ek la maxim importanta kompozisti di tango en la tota mondo. Sua kompozuri revolucionis tradicionala tango, e kreis stilo surnomizita "nova tango" o "tango di avanguardo".

Ilu naskis en Arjentinia en 1921. De 1925 til 1936 la familio rezidis en New York, ube il komencis havar intereso en populara e klasika muziko, e plear la *bandoneon*. Retroveninta en Arjentinia, il havis partikulara intereso pri *tango*, e pleis en tango-orkestri. En 1954 il studiis en Paris kun Nadia Boulanger, qua konsilis ad il durar kompozar le *tango* vice skribar kompozuri di klasika influo. Il duris kompozar e plear en Arjentinia ed altraloke.

## Referi
Vladimir Horowitz

**Vladimir Samoylovich Horowitz** (Ukrainana: **Горовиць Володимир Самійлович**, 1903-1989) esis Rusa-Usana pianisto
.

## Referi
Levero

En mekaniko **levero** esas rigida, longa peco generale en liguro pivoto od en simpla apog-punto relate fixa parto, qua permisas transformar movo. Ta mekanismo tre simpla permisas uzar efekto di levero, qua reduktas la forco ad aplikar ma bezonas prolongar la durado di esforto.
Christa Wolf

**Christa Wolf** (fakte **Christa Ihlenfeld**; n. ye la 18ma di marto 1929 – m. ye la 1ma di decembro 2011) esis Germaniana skriptisto.
Christine Nöstlinger

**Christine Nöstlinger** (n. ye la 13ma di oktobro 1936 en Wien til la 28ma di junio 2018) esis Austriana skriptisto qua skribis multa libri por pueri.

## Referi
José Figueres Ferrer

**José María Hipólito Figueres Ferrer**, injenioro (1906 til 1990), esis prezidanto di Kosta Rika 3 foyi: de 1948 til 1949, de 1953 til 1958 e de 1970 til 1974.
Resorto

**Resorto** esas flexebla elastika objekto uzata por konservar mekanikala energio. Resorti ordinare facesas de hardigita stalo. Mikra resorti povas facesar de prehardigita stoko, quankam plu granda unesi facesas de rikoquita stalo, hardigita pos fabrikado. Siliko amelioras l'elastikeso.

La procento di resorto esas la chanjo en la forco ulo esforcas, dividita da la chanjo en perpendikla deviaco di resorto.