open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dioramo

**Dioramo** esas pikturo granda-dimensiona, facita ek farbi diafana sur telo sen bordi videbla, di qua onu variigas la lumizo por prizentas diversa iluzioni optikala a la personi qui spektas lu de loko obskura.
Diptero

**Diptero** esas insekto sugera, di qua nur la du ali supra esas developita, l'infra esante remplasigita da organi rudimenta.
Disenterio

**Disenterio** esas inflamuro di qua la fonto esas en la grosa intestino, qua karakterizesas da ofta kaki di materio mukatra, sangoza, akompanata da koliki forta e da doloriganta tenseso di la regiono anusala qua bezonigas kako-probo.
Disko

**Disko** esas:
* (antiqua epoki) cirklajo pezoza, fera o petra, quan onu probis lansar maxim adfore por l'exerci, la ludi atletala.
* nomo di omna korpo plata e cirkla.
Dinamometro

**Dinamometro** esas instrumento por mezurar momento di motoro e samatempe la rapideso di rotaso, o forteso muskulala di homi od animali. Ordinare, forco mezuresas en kilowati (kW) o kavalo-forco (Hp).
Dispensario

**Dispensario** esas loko en qua la povri povas konsultar mediki e recevar flegi o medikamenti (sen lojar en olu).
Divertikulo

**Divertikulo** esas apendico kava, analoga a sako-strado, qua debushas en kavajo naturala di la homo-korpo.
Doario

**Doario** esas parto de la havaji donita da la spozulo a sua spozino, quan olu posedeskis se olu divenis vidva, e qua transpasis ad ilua filii.
Dokumento

**Dokumento** es texturo skribura, raporto-texto, akto, qua uzesas por klarigar fakti historiala, judiciala, e.c.
Dolmeno

**Dolmeno** esas megalito kompozita di granda plata petro pozita horizontale sur du altri. Ol esas tombo de la neolitiko, kreita da kelka granda vertikaligita stoni sur qua pozesis horizontale kovro-stono. Dolmeno povas esar provizita de koridoro e cirkondanta stono-krono. Dolmeno esas de origino Bretoniana vorto qua signifikas stona tablo, nun ol indikas generale omna tala monumenti de Portugal a sud-Suedia.

## Dolmeno en Nederlando
Dolmeno en Nederlando (Nederlandane: Hunebed) havis la funciono di tombokelero. Oli konstruktesis ck. 3000 yari a. K. e precipue trovesas en la provinco Drenthe
Doko

La vorto **doko** povas signifikar du kozi:
* marobaseno uzata por konstruktar o reparar navi, o
* baseno cirkondata da kayi e warfi por charjar o descharjar navi.

La doki uzata por konstruktar o reparar navi nominesas "sika doki", nam dum la konstrukto o reparo di ula navo, l'aquo drenesas de la doko por expozar l'infra parti de la navokorpo e permisar solduri o ripiktar ol. La maxim anciena doki konocata konstruktesis en Wadi al-Jarf dal Egipti, cirkume 2400 yari aK.
Dolomito

**Dolomito** esas karbato de kalko o de magnezio, quan onu renkontras, kom roki, en masi quaze-marmora od en kristali di la sistemo romboedrala.
Dozo

**Dozo** esas quanto de medikamento, quan la malado devas absorbar en un foyo ; quanto quan onu devas inkluzar, en medikamento kompozaja, de singla ek la substanci ye qui lu konsistas.
Drako

**Drako** es:
* Drako (mitologio) - mitologiala animalo, quan l'antiqui reprezentis kom havanta ali, skratch-ungli, serpento-kaudo, e.c.
* (blaz.) reptero reprezentas en l'eskudo hom havanta du pedi ed un kaudo.
* (zool.) lacerto di India, qua vivas sur l'arbori, e che qua la flanko-pelo povas extensar su tale ke olu formacas quaza ali e parafalo. L. draco. (komparez: dragono)
* Drako (stelaro) - (astron.) stelaro en la misfero boreala.
Drugeto

**Drugeto** esas stofo de lano, de lino e lano, de lano e silko, de silko, sur qua quaze-semesas desegnuri rekamita qui ne taxesas en la fundo di stofo.
La salto di Alcubierre

La **salto di Alcubierre**, (Angle -*Alcubierre Drive*), esas spekulativa matematikala modelo dil spaco-tempo per qua, hipoteze, spaconavo esus kapabla voyajar aparante plu rapide kam la lumo, quankam lokale tala voyajo ne eventus, e do ol ne violacus la principi di teorio di relativeso da Einstein. Ca modelo propozesis da Mexikiana ciencisto pri fiziko Miguel Alcubierre.

Per ca modelo, spaconavo esus kapabla krear bulo ek exotika energio qua kompresus la spaco avan la navo ed extensus la spaco dop la navo, voyajante olca ye rapideso plu mikra kam la lumo, ma trakurante la kompresita spaco aparante plu rapide kam la lumo. La bulo kreita cirkum la navo protektus la pasajanti dil navo del efekti dil relativeso e la danjeri pri voyajar ye tre alta rapideso.

Ca modelo inspiresas dal voyaji plu rapida kam la lumo efektigita dal spacala navi en la ciencala fiktivajo televizional Star Trek (Stelala Voyajo).
Dukato

**Dukato** esas olim monet-uno de oro pura, analoga a la florino, di qua la valoro equivalas 5 o 6 franki ora.
Duramatro

**Duramatro** esas la tri membrani qui envelopas la maso cerebrala e la myelo, la maxim dika e solida, harda.
Ebulioskopo

**Ebulioskopo** esas aparato per qua onu determinas, per bolio, la quanto de alkoholo quan kontenas alkoholajo.
Teorio di superkordi

La **teorio di superkordi** esas un ek la multa probi unionar omna fundamentala fizikala forci en un teorio, do krear tale nomizita "teorio dil omno". Omna fizikala fenomeni segun ica teorio povas explikesar per l'interago di superkordi, qui esas fundamentala unaji dil universo. La teorio di superkordi supozas existo di fizikala spaco-tempo havante dimensioni plu multa kam quar, til dek-e-un dimensioni. (Segun altra versiono esas 26 dimensioni). La sama teorio mencionas ke ultre la quar dimensioni konocata (tri spacala ed un tempala), la cetera esas su-tordita til nivelo quantumala, e ke la manifestado di quantumala partikuli es la "vibrado" di singla extra dimensiono.
Duko

**Duko** esas:
* l'homo qua havis la guvernereso, la sinioreso, di teritorio qua kovris plu kam un komtio.
* suvereno di ula stati (duko di Brunswick, grandaduko di Baden).
* sinioro ye la grado maxim alta sub la rejo.
* princo di suvereno-lineo qua recevis la titulo (grandaduko di Rusia).
Tisuo

**Tisuo** es materio koheranta ye qua konsistas l'organi di l'animali, di la vejetanti, asemblajo de fibri interplektita od inter-apud-pozita.
Elefantiazo

**Elefantiazo** esas l'augmento e hardigo di membri o parti korpala pro tisua infleso. Lua karakteristiki esas edemo, hipertrofio e formaco di fibroza celuli en la pelo e subepidermala tisui, pro obstrukto di limfala vaskuli. La termino *elefantiazo* ofte referas simptomi produktita da parazitala infektesi, ma povas anke referar altra morbi qui intumecas la pelo e membri, kreanta extraordinare masiva proporcioni.

## Referi
Elektuario

**Elektuario** esas medikamento koheranta mola, ek substanci diversa (pulvero, pulpi) interligita per siropo o vino.
Injeniorarto

**Injenior-arto** esas l'apliko di pura cienco ad praktikala problemi. Plu preciza, injenior-arto esas profesionala agivo qua uzas imajino, judikado, e kompreno pri l'apliko di cienco, teknologio, matematiko, e pratika experienco pro desegnar, produktar ed operacar.
Elfo

**Elfo** (pluralo: **elfi**) esas koboldo de Germana folkloro e mitologio. Segun Mezepokala mitologio Germana, elfi esis homatra enti kun magiala povi e supernatura beleso, ambivalenta pri homi, qui povis sive helpar, sive embarasar li. Tamen, detali pri ca kredaji modifikesis multe segun loki e segun epoko, e prosperis sive en pagana, sive en Kristana kulturi.

## Referi
Elipso (matematiko)

**Elipso** en geometrio esas klozita e plana kurvo, formacita per l'intersekala punto di uniforma kono kun plano kam trairar ol integre. La cirklo, qua esas formacita en perpendikla plano a l'axo di kono, esas partikulara formo.
Elektrologio

**Elektrologio** esas parto di fiziko qua traktas la fenomeni elektrala e magnetala (elektro-magnetala), e lia relati kun altra fenomeni.
Emalio

**Emalio** esas verniso qua rezultas de la vitrigo di substanci fuzebla (silico, plomb-oxido, natroxo, potaso) quan onu aplikas, per fuzo, sur la terakotajo, la fayencajo, la metalajo, ed a qua onu adjuntas metal-oxidi pulverigita, por kolorizar lu diverse. Anke ol povas esar verniso formacita da la vitrigo ye la surfaco di fayencajo.
Aquorakilo

**Aquorakilo** es aparato qua es parto di sistemo pro livrar e drenar aquo, ma qua es anke figurizas pro posibligar partikulara uzado.
Emberizo

**Emberizo** esas genero de uceli, di qua la speco tipa esas pasero "kornirostra", analoga a la verdrono. *Emberiza citrinella*
Emblemo

**Emblemo** esas :
* signo videbla, selektita konvencione por reprezentar ideo, kozo abstraktita, ed ulakaze akompanata da subskriburo explika.
* figuro qua memorigas kozo abstraktita per ula aludo.
* atributo di kozo, uzata por reprezentar olca.
Embolio

**Embolio** es :
* sango koagulajo fibrinoza, kuntirata da la sango-cirkulado aden l'arterii plu mikra, quin lu povas obstruktar.
* sango koagulajo, naskinta en la veini, e kuntirata da la sango-cirkulado ad la kordio.
Endodermo

**Endodermo** es strato interna di la blastodermo qua, poso, divenos la digesto-tubo, e la kovro-epitelio e la glandi anexa de ica.
Energetiko

**Energetiko** esas teorio fizikala, defensita da Duhem e Wilhem Ostwald, qua konsideras, en la fenomeni, nur la manifesti mezurebla, abstraktante la naturo propra di la kozi.
Enkaustiko

**Enkaustiko** esas :
* (che l'antiqui) farbo facita ek vaxi koloroza, liquidigita per fairo.
* mixuro de vaxo e de terpentino, quan onu uzas por briligar la parqueti, la mobli ligna, e.c.
* induturo vaxo-fundamenta, ye qua onu kovras la statui marmora por igar plu matida lia blankeso.
Embrazuro

**Embrazuro** esas:
* vakuo en parieto.
* vakuo en muro, ube ajustesas la klapi di pordo, di fenestro.
* aperturo di furnelo tra qua pasas la kolo di retorto.
* vakuo en la masivo di fornego.

**Krenelo** esas aperturo facita ye intervali en la parapeto di remparo, di turmo, por lansar projektili sur l'enemiko.
Entimemo

**Entimemo** esas silogismo en qua un ek la premisi esas tacita, pro ke lua evidenteso posibligas suplear lu.
Eolipilo

**Eolipilo** esas sfero kava, kun orifico streta, qua - plenigite ye aquo varmigita til bolio - igas olca ekirar per sprico kontinua, forta ; se instalite sur quar roti, la shoko da vaporo kontre l'aero extera igas l'aparato avancar.
Epigloto

**Epigloto** esas valveto ye supra parto di laringo, qua klozas (per sua abaseso) supra orifico lor engluto, por impedar eniro di nutrivi aden tubi respirala.
Epigrafo

**Epigrafo** esas:
* skriburo quan onu renkontras o pozas sur la monumento.
* kurta cito-texto quan onu lokizas kape en libro o chapitro, por indikar lua tendenco.
Frukto anatomio

**Frukto anatomio**

**Endokarpo** esas un ek la tri strati o membrani ye qui konsistas l'envelopilo (perikarpo) di frukto, olta qua konstitucas la surfaco interna.

**Epikarpo** esas shelo extera di frukto.

**Perikarpo** esas frukto-parieto ekirinta de transformo pos la fekundigo di pistil-ovario.

**Mezokarpo** esas strato di la perikarpo di frukto, inter l'epidermo extera (epikarpo) e l'epidermo interna (endokarpo) - pulpoza, che ula frukti (cerizi, abrikoti, e.c.) - lignatra che altri (bruo).
Epakto

**Epakto** esas :
* nombro qua indikas quanta dii esas adjuntenda a la Luno-yaro por ke lu egalesez la Suno-yaro, tale indikanta l'evo di Luno kande finas yaro.
* duesma kanono di Gregoriala kalendario.
Epilogo

**Epilogo** esas :
* rezumo, konkluzo, ye la fino di poemo, di diskurso, di libro.
* (che l'antiqui) kurta diskurso recitita, dal aktoro lor la fino di la pleo, e per qua lu demandis de la spektinti aplaudi.
Epistolo

**Epistolo** esas :
* (literaturo) letro versa.
* (liturgio katolika) extraktajo de la letri kanonala o de la cetera libri santa, quan onu lektas o kantas lor la meso, ante l'evangelio.
Epizodo

**Epizodo** esas :
* agado acesora qua ne ligesas rigoroze a la temo.
* fakto acesora qua ligesas plu o min rigoroze ad ensemblo di fakti.
Epizootio

**Epizootio** esas morbo epidemiala, o kontagiala, qua afektas tota klaso de animali domestika en un foyo.
Epodo

**Epodo** esas :
* en la poezio Greka e Latina : la dividuro triesma e lasta dil odo, qua venas pos la strofo e l'antistrofo.
* verso duesma (iambo quar-silaba) di distriko di qua la verso unesma esas iambo sis-silaba.
* mikra poemo ek tala distriki.
Epoko

**epoch** esas :
* punto, momento determinita en historio.
* momento kande esas produktita remarkinda fakto.
Epoleto

**Epoleto** esas insigno armeanala an la shultro, ek bando di qua l'extremajo mi-cirkla garnisesas ye franjo.
Epruveto

**Epruveto** esas tubo ek vitro o kristalo, di qua un extremajo esas klozita, qua uzesas por mezurar la volumino, l'elastikeso di la gasi, por agar experimenti kemiala diversa, por determinar la concentraso-gaso di ula liquidi, e.c.
Epiteto

**Epiteto** esas vorto quan onu adjuntas a substantivo por plusaligar l'ideo quan ica expresas, per qualifikar substantivo.
Epitomo

**Epitomo** (de la Greka ἐπιτομή *epitome*) esas rezumo o sumario de libro o kolekto di libri, qua deskriptas la maxim importanta temi de ca libri.

## L'epitomo en l'anciena Egiptia
Por konocar la historio di anciena Egiptia esis importanta l'epitomi de *Aegyptiaka*, grupo di libri skribita da Maneton e partale desaparinta, de qui existas epitomi skribita da Yosef ben Matityahu (surnomizita Titus Flavius Iosefus), Sixtus Iulius Africanus, Eusebius de Cesarea, ed Georgios Syncellus. Dum multa yarcenti, ca epitomi esis l'unika fonti di informo pri la dinastii di Anciena Egiptia.

## Referi
Orea triangulo (sud-est Azia)

**Orea triangulo (sud-estal Azia)** esas regiono montoza, havanta 350000 km², dividita inter tri landi: Tailando, Myanmar e Laos kontaktas per sua bordi. Ol esas konocata kom loko ube narkotiva planti esis (od esas) kultivata.
Ero

**Ero** esas :
* (kronologio) epoko konvencionita, de kande onu komencas kontar la yari di naciono.
* epoko remarkinda, de qua komencas koz-ordino nova.
Ermito

**Ermito** persono qua vivas en retreto. Ermiti existas en multa religii. En kristanismo, ca termino komence uzesis por deskriptar individui qui vivis ermitale en dezerti, boski od altra loki for proximeso kun altra individui, nome pro religiala motivi. Ermiti ank existas en hinduismo, budismo, sufismo e taoismo.
Esamo

**Esamo** esas :
* grupo de abeli, de vespi, qui vivas socie.
* grupo multamembra de insekti; anke pri homi.
Esenco (homonimo)

*Esenco* esas:
* (filoz. e teol.) quo konstitucas la fundo dil ento.
* quo konstitucas la naturo propra di kozo.
* quo konstitucas la parto maxim importoza di kozo.
* quo konstitucas l'efiko partikulara ye substanco.
Ergoto

**Ergoto** (Latine: *Claviceps purpurea*) esas fungo qua parazitas graminei, e kreskas sur lia spiki, venanta forme di mikra pinto o sporno. Ol afektas precipue sekalo, frumento e hordeo. Se manjata, ol produkas morbo konocata kom "ergotismo".
Eskadrono

**Eskadrono** esas trupo di armeani kavaliera; dividuro de regimento di la kavalrio, komandata da oficiro supragrada.
Eskalero

**Eskalero** esas serio de gradi sequanta, fixigita, uzata por acensar o decensar de etajo ad altra.

**Fluro** esas platformo en eskalero, ye la punto ube finas etajo.
Eskaro

**Eskaro** esas krusto nigrata, quan formacas la desorganizeso di tisui en parto atakata da gangreno o da efiko di korodivo.
Eskorto

**Eskorto** esas trupo qua akompanas persono de loko ad altra, por surveyar lua sekureso o por honorizar lu per lo; kaptiti, por impedar lua eskapo; konvoyi, por protektar lu.
Espado

**Espado** esas atak-armo, ek lamo (adminime 30 cm de longeso) akuta ek metalo, muntita aden mancho konkoza, e quan onu portas an la flanko, en gaino.

## Extera ligilo

* albion-swords
Rotoro (elektro)

**Rotoro** es nomo di la parto nefixa, en l'elektro-motori kun fluo alternanta - opoze statoro, qua esas la parto fixa.
Esparo

**Esparo** esas stango, min forta kam la masteto, qua suportas la paviliono, ek qua onu facas la stangi per qui impedas l'altra navi venar kolizionar od abordar atakoze. - parto di rigaro.
Esparto

**Esparto** esas gramineo qua kreskas en la nordo-parto di Afrika, di qua la stipeti uzesas por facar objekti diversa (chapelo-frami, e.c.)
Esplanado

**Esplanado** esas:
* voyo por pediranti inter du voyi por vehili.
* sulo-peco nuda, qua esas situita exter e portee di fortreso.
Pick-up

**Pick-up** (Angla vorto) es tipo di automobilo qua posedas ulasorta apertita "buxo" en sua dopa parto ube on povas pozar granda objekti. Ica areo di kargo posedas parieto qua es longa til plu o min mi-metro. La dopa parto di ta buxo posedas abatebla pordeto por permisar kargar o deskargar objekti. Kelka klasi di pick-up posedas kovrilo por kovrar la kargajo dum voyajo. En Usa la nomo di ca tipo di vehili anke nomesas "truck" tradukebla aden Ido quale "kamiono", quankam pick-up es plu exakte "kamioneto".
Eskudelo

**Eskudelo** esas vazo kava, ligna, terakota o metala, e.c., en qua onu servas buliono, supo, por manjar oli.
Esmerilio

**Esmerilio** esas speco di falkono, remarkinda pro la mi-kresko di lua staturo, la lejereso di lua flugo e la rapideso di lua movi.
Esquado

**Esquado** esas :
* parto di kompanio de infantriani o de kavalriani.
* trupo de laboristi qui okupesas da tasko specala.
Estayo

**Estayo** esas grosa kordego, tensita de parto avana di navo til kapo di omna masto, por fermigar ica avane, quale venti fermigas lu dope.
Estribo

*Videz anke [[Estribo (homonimo)]]*

**Estribo** es ringo pendanta di amba latero di selo e servanta a sustenar la pedo di kavalrio.
Pedo (homonimo)

**Pedo** es :
* parto artikoza, ye l'extremajo di la gambo, che homo od animalo, qua, pozante su sur sulo, posibligas lua susteneso e marcho.
* fundamento per qua objekto es pozita sur sulo ; singla de la suportili di moblo.
* mezuro prozodiala (mezur-unajo di la versi).
Gambo

**Gambo** es:
* parto di la membro infra dil homo, qua prolongas la kruro, de la genuo til la pedo - la tota membro.
* che la quadrapedi : singla de la quar membri qui subtenas la korpo e finas per hufi.
* membro di animalo quan lu uzas por marchar, sizar, kaptar.

Gambi aparis en vertebroz-animali por lokomoco exter aquo dum Kambriana periodo di Paleozoiko. La maxim anciena fosilo konocata di animalo kun gambi eas la *Tiktaalik roseae*, qua existis cirkum 375 milion-yari ante nun.
Membro

**Membro** es :
* apendico unionita a la torso dil homo, dil animalo, per artiki.
* persono qua esas un ek la kompozanti di korporaciono politikala, literaturala. - di asociitaro, di komuniono religiala.
* un ek la propozicioni ye qui konsistas frazo ; un ek la frazi ye qui konsistas l'ideo-developo.
* singla de la du parti di equaciono, quin separas la signo di interegaleso.
Esturjono

**Esturjono** esas grosa fisho qua natas de mari a granda fluvii, e de qua l'ovi uzesas por facar kaviaro.
Agulo

**Agulo** es :
* Stangeto ek stalo polisita, diqua un extremajo esas pinta, e l'altra, obtugizita ed un-trua, por recevar filo.
* Mikra stango di qua un extremajo esas pinta.
Etajero

**Etajero** esas moblo ek montanti qui portas tabuleti horizontala, dispozita etaje, sur qui onu pozas libri, art-objekti.
Etalono

**Etalono** esas :
* tipo legala di mezurili e ponderili.
* (financo) metalo selektita por la fabriko di la moneto-peco qua uzesas kom tipa unajo di omna moneto-peci di la lando koncernata.
Etero

**Etero** esas :
* (kemio:) liquido volatila qua produktas alkoholi kande onu prenas de li equivalanto ek aquo.
* (fiziko:) fluido neponderabla, di qua ula fizikisti konjektis existo por explikar la fenomeni "foto" e "kaloro".
* (krede da antiqui:) parto maxim subtila di atmosfero, ye qua konsistas fairo.
Etiketo

**Etiketo** esas mikra afisho sur objekto por savigar la naturo, la kontenajo, la preco, la destineso, e.c.
Etiologio

**Etiologio** es :
* (filozofio) exploro di la kauzi.
* (medic.) la parto di medicino, en qua onu exploras la morbi.
Etmoido

**Etmoido** esas di qua la lamo supra esas truoza, inkastrita en la sesguro infra dil osto frontala, e qua kontributas a formacar la nazotrui.
Ekonomio di Maldivi

Pesko e turismo stimulis la rapida kresko dil ekonomio di Maldivi dum recenta yari. Tamen, la lando duras afrontar granda fiskala deficito. Substrukturo-projeti, konstruktita grandaparte kun pekunio furnisita da Chinia, povas augmentar multe l'extera debo. En 2015 l'ekonomio kreskis nur 2,8%, pro la diminuto di la quanto di turisti de Popul-Republiko Chinia e Rusia. En februaro 2018, kelka landi avizis lia civitani pri la politikala nestabileso e la deklaro di urjanteso-stando en Maldivi. Tamen, restas neklara quante to afektus globale la turismo en l'arkipelago. En 2020, la lando afektesis serioze da pandemio di KOVID-19, e la povreso triopleskis pos la komenco di la pandemio.

La developo di la substrukturo di Maldivi esas multe dependanta de turismo e komplementala agadi di terciara sektoro: transporto, distributado di vari, vendo di tereni e konstrukto, e guvernal agadi. En 2015, Maldiviana parlamento aprobis lego qua permisas stranjeri divenar proprietanti di tereni. Stranjeri mustos kolokar adminime US$ 1 miliardo en projeti di konstruktado aprobita dal guvernerio, ed adminime 70% ek la tereno uzata mustos konquestesar de la maro. La guvernerio sucias pri l'augmento di marala nivelo, nam en 80% de la lando, l'altitudo di la tereni egalesas od esas infre 1 metro.

## Referi
Eudiometro

**Eudiometro** esas instrumento uzata por determinar la proporcioni di la parti qui kompozas aero od irgaltra mixuro de gasi.
Gaino

**Gaino** esas etuyo (di la lamo di instrumento tranchiva od akuta) tre longa, streta, en qua l'objekto eniras tra l'extremajo.
Eukaristio

**Eukaristio** esas sakramento di la religio katolika, qua kontenas substancale la korpo, la sango, l'anmo, e la deeso di Iesu, en la formo di pano e di vino, por servar a la fideli kom nutrivo anmala.
Eviero

**Eviero** esas speco di tablo kava, o kuvo ek petro o ceramikajo, sur qua on lavas (ordinare en koqueyo) e qua havas truo por l'ekfluo dil aquo rezidua.
Exarko

**Exarko** esas :
* (epoki antiqua) reprezentero dil imperiestro di Oriento en provinco fora.
* (nun) reprezentero di la patriarko di Konstantinoplo (Istanbul) komisita por vizitar la provinci.
Ezofago

**Ezofago** esas tubo membrana qua iras de la faringo an la stomako, e duktas ad ica la nutrivi, parto di digestigiva sistemo.
Fabo

**Fabo** esas planto ek la familio leguminosi, kun shelo grosa, qua kontenas grano oblonga, uzata kom nutrivo.
Fablo

**Fablo** esas kurta naraco, proza o versa, di qua la protagonisti esas od enti imaginita, od animali. Fablo uzesas kom pruviva pri leciono di etiko praktikala.
Fakultato

**Fakultato** esas :
* (filozofio) povo di ento libera pri uzar sua agiveso funcionala.
* (universitato) korpo di profesori komisita por kurso-docar ed examenar, en omna fakto di la domeno "doco supragrada".
Falansterio

**Falansterio** esas en la sistemo sociala da Charles Fourier : habiteyo di singla grupo de cent familii.
Falbalo

**Falbalo** esas bendo de stofo plisita, frunsita, e.c., qua uzesas por ornar jupo, manteleto, shultrotuko, qua fixigesas sur ici per lua parto supra.
Fakiro

**Fakiro** esas nomo (en India) dil asketi mendikera di omna sekti (Mohamedani, Civaisti, Vishnuisti) qui probas aquirar santeso per kontemplo e su-mutili.
Fakturo

**Fakturo** esas noto quan vendisto furnisas a komprinto di vari quin lu livras, sur qua indikesas la preco di ta vari.
Falco

**Falco** esas entaliuro en la kadro di pordo, di fenestro, por ke la bordo di klapo qua klozas lu esez kontre-aplikebla sen lasar lumolakuno.
Görlitz

**Görlitz** (Polone: *Zgorzelec*, Supra-Sorabiane: *Zhorjelc*) esas urbo en Germana stato Saxonia. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 67,22 km².
Famino

**Famino** esas sufrado o hungro generala, produktita dal indijo di nutrivi en tota ula lando o populo. Dum la historio, freque parto de la homaro subisis periodi di prolongita famino. Existas diversa posibla kauzi por famino, exemple militi, agrokultivala plagi o mala vetero. Pos la duesma mondomilito, la teknologiala progreso e la politikala koopero indikas esar posibla diminutar la quanto di personi qui subisas famino. Tamen, segun statistiki de WFP, "cirkume 795 milion personi en la mondo ne havas suficanta nutrivi por satisfacar lia bezoni, to esas, 1 ek 9 homi subisas hungro o mala nutrado".
Fanerogamo

**Fanerogamo** esas planto qua produktas semini, e di qua l'organi di fruktifado esas videbla. Lia nomo en la Greka σπέρμαφυτόν, signifikas "planto kun semini".

Tradicionale, la fanerogami subdividesis en angiospermi (to esas, planti kun flori) e gimnospermi, qui subdividesas en *cycadophyta*, *Gingko*, *Pinaceae* (pino), *Gnetophyta*, ed altra koniferi.
Fantasmagorio

**Fantasmagorio** esas produto, en loko obskura, di figuri lumoza, di qui l'imaji grandeskas e semblas marchar a la spektanti.
Fantomo

Che folkloro, **fantomo** esas l'anmo o spirito di mortinta persono, quan on kredas ke povas aparar por le vivanta. Deskripturi pri fantomi povas variar, de nevidebla prezenteso til translucida o mem realista formi. On nominas nekromancio l'intencata probo pri kontaktar spiriti di mortinta personi.
Nacionalismo

**Nacionalismo** esas politikala principo, ideologio, sentimento, formo di kulturo o sociala stando qua enfokigas la naciono. Esas formo di kolektivismo qua enfokigas la socio di ula lando e lua nacionala identeso. Quankam existas debato pri l'origino di la nacioni, preske omna specalisti aceptas l'ideo segun qua *nacionalismo* kom ideologio esas moderna fenomeno kun origino en Europa.

Nacionalismo originas de du bazala principi:
* *la naciono esas l'unika legitima bazo di la stato" (principo di la nacionala suvereneso)
* *singla naciono meritas havar lua propra stato'' (principo di la nacioneso).

Principi di nacionalismo en historio esis suskriptitata egale dal sinistral (inter altri kemalismo da Atatürk) e dextral organizi (i. a. jakobini), tamen nuntempe la nacionalismo esas asociita precipue kun dextral grupi, partikulare extremala. Agresiva formo di extremala nacionalismo esas shovinismo, en qua es fanatika ideo opinio ke un naciono ek altri kom plu grava e marveloza.

Esas multe direcioni dil nacionalismo. Del sinistro (fakte nur historiala; plu kosmopolitismo) ad dextro:
* nacionala bolshevismo
* nacionala komunismo
* nacionala anarkismo
* nacionalismo integrala
* nacionala katolikismo
* nacionala liberalismo
* nacionala demokratio
* nacionala konservatismo
* nacionala radikalismo
* fashismo
* nacionala socialismo (nazismo/neonazismo)
* nacionala sindikatismo

## Referi
Morvo

**Morvo** esas morbo kontagioza di kavali, maxim-multa-kaze mortiganta, karakterizata da inflameso e ekfluado di la membrano pituitala.

**Farcino** esas inflamuro, ofte kontagiala, akompanata da molesko di ganglioni e di vaskuli limfala, qua afektas kavali, muli.
Farso

**Farso** povas signifikar:
* hachajo de karni spicizita ye qua on garnisas la parto interna di pultro, di pasteto, e.c.
* Farso (teatro) - teatrajo bufonala.
* kozo bufonala quan on dicas od agas.
Fashino

**Fashino** esas brancharo asemblita a faski, quin on uzas por plenigar la fosati di fortifikajo, shirm-apogar kanono-baterii, impedar la krulo di tero, e.c.
Fasko

**Fasko** esas :
* asemblajo de ula quanto de kozi simila, longa, interligita.
* (optiko) ensemblo ek radii o de lumo-pinseli qui emanas de un fonto.
Fato

**Fato** esas rango atribuita ad homo da potento qua (imaginate) decidas segun sua arbitrio pri la destineso di singla homo.
Fauco

**Fauco** esas parto extera ed avana di kolo (do, anke laringo ma vidata extere).

**Guturo** esas prolonguro di la faringo (dopa boko) qua komunikas kun l'ezofago.
Fazeolo

**Fazeolo** esas planto leguminosa.


File:Snijboon peulen Phaseolus vulgaris.jpg|
File:Tuinboon_zaden_in_peul.jpg|
File:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg|
File:Black Turtle Bean.jpg|
File:Kidney beans.jpg|
Fekulo

**Fekulo** esas sedimento amilatra quan depozas la suki di ula materii vejetala, o quan formacas la farino lavita di la grani de cereali, leguminosi, di la tuberkuli de terpomi, di la rizomi di manioko.
Feldo (homonimo)

**Feldo** esas spaco, areo, en qua eventas ula distributo di forci. On parolas pri elektrala, magnetala feldo, mem (identigante la feldo kun la forco existanta en singla punto) pri l'intenseso di feldo en ula punto. On povas anke parolar metafore pri la feldo di ago o di influo di ula povo o potento. (En omna altra kazi on devas uzar agro, exemple, pri plu o min granda parto di sulo. Do on devas dicar kombat-agro, nam to esas vere agro, en qua on kombatas, o agro di kombato).

* feldo – en algebro: objekto servinta por modelizar pri di ampla objekti
* feldo – en fiziko: spacala] distributo di ula fizikala quanteso
Femuro

**Femuro** esas osto di la kruro.

**Trokantero** esas singla ek la du tuberi rondatra di la femuro ube (en la hancho) interjuntas la kolo di la femuro e la korpo.
Kruro

**Kruro** es la parto di infra membro qua extensar su de la hancho til genuo e do la precipua strukturo esas la femuro.
Fenco

**Fenco** esas barilo qua klozas.

**Palisado** esas :
* klozilo ek planki, stangi, e.c. - lineo de ligno-peci triangula destinita ad obstruktar la fauco di konstrukturo militala - ad impedar l'avanco dil enemiko ye la bordo di fosato.
* (gardeno) lineo de arbori di qui onu lasas kreskar la branchi de la pedo, tale ke li formacas quaza hego.
Fenolo

**Fenolo** esas substanco desinfektiva, extraktita de olei tre pezoza, devenanta de distilo di min-karbono e di gudro.
Ferio

**Ferio** esas granda stradala merkato ube vendesas vari omnasorta, qua eventas unfoye o plurafoye singlayare, en regiono, ordinare lor ed en la loko ube celebresas la festo lokala.

## Historio

Cirkume 500 aK ja existis ferii en Feniciana urbi, exemple Tiro. Dum l'antiqueso e la Mezepoko la ferii eventis en festala dii, kande komercisti de multa regioni arivis en l'urbi ube festi eventis, por vendar lia produkturi. Latina vorto *feria* originis Hispana *feria*, Portugalana *feira*, Angla *fair* e Franca *foire*.
Festono

**Festono** esas envolvajo ek folii e flori, arkoforma, quan on suspendas intervalope, kom festo-ornivi.
Feto

**Feto** esas che animali vivipara: produkturo de konceptajo, kande lu ne plus esas embriono o komencas formacesar.
Feudo

**Feudo** esas terdomeno di nobelo, di qua posedanto resortisas a sinioro di altra terdomeno, debas ad ilca sincereso e homajo, ed obligesas a lu pri ula servi e debi.
Fialo

**Fialo** esas min granda flakono, kun streta kolo (boko), quan on uzas precipue por farmaciala liquidi.
Fibrino

**Fibrino** esas substanco organika, liquida, senodora, sensapora, grizata-blanka, quan onu renkontras partikulare en sango, en chilo, de qua lu separas su per koagulo kande ta liquidi esas ekpasinta.
Fibroino

**Fibroino** esas substanco albuminoida, homogena e diafana, ye qua konsistas parte la silko di kokono di insekti silkifera.
Fibulo

**Fibulo** esas (en epoki antiqua) brocho, agrafo ek metalo, por retenar extremaji di vesto; uzesas anke en kirurgio.
Ficho

**Ficho** es lamo de plastiko, de ivoro, de osto, de perlomatro, qua uzesas, dum karto-ludo, e.c., por la konto di la punti quin singlu ganas, e qui pagesas ye la fino di ludo.
Fideikomiso

**Fideikomiso** esas donaco o legaco ad un o plusa heredanti od ad altra persono, konfidita a li kom honesta, por transmisesor ad altru. Fideikomiso establisesas per testamento o per kontrato, e permisas la proprietanto di imoblo, pekunio o di altra yuro transmisar li ad altra individuo, qua administros li por sua propra benefico o por beneficar altru.

## Referi
Fifro

**Fifro** esas mikra fluto sis-trua, di qua sono esas tre akuta, uzita (olim) kom akompananto di tamburo dum marchi armeala.
Figuranto

**Figuranto** esas homo qua, en teatro, engajesis por plear la rolo di la protagonisti qui ne parolas od esas tre acesora.
Ekonomio di Namibia

Parto ek l'ekonomio di Namibia esas moderna e kun emfazo en l'exportaci, qui produktas granda parto di la richeso di la lando. La lando havas plu kam 200 mil personi kun bona laborokapableso e granda nombro do jeranti. Tamen, la maxim multa habitanti praktikas agrokultivo ed edukado di bestii nur por transvivo. La lando esas richa en naturala resursi e havas granda potencialo por produkto di energio. Ol anke havas multa turistal atraktivi.

La koncentro di richeso en Namibia esas un ek la maxim alta de la mondo. En 2003, lua Gini-indexo esis 0,707. En 2015 ol diminutis a 0,591, tamen ol duras esar la 2ma maxim granda de la mondo, dop olta di Sudafrika. Tamen, ta statistiko povas esar eroriganta, nam multa Namibiani, nome norde de la lando, habitas rurala regioni, e transvivas sen uzar pekunio, kultivanta por propra susteno.

## Referi
Figo

**Figo** esas frukto di qua pulpo esas mola e sukroza, produktata de arboro di familio "urticei", di qui flori esas asemblita en recevuyo komuna.
Figuro

**Figuro** es :
* formo videbla di korpo.
* (retoriko) formo di parolo, qua modifikas expreso di pensado.
* (geometrio) reprezenturo grafika di formi quin geometrio konceptas en spaco.
Filigrano

**Filigrano** esas laboruro ek fili de oro, de arjento, de vitro, interplektita ed interligita per solduri preske neperceptebla.
Filiko

**Filiko** esas planto senkotiledona, kriptogama, herbacea, di qua semineti kontenesas da kapsuli sur la surfaco reversa di folio, di qua folii volvesas krosatre ante lia desklozeso, e di qua ula speci divenas arboratra en la regioni tropikala.
Beko

**Beko** esas la boko di ucelo, quo konsistas ek du lami korn-harda (mandibuli) ed esas uzebla kom armo dal ucelo por atakar o por su defensar.
Ekonomio di Serbia

L'ekonomio di Serbia esas ekonomio di merkato kun importanta sektoro di servadi, qui reprezentas 63% de la totala nacionala produkturo de la lando. Dum la yari 1990a l'interna milito, la dizastra administrado da Slobodan Milošević, l'ekonomiala sancioni e l'ataki da NATO kontre lua substrukturo en 1999 plumaleskis la situaciono ekonomio dum la sequanta yari. Exemple, en 2015 la TNP di Serbia esis 27,5% min granda kam en 1989. La lando pose rekuperis su, e nun lua terciara sektoro (servadi) reprezentas cirkume 2/3 de lua totala nacionala produkturo. On kalkulas ke la TNP atingos 92 miliard Usana dolari en 2025.

La precipua industrial agadi di la lando esas produktado di mashini, automobili, energio e minado. Beograd esas la chef-urbo politikala ed ekonomiala, e sideyo por la precipua entraprezi nacionala e internaciona qui havas aferi en la lando.

Serbia dependas multe de extera komerco, nome kun central Europana landi, Rusia e Popul-Republiko Chinia. Depos 2014, la lando negocias lua eniro en Europana Uniono.  En 2023, pos 6-yara negocii, la lando signatis traktato pri libera komerco kun Popul-Republiko Chinia.

## Referi
Finto

**Finto** esas stroko per qua onu minacas ca latero por ke l'adverso deskovrez ta latero quan onu volas atingar.
Fistulo

**Fistulo** esas nenormala kanalo inter organi o vaskuli de un korpo formacita pro ulcero, vunduri, kirurgio od infekti, o havar kongenitala origino. Ordinare, la prezenteso di fistuli povas signifikar l'existo di morbo, ma li anke povas kreesar tra kirurgio, pro terapiala motivi.
Flanelo

**Flanelo** esas stofo dolca, lanugoza, ek lano pektita o kardita, di qua la texuro esas kelke desdensa, simpla e krucumita.
Flanjo

**Flanjo** esas diskatra, salianta parto di tubi, stangi, e.c., qua uzesas por ligar li per skrubi e bolti.
Flanko

**Flanko** es :
* (anat.) parto latera di la torso, situita, an singla latero di la korpo, inter la lakuno kostala e la loko ube komencas la hancho.
* (fortifikajo) parto di la bastiono, inter la kurteno e la shutro-angulo.
Flecho (homonimo)

*Flecho* esas:
* armo, ek stango ligna, garnisita, an un ek l'extremaji, ye ferpeco, pintoza, an l'altra ye aleti ek plumi o metalo, e quan onu lansas per arko od arbalesto.
* (arkitek.) alteso vertikala, de la punto maxim alta di vulto, di arko, super la komenco-punti.
* (fortifikado) masivo salianta angula.
* (geom.) perpendiklo de la mezo di arko an la kordo qua klozas lu; o disto di la kordo di arko an la tangento paralela.
Flereto

**Flereto** esas speco di espado, di qua la lamo esas quadrato-seciona, tenua e flexebla (generale kun buleto ye la pinto), garnisita ye felo, uzata por exercar su pri skermo.
Florono

**Florono** esas :
* ornivo imitanta la formo di floro;
* (arkitekturo) ornivo skultura qua reprezentas floro, folio.
Ekonomio di Tunizia

Tunizia havas a ekonomio: agrokultivo, minado, produktado di energio, turismo ed industrio esas la precipua ekonomial agadi. La mondala ekonomiala krizo di 2008 hastis la revoluciono nomizita Araba printempo di 2011. Pos la revoluciono e serio di terorist ataki, qui afektis inkluzite la sektoro di turismo, serio di ekonomiala barili duris impedar l'ekonomiala kresko.

Granda sociala ed ekonomiala problemi, exemple la granda chomeso inter la yunaro qua duras de 2011, demandas efikiva solvo dal guvernerio di Tunizia. La multa terorist ataki kontre la sektoro di turismo, e la striki laborala en la sektoro di fosfato - sektori qui, kune, reprezentas 15% de la TNP - diminutis l'ekonomiala kresko de 2015 til 2017.

La lando afektesis serioze da pandemio di KOVID-19, ed en 2020 l'ekonomio diminutis per 8,62% relate l'antea yaro.

## Referi
Furto

**Furto** esas ago:
* pri proprigar ad su ulo qua apartenas altro (extere imposto).
* vendar objekti po pekunio qua transpasas large lia reala valoro.

Kande uzas violento nominita **[[rapto]]**.
Rapto

**Rapto** esas krimino pri proprigar ad su ulo qua apartenas altra persono, kande uzesas violento o timidesko kontre la viktimo. La legala difero di **rapto** e **furto** esas ordinare la uzado di objekti por timidigar la viktimi, quale pafili, kulteli, stangi, edc.

Konforme la resortisi, la puniso por rapto e la preciza legala defino di ca krimino diferas multe. En islamana landi qui adoptas la *Sharia* (Islamala yuro), ordinare la furtiso esas punisita kun amputo di manui.
Floto

**Floto** indikas «ensemblo de navi» naviganta kune e komandata da un chefo; navaro restus por indikar l'ensemblo dil navi di un naciono, kompanio, e.c.;
Fluto

**Fluto** esas muzik-instrumento ventala, cilindro apertata supre, klozatra infre, qua havas, apud la parto supra, aperturo qua uzesas kom boko-peco ube onu suflas, e longesale provizita ye trui sur qui onu pozas la fingri por apertar e klozar ta trui segun la noto quan onu volas produktar.
Fluxiono

**Fluxiono** esas :
* (patologio) adfluo di sango o di altra liquido ad ula tisui, ad ula organi, konseque de stando inflamala.
* (matematiko) la quanti finita quin produktas movo o fluo kontinua (la lineo, per la movo di punto ; la surfaco, per la movo di lineo, e.c.).
Stupo

**Stupo** esas la parto maxim grosiera ek la filamenti di kanabo o di lino. Ol esas rezidu-fibro qua produktesas da jirigar la filamenti. En kazo jirigar lino, koncernas la longa fibri qui liberigesas ed uzesas por produkto di linjo. En kazo di kanabo, koncernas precipue longa fibri por interaltre kanabo-filo. La liberigita stupo povas esar uzata kom bazo por kruda filo por produktar juto (exemple: juta saki).
Folikulo

**Folikulo** esas :
* mikra sako membrana en la tegumentala sistemo.
* (botaniko) frukto kapsula, ek folio volvita longesale, en apertita per quaza suturo.
Folkloro

**Folkloro** esas nek populala literaturo, nek populala tradicionaro, ma l'ensemblo dil verki, rakonti, kanti, kustumi qui naskis de la populo e karakterizas ol, e lua studiado.
Fontanelo

**Fontanelo** esas che infanteti, lakuno inter l'osti kraniala, plenigita ye tisuo mola, flexebla, qua osteskas erate kande homo esas plu evoza.
Fonto

**Fonto** es :
* origino di aquofluo, di fonteno - aquo-veino qua produktas lu en la loko ube lu komencas ekirar de sulo.
* (metaf.) origino di kozo, to de quo devenas, derivesas.
Folietono

**Folietono** esas parto rezervita, infre de jurnalo-pagino (cirkum la triimo dil alteso) por la publikigo di artikli kritikala, di romani, e.c.
Forko

**Forko** esas :
* instrumento konsistanta ek longa ligna mancho, finanta per du o plura branchi pintoza, ek ligno o fero (por inversige agitar feno, palio, movar sterko, deprenar o kargar garbi).
* objekto kun kelka simileso a forko.
Formulo (homonimo)

**Formulo** es :
* formo determinita segun qua onu expresas kozo konvencionita.
* modelo segun qua on devas redaktar akto;

## Exempli pri l'uzo di la vorto formulo
* kemiala formulo di kemiala kompozuri
* Formulo 1, la maxim populara konkurso automobilala de la mondo
Forumo

**Forumo** es :
* Romana forumo - che Roma antiqua, esis placo ube la populo diskutis pri aferi publika.
* (metaf.) loko ube onu diskutas l'aferi publika.
Fosato

**Fosato** esas kavajo longa o plu juste linea, en sulo, uzata por limitizar, por separar tereni, por plufaciligar l'ekfluo dil aquo pluvala o drenala.
Fosilo

**Fosilo** (de Latina *fossĭlis*, signifikanta "obtenita per exkavo") esas restaji od indici di agado de vivinta organismi. Ca restaji, konservita en sedimentala roki, povis subisir transformi en lia kompozuro, o deformuri.

La cienco qua studias fosili esas paleontologio. Ja dum la prehistorio homi renkontris fosili, restaji di vivinta enti (planti od animali) petrigita da minerali en kontakto kun li. Ca minerali remplasis parti de ca enti, e konservis lia formo.

Primitiva homi judikis fosili kom magiala kozi. Erste dum la 19ma yarcento, Britaniana geologo Charles Lyell definis fosili kom restaji di organismi qui vivis dum pasinta eri.
Fotono

**Fotono** es radiado de ula korpi, qua videbligas l'objekti. Ol es portanto di elektromagnetik interago.
Fraciono

**Fraciono** esas 
* Fraciono (matematiko), un o plura parti dil uno dividita o subdividita a parti interegala.
Fragmento

**Fragmento** esas peco di kozo ruptita o dislacerita.
* (metafiziko) to quo restas de libro di qua la maxim multo esas perdita o permanis nefinita.
Franjo

**Franjo** es :
* ornivo ek serio de brini, de torsadi pendanta (kotona, lana, silka, orfila, arjenta, e.c.)
* (fiziko) franji, linei alterne briloza ed obskura, en la fenomeno "interfero".
Franko (valuto)

**Franko** esas unajo monetala di la sistemo decimala qua korespondas a moneto-peco ek arjento aloyita a 0 fr.165 de kupro, qua pezas 5 grami, dividita a 10 dekimi o 100 centimi. Ol uzesis en Francia, Belgia (Belga franko) e Luxemburgia (Luxemburgiana franko). Nune en Europa ol uzesas nur en en Suisia e Liechtenstein (Suisa franko)

La nomo **Franko** anke uzesas por altra monetari, exemple la Franko CFA di Westal Afrika, la Franko CFA di Central Afrika, la Franko di la Demokratial Republiko Kongo, la Franko CFP uzata che la Franca kolonii en Pacifiko, edc.
Frankolino

**Frankolino** esas ucelo de la genero "perdriki", sama statura kam la fazano, di qua la gambi esas longa, la beko forta e longa.
Frato

**Frato** esas animalo konsiderata relate lua parenteso kun altru qua naskis de la sama patri. Ol metaforale signifikas persono konsiderata relate la ligilo qua unionas lu a la membri cetera di la homara familio.
Fraxino

**Fraxino** esas arboro de la familio "oleacei". Lua ligno esas kompakta, blanka e veinoza, ed ol uzesas en industrio.

En Greka mitologio esis deini di la fraxini – meliadi.
Frangulo

**Frangulo** es arboreto qua kreskas inter la bushi e la hegi, en la tereni humida, di qua la ligno esas transformebla a karbono lejera, quan onu uzas por fabrikar la kanon-pulvero, di qua la kortiko interna esas purgiva, e di qua la beri esas verda o reda, segun la grado di matureso. *alnus glutinosa*
Fregato

**Fregato** esas la maxim granda de militonavi kun un ferdeko o tota baterio, qua, importala, situesas dop kombatonavo.
Frenologio

**Frenologio** esas doktrino segun qua singla de nia fakultati od instinti havas kom situeso ta o ca parto di cerebro, ed esas konocebla per observo di protuberanci o di kavaji korespondanta che kranio.
Frequenco

**Frequenco** esas la quanto di foyi dum qua ula fenomeno esis od esas observebla dum ula temp-unajo.
* Fenomeno esas periodala se l' observa karakteri reproduktas mem dum egala duri sequanta. La periodo di fenomeno esas la minima duro en fino qua reproduktas kun mem karakteri.
* Periodo esas l'inverso (segun matematika senco) di frequenco.

Se la temp-unajo selektita esas sekundo, la frequenco di ocili mezuresas en Hertz (Hz), unajo qua homajas la fizikisto Heinrich Rudolf Hertz.

## Difero

Periodala fenomeno esas dicita ocilanta se prizentas ciklika kontinua evoluciono cirkum equilibresar, povinta analizar kom kompozo di certa matematika funcioni, dicita cirkuma o trigonometrika funcioni perke zelas pri mov-punto al cirklo-kurvo kun uneja radio. Sinus-funciono esas la maxim konocata ek ta funcioni.

Exemple, murala horloj-pendulo prizentas periodala ocilo do la periodo esas ajustebla kun diplaso di lia inert-centro kompare suspend-axo. Da displacinta la maso vers basa, plualtigas l’equivalanta longeso di pendulo, to qua augmentas per lia periodo o diminutas lia frequenco, e lentigas la pendulo.

Nota ; ocilala fenomeni ne esas omna periodala. Exemple froti facas ordinare variar en amplitudo e duro l'ocili (amortiza ocili). 

Vibro esas mekanika fenomeno di displasar o di deformo cirkum equilibro-punto, posible virtuala. Pos transita evoluciono, la vibro povas establisar su en stationa regimo e prizentar stabila frequenco (e do periodo).

Ondatra fenomeni esas fenomeni qui koncernas la propago di ondi en medio, tala ke la progresiva deformo do aquo-surfaco pos shoko. La ondatra fenomeni la plu ofte renkontra esas di sonora naturo, elektromagnetismo od elastika.

Kande la studiata ondatra fenomeno esas senmovo ed uniforma, se *v* esas la rapideso di propago di ondo en konsidera medio e se lambda esas l'ondala longeso dil fenomeno, lor la frequenco f valoras v/lambda.

*Frequenco-bendo* esas porciono di elektromagnetika spektro.

## Videz anke

* Chirp
* Propra frequenco
* Ondo
* Fourier-serio
* Periodala signalo
* Signal-trakto
* Fourier-transformeso
Frondo

**Frondo** esas lans-armo, posho, quan onu igas jirar per du kordi e qui lu suspendesas, e que kontenas stono o globeto quan onu lasas eskapar bruske.
Fronto

**Fronto** es :
* parto di vizajo qua standas inter la harari e l'okuli.
* la parto supra di edifico, di monto, di arboro.
* la facio avana di ula kozi (armeo qua marchas, e.c.)
Frontiero

**Frontiero** esas :
* limito qua separas la teritorio di stato de olta di stato kontigua.
* limito qua impedas expanso.
Fugaso

**Fugaso** esas min-truo provizora quan onu facas dum ula sieji, por destruktar exploze peco de remparo-murego.
Fuligino

**Fuligino** esas materio nigra qua devenas de kombusto nekompleta di materii organika, quan fumuro depozas sur surfaco di korpo kun qua lu kontaktas.
Fumario

**Fumario** esas genero di planti, tipo di la familio "fumariacei", planto farmaciala, senpila, kun flori purpurea e di qua la suko bitra uzesas kom kontrefebro urinifigiva.
Fundamento

**Fundamento** es :
* masonuro quan onu establisas, en sulo, kom bazo solida di edifico.
* (metaf.) en ensemblo, l'elemento esencala sur qua su apogas lo cetera. - to sur quo onu apogas sua judiko.
Funelo

**Funelo** esas implemento ek tubo an qua esas muntita la somito di la kono qua formacas lua parto supra, per qua onu varsas liquido aden barelo, e.c.
* la parto extera dil orelo.
Furo

**Furo** esas pelo de ula animali, kun lua pili, preparita e fasonita por garnisar od uzesas kom futero di korpovesti, kapovesti, mufi, e.c.
Furgono

**Furgono** esas kargoveturo konsistanta ek kestego klozita, en qua transportesas bagaji, provizuri o vari.
Furiero

**Furiero** es :
* oficiro qua, dum voyajo, preiras princo ed agas lo necesa pri la lojeyi.
* (armeo) suboficiro qua su okupas prokurar la lojeyi necesa or l'armeani cirkulanta, repartisar la nutrivi, e.c.
Fusteno

**Fusteno** esas stofo di qua la fili esas krucumita - la fili longesala ek lino, la fili transversa ek kotono, uzata por facar subjupi, kamizoli, e c.
Fusilo

**Fusilo** esas longa paf-armo portebla, ek fer-tubo muntita sur ligna stango krosoza, provizita ye mekanismo, di qua la deskuplo acendas la kargajo pulvera dil armo.
Fusto

**Fusto** es :
* (arkitekturo) stango di kolono, inter la bazo e la kapitelo.
* (artilrio) suportilo, di kanono, di lorneto, di teleskopo, e.c.
Fuzeo

**Fuzeo** esas pirotekno-kozo inkluzita en kartono (kartocho) qua acendas stratope, e lansas spricaji ek partikuli kombustata.
Gabiono

**Gabiono** esas granda korbo cilindrata, plenigita ye tero, uzata por protektar armeani e laboranti en tranchei.
* shirmilo por chasado di aquovildo.
Gabro

**Gabro** esas roko granoza, kun plagioklazi qui kontenas egalquante minerali koloroza e minerali senkolora, od en qui iti esas la plu multa.
Gafo

**Gafo** esas stango kun pinto fera, garnisita ye hoko laterala, por pulsar barko, adtirar ulo adsur altra navo, sondar, e.c.
* hoko por adtirar adtere la grosa fishi.
Gajo

**Gajo** esas objekto depozita por garantiar la rimborso di debajo.
* ludo: en la ludi mondumala, objekto depozita da la ludanto qua eroris e quan lu povos retrohavar nur per submisar su a "puniso"