Montana

**Montana** esas Usana stato. Lua vicina stati esas Nordal Dakota e Sudal Dakota este, Wyoming sude, ed Idaho weste e sud-weste. Norde jacas Kanada. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

## Historio

Existas evidentaji pri homala habitado en Montana de 9 mil yari aK. Diversa indijena populi vivis en la regiono kande Europani arivis en la regiono, exemple populi Cheyenne, Crow, ed altri. Importanta chanji en la vivo-stilo di ta populi eventis dum la komenco dil 18ma yarcento, kande li komencis uzar kavali, qui augmentis lia movebleso e faciligis chasado. Tamen, dum ta epoko li afektesis da morbi portita da Europani, exemple granda epidemio di variolo eventinta cirkume 1775, qua decimacesis multa tribui.

Ye la 30ma di aprilo 1803 Usa obtenis la regiono kom parto di la kompro di Louisianne de Francia. Usana Senato ratifikis la kompro ye la 20ma di oktobro sam yaro, ed ye la sequanta dio ol permisis Usana armeo okupar la regiono. La deskovro di oro en Gold Creek en 1852, en Grasshopper Creek en 1862, ed en Alder Gulch e Last Chance Gulch en 1863 stimulis arivo di nova habitanti. Pro l'augmento di habitantaro e bezono di administrala organizo, ye la 26ma di mayo 1864, kreesis teritorio Montana. Lua unesma chef-urbo esis Bannack, fondita en 1862 e nun nehabitata.

Ye la 25ma di junio 1876, eventis la batalio di Little Bighorn en Montana. La 7ma Kavalrio dil armeo di Usa, komandita da George Armstrong Custer, luktis kontre trupi de tribui Lakota, Norda-Cheyenne ed Arapaho. Indijena tribui esis vinkoza, e 268 de la 700 homi di la 7ma Kavalrio ocidesis, inkluzite Custer. Ca batalio esis notinda evento di la Granda Sioux-milito di 1876, iniciita da la refuzo di indijena tribui cedar teritorio ad Usa.

En 1866, dum l'administrado di Thomas Meagher kom guvernisto, Montana unesmafoye probis divenar stato, sensucese. En 1881, reli de ferovoyo *Northern Pacific* atingis Montana veninta deweste, ed en 1882 anke deeste. En 1887, anke la treki de la ferovoyo *Great Northern* atingis la regiono. En 1884, Montanani duesmafoye kunvenis por diskutar la kreo di konstituco por la teritorio, Tamen Usana Kongreso ne aprobis la transformo dil teritorio en stato til februaro 1889. Erste ye la 8ma di novembro 1889, pos kunveno eventita en julio sam yaro, Montana proklamesis la 41ma Usana stato, e lua unesma konstituco adoptesis. Urbo Helena selektesis kom chef-urbo. En 1910, kreesis la Nacionala Parko di Glacieri, skope prezervar lua naturala peizaji.

Kande l'unesma mondomilito komencis, Jeannette Rankin, l'unesma parlamentanino di Montana ed anke di Usa, votis kontre Usana partopreno. Elua voto kritikesis multe en la stato, nam multa Montanani suportis la milito. En 1917 e 1918, cirkume 40 mil Montanani, lor 10% ek la habitantaro dil stato, prizentis su kom volontarii por luktar en la milito. L'ekonomio dil stato subisis efekti de du sikesi, en 1917 e 1920, e pose del ekonomiala krizego di 1929. La sikesi di 1917 e 1920 efektigis bankroto di la duimo di banki de la stato.
 
Plua kam 57 mil habitanti dil stato iris luktar dum la duesma mondomilito. Parlamentanino Jeannette Rankin, qua opozabis su al eniro en l'unesma mondomilito, anke votis kontre luktar en la duesma mondomilito. En 1950, quar yari pos finir la milito, deskovresis jaceyi di petrolo an la frontiero kun Nordal Dakota. To stimulis l'ekonomio dil stato. Dum Kolda Milito, Montana divenis strategiala loko, e la bazo dil aer-armeo en Great Falls recevis l'unesma interkontinentala* misili en 1962.

En 1972, aprobesis la kunvoko di nova konstitucal asemblo, ed en 1973 la stato ganis nova konstituco. En 1983, olim povoza kompanio *Anaconda Copper Mining Company* cesis minerala extraktado en la stato. Dum la fino dil 20ma yarcento, lokal ekonomio gradope diversigesis, kun expanso di edukala, sanesala e teknologiala sektori, e la kresko di urbi Billings, Missoula e Bozeman. En 1999 aprobesis lego obliganta la docado di indijena historio, kulturo e heredo, de infantala skolo ad universitato.

En 2004, elekteri aprobis lego qua legaligis uzo di marihuano por medicinala skopo.

## Geografio

Havanta  km², la surfaco totala di Montana esas poke plu granda kam olta di Japonia, e poke min granda kam olta di Paraguay. Ol esas la 4ma vasta stato di Usa, dop Alaska, Texas e Kalifornia. Norde, Montana havas 877 km di frontieri kun Kanada.

La maxim multa arei weste del stato apartenas geologiale e geografiale a Rokoza Monti, subdividita en diversa montokateni. Monti Bitterroot separas Montana de Idaho. La maxim alta monto dil stato esas Granite Peak kun 3901 metri di altitudo. Cirkume 60% de lua teritorio esas plata regioni, kovrata da prati. Existas izolita montokateni, exemple Crazy Mountains e Little Belt Mountains, centre ed este de la stato.

La klimato weste de la stato havas esas min ventoza, kun milda vintri e someri min varma. Este de la stato, la klimato esas miarida (*BSk* segun la klimatala klasifikuro da Köppen. La geografio influas la vario di temperaturi. Atmosferala cirkulado adsudweste povas efektigar venti *chinook*, qui povas varmigar parti de la stato, nome adeste, produktanta augmenti di 10 til 15,6°C en la temperaturi dum 10 dii o pluse. La mezavalora temperaturo en julio (somero) en Helena esas 21,4 °C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas –5,0 °C. La minima temperatuo enrejistrita en Montana esas la maxim kolda temperaturo enrejistrita en la 48 kontigua stati: -56,7°C, enrejistrita ye la 20ma di januaro 1954. La maxim varma temperaturo enrejistrita dum somero atingis 47,2°C, en Grlendive (20ma di julio 1893) e Medicine Lake (5ma di julio 1937).

La mezavalora pluvo-quanto yarala dil stato esas 380 mm. Tamen, montokateni kreas zoni kun basa pluvozeso ad este. En Heron, urbo weste del stato, la mezavalora pluvo-quanto yarala atingas 881 mm, kontre ke en Deer Lodge la mezavalora yarala pluvo-quanto esas nur 291 mm.

## Ekonomio

En 2024, la totala interna produkturo dil stato kalkulita en dolari de 2017, esis US$ 58,5 miliardi. To reprezentis 2%-a kresko relate l'antea yaro. L'interna produkturo po habitanto ye la sam yaro esis US$  dolari. Segun datumi de 2018, la laboro-povo dil stato esis  personi. Chomeso en novembro 2024 atingis 3,2% de la laboro-povo.

La precipua ekonomiala sektoro dil stato esas servadi, inkluzite imoblala merkato, publika servadi, eduko, saneso e social asisto. Turismo esas la sektoro kun la maxim rapida kresko: en 2019, 12,6 milion personi vizitis la stato, e sua precipua atraktivi esas Nacionala Parko Yellowstone, Nacionala Parko di Glacieri, lago Flathead, e la loko di la batalio di Little Bighorn. Informala sektoro prizentis la maxim rapida kresko dum recenta yari: lua partopreno en l'interna produkturo dil stato en 2024 esis plua kam duople lua partopreno en 2014.

## Demografio

Segun statistiki por 2023, Montana havis  habitanti, esanta la 8ma min populoza stato Usana. La demografiala kontado di 2020 trovis  habitanti. To signifikis demografiala kresko di 4,5% omnayare. De la habitantaro kontita en 2020, 88,9% esis blanki, 6,7% esis aborijeni Usana o nativi de Alaska, 0,9% esis Aziani, 0,6% esis negri od Afrikan-Usani, 0,1% esis Havayani o Pacifik-insulani, e 2,8% esis mestici de du o plura rasi. Montana havas granda procento di aborijeni Usana kompare altra stati. En 3 ek la 56 komtii dil stato, li esas la majoritato di la habitantaro: Big Horn, Glacier, and Roosevelt.

L'oficala linguo en Montana esas l'Angla, parolata heme da 94.8% de la habitantaro. Hispana esas la 2ma linguo maxim parolata heme, da cirkume  personi en 2011, o 1,4% de la habitantaro. La cetera parolas altra Europana lingui, aborijena lingui, Chiniana od altra lingui de Azia, o de Pacifiko.

Segun surveyo de 2022 pri religio, 43% de la habitantaro esas protestanti, 32% praktikas nula religio, 17% esas katoliki, e la cetera praktikas altra religii.

## Referi