open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vientiane

**Vientiane** o **Vieng Chan** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Laos. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

L'urbo jacas an la rivo dil fluvio Mekong, proxim la frontiero kun Tailando. Ol esis administrala centro dum Franca okupado en Indochinia e nun ol esas l'ekonomiala centro di Laos. Dum recenta yari, ol recevabas multa turisti, pro lua bela templi e monumenti Buddhista, e bona hoteli. En 1994 inauguresis ponto inter Vientiane e Nong Khai en Tailando, nomizita "unesma Ponto dil Amikeso". En 2007 inauguresis la duesma ponto inter la du landi, ed en 2009 la du konektesis per ferovoyala lineo.

Vientiane havas importanta monumenti, exemple *stupa* (misfera strukturo kontenanta reliquii) *Pha That Luang*, qua esas simbolo di Laos ed ikono di Budismo en la lando. Ol anke gastigas la Nacional Universitato di Laos, establistita en 1996.

## Historio
Dum la 6ma yarcento, populi Mon qui habitis la valo dil fluvio Chao Phraya unionis por formacar la rejii Dvaravati. Dum la 8ma yarcento le Mon kreis multa urbi-stati, inter li Chantaburi, la nuna Vientiane. La ligili inter l'urbi-stati esis febla, tamen omni adoptis Buddhismo *Therevada*, kande misionieri de Sri-Lanka arivis en la regiono.

Vientiane divenis chef-urbo di Laos en 1563, pro timo di invado dal Burmani. Tamen, ol invadesis, brulesis e spoliesis en 1827 dal Tailandani. Kande Franci arivis, l'urbo jacis en desrepareso. En 1893, Franci komencis administrar ol, ed en 1899 ol divenis chef-urbo di Franca protektorato en Laos. Dum Franca kolonial epoko, l'urbo rikonstruktesis, e diversa edifici, exemple *Pha That Luang* e *Haw Phra Kaew* rikonstruktesis.

Dum Franca administro, Vietnamani stimulesis a migrar vers Vientiane, ed en 1943 li esis 53% de la habitantaro.

## Geografio

La reliefo di Vientiane esas plana, jacanta an la rivo dil Mekong, an la frontiero kun Tailando. Omna riveri del urbo debushas an Mekong.

La klimato dil urbo esas tropikala di savano (*Aw* segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger) kun du sezoni, sika e pluvoza. La sika sezono iras de novembro til marto kun min kam 34 mm di pluvo per monato. La pluvoza sezono komencas en aprilo e duras dum cirkume 7 monati. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1660,5 mm, e la maxim pluvoza monato esas agosto, kun mezavalore 334,6 mm.

La mezavalora temperaturo en junio esas 24,9°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro esas 16,4°C. Ordinare, la temperaturi esas plu kolda dum la sika sezono kam dum la pluvoza sezono.

## Referi
Maseru

**Maseru** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Lesoto. Ol jacas exakte an la bordero kun Sudafrika. Segun statistiki de 2006, ol havis  habitanti. Entote ol havas 138 km².

Ferovoyo ligas Maseru al urbo Marseilles, en la Libera Stato, Sudafrika. La maxim proxima Sudafrikana urbo esas Ladybrand, an l'altra rivo dil fluvio Caledon, o *Mohokare*. L'Universitato Nacionala di Lesoto jacas en Maseru.

## Historio
Maseru fondesis en 1869 dal Britaniani, kande l'Unionita Rejio establisis protektorato en Lesoto, pos finir la militi inter Buri e la populo Basoto. Ol esis administrala chef-urbo til 1871, kande l'administrado transferesis a Kab-kolonio. Kande Lesoto nedependanteskis, Maseru restis lua chef-urbo. Ante la nedependo, l'urbo esis mikra, ma pos 1966 ol kreskis rapide, de antee 20 km² til la nuna surfaco, cirkume 138 km².

## Geografio

La reliefo di Maseru esas plana, jacante 1.600 metri super la marala nivelo. La fluvio Mohokare, o Caledon, separas Maseru de Sudafrika. La du landi ligesas per ponto.

La klimato di Maseru esas subtropikala kun influo dil altitudo (*Cwb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo de decembro til marto (somero) esas 22°C, dum ke la mezavalora temperaturo de junio til septembro (vintro) esas 9°C. La maxim varma monato esas januaro, kande la temperaturi povas atingar 33°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 691 mm, e la maxim pluvoza monato esas januaro, kun mezavalore 114 mm. La sika sezono iras de mayo til septembro, kande la monatala pluvo-quanto esas infre 30 mm o mem infre 20 mm.
Vaduz

**Vaduz** esas chef-urbo di Liechtenstein. Ol ank esas sideyo di la nacionala parlamento. Segun statistiki dil yaro 2019 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 17,3 km².

Vaduz esas la maxim konocata urbo dil princio, malgre ol ne esas la maxim populoza: la vicina Schaan havas plusa habitanti.

L'urbo mencionesis unesmafoye en 1150. Dum la 17ma yarcento la familio *Liechtenstein* decidis aquirar nobelesotitulo, e pro to kompris la minuskula urbeto Schellenberg en 1669 e la teritorii di la nuna Vaduz en 1712. La du urbeti havis exakte la politikala stando bezonata: l'unika feudala sioro de la du esis l'imperiestro.

Per ta moyeno, ye la 23ma di januaro 1719 l'imperiestro Karl la 6ma dekretis l'uniono di la du urbi por formacar *Fürstentum* (princio) kun la nomo *Liechtenstein*. Ca dio, ol divenis suverena princio interne la Santa Romana Imperio. Tamen, dum 120 yari la princi di Liechtenstein nulatempe vizitis la princio.

## Geografio

La reliefo di Vaduz esas montoza, jacanta an la valo dil Rheno. La kulmino di la tri monti *Drei Schwestern*, vicina del urbo, jacas inter 2.048 e 2.053 metri super la marala nivelo. Ultre l'areo apud Rheno, l'urbo urbo havas altra 5 exklavi.

La klimato di Vaduz esas oceanala, kun dolca someri e kolda vintri. (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 0,7°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 19°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 947 mm, e la maxim pluvoza monato esas agosto, kun mezavalore 142 mm.
Mahmud Abbas

**Mahmud Abbas** esas Palestinana politikisto. Il naskis ye la 26ma di marto 1935 en Safed, Galilea. En 1948 il fugis kun sua familio a Siria. Ibe il studiis jurisprudenco e partopreneskis politiko.

Ilu esis chefo di la Organizuro pri Libereso di Palestina (OLP) e havis importanta rolo kande Palestina aquiris nedependo.

Il esis anke membro di Palestinana delegitaro en Oslo, Norvegia, kande on sekrete paktis pri paco inter Israel e Palestina. La pakto donis Palestinani autonomio en Westa Rivo e Gaza.

En aprilo 2003 il delegesis chefministro, ma renuncis kontroversinte kun Yasser Arafat. Pos morto di Arafat il elektesis en 2005 prezidanto di Palestina.
Luxemburg

**Luxemburg** esas la chef-urbo e maxim populizita komono di Luxemburgia. Ol distas 213 km per choseo de Bruxel, 372 km de Paris e 209 km de Köln. En januaro 2024 ol havis  habitanti.

La nomo devenas del anciena Saxona vorti *lytel* e *burh* signifkante 'mikra urbo'.

## Historio
Dum Romana epoko existis fortifikita turmo an krucovoyo inter du chosei del imperio qui trairis la regiono. En 963, Siegfried la 1ma kompris feudala proprieti en la regiono.

## Geografio

La reliefo di Luxemburg esas kolinoza, kun klifi qui iras til la streta vali dil riveri Alzette e Pétrusse. La ravini tranchita dal du fluvii, profunda de 70 metri en kelka punti, pontizesas per ponti e viadukti, exemple la ponto Adolf (*Adolphe-Bréck*), la ponto granda-dukino Charlotte (*Groussherzogin-Charlotte-Bréck*) e la viadukto *Passerelle* od Anciena Ponto (*Al Bréck*), longa de 290 metri.

La klimato dil urbo esas modereme oceanala (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 18,2°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 0,8°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 896,9 mm, e la maxim pluvoza monato esas oktobro, kun mezavalore 86,8 mm. Ne existas sika sezono.

## Luxemburg ed Ido
Ja trifoye eventis granda internaciona Ido-konferi en Luxemburg. 
* 1924 La quaresma Ido-kongreso de la 9ma til la 11ma di agosto.
* 1957 La internaciona Ido-renkontro de 29ma til la 31ma di agosto.
* 1970 La Ido-konfero internaciona de la 28ma til la 31ma di julio.
Antananarivo

**Antananarivo** esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Madagaskar. Segun la demografiala kontado di 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco  esas 85,01 km². L'urbo jacas an altitudo di 1280 metri e distas per streta lineo 160 kilometri del estala rivo e 330 kilometri del westala rivo di la lando.

Antananarivo fondesis cirkume 1610 dal rejo Andrianjaka, ed esis la historiala chef-urbo dil rejio Merina. L'urbo divenis la maxim populoza de la lando depos la 18ma yarcento. En 1897 ol divenis chef-urbo di Franca kolonio Madagaskar, e duris esar chef-urbo di la lando depos la nedependo, en 1960. Nun, la 18 etniala grupi de Madagaskar ed anke Chiniani, Indiani, Franci ed altra etnii esas reprezentata ibe.

L'industrio reprezentas cirkume 13% de la totala nacionala produkturo  di Madagaskar, e koncentresas en Antananarivo. L'universitato di Antananarivo (*Université d'Antananarivo*, fondita en 1958) ed un ek la du medikala skoli de la lando anke jacas ibe.

## Geografio

La reliefo di Antananarivo esas montoza kun multa kolini e ravini. L'anciena rejala palaco Manjakamiadana konstruktesis sur la kolino Analamanga, la maxim alta del urbo, jacanta 1480 metri super la marala nivelo. La fluvio Ikopa, la 2ma maxim longa de Madagaskar, trairas Antananarivo.

La klimato dil urbo esas subtropikala di altitudo, kun sika sezono definita (*Cwb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en julio (vintro) esas 14,3°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro e februaro (somero) esas 20,8°C.

La pluvoza sezono iras de la duimo di novembro til la duimo di marto. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1437 mm, e la maxim pluvoza monato esas januaro, kun mezavalore 340 mm.
Tripoli

**Tripoli** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Libia. Segun statistiki dil yaro 2014, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco en 400 km².

Lua nomo devenas del Greka vorto *tripolis* signifikante 'tri urbi'. La nomo referas l'anciena urbi Osa, Sabratha e Leptis.
Monrovia

**Monrovia** esas la chef-urbo di Liberia. Segun la demografiala kontado di 2008, ol havis  habitanti. Entote ol havas 194,25 km².

Fondita en 1822 dal Usana Koloniigo-Societo por liberigita sklavi. Ol nomizesis segun l'Usana prezidanto James Monroe.

## Referi
Lilongwe

**Lilongwe** esas la chef-urbo e nune la maxim grand urbo di Malawi. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti.

Ol divenis chef-urbo en 1974, remplasante Zomba.
Matti Vanhanen

**Matti Taneli Vanhanen** esas Finlandana politikisto. Ilu naskis en Jyväskylä ye la 4ma di novembro 1955. Il esas desmariajita depos aprilo 2005 e havas filiino e filiulo.

Vanhanen esas parlamentano di Centra Partiso depos 1991. Il esis vice-prezidanto dil partiso depos 2000.

Ye la 17ma di aprilo 2003 ilu nominesis kom defenso-ministro di Finlando dum l'administrado da Anneli Jäätteenmäki, l'unesma chefministrino di Finlando. La ministraro mustis renuncar, e Matti Vanhanen  nominesis chefministro ye la 24ma di junio 2003. Ilu renuncis ye la 18ma di junio 2010, ed ye 22ma di junio Mari Kiviniemi asumis kom duesma chefministrino di la lando.
Ter-tremo

**Ter-tremo** o **sismo** esas geologiala fenomeno. Ter-tremo eventas kande kontinento-plaki movas una vers altra. Ulatempe la tensinta forci di plaki detonas efektigante ter-tremo.

La tremi mezuresas per seismografili e la forteso anuncesas segun skalo di Richter.

### Tertremala ondego
Se l' epicentro dil tertremo esas en lito di ula maro od oceano, supra aquo-maso movas tre rapide efektigante ondo. Kande la movanta aquo-maso venas plu basa areo marala, l'energio di ondo koncentras su kreante ondego (*cunamio*). Che rivala areo l’energioza ondego atakas lando destruktante. L'ondego povas movar mem 800 km/h e kreskar til 10 metri venante rivo.
Malé

**Malé** esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Maldivi. Segun statistiki dil yaro 2014, ol havis  habitanti. Entote ol havas 5,8 km², havante un ek la maxim alta denseso di habitantaro del mondo. L'urbo konsistas ek centrala insulo, l'aeroportuala insulo, e du altra insuleti.

Tradicionale, ol esis la Rejala Insulo, kande monarki guvernis l'arkipelago. La Rejala Palaco destruktesis e l'urbo modifikesis pos ke la monarkio abolisesis en 1968.
Volkano

**Volkano** esas “truo” por lavao en surfaco di la Tero. Lavao levas su alonge brecho di kontinento-plaki di la Tero. En surfaco lavao koldeskas e formacas monto.

Esas quar tipi de volkani:
# Neeskarpa-deklivala shildo-volkani esas basa, ma li expansas tre larje. Tala volkano naskas, kande ajile lavao fluas alonge neeskarpa deklivi. Exemple, volkani en Islando, Mauna Loa en Havayi.
# Kono-forma strato-volkani esas eskarpa ed alta. Talas volkano naskas, kande rigida lavao koldeskas rapide e formacas harda surfaco. Exemple, Etna en Sicilia, Mayon en Filipini. Maxim alta kono-forma volkano esas 5897-metra Cotopaxi en Andina regiono di Equador.
# Explozebla volkani esas alta koni. Pos erupto la lavao formacas robineto sur boko dil volkano. Tala volkano explozas e jetas petro e lavao fore. Exemple, Santorini en Egea maro posible esis tala volkano, quo eruptis ye 1645 aK.
# Supervolkani esas krulinta krateri, qui ne formacas kono sur lando. L’ erupto di tala volkano povas efektigor “nukleara vintro” en mondo. Tala volkano existas, exemple, en Sumatra e Yellowstone, Usa.

### Granda erupti en la mondo
* 1985 – Nevado del Ruiz, Kolumbia, 25.000 perisinti.
* 1929 – Santiaguito, Guatemala, 5.000 perisinti.
* 1919 – Kelut, Indonezia, 5.100 perisinti.
* 1902 – Monto Pelée, Martinik, 26.000 perisinti.
* 1883 – Krakatoa, Indonezia, 36.000 perisinti.
* 1815 – Tabora, Indonezia, 92.000 perisinti.
* 1631 – Vezuvio, Italia, 4.000 perisinti.
* 1586 – Kelut, Indonezia, 10.000 perisinti.
* 79 – Vezuvio, Italia, 3.500 perisinti (videz Pompeyi)
Bamako

**Bamako** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Mali. Segun statistiki de 2009, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 245 km². Jacanta apud fluvio Nijer, ol esas l'administrala centro e koncentras 70% ek la industrii di la lando.

La vorto Bamako (ߓߡߊ߬ߞߐ߬‎ *Bàmakɔ̌*) signifikas "kaudo di krokodilo" en l'idiomo Bambara. En 2006 ol esis la urbo kun maxim rapida kresko di habitantaro en Afrika, e la 7ma maxim populoza urbo de westal Afrika, dop Lagos, Abidjan, Kano, Ibadan, Dakar ed Accra.
Douglas

**Douglas** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo dil Insulo Man. Segun la demografiala kontado di 2011, ol havis  habitanti.

La nomo 'Douglas' devenas del Kelta vorti *dubh glaise* signifikante 'nigra rivereto'. L'urbo remplasis Castletown kom chef-urbo dil insulo en 1869.
Athos

**Athos** esas **monto** che la peninsulo Khalikidike, en Grekia. Ol jacas en fino di maxim esta “fingro” di Khalikidike-peninsularo. L'altitudo dil Santa Monto esas 2.033 m.

**Athos** esas anke **monakio** (o klostrio o klostro-republiko). Ol esas nedependanta parto di Grekia depos 1923. La reprezentanto dil stato di Grekia esas guberniestro en Karyes, la administrala centro di Athos. La guberniestro esas responsanta a ministro dil exterlanda aferi. En eklezial aferi patriarko di Konstantinoplo havas la supra povo.

La surfaco di Athos-monakio esas 350 km². Nune (2003) ibe lojas 1.600 monaki (o membri di klostro-socio). Karyes esas administrala centro e Defni esas chefa portuo. En Athos esas 20 chefa klostri, exemple, klostri di Gregorio e Iviron.

Klostrala vivo komencis en Athos mem en la 3ma yarcento, ma “oficala” enumerado di yari komencas en 963, kande Athanasius Athonana fondis klostro per suporto dal imperiestro di Bizanco. Dum lua prospero-ero en la 13ma yarcento vivis en Athos c. 40.000 monaki. En 1046 cezaro Konstantinus 9ma Monomakos imperis, ke mulieri, eunuki, senbarda homuli e femin animali ne devas pazar a sulo di Athos. Tamen la maxim granda parto de ikoni montras muliero, Virgino Maria.

Turisto-fluo aden Athos esas restriktita: 120 ortodoxa vizitanti e 14 altra-religia homuli povas venar Athos po dio. Nun anke senparda homuli povas vizitar Athos.
Henry Kissinger

**Henry Kissinger** (1923-2023) esis Usana politikisto. Il recevis Nobel-premio pri paco en 1973.

### Biografio
Lua nasko-nomo esas **Heinz Alfred Kissinger**. Lia familio fugis vers Usa en 1938 pro nacional-socialisti. Il recevis doktoreso de l'universitato Harvard en 1954. En Harvard ilu laboris kom studiisto e chefo de 1954 til 1971. Lia specala domeno esis Usan exterlandal aferi.

Dum guvernerio di Richard Nixon Kissinger esis Sekretario di Stato di Usa, de 1973 til 1977. Il esis premiziita per la Nobel-premio pri paco en 1973 pro l'armistico en Vietnam. Pose on akuzis ilu pro interfero en militala povo-kapto en Chili e sekreta bombardo en Kambodja.

Depos lua ministro-tempo il duktis sua konsilisto-kompanio *Kissinger Associates*.

### Fonti
* Holger Klitzing: *The Nemesis of Stability. Henry A. Kissinger’s Ambivalent Relationship with Germany.* WVT, Trier 2007, ISBN 978-3-88476-942-3.
* Robert D. Schulzinger: *Henry Kissinger. Doctor of diplomacy.* Columbia Univ. Pr., New York 1989, ISBN 0-231-06952-9.
Zhao Ziyang

**Zhao Ziyang** esis Chiniana politikisto. Il naskis ye la 17ma di novembro 1919 en la provinco Henan.

Evanta 20 yari il koheris komunista partiso. En 1949, komunisti vinkis interna milito en Chinia, ed a Zhao donesis plu importanta standi. Dum Kulturala Revoluciono di Mao Zedong dum la yari 1960ma il esis forsata translojar a rural areo por “lernar del agrokultivisti”, ma ganis quik retroe sua stando en la partiso.

Zhao divenis konocata en Chinia, kande il laboris kom partisestro en provinco Sìchuān. La provinco esis tre povra, ma Zhao plufortigis l'industrio ed l' agrokultivo dil areo. Il divenis vice-chefministro ye aprilo 1980, e chefministro di la lando kin monati pose. Dum sep yari il duktis signifikanta novigi en l'ekonomio.

En 1987, Zhao nominesis kom prezidanto dil partiso pos suplantita Hu Yaobang. Tamen, dum la sequanta yaro, l'inflaciono diminutis lua favoro. La regresiva partisestri decidis suplantar Zhao, kande il opozis sangoza represo dil studento-movado en la Placo di Cielala Paco (Tianmen-placo) ye nokto inter la 3ma e la 4ma di junio 1989. Pos la suplanto, Zhao divenis ne-existanto en Chinia. 

Lasta foyo ke Zhao Ziyang videsis publike esis la 19ma di mayo 1989. Il restis en hemal aresto en Beijing til lua morto. Ilu mortis ye la 17ma di januaro 2005.
Fort-de-France

**Fort-de-France** esas chef-urbo dil Franca teritorio exterlandala (*department*) Martinik. Segun la demografiala kontado di 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 44,21 km². Ol esas ank un ek la importanta urbi di Karibia. Exportaci inkluzas sukro, rumo, enbidonita frukti, e kakao.

Fort-de-France jacas an la westa marbordo di Martinik ye la norda enireyo dil granda bayo di Fort-de-France, ye la ekflueyo dil rivero Madame. La urbo situesas en streta planajo inter la kolini e la maro ma acesebla per strado de omna parti dil insulo. En 1638, Jacques Dyel du Parquet (1606-1658), nevo di Pierre Belain d'Esnambuc ed unesma guvernisto di Martinik, decidis konstruktar Fuorto Saint Louis por protektar la urbo kontre enemikala ataki. La fuorto balde destruktesis, e rikonstruktesis en 1669, kande Louis la 14ma nominis la Marquezo de Baas kom generala guvernisto. Segun lua imperi e ti da lua sucedinti, aparte la Komto di Blénac, la fuorto konstruktesis per Vauban-desegno.

Originale nomizita *Fort-Royal*, l'administrala chefurbo di Martinik eklipsesis da Saint-Pierre, la maxim anciena urbo sur l'insulo, reputesita pro lua komercala e kulturala brilanteso kom "Paris de Karibia".

La nomo *Fort-Royal* chanjesis a "Fort-La-Republique" dum la Franca Revoluciono, e fine a Fort-de-France dum la 19ma yarcento. L'anciena nomo *Fort-Royal* ankore uzesas nune per lua formo en la kreola linguo "*Foyal*", la habitanti dl urbo esanta "*Foyalais*".

La urbo subisis plura dizastri, ol kaptesis da Britaniana expediciono en 1762, parte destruktita dum ter-tremo en 1839 e devastatesis da fairo en 1890. Komence dil 20ma yarcento, tamen, Fort-de-France divenis ekonomiale importanta pos ke la volkanala erupto di Monto Pelée destruktis urbo Saint-Pierre en 1902.
Martinik

**Martinik** (France: *Martinique*) esas insulo che Karibiana Maro apartenanta a Francia. Cristoforo Colombo desembarkis ibe ye la 15ma di junio 1502, lore konocata kom "Jouanacaëra-Matinino" dal indijeni. Le Karib nomizis ol "Jouanacaëra", signifikanta "insulo di iguani". Pos la deskovro, la nomo evolucionis a *Madidina* ("insulo di la flori"), *Madiana*, e pose *Matinite*. *Martinique* (la nomo en Franca, evolucionis de *Matinite*.

**Bazala fakti pri Martinik.**
## Historio
Unesma habitanti di Martinik esas indijeni Arawak. Cirkum la yaro 1200 arivis l'indijeni Karib. Cristoforo Colombo vidis l'insulo unesmafoye en 1493 e nur desembarkis en ol ye la 15ma di junio 1502, ma Hispani havis poka interesto em la teritorio.

Ye la 15ma di septembro 1635 Pierre Belain d'Esnambuc, Franca guberniestro di Santa Kitts, desembarkis en la portuo di Saint Pierre kun 150 kolonigiisti. D'Esnambuc postulis l'insulo en nomo di la Franca rejulo Louis la 13ma.

Indijeni *Karib* atakis la kolonigiisti la sequanta yaro, ma Franca trupi forcis ol retretar vers l'esto dil insulo. Kande en 1658 li revoltis kontre Franca koloniigo, Franca guberniestro Charles Houel de Petit-Pré deklaris milito kontre li. Multa indijeni mortigesis, e la transvivanta ekpulsesis del insulo.

Britaniani atakis od okupis l'insulo plurafoye, 1693, 1759, 1762 e 1779. Ecepte dum kurta periodo (de 1802 til 1809), Britaniani kontrolis ol la maxim multa tempo de 1794 til 1815, kande ol retrodonesis a Francia pos finir Napoleonala Militi. Martinik restas Franca teritorio delore.

Ye la 8ma di mayo 1902, Monto Pelée eruptis e destruktis St. Pierre komplete, mortiganta 30 mil individui.

## Geografio

La reliefo di Martinik esas montoza, nome norde del insulo, ube existas 4 precipua volkani aktiva od extingita qui esas alta di plu kam 1000 metri. La sudo dil insulo, kontenanta tereni kolinoza kun maxim altitudo di 400 o 500 metri, esas la regiono maxim habitata. Lua maxim alta punto esas monto Pelée, jacanta 1397 metri super la marala nivelo. Ne existas importanta fluvii en Martinik.

La dominacanta klimato di Martinik esas tropikala, kun influo di venti alizei. La temperaturi ne varias multe dum la tota yaro, esanta mezavalore 24,7 °C en januaro e 26,9 °C en oktobro.

La pluvoza sezono iras de la duimo di junio til la komenco di decembro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 2020,5 mm, e la maxim pluvoza monato esas oktobro, kun mezavalore 265,9 mm.

## Referi
Nouakchott

**Nouakchott** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Mauritania. Segun statistiki de 2013, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 1000 km².

Nouakchott esis mikra vilajo til 1958, kande ol selektesis kom chef-urbo di Mauritania. Lor ol projetesis por havar 15 mil habitanti. Tamen, pos ke severa sikeso afektis rurala zoni de la lando dum la yari 1970a, multa Mauritaniani komencis ekmigrar vers la urbo. Multa ek la nove veninti iris rezidar en povra quarteri tropopulizita. Erste recente la vivo-standi en ca quarteri plubonigesis.

Nouakchott esas la centro ekonomiala di Mauritaniana. Ol anke gastigas universitato qua portas lua nomo e kelk altra fakultati.
Port-Louis

**Port-Louis** esas chef-urbo di Maurico e portuo sur Indial oceano. Segun la demografiala kontado di 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 46,7 km².

Ol uzesis depos 1606 da Nederlandani kom naturala portuo. En 1736, Franci transformis ol en administrala centro e loko por furnisar provizuri a Franca navi qui navigis inter Europa ed Azia. Port-Louis nomizesis honore Franca rejulo Louis la 15ma.

Nun ol esas la politikala e financala centro di la lando. L'universitato di Teknologio di Maurico havas sua kampuso en Port-Louis. Altra importanta institucuro esas fakultato *École de Medecine Louis Pasteur*, qua preparas studenti por medikala studii che Universitato di Lille, Francia. Ank existas diversa sekundara skoli e teknikala skoli en la urbo.
Plymouth, Montserrat

**Plymouth** esis chef-urbo di Montserrat. Ye julio 1995 volkana erupto destruktis ol komplete, e l'urbo esis desertata. Nune ol ne havas populo, e nuna chef-urbo esas Brades.
Windhoek

**Windhoek** esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Namibia. En 2011 ol havis  habitanti. Lua nomo devenis de Nederlandana vorto signifikante 'ventoza kabo', pro la dominacanta sudestala venti.

Windhoek jacas an platajo Khomas, centre de la lando, en altitudo di 1655 metri super la marala nivelo. Ol esas la sociala, politikala, ekonomiala e kulturala centro di Namibia. Ol havas 3 universitati: l'Universitato di Namibia (*University of Namibia* - UNAM) e l'Universitato pri Cienci e Teknologii di Namibia (*Namibia University of Science and Technology* - NUST), ambe publika, e l'Internaciona Universitato pri Administrado (*International University of Management*, IUM), privata.

## Geografio

La reliefo di Windhoek esas cirkondata da rokoza e montoza arei, qui desfaciligas konstruktado ed okupo. La sudo dil urbo ne posibligas l'expanso di industrii, pro la multa subtera jaceyi di aquo. Lua mezavalora altitudo esas 1655 metri.

La klimato dil urbo esas sunoza (l'urbo havas plu kam 300 sunoza dii omnayare e miarida (*Bsh* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en julio (vintro) esas 13,1°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en decembro (somero) esas 23,5°C. L'altitudo helpas moderar la temperaturi.

La pluvoza sezono iras de decembro til la duimo di aprilo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 367,4 mm, e la maxim pluvoza monato esas februaro, kun mezavalore 80,3 mm.

## Referi
Yaren

**Yaren** esas la chef-urbo di Nauru. Segun statistiki de 2011, ol havis 747 habitanti. Entote ol havas 1,5 km².
Katmandu

**Katmandu** esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Nepal. Segun statistiki dil yaro 2017, ol havis  habitanti. Entote ol havas 49,45 km².

L'urbo fondesis en 723. Lua nomo posible originas de *Kāṣṭhamaṇḍap Mahānagar*, *Mahānagar* signifikante "granda urbo". Altra posibleso esas ke ol nomesis pro l'anciena templo *Kāṣṭhamaṇḍap*, signifikante 'ligna templo'.
Willemstad

**Willemstad** esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Kuracao. Segun statistiki dil yaro 2013, ol havis cirkume  habitanti.

L'urbo fondesis en 1634 kande Nederlandani kaptis ol de Hispana imperio. Ol divenis centro di rafino di petrolo pos 1918. La historial intern-urbo esas Mondala Patrimonio.
Noumea

**Noumea** (France *Nouméa*, pronuncez 'Numea') esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Nova-Kaledonia. Segun la demografiala kontado di 2019, ol havis  habitanti. Ol ank esas la maxim populoza urbo France-parolanta di Oceania. Lua tota surfaco esas 45,7 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti ye la sam yaro.

L'urbo situesas en kolinoza peninsulo proxim la sudala pinto di Nova-Kaledonia, an mezavalora altitudo di 20 metri sur la marala nivelo.

## Referi
Nova-Kaledonia

**Nova-Kaledonia** (France *Nouvelle-Calédonie*) esas distinta transmara ensemblo (*Collectivité sui generis*) di Francia ed anke arkipelago kun granda insulo, nomizita Grand Terre, e diversa grupi di insuli en Melanezia, Oceania. Ol havas specala statuto administrala segun Franca konstituco. Segun statistiki de 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

Nova-Kaledonia deskovresis da kapitano James Cook en 1774. Ilu nomizis l'arkipelago segun Romana nomo di Skotia.

## Geografio
Nova-Kaledonia konsistas ek 1 precipua insulo, Grand Terre, altra insuli min granda, exemple l'Insuli di Loyaleso (Lifou, Maré ed Ouvéa), e koralia rifi.
Rabat

**Rabat**, en l'araba **ربط**, esas la chef-urbo e la 7ma maxim populoza urbo di Maroko. Segun statistiki de 2010, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 108,9 km². Ol jacas an la boko dil fluvio Bou Regreg, ube ol debushas an Atlantiko.

Rabat e lua vicina urbi Temara e Salé formacas urbego kun plu kam 1,8 milion habitanti. La tri urbi duras mantenar importanta industrii, e turismo ank esas importanta fonto di revenui. Pro la prezenteso di omna ambasadeyi existanta en Maroko, Rabat divenis un ek la maxim importanta urbi de la mondo.

Fondita en 1306 sur la situo di kampeyo kreita dum la 12ma yarcento. La nomo devenis del Araba, signifikante 'fideyo' o 'mikra urbo'. L'urbo gastigas l'importanta universitato *Mohamed la 5ma*, l'unesma moderna universitato di Maroko, fondita en 1957.

## Referi
Maputo

**Maputo** esas la chef-urbo e la maxim grand urbo di Mozambik. Segun la demografiala kontado de 2017, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 300 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti ye la sam yaro.

Fondita en 1782, ol recevis nomo "Lourenço Marques", homajanta la samnoma Portugalan explorero de la 16ma yarcento. Ol divenis la maxim komerco-loko Portugalana che Indial oceano, pro sua profunda bayo. Lua nomo chanjesis a Maputo en 1976. Nun ol esas la maxim importanta centro financala e komercala di Mozambik. Diversa universitati e fakultati anke jacas en Maputo, exemple Universitato Pedagogiala (*Universidade Pedagógica*), Universitato Santa Tomaso (*Universidade São Tomás*), e l'Universitato *Eduardo Mondlande*, la maxim anciena di la lando.

## Geografio

La reliefo di Maputo esas kolinoza en kelk arei, e plana proxim la litoro Lua mezavalora altitudo esas 47 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas tropikala di savano (*Aw* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun bona pluvo-quanto yarala, nome dum somero. La mezavalora temperaturo en januaro (somero) esas 26,3°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (vintro) esas 18,8°C.

La pluvoza sezono iras de la duimo di decembro til marto. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 841,6 mm, e la maxim pluvoza monato esas januaro, kun mezavalore 171,1 mm. La vintri esas sika. La mezavalora humideso aerala diala esas 66,6%, kun poka vario dum la tota yaro.
Wellington

**Wellington** esas chef-urbo ed importanta portuo di Nova-Zelando. Ol jacas sude de Norda Insulo. Segun statistiki de 2024, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 289,91 km².

## Historio
Segun legendo dil populo Maori, Kupe, chefo di regiono Hawaiki - segun Polineziana mitologio, Hawaiki esis la regiono ube Polineziani vivis ante ke li navigis tra Pacifiko - stacis en la naturala portuo ube nun jacas Wellington cirkume yaro 925. Pose, altra Maori explorero, Whatonga, nomizis la portuo *Te Whanganui-a-Tara*, homaje lua filiulo Tara. Til la yari 1820a, la maxim multa habitanti di la nuna Wellington decendis de Whatonga.

En 1839, kolonelo William Wakefield arivis a la regiono por komprar tereni e pose vendar a Britaniana koloniigisti. Pose, ye la 22ma di januaro 1840, l'unesma koloniigisti arivis per navo *Aurora*. Do, la koloniigo komencis ante la traktato di Waitangi, signatita ye la 6ma di februaro ta yaro. L'urbo nomesis segun Duko de Wellington qua triumfis dum la batalio di Waterloo, en 1815.

L'urbo subisis sismi en 1848 e 1855. La tero levis inter 2 e 3 m en litoro dum la sismi.

En 1865, l'urbo divenis chef-urbo di Nova-Zelando.

## Referi
Niamey

**Niamey** esas chef-urbo di Nijer. Segun statistiki de 2011, ol havis  habitanti. Lua surfaco esas entote 670 km².

Niamey jacas apud la fluvio Nijer qua trafluas ol. Niamey esas administrala, kulturala ed ekonomiala centro di Nijer. Ol divenis chef-urbo en 1926.
Abuja

**Abuja** esas la chef-urbo e 8ma maxim populoza urbo di Nigeria. Segun statistiki de 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 1769 km².

L'olima chef-urbo esis Lagos, nomizita dal Portugalani pro la laguno cirkum insulo sur quo ol konstruktesis. *Lagos* signifikas en la Portugalana 'lagi'.

Nigeriana guvernerio projetis konstruktar nova chefurbo, Abuja, dum la yari 1980a. Ye la 12ma di decembro 1991 on oficale transferis la chefurbo de Lagos ad Abuja.
Lagos

**Lagos** (en Yoruba: *Èkó*) esas l'olima chef-urbo di Nigeria, de 1914 til 1991. Lagos havis  habitanti segun statistiki por 2014, esanta la 2ma maxim populoza urbo di Afrika dop Kairo.

Lagos nomizesis dal Portugalani pro la laguno cirkum l'insulo sur quon ol konstruktesis. *Lagos* signifikas 'lagi' en la Portugalana. L'urbo esas granda ekonomiala centro, e cirkume 10% de la TNP di Nigeria produktesas ibe. Ol anke koncentras importanta, universitati, fakultati e teknikala skoli, exemple l'Universitato di Lagos (UNILAG), l'universitato Lagos State (LASU), la Fakultato Yaba pri Teknologio (YABATECH) e l'Instituto pri Industriala Teknologio (IIT).

Nigeriana guvernerio projetis konstruktar nova chef-urbo, Abuja, dum la yari 1980a. Ye la 12ma di decembro 1991 la chef-urbo oficale transferesis de Lagos ad Abuja.

## Geografio
La reliefo di Lagos konsistas ek plana areo kontinentala e kelka insuli, kun parti del urbo kovrata da sablo transportita da fluvii e marshi. An insulo Lagos (8,7 k² di surfaco totala) jacas la maxim importanta aferala e komercala quartero del urbo, kontre ke an insulo Victoria existas chera imobli e luxoza kondominii. La mezavalora altitudo di Lagos esas 34 metri.

La klimato dil urbo esas tropikala de savano (*Aw* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La temperaturi varias poke dum la yaro: la mezavalora yarala temperaturo esas 26,8°C.

La pluvoza sezono iras de duimo di aprilo til oktobro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1506.6 mm, e la maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 315,5 mm.

## Turistala loki

Lagos modernigesis lua substrukturo por recevar viziteri dum recenta yari e havas kelka bona hoteli, klasifikita de 3 til 5 steli, exemple *Eko Hotels and Suites*, *Federal Palace Hotel*, e branchi de internaciona hotelo-kompanii, exemple Sheraton, Intercontinental Hotel, e Four Points by Sheraton. L'urbo havas kelka loki interesanta por turisti, exemple plaji, nome Tarkwa Bay, Elegushi, Oniru, ed Alpha Beach, omni alonge Atlantiko. Ma viziteri anke mustas konocar Insulo Lagos, kun lua edifici de kolonial epoko - exemple la Katedralo di Kristo e la Palaco dil Guvernisto, e komerceyi.

En la Merkato di Artal Objekti e Mestieri, che quartero Lekki, viziteri povas komprar artal objekti, texuri, skulturi ek ligno, edc., kom suveniri. An la sama quartero jacas parko nomizita *Lekki Conservation Centre*, qua prezervas naturala vejetantaro, ed ube viziteri povas observar uceli e promenar. Ank en Lekki jacas artala galerio *Nike Art Gallery*, en qua montresas skulturi, pikturi e tradicionala objekti.

La Nacionala Muzeo di Lagos gastigas vasta kolekturo di historial objekti, Afrikan arto e skulti, arkeologiala restaji e dokumenti.

## Referi
Niue

**Niue** esas koraliala insulo en Pacifiko jacanta cirkume  km norde de Nova-Zelando, este de Tonga en la westo, sude de Samoa e norde del Insuli Cook.

**Bazala fakti pri Niue.**
### Historio

L'insulo deskovresis dal kapitano James Cook en 1774. Pro la feroca rezisto del indijeni a lua desembarko - timoza ke Cook e lua navotrupo adportus morbi - Cook baptis ol kom *Insulo Sovaja*. La sequanta Europani qui arivis an l'insulo esis la membri de la Misionala Societato di London, en 1846. Un habitanto de Niue, Nukai Peniamina, entrenesis kom Kristana misionero, e pose konvertis altra habitanti.

En 1887 rejulo Fata-a-iki ofris la suvereneso dil insulo a Britaniani, por timar la posibla konsequi dil anexo per altra koloniala povo min bonvolanta. Britaniani nur aceptis l'ofro en 1900, ed administris l'insulo til 1901 kande Nova-Zelando anexis ol. L'insulo recevis autonomeso e konstituco propra en 1974.

### Politiko
Niue havas sua propra administrado, asociata kun Nova-Zelando, e sua propra konstituco. Lua habitanti esas Nova-Zelandana civitani. La monarko dil Unionita Rejio esas lua chefo di stato, e reprezentesas lokale da la generala guvernisto di Nova-Zelando.

La konstituco establisas ke lua suvereneso exercesas da lua ministraro, konsistanta ek lua chefa ministro ed altra tri ministri. Lua legifala povo konsistas ek singlachambra lokal asemblitaro kun 20 membri, di qui 14 elektesas dal elektanti de singla vilaji, e la 6 altra elektesas dal omna enrejistrita elektanti del insulo.

Lokala judiciala povo nedependas del exekutiva e del legifala povi, e havas supra korto ed apelo-korto. Lokala civitani anke povas apelar a Judiciala Komitato di Privata Konsilistaro (*Judicial Comittee of the Privy Council*), en London.

### Geografio

Niue esas un ek la maxim granda koraliala insuli del mondo, havanta 260 km² e 64 km di litoro. Lua maxim alta punto jacas 68 metri super la marala nivelo. Ol cirkondesas preske komplete da koraliala rifo. Cirkume 19% de lua sulo esas kultivebla.

Lua klimato esas tropikala, e subisas l'efekti de cikloni. Pluvas plu intense de novembro til aprilo.

L'insulo havas 14 vilaji en du historiala tribuala regioni. Alofi esas lua chef-urbo e maxim granda urbeto.

### Ekonomio

La developo di tri sektori - turismo, pesko ed agrokultivo - konsideresas prioreso por l'ekonomiala developo di Niue. En 2006 la turisti spensis cirkume US$ 1,6 milioni en l'insulo. L'unika aeroportuo dil insulo esas l'aeroportuo di Niue, qua nur recevas l'avioni de la kompanio *Air New Zealand* du foyi semanale, de Auckland.

Niue uzas kom monetaro la dolaro di Nova-Zelando.

### Referi
Maskat

**Maskat** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Oman. Segun statistiki dil yaro 2017, ol havis  habitanti. Lua metropolala regiono havas 3797 km².

Importanta portuo jacanta an la litoro dil Araba maro proxim la stretajo di Hormus, la bazo ekonomiala dil urbo esas komerco, exportaco di petrolo e portuala agadi.

La regiono ja habitesis dum la 6ma yarmilo aK. Sude del urbo trovesis ceramikaji qui montras existir kontakto kun la civilizuro dil valo di Indus. Dum l'1ma yarcento, Greka kartografo Klaudius Ptolemaius nomizis la regiono *Cryptus Portus*.
Islamabad

**Islamabad** esas chef-urbo di Pakistan. Segun la demografiala kontado di 2017, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas km². Kune lua jemela urbo Rawalpindi, ol formacas la metropolala regiono *Islamabad-Rawalpindi*, la 3ma maxim populozade Pakistan, havanta 4.5 milion habitanti.

Konstruktita dum la frua yari 1960a, ol dividesas en ok sektori: administala, diplomacala, rezidala sektori, skolala sektori, industriala sektoro, komercala regioni, arei verda, ed arei kultivata. Islamabad divenis chef-urbo en 1967. Lua nomo esas Persa frazeto quo signifikas 'urbo dil Islamo'.

Islamabad esas blokala urbo nivelo *beta*. Ol havas multa parki e foresti. Lua indexo pri homala developeso, 0,875, esas la 2ma maxim alta de Pakistan, nur infre la de Lahore. Tamen, lua vivo-kusto esas la maxim alta de la lando. L'urbo judikesas kom un ek la maxim sekura de Pakistan.

## Historio
La platajo Pothohar, teritorio ube jacas Islamabad, judikesas kom un ek la maxim anciena loki habitata en Azia. Kelk utensili de petr-epoko trovita ibe datizas de 100 mil til 500 mil yari ante nun. Anke ceramikaji e petra objekti trovesis ibe. Doktoro Abdul Ghafoor Lone exkavis la regiono e deskovris restaji e kranii de 5000 aK, qui montras ke homi koloniigis la regiono dum Neolitiko alonge rivero Soan, e kreis kolonieti cirkume 3000 aK.

## Geografio

La reliefo di Islamabad esas plana en lua centro e kolinoza an lua nordo (la kolini Margala). La mezavalora altitudo dil urbo esas 540 metri. La moderna Islamabad e l'anciena Rawalpindi jacas apude, ed ofte surnomizesas "Gemela Urbi". L'urbo distas 300 km de Srinagar, chef-urbo dil Indiana stato Jammu e Kashmir.

La klimato dil urbo esas subtropikala humida (*Cwa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en junio (somero) esas 31,2°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 10,1°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1142,1 mm, e la maxim pluvoza monato esas agosto, kun mezavalore 309,9 mm.

## Referi
Koror

**Koror** esas la maxim populizita stato di Palau, lua komercala centro, ed antee anke lua chef-urbo. Segun statistiki de 2005, ol havis  habitanti. Entote ol havas 18 km².

Ye la 7ma di oktobro 2006 la chef-urbo di Palau transferesis a Ngerulmud, urbo an la stato Melekeok.
Port Moresby

**Port Moresby** esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Papua-Nova-Guinea. Segun la demografiala kontado di 2011, ol havis  habitanti. La portuo ube l'urbo nun stacas deskovresis dal Britaniana explorero John Moresby en 1873. La nomo dil urbo homajas lua patro, admiralo Fairfax Moresby. Entote l'urbo havas 240 km².

Ol divenis komercala centro dum la duesma duimo dil 19ma yarcento. Dum la duesma mondomilito, de 1942 til 1943, Japoniani probis sensucese konquestar ol por uzar kom bazo por konquestar Australia.
Pitkern

**Pitkern** esas transmara teritorio del Unionita Rejio jacanta en Oceania.

**Bazala fakti pri Pitkern.**
### Historio

Ye la 3ma di julio 1767 Europani unesmafoye vidis l'insulo, la navani de la Britana navo *Swallow*, lor komandita dal kapitano Philip Carteret. Ol esis nomizata pro Robert Pitcairn, navano evanta 15 yari, la unesma qua vidis la insulo. La longitudala poziciono di la insulo esis nekorekte establisata da Carteret, e James Cook ne povis trovar ol en 1773.

LUa habitanti decendandas de la revoltinti de la navo *HMS Bounty*, e de Tahitiana mulieri. En aprilo 1789, la revoltinti, komandita dal submastro Fletcher Christian, ekpulsis William Bligh, lor la komandero di la navo, pozante ilu e plura altri aden batelo. (Bligh arivis en Britania en marto 1790, e raportis la revolto a la Admiralerio. En la inquesto pri la perdo di la navo *Bounty*, ilu absolvesis.) La revoltinti, kun kelka Tahitiana mulieri, eventuale trovis Pitkern, qua esis mis-lokizita sur la navala mapo di Pacifika insuli. Ibe li incendiis *Bounty* ed establisis su.

L'insuli divenis Britaniana teritorio en 1838.

### Geografio
Pitkern esas insul-grupo qua konsistas ek la samnoma insulo pluse 4 vicina insuleti en Pacifiko. La geografiala koordinati di la precipua insulo esas .

### Ekonomio

### Demografio

### Kulturo

### Referi
Manila

**Manila** esas la chef-urbo e la duesma maxim populoza urbo di Filipini:  habitanti segun la kontado 2020. Lua metropolala regiono havis  habitanti ye la sam yaro. Ol klasifikesas kom "blokala urbo", ed esas un ek la urbi kun maxim rapida kresko en quanto di habitanti de Azia.

Fondita en 1571, lua nomo probable devenas del idiomo Tagalog - la precipua linguo dil Filipini - e signifikas 'indigeyo', de *may* (esar) e *nila* (indigo). Ol esis importanta portuo por galioni, kande  Hispani establisis komercala voyi liganta estal Azia, Amerika ed Europa.

De kolonial epoko til nun, Manila esas importanta edukala centro. Ol koncentras multa universitati, kelk ek li esanta la maxim anciena de Filipini.

## Referi
Adamstown

**Adamstown** esas la sola urbeto, e chef-urbo dil insulo Pitkern. Ol esas maxim mikra chef-urbo del mondo segun habitantaro: nur 47 personi habitis ibe en 2020.

La klimato dil urbeto esas tropikala (*Af*, segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger). Omnayare, ol recevas cirkume 1543 mm di pluvo-quanto. La maxim pluvoza monato esas decembro. La mezavalora temperaturi ne varias multe dum la tota yaro.
Kuwait-Urbo

**Kuwait-Urbo** esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Kuwait. Segun statistiki dil yaro 2014, ol havis  habitanti. Entote ol havas 200 km².
 
L' Araba nomo esas *Al Kuwait* signifikante 'lo inkluzita'. Ico forsan referas Portugalana fuorto konstruktita ibe dum la 16ma yarcento.
Dronto

**Dronto** (*Raphus cucullatus*) esas extingita ucelo de familio di kolombo. Ol esis neflugebla granda ucelo e tre plumpa. Adulta dronto pezis 25 kg.

Ol vivis en Maurico-insulo en Indiana oceano til 17ma yarcento, kande maristi mortigis la lasta dronto. Anke en vicina Réunion e Rodrigues-insuli habitis dronti.
Asteroido-zono

**Asteroido-zono** o **precipua zono** esas orbiti inter Marso e Jupitero, en qua existas asteroidi e povus esar un plusa planeto di la Sunala sistemo. La asteroidi tamen ne esas ek krevinta planeto, pro ke la tota maso di la planeteti esas nur 1000-ima de maso di Tero.

La nasko di planeteti esas tilnun obskura, ma la asteroido-zono naskis forsan per kolizioni di granda asteroidi.

La diametri di la asteroidi esas de poka metri til 1000&nbsp;km. Plu kam 2.000 asteroidi esas nomizata. Kelka de maxim granda esas Ceres, Vesta, Pallas e Juno. Li ne esas videbla de Tero.
Jupitero

**Jupitero** (simbolo: ) esas la maxim granda planeto de la sunala sistemo. Olu ne havas solida surfaco quale la Tero. Nur la supra strato de nebula strati esas videbla. Onu povas vidar hela e ne-hela linei equatorala. La maxim granda spoto, posible ciklono, remarkesis ja en 17ma yarcento.

* mezvalora disto de la Suno = 778 milioni&nbsp;km.
* un yaro = 11 yari e 315 dii (terala).
* un dio = c. 10 hori.
* temperaturo = -140&nbsp;˚C.

Jupitero pleis importanta rolo, kande onu komencis asertar, ke existas suno-centra sistemo di la planeti. Jupitero esas quale mikra “sunala” sistemo kun planeti (i.e. sateliti). Pos l'invento di la teleskopo Galileo Galilei vidis en 1610, ke quar sateli orbitas cirkum Jupitero samamaniere kam planeti posible orbitas Suno. Nun la quar sateliti, la maxim granda, (Ganimede, Kalisto, Io, Europa) esas nomizita kom sateliti di Galilei. Entote Jupitero havas 17 sateliti. Jupitero havas anke dina ringo, quo ne esas videbla de Tero per nuda okulo.

## Misioni a Jupitero
* 1973  - *[[Pioneer 10]]* fotografis Jupiter dum preterpaso; ol plu tarde livis la sunala sistemo.
* 1974 - *[[Pioneer 11]]* studiis la planeto survoye a Saturno. 
* 1979 - *[[Voyager 1]]*, survoye a Saturno, fotografis Jupiter ed olua satelito Io.
* 1979 - *[[Voyager 2]]* studiis la planeto; ol pose vizitis Saturno, Urano e Neptuno.
* 1995 - *[[Galileo (kosmonavo)|Galileo]]*, per olua sondilo qua decensis vers Jupitero, ganis informeso pri la nubi kovranta la planeto. Dum sequanta yari, *Galileo* exploris la sateliti di Jupitero.
* 2000 - *[[Cassini-Huygens]]*, survoye a Saturno, preterpasis Jupitero e prenis multa fotografuri.
* 2007 - *[[New Horizons]]*, survoye a Plutono, fotografis la planeto.
* 2016 - *[[Juno (kosmosondilo)|Juno]]* eniris orbito por studiar la planeto.
San-Juan

**San-Juan** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Porto-Riko. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 199 km², de qui 75,4 km² esas aquo.

L'urbo fondesis en 1521 da Hispana explorero Juan Ponce de León e nomizesis pro *San Juan*, Hispana nomo por 'Santa Ioannes'. San-Juan esas la 3ma maxim anciena urbo establisita dal Hispani en Amerika. Existas diversa historiala edifici en ol, exemple fuorti *San Felipe del Morro* e *Castillo San Cristóbal*.

Nun, San-Juan ank esas la precipua portuo di Porto-Riko, ed importanta centro financala, kulturala e turismala. L'urbo gastigis diversa sportala championkonkursi, exemple la Tot-Amerika Ludi di 1979, e la Ludi di Central-Amerika e Karibia en 1966. Ol esas sideyo di diversa universitati e fakultati, exemple l'Universitato di Porto-Riko.

## Geografio

La reliefo di San-Juan esas plana kun basa kolini proxim la litoro, e plu alta kolini sude del urbo. Lua mezavalora altitudo esas 8 metri, e lua maxim alta punto esas kolino sennoma en Caimito, quartero sude del urbo proxim urbo Caguas, jacanta 314 metri super la marala nivelo.

La klimato di San-Juan esas tropikala, influata da musono (*Am* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), qua posibligas kresko di planti dum la tota yaro. La temperaturi ne varias multe dum la tota yaro: la mezavalora temperaturo en agosto e septembro (somero) esas 28,6°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 25,3°C. Mezavalore, dum 79 dii de la yaro enrejistresas temperaturi super 32°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1521 mm, e la maxim pluvoza monato esas novembro, kun mezavalore 187 mm. Ne existas monato komplete sika.
Doha

**Doha** esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Katar. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti. Entote ol havas 132 km².

L'Araba nomo *ad-Dawhah* devenas del Araba vorto por la Persiana gulfo, signifikante 'bayo'.
Reunion

**Reunion** (France *Réunion*) esas volkanatra insulo en Indiana oceano, proxim Madagaskar e Maurico, qua esas transmara departmento di Francia. Ol apartenas al arkipelago Mascareignes, e distas cirkume 679 km este de Madagaskar e 175 km sud-weste de Maurico. Segun statistiki por la yaro 2024, ol havis  habitanti.

L'insulo deskovresis da Fernão de Magalhães en 1513. Lua nomo chanjesis en 1793 de *Bourbon*-insulo, dum Franca revoluciono, por festar la rendevuo dil trupi de Marseille kun Nacionala gardistaro la 10ma di agosto 1792. En 1945 ol havis  habitanti. Depos 1946 ol guvernesas kom regiono di Francia.

La precipua voyo esas cirkum insulo inter putrinta klifo ed oceano kun cikloni. La regiono konstruktos urbala treno kande Skytrain esas la bona selekto.

## Referi