open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Republiko

**Republiko** esas guvernala sistemo ube la chefo di stato (qua maxim-multa-kaze havas la titulo "prezidanto", ma en antiqua Roma esis "konsulo") elektesas dal populo o dal parlamento, e ne povas transmisar la povo heredale a lua familio, quale eventas en monarkii. L'origino di la vorto *republiko* esas 2 Latina vorti: *res publica* (publika kozo, o publik afero).

Se la chefo di stato anke esas chefo di guvernerio, la lando esas **[[prezidantala republiko]]** (exemple en Usa, Brazilia, Arjentinia). Se la chefo di guvernerio ne esas anke chefo di stato, ed selektesas da deputati de la precipua partisi (o koalisuro) en parlamento, la sistemo nominesas **[[parlamentala republiko]]** (exemple en Portugal, Finlando, Francia).

La prezidanti, maxim-multa-kaze en la moderna republiki, guvernas por periodi de 4 til 6 yari. En kelka landi, la konstituco limitizas la quanto di inter-sequanta foyi qui ula persono povas disputar prezidantal elekti. Exemple en Usa e en Brazilia, prezidanti povas disputar rielekto nur unfoye sequante. En Uruguay, la prezidanto elektesas por 5 yari e ne povas rielektesar. En Chili, lu elektesas por 4 yari e ne povas rielektesar. En Venezuela pos modifiko en la konstituco ye la 15ma di februaro 2009, la periodo esas 6 yari e la prezidanto povas rielektesar absolute.

Segun Aristoteles, la tri principi fundamentala di ula republiko esas:
* la separo di povi e lua mutuala kontrolo
* l'aktiva partopreno en la politiko di omna civitani
* la reprezento di omna sociala klasi en tota guvernala institucuri, sen prepondoro di ula.

Moderna konceptajo pri republiko kom demokrata sistemo di guvernerio aparis en Francia dum Iluminismo. Usa adoptis republiko kande ol divenis nedependanta, ye la 4ma di julio 1776.
Ray Charles

**Ray Charles** (n. **Raymond Charles Robinson** ye la 23ma di septembro 1930 til la 10ma di junio 2004) esis Usana kantisto, muzikisto e kompozisto di blues.
Koncentreyo

**Koncentreyo** esas la nomo di karcera kampeyo kreita kun la intenco izolar personi pro lia politikala opinioni, religiala kredo, raso o sexuala orientizeso od izolar stranjera o nacionala enemiki dum o pos militi.

L'expresuro *koncentreyo* aplikesas kande olca uzesas por enkarcerigar personi sen yusta legala proceso. La 4ma Konvenciono di Genève, establisita en 1949 e signatita da 194 landi, protektas civila personi retenita da enemiki dum tempo di militi.

La maxim konocata koncentreyi konstruktesis da naziisti ante e dum la Duesma mondomilito. La naziisti anke konocis destrukto-koncentreyi, koncentreyi destinita por destrukto di personi.

## Naziistala koncentreyi

; Sep extermino-koncentreyi
* *Konzentrationslager (KL) Auschwitz* o *KL Auschwitz-Birkenau* (IFA: *ˈaʊʃvɪts*), fakte tri koncentreyi: KL Auschwitz I (Stammlager), KL Birkenau (Auschwitz II) i KL Monowitz (Auschwitz III) – en urbo Oświęcim, vilajo Brzezinka e Monowice (olima vilajo, e nun ja urbo-parto di Oświęcim), provinco Mikrapolonia, Polonia
* *SS-Sonderkommando Belzec* o *Dienststelle Belzec der Waffen SS* – proxim vilajo Bełzec (IFA *ˈbɛu̯zɛt͡s*), provinco Lublin, Polonia
* *SS-Sonderkommando Kulmhof* – en Chełmno nad Nerem (IFA: ˈxɛu̯mnɔ ˌnad ˈnɛrɛm]), provinco Grandpolonia, Polonia
* *Konzentrationslager Lublin*, *Vernichtungslager Lublin*, *Kriegsgefangenenlager Maydanek* o *KL Majdanek* – en Lublin (ne-formala nomo *Majdanek* devenis de quartero di Lublin *Majdan Tatarski*), provinco Lublin, Polonia
* *Vernichtungslager Maly Trostinez* – en Mali Trascianiec (proxime Minsk), Bielorusia
* *SS-Sonderkommando Sobibor* – proxim vilajo Sobibór (IFA: *sɔˈbibur*) e ferovoyala staciono "Sobibór" en vilajo Żłobek (IFA: *ˈʐwɔbɛk*), provinco Lublin, Polonia
* *SS-Sonderkommando Treblinka* o (ne-formale) *Treblinka II* – proxime vilajo Treblinka e ferovoyala staciono, provinco Mazovia, (Polonia)

; Altra naziista koncentreyi (ube anke multi perdis sua vivo)
* *Buchenwald* – en Ettersberg proxime Weimar
* *Dachau* – en urbo Dachau
* *Esterwegen* – en Esterwegen che frontiero inter Germania e Nederlando
* *Flossenbürg* – proxim urbo Weiden in der Oberpfalz 
* *Groß-Rosen* – en la prezenta provinco Infrasilezia, Polonia
* *Mauthausen* – en la prezenta Austria
* *Natzweiler-Struthof* – en la prezenta Francia
* *Neuengamme* – en Hamburg
* *Ravensbrück* (precipue por mulieri) – en Ravensbrück, qua prezente es parto dil urbo Fürstenberg/Havel
* *Römhild* (Großer Gleichberg)
* *Sachsenhausen* – en prezenta samnoma parto dil urbo Oranienburg
* *Sonnenburg* – en la prezenta vilajo Słońsk, provinco Lubusz, Polonia
* *Stutthof* – en vilajo Sztutowo (36 km de Gdańsk), provinco Pomeria, Polonia
Bruce Springsteen

**Bruce Frederick Joseph Springsteen** (n. ye la 23ma di septembro 1949) esas Usana muzikisto, kantisto e kompozisto di rock e folk-muziko. Dum ilua kariero, duranta de plu kam 50 yari, ilu vendis plu kam 150 milion kopiuri de lua albumi, di qui 64 milioni nur en Usa, esanta un ek la maxim bone sucesoza artisti di la historio.
Manne Siegbahn

**Karl Manne Georg Siegbahn** (1886 til 1978) esis Sueda fizikisto qua recevis Nobel-premio pri fiziko en 1924. Ilu esis la patro del anke fizikisto Kai Manne Börje Siegbahn, qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1981.
Aram Hachaturyan

**Aram Il'yich Kachaturyan** o **Aram Ilich Hachaturyan** (n. ye la 6ma di junio 1903 til 1ma di mayo 1978) esis Sovietian-Armeniana kompozisto.
Alfabeto

**Alfabeto** esas literi en determinata ordino. Omna skribita (literala) linguo havas literi en propra ordino, do alfabetala ordino ne esas universala quankam diversa lingui uzus la sama alfabeto.

L’alfabeti uzata (uzita) en la mondo:
* Grek alfabeto
* Kirila alfabeto
* Latina alfabeto
* Runala alfabeto
* (edc.)
George Santayana

**George Santayana** (n. **Jorge Agustín Nicolás Ruiz de Santayana y Borrás** ye la 16ma di decembro 1863 til la 26ma di septembro 1952) esis Hispaniana filozofo, poeto e novelisto. Ilu rezidis parto di lia vivo en Usa, e skribis en Angliana linguo.

Citajo:
Benny Andersson

**Göran Bror Benny Andersson** (n. en 1946) esas Sueda kompozisto e muzikisto qua fondis la muzikala bando ABBA.
Kakuei Tanaka

**Kakuei Tanaka** (en Japoniana, 田中 角栄) esis chefministro di Japonia de 1972 til 1974.

Lockheed subornis ilu ed altri membri di guvernerio, per subsidiar la kompro da *All Nippon Airways* di avioni L-1011.
Eisaku Sato

**Eisaku Sato** (1901 til 1975) esis chefministro di Japonia de 1964 til 1972. Lu anke recevis |Nobel-premio pri paco en 1974.
Jean Henri Dunant

**Jean Henri Dunant** (1828 til 1910) esis Suisa entraprezisto qua fondis Reda Kruco pos la Batalio di Solferino, e recevis l'unesma Nobel-premio pri paco de la historio en 1901, kun Frédéric Passy.
Abdomino

La **Abdomino** esas la parto dil korpo inter la pektoro e la pelvo qua kontenas la stomako, intestini, hepato, spleno e pankreato. Anke nomizita ventro. Che la homo e multa altra vertebrozi, ol esas la regiono inter la torako e la pelvo (la diafragmo separas la toraka kavajo del l'abdomina kavajo). Che komplete developita insekto, la abdomino esas la triesma segmento dil korpo, dop la kapo e la torako.

## vertebrozo
La abdomino di vertebrozo kontenas multa organi:
* parto dil digestala sistemo (stomako, hepato, pankreato ed intestini).
* kompleta urinala sistemo (reno, veziko).
* interna riproduktala organi (ovarii, Falopiala tubi ed utero che muliero, testikuli, tubi e prostato che viro).

La abdomino kontenas anke kelki del maxim larja e facile acesebla sango-vaskuli che multa animali, ed esas ofte uzata en experimentado medicino per kateterizo.

Pro multa kauzi, la abdomino ofte prizentas altra koloro kam la cetera parti dil korpo. Piloza animali ofte havas tote o preske senpila abdomino.
Katetero

**Katetero** esas medikala instrumento konsistanta ek flexebla tubeto (dika de min 1 mm), qua uzesas per insertado permanenta en veino per facar por longa tempo od ofta, to ke plubonigas la komforto di kuracato pro evitanta iterado pikar ulu, precipue se l'aceso a veino esas desfacila, e posibliganta ulu mobilizar su kun min presorgi.
Blaise Pascal

**Blaise Pascal** (1623 til 1662) esis teologo, matematikisto e fizikisto.

## Matematiko e fiziko
* bazo di probablesi-teorio (Pascal-lego),
* verki pri gravitado, geometrio (Pascal-triangulo e koniki), hidrostatiko (Pascal-principio), aritmetiko.
* Unesma kalkulilo, Pascaline.

## Teologio
*Pascal-pario*, en libro *Les Pensées*, jansenism-ideo pro ne povas konocar se deo existas do plu bona facar kom se yes.

## Citajo
Kalkulilo

**Kalkulilo** esas moyeno por exekutar kalkuli. Quankam moderna kalkulili ofte enkorpigar generala utiligo komputero, l'aparato esas intence per facar specala operacioni, prefere ke flexebleso. Exemplo esas grafika kalkulilo pri trigonometrio e statistiko. 

## Historio

* abako
* pascaline
* Charles Babbage
* kazo registragilo
Long Island

**Long Island** esas insulo an l'Usana stato Nova-York. Ol havas  habitanti. Lua tota surfaco esas 3567 km².

Long Island esas la maxim granda insulo qua apartenas a kontinantala Usana stati, ed esas la 17ma maxim populoza insulo de la mondo (ol havas plu multa habitanti kam Irlando en Europa, e Hokkaido en Japonia). Ol esas longa de 118 km, e larja de 32 km. Lua maxim alta punto havas 122 metri di altitudo.

En lua westala porciono jacas la distrikti Brooklyn e Queens, del urbo New-York. Centre jacas komtii Nassau e Suffolk, ank apartenanta al stato Nova-York.
Karibiana Maro

**Karibiana** **Maro** esas tropikala maro en l'ocidentala misfero, en Oceano Atlantiko ed en Karibia. Ol jacas inter Mexiko e Centr-Amerika weste, e Sud-Amerika sude. Norde ed este jacas la Granda Antili (Kuba, Jamaika e Porto-Riko) e la "Mikra Antili" (St Kitts-Nevis, Dominika, Martinik, ec).

Karibiana Maro esas un del maxim granda mari en la mondo: lua tota surfaco esas 2.754.000 km². Lua maxim profunda punto jacas inter Kuba e Jamaika e havas 7.686 m.
Tropiko di Kankro

La **Tropiko di Kankro** esas un ek la precipua linei di latitudo qua markizas mapi di la Tero. Ol esas paralelo jacante 23°26'22" Norde del Equatoro.
Ceres

**Ceres** (simbolo: ), anke nomizita **1 Ceres**, esas la min granda nano-planeto en la sunala sistemo, e la sola en la asteroido-zono. Lua nomo venas de la Romana deino Ceres — la deino di herbi, la rekolto, e matrala amo. Ol deskovresis ye 1ma di januaro 1801 da Giuseppe Piazzi. Kun diametro di cirkume 950 km, ol havas un triimo del tota maso di la zono. Recenta observi montrabas ke ol esas sfero, diferanta de altra plu mikra asteroidi kun min granda gravitado.

## Fizikala traiti
Ceres esas la maxim granda objekto en la asteroido-zono, qua jacas precipue inter Marso e Jupitero. Tamen, plu fore del suno existas altra objekti qui ne esas planeti o luni di altra planeti: en la Kuiper-zono on trovas plu granda objekti quale Eris, Plutono, 50000 Quaoar, 90482 Orcus, e 90377 Sedna.

## Referi
Pedro la 1ma di Brazilia e la 4ma di Portugal

**Pedro la 1ma di Brazilia**, pose anke **Pedro la 4ma di Portugal** (*Pedro de Alcântara Francisco Antônio João Carlos Xavier de Paula Miguel Rafael Joaquim José Gonzaga Pascoal Cipriano Serafim de Bragança e Bourbon*) naskis en 1798 e mortis en 1834.

Il esis Portugalana princo, filiulo di rejulo João la 6ma di Portugal. En 1807 la rejala familio, inkluzite lor yuna princo Pedro, fugis pro l'invado da Franca trupi, a Brazilia.

En 1821, kande João retroiris a Portugal qua minacesis pro liberala revoluciono, Pedro divenis regento en Brazilia. Pedro deziris ke Brazilia esez nedependanta. Tamen la Portugalana parlamento, preferante ke ol esez kolonio, postulis ke Pedro irez a Portugal. Refuzante, il deklaris la nedependo di Brazilia ye la 7ma di septembro 1822 e kronizesis ye la 1ma di decembro kom unesma imperiestro di lando.  

Ilu anke recevis la titulo *Pedro 4ma di Portugal*, inter la 26ma di aprilo e la 2ma di mayo 1826, pos la morto di lua patro, rejulo João la 6ma.

Pos kelka yari kom imperiestro lua populareso diminutis. La parlamento di la lando opozis il e la populo revoltis. Pedro guvernis Brazilia de 1822 til la 7ma di aprilo 1831 kande il abdikis. 

Depos renuncir Braziliana trono, Pedro rivenis a Portugal e postulis Portugalana krono por lua filiino, Maria la 2ma. Tamen, lua fratulo Miguel ne aceptis lo, e komencis milito inter li. Pedro vinkis, ed riestablisis Maria kom rejino.

Pedro mortis ye la 24ma di septembro 1834 pro tuberkuloso.
Pedro Álvares Cabral

**Pedro Álvares Cabral** (n. 1467 o 1468 til 1520 o 1526) esis Portugalana nobelo, navigisto ed exploristo. Lu judikesas kom kom la deskovrinto di Brazilia, ye la 22ma di aprilo 1500.

Cabral naskis en urbo Belmonte, Beira Baixa, Portugal. Lu esis filiulo de Fernão Cabral ed Isabel de Gouveia de Queirós. Ilu mariajis Isabel de Castro. Posible ilu havis bona konoco pri navigado e granda experienco kom maristo. Pro to, rejulo Manuel la 1ma di Portugal judikis lu kompetenta por prolongigar la laboro da Vasco da Gama.

## Voyajo
Cabral recevis de la rejo 13 navi e 1500 homi por komandar. Ye la 9ma di marto 1500 l'expedicionala floto di dek-e-tri navi departis de Lisboa. La skopo esis voyajar ad India por negociar spici ed establisar komercal avanposteni en India. Li iris per nova voyo, cirkum la sudo di Afrika, explorita unesmafoye dum la voyajo di Vasco da Gama, qua retrovenabis a Portugal de India en 1499. 

Pos departir de Kabo Verda, la floto navigis vers sud-westo an sudal Atlantiko fore de Afrika, pro navigala tekniko. Ye la 22ma di aprilo 1500, videsis monto (qua baptesis *Monte Pascoal*) e li atingis nekonocata lando, quan li exploris til la 2ma di mayo. Cabral deklaris ke la lando esas posedajo di Portugal, e nomizis ol *Ilha de Vera Cruz* ("Insulo di la Vera Kruco"). Lu ne savis ke fakte ne esis insulo, ma la marobordo di Sud-Amerika, e la nova posedajo pose nomesis *Brasil* (Brazilia). En eventoza expediciono (dum qua plura navi perdesis), Cabral atingis India ye la 13ma di septembro, ube il negociis vari, e fine arivis en Portugal dum la somero di 1501. La rezultanta interesi di Portugal pri Sud-Amerika, e pri estala komerco, divenis duriva.
Ekonomio di Nikaragua

Nikaragua esas la maxim povra lando di kontinentala Central-Amerika e la duesma maxim povra di Amerika dop Haiti. La bazo di lua ekonomio esas agrokultivo. Edukado di bovaro, peskado e minado ank esas importanta. La precipua produkturi di la lando esas kafeo, karno, kreveto e homardo, kotono, tabako, sukro, banano, ed oro. Depos 2006, kande komercala pakto inter Usa e Central-Amerikana landi signatesis, kreskis l'oportuneso por exportacar anke texuri e vestaro. Nun, texuri e vestaro reprezentas 60% del exportaci.

Interna milito afektis l'ekonomio di la lando, nome industrio, dum la yari 1980a. Dum la recenta administradi di Daniel Ortega l'ekonomio kreskabas multe, quankam duras l'efekti dil internaciona krizi: en 2009, la TNP diminutis per 1,5%. En 2010, ol rekuperis su e kreskis 4,5%, pro kresko di exportaci e turismo.

Nikaragua subisas persistanta deficiti komercala e budjetala, e dependas de exterlanda helpo, qua reprezentis cirkume 25% de lua TNP en 2001. Pekunio sendita da Nikaraguani qui rezidas exterlande - nome en Kosta Rika, Usa ed Europana Uniono - reprezentas 15% de TNP. Cirkume 1 milion Nikaraguani vivas exterlande. Chomeso en 2024 esis 4,6%.

## Referi
Petrolo

**Petrolo** (de Greka vorti πετρή *petros* - petro, ed ολέον *oleos* - oleo) esas liquido qua existas subtere en kelka regioni di la Tero e konsistas ek multa substanci, nome hidrokarbi.

Petrolo uzesas precipue por obtenar kombustivi (Dizelo, gazolino, kerozeno, ec.) qui esas importanta fonti di energio. Altra uzaji esas kom kruda fonto por fabrikar plastiko, solventi, pest-ocidili, ec.

Nafto esas parto de petrola rafino-procedo.

## La maxim granda petrolo-kompanii del mondo
* ExxonMobil
* BP Amoco
* Royal Dutch/Shell Group
* Total

## Limitala materiajo

En 2004, konsumesis 3,9 miliardi tuni di petrolo en tota mondo. Tamen ol esas limitizita materiajo, qua finos ul-die. En 2005 on kalkulis ke la somito en la petrolala produktado atingesus dum la yari 2030a. Kelka specalisti prediktas ke la somito venus plu frue, kontre ke altri prediktas ke ol venus plu tarde, tamen omni konkordas ke nova energio-fonti mustos uzesar, samatempe kam nova petrolala jaceyi esos od esus trovata.

La jaceyi di petrolo konocata de la mondo - segun la situeso en 2004 - esas:
# Proxim-Oriento - 100,0 miliardi tuni - 61,7 %
# Eurazia - 19,0 miliardi tuni - 11,7 %
# Afrika - 14,9 miliardi tuni - 9,4 %
# Central e Sud-Amerika - 14,4 miliardi tuni - 8,5 %
# Nord-Amerika - 8,0 miliardi tuni - 5,1 %
# Rivala stati dil Pacifiko - 5,5 miliardi tuni - 3,5 %

La jaceyi di petrolo konocata de la 12 maxim granda produkteri en 2004:
# Saudi-Arabia - 36.1 miliardi tuni
# Iran - 18.2 miliardi tuni
# Irak - 15,5 miliardi tuni
# Kuwait - 13,6 miliardi tuni
# Unionita Araba Emirii - 13.0 miliardi tuni
# Venezuela - 11,1 miliardi tuni
# Rusia - 9,9 miliardi tuni
# Kazakstan - 5,4 miliardi tuni
# Libia - 5,1 miliardi tuni
# Nigeria - 4,8 miliardi tuni
# Usa - 3,6 miliardi tuni
# Kanada - 2,4 miliardi tuni
Pecho

**Pecho** esas viskoelastika glutinoza materio konstitucata de rezini e gudri, ed obtenata de rezinoza ligno.

Ol tradicionale uzesis por fixigar lejera korpi o por kalfatar e krear nepermeebla induturo en ligni uzita por konstruktar seglobateli, ed anke por fabrikar torchi.
Atomo

**Atomo** esas la maxim mikra porciono di ordinara materio qua formacas kemial elemento. Irga solido liquido, gaso o plasmo konsistas ek neutra od ionizita atomi. Atomi esas multe mikra ordinare mezuranta cirkume trans 100 pikometri. Li esas tante mikra ke ne esas posibla uzar klasika fiziko por previdar lia konduto o propraji, exemple denseso, konduktiveso, edc. Vice, uzesas la quantika fiziko por studiar li.

Atomi konsistas ek mikrega nukleo - kontenante elektrale pozitiva protoni e neutra neutroni - asociata kun elektrale negativa elektroni. La nombro de protoni en la nukleo definas qual esas la kemial elemento dil atomo.
Akbar

**Jalaluddin Muhammad Akbar**, n. ye la 15ma di oktobro 1542 en Umarkot, Madhya Pradesh til la 15ma di oktobro 1605 en Agra regnis de 1556 til lua morto.

## La militisto
Il esis filiulo di Humâyûn e Hamida Begun. En 1556 il sucedis lua patro en lor mikra Mohamedana imperio, e kun Bairam Khân vinkis la batalio di Pânipat kontre Afganistanana imperio. En 1560 ilu decidis liberigar su de la tutelo di Bairam Khân. Ta lasta ne aceptis lua evikto e rebeleskis, ma esis rapide aplastita. Pos, Akbar regnis en mastro sen kontesto sur nordal India.

L'imperio pluvasteskis per konquesto di Gujarat en 1573, Bengal en 1576, Sindh en 1590, Orissa en 1592 e Baluchistan en 1594. Kun la morto di lua fratulo Hakîm, rejo di Kabul, en 1585, ilu heredis Kashmir. Ilu lansis su pose por konquestar sudal India.

## Reformero e meceno
Iliterata, ilu montris granda talento por administrar, e duris la verko di riorganizo komencita da Sher Shah Suri, qua ekpulsabis lua patro de India. Il dividis lua teritorio en 15 provinci, omna kun militala guberniestro, *Nawab Nazim*, e civil administrero, *Diwân*, qua kontrolis la financi. Il establisis imposti sur l'agrala suli korespondanta a la triimo di la valoro dil rekoltajo. Tolerema pri religio, en 1562 il abolisis la *jiziya*, imposto kolektita en Mohamedana teritorio de ne-Mohamedani, la taxado dil pilgrimeri, e mariajis hindua princino, Mariam az-Zamânî, filiino de la princo di Amber, Bihari Mal, ed aceptis hindui en lua administro ed armeo, qua pose federis kun la reji di Rajput.

Quankam il esis Mohamedano, ilu dubitis pri l'origino divina di Koran e serchis sinkretismo, quale la poeto Kabîr 150 yari ante, qua semblis por li plu proxim vera religio. Por to, ilu juntis proxim ilu reprezentinti de diversa religii, e mem kontaktis jezuiti en Goa. De ta inquesti, en 1581 ilu kreis religio nomizita *[[Dîn-i-Ilâhî]]* o "religio di la lumo", qua probis unigar Koran, Biblo e hindua texti. Il itere permisis konstrukto di hindua templi, ma interdiktis *satî*, la suocido di vidvini. Ilu restis multe proxima Shamanista heredo pre-Mohamedana, kun lua tranci e vizioni.

Por celebrar lua vinko kontre Goujerat, il imperis konstrukto (1569 til 1576) di nova chef-urbo en Fatehpur Sikri, apud Agra, ube ilu facis krear nova arkitekturala stilo qua mixis Mohamedana e hindua influi. Ol abandonesis en 1586 por Lahore, plu proxim nestabila regioni. Il atraktis persiana miniatura pikturisti.

La lasta yari dil regno di Akbar notoreskis pro l'ofta rebelesi di lua filiulo Salim, futura imperiestro Jahângîr. Ilu mortis pro disenterio. La superba mauzoleo en blanka marmoro e reda greso erektita da lua filiulo nord-este de Sikandra ma esis profanacita da Jâts, agrokultivisti.
Blaise Cendrars

**Blaise Cendrars** (civila nomo **Frédéric-Louis Sauser** 1887 til 1961) esis Suisiana-Franciana skriptisto.

Lua voyaji, reala od imaginala, esas la precipua fonto por inspirajo di lua poemaro do (*la prozo di [[Transsiberia fervoyo|Transsiberia]] e la mikra Jehanne de France*) splendida poemo en du metri di alteso en l'originala edituro, ilustrita da Sonia Terk-Delaunay, 1913).

Depos engajar su en Exterlanda Legiono, il partoprenis en l'Unesma mondomilito ube il perdis lua dextra brakio (ed il esis dextruzero) en 1915, il esis amputita supere di kudo.
Palermo

**Palermo** esas chef-urbo di Italiana regiono Sicilia. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti.. Lua tota surfaco esas 158 km².

## Referi
Transsiberia fervoyo

**Transsiberia [[fervoyo]]** esas ferovoyo qua iras de Sankt-Peterburg a Vladivostok, parkuranta 9.289 km sternar su ek tempozoni, tra granda extenso di sud-Siberiana teritorio. Ol esas elektrikita depos 2002.

La precipua voyo esas *transsiberia lineo*, de Moskva tra Nijni Novgorod sur Volga, Perm sur Kama, Yekaterinburg en Ural, Omsk sur Irtish, Novosibirsk sur Ob, Krasnoyarsk sur Yenisei, Irkutsk apud suda extremajo di lago Baikal, Chita e Habarovsk.

## Literaturo

Blaise Cendrars skribis pri ulo ye 1912 en Franca poemo ilustrita da Sonia Terk-Delaunay.
Feira de Santana

**Feira de Santana** esas la 2ma maxim populoza urbo di Braziliana stato Bahia. Ol distas 100 km de Salvador, la chef-urbo dil stato, e ligesas ad ol per la moderna voyego BR-324. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km².

Feira de Santana esas importanta centro komercala, industriala, teknologiala, financala, imoblala e politikala dil stato. Ol ank esas koncentropunto por firmi di logistiko*, e bifurkovoyo di du importanta chosei, BR-116 e BR-101, qui konektas la Nord-estala regiono di Brazilia kun la regioni Sud-estala e Sudala.
Ayerbe

**Ayerbe** esas urbo en la regiono Aragon, Hispania. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti. Entote ol havas 63,29 km².
André Frédéric Cournand

**André Frédéric Cournand** (1895 til 1988) esis Franca mediko e fiziologiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1956.
Vasco Núñez de Balboa

**Vasco Núñez de Balboa** (1475 til la 15ma di januaro 1519) esis Hispana deskovrero ed explorero, konocata kom l'unesma Europano qua deskovris Oceano Pacifiko.
Toomas Hendrik Ilves

**Toomas Hendrik Ilves** esis prezidanto di Estonia de 2006 til 2016. Ilu naskis 26ma di decembro 1953 en Stockholm che emigranta-Estoniana familio. Li translojis ad Usa, kande Toomas Hendrik evis tri yari.

Ilves havas du ciencala gradi en psikologio de Usana universitati. De 1984 til 1993 il esis analizisto e serchisto che la radioemiserio “Libera Europa” en Germania. Il esis anke chefo dil emisado di la programi sendita ad Estonia.

De 1993 til 1996 Ilves esis ambasadisto di Estonia en Usa. De 1996 til 1998 e de 1999 til 2002 ilu esis Ministro pri Exteral Aferi di Estonia. Ye la 9ma di oktobro 2006 lu divenis prezidanto di Estonia. Ultre l'Estoniana, ilu savas l'Angla, la Germana e la Hispana.

Toomas Hendrik Ilves esas duesmafoye mariajita. Lu havas tri filii: Luukas Kristjan, Juulia Kristiine e Kadri Keiu. Lua hobio ultre politiko esas lektado, Mediteranea koquarto, e restauro di lua familiala domo en Viljandi.
Vitória da Conquista

**Vitória da Conquista** esas la 3ma maxim populoza urbo di Braziliana stato Bahia. Ol anke havas la 3ma maxim granda ekonomio dil stato. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis  habitanti. Lua tota Surfaco esas  km².

Vitória da Conquista esas importanta centro por servadi e komerco an la sudo dil stato. Kultivi di sukrokano por produktar alkoholo, ed eukalipto por produktar papero ank esas importanta.

L'importanta choseo BR-116, qua konektas la sudo a la nordo di Brazilia Vitória da Conquista, ligas ol a la chef-urbo di stato ed anke a Sud-Estala regiono di Brazilia.
Niccolò Machiavelli

**Niccolò di Bernardo dei Machiavelli** (1469 til 1527; pron.: *nikolo makiaveli*) esis Italiana filozofo, muzikisto e poeto, konocita kom autoro di *[[La Princo]]*.

« le prince doit faire le bien s’il le peut et entrer dans le mal s’il le faut »

Ilua patro esis legisto. En 1498, kelka yari pos l'ekpulso di la povoza familio Medici, il divenis duesma kancelero di la republiko di Firenze, e dum sequanta yari il misionale vizitis altra regioni di Italia e Francia. Ilua ofico finis en 1512 kande le Medici riganis povo en Firenze. En 1513, akuzita pro komplotar, ilu tormentesis ed enkarcerigesis. Ilu liberigesis pos tri semani. En la ruro di la republiko di Firenze il skribis la famoza verko *La Princo*, en qua il deskriptis quale princo devus agar por retenar sua povo.
Rumana linguo

**Rumaniana** esas Latinida linguo parolata precipue en Rumania e Moldavia.

## Gramatiko
La substantivi Rumaniana havas tri genri:feminalo, maskulalo e neutralo, e deklinas per numero (singulara e plurala) e kazo (nominativo, akuzativo, dativo, genitivo e vokativo.) L'artikli, ultre multa adjektivi e pronomi, akordas pri genro, numero e kazo kun la substantivo li referas. Rumaniana esas la sola Latinida linguo ube definita artikli esas enklitika. 

Simila ad omna Latinida lingui, Rumaniana verbi esas tre inflexala pri persono, numero, tempo, modo e voco. La ordinara ordino di vorto esas SVO (subjekto, verbo, objekto.) Rumaniana havas quar verbala konjugi quo dividas en dek shabloni di konjugi.

## Skribosistemo
L'unesma skribita dokumenti de Latinida linguo verbala en mezpoko en la Balkania skribesis da la Bizancana historiisto Theophanes en la sisesma yarcento pro militala expediciono kontre l'Avari de 587, kande Vlacelo laboristo qua akompanar la Bizancana armeo remarkis qua la kargajo falita de un de la animali e klamis kontre kompano Torna, torna fratre ("revinez fratulo!"). 

La maxim olda skribala texto en Rumaniana esas letro de junio 1521, en qua Neacşu de Câmpulung skribis ad l'urbestro de Braşov pri minacanta atako dil Turki. Eris skribis kun la kirila alfabeto, simila ad multe frua skriburi.

## Exemplo di linguo
*Toate ființele umane se nasc libere și egale în demnitate și în drepturi. Ele sunt înzestrate cu rațiune și conștiință și trebuie să se comporte unele față de altele în spiritul fraternității.*

Omna homi naskas libera ed egala relate digneso e yuri. Li esas dotita per raciono e koncienco e devas agar vers l'una l'altra en spirito di frateso.

## Extera ligili
* Kurso Ido-Rumaniana
Lituana linguo

**Lituaniana linguo** esas la oficala linguo di Lituania ed esas un de la lingui oficala di la Europana Uniono. Esas cirkum 2.96 milion Lituaniani indijena en Lituania e cirkum 170,000 en altra landi. La Lituaniana apartenas a la Baltika lingui, ed esas proxime parenta linguo di la Latviana. Tamen la du lingui ne esas reciproke komprenebla. Ol esas skribita per la latina alfabeto. On kredas ke la linguo esas la maxim konservita, vivanta Indo-Europana linguo, nam ol retenas multa traiti di la Prima-Indo-Europana linguo olqui perditesas en altra lingui Indo-Europana.
Latviana linguo

**Latviana** esas l'oficala linguo di Latvia, ed un ek l'oficala lingui del Europana Uniono. Ol apartenas a la grupo di Baltika lingui (sama grupo kam la Lituaniana).
Hubert Maga

**Hubert Maga** (1916-2000) esis l'unesma prezidanto di Dahome (la nuna Benin) e guvernis de 1960 til 1963, kande ilu revokesis per stato-stroko. Ilu anke esis prezidanto de 1970 til 1972.
Dahome

**Dahome** esis antiqua rejlando en Afrika fondita dum 17ma yarcento ed existis til 19ma yarcento kande Franciani okupis la regiono.

Importanta ekonomikala aktivo en rejlando esis komerco di sklavi.

Ye 1958, Dahome recevis autonomio, pos ye 1960 ol divenis nedependanta de Francia. Divenas Benin ye 30 di novembro 1975.
Tomé de Sousa

**Tomé de Sousa** (1503 til 1579) esis Portugalana nobelo qua divenis l'unesma generala guvernisto di Brazilia.
Danny Kaye

**Danny Kaye** (n. **David Daniel Kaminsky**, 1911 til 1987) esis Usana cinem-aktoro, kantisto e komediisto.
Sándor Weöres

**Sándor Weöres** (n. *Weöres Sándor* ye la 22ma di junio 1913 til la 22ma di januaro 1989, esis Hungara skriptisto e poeto.

## Poemaro
* *Hideg van*, 1934.
* *A kő és az ember*, 1935.
* *A teremtés dicsérete*, 1938.
* *Meduza*, 1944.
* *A szerelem ábécéje*, 1946.
* *Elysium*, 1946.
* *Gyümölcskosár*, 1946.
* *A fogok tornáca*, 1947.
* *Bóbita*, 1955.
* *A hallgatás tornya*, 1956.
* *Tarka forgó*, 1958.
* *Tűzkút*, 1964.
* *Gyermekjátékok*, 1965.
* *Merülő Saturnus*, 1968.
* *Zimzizim*, 1969.
* *Psyche*, 1972.
* *Télország*, 1972.
* *Priapos*, skribita en 1950, publikigita en 2001.
Nederlandan Antili

**Nederlandan Antili** esis teritorio en Karibia qua apartenis a Nederlando. Ol konsistis ek 2 insuli plu granda (Bonaire e Kuracao) e la mikra insuli Sint Eustatius, Saba e Sint Maarten.

**Bazala fakti pri Nederlandan  Antili.**
### Historio
Cristoforo Colombo deskovris l'insuli ad-vente en 1493, ed Alonso de Ojeda deskovris l'insuli kunventa en 1499. Dum la 17ma yarcento Nederlandana Kompanio di Westal Indii konquestis la du grupi di insuli. Pos 1650 Nederlando kontrolis 6 insuli: Kuracao (koloniigita en  1634), Aruba, Bonaire e Sint Eustatius (koloniigita en 1636), Saba (koloniigita en 1640) e Sint Maarten (koloniigita en 1648). Ante, Angilla (de 1631 til 1650), Virgin-Insuli Britaniana (de 1612 til 1672), Saint Croix e Tobago anke esis Nederlandana kolonii.

Kuracao afektesis multe pro l'aboliso dil sklaveso, en 1863. Lua prospereso restauresis dum la 20ma yarcento, kande la petrolo-refinerio inauguresis.

En 1954 Nederlando modifikis la stando dil teritorio, qui divenis parto di Nederlandana Rejio kom separita lando. En 1986, Aruba separesis de Nederlandan Antili e divenis autonoma regiono.

Ye la 10ma di oktobro 2010 Nederlandan  Antili dessolvesis. Kuracao (Curacao) e Sint Maarten divenis konstitucanta landi dil Rejio Nederlando, kontre ke Bonaire, Saba e Sint Eustatius divenis specala municipi de Nederlando, konocita kom insuli "BES" o Nederlandana Karibia.

### Politiko
Nederlandan Antili havis sua propra konstituco, proklamita ye la 29ma di marto 1955. La chefo di stato esis la rejo di Nederlando, reprezentita da generala guvernisto. La chefo di guvernerio esis la chefministro, qua esis chefo di konsilistaro di ministri. La teritorio havis parlamento kun unika chambro e 22 membri.

### Ekonomio
Turismo, transporto e rafino di petrolo e financi esis la precipua ekonomial agadi del insuli. Preske tota mashini e komercaji importacesis de altra landi, nome de Venezuela, Usa e Mexikia.

### Geografio

Nederlandan Antili subdividesis en du grupi di insuli:
- la sudala grupo konsistis ek la maxim granda l'insuli, anke konocita kom "insuli ABC": Aruba, Bonaire (inkluzinte l'insuleto "klein Bonaire") e Kuracao (Nederlandane *Curaçao*, inkluzinte l'insuleto "klein Curacao"),
- la nordala grupo konsistis ek mikra insuli anke konocita kom "insuli S": Sint Maarten, Sint Eustatius e Saba.

### Kulturo
Nederlandana linguo, Angla e Papiamentu esis l'oficala lingui dil teritorio.

### Referi
Cotonou

**Cotonou** esas l'ekonomiala chef-urbo e la maxim populoza urbo di Benin. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco essas 79 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti ye la sam yaro.

Cotonou anke koncentras diversa servadi guvernala e diplomacala.
Ferenc Kölcsey

**Ferenc Kölcsey** (1790 til 1838) esis Hungara poeto e kritikisto. Lia poemo *Hymnusz* (1823) divenis nuna Hungariana nacionala himno.
Muhammad la 3ma di Maroko

**Sid Muhammad Ben Abdellah al-Qatib**, o **Muhammad la 3ma**, esis sultano di Maroko de 1757 til 1790. Ilu esis l'unesma regnanto qua agnoskis la nedependo di Usa, en 1789.
Transilvania

**Transilvania** esas historiala regiono di Rumania en centro ed en westo di lando.

La regiono divenis parto di Romana Dacia. Dum 11ma yarcento, Transilvania esis mencionita kom parto di Hungara Imperio. En 1571 ol divenis princolando sub Otoman imperio, ed en 1711 divenis parto di Habsburg Monarkio.

Ye 1867 ol divenis parto di Austria-Hungaria, e fine depos unesma mondomilito, ol divenis Rumaniana teritorio.

Transilvania es maxim konocita exterlande (nejuste historiale) da asociado kun Drakula vampiro e la kastelo di Karpata da Jules Verne.
Dacia

En l'anciena geografio, **Dacia** esis la regiono norde de Danubio til Nigra Maro habitita da Daciani e da Geta-populo, du Trakiana tribui. La regiono okupesis da Roman imperio dum la komenco dil 2ma yarcento, e lua teritorio hodie formacas Rumania, Moldova e parti de Hungaria, Bulgaria ed Ukraina.

Ante l'invado da Romani, Daciani esis agrokultivisti, kreanti di abeli, fabrikanti di vino e ceramiko. Pos du militi, en 106 Romani invadis e okupis la regiono, pose transformita en Romana provinco.

La regiono divenis parto di Roman imperio til la regno di Aurelianus (270-275) qua abandonis la provinco depos ataki ed  invado da Daciana tribui.
Lucius Domitius Aurelianus

**Lucius Domitius Aurelianus** (kompleta titulo: *Imperator Caesar Lucius Domitius Aurelianus Augustus, Germanicus Maximus, Gothicus Maximus, Parthicus Maximus, Restitutor Orientis, Restitutor Orbis*, 214 til 275) esis imperiestro di Romana imperio de 270 til septembro 275, kande ilu asasinesis.
Yaser Arafat

**Yaser Arafat** (n. **Mohamed Abdel-Rauf Arafat al-Kudwa al-Huseyni** en 1929, m. 2004) esis unesma prezidanto di Nacional Autoritato di Palestina. Ilu kunpremiizesis per la Nobel-premio pri paco en 1994, kun Ichak Rabin e Shimon Peres.
Konstituco

**Konstituco** esas sistemo di normi, ordinare skribita en unika texto, qui establisas reguli e principi segun quo ula regiono (lando, stato, provinco, municipo) od organizuro guvernesas.

Pri landi, ca vorto referas precize a nacionala konstituco, qua definas fundamentala politika principi, ed establisas la strukturo, procedi e devi di la guvernerio. En la maxim multa landi, la konstituco anke grantas kelka homala yuri en lua texto.

La konstituco judikesas kom la maxim importanta lego di ula lando. Altra legi kreita pose mustas respektar la determini di konstitucala texto, e la legi qui existis ante la konstituco nur duros mantenor efikiveso se li respektos la nova konstitucala determini.

## Klasifikuro di la konstituci
La konstituci povas klasifikesar segun la facileso o desfacileso pri modifikar lua texto, en "rigida konstituci" o "desrigida konstituci". La konstituci "rigida" demandas procedi plu komplexa, o kun quanto di voti favorebla plu granda kam la bezonata por aprobar ordinara legi, exemple: la konstituco di Brazilia determinas ke por aprobar emendi a lua texto bezonesas 3/5 ek la membri del parlamento (senato e chambro di deputati) e du votadi, kontre ke por aprobar ordinara legi bezonesas nur singla majoritato de la duimo plus un ek la membri de la Chambro di Deputati, e singla majoritato de la duimo plus un ek la Senatani, en unika votado en omna chambri.

## Referi
Jean Pierre Rampal

**Jean-Pierre Louis Rampal** (1922 til 2000) esis Franca flutisto, konsiderita un ek la maxim bona muzikisti de la 20ma yarcento.
Komi-linguo

La **Komi** (Ziryana, *Komi*) esas linguo parolata en nord-esta regiono di Rusia da aproxime 285.000 personi. Ol esas un de Uralika lingui, ed esas skribita per kirila alfabeto.
Ivan Alexeyevich Kuratov

**Ivan Alexeyevich Kuratov** (1839 til 1875) esis l'unesma Rusiana poeto qua skribis en Komi-linguo linguo di republiko Komi.
Tahiti

**Tahiti** esas la maxim granda insulo di Franca Polinezia (arkipelago che Pacifiko qua apartenas a Francia). Lua tota surfaco esas 1 048 km². Segun la demografiala kontado di 2012, ol havis  habitanti. Lua maxim alta monto havas 2451 m di altitudo. Lua chef-urbo esas Pape'ete.

L'insulo komencis habitesar inter la yari 300 e 800 pos Kristo. Ol deskovresis en 1774 da Britaniana kapitano James Cook.
Bordeaux

**Bordeaux** (Gaskoniane, *Bordèu*) esas chef-urbo di Franca regiono Nov Aquitania e dil departmento Gironde. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 49,36 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti, segun la demografiala kontado di 2020.

Bordeaux esas mondale famoza pro sua vini. Multa vit-agri stacas en kolini proxim ol, ed alonge fluvio Garonne. L'urbo anke gastigas la maxim importanta internaciona ferio pri vino, Vinexpo. Ol ank esas centro por gastronomio e turistal aferi, e loko ube organizesas multa internaciona kongresi. Ol ank esas importanta centro por aeronaval industrio, e por industrii militala e kosmala, esanta sideyo di importanta kompanii, exemple *Dassault Aviation*, *Ariane Group*, *Safran* e *Thalès*. Lua anciena portuo, konstruktita dum Mezepoko, klasifikesis en 2007 kom Mondala Patrimonio di la Homaro, segun UNESKO.

La nuna Universitato di Bordeaux establisesis en 1441 dal papo Eugenius la 4ma, kande Bordeaux esis Angla urbo. Nun ol havas 54 mil studenti, de qui plu kam 6 mil esas exterlandani.

## Historio

Restaji arkeologiala montris ke le koloniigo di la regiono komencis dum fer-epoko, ye la 6ma yarcento aK, en regiono di 4 o 5 hektari an la sinistra rivo di rivero Devèze. La regiono konquestesis dal Romani dum l'1ma yarcento aK, dum tale nomizita "milito di Galia". Sub Romana administrado, *Burdigala* (Romana nomo di Bordeaux) divenis un ek la maxim prosperoza urbi Europana.

En 70, imperiestro Vespasianus transformis Burdigala en chef-urbo di Romana provinco Aquitania. Romani konstruktis granda monumenti en Bordeaux, exemple l'amfiteatro konocata kom *Palais Gallien*, kapabla pri recevar cirkume 20 mil spektanti, e le Koloni de Tutelle (France: *Piliers de Tutelle*) qua uzesis kom templo o forumo.

En 286, kreesis l'unesma universitato dil urbo, en qua docesis nur retoriko e gramatiko.

## Geografio

La reliefo di Bordeaux esas plana e kun basa kolini an la sinistra rivo di fluvio Garonne, ube jacas granda parto dil urbo. Parto de ca areo olim esis marshoza. An la dextra rivo existas kalkoza platajo qua povas atingar 90 metri super la marala nivelo. En ta kalkoza tereni produktesas la maxim chera vini de la mondo. La mezavalora altitudo dil urbo esas 6 metri, e lua reliefo varias de 1 til 42 metri super la marala nivelo.

La klimato di Bordeaux esas moderema oceanala, kun influi subtropikala e mediteranea (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 7,1°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 21,9°C. Recente, enrejistresis augmento di diala temperaturi, pro klimatala chanjo.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 924,9 mm, e la maxim pluvoza monati esas novembro e decembro, kun mezavalore plu kam 100 mm, single.

## Referi
Gaskoniana linguo

**Gaskoniana** esas konsiderita da kelka perquizitisti kom un dialekto di Ocitaniana linguo, od anke un altra diferanta linguo de Nov-Romana linguaro.
Don Rosa

**Don Rosa** (n. **Gioachino 'Keno' Don Hugo Rosa** en 1951) esis Usana desegnisto. Ilu desegnis *Donald Duck* e *Mr. Scrooge*.
Pär Lagerkvist

**Pär Fabien Lagerkvist** (1891 til 1974) esis Suediana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1951.

## Verki
(tituli en Suediana)
* *Ordkonst och bildkonst *(1913) 
* *Motiv *(1914)
* *Järn och människor *(1915)
* *Ångest *(1916) 
* *Teater *(1918) 
* *Kaos *(1919) 
* *Det eviga leendet *(1920) 
* *Den lyckliges väg *(1921) 
* *Onda sagor *(1924) 
* *Gäst hos verkligheten *(1925)
* *Hjärtats sånger *(1926) 
* *Han som fick leva om sitt liv *(1928) 
* *Bödeln *(1933)
* *Den knutna näven *(1934) 
* *Seger i mörker *(1939) 
* *Sång och strid *(1940) 
* *Dvärgen *(1944)
* *Barabbas *(1950) 
* *Aftonland *(1953) 
* *Sibyllan *(1956) 
* *Det heliga landet *(1964) 
* *Mariamne *(1967)
Gustav Suits

**Gustav Suits** (1883 til 1956) esis Estoniana poeto, konsiderita un di la precipua moderna poeti de lia lando.
Sal Mineo

**Sal Mineo** (n. **Salvatore Mineo Jr.** en 1939 til 1976) esis Usana cinem-aktoro, konocita pro lua verko en la filmo *Rebel Without a Cause* (1955).
Cab Calloway

**Cab Calloway**, n.**Cabell Calloway III** (1907 til 1994) esis Usana muzikisto, kantisto, chefo di jazo-bando, e kelkafoye aktoro. Ilua bando, en qua anke pleis trumpetisti Dizzy Gillespie e Adolphus "Doc" Cheatham, esis un ek la maxim populara jazo-bandi de Usa.
Rochester

**Rochester** povas siknifikar multa loki:

En USA:
* Rochester, Nova-York (la maxim granda loko kun nomo *Rochester*)
* Rochester, Nova-Hampshire
* Rochester, Indiana
* Rochester, Kentucky
* Rochester, Minnesota

En Anglia:
* Rochester, Kent - unesma loko kun nomo *Rochester*
Jules Dumont d'Urville

**Jules Sébastien César Dumont d'Urville** (n. ye la 23ma di mayo 1790 til la 8ma di mayo 1842) esis Franciana navigisto ed explorero. Il exploris Pacifiko, Australia, Nova-Zelando ed Antarktika.
Rochester, Nova-York

**Rochester** esas la 3ma maxim populoza urbo di la stato Nova-York, en Usa, e sideyo di komtio Monroe. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis , kontre  habitanti en 2010. Lua tota surfaco esas 96,1 km². Lua metropolala areo havis cirkume 1,9 milion habitanti en 2020, e  habitanti en 2010.

## Referi
László Sólyom

**László Sólyom** (n. 3 di januaro 1942) advokato ed yuristo, esis prezidanto di Hungaria de 2005 til 2010.
Henrik Ibsen

**Henrik Johan Ibsen** (1828 til 1906) esis Norvegiana skriptisto por teatro.

Kande il esis yunulo, la familio sufris pro la financala ruino di lua patro. Il komencis skribar dramati pos ke ilua edukado cesis evante 15 yari; ilua unesma dramato, qua ne esis pleata, editesis kande il evis 22; plusa dramati esis ne-sucesoza. Frua sucesoza dramati esis *Brand* en 1865 e *Peer Gynt* en 1867; altra dramati, qui divenis famoza, sequis.
Simón Bolívar

**Simón Bolívar** (n. **Simón José António de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios y Blanco** ye la 24ma di julio 1783 til la 17ma di decembro 1830) esis Sud-Amerikana militestro e revolucionero, liberigero di ex-Hispana kolonii en Sud-Amerika. Ilu komandis militi qui rezultis la nedependi di nuna Venezuela, Kolumbia, Equador, Panama e Peru, de Hispania. Il anke esis prezidanto di la republiko di liberigita landi.

Bolívar konocesas kom *El Libertador*, signifikante "La Liberigero".
Rivero

**Rivero** es abundanta aquofluo qua fluas aden fluvio od en altra rivero.

## Exempli di riveri
* Volga
* Nilo
Denseso di habitantaro

**Denseso di habitantaro** signifikas quanta homi (od bestii e.c.) vivas en ul areo. On uzas sequanta formulo: 

La denseso di habitantaro montresas ofte quanta habitanti existas po *un* quadrata kilometro (o po un quadrata milio, malgre milio ne esas ISO-unajo).
Kosmo

**Kosmo** esas universo, egardata kom organizuro.

A kosmo relatanta nocioni:
asteroido | 
astro |
astrofiziko |
astronautiko |
astronauto |
astronomio |
bolido |
cielo |
exoplaneto |
kometo |
konjunciono |
kosmonauto |
mondo |
planeto |
raketo |
naturala satelito |
stelaro |
stelo |
sunala sistemo |
suno |
tero |
zodiako …
Kjell Magne Bondevik

**Kjell Magne Bondevik** (n. 3 di septembro 1947), Luterana klerigo e politikisto, esis chefministro di Norvegia de 1997 til 2000, e de 2001 til 2005.
Albert Schweitzer

**Albert Schweitzer** (1875 til 1965) esis Germana-Franca filozofo, mediko, teologiisto e muzikisto, qua recevis Nobel-premio pri paco en 1952.

Lia filozofio serchis universala konceptajo por etiko. Il kreis la frazo **"Ehrfurcht vor dem Leben"** en Germana, qua tradukesas aproxime kom "l'etiko di veneracar la vivo".
Boeing 727

**Boeing 727** esis komercala aeroplano por transporto di veheri e kargajo til la servado-komenco di Boeing 737. Ol transportas 149 personi (en la versiono 727-100) o 189 personi (en la versiono 727-200).
Sfinxo

**Sfinxo** esas mitologiala ento, qua havas kapo di homo e korpo di leono. Komence la figuro esis Egiptiana, e maxim multa sfinxi esas ankore en Egiptia. Ofte la anciena sfinxo repozas kapo supre, abdomino sur tero, dopa pedi apud la korpo e fronta pedi extensita avane.

Nun on konsideras originala sfinxo kom savanto dil omna sekretaji, kom savanto di sajeso e forceso. La homala kapo simbolizas la sajeso e la leonala korpo simbolizas la forceso. Ma reale on ne savas, quon sfinxo originale simbolizis. Sfinxo esas sate misterioza ento, ke ol inspiris dum yarcenti multa poeti, kompozisti, skulptisti, piktisti, teologi, historiisti e tala.

La maxim anciena sfinxo esas 4.500 yari evanta mulierala sfinxo en Abu Rawash. Omna plu bone konocata sfinxi tamen esas virala figuri. La maxim konocata esas giganta sfinxo en Giza, qua konstruktesis dum quaresma dinastio (2.600 - 2.480 aK). Ol esas hakita direte en roko ed ol esas tam alta kam quar-etajala domo. La sfinxo di Giza esas un de sep mirakli dil mondo. La sfinxo reprezentar forsan faraono Khefren. Dum la yari 1250a, la Mameluki, qui konquestis Egiptia, pafis kontre lua nazo.

La originala sfinxo havas barbo. Ol prizentas la deeso di sfinxo, qua povis levar su super omna humana en kontakto kun la deo di la Suno, kun Amen-Ra. Anke faraoni havis barbo pro la sama kauzo. Pose la barbo desaparis de plu moderna sfinxi. Nur viro-faraoni darfis portar barbo, ma omna sfinxi, qui prizentas muliero-faraono Hatshepesut, anke havas barbo. La egiptologi konsideras, ke lo esis tre aroganta ago - mem de faraono.

Ultre Egiptiani altra anciena nacioni havis sfinxatra figuri, ma dum la yar-centi sfinxo altreskis ed esis mixita kun altra mitologiala figuri. En la Grekiana mitologio la sfinxo esas kruela, misterioza monstro. Oedipus renkontris sfinxo kun desfacila enigmi segun la mitologio. Plu moderna sfinxo, exemple, havas torso di yuna muliero kun mami, od ali di uceli, o portas togo. Anke la simbolismo altreskis.
Yardeko

**Yardeko** esas periodo di dek yari. Ol komencas per yaro 0 e finas per yaro 9. Exemple la yardeko 1920ma kontenas la yari 1920, 1921, 1922, 1923, 1924, 1925, 1926, 1927, 1928 e 1929. Esas homala fenomeno separar yardeka periodi en la fluo dil tempo.
Stanford Moore

**Stanford Moore** (1913 til 1982) esis Usana kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio en 1972 kun lua samlandani William Howard Stein e Christian B. Anfinsen.
Abdurrahman Wahid

**Abdurrahman Wahid**, ekonomikisto, jurnalisto e politikisto n. 1940 til 2009, esis prezidanto di Indonezia de 1999 til 2001. Ilu komencis negociar paco-pakto kun rebeli de la provinco Aceh.
Jusuf Habibie

**Bacharuddin Jusuf Habibie** (konocata kom **B.J. Habibie**, 1936 til 2019), militestro, injenioro e politikisto, esis prezidanto di Indonezia de 1998 til 1999.
Megawati Sukarnoputri

**Megawati Sukarnoputri** (n. **Diah Permata Megawati Setiawati Soekarnoputri** ye 1947) esis prezidanto di Indonezia de 2001 til 2004. El esas filiino di ex-prezidanto Sukarno (m. ye 1970).
Susilo Bambang Yudhoyono

**Susilo Bambang Yudhoyono**, militestro e politikisto n. ye la 9ma di septembro 1949, esis prezidanto di Indonezia de 2004 til 2014.
Suharto

**Suharto** (en Indoneziana **Soeharto**, 1921 til 2008) estis indonezia politikisto kaj armea generalo kiu funkciis kiel la dua prezidanto de Indonezio, plenumante la oficon dum 31 jaroj, de 1967 ĝis sia eksiĝo en 1998.
Sukarno

**Sukarno** (anke **Soekarno**, 1901 til 1970) esis l'unesma prezidanto di Indonezia, e guvernis de 1945 til 1967.
Freddie Mercury

**Freddie Mercury** (n. **Farrokh Bulsara** ye la 5ma di septembro 1946 til la 24ma di novembro 1991) esis Britaniana pop-rock-kantisto, kompozisto e muzikisto, maxim konocita kom precipua membro dil rock-bando *[[Queen]]*.
Raquel Welch

**Raquel Welch**, n. **Jo Raquel Tejada** ye la 5ma di septembro 1940 til la 15ma di februaro 2023, esis Usana cinem-aktorino. Elua unesma importanta rolo esis "Cora Peterson", en la cinematografuro *Fantastic Voyage*, lansita en 1966.
Roger Waters

**George Roger Waters** (n. ye la 6ma di septembro 1943) esas Britaniana kompozisto, muzikisto e kantisto di rock. Ilu esis membro dil rock-bando Pink Floyd, qua ilu fondis en 1965 kun Syd Barrett, Richard Wright e Nick Mason.

Lua precipua verki esis la diski *The Dark Side of the Moon*, *Wish You Were Here*, *Animals*, *The Wall*, e *The Final Cut*.
Luis Federico Leloir

**Luis Federico Leloir** (1906 til 1987) esis Arjentiniana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 1970.