open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abdumalik Abdullajanov

**Abdumalik Abdullayevich Abdullajanov**, politikisto, n. ye la 1ma di januaro 1949, esis chefa ministro di Tajikistan de 21ma di septembro 1992 til la 18ma di decembro 1993.
Yuto Horigome

**Yuto Horigome** (n. ye la 7ma di januaro 1999) esas Japoniana planko-sketisto. Ilu ganis du ora medalii pri planko-sketado por viri, kategorio *street*: l'unesma dum l'Olimpiala Ludi en Tokyo, 2020, e la duesma dum l'Olimpiala Ludi en Paris, 2024.
Williamson

**Williamson** esas nomo di kelka loki en Usa:
* Williamson, Iowa, urbeto kun 120 habitanti, segun la demografiala kontado di 2020
* Williamson, Westal Virginia, urbo kun  habitanti en 2020

Ank existas loki nomizita Williams, Williamsburg, Williamsport, Williamston, Williamstown, e Williamsville
Kgalema Motlanthe

**Kgalema Petrus Motlanthe**, sindikatano e politikisto, n. ye la 19ma di julio 1949, esis prezidanto di Sudafrika de la 25ma di septembro 2008 til la 9ma di mayo 2009.
Nicolaas Johannes Diederichs

**Nicolaas Johannes "Nico" Diederichs**, ekonomikisto e politikisto, n. ye la 17ma di novembro 1903 til la 21ma di agosto 1978, esis prezidanto di Sudafrika de 10ma di oktobro 1975 til la 21ma di agosto 1978.
Joaquín Sinforiano de Jesús Crespo

**Joaquín Sinforiano de Jesús Crespo Torres**, militisto e politikisto, n. ye la 22ma di agosto 1841 til la 16ma di aprilo 1898, esis dufoye prezidanto di Venezuela: de 26ma di aprilo 1884 til la 15ma di septembro 1886, e de la 7ma di oktobro 1892 til la 28ma di februaro 1898.
Zlatyu Boyadzhiev

**Zlatyu Georgiev Boyadzhiev** (n. ye la 22ma di oktobro 1903 til la 2ma di februaro 1976) esis Bulgara piktisto. Ilu piktis precipue peizaji en la vicineso di Plovdiv.
Mette Frederiksen

**Mette Frederiksen**, sindikatano e politikisto, n. ye la 19ma di novembro 1977, esas la nuna chefministro di Dania.
Vicente Rocafuerte

**Vicente Rocafuerte y Bejarano**, politikisto, diplomacisto e skriptisto n. ye la 1ma di mayo 1783 til la 16ma di mayo 1847, esis prezidanto di Equador de 1834 til 1839.
Marie Bashkirtseff

**Marie Bashkirtseff** (n. **Maria Konstantinovna Bashkirtseva** ye la 12ma di novembro 1858 til la 31ma di oktobro 1884) esis Rusa-Franciana piktisto, skriptisto e skultisto, famoza pro sua diario.
Sara Jean Underwood

**Sara Jean Underwood** (n. ye la 26ma di marto 1984) esas Usana manekino, ex-modelo en la revuo *Playboy* en 2006. Pose el laboris en minora rolo en kelka cinematografuri e divenis prizentistino di televiziono.
Habib Thiam

**Habib Thiam**, politikisto n. ye la 21ma di januaro 1933 til la 26ma di junio 2017, esis dufoye chefministro di Senegal.
Moustapha Niasse

**Moustapha Niasse**, civil administristo e politikisto n. ye la 4ma di novembro 1939, esis dufoye chefministro di Senegal: en aprilo 1983, e de la 5ma di aprilo 2000 til la 3ma di marto 2001.
Abdoul Mbaye

**Abdoul Mbaye**, bankisto e politikisto n. ye la 13ma di aprilo 1953, esis chefministro di Senegal de 2012 til 2013.
Percy Liza

**Carlos Percy Liza Espinoza** (n. ye la 10ma di aprilo 2000) esas Peruana futbalisto, qua nun ludas por Peruana klubo *[[Sporting Cristal]]*.

## Sporting Cristal

* *Liga 1*: 2020
* *Copa Bicentenario*: 2021
José Gaspar Rodríguez de Francia

**José Gaspar Rodríguez de Francia y Velasco**, advokato e politikisto n. ye la 6ma di januaro 1766 til la 20ma di septembro 1840, esis chefo di stato di Paraguay, kun la titulo "konsulo", de 1813 til februaro 1814, e kun la titulo "supra e dumviva diktatoro" de junio 1814 til 1840. Il esis l'unesma diktatoro di Paraguay, pos lua nedependo de Hispana Vicerejio di Fluvio Plata en 1811.
Juan Gualberto González

**Juan Gualberto González Berges**, politikisto, n. ye la 12ma di julio 1851 til la 30ma di julio 1912, esis prezidanto di Paraguay de 25ma di novembro 1890 til la 9ma di junio 1894.
Marcos Antonio Morínigo

**Marcos Antonio Morínigo Fleytas**, politikisto, n. ye la 8ma di oktobro 1848 til la 13ma di julio 1901, esis prezidanto di Paraguay de la 9ma di junio 1894 til la 25ma di novembro 1894.
Carlos Agostinho do Rosário

**Carlos Agostinho do Rosário**, ekonomikisto e politikisto n. ye la la 26ma di oktobro 1954, esis chefa ministro di Mozambik de 2015 til 2022.
Alberto Vaquina

**Alberto Vaquina**, politikisto n. ye la la 4ma di julio 1961, esis chefa ministro di Mozambik de 2012 til 2015.
Alfredo González Flores

**Alfredo González Flores**, advokato e politikisto, n. ye la 15ma di junio 1877 til la 28ma di decembro 1962, esis Prezidanto di Kosta Rika de la 8ma di mayo 1914 til la 27ma di januaro 1917.
Teodoro Picado Michalski

**Teodoro Picado Michalski**, advokato, docisto, politikisto e skriptisto, n. ye la 10ma di januaro 1900 til la 1ma di junio 1960, esis prezidanto di Kosta Rika de la 8ma di mayo 1944 til la 20ma di aprilo 1948.
Alberts Kviesis

**Alberts Kviesis**, advokato e politikisto n. ye la la 22ma di decembro 1881 til la 9ma di agosto 1944, esis prezidanto di Latvia de 1930 til 1936.
Gustavs Zemgals

**Gustavs Zemgals**, advokato e politikisto n. ye la la 12ma di agosto 1871 til la 6ma di januaro 1939, esis prezidanto di Latvia de 1927 til 1930.
Bronislovas Lubys

**Bronislovas Lubys**, entraprezisto e politikisto n. ye la la 8ma di oktobro 1938 til la 23ma di oktobro 2011, esis Chefministro di Lituania de 1992 til 1993.
Aleksandras Abišala

**Aleksandras Abišala**, entraprezisto e politikisto n. ye la la 28ma di decembro 1955, esis chefministro di Lituania de julio til decembro 1992.
Anatoliy Kirilovich Kinah

**Anatoliy Kirilovich Kinah** (n. ye la 4ma di agosto 1954) esas docisto e politikisto, olima chefministro di Ukraina yel 29ma di mayo 2001 til la 21ma di novembro 2002.
Laurynas Stankevičius

**Laurynas Mindaugas Laurynas Stankevičius**, ekonomikisto e politikisto n. ye la 10ma di agosto 1935 til la 17ma di marto 2017, esis chefministro di Lituania de februaro til novembro 1996.
Mircea Snegur

**Mircea Snegur**, politikisto n. ye la la 17ma di januaro 1940, esis prezidanto di Moldova de 1990 til 1997.

## Referi
Ion Inculeț

**Ion Constantin Inculeț**, docisto e politikisto, n. ye la 5ma di aprilo 1884 til la 18ma di novembro 1940, esis prezidanto di Moldova de la 15ma di decembro 1917 til la 9ma di aprilo 1918.
Stanisław Mikołajczyk

**Stanisław Mikołajczyk**, politikisto, n. ye la 18ma di julio 1901 til la 13ma di decembro 1966, esis chefministro di Polonia en exilo, de la 14ma di julio 1943 til la 24ma di novembro 1944.
Parker Solar Probe

**Parker Solar Probe** esas kosmosondilo di Usa por observar la halono di la suno. La sondilo, nomizita por fizikisto Eugene Parker, proximeskos a min kam 9,86 sunala radii (6,9 milion km} de la centro di la suno.

La skopi di la misiono esas: studiar la fluo di energio qua varmigas la halono ed inicias la sunala vento; saveskar la strukturo e dinamiki di la magnetala feldi ye la fonto di la sunala vento; e saveskar quale energioza partikuli esas acelerata e transportata.

Ol lansesis ye 12ma di agosto 2018. Por gradope reduktar olua orbito cirkum la suno, la trajektorio inkluzas sep preterpasi di Venuso, di qui la lasta eventos en novembro 2024. La finala orbito esos tre elipsala, por ke la sondilo, por evitar domajo pro sunala radiadi, esos proxim la suno nur dum kurta periodi.

Ye 29ma di oktobro 2018, ol atingis disto plu proxim la suno kam irga altra sondilo. En aprilo 2021, ol unesmafoye renkontris la sunala halono.
Francesco Crispi

**Francesco Crispi**, advokato, jurnalisto e politikisto n. ye la 4ma di oktobro 1818 til la 12ma di agosto 1901 esis dufoye chefministro di Italia.
Petru Lucinschi

**Petru Lucinschi**, politikisto n. ye la la 27ma di januaro 1941, esis prezidanto di Moldova de 1997 til 2001.
Ion Sturza

**Ion Sturza**, entraprezisto e politikisto n. ye la 9ma di mayo 1960, esis chefministro di Moldova de la 19ma di februaro til la 12ma di novembro 1999.
LED

**LED** (del Angla *light-emitting diode*, en Ido: lum-emisanta diodo) esas elektronala mi-konduktanta komponento konstruktita kom diodo qua, dum elektro-transfero, emisas lumo en la transfero-direciono.

LED-i komencis uzesar en 1962 en elektronika cirkuiti, e nun ol havas diversa industriala uzi, inkluzite en komputera skreni e elektrolampi plu efikiva pri konsumo di elektro kam l'anciena filament-elektrolampi.
Mikro-ondoforno

Mikro-ondoforno esas forno en qua nutrivo esas varmigat o koquata per mikro-ondoradiado. Depos la yari sisdek di la pasinta yardeko on pluse et pluse trovas mikro-ondoforno en la koqueyo. Existas anke kombinita mikro-ondoforni (kombino-forni), qui anke povas esar uzata kom normala forno.
Elektronala sigareto

**Elektronala sigareto** (anke: **e-sigareto**) esas aparato elektronala qua simulas fumar. L'e-sigareto produktas aerosolo ('vaporo') per varmigo di e-fluido, qua seque esas inhalata dal uzanto di e-sigareto. Pro plu ofte parolesas pri vaporumar.
Thiago Alcântara

**Thiago Alcântara do Nascimento** (n. ye la 11ma di aprilo 1991) esas Hispana futbalisto naskinta en Italia. Filiulo de Braziliana futbalisto Mazinho, Thiago komencis ludar en F.C. Barcelona evante 14 yari. Nun ilu ludas por *Liverpool F.C.* e por la nacionala futbalo-esquado di Hispania.
Cockburn Town

**Cockburn Town** esas la chef-urbo dil Insuli Turks e Kaikos. Segun la demografiala kontado di 2012, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 17,39 km².
Mario Scelba

**Mario Scelba**, advokato e politikisto, n. ye la 5ma di septembro 1901 til la 29ma di oktobro 1991, esis Chefministro di Italia de 10ma di februaro 1954 til la 6ma di julio 1955.
Glikuron-acido

**Glikuron**-acido (del ancien Greka *γλυκύς* "dolca" + οὖρον "urino") esas karboxil*-acido. La strukturo similesas a ta di glikoso, ma la sisesma atomo oxideskis ad acido-grupo. La brutoformulo esas C6H10O7. La materio ne konfundesez kun glikon*-acido, la standard oxidesko-produkturo en nombro de reakturi di glikoso.
Reaktigivo

**Reaktigivo** esas substanco qua klare videble reaktas pro altra substanco. Bona reaktigivo esas selektiva (nur reaktas klare videbla per un substanco) e sensiva (ja reaktas kun mikra quanteso di altra substanco).
2001 Mars Odyssey

***2001 Mars Odyssey*** esas kosmosondilo di Usa en orbito cirkum Marso.

La nomo di la kosmosondilo esis tributo ad Arthur C. Clarke, qua skribis la rakonto di la filmo *[[2001, spacal odiseo|2001: A Space Odyssey]]*. Ol lansesis ye 7ma di aprilo 2001, ed arivis proxim Marso ye 24ma di oktobro; ol utiligis l'atmosfero di la planeto por reduktar olua rapideso en l'orbito e ganar cirklatra orbito. La ciencala misiono komencis ye 19ma di februaro 2002.

La skopi di la misiono esis: surveyar la quanteso di kemial elementi sur la tota surfaco di Marso: saveskar quanta hidrogeno existas proxim la surfaco; prenar detaloza imaji pri la kompozuro di minerali ye la surfaco; ganar informeso pri la morfologio di la surfaco; e saveskar la danjero por homi di la spacala radiado ye la surfaco.

L'originala misiono duris til agosto 2004, ma la misiono esis plurafoye extensata. En 2008 *Mars Odyssey* kompletigabis surveyado pri distributeso di aquo proxim la surfaco.  Ye 15ma di decembro 2010 ol servabis plu longe kam irga altra sondilo ye Marso. Ol havas suficanta fuelo por durar til 2025.
Chang'e 5

***Chang'e 5*** esis kosmosondilo di la Popul-Republiko Chinia. Ol prenis specimeno di lunala sulo e sucesoze retro-iris a Tero portante la specimeno, l'unesma sondilo qua facis to depos *[[Luna 24]]* en 1976.

Ol esis parto de la Chang'e-serio di misioni a la luno, nomizita pro la Chiniana deino di la luno Chang'e. Ol lansesis ye 23ma di novembro 2020, ed arivis sur la surfaco di la luno ye 1ma di decembro sur *Oceanus Procellarum*, proxim volkano, ube la sulo kontenas kemiala elementi ne trovita da la misioni di Apollo (di Usa) o Luna (di USSR). Instrumenti en la sondilo inkluzis kameri, radaro por penetrar la sulo, e borilo por prenar specimeno di sulo ye profundeso cirkume 1 m.

La sondilo retro-iris kun la specimeno a la modulo en orbito cirkum la luno; ye 16me di decembro la retrovenanta kapsulo atingis Tero. La orbito-modulo, pos 88 dii, atingis Lagrange-punto L1, en orbito cirkum la suno, inter la suno e Tero.
Bob Saget

**Robert "Bob" Lane Saget**, n. ye la 17ma di mayo 1956 til la 9ma di januaro 2022, esis Usan aktoro, televiziono-produktisto e komediisto. Ilu partoprenis televiziono-komedio *Full House* de 1987 til 1995, e pose *Fuller House*, de 2016 til 2020.
Galway

**Galway** esas urbo en Republiko Irlando. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 54,2 km².

## Referi
Francisco Antonio Pinto

**Francisco Antonio Pinto y Díaz de la Puente**, komercisto, militisto e politikisto n. ye la 23ma di julio 1785 til la 18ma di julio 1858, esis dufoye prezidanto di Chili.
Lucy (kosmosondilo)

***Lucy*** esas Usana kosmosondilo qua voyajos a plura asteroidi.

Ol nomizesis pro la fosilo di frua homo, nomizita *[[Lucy (fosilo)|Lucy]]*; la skopo di ca misiono esas trovar fosili relate la formaco di planeti.

Ol lansesis ye 16ma di oktobro 2021. Pos preterpasi di Tero en 2022 e 2024, quo donos plusa rapideso a la sondilo, ol preterpasos en 2025 asteroido *52246 Donaldjohanson* en l'asteroido-zono. En 2027 ol renkontros quar asteroidi en l'orbito di Jupitero, ye Lagrange-punto L4. Pos plusa preterpaso di Tero, ol renkontros en 2033 asteroido ye Lagrange-punto L5 en l'orbito di Jupitero. La misiono pose forsan extensesos.
Springfield, Ohio

**Springfield** esas urbo en Usana stato Ohio. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 67,22 km². 

## Referi
Gemini 3

***Gemini 3*** esis misiono di la projeto Gemini di Usa. Unesmafoye, du Usani voyajis en spaconavo.

La navo, portanta Gus Grissom e John Young, lansesis ye 23ma di marto 1965. La precipua skopo di la misiono esis probar la nova manovrebleso di la navo: unesmafoye en Usana misiono, la voyajanti iniciis pulsanti qui modifikis la formo di l'orbito. Ta kapableso esus importanta por la projetata misioni a la luno.

La navo trifoye cirkumiris Tero, e la misiono finis pos 4 hori e 52 minuti.
Mamono

**Mamono** esas kristana simbolo por ‘esar dominacata da pekunio". 
La Mamono esas idolo, konocata de la biblo. La vorto 'mamon' esas Siriana por pekunio o richeso, ube ofte esis ta richeso qua adoresis quale deo.
Pantalon-kalzo

**Pantalon-kalzo** esas trikotita un-peca kalzo kun pantalono. La gambo-parti esas streta tale ke la pantalono esas quaze trikotita pelo cirkum la gambi.
Lunar Reconnaissance Orbiter

***Lunar Reconnaissance Orbiter*** (**LRO**) esas Usana kosmosondilo en orbito cirkum la luno.

Ol lansesis ye 18ma di junio 2009, plu kam dek yari pos la lasta misiono a la luno da Usa, ed eniris orbito ye 23ma junio. La projetita duro di la misiono esis un yaro, ma ol plurafoye extensesis.

Olua skopo esas detaloze surveyar la tota surfaco, inkluzante studio di la polala regioni por deskovrar irga glacio. LRO anke trovis la preciza loki di sondili ed equipaji restanta de antea misioni (di omna nacioni), ed ol serchas apta loki por futura misioni. En septembro 2015 ol detaloze fotografabis preske tri-quarimi di la surfaco di la luno. Ol havas suficanta fuelo por durar til cirkume 2026.
Kalson-kalzo

**Kalson-kalzo** esas sorto di kalzego, plu-multe un-peca kalzego kun kalsono, de tre dina, diafana materialo (maxim ofte nilono). La kalson-kalzo aparis ye la merkato en 1967, pro la popularesko di la modo di mikra jupi. Pro la kalson-kalzo la longa kalzo kun gartero ekmodeskis. La porto-komforto di kalson-kalzo esis konsiderata plu bona da mulieri.
Santiago de los Caballeros

**Santiago de los Caballeros** esas urbo en Dominikana Republiko. Segun statistiki dil yaro 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 524 km².
Siraj ud-Daulah

**Mirza Muhammad Siraj-ud-Daulah** (n. 1733 til la 2ma di julio 1757) esis la lasta nedependanta nabobo di Bengal. Ilu regnis de la 9ma di aprilo 1756 til la 23ma di junio 1757.
Vladimir Borovikovsky

**Vladimir Lukich Borovikovsky** (n. ye la 4ma di agosto 1825 til la 18ma di aprilo 1825) esis Rusa piktisto. Ilu piktis precipue portreti.
David William Cross MacMillan

**David William Cross MacMillan** (n. ye la 16ma di marto 1968) esas Britaniana kemiisto qua recevis la Nobel-premio pri kemio en 2021.
Christophe Joseph Marie Dabiré

**Christophe Joseph Marie Dabiré**, ekonomikisto e politikisto, n. ye la 27ma di agosto 1948, esis chefa ministro di Burkina Faso de 24ma di januaro 2019 til la 10ma di decembro 2021.
Lassina Zerbo

**Lassina Zerbo**, geofizikisto e politikisto n. ye la 10ma di oktobro 1963, esis chefa ministro di Burkina Faso de decembro 2021 til januaro 2022.
Mitsumasa Yonai

**Mitsumasa Yonai**, militisto (admiralo) e politikisto, n. ye la 2ma di marto 1880 til la 20ma di aprilo 1948, esis Chefministro di Japonia de la 16ma di januaro til la 22ma di julio 1940.
Yoshihide Suga

**Yoshihide Suga**, politikisto, n. ye la 6ma di decembro 1948, esis Chefministro di Japonia de la 16ma di septembro 2020 til la 4ma di oktobro 2021.
Lon Nol

Marshalo **Lon Nol**, militisto e politikisto n. ye la 13ma di novembro 1913 til la 17ma di novembro 1985, esis prezidanto di Kambodja de 1972 til 1975. Il ank esis dufoye chefministro di la lando.
Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya

**Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya**, militisto e politikisto n. ye la 28ma di novembro 1941 esis Prezidanto di Mauritania, de 1984 til 2005. Ante il esis dufoye chefministro di la lando:
Dinastio Habsburg

La **dinastio Habsburg**, anke nomizita **dinastio Austriana**, esis un ek la maxim influanta e povoza dinastii di Europa. Le Habsburg okupis la trono di Santa Romana imperio kontinue de 1438 til 1740, e dum kelka periodi ank okupis la troni di Hispana imperio, Portugal, Bohemia, Anglia, Hungaria, Kroatia e tale nomizita duesma Mexikiana imperio.

Le Habsburg originis de modesta kastelo en Argovie/Aargau, en la nuna Suisia. La fondero di la dinastio esis komto Radbot de Habsburg (n. c. 985 til 1040) qua komencis kontrolar la kastelo kom vasalo de la duko di Swabia, dum la komenco di la 11ma yarcento. Pos serio di mariaji e povoza federi la familio gradope augmentis lua influo, til ke en 1273 Rudolf la 1ma kronizesis kom "Santa Romana imperiestro".

Depos la regno di Karolus la 5ma di Germania (1519-1556), la dinastio Habsburg dividesis en du. Le Habsburg qui kontrolis Hispana imperio extingesis kom rejala familio en 1700, kande Carlos la 2ma di Hispania mortis sen heredinti.
Paul Kaba Thieba

**Paul Kaba Thiéba**, bankisto, ekonomikisto e politikisto, n. ye la 28ma di julio 1960, esis chefa ministro di Burkina Faso de la 6ma di januaro 2016 til la 19ma di januaro 2019.
Rudolf la 1ma di Germania

**Rudolf la 1ma Habsburg**, o **Rudolf la 1ma di Germania** (n. ye la 1ma di mayo 1218 til la 15ma di julio 1291) esis l'unesma rejo di Germania de la dinastio Habsburg. Ilu regnis de la 29ma di septembro 1273 til lua morto.

Naskinta en kastelo Limburg, proxim Sasbach am Kaiserstuhl, nun en Germania, il esis filio di komto Albert la 4ma Habsburg e komtino Hedwig. Pos la morto di lua patro en 1239, ilu heredis granda proprieti proxim l'anciena Habsburga kastelo en Aargau, nun parto de Suisia. Ye la 1ma di oktobro 1273, lor evanta 55 yari, il elektesis rejo di Romani, kun suporto dal papo Gregorius la 10ma e kontre pretendi da Ottokar la 2ma di Bohemia.
Rodolfo Amoedo

**Rodolfo Amoedo** (n. ye la 11ma di decembro 1857 til la 31ma di mayo 1941) esis Braziliana piktisto, desegnisto e docisto pri arto che Imperial Akademio pri Bel-Arti di Brazilia. Ilu adportis la tekniki di Realismo kun influi neoklasika al artala akademio Braziliana.
Nuon Chea

**Nuon Chea**, politikisto n. ye la 7ma di julio 1926 til la 4ma di agosto 2019, esis chefministro di Kambodja de 27ma di septembro 1976 til la 25ma di oktobro 1976.
Gumarboro

La gumarboro (*Hevea brasiliensis*) o kauchukofigiero esas dense branchifant arboro qua povas atingar 30 metri, e perdas folii dum sika periodo, ofte kun gracila krono. La folii pozesas alternante, sur longa stipi qui kontenas tri-folieti. La cirkume 15 cm-i longa duim-folii esas herbea supre e turkeza infre pro vaxo-strateto.

La cirkume 5 mm-i granda, verdatra flori kreskas ye fino di petioli. La frukti esas tri-chambra 5 cm-i granda kapsuli kontenante po kapsulo un semino de 1 a 3,5 cm-i granda. La frukti ofte eruptas per pafo, pro qua la semino povas esar jetata 15 metri. De lua latexo obtenesas kauchuko, qua havas granda industrial utileso.
Pantanal

***Pantanal*** esas ekosistemo* existanta en la regiono centro-westala di Brazilia, ma ank l'esto di Bolivia e la nordo di Paraguay - ube ol nomizesas *chaco* -, qua mixas vasta arei di stepo inundebla, kun kelk arbori de *cerrado* e de Amazoniana foresto. Pro la desfacileso di mezurar lua totala extenso, on kalkulas lua surfaco inter 210 e 250 mil km².

La regiono esas plana, e la riveri qui trairas ol fluas lente. Lua nomo venas de Portugalana vorti *pântano* ("marsho") e la sufixo *al*, signifikanta "abundo", "vasteso". Tamen, la regiono ne esas permananta marsho. Dum la pluvoza sezono, vasta arei subisas granda inundadi, kontre ke dum la sika sezono, la vejetantaro sikeskas ed ofte subisas granda incendii.

UNESCO judikas la regiono kom Naturala Patrimonio di la Biosfero*. Cirkume 463 speci di uceli, 141 speci di repteri ed amfibii e plu kam 256 speci di mamiferi habitas ibe, inter li kapibari (*Hydrochoerus hydrochaeris*), la maxim granda roderi de la mondo.
DDT

**DDT** ['de-de-te'] esas organika kompozuro senkolora, sensapora e preske senodora e kristalala, havanta kemiala formulo C14H9Cl5, qua komence developesis kom insekt-ocidilo. Pose, ol divenis nefamoza pro lua ambiental* efekti. DDT sintezesis unesmafoye en 1874, da Austriana kemiisto Othmar Zeidler. La posibleso pri uzar ol kom insekt-ocidilo deskovresis en 1939, da Paul Hermann Müller. Ol komencis uzesar unesmafoye kom insekt-ocidilo dum la duesma duimo di la duesma mondomilito, por eliminar moskiti qui transmisis malario e flava febro. Muller recevis la Nobel-premio pri kemio en 1948 por deskovrar lua uzo kom pest-ocidilo.

En 1962, Rachel Carson skribis la libro *Silent Spring* en qua el naracis la danjeri di pest-ocidili, exemple produktar kancero en homi e mortigar altra animali, nome uceli. En 1972, l'uzo di DDT en agrokultivo proskriptesis en Usa.
Peter Bogdanovich

**Peter Bogdanovich** (n. ye la 30 julio 1939 – m. ye la 6 januaro 2022) esis Usana aktoro, cinematografisto, cenaristo, produktisto, film-kritikisto e skriptisto. Il esis la filiulo di Usana enmigrinti qui fugis pro la naziismo. Ilua patro esis Serbiana piktisto e pianisto, ilua matro venis de rich Austrian-juda familio.

L'Oskar-nominito por la filmi "The Last Picture Show" (La lasta film-prizento) e *Paper Moon* ("Papera Luno"), mortis ye evo 82. Segun ilua filiino, la rejisisto mortis pro naturala kauzo, skribas jurnalo *Hufington Post*.

Bogdanovich konsideresas kom apartenant a la generaciono Nova Hollywood-aktori, kun interaltre Woody Allen, Martin Scorsese e George Lucas. Ca generaciono de filmifisti divenis popular en la yari 1960a, 1970a e 1980a, e formacis la fundamento por la maniero quale film-produkterii ankore nun produktas filmi.

Il debutis per ""The Last Picture Show" (1971), filmo kun interaltre Jeff Bridges pro mikra vilajo en l'Usana stato Texas. La rejisisto esis nominita por Oskar-premio. Pose Bogdanovich facis la komedio "What's Up, Doc?" (*Quo esas, Dok?*), kun Barbra Streisand e Ryan O'Neal.

Per "Paper Moon" il itere nominesis por Oskar-premio. Il ne ganis la premio, ma la lore dek yari evanta Tatum O'Neal ganis ol por maxim bona cetera rolo. Ilua maxim lasta filmo esis "She is funny, that way" (El esas amuzanta, tala-maniere) de 2014.

Ultre rejisisto Bogdanovich, kun sua karakterizanta keratina binoklo, anke esis aktiva kom skriptisto e produktisto. Ed intertempe il freque aparis koram la kamero. Il ecelis kom Dro. Elliot Kupferberg en la HBO-serio "Le Soprano" ed il pleis ante kelka yari en la filmo "The Other Side of the Wind" (*L'altra Latero di la Vento*) da Orson Welles.

Bogdanovich anke recevis  atenco por sua private vivo. Tale il havis afero kun aktorino Cybill Shepherd dum ilua mariajo kun Polly Platt. Il anke dum kurta fristo esis kun Dorothy Stratten, modelo di (revuo) Playboy e pos elua morto havis relato kun elua fratino.
Papo Deusdedit la 2ma

**Adeodatus la 2ma**, anke **Deusdedit la 2ma** (n. c. 621 til la 17ma di junio 676) esis la 77ma papo dil katolik-eklezio.
Moctar Ouane

**Moctar Ouane**, diplomacisto e politikisto n. ye la la 11ma di oktobro 1955, esis chefministro di Mali de 2020 til 2021.
José Posada Herrera

**José de Posada Herrera**, yuristo e politikisto, n. ye la 31ma di marto 1814 til la 7ma di septembro 1885, esis Chefministro di Hispania de la 13ma di oktobro 1883 til la 18ma di januaro 1884.
André Lhote

**André Lhote** (n. ye la 5ma di julio 1885 til la 24ma di januaro 1962) esis Franca piktisto. Il apartenis al artala movadi Fauvismo e Kubismo.
Robert Delaunay

**Robert Delaunay** (n. ye la 12ma di aprilo 1885 til la 25ma di oktobro 1941) esis Franciana piktisto. Kun ilua spozino Sonia Delaunay ed altra artisti, ilu fondis artala movado surnomizita *Orfismo*.
Jules Pascin

**Jules Pascin**, pseudonimo di **Julius Mordecai Pincas** (n. ye la 31ma di marto 1855 til la 5ma di junio 1930) esis Franciana piktisto. Ilu pose divenis Usana civitano. La precipua temi di lua pikturi esis mulieri, ordinare kun poka vesti o nuda.
Sonia Delaunay

**Sonia Delaunay** (n. **Sarah Elievna Stern** ye la 13ma di novembro 1885 til la 5ma di decembro 1979) esis Franciana piktisto. El esis importanta nomo di geometriala abstraktismo en pikturo.
Günter Schlemminger

**Günter Schlemminger** (n. ye la 28ma di agosto 1931) esas germana idisto. Il laboris en la GDR kom docisto por kemio e biologio. Günter Schlemminger konoceskis Ido en la yaro 2002 per artiklo da Alfred Neussner

Il divenis aktiva en la grupo Ido-Amiki Berlin e balde komencis instruktar Ido en Berlin. Ye la yaro 2005 Günter Schlemminger divenis redaktero di la revuo Ido-Saluto!.

Günter Schlemminger skribis e tradukis multa artikli por la Ido-Saluto!, ma anke publikigis artikli en Progreso ed Adavane.

Günter Schlemminger esas mariajata e habitas en Berlin.

## Verki
Günter Schlemminger tradukis Germana libri e kolekti da Germana jurnal-artikli en Ido e publikigis li kom libri. Kelka di ca libri kontenas e la Germana originalo-texto e la tradukita texto en Ido.
* 2010: Franca kalidoskopo. Ido-lektajo, kayero 1. Berlin.
* 2011: Mea solitara amikini ed altra naraci da Est-Germana autorini. Ido-lektajo, kayero 2. Berlin.
* 2014: Exploristi ed inventisti prizentata da Martina Koch. Ido-lektajo, kayero 3. Berlin. 
* 2016: La trairo-chambro da Renate Holland-Moritz. Ido-lektajo, kayero 4. Berlin. 
* 2017: La lumo venas del esto. Ido-lektajo, kayero 5. Berlin.
* 2019: Graffunda ordinas da Renate Holland-Moritz, Ido-lektajo, kayero 6. Berlin.
* 2022: Me pensas ofte a Piroska da Hugo Hartung, Ido-lektajo, kayero 8. Berlin.
* 2023: Voyo-gardisto Thiel da Gerhart Hauptmann, Ido-lektajo, kayero 9. Berlin.
* 2024: La rakonto pri la mikra Muck e la kolda kordio da Wilhelm Hauff, Ido-lektajo, kayero 10. Berlin.
* 2024: Ek la vivo di nul-valoranto da Joseph von Eichendorff, Ido-lektajo, kayaro 11. Berlin.
* 2025: Michael Kohlhass da Heinrich von Kleist, Ido-lektajo, kayaro 12. Berlin.
* 2025: La nova Melusine da Johann Wolfgang von Goethe, Ido-lektajo, kayero 13. Berlin.

## Referi
Florin Salam

**Florin Stoian** (naskinta ye la 1ma di oktobro 1979), maxim konocata per sua artala nomo nomo **Florin Salam**, esas Rumana kantisto di muzikala stilo *manele*.
Roko (geologio)

*'Roko* esas irga amaso di minerali, qua povas formacar blokegi ek petri tre rezistiva qui retenesas da sulo.
Azis

**Azis** (naskinta ye la 7ma di marto 1978), maxim konocata per sua nomo **Azis** , esas Bulgara kantisto di musikala stilo *chalga*.
Afonso la 1ma di Portugal

**Afonso la 1ma**, naskinta **Afonso Henriques** en 1106, 1109 o mem 1111 til la 6ma di decembro 1185, esis l'unesma rejo di Portugal. Ilu regnis de la 5ma di oktobro 1143 til la 6ma di decembro 1185.
Sancho la 1ma di Portugal

**Sancho la 1ma** (n. ye la 11ma di novembro 1154 til la 26ma di marto 1211) esis la duesma rejo di Portugal. Ilu regnis de la 6ma di decembro 1185 til lua morto.

Naskinta en Coimbra, Portugal, il esis filio di Afonso la 1ma e Mafalda de Savoya. Ye la 15ma di agosto 1170, ilua patro transformis lu en kavaliero. Lor la nedependo di Portugal ne esis komplete agnoskata. Sancho federis kun Rejio Aragon, ed amba rejii luktis kontre rejio Kastilia, e vinkis. Por sekurar la federo, Sancho spozigis Dulce, fratino del rejo Alfonso la 2ma di Aragon.
Pedro la 1ma di Portugal

**Pedro la 1ma** (n. ye la 8ma di aprilo 1320 til la 18ma di januaro 1367) esis rejo di Portugal de la 28ma di mayo 1357 til lua morto.
Mircea Stoenescu

**Mircea Stoenescu** (n. ye la 11ma di oktobro 1943 til la 5ma di januaro 2022) esis notora Rumaniana futbalisto. Il ank esis prezidanto di futbalo-klubo Dinamo București.
Fernando la 1ma di Portugal

**Fernando la 1ma** (n. ye la 31ma di oktobro 1345 til la 22ma di oktobro 1383) esis rejo di Portugal de la 18ma di januaro 1367 til lua morto.
Sporta pafado

**Sporta pafado** esas serio di konkursiva o distraktiva sportal agadi qui probas kompetenteso pri exakteso, precizeso e rapideso koncerne pafado — ol esas l'arto di uzar pafili (pistoli, karabini) od ark-armi ed arbalesti.

Ol esas olimpiala sporto de Olimpiala Ludi en Athina (1896).
Mustafa Ould Salek

**Mustafa Ould Salek**, militisto n. 1936 til la 18ma di decembro 2012 esis prezidanto di Mauritania de 1978 til 1979. Ilu komandis militala stato-stroko kontre lora prezidanto Moktar Ould Daddah ye la 10ma di julio 1978, e divenis chefo dil uniono di militisti qui asumis la povo.
Afonso la 4ma di Portugal

**Afonso la 4ma** (n. ye la 8ma di februaro 1291 til la 28ma di mayo 1357) esis rejo di Portugal de la 7ma di januaro 1325 til lua morto.
Afonso la 2ma di Portugal

**Afonso la 2ma** (n. ye la 23ma di aprilo 1185 til la 25ma di marto 1223) esis rejo di Portugal de la 26ma di marto 1211 til lua morto.
Franca Westal Afrika

**Franca Westal Afrika** esis federuro di Franca kolonii en westal Afrika, kreita en 1895 ed extingita en 1960.
Carol la 2ma di Rumania

**Carol la 2ma** (n. ye la 3ma di oktobro 1893 til la 4ma di aprilo 1953) esis rejo di Rumania de la 8ma di junio 1930 til la 6ma di septembro 1940.
Nelson Rodrigues

**Nelson Falcão Rodrigues** (n. ye la 23ma di agosto 1912 til la 21ma di decembro 1980) esis Braziliana skriptisto, jurnalisto e dramatifisto.
Havana-sindromo

La **Havana-sindromo** (o **sindromo di Havana**) esas serio de klinikala signi e simptomi, quale raportesis da laboranti dil Usan e Kanadan ambasaderio en Havana, qui datizesas la fino di 2016, e pose en kelka altra landi, inter qui Usa. La sindromo koncernas l’audo de stranja grun-soni, perdo de audo, nauzeo, kapo-doloro e perdo de memoro.

Chef-oficisti en tam la Trump- kam la Biden-guvernerio suspektas ke Rusia responsas la Havana-sindromo. Lia labor-hipotezo esas ke agenti di la G.R.U. (militeral inteligenteso-servo di Rusia) esis apuntanta mikro-ondo-aparati al Usan oficisti por kolektar inteligentaji de lia komputori e smartfoni, e ke ca aparati povas efektigar serioza domajo a personi apuntata.
Émile Jonassaint

**Émile Jonassaint**, yuristo e politikisto n. ye la 20ma di mayo 1913 til la 24ma di oktobro 1995, esis prezidanto di Haiti de 1993 til 1994.
Nicolás Lindley López

**Nicolás Eduardo Lindley López**, militisto n. ye la 16ma di novembro 1908 til la 3ma di februaro 1995 esis prezidanto di Peru de 3ma di marto til la 28ma di julio 1963. Il ank esis chefa ministro di la lando de 1962 til 1963.
Niels Skovgaard

**Niels Kristian Skovgaard** (n. ye la 2ma di novembro 1858 til la 3ma di februaro 1938) esis Dana piktisto e skultisto. Ilua skulturo pri Nikolaj Frederik Severin Grundtvig judikesas kom maestroverko de Dana skulto.
Listo pri monarki di Rumania

Yen la listo pri monarki di Rumania de 1881 til la revoko di Mihai la 1ma di Rumania, ye la 30ma di decembro 1947.
Robert Downey Jr.

**Robert John Downey, Jr.** (n. ye la 4ma di aprilo 1965) esas Usan cinem- e teatr-aktoro, cenaristo, produktisto, kantisto, kansonifisto e komediisto. Ilu partoprenis unesmafoye en cinematografuro evanta 5 yari, en la filmo *Pound*, direktita da ilua patro, Robert Downey, Sr.. En 2008 ilu elektesis da revuo *Time* un ek la *100 Maxim Influiva Personi de la Mondo*.
Papo Gregorius la 8ma

**Gregorius la 8ma** (n. **Alberto di Morra** c. 1100 til la 17ma di decembro 1187) esis la 173ma papo dil katolik-eklezio.
Benevento

**Benevento** esas urbo en Italia. Segun statistiki dil yaro 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 129 km².
Eliseu Visconti

**Eliseo d'Angelo Visconti** (n. ye la 30ma di julio 1866 til la 15ma di oktobro 1944) esis Braziliana piktisto. Il esis un ek la poka piktisti Braziliana influita da impresionismo.
Kiri Te Kanawa

**Kiri Jeanette Claire Te Kanawa** (n. **Claire Mary Teresa Rawstron** ye la 6ma di marto 1944) esas Novazelandana ex-kantistino di opero, nun retretita. Elua son-koloro esis soprano.
Jasper Johns

**Jasper Johns** (n. ye la 15ma di mayo 1930) esas Usana piktisto, skultisto ed imprimisto, asociata kun stili abstrakta expresionismo, neo-Dadaismo e pop-arto.
Athanasios Miaulis

**Athanasios Miaulis**, militisto e politikisto, n. 1815 til la 7ma di junio 1867, esis chefministro di Grekia de la 13ma di novembro 1857 til la 26ma di mayo 1862.
Arthur Streeton

**Arthur Ernest Streeton** (n. ye la 8ma di aprilo 1867 til la 1ma di septembro 1943) esis Australiana piktisto.
Insulo Korfu

**Korfu** o **Kerkira** (Greke Κέρκυρα) esas Greka insulo che Ioniana Maro qua, kun insuleti vicina, formacas nord-westala frontiero di Grekia.

Ol havas  habitanti, e 610,9 km².
Gennaios Kolokotronis

**Ioannis "Gennaios" Kolokotronis**, militisto e politikisto n. 1805 til la 23ma di mayo 1868, esis chefministro di Grekia de la 7ma di junio til la 23ma di oktobro 1862.
Justinas Marcinkevičius

**Justinas Marcinkevicius** (n. ye la 10ma di marto 1930 til la 16ma di februaro 2011) esis Lituaniana poeto e dramatifisto.
Joe Frasier

**Joseph William "Joe" Frazier** (n. ye la 12ma di januaro 1944 til la 7ma di novembro 2011) esis Usana boxisto, qua luktis profesionale de 1965 til 1981. Kom amatora boxisto ilu ganis ora medalio dum l'Olimpiala Ludi en Tokyo, 1964, por lukteri kun plu kam 81 kilogrami. Profesionale, il esis l'unesma boxisto qua vinkis Muhammad Ali.
Reggio Calabria

**Reggio Calabria** esas urbo en Kalabria, Italia. Segun statistiki dil yaro 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 239 km².
Stuart Davis (piktisto)

**Stuart Davis** (n. ye la 7ma di decembro 1892 til la 24ma di junio 1964) esis Usana Modernista piktisto.
Francesco Redi

**Francesco Redi** (n. ye la 18ma di februaro 1626 til la 1ma di marto 1697) esis Italiana mediko, biologiisto, naturalisto e poeto. Ilu surnomizesis "patro di la moderna parazitologio". Il esis l'unesma ciencisto qua refutis l'ideo pri "spontana generaciono", kande ilu montris ke larvi originis de ovi di mushi.
Mateo

**Mateo** (Portugalane *mate* o *chimarrão*, Hispane *cimarrón* o paraguay-teo) esas infuzajo qua precipue esas drinkat en Sud-Amerika. La drinkajo esas tipala por Uruguay, Arjentinia la sudo di Brazilia, ed anke Paraguay (ube ol nominesas *tereré* ed esas la nacionala drinkajo), Bolivia e Chili.

Mateo esas infuzuro de yuna folii e burjoni (Portugalane: *erva-mate*; Hispane: *yerba mate*) di la mate-planto (*Ilex paraguariensis*). La *yerba-mate* esas preparata por uzo per sikigar la verda folieti che fairo. Pro to la mateo obtenas olua tipala fumagita saporo. Pose la folieti esas muelita. Varma aquo varsesas ur la folii muelita por preparar l'infuzuro. En Arjentinia, Uruguay e Braziliana stato Rio Grande do Sul mateo drinkesas varme, kontre ke en Paraguay ed en la stato Mato Grosso do Sul en Brazilia on vartas til ke l'aquo koldesas til ambientala temperaturo, o mem uzesas glacio por koldigar ol. Matureso e fineso di la folieto efektigas diferi de qualeso. 

Mateo havas bitra-dolca saporo. Dependanta de la qualeso di *yerba-mate* dominacas lo bitra o lo dolca. Anke vendesas nefumagita mateo.
Juan Prim y Prats

**Juan Prim y Prats, 1ma komto de Reus, 1ma markezo de Castillejos, 1ma viskomto de Bruch**, militisto e politikisto, n. ye la 6ma di decembro 1814 til la 30ma di decembro 1870, esis chefministro di Hispania de la 18ma di junio 1869 til la 27ma di decembro 1870.
Kahlil Gibran

**Gibran Khalil Gibran** (n. ye la 6ma di januaro 1883 til la 10ma di aprilo 1931) esis Libanana-Usana skriptisto, poeto e piktisto.

## En Ido aparis:
* *La Dementulo. Lua paraboli e poemi*. Tradukita da Brian Drake. New York: The Oxford Rationalist, 2015. 64 p. (pdf-edituro)
* **. Tradukita da Partaka. Unesma libra edituro. Espinho: Editerio Sudo, 2023. 75 p. (pdf-edituro)
* *[[ido.li/SabloedSpumo_3.pdf|Sablo e Spumo]]* Tradukita da Partaka, 2024. 72 p. (pdf-edituro)
Bernardas Brazdžionis

**Bernardas Brazdžionis** (n. ye la 11ma di januaro 1907 til la 11ma di julio 2002) esis Lituaniana skriptisto. Ilu uzis diversa pseudonimi, exemple *Vytė Nemunėlis* e *Jaunasis Vaidevutis*.
Torto flamagita

**Torto flamagita** (anke: **flamagita torto** o **flam-kuko**) esas disho de Alzacia, Palatenio e Badenia. La torto flamagita havas fundo de dina pan-pasto qua esas kovrita per kremfresho, onyoni e trancheti de lardo.

Dependanta de la regiono la nomo di ca disho esas *flammekueche* (l'Alzaciana), *Flammkuchen* (la Germana) o *tarte flambée* (la Franca). Esas multa variaji dil originala recepto, tam por la pasto kam por la kovrajo. En kelka parti d Alzacia la kremfresho esas remplasita da *Bibbeliskäs* (kazeo) o da mixuro de *Bibbeliskäs* e kremfresho.

Til la popularesko di ‘pizza’ en la yari sisadek, la torto flamagita esis disho precipue manjita en la ruro. Ibe la torto flamagita ofte esis uzita por probar la varmegeso di la ligno-forno. La disho prenis olua nomo de la metodo di bako.
Kausea Natano

**Kausea Natano**, politikisto n. ye la 5ma di julio 1957, esis chefministro di Tuvalu de 2019 til 2024.
Momir Bulatović

**Momir Bulatović**, ekonomikisto e politikisto, n. ye la 21ma di septembro 1956 til la 30ma di junio 2019, esis chefministro di Yugoslavia de la 19ma di mayo 1998 til la 4ma di novembro 2000.
Rafael Marques Pinto

**Rafael Marques Pinto** (n. ye la 21ma di septembro 1983) esas Braziliana ex-futbalisto. Ilu ludis por kelka futbalo-esquadi Braziliana, exemple *[[Botafogo de Futebol e Regatas]]* e *[[Coritiba Foot Ball Club]]*, ed anke por Italiana esquado *Hellas Verona Football Club*.
Milito di Falklandi

La **milito di Falklandi** (Hispane: *guerra de las Malvinas*, Angle: *Falklands War*) esis milito inter Arjentinia ed Unionita Rejio eventinta en 1982, pri suvereneso sur insuli Falklandi, insuli Sud-Georgia ed insuli Sud-Sandwich, lokizita sur sudal Oceano Atlantiko. 

En l'insuli olim existis importanta portui por pesko di baleni, ma pos ke baleni preske desaparis en Suda Misfero e la demando por lia karno diminutis, l'agado perdis ekonomiala importo. Tamen, pose deskovresis importanta jaceyi di petrolo en la marala platformo dil arkipelago. Ultre to, la regiono esas multe richa por pesko. L'insuli okupesis dal Britaniani en 1833, ma Arjentinia duras judikar l'arkipelago kom parto di lua teritorio.

La milito komencis en aprilo 1982, kande Port Stanley okupesis da Arjentiniana trupi, komandita dal uniono di militisti. La reakto Britaniana esis sendar granda quanto di trupi qui, pos 10-semana batalio, rikaptis l'arkipelago pos vinkar Arjentiniani. 
Pos Britannia submersonavo drones krozero Arjentinia uzas sole lua terala aviado. Qua lua bombi atinga ma sen explozar dek-e-kin navi. Nur exocet misili destruktas quar navi.

Britaniana vinko precipitis la fino di Arjentiniana diktatoreso, la kunvoko di prezidantala elekti e la riadopto di demokratio en la lando. Ol anke stimulis la rielekto di konservema guvernerio di Margaret Thatcher en 1983. La diplomacala relati inter la du landi restis ruptita til 1990.

Unionita Nacioni duras judikar la tri arkipelagi e vicina mari kom teritorii disputata.

## Referi
Bülend Ulusu

**Bülend Ulusu**, militisto (admiralo) e politikisto, n. ye la 7ma di mayo 1923 til la 23ma di decembro 2015, esis chefministro di Turkia de 21ma di septembro 1980 til la 13ma di decembro 1983.
Juozas Tumas-Vaižgantas

**Juozas Tumas**, maxim konocata per lua literaturala pseudonimo **Vaižgantas**, n. ye la 20ma di septembro 1869 til la 29ma di aprilo 1939, esis Lituaniana sacerdoto e skriptisto.
Lago Texcoco

**Lago Texcoco** ['texkoko'] esis parto di grupo di lagi lokizita nord-weste de la valo di México, qui komencis desaparar ante l'arivo di Hispani. Tenochtitlán, chef-urbo dil imperio Azteka, konstruktesis sur artificala insuli jacinta en la lago. Depos ke Hispani submisis Azteki e kreis kolonio nomizita Nova-Hispania, Tenochtitlán subisis diversa inundadi. To stimulis la konstrukto di digi e dreno di lua aqui. La dreno duris depos la nedependo, e l'olima 5 lagi qui existis en la regiono desaparis preske komplete. On kalkulas ke la tota surfaco di la lagi esis 5400 km².

De la 5 lagi, du - Xochimilco e Chalco - havis dolca aqui, kontre ke Texcoco, Zumpango e Xaltocan havis saloza aqui. Azteki obtenis salo per evaporo dil aqui de la tri.
Procedilo

Procedilo, anke konocata kom **CPU** od en Ido **centrala proced-uneso**, esas peco de hardvaro di la komputoro qua garantias bazala procedi e - kontroli dum exekutar la program-kodexo. L’unesma procedili esis sam-aspektanta kam imprimita cirkuiti plena de nefixa komponenti ed IC-i, ma depos la yari 70 existas l’unesma tal-nomizita mikroprocedili, ube la tota sistemo esis produktita sur un mikrochipo. L’unesma mikroprocedilo esis la i4004 di Intel.
Peter Rostrup Bøyesen

**Peter Rostrup Bøyesen** (n. ye la 16ma di januaro 1882 til la 23ma di novembro 1952) esis Dana piktisto.
Pero Vaz de Caminha

**Pero Vaz de Caminha** (n. c. 1450 til la 15ma di decembro 1500) esis Portugalana nobelo, qua esis l'oficala skribisto di la floto komandita da Pedro Álvares Cabral, qua arivis en Brazilia ye la 22ma di aprilo 1500. Pero Vaz de Caminha deskriptis detaloze multa aspekti di Braziliana aborijeni, e di la vejetantaro ed animalaro. Ilu mortis ye la 15ma di decembro sam yaro en Calicut, India dum sedicio.
Personala komputero

**Personala komputoro*** o **personala komputilo o personala komputero*** abreviate: PK, esas komputoro developita por individual uzo. Li esas uzata por exekutar diversa taski, quale administrado, textifado, aceso ad interreto, programifo, grafikala laboro e komputerala ludili, per programi aquirita dal uzanto. Personala komputori konstante uzesas por individuala laboro, docado, skolal agadi e hobii, ma ofte uzesas ank en entraprezi, ordinare konektita ad altra personala komputeri per lokala reto.

Personala komputori komencis developesar rapide pos la fino di la yari 1970a. Ante to, nur existis granda komputori, qui uzesis por traktar granda quanto di datumi en granda entraprezi, guvernala departamenti, granda universitati ed inquesto-institucuri. En 1974 aparis l'unesma vera "personala komputoro", *Altair 8800*, qua uzis mikroprocesoro Intel 8800, e posibligis programifar uzanta programifo-linguo BASIC.

En 1976, Steve Jobs e Steve Wozniak developis e vendis 50 exempleri di *Apple I*, nome por entuziasmozi qui prizis l'ideo pri muntar lia propra komputatori. Ye la sequanta yaro, en januaro, aparis *Commodore PET*, e tri monati pose, en aprilo, aparis *Apple II*, ed en agosto lansesis *TRS-80*, qua vendis plu kam 100 mil exempleri dum lua existo. La modelo TRS-80 povis uzar ordinara televidilo vice komputera skreno, e to posibligis diminutar lua preco.

Dum la sequanta yardeko, personala komputori pokope populareskis, ed en agosto 1981 IBM lansis IBM-5150, maxim konocata kom IBM PC, lua unesma portebla komputoro uzanta mikroprocesoro Intel 8088. Ol havis tale nomizita "apertita arkitekturo", t.e. la proprietanto povus augmentar la quanto di memoro, chanjar periferiala aparati, edc. Ye la sequanta yaro aparis mikroprocesoro Intel 80286, qua uzesis en komputori IBM PC/AT depos 1984. En 1985, Intel lansis mikroprocesoro 80386, anke konocata kom i386, l'unesma mikroprocesoro qua uzis 32-bicok*-arkitekturo. En 1989, Intel lansis mikroprocesoro i486.

Dum la yari 1990a, personala komputori gradope populareskis anke por domala uzo, nome pos l'expanso di interreto.
Kozhikode

**Kozhikode** esas urbo en Indiana stato Kerala. Segun la demografiala kontado di 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 185 km².
Gangtok

**Gangtok** esas chef-urbo di Sikkim, stato di India. Segun la demografiala kontado di 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 19,2 km².
Steingrímur Hermannsson

**Steingrímur Hermannsson**, elektral injenioro e politikisto n. ye la 22ma di junio 1928 til la 1ma di februaro 2010 esis dufoye chefministro di Islando.
Oasis (bando)

**Oasis** esis Britaniana bando di rock e britpop kreita en Manchester, Anglia, en 1991. Komece, lua membri esis Liam Gallagher, Paul Arthurs, Paul McGuigan e Tony McCarroll. Noel Gallagher, fratulo di Liam, eniris pose kom kinesma membro.

Til 2009, ano dil fino di la bando, li vendabis plu kam 70 milion kopiuri di lua kansoni.

## Albumi di atelier
* 1994 - *Definitely Maybe*
* 1995 - *(What's the Story) Morning Glory?*
* 1997 - *Be Here Now*
* 1998 - *The Masterplan* 
* 2000 - *Standing on the Shoulder of Giants*
* 2000 - *Familiar to Millions*
* 2001 - *Familiar to Millions* 
* 2002 - *Heathen Chemistry*
* 2005 - *Don't Believe the Truth*
* 2006 - *Stop The Clocks* 
* 2008 - *Dig Out Your Soul*
Otto la 1ma, Santa Romana imperiestro

**Otto la 1ma** (n. ye la 23ma di novembro 912 til la 7ma di mayo 973) esis imperiestro di Santa Romana Imperio de la 2ma di februaro 962 til la 7ma di mayo 973.
Jurnalaro

**Jurnalaro** esas kovranta nomo por preske omna formi di jurnalistala komunikili, kun intenco informar la publiko pri recent eventi. Inter ti esas:

·      Jurnali

·      Revui

·      Televizion-jurnali

·      Interret-jurnali

La jurnalaro apartenas al amas-komunikili.
Tornado

**Tornado** esas rotacanta kolono di aero havanta kontaktopunto infre kun la tero, e supre kun kumulus-nimbo. Ol esas la cikonala fenomeno atmosferala kun la maxim granda denseso di energio, malgre ke duranta poka tempo (de kelka sekundi til plu kam 1 horo).

La rapideso di la venti en tornadi varias de 65 km/horo 180 km/horo kun larjeso di cirkume 75 metri. Tamen la rapideso di la venti en la maxim violentoza povas superirar 450 km/horo, la larjeso di la vento-kolono povas atingar 2 kilometri, e la tornado povas parkurar til 100 kilometri en la sulo ante desaparar. Tornadi povas efektigar inundadi, granda destruktado di imobli, vehili e plantacerii, e produktar morti.

Tornadi povas observesar en tota kontinenti, ecepte Antarktika. La venti en tornadi suflas kontre-horloja che norda misfero e segun-horloja che sudala misfero.
Klimatizilo

**Klimatizilo** od aero-traktilo esas equipuro uzata por trakto dil aero en interna spaci, quale konstrukturi, automobili, treni od avioni. La trakto konsistas de koldetigo ed adapto di humideso. Klimatizili povas uzesar sive domale, sive industriale o komercale. Exemple, klimatizili povas uzesar por koldigar aero en centri qui mantenas granda quanto di komputori od altra equipuri qui bezonas kontrolo di ambientala temperaturo por funcionar sate.

Per l'aparato la temperaturo e humideso povas esar mantenata ye agreabla nivelo, dum ke extere esas desagreable varm o kolda. Per aplikar filtro-sistemo l'aero anke povas esar purigata. Moderna klimatizilo inventesis en 1901 dal Usan injenioro Willis Haviland Carrier.
Vintrala Palaco

**Vintrala Palaco** (Ruse: Зимний дворец, transliterizita *Zimnij dvorets*) esas palaco en Sankt-Peterburg qua esis l'oficala rezideyo di Rusa imperiestri de 1732 ti 1917. La palaco e lua cirkumaji nun formacas Muzeo *Hermitage*. L'asalto di la palaco en novembro 1917, quale reprezentita en Sovieta arto ed en la filmo *Oktobro* da Sergei Eisenstein lansita en 1928, divenis ikonala simbolo di Rusa Revoluciono.