open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
I am a Catalan

***I am a Catalan*** esas komencala frazo e ta qua plu bone identigas la diskurso per Pau Casals en l'Unionita Nacioni ye  la 24ma di oktobro 1971 kande intonis la Himno a l'Unionita Nacioni, kompozita da ilu propre. Pos la diskurso, Pau Casals intrepretis kun violoncelo *El cant dels ocells*, Kataluniana tradicionala kanto qua il populigis en la mondo. Melodio, quale dicita dal propra Casals, qua naskis del  anmo di lua habitantaro, Katalunia e qua pleis kom kanto di paco.

Hike esas extrakto dil diskurso:

## Extera ligili
* Video dil diskurso da Pau Casals per TV3
* Transkripto dil diskurso
* Quaradek yari di 'I am a Catalan' da Pau Casals en l'UN - Vilaweb Notici
Artur Mas

**Artur Mas i Gavarró** (n. 1956) esas Katalunian ekonomikisto e politikisto. Il esas prezidanto dil *Generalitat* di Katalunia ek 27 di decembro 2010. Il esas anke prezidanto dil federado di *Convergència i Unió* (CiU) e prezidanto di Convergència Democràtica de Catalunya''.
Lliga Regionalista

**Lliga Regionalista** esis Kataluniana konservema politikala partiso qua aparis per fuziono di *Unió Regionalista* e la *Centre Nacional Català* ye la 25ma di aprilo 1901. Danko a la vinko di la kandidaturi dil "quar prezidanti" (Sebastià Torres, Albert Rusiñol i Prats, Bartomeu Robert i Yarzábal e Lluís Domènech i Montaner) la partiso pluforteskis e la *Lliga de Catalunya* unionis ad ol. Olua unesma sekretario esis Ferran Agulló i Vidal.
Francesc Macià i Llussà

**Francesc Macià i Llussà** (1859 til 1933) esis militisto, politikisto e prezidanto di la *Generalitat de Catalunya* (autonoma guverno di Katalunia), konocita popule kom *L'Avi*.
Kataluniana nacional asemblo

**Kataluniana nacional asemblo** (Kataluniane: *Assemblea Nacional Catalana*, anke nomesista *Moviment per la Independència*) esas populara organizo, unitala, plural e demokratikala qua havas kom skopo rekuperar politika nedependo di Katalunia de Hispania tra konstitueso di stato di yuro, demokratikala e sociala. Olu esas prezidita da Carme Forcadell.
José Rizal

**José Protacio Rizal Mercado y Alonso Realonda** (1861 til 1896) esis Filipinana skriptisto e heroo di la nedependo-procedo di Filipini.https://utpjournals.press/doi/pdf/10.3138/uram.34.1-2.113
Antoni de Villarroel i Peláez

**Antoni de Villarroel i Peláez** (1656 til 1726) esis militisto qua defensis Barcelona dum siejo en 1714.

En 1697, ilu defensis Barcelona kontre Franci. Il esis en l'armeo di Felipe la 5ma di Hispania e, kande la duko di Orléans falis, il iris a Galisia ube unigis la federiti. Carlos la 3ma promocis lu a lietnanto-marshalo.

Il detachesis en la batalo di Villaviciosa, ube Habsburga trupi vinkesis, ed en l'evakuo di Aragon (1711). Nomizita supra-komandanto di Kataluniana trupi ye la 13ma di julio 1713, il organizis la defenso di Barcelona. La duko di Pòpuli siejis e bombardis l'urbo por pavorigar la habitanti. Villarroel replikis kun artilrio. Dum la milito il devis defensar Barcelona. Por rejektar tempal asalti quan la urbo subisis, il organizis kun Josep Bellver i Balaguer rapida ekiro.

Ma l'ataki dil trupi pro Felipe la 5ma apertis brechi, fakto qua decidis Villarroel konvokar kunsilio sen dicar lo al kunsiliero dil urbo, en quo sugestis kapitulacar ed aceptar l'ofro dil duko di Berwick.

Rafael Casanova e la kunsilieri ne aceptis. Villarroel intencis dimitar ma pro l'asalto dil 11ma di septembro mantenis su guidanta la Kataluniana fortii. Il preparis lua kolono kontra l'enemiki dil *pla d'en Llull* e sits avane por kontreagar, en lasta esforco, l'atako.

Ilu vundesis e ne povis durar la batalio. Anke vundita Rafael Casanova, kolonelo Ferrer, iris vidar Villarroel. Decidis, sub ilua reponsableso, kapitulacar. Malgre l'asekuri, la 25 kapitani enkarcerigesis.

## Referi
Historio di Trinidad e Tobago

Ambe Trinidad e Tobago habitesis da aporijeni qui originis de Sud-Amerika. Tobago nomesis da Cristoforo Colombo en 1498 de la Haitiana vorto *tambaku* (pipo) - forsan pro ke il remarkis l'indijena kustumo di fumar tabako en pipi. Trinidad anke nomesis da Cristoforo Colombo en 1498, forsan pro Triuno-Sundio, o pro tri insul-monti videbla de la maro. Colombo deskovris amba insuli ye la 31ma di julio 1498. Antonio de Sedeño, Hispana soldato, konquestis Trinidad kun mikra grupo di soldati dum la yari 1530a.

En 1595, Angla explorero, Sinoro Walter Raleigh, atakis Hispana kolonio en Trinidad. Dum la 16ma e 17ma yarcenti, Nederlandani e Kurlandani (de la Dukio di Kurlando e Semigalia, regiono nune apartenante a Latvia) establisis kolonio en Tobago por produktar tabako e kotono. Ye la 1ma di decembro 1699 eventis la masakro di Arena, en Trinidad, ube centi di indijeni mortigesis.

Dum la 18ma yarcento la du insuli esis Hispaniana kolonio, ma ta epoko l'insuli kovrabis per foresti e havis poka Hispana habitanti, kelka sklavi e kelka indijeni. En fino dil yarcento, Franca Revoluciono afektis la kulturo dil insuli, nam plantacisti de Martinik ekmigris a l'insuli ed establisis agrokultivo di sukrokano e kakao. En 1797 dum Napoleonala militi Britaniani okupis Trinidad. Tobago ne havis habitanti til 17ma yarcento, kande esis sucedante okupita da Nederlandani, Franci, Britaniani e Hispani. En 1814 Britaniani enkorpigis ol ad Britanian imperio. L'insuli divenis unika Britaniana kolonio en 1889

Ye la 3ma di januaro 1958 Trinidad e Tobago kune Jamaika ed altra insuli unionesis en Federuro di Westal Indii kun chef-urbo en Chaguanas, ma kun la nedependo di Jamaika en 1961 la federuro desaparis. Ye la 31ma di agosto 1962 Trinidad e Tobago divenis nedependanta de Unionita Rejio, komence kom monarkio, ma en 1976 ol divenis republiko. Ellis Clarke esis l'unesma prezidanto.

En julio 1990 mohamedana radikala grupo *Jamaat al Muslimeen* probis renversar guvernerio. La grupo mantenis la chefministro Arthur Napoleon Raymond Robinson kom gajo-homo dum ke tumulti eventis en Port-of-Spain. Pos negocii, Yasin Abu Bakr, chefo dil grupo, kapitulacis ad autoritatozi.

## Referi
Historio di Venezuela

Homala okupeso en la nuna Venezuela probable komencis cirkume  yari ante nun. Inter l'indijena populi qui vivis ibe  esis l*'Akaué*, *Mariche* ed altri. En 1498 dum lua triesma vojajo a Amerika, Cristoforo Colombo navigis alonge la nuna litoro di Venezuela. Ta expediciono deskovris insuli Cubagua e Margarita.

Hispania komencis koloniigar la regiono en 1522. En la duimo dil 16ma yarcento, cirkume 2.000 Hispani habitis Venezuela. Li komencis explotar oro en Yaracuy, unesme kun sklavi indijeni, e pose kun Afrikana sklavi.  Dum la 18ma yarcento li komencis kultivar kakao kun la laboro dil Afrikana sklavi. En 1717, Venezuela divenis parto de la Vicerejio Nova-Granada. Ol divenis la Generala Kapitanio di Venezuela en 1777.

Ye la 19ma di aprilo 1810 pos l'invado di Hispania dal Franci, membri di *cabildo* (lokala kongreso di guvernerio) di Venezuela ne agnoskis generala-kapitano Vicente Emparan kom legitima guberniestro, ed establisis guvernala uniono, l'Amerikana kunfederuro Venezuela, qua juris fideleso a Fernando la 7ma, Hispana rejulo revokita dal Franci. Ta *cabildo* establisis simila unioni en altra loki di Venezuela, exemple en Barcelona. Pos kelka tempo, la grupo favorebla a la nedependo, konsistinta ek Francisco de Miranda, António José de Sucre e Simón Bolívar, ganis povo en la *cabildo*. Ye la 5ma di julio 1811 Francisco de Miranda proklamis nedependo ed establisis la Republiko Venezuela. Ante la nedependo, ye oktobro 1810, ja komencabis interna milito, nam provinci Maracaibo, Guayana e la distrikto Coro ne aceptir la *cabildo* di Caracas. Erste ye la 24ma di julio 1823, pos multa kombati kontre trupi loyala a Hispania, Hispana mar-armeo vinkesis en la batalio di lago Maracaibo. De 1820 til 1830 Venezuela esis parto de la Granda Kolumbia.

En 1908 eventis stato-stroko komandita da generalo Juan Vicente Gómez, ke guvernis lando tri foyi til 1935. Dum l'Unesma mondomilito deskovresis granda quanto di petrolo en la lando. Pos la Duesma mondomilito, la habitantaro di la lando modifikesis pro granda eniro di enmigranti de sudal Europa (nome de Hispania, Italia e Portugal) e de vicina e povra landi. En 1947 la lando aprobis konstituco qua grantis yuro por votar a mulieri.
Historio di Dominika

L'unesma habitanti di Dominika esis l'indijeni *Karib*. L'insulo nomesis da Cristoforo Colombo qua deskovris ol ye sundio (Latine: *dominica*), la 3ma di novembro 1493. Hispani ne sucesis koloniigar l'insulo, ed en 1635 Francia reklamacis ol kom lua teritorio. Lore, Franca misioneri divenis l'unesma Europani habiteri dil teritorio. Lua situeso, inter Martinik e Guadelupa faciligis Franca administrado e koloniigo.

En 1763 kom rezulto de la Sep-yara milito l'insulo divenis Britaniana posedo. En 1778, dum la milito pri la nedependo di Usa, Francia muntis sucesoza invado kun la koopero di lokala habitanti. Tamen, en 1783 per la kontrato di Paris, Francia retrodonis l'insulo al Unionita Rejio.

En 1763 Britaniani establisis legifala asemblajo, qua reprezentis nur blanka habitanti. En 1831 tre negra habitanti komencis partoprenar l'asemblajo. En 1838 pos l'aboliso di sklaveso Dominika divenis l'unika Britaniana kolonio ube negri kontrolis legifantaro.

Dum la 20ma yarcento pos l'Unesma mondomilito komencis kreskar politikala koncio en la regiono di Karibia pri autonomeso e nedependo. Dominika administresis kom parto de la Federuro di Westal Indii de 1958 til 1962, e pose kom stato asociita al Unionita Rejio en 1967. Fine, ol divenis nedependanta ye la 3ma di novembro 1978.
Historio di Grenada

Insulo Grenada formacesis cirkume 2 milion yari ante nun, per volkanal agado. L'unesma evidentajo pri homala habitado esas rezidui di ligno-karbono e la diminuto di arborala polemo del originala foresti, inter 3760 aK e 3525 aK, tamen restas kontroversi, nam l'origino di rezidui di ligno-karbono povus esar incendii forestala. L'unesma nerefutebla evidentaji pri homala habitado esis restaji di ceramikaji trovita en Beausejour (de 260 til 410 pos Kristo) e  Pearls (370 til 645). De cirkume 750 til cirkume 1250 la habitantaro augmentis multe.

Grenada deskovresis en 1493 da Cristoforo Colombo, qua nomizis ol segun Hispana urbo *Granada*. Kande il arivis, indijeni Karib ja habitis l'insulo, e nomizis ol "Camahogne". Hispani ed Angli faliis pri konquestar Grenada, ma en 1650, Franci konquestis ol sucesoze. Franca konquesto rezultis gentocido dil indijeni Karib.

Franci prenis kontrolo dil insulo e nomizis ol "La Grenade". Lua precipua produkturo por exportaco esis sukrokano. En 1763 l'insulo cedesis a Britania, ma dum l'Usana nedependo-milito Francia itere kaptis l'insulo, en julio 1779. Depos 1783 kun la kontrato di Versailles, l'insuli retrodonesis a Britaniani. En 1834 Britaniani abolisis sklaveso.

Granada nedependanteskis de Unionita Rejio ye la 2ma di februaro 1974. Eric Gairy divenis lua unesma chefministro. Balde komencis konflikti inter Gairy e la partisi qui opozis il, specale la partiso "New Jewel Movement" (NJM). En 1976 la partiso di Gairy itere ganis l'elekto, ma lua opozinti konsideris fraudoza la vinko.

En 1979, kande Gairy esis exter la lando, eventis stato-stroko sensanga qua revokis lu, suspensis la konstituco ed establisis Maurice Bishop kom chefministro. Bishop establisis diplomacala relati kun Kuba e Nikaragua, e kun altra landi kun komunista rejimi. En 1983, Usa federis kun altra landi por invadar Grenada, ye la 25ma di oktobro sam yaro. Dum kombati qui sequis l'invado, 45 Grenadani, 25 Kubani e 19 Usani mortis. Maurice Bishop revokesis e pose mortigesis dum pafado.

Usana trupi retretis de Grenada en decembro 1983. Nicholas Braithwaite restis provizora chefministro til decembro 1984, kande eventis l'unesma demokratal elekti pos 1976, e Herbert Blaize, de partiso *Grenada National Party*, divenis chefministro. En 1990, partiso *National Democratic Congress* vinkis l'elekto, e Nicholas Brathwaite itere divenis chefministro.
Historio di Insuli Marshall

L'unesma habitanti di la nuna Insuli Marshall esis Mikroneziani, qui arivis dum la duesma yarmilo aK. Lia historio esas poke konocata. L'unesma Europano qua arivis en la teritorio esis Hispaniana Alonso de Salazar en 1526. Du yarcenti pose, en 1786, l'Angliana John Marshall vizitis l'insuli, qui nomizesis en homajo a Marshall.

Germanian imperio okupis l'arkipelago depos 1885 ed establisis protektorato. Li establisis komercala posti en l'insuli di Jaluit ed Ebon. Marshaliana *iroij* (lokala chefi) mantenis lia lokala autoritato dum Germana dominaco.

Japonia konquestis la teritorio dum la komenco di Unesma mondomilito, ed establisis lia guvernerio en l'insulo di Jaliut. En 31ma di januaro 1944 dum Duesma mondomilito, Usani okupis Kwajalein atolo. Pos vinkar Japoniani komplete en 1945 ol komencis administrar l'insuli e granda parto di Mikronezia kom Fidekomiso-Teritorio di Pacifiko.

De 1946 til 1958 Usa uzis l'arkipelago por probar atomobombi: eventis 67 explozi di atomobombi en ta epoko.

En 1979 l'insuli recevis propra guvernerio, ed en 21ma di oktobro 1986 ol divenis nedependanta de Usa. Amata Kabua, qua guvernis pos 1979, esis unesma prezidanto di lando. En 1986 lando signatis kontrato pri kompleta asocio kun Usa. Til 1999 l'insuli recevis 180 milion dolari en monetala kompenso pri l'uzo di Kwajalein atolo, plu altra 250 milion dolari por nukleara probi.
Historio di Papua-Nova-Guinea

Homala restaji de  yari ante nun trovesis en Papua-Nova-Guinea. On kalkulas ke agrokultivo developesis en la montari del insulo cirkume  yari aK. Cirkume 500 aK populi qui parolis Austroneziana lingui establisis su en l'insulo.

L'unesma Europani qui arivis en la regiono esis Hispani e Portugalani, qui exploris ol dum la 16ma yarcento. Cirkum la yaro 1526 o 1527 Portugalana navigisto Jorge de Menezes hazarde arivis en la precipua insulo e nomezis ol *Papua*, Malaya vorto por deskriptar Melaneziana haro. La frazo *Nova-Guinea* uzesis unesme dal explorero Hispana Yñigo Ortiz de Retez, pro la simileso di lua habitanti kun la populi de Guinea.

En 1884 la norda parto dil insulo Nova-Guinea (nune parto di Papua-Nova-Guinea) divenis Germana kolonio, dum ke la suda parto dil insulo e la vicina insuli divenis Britaniana protektorato, sub la nomo Britaniana Nova-Guinea. En 1905 la protektorato divenis Australiana kolonio, qua administris ol til lua nedependo en 1975.

En 1899 Germana asumis direta kontrolo di lua kolonio, qua nomizesis Germana Nova-Guinea. Pos l'Unesma mondomilito Germania perdis ta kolonio ed Australia recevis komiso de la Ligo di la nacioni por administrar ol.

En decembro 1941 Japoniani invadis Nova-Guinea e suspensis Australian administrado. Importanta batalii eventis en la regiono dum la Duesma mondomilito, exemple la batalio di Rabaul, la Batalio di la Maro di Bismarck, e la batalii di Guadalcanal e di la Maro di Koralio en la vicina Insuli Salomon.

Papua-Nova-Guinea divenis nedependanta de Australia ye la 16ma di septembro 1975. De ta yaro til 1976 eventis rebeleso por la nedependo dil insulo Bougainville. Konseque de la rebeleso, la konstituco di Papua-Nova-Guinea modifikesis e l'altra 18 distrikti qui existis ante la nedependo ganis stando di provinco en mi-federala sistemo. En 1988 komencis nova rebeleso en Bougainville, qua duris til 1997 e produktis 20.000 morti. La maxim multa mineyi di Papua-Nova-Guinea jacas en Bougainville, e la minado reprezentas 40% de la KLP.

En 2009 eventis rebeleso kontre decendanti de Chiniani, qua komencis pro revolto di la Nova-Guineana laboristi dil industrio di nikelo, administrata da la Chiniani.

## Referi
Historio di Santa Vincent e Grenadini

L'unesma habitanti di Santa Vincent e Grenadini esas aborijeni del etnio Karib, qui nomizis Santa Vincent *Youloumain*. L'insulo probable nomizesis da Cristoforo Colombo qua supozeble deskovris ol ye la 22ma di januaro (Dio di Santa Vincent) 1498 e nomizis ol pro la santo. Karib-indijeni impedis Europana koloniigo til la 18ma yarcento. Dum ta tempo, nigra sklavi, qui naufrajabis an l'insulo o fugabis de Barbados od altra kolonii e serchabis refujeyo en Santa Vincent, mixis su kun Karib-indijeni e formacis mestici konocata kom populo ''Garifuna'', o "negra Karibi".

Francia okupis la teritorio de 1719 til 1763 e komencis kultivar kafeo, indigiero, tabako e sukrokano en granda plantacerii, kun la labor-povo da Afrikana sklavi. En 1763 Francia cedis la dominaco dil insulo ad Unionita Rejio. Tamen, Francia ri-invadis l'insulo en 1779 pos desembarkar proxim Fort Duvernette. Unionita Rejio fine riganis la teritorio definitive en 1783, kun la kontrato di Versailles.

De 1783 til 1796 eventis konflikti inter Britaniani e Garifuni komandita da Joseph Chatoyer. La revolto fine represesis en 1796, e la Britaniani deportis preske 5.000 Garifuni a l'insulo Roatán, proxim Honduras.

En 1834 sklaveso abolisesis en Santa Vincent. Fine di la yari 1840a Portugalani de Madeira komencis enmigrar vers l'insulo, e de 1861 til 1888 personi de Estal Indii komencis arivar. La laborala stando esis severa e por ex-sklavi e por enmigranti, pro la basa preci di sukro en extera merkati til la komenco di la 20ma yarcento.

Universala votado adoptesis en la kolonio en 1951. La lando nedependanteskis de Unionita Rejio ye la 27ma di oktobro 1979. Robert Milton Cato esis l'unesma chefministro pos la nedependo.

Naturala dizastri esis ofta en la historio dil arkipelago. En 1902 La volkano Soufrière eruptis, ed en aprilo di 1979 eventis nova erupto. Quankam nulu mortis, mili de personi evakuesis, ed eventis granda domaji en l'agrokultivo. En 1980 ed itere en 1987 uragani produktis granda destruktadi en la plantacerii di banano e kokoso. En 1998 e 1999 l'uragana sezono produktis vasta destruktadi en la westala litoro.

En 2009 organizesis plebicito pri modifiki en la konstituco, qua uzesas depos 1979. Tamen, la propozo aprobesis nur da 43,13% ek la voteri, multe min kam 2/3 ek la voteri bezonata por aceptar la modifikuri.
Historio di Samoa

Samoani originis de Austroneziana populi qui expansis su de Sud-Est Azia inter 2500 e 1500 yari aK. Studii pri la populo Lapita, qua habitis la regiono, sugestas que li voyajis inter Samoa, Fidji e Tonga.

Kontakti kun Europani komencis dum la komenco dil 18ma yarcento. Nederlandana Jakob Roggeveen esis l'unesma Europano qua vidis l'insuli, en 1722. Pose, Franca explorero Louis Antoine de Bougainville arivis en la regiono.

Erste pos la yari 1830a, Angla misioneri e komercisti komencis vizitar l'insuli. Dum ta epoko, Samoani divenis konocata kom sovaja e militema, e facis violentoz ataki kontre Franci, Britaniani, Germani ed Usani. Segun Barbara A. West, por montrar braveso, Samoani kapo-tranchis lia enemiki por donar la kapi a lia chefi. Germani komencis komercar kun habitanti di Upolu, kontre ke Usani komencis komercar kun habitanti di Tutuila e Manu'a, qui pose formacis Usana Samoa.

En 1918, la habitantaro di Samoa konsistis ek cirkume 38.000 Samoani e 1.500 Europani. Dum la fino dil yari 1920a, komencis movado kontre Europana koloniigo. Ye la 28ma di decembro 1929, l'alta chefo Tupua Tamasese Lealofi komandis senviolenta demonstro kontre Nova-Zelandan administrado, tamen policisti pafis kontre la demonstro e mortis Tamasese e 10 alta personi. Erste en 2002, Nova-Zelandana chefministro Helen Clark apologiis por l'incidento.

Samoa nedependanteskis de Nova-Zelando ye la 1ma di januaro 1962, kun la nomo Westala Samoa. En julio 1997 la lando chanjis lua nomo a Samoa, malgre la protesto di Usa, qua kontrolas Samoa Usana. Ye la 29ma di decembro 2011, Samoa chanjis lua kalendario ed eliminis 1 dio. Do ol modifikis lua horala zono, e nun jacas este del Internaciona Dato-Lineo.

Nun, malgre ke Samoa Usana e Samoa partigas la sama linguo e raso, la kulturo di la du evolucionas aparte: Samoan-Usani adoptas Usana futbalo e basbalo kom populala sporti ed influesas kulturale da Usa, kontre ke west-Samoani adoptas kriketo e *[[rugbio]]** kom sporti, ed adoptas Nova-Zelandana kulturo.

## Referi
Historio di Santa Lucia

Segun kelka historiisti, Santa Lucia habitesis unesme dal indijeni de raso *Ciboney*, inter 1,000 e 500 yari aK. Cristoforo Colombo deskovris l'insulo en 1502 ye la festo-dio di Santa Lucia (la 13ma di decembro), e nomesis tale pro lo, ma ne koloniigis ol. Dum la yari 1550ma, Franca pirato François le Clerc freque vizitis l'insulo.

L'Angli arivis unesmafoye dum la komenco di la 17ma yarcento, ma faliis en lia unesma esforci por koloniigar l'insulo: en 1605 Angla navo *Olive Branch* adportis 67 kolonigiisti al insulo, e 5 semani pose nur 19 transvivabis, pro la morbi e pro l'atako dal indijeni Karib.  En 1643 Franci establisis l'unesma kolonieto en l'insulo. Li signatis pakto kun le Karib en 1660, e komencis kultivar sukrokano en vasta plantacerii.

Dum la 18ma yarcento Francia e Britania luktis diversa foyi pri la kontrolo di Santa Lucia. Dum sep-yara milito Britania okupis l'insulo, ma retrodonis ol a Francia en 1763. Kande Franci okupis l'insuli, li probis uzar indijeni kom sklavi en la plantacerii. Multa indijeni mortis pro morbi adportita dal Europani, note variolo. Multa Afrikana sklavi anke mortis, pro la severa laborala standi en la plantacerii.

Kande eventis la Franca revoluciono, revolucionala tribunalo instalesis en l'insulo. En 1794 la guberniestro dil insulo deklaris sklaveso abolisita. Pokatempe pose, Britaniani itere invadis l'insulo, ma ye la 21ma di februaro 1795 eventis revolto di lokala habitanti kontre Britaniani. La sequanta yaro Britaniani brulis Castries, ma nur en 1803 li prenis kompleta kontrolo dil insulo.

Unionita Rejio e Francia duris disputar la dominaco pri Santa Lucia til 1814 kande Britaniani definite aquiris ol. De 1958 til 1962 Santa Lucia divenis parto di la Federuro di Westal Indii. En 1953 universala votado adoptesis. En 1967 l'insulo recevis autonomio ed, ye la 22ma di februaro 1979 ol divenis nedependanta de Unionita Rejio. John Compton, de la partiso *United Workers Party* (UWP), esis l'unesma chefministro di la nedependanta lando.

Kenny Davis Anthony, de la partiso *Labour Party* esis chefministro di la lando de 1997 til 2006, kande la partiso UWP komandita da John Compton ganis l'elekto. La sequanta yaro, Compton subisis diversa cerebrala stroki, e abandonis povo la 1ma di mayo 2007. Stephenson King asumis provizore til la morto di Compton e pose guvernis til novembro 2011, kande la partiso *Labour* itere vinkis l'elekto, e Kenny Anthony itere divenis chefministro.
Historio di Vanuatu

L'unesma habitanti di Vanuatu, de etnio Austroneziana, probable arivis che arkipelago cirkume 3.300 yari ante nun. Fragmenti di ceramikaji de 1300-100 yari aK trovesis en l'insuli.

L'arkipelago deskovresis en 1606 dal Portugalan explorero Pedro Fernandes de Queirós, qua verkis por la rejio di Hispania. Nur en 1768 altra Europan explorero, Franca Louis Antoine de Bougainville arivis en l'insuli. Kapitano James Cook nomizis ol *Nova Hebridi*, nomo qua duris til la nedependo.

En 1825 Peter Dillon deskovris santalo en l'insulo Erromango. To stimulis l'arivo di enmigranti al insulo qua duris til 1830, kande eventis konflikto inter Polineziana laboristi e Melaneziana indijeni.

Dum la 19ma yarcento kristana misioneri, ed anke enmigranti por kultivar kotono  arivis en la insuli. Kande l'internaciona preci di kotono falis, agrokultivisti chanjis por kafeo, kakao, banano, e precipue kokoso En 1887 l'insuli komencis administresar da Navala Komisitaro Franca-Britaniana. En 1906, la du landi signatis pakto qua kreis kondominio por administrar l'insuli. La kondominio duris dum 74 yari, til 1980.

Dum la duesma mondomilito, Usani kreis aerodromi an l'insuli Espiritu Santu ed Éfaté en Nova-Hebridi, por lansar ataki kontre Japoniani. Dum ca epoko, cirkume 10 mil Vanuatuani apartenis ad Usana bataliono che l'insuli.

Vanuatu nedependanteskis del Unionita Rejio e de Francia ye la 30ma di julio 1980, kun Walter Lini kom chefministro. Dum la yari 1990a eventis politikala nestabileso, qua rezultis pose en politikala descentraligo. Ye la 7ma e la 8ma di oktobro 2009 eventis du ter-tremi en la lando: l'unesma kun forteso 7.6 e la duesma kun forteso 7.8 che la skalo di Richter. En marto 2015, ciklono *Pam* devastis l'insuli e produktis 11 morti. *Pam* judikesas kom la maxim mala naturala dizastro konocata de la historio dil arkipelago.

## Referi
Historio di Tuvalu

L'unesma habitanti di Tuvalu posible arivis al insuli cirkume 3000 yari ante nun, veninta de Tonga e de Samoa. Dum la periodo ante l'arivo di Europani, la kontakto inter insuli esis frequa. Ok ek la non insuli habitantesis, e la vorto *Tuvalu* signifikas "8 unionita", homaje a la 8 insuli di la lando qui havis habitantaro. On kredas ke hommi habitis l'insuli dum mili di yari.

En 1568 Hispana navigisto Álvaro de Mendaña de Neira deskovris l'insulo Nui, nomizita *Isla de Jesús* da ilu. Ye la 29ma di agosto 1595, Mendaña pasis proxim insulo Niulakita, quan lu nomizis *La Solitaria*. En 1764, Britaniana kapitano John Byron vidis l'insuli, dum ilua cirkumnavigado. En 1781, Hispana oficisto Francisco Antonio Mourelle deskovris insulo Nanumea, quan ilu nomizis *San Agustín*, ma ne desembarkis ibe.

Erste en mayo 1819, Usana kapitano Arent Schuyler de Peyster, navigint por Britania, deskovris Nukufetau e Funafuti, nomizita "insulo Ellice" da ilu, homaje Britaniana politikisto Edward Ellice. Pose la nomo Ellice adoptesis por la 9 insuli di la regiono. En 1820, Rusa explorero Mikhail Lazarev vizitis Nukufetau dum cirkumnavigado.

Tuvalu esis kolonio di Hispania til 1892. Ca yaro, l'insuli divenis Britaniana protektorato kun nomo *Insuli Ellice*. De 1916 til 1974, Insuli Gilbert (nun Kiribati) ed insuli Ellice administresis quale sola kolonio, "Insuli Gilbert ed Ellice".

Tuvaluani votis em 1974 por separar su del insuli Gilbert. La lando nedependanteskis del Unionita Rejio ye la 1ma di oktobro 1978, kom monarkio en la Commonwealth. En 1979 la lando signatis pakto kun Usa, qua agnoskis Tuvaluana posedajo di 4 insuli, ante demandita da Usa.

## Referi
Historio di Palau

L'unesma habitanti di Palau migris al insuli cirkume 5000 yari ante nun, posible veninta de  originis de Polinezia, Filipini, od Indonezia. Hispana explorero Ruy López de Villalobos posible trovis l'insuli en 1543. Ecepte Yap e Java, Palau havis poka kontakti kun altra insuli de Pacifiko.

La sequanta enrejistruro pri l'insuli facesis en 1697, kande habitanti de Palau naufrajis che insulo Samar, en Filipini. Cheka misionero Paul Klein, qua habitis ibe, parolis kun la naufrajinti e povis mem facar esbosuro pri mapo dil insuli segun la reprezento dil insuli facita da lia habitanti, qui uzis 87 stoni por montrar lia poziciono. La mapo atraktis atenco di Hispani, qui probis sendar misioneri por kontaktar lia habitanti, e tandem konquestis l'arkipelago.

[Britaniana komercisti komencis vizitar l'insuli konstante dum la 18ma yarcento, ma dum la 19ma yarcento Hispana influo agnoskesis. En 1898, Palau, sub la nomo ''Palaos'', partoprenis tale nomizita Kongreso Malolos, qua demandis kompleta nedependo por [Filipini. La Kongreso suportis l'ideo pri propra determino por Palau, se ol dezirus to.

Dum la fino di la 19ma yarcento Hispania, Germania ed Unionita Rejio diskutis pri suvereneso sur l'insuli. En 1885 l'afero sendesas a la papo Leo la 13ma qua agnoskis Hispana revendiko. Hispania okupis granda parto dil insuli til 1898.

En 1885 Germani okupis kelka insuli, ed en 1899 Hispania vendis la teritorio a Germania, qua explotis aluminio e fosfato ed altra naturala resursi. Pos l'Unesma mondomilito la Ligo di la nacioni cedis l'administo dil insuli a Japonian imperio. En 1941, Japonia uzis li kom bazo por lua invado di Filipini, qua sucesis en 1942.

En 1944, Usani kaptis Palau de Japonia pos la batalio di Peleliu, kande plu kam 2000 Usani e 10.000 Japoniani perisis. L'arkipelago devastesis dum la Duesma mondomilito, ed okupesis dal Usani. L'insuli divenis teritorio administrita dal Unionita Nacioni en 1947, ensemble kun altra insuli qui formacas la nuna Federata Stati di Mikronezia.

Palau nedependanteskis del Unionita Nacioni ye la 25ma di mayo 1994.
Historio di Fidji

L'unesma habitanti di Fidji arivis al insuli cirkume 3500 til 1000 yari aK, o posible ante. Posible la populo *Lapita*, o l'ancestri di Polineziani koloniigis l'insuli unesmafoye. Kun 1000 kilometri di extenso de esto til westo, Fidji esas lando di multa lingui, e diversa populi establisis su en o ekmigris de l'insuli. Dum yarcenti, unika Fidjiana kulturo developis.

Nederlandana Abel Tasman esis l'unesma Europano qua vizitis la teritorio, en 1643. L'unesma permananta Europana koloniigo komencis dum la 19ma yarcento: unesma kristana misioneri arivis che l'arkipelago en 1830, ed en 1840 unesma Usana expediciono arivis al insuli.

Seru Epenisa Cakobau divenis rejulo di Fidji en 1852. Quankam il deziris impedar Britaniani okupar Fidji, ye la 10ma di oktobro 1874 l'arkipelago submisesis. Britaniani adportis Indiana laboristi por verkar en plantacerii di sukrokano.

En 1942 l'arkipelago havis 210 mil habitanti, di qui 94 mil esis Indiani, 102 mil nativa fidjiani, 2 mil Chiniani e 5 mil Europani.

Fidji divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 10ma di oktobro 1970. Depos nedependo, demokratiala guvernerio interruptesis du foyi en 1987, da stato-stroki. La duesma stato-stroko abolisis la monarkio e adoptis la republiko.

En 1990 nova konstituco augmentis la dominaco di rasala Fidjiani en la politiko. En respondo, aparis *Group Against Racial Discrimination*, opozanta grupo qua defensis l'aboliso di 1990 konstituco e riadopto di la konstituco di 1970. Lietnanto Sitiveni Rabuka, komandero di la duesma stato-stroko en 1987 divenis chefministro di la lando en 1992. Pos tri yari, il establisis komiso por revizar la konstituco, ed en 1997 la nuna konstituco adoptesis kun la suporto di Fidjiani ed Indo-Fidjani. Pos ta reformi Fidji riadmisesis en la Commonwealth.

En 1999 l'unesma Indo-Fidjiana chefministro, Mahendra Chaudhry elektesis, ma en la stato-stroko ye la 19ma di mayo 2000 ilu kidnapesis kun altra 35 deputati da George Speight,dum civila stato-stroko. Lore prezidanto Kamisese Mara probis augmentar lua povo dum la krizo e kontrolar la situeso per la remplaso di Chaudhry ye la 27ma di mayo sam yaro. Tamen, ye la 29ma di mayo komodoro Frank Bainimarama forcis Mara renuncar.

En 2000 eventis du sedicii che militala bazi pos la renunco di Mara: en Sukunaivalu ye la 7ma di julio, ed en Queen Elizabeth Barracks ye la 2ma di novembro. Bainimarama akuzis ex-chefministro Sitiveni Rabuka pri instigo di la revoltinti. L'akuzi impedis Rabuka divenar ambasadisto di Fidji en Usa.

## Referi
Historio di Nauru

Unesma habitanti di Nauru esis Polineziani e Mikroneziani, qui arivis en l'insulo cirkum 3,000 yari ante nun. Existis 12 klani o tribui en Nauru. La 12 steli en la flago di Nauru reprezentas ta 12 klani.

L'insulo deskovresis en 1798 da Britaniana kapitano John Fearn. En 1888 ol enkorpigesis da Germanian imperio. En 1914 Australiana trupi kaptis ol, dum l'unesma mondomilito. En 1919 Britaniani, Australiani e Nova-Zelandani signatis pakto e kreis la “British Phosphate Commission” qua administri l'extraktado di fosfato en Nauru, Christmas insulo e Banaba.

La 25ma di agosto 1942 dum la duesma mondomilito Japoniani okupis l'insulo. Japoniani konstruktis aerodromo en l'insulo e deportis 1,200 Nauruani por verkar en Chuuk-insulo. L'insulo fine liberigesis la 13ma di septembro 1945, kande Japoniana komandero Hisayaki Soeda kapitulacis. De la Nauruani deportita nur 737 tranvivis, e retroiris a l'insulo en 1946.

Nauru divenis nedependanta la 31ma di januaro 1968, e Hammer DeRoburt esis lua unesma prezidanto.
Historio dil Insuli Salomon

L'unesma habitanti dil insuli Salomon venis de Nova-Guinea adminime 30 mil yari ante nun. Li reprezentis l'unesma homala expanso tra Pacifiko, ante l'arivo di populi qui parolis Austroneziana lingui cirkume 4 mil yari ante nun. L'Austroneziani adportis nova tekniki di kultivo e navigado. La maxim multa lingui nun parolata che l'insuli Salomon havas Austroneziana origino.

L'insuli nomizesis dal Hispana explorero Álvaro de Mendaña. Kande ilu deskovris l'insuli, il kredis ke li esas la Biblala lando Ophir, de ube on adportis oro al rejulo Salomon de Israel, pro l'oraji werata dal insulani.

Dum la Duesma mondomilito kelka importanta kombati eventis che l'Insuli Salomon. La maxim importanta ek li esis la batalio di Guadalcanal, del 7ma di agosto 1942 til la 9ma di februaro 1943, inter Usana e Japoniaana trupi. Usa vinkis, e 31 mil Japoniani e 7 mil Usani perisis lor la batalio.

L'insuli Salomon divenis nedependanta del Unionita Rejio ye la 7ma di julio 1978.
Historio di Federita Stati Mikronezia

L'unesma homi arivis en Mikronezia cirkume 4000 aK. L'insulo Yap divenis centro por mikra imperio, qua uzis granda cirkli di petro kom monetaro. An l'insulo Pohnpei existas la ruini dil urbo Nan Madol, qua esis la chefurbo di la dinastio Saudeleur. Nan Madol formacesis per artificala insuli, e posible uzesis por ceremonii til cirkume la yaro 1500.

Europani - unesme Portugalani, e pose Hispani - arivis an l'insuli Karolini dum la 15ma yarcento. e Hispani establisis lia suvereneso. L'insuli divenis Germaniana kolonio en 1899 kande Hispania vendis ol.

Japoniani konquestis la teritorio en 1914 dum l'unesma mondomilito. Dum la duesma mondomilito Japonian imperio instalis importanta militarala bazo en l'insulo Truk, ma ye februaro 1944 granda atako da Usa destruktis Japoniana militistala povo en l'insulo.

Pos la milito l'insuli divenis teritorio di la Unionita Nacioni en 1947, ed administresis da Usa. La Federata Stati di Mikronezia divenis nedependanta ye la 3ma di novembro 1986 de la mandato di Unionita Nacioni.
Kaarel Eenpalu

**Kaarel Eenpalu** (naskinta **Karl August Einbund**, 1888 til 1942) jurnalisto e politikisto, esis chefministro di Estonia du foyi: de julio til novembro 1932, e de 1938 til 1939.
Historio di Tonga

Arkeologiala restaji montris ke l'unesma habitanti di Tonga navigis del Insuli Santa-Cruz (nun parto del Insuli Salomon) ed arivis en regiono cirkume  yari ante nun. La maxim anciena populo qua habitis l'insuli esis le Lapita. Li peskis, kultivis planti e facis ceramikajo. La periodo de cirkume 450 aK til 1865 konocesis kom Imperio Tui'Tonga, kun centro en l'insulo Tongatapu e chef-urbo en Mu'a.

Dum la 12ma yarcento, Tongani e lua reji, nomizita *Tu'i Tonga*, divenis konocita tra Pacifiko, de Niue til Samoa, til l'insulo Tikopia. Ca dinastio regnis dum plu kam 400 yari. Tamen, restas neklara se la chefi de vicina insuli konstante mantenis relati diplomacala kun Tongana suvereni.

L'unesma Europani qui vizitis l'insuli esis Nederlandani Willem Schouten e Jacob Le Maire, en 1616. Li vizitis l'insuli Cocos e Niuatoputapu, norde del arkipelago. Ye la 21ma di januaro 1643, Abel Tasman vizitis Tongatapu e Haʻapai. Ilu mapigis multa insuli, dum lua voyajo vers Chili. Tasman baptis l'insulo Tongatapu kom *t’ Eijlandt Amsterdam* (insulo Amsterdam) pro lua granda quanto di vari. Ca nomo ne pluse uzesas dal historiisti.

Altra importanta vizitero esis James Cook, qua vizitis l'insuli en 1773, 1774 e 1777. Sequante, arivis l'unesma Angla misioneri en 1797, e Metodista misionero Walter Lawry en 1822. Dum ta epoko, la maxim multa Tongani konvertis su sive a katolikismo, sive a Metodismo. Misioneri de altra religii sequis, inkluzite Pentekostalisti, Mormoni, Adventisti e, plu recente, fido Bahaa.

Ye la 4ma di decembro 1845 Tāufaʻāhau, pose baptita George Tupou la 1ma, unionis Tonga e formacis rejio. En 1875 ilu deklaris Tonga konstitucala monarkio. George Tupou la 1ma guvernis til la 18ma di februaro 1893, kande ilu mortis. Lua sucedinto esis lua granda-nepotulo Siaosi Tupou la 2ma (George Tupou la 2ma).

Tonga divenis Britaniana protektorato ye la 18ma di mayo 1900 pos amikeso-pakto kun Unionita Rejio, ma kontree altra insuli en Pacifiko ol ne perdis lua tradicionala monarkio. La pakto pri protektorato finis en 1970, e Tonga nedependanteskis ye la 4ma di junio sam yaro. Ol nemediate eniris Britaniana komunitato.

En julio 2010, la lando demarshis decideme por divenar konstitucala monarkio, kande Sialeʻataongo Tuʻivakanō divenis l'unesma chefministro direte elektita dal Legifala Asemblitaro.
Historio di Santa Kitts e Nevis

Santa Kitts e Nevis ja habitesis posible depos 3.000 yari ante nun, ante l'arivo dil populo Arawak. Tamen, la nomo e l'origino di ca unesma habitanti esas nekonocata. indijeni *Kalinango*, de etnio Karib, esis la lasta populo qua establisis su an l'insuli, ed arivis ibe 300 yari ante l'Europani. L'arkipelago deskovresis da Cristoforo Colombo en 1493, e probable nomesis da lu segun la patron-santo dil dio.

En 1538, Franca hugenoti establisis su en Santa Kitts, ma la Hispani destruktis la kolonio e deportis la transvivinti. En 1623, Angli establisis kolonio en l'insulo, e pose la Franci. Angli e Franci unionis por konfrontar le *Kalinago* e facis gentocido kontre li en 1626. Tri yari pose, en 1629, Hispani komandita da Fadrique de Toledo invadis Santa Kitts ed ekpulsis l'Angli.

Insulo Nevis koloniigesis dal Angli en 1628. De ibe, ol komencis koloniigar altra insuli, exemple Antigua, Montserrat, Anguila e Tortola.

Dum la duesma milito Angla-Nederlandana, de 1665 til 1667, relati inter Angla e Franca koloniigisti bitreskis, nam lia landi esis en opozanta lateri dum la milito. Britaniani okupis omna teritorio en 1814, e formacis kolonio nomizita St.Kitts-Nevis-Anguila.

Santa Kitts-Nevis-Anguila recevis autonomeso en 1967. Anguila rebelesis e divenis separita kolonio en 1971. Santa Kitts e Nevis divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 19ma di septembro 1983. En 1998, uragano *Georges* efektigis cirkume 458 milion dolari en domaji, e afektis la TNP di la lando dum du yari.
Geografio di Brazilia

Equatoro e Tropiko di Kaprikorno krucumas Braziliana teritorio. Granda parto di Braziliana teritorio jacas inter la du linei, e plu kam 600.000 km² jacas sude di Tropiko di Kaprikorno. To rezultas en diversa peizaji e klimati.

En nordo di lando, en Amazoniana regiono, jacas equatorala e tropikala foresti kun equatorala klimato. De centro til Tocantins, sudo di Maranhão e Piauí e westo di Bahia, weste de l'equatorala foresto, on existas vejetantaro di savano e tropikala klimato kun du sezoni: 6 monati sika, 6 monati pluvoza. Este de ta regiono (interioro di Bahia, Sergipe, Alagoas, Pernambuco, Paraíba, Rio Grande do Norte, Ceará e Piauí, e nordo di Minas Gerais) on existas mi-arida klimato. Pluvo esas poka e neregulala. La vejetantaro esas konocata da la nomo *caatinga*, qua signifikas "sika foresto".

De la litoro di Nord-estala regiono til granda parto di la Sud-estala regiono existis tropikala foresto konocita en portugalana kom *Mata Atlântica* (Atlantika foresto). Ol esis l'unesma Braziliana peizajo trovita dal Portugalani, en 1500. Nune ta regiono esas forte populizita, e lua peizajo modifikesis pro agrokultivo, edukado di bovaro, porki ed altra animali, e pro l'industrialigo. Nune nur existas min kam 10% de l'originala foresto Atlantika (*Mata Atlântica*).

La klimato en alta regioni dil sudo di Brazilia esas subtropikala kun 4 sezoni: somero de decembro til marto, autuno de fino di marto til junio, vintro de junio til septembro, e printempo de septembro til decembro. En kelka regioni on existis foresti di koniferi, ma nune restas nur mikra boski. En ta regiono povas nivar en alta monti. Fine, en la sudo e westo di Rio Grande do Sul existas regiono kun naturala pastureyo (*Pampa*), qua prolongesas en Arjentinia ed Uruguay.

#### Reliefo
Poka regioni di lando havas altitudi super 2.000 metri, nur en Norda - en la frontiero kun Venezuela e Guyana - ed en Sud-estala regioni (en la regioni di *Serra do Mar* e *Serra da Mantiqueira*. La maxim alta monto di lando esas Pico da Neblina, kun 2.994 metri di altitudo, en la frontiero kun Venezuela. En Norda regiono predominacas basa altitudi, infre 100 metri e la reliefo esas preske plana.

En Nord-estala, Sud-estala e Suda regioni, l'altitudi super 700 metri en kelka arei modifikas lokala klimato. En Sud-estala regiono on havas tropikala klimato di altitudo kun 4 sezoni. En Suda regiono on povas nivar en alta monti dum vintro.
Folding@home

**Folding@home** esas projeto di descentraligita kontado, en qua on uzas l’extra tempo di la personala komputeri por studiar la tridimensionala konstrukturi di proteini, precipue lia falduri. La projeto komencis ye 1ma di oktobro 2000 en Stanford universitato e Vijay Pande duktas la projeto. Folding@home esas listigita en la libro Guinness di rekordi kom la maxim vasta projeto di descentraligita kontado.

## Extera ligilo
* Oficala retopagino
Pierre Messmer

**Pierre Messmer** politikistulo n. ye la 20ma di marto 1916 til la 29ma di agosto 2007, esis chefministro di Francia de la 5ma di julio 1972 til la 27ma di mayo 1974.
Maurice Bourgès-Maunoury

**Maurice Bourgès-Maunoury** politikistulo, esis chefministro di Francia de 13 di junio 1957 til 30 di septembro 1957.
Jacques Chaban-Delmas

**Jacques Chaban-Delmas** (1915 til 2000) politikistulo, esis chefministro di Francia de 20 di junio 1969 til 5 di julio 1972.
Paul Ramadier

**Paul Ramadier** politikistulo n. ye la 17ma di marto 1888 til la 14ma di oktobro 1961, esis chefministro di Francia de la 22ma di januaro til la 19ma di novembro 1947.
Maurice Couve de Murville

**Maurice Couve de Murville**, politikistulo, (1907 til 1999) esis chefministro di Francia de la 10ma di julio 1968 til la 10ma di junio 1969.
Raymond Barre

**Raymond Barre** politikistulo, esis chefministro di Francia de 25 di agosto 1976 til 13 di marto 1981.

Il naskis ye 12 di aprilo 1924, en Saint-Denis sur la Franca insulo Reunion. La familio rezidabis en Saint-Denis depos 1843, ed ilua patro esis komercisto. Raymond Barre partoprenis la duesma mondomilito, e de 1946 il rezidis en Francia.

Il divenis akademiano pri ekonomiko, ed en 1976 il esis ministro di exterlanda komerco en la guvernerio. En la sama yaro Valéry Giscard d'Estaing selektis ilu kom chefministro e ministro di ekonomiko e financo. Il livis la ministraro di ekonomiko e financo en 1978, ma restis kom chefministro til la vinkeso di Giscard d’Estaing en la prezidantala elekto en 1981. En 1988 il esis kandidato por prezidanto, ma atingis triesma plaso ye la unesma etapo.
Pierre Mauroy

**Pierre Mauroy** politikistulo, esis chefministro di Francia de la 21ma di mayo 1981 til ma 17ma di julio 1984.
Édith Cresson

**Édith Cresson**, politikisto n. ye la 27ma di januaro 1934 esis chefministro di Francia de la 15ma di mayo 1991 til la 2ma di aprilo 1992.

## Referi
Laurent Fabius

**Laurent Fabius** politikistulo (n. 1946) esis chefministro di Francia de 17 di julio 1984 til 20 di marto 1986.
Michel Rocard

**Michel Rocard** (n. 23 di agosto 1930) politikistulo, esis chefministro di Francia de 10 di mayo 1988 til 15 di marto 1991, dum la guverno di François Mitterrand. Nune il esas membro di Europana Parlamento.
Pierre Bérégovoy

**Pierre Eugène Bérégovoy**, politikisto n. ye la 25ma di decembro 1925 til la 1ma di mayo 1993, esis chefministro di Francia de la 2ma di aprilo 1992 til la 29ma di marto 1993.
Ghulam Ishaq Khan

**Ghulam Ishaq Khan**, publik oficiro e politikisto n. 1915 til 2006, esis prezidanto di Pakistan de 1988 til 1993.
André Marie

**André Marie** politikistulo, esis chefministro di Francia de 26 di julio 1948 til 5 di septembro 1948.
Henri Queuille

**Henri Queuille** politikistulo, esis chefministro di Francia de 11 di septembro 1948 til 5 di oktobro 1949, de 2 di julio 1950 til 4 di julio 1950 e de 10 di marto 1951 til 10 di julio 1951.
Georges Bidault

**Georges Bidault** (1899 til 1983) politikistulo, esis chefministro di Francia de 28 di oktobro 1949 til 24 di junio 1950.
René Pleven

**René Pleven** (1901 til 1993) politikistulo, esis chefministro di Francia de 12 di julio 1950 til 28 di februaro 1951 e de 11 di agosto 1951 til 7 di januaro 1952.
Edgar Faure

**Edgar Faure** politikistulo, esis chefministro di Francia de 20 di januaro 1952 til 28 di februaro 1952 e de 23 di februaro 1955 til 23 di januaro 1956.
Antoine Pinay

**Antoine Pinay** (1891 til 1994) politikistulo, esis chefministro di Francia de 8 di marto 1952 til 23 di decembro 1952.
Robert Schuman

**Robert Schuman** politikistulo, esis chefministro di Francia de la 24ma di novembro 1947 til la 19ma di julio 1948 e de la 5ma di septembro 1948 til la 11ma di septembro 1948.
Michel Debré

**Michel Debré** politikistulo (1912 til 1996) esis chefministro di Francia de la 8ma di januaro 1959 til la 14ma di aprilo 1962.
René Mayer

**René Mayer** politikistulo, esis chefministro di Francia de la 8ma di januaro 1953 til la 28ma di junio 1953.
Pierre Mendès France

**Pierre Mendès-France** politikistulo, esis chefministro di Francia de 18 di junio 1954 til 5 di februaro 1955.
Guy Mollet

**Guy Mollet** (1905 til 1975) politikisto, esis chefministro di Francia de 1 di februaro 1956 til 13 di junio 1957.
Jean-Marc Ayrault

**Jean-Marc Ayrault** (n. 25ma di januaro 1950) esis chefministro di Francia de la 16ma di mayo 2012 til la 31ma di marto 2014.
Gustav Heinemann

**Gustav Walter Heinemann**, advokato e politikisto n. ye la 23ma di julio 1899 til la 7ma di julio 1976, esis prezidanto di West-Germania de 1969 til 1974.
Theodor Heuss

**Theodor Heuss**, jurnalisto e politikisto n. ye la 31ma di januaro 1884 til la 12ma di decembro 1963, esis l'unesma prezidanto di West-Germania. Ilu guvernis de 1949 til 1959.

## Referi
Amartya Sen

**Amartya Kumar Sen** (n. 1933) esas Indian ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1998.
Distributita komputado

**Distributita komputado** esas granda fako de informatiko qua studias e developas programi komputerala. Ol studias e developas anke programaro- e datumo-interchanjosistemi, quin on vidas kom nedependanta e kom parti interkomunikiganta. On uzas l'expresuro paralela programigo, kande la skopo esas krear e komprenar programi o programosistemi, qui konsistas multa paralele funcionanta moduli. A lo relatas inter altri la formala defino e verifiko di la descentraligita sistemi. La fako relatas tre dense precipue a la studio dil uzadosistemi e la sistemi realatempala.
John Cale

**John Davies Cale** (n. ye la 9ma di marto 1942) esas Walsana muzikisto, qua fondis la grupo *[[The Velvet Underground]]* kun Lou Reed.

## Albumi
* *Vintage Violence* (1970)
* *The Academy in Peril* (1972)
* *Paris 1919* (1973)
* *Fear* (1974)
* *Slow Dazzle* (1975)
* *Helen of Troy* (1975)
* *Honi Soit* (1981)
* *Music for a New Society* (1982)
* *Caribbean Sunset* (1983)
* *Artificial Intelligence* (1985)
* *Words for the Dying* (1989)
* *Walking on Locusts* (1996)
* *HoboSapiens* (2003)
* *blackAcetate* (2005)
* *Shifty Adventures in Nookie Wood* (2012)
* *M:FANS* (2016)
* *Mercy* (2023)
Mary Tyler Moore

**Mary Tyler Moore**  esis Usana televizion-aktorino, multe konocata por elua partopreno en televiziono-serii *The Dick Van Dyke Show*(1961 til 1966) e *Mary Tyler Moore Show* (1970-1977). El ank esis aktiva defensero di yuri por animali.
SETI@home

**SETI@home** (abreviuro de l'Angla vorti *Search for Extra-Terrestrial Intelligence at home*) esas ciencala projeto di distributita komputado, en qua on serchas exter-terala vivo intelektala. La volontarii, partoprenanta en la projeto, kargas en sua komputero la programo, qua analizigas la datumi kolektita per radioskopilo, e serchas reguloza radiosignali streta-segmentala. Ye 2003 trovesis en SETI@home neprotektigeso, pro qua posibla atakanto povus okupor omna komputeri, uzanta SETI@home, en sua uzado. Grupo di ciencisti de l'universitato di Berkeley (Usa), duktata da David Anderson, entratenas SETI@home. Quankam la programo di SETI@home uzas apertita fonto.

## Extera ligilo
* Oficala retopagino
Konrad Emil Bloch

**Konrad Emil Bloch** (12 di januaro 1912 til 15 di oktobro 2000) esis Germana-Usana biokemiisto. Ilu recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1964.
Asif Ali Zardari

**Asif Ali Zardari**, politikisto n. ye la 26ma di julio 1955, esis prezidanto di Pakistan de 2008 til 2013.
Farooq Leghari

**Farooq Ahmad Khan Leghari**, politikisto n. 1940 til 2010, esis prezidanto di Pakistan de 1993 til 1997.
Joachim Gauck

**Joachim Gauck** (n. 1940) pastoro e politikisto esas nuna prezidanto di Germania. Il asumis povo ye 18 di marto 2012.
Gertrude B. Elion

**Gertrude Belle Elion** (23 di januaro 1918 til 21 di februaro 1999) esis Usana biokemiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1988.
Christian Wulff

**Christian Wilhelm Walter Wulff** (n. 1959) advokato e politikisto esis prezidanto di Germania de 2010 til 2012.
Elizabeth Helen Blackburn

**Elizabeth Helen Blackburn** (n. ye la 26ma di novembro 1948) esas Australiana biologiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 2009.