Asturiana linguo

**Asturiana** esas Latinida linguo parolata en Asturia. Ol esas la nomo di Astur-Leonana linguaro en Asturia, ed anke kontenas Leonana linguo, parolata en Leon e Zamora, e Mirandana linguo, parolata en Miranda do Douro, Portugal. Lua gramatiko, vortaro ed ortografio regulesas dal Akademio pri Asturiana linguo e, malgre ne esar oficala, lego regulas lua uzo en Asturia.

## Nomo
En Asturia, l'Asturiana linguo (*asturianu*) e la nomo *bable* mustas interpretesar kom termini referanta la sama linguo, ma kun "distinta nuanci". *Llingua asturiana* od *Asturianu*, esas la linguo parolata en Asturia, kontre ke *bable* ne referas ad omna extenso di la linguo, ma nur a lokala varianto. Ta nomo unesmafoye uzesis en Carreño. En 1794, Carlos González de Posada skribis en ilua *Memories Hestóriques del Principáu d'Asturies* l'unesma konstato di ta normo (*bable*) por referar ad ol.

Tale eventas, exemple, en l'unesma tomo dil Linguistikal Atlaso di Ibera Peninsulo de 1962, qua rekolias enrejistruri pri orala inquesti facita ante l'interna milito di Hispania, ed inquestis qua esis la nomo qua recevis la linguo parolita da ulu. La maxim multa respondis "asturiano" od "Asturianu".

Nun, la lego pri promoco ed uzo di Asturiana linguo (*Ley de Promoción y Uso del Asturiano*), rekolias la dua termini, quankam ek l'Administrado, la termino judikata kom korekta esas "Asturiano" e tale esas referata en omna institucuri di Asturia.

Ol anke nomizesas en ciencala studii kom *asturleonana* o *leonana*, nome pos publikigo di *El Dialecto Leonés* (Leonana Dialekto) en 1906 da Menéndez Pidal, en qua judikesis omna linguistikala domeno kom propra ento. Ica terminologio uzesis anke da lua dicipuli. La kauzo di ca termino esas la fakto ke la domeno korespondis grandaparte, unesme kun rejio Asturia, e pose kun Rejio León. Tamen, on povas dicar ke l'uzo di la termino "Asturleonana linguo" mustas referar a tota domeno (lua nuna e lua historiala extenso) e la termino "Asturiana" esas por la linguo dil princio Asturia.

## Parolanti
Segun la studio "Los Asturianos y la Lengua Asturiana. Estudio Sociolingüístico para el Principado de Asturias" (Oviedo, 1994), dal profesoro Francisco Llera Ramos, del Universitato di Baskia en Asturia, esus  nativa parolanti, plu  qui uzas la linguo kom duesma linguo. En ica studio, kontis } parolanti di Central-Asturiana,  di l'Ocidentala e  di l'orientala.

## Historio
### Unesma habitanti di Asturia e León
L'unesma habitanti di Asturia e León ja habitis la regiono ante l'arivo di Indo-Europana populi, e quale l'Indo-Europani, li lasis lua traco en la linguo. Tale, on trovas en l'Asturiana vorti pra-Indo-Europana kom *vega*, *cotoya*, *artu*, *cuetu* o *cachiparru* qui multa-kaze arivis direte o tra la Latina.

### Romani
Romani arivis a Asturia dum l'1ma yarcento aK, plu tarda en altra loki de la peninsulo, ube li arivabis dum la 3ma yarcento aK. Tale komencas tardala romanigo en qua l'Asturi prenis la linguo e la kulturo dil konquestisti. La Latina divenis la propra linguo dil Asturiani e Leonani gradope pose mariaji e administrativa vantaji kom Romana civitaneso.

La procedo di romanigo eventis anke en altra loki, quo explikas ke la linguo uzita en ta epoko, la Vulraga Latina esez la linguo di qua divenis la Latinida lingui, kom la Galisiana, la Portugalana, la Kataluniana, la Hispaniana o l'Aragonana pluse altri.

### Mezepoko
Ol esas dum Mezepoko ube on povas trovar la nasko di l'Asturiana kom linguo, malgre lua evoluo depos lore facez ke gramatikala strukturi, fonetiko ed ortografio chanjabez multo. La transformado dil Latino a l'Asturiano produktis gradope. Ol esas neposible donacar exakta dato en qua la Latina divenis Asturiana. Quankam, malgre ke l'uzado di oral Asturiano esez difuzita en l'alta Mezepoko ed esez preske unanima, la Latina sequos esanta linguo di kulturo, di legala dokumenti dum multa tempo. Unu dil dokumenti ke plu bone reflektas l'evoluo depos la Latina esas la *Cayuela de Carrio*, dil 13ma yarcento, trovita en Villayón e qua kolektas sorco kontro *nuberi en populara linguo bone diferencata di Klasika Latino. Ol esas la nasko dil Regno di Asturia ke pose esus la Regno di León unu dil precipua kauzi qua explikas ke en ica teritorio formesez diferanta linguo de la Latino di l'anciena *Conventum Asturum*. Ica Regno ne okupis nun Asturiana landi, ma anke di León, Galicia e parti di Portugal e Kastilia. Ultre isto, konquestis landi sude la rivo Duero, til Extremadura ed ocidental Andalucía. Pro ico, ankore preservesas kelka traiti di ica linguo en ta loki.

En la Regno di Asturia, la Latina, uzata en legala dokumenti, shoveskis da l'Asturiana, qua divenis legala linguo dil Regno ed uzeskis en multa legala dokumenti. L'unesma dokumento skribita en l'Asturiana (la *Fueru d'Avilés*) esas legal. Skribita en la 12ma yarcento, ol esas konstituco di ic Asturiana municipo. On devas atendar til la duesma duimo dil 13ma yarcento por ke skribar en l'Asturiana divenez normala ed funcionis kom vera linguo dil lando. De ica epoko konservesas multa texti, ma la maxim importanta esas a *Fueru Xulgo*, tradukuro a l'Asturiana dil anciena legala kodexo dil Visigota Regno.

### ''Sieglos Escuros''
La perdo di politikala nedependo di Regno di León pose uniono kun Kastilia ye 1230, kreis la bazi por progresiva retroiro dil linguo. Lo esas, unesme, pro ke en ica regno hegemonio esas por Kastilia. Konseque, la linguo la maxim uzata esas la Kastiliana, quo esos anke ta qua uzos en regala dokumentado. Ol esas lore, kun Alfonso 10ma la Saja (1254-1284) ube la Kastilia e la Galisiana havos plu grava literaturala uzado ke l'Asturiana.

Ma la maxim kritika momento esas en la 14ma yarcento kande l'Asturian Eklezio havis Kastiliana episkopo, Gutierre de Toledo, qua impozis interna reformi qui facis di la Kastiliana la propra linguo dil ekleziala dokumentado. Tale, l'Asturiana kleriki komencis studiar fore Asturia e León, en Kastilia, en la Kastiliana.

Ica fakti e la kreskanta centralista e intervencista politiko di Kastilia, promovas la procedo di dis-asturianigo en alta klasi dil socio e impidas la solidigo di l'Asturiana komo literaturala linguo. Ica centralista sistemo aparis kun la koncepto di Stato-Naciono, la neceso di linguistikala uniformigo kom faktoro di kohesiono di nova politikala strukturo.

L'Asturiana, dum tri yarcenti (14ma, 15ma, e 16ma), nomizita *Sieglos Escuros* (Obskura Yarcenti), esis absenta en skribita dokumenti, ne kom la Portugala e la Kastiliana, qua divenis lingui di kulturo. Tale, aparis situeso di diglosio, en qua l'Asturiana uzesis por orala komunikado da la maxim parto dil populado dum ke la Kastiliana uzesis da l'administrado, l'alta klerado e la funcionarii por havar sociala distingeso. Ica situeso esas karakteriziva di l'Asturiana til nur.

Asturiana literaturo ne existis dum Renesanco, e unu kauzo di manko di sucio pri linguistikal aferi esas forsan manko di universitato en la tri teritorii ube l'Asturiana parolesis: Asturia, León e Miranda.

### Baroko

Quankam pos finir la Mezepoko l'uzo dil Asturiana komencis dekadar, to ne signifikis lua fino. Exemple, dum la Moderna epoko skribesis literaturala texti en ol.

Antón de Marirreguera (1600-1662) esis l'unesma konocats skribisto en l'Asturiana e portis literaturo en ica linguo al Baroko. Komencis la kultivo di plura kulta temi: poetikala verki di religiala temo (Pleitu ente Uviéu y Mérida) o riprenis la Greko-Latina tradiciono *Dido y Eneas* o *Píramo y Tisbe*. Ultre to, aparis teatro en qua ne nur esas denonco ma anke konciencigo kun situeso dil linguo. Exemple, en teatrajo *L'Alcalde*, da nomizita Marirreguera, ridindigas perosno qua parolas en la Kastiliana por prezuntar esar di alta sociala posiciono.

L'Asturiana, en ta epoko, valoresas kom linguo propra dil populo da multa intelektozi di aristokrataro ed alta klero, e, ultre, komo signo di historiala identeso di l'ASturiana kom facas la historiisto de Cangas del Narcea Luis Alfonso de Carvallo.

Nek en León nek en Miranda aparis skriptisto dum ta yarcenti e la situeso di la linguo esis akulata en oraleso.

### Racion-epoko

En la 18ma yarcento, la Racion-epoko arivis kun forco en Asturi e grupo di intelektulezi guidita  da Gaspar Melchor de Jovellanos komencis la defenso dil linguo e valorigar ol. Aparas lore sucio pro la situeso dil linguo e neceso di dotar ol di instrumentos qui posibligez atingar futuro e ke helpez normaligar sociale. Por to Jovellanos propozis kreado di Akademio kun skopo di normizar e rekoliar la richeso dil linguo. 

En 1788 aparis etimologiala vortaro pri qua hodie nulo saveskas, e dum la 18ma yarcento aparis l'unesm Asturiana skriptistino, Xosefa Xovellanos, fratino dil filozofo. Tale, l'Asturiana, pluforteskis inter dominacanta strati dil socio ed kreis bazi di konoco dil situeso dil linguo e la skopi por atingar plena normaligo. Ol kultivas poezio e teatro serchas proximar al granda publiko.

### 19ma yarcento
En la 19ma yarcento, epoko dil regionalismo, duras Asturiana literaturala tradiciono kun publikigo en 1839 di *Colección de poesías en dialecto asturiano* da Xosé Caveda y Nava ke antologas omna kreatori antee es esas tale l'unesma libro en l'Asturiana. En ica yarcento, duras la sucii di ***ilustrados** pro situeso dil linguo e lua normigo e normaligo. Skribesas en 1869 l'unesma *Gramática Asturiana*, da Junquera Huergo, que ne publikigesus til 1991 da l'Academia de la Llingua Asturiana.

Asturiana linguo ganis importo en Asturia tra Racion-epoka idei, e Franciana princo Louis Lucin Bonaparte demandis l'episkopo Manuel Fernández de Castro (1834-1905), qua anke esis poeto e tradukisto, facar tradukuro aden l'Asturiana de l'Evangelio da Santa Mateus, publikigita en 1861 en London.

Dum ca epoko di migrado, la linguo duris parolesar dal ekmigrinti, qui produktis multa artikli en Asturiana ed ula verko kom *Camín de la Romería*. Konsolidis la prestijo dil linguo e la jurnalaro en Asturia komencis inkluzar artikli en Asturiana, remarkante Enriqueta Fernández Rubín en periodismo.

Tamen, negativeso aparis kun emplantaco di kelka idei qui ja aparis dum la 18ma yarcento, ma kreskis forte kun Humbolt e la Germana romantika movado. Por li, la lingui rilatis al spiritala tendenco ed al kustumi dil populo, e pro to simileso inter la genio dil populo e la literarturo qua skribesas en ica linguo (*volkgeist*). Ico chanjas Asturiana literaturo: populo di rurala vivo, di anciena kustumi e konservema e arkaiganta linguo; tale komencis en verki bukolikala temi, ube la rurala vivo esas poetikala objekto. Publikigeskas lore verki kun idealigata vivo dil ruralani, esante Xosé Caveda y Nava l'unesma expozanto di idealigo di rurala vivo, dum ke Xuan María Acebal esas en peizajala deskripto e idilioza viziono di rurala vivo, kun poezio dedicita al Virgino, altra miti di l'Asturiana poezio di l'epoko.

Nun Teodoro Cuesta, rekuperas festiveso ed erotismo komencita da Marrireguera e pro granda dominio ke havas di l'Asturiana, definas ica viziono en verki kom *Munchu güeyu*, *Andalucía y Asturias* y *A María inmaculada*.

### Unesma triimo dil 20ma yarcento
Se til la 19ma yarcento Asturiana socio esis precipue rurala, dum la 20ma yarcento la regiono gradope industriizesis, e lua habitanti komencis migrar al urbi por laborar en la nova industri. Pro l'urbi esis precipua administrala centri e la loki ube lojis e dominacis la maxim kastilianigita sociala sektori, la linguo perdeskis parolanti. Note pro ke, simile a quo eventis en altra loki, quale Katalunia o Baskia, a nova sektoro dominacanta ne asumis kompromiso por defensar a autoktona linguo, e ridingidis ol kom signo di vilajismo, selektanta l'uzado dil kastiliana kom signo di sociala distingeso kontre populara klasi e kom necesajo por sociala acenso. Ultre ico, masiva skolarigo di populado, omnatempe en la Kastiliana e sen tolerar prezenteso di l'Asturiana ed anke la developado di komunikili, quale jurnalaro e radio minorigis la linguo.

En ca epoko di forta influo di Kastiliana linguo, en qua literaturo sequas voyi apertita en antea periodo. En poezio, ankore dominacanta, developis temi ed stila formi qua faktis topi (Pepín Quevedo, Perfecto Fernández Usatorre, José Manuel Farcía González (Marcos del Torniello), Francisco Fonzález Prieto ed altri. En teatro impozas kun forco nomizita *Teatru Rexonal Asturianu y de la Naturaleza*; teatro di kustumi, melodramatra, ne konvencionala, diglosikala, qua havis en Emilio Robles Muñiz (Pachín de Melás 1877-1938) lua precipua skriptisto, ed en la *Compañía Asturiana* (Asturiana Kompanio) lua unesma difuzilo. 

Tamen, ne omna liteaturo esas di klaso e aparas literaturo pri naciono e regiono: tale trovesas Liga pro-Asturia, plu protektista kam altra kozo kun *El Catecismu Rexonalista de 1918*, la *Fiesta de la Poesía Asturiana*, ed Flora Ludi en 1923. Esas verki di ica tendenco Nel y Flor e La Fonte del Cai ultre porduktado dal Padre Galo, Fernán Coronas qua judikesas kom unesma nacionalista skribisto.

### Nuna stando
La nuna legala stando dil Asturiana esas:
* Ol esas protektita, ma ne deklaresis oficala da la guvernerio di Asturia.
* Lego 1/1998, de la 23ma di marto, pri uzo e promoco di Asturiana, en olua artiklo 4, qua referas a l'uzado di la linguo, dicas, en l'apartado 2, ke "ol havas kam valida a omna efekti l'uzo di Asturiana en orala o skripta komuniki dil civitani di princolando di Asturia".
* En 2005 Asturiana guvernerio aprovis la plano di sociala normaligo di Asturiana 2005-1007 por stimular l'uzo e la promoco dil Asturiana e Galisiana-Asturiana.
* Francisco Álvarez-Cascos, en lua diskurso di investo en generala konvento di princolando di Asturia, ye 12ma di julio 2011 engajis a "fomentar la riguroza konocado di Asturiana", e la nova autonoma responsanto di kulturo e sporto di princolando, Emilio Marcos Vallaure, ye 18ma di julio 2011 afirmis ke, inter ilua granda skopi esas "la protektado di Asturiana linguo".
* nun existas plura asocii kam *Xunta Pola Defensa de la Llingua Asturiana od Iniciativa pol Asturianu* inter altri, e politikala partisi, kam *Izquierda Xunida d'Asturies*, *Bloque por Asturies*, *UNA*, *PAS* ed Asturiana seciono di *PCPE*, inter altri, qua apogas oficaleso di la linguo e facas kampanii por atingar lo.

## Fonologio

#### Vokali
Vokala sistemo di Asturiana distingas kin fonemi, dividita en tri gradi di aperteso e tri situesi.

#### Konsonanti
:
Noti:
: /n/ pronuncas kam [ŋ] en koda-posiciono.
: /g/ pronuncas kam voca frikativo mem en komenco di vorto.

## Gramatiko
La gramatiko dil Asturiana simileskas l'altra Ibero-Latinida lingui. Singularo esas la *neutro materia*, qua esas transvivo dil neutra genero en l'Asturiana qua perdis exter l'Astur-Leonana (ecepte neutra artiklo *lo* en la Hispaniana).

### Alfabeto

L'Asturiana uzas Latin alfabeto por reprezentar lua fonemi.

### Artiklo
L'artiklo havas ica formi:

### Kontrakti

En l'Asturiana, l'artiklo povas kontraktigas kun kelka prepozicioni:

On povas anke trovar la kontrato inter la vorto *tou* (omna) e l'artiklo:
* tou + el: tol
* toa + la: tola
* too + lo: tolo
* toos + los: tolos
* toes + las: tolas

### Demonstrativi

#### Kontrakti kun EN

### Posesivi

La posesivi en l'Asturiana esas ti:

### La numeri
* 1-10: un ~ unu ~ una, dos, tres, cuatro, cinco, seis ~ seyes, siete, ocho, nueve, diez.
* 0 = cero, 100 = cien, 1.000 mil, 1.000.000 = un millón

#### La personala pronomi

### Verbo
La verbo en l'Asturiana havas tri konjugacioni:
# Finita en -AR.
# Finita en -ER.
# Finita en-IR.

#### Exemplo di verbala konjugado -AR
Hike, on povas vidar la verbo *falar* ("parolar").

#### Exemplo di verbala konjugado -ER
Hike, on povas vidar la verbo *llamber* ("lekar").

#### Exemplo di verbala konjugado -IR
Hike, on povas vidar la verbo *apurrir* ("atingar").

### Verbo SER (Esar)

### Verbo TAR (Esar)

## Komparo di texti en plura varianti




## Literaturo

Asturiana havas lua origino en Latinida linguo parolata en la mez-epoka rejii di Asturia e Leon. De ica Latinida linguo, proto-Asturiana, konservesas manuskripto judikata kom la maxim anciena e konocata kom *Nodicia de Keso*, datizita de 959, dum la maxim anciena normativa dokumento verkita en Asturiana esas *Fuero de Avilés*, de 1085.

Asturiana esas prizenta en publika skribi, donacaji, ec. dil 13ma e 14ma yarcenti. Quankam la nobeleso rejektis la linguo, judikata kom karakterizivo di "poka nobeleso", ol ne desaparis, nam duris parolesar da populara klasi.

Literaturala tradiciono, til 20ma yarcento, esas skarsa: ecepte Antón de Marirreguera, Josefa Jovellanos e Antonio Balvidares (16ma yarcento), Juan María Acebal, Xosé Caveda y Nava, Teodoro Cuesta, Pin de Pría o Fernán Coronas (19ma ed unesma mezo dil 20ma yarcento).

Ol esas ek la demokratigo di Hispania kande eventas *Surdimientu* dil Asturiana literaturo, kun autori kam Berta Piñán, Esther Prieto, Lourdes Álvarez, Ismael González Arias, Xuan Bello, Antón García, Miguel Rojo, Carlos Rubiera, Milio Rodríguez Cueto, Pablo Antón Marín Estrada, Xuan Santori o Martín López-Vega. Omna autori kun universala idei, qua renuncis lokalista modeli e donacas a l'Asturiana literaturala dimensiono. En ica procedo havas graveso la tradukuri di exterlandala literaturo: Albert Camus, Tennessee Williams, Herman Melville, Franz Kafka, T.S. Eliot, Eugénio de Andrade, etc.

La maxim importanta romani de ta periodo dil *Surdimientu* esas: *La hestoria universal de Paniceiros*, da Xuan Bello; *En busca de Xovellanos*, da Ismael González Arias; *Imago*, da Adolfo Camilo Díaz; *La ciudá encarnada*, da Pablo Antón Marín Estrada; e *La banda sonora del paraísu*, da Xandru Fernández.

L'Akademio pri l'Asturiana linguo (*Academia de la Llingua Asturiana*, A.Ll.A), fondesis en 1981, kun skopo rekuperar l'anciena institucuro pensita dum la 18ma yarcento.

## Eduko-sistemo
La *Llei d'Usu y Promoción del Asturianu* determinas ke l'infanti evante de 6 til 16 yari darfas pri studiar l'Asturiana en skolo segun voluntala elekto, quankam ne judikesas kom en omna centri. Ol esas optativa kun la Franciana e la Germana kom duesma linguo en la bachelereso.

### Universitato
Segun l'Universitato di Oviedo, Asturiana linguo povas uzesar ibe, ma fakte ol havas mikra aktiveso e nun uzesas en temi pri la filologiala studiado dil Asturiana (linguistikala, socio-linguistikala, edukala, e.c.). Kun la Bologna-proceso, on povas studiar Asturiana Filologio en sama maniero ke on studias Hispaniana Filologio, e la profesori di skolo povas specaligar en Asturiana linguo. Tamen, ta posibleso nun existas en l'Universitato di Oviedo.

## Referi

## Bibliografio
* Llera Ramo, F. (1994) *Los Asturianos y la Lengua Asturiana: Estudio Sociolingüístico para Asturias-1991*. Oviedo: Consejería de Educación y Cultura del Principado de Asturias ISBN 84-7847-297-5.
* Ramos Corrada, M. (2002) *Historia de la lliteratura asturiana*. Hispania: Academia de la Llingua Asturiana.
* Wurm, Stephen A. (ed) (2001) *Atlas of the World's Languages in Danger of Disappearing*. Unesco ISBN 92-3-103798-6.

## Extera ligili
*Academia de la Llingua Asturiana – Oficala Akademio Asturiana
* [La [gramatiko] dil Asturiana linguo]