2005

La yaro **2005** (MMV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Gregoriala kalendario. Ol esis la 5ma yaro di la triesma yarmilo, la 5ma yaro di la 21ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 2000a.

Ca yaro, mutaco de la viruso H5N1, qua produktas ucela influenzo, efektigis pandemio qua afektis precipue Aziana landi, nome Vietnam, Popul-Republiko Chinia, Tailando, Kazakstan, Turkia e Kuwait, ma anke Rumania e Kroatia. On kalkulas ke ca morbo mortigis 60 personi en du yari. Tamen, por preventar lua dissemo, mili de uceli mustis mortigesar en ca landi.

## Eventi
### [[Kosmo]]
* 5ma di januaro - Planeteto *[[Eris]]* deskovresas dal astronomo Michael E. Brown.
* 14ma di januaro - Huygens-sondilo di Cassini-probilo venas adsur Titano, satelito di Saturno.
* 4ma di julio - L'incidilo (*Impactor*) sendita ek “Deep Impact”-probilo kolisionas kontre kometo *Tempel 1* por studiar lua kontenajo e strukturo. To eventas en disto di 130 milion kilometri de Tero.
* 12ma di agosto - *[[Mars Reconnaissance Orbiter]]* lansesis vers Marso.
* 12ma di oktobro - Popul-Republiko Chinia lansas *[[Shenzhou 6]]*, lua duesma voyajo homala aden kosmo.
* 9ma di novembro - *[[Venus Express]]* lansesas por studiar l'atmosfero di Venuso.

### [[Mondo]]
* 19ma di aprilo - Benedictus la 16ma divenas papo.
* 1ma di septembro - Skandinaviala literi å, ä ed ö esas uzebla en retal adresi.
* 26ma di oktobro - Popul-Republiko Chinia e Senegal riestablisas diplomacala relati.

### [[Europa]]
* 18ma di februaro - Hundochasado interdiktesas en Unionita Rejio.
* 8ma di aprilo - Cirkume 4 milion personi asistas la funero dil papo Ioannes Paulus la 2ma.
* 27ma di aprilo - Aviono Airbus A380 flugas unesmafoye de Toulouse, Francia.
* 30ma di aprilo - Severo Moto, politikisto de Equatorala Guinea exilita, riaparas en Hispania.
* 7ma di junio - En Hungaria, László Sólyom elektesas prezidanto. La prezidanteso komencos ye la 5ma di agosto.
* 6ma di julio - L'Internaciona Olimpiala Komitato selektas London por eventeyo dil Olimpiala Ludi en 2012.
* 12ma di julio - En Monako, Albert la 2ma divenas princo.
* 7ma di julio - En London, Anglia, explozas tri bombi en metroo ed un bombo en autobuso. To produktas 52 morti e 700 vunditi.
* 6ma til 14ma di agosto - En Helsinki, Finlando, eventas Mondala Championkonkurso pri Atletismo.
* 27ma di oktobro - En Francia, komencas incendii qui duros til la 8ma di novembro, kande la guvernerio impozas noktal interdikto por yuni evante min kam 16 yari.
* 27ma di oktobro - Republiko Irlando adoptas nova e severa legi kontre pedofilio.
* 22ma di novembro - Angela Merkel divenas l'unesma kancelerino di Germania.

### [[Azia]]
* 9ma di januaro - Eventas l'unesma prezidantal elekti en Palestinana stato pos la morto di Yasser Arafat. Mahmud Abbas elektesas.
* 30ma di januaro - En Irak eventas l'unesma parlamental elekti pos atako dal Usani e lua federiti.
* 14ma di februaro - Rafik Hariri, ex-chefministro di Libano, mortigesas en Beirut.
* 28ma di februaro - Suocidanta teroristo explozas bombo en la policeyo di Al Hillah, Irak, ed ocidas 127 personi.
* 26ma di marto - Che Republiko Chinia, guvernerio kunvokas 1 milion habitanti por protestar en Taipei kontre lego di Popul-Republiko Chinia qua proskriptas demonstri pri nedependo.
* 28ma di marto - Ter-tremo en Indiana oceano proxim Sumatra, kun forteso 8.7 che skalo di Richter, produktas adminime 915 morti.
* 13ma di mayo - En Uzbekistan, militisti mortigas 700 personi dum protesti kontre la judicio di 223 akuzita Islamana extremisti.
* 20ma di marto - Ter-tremo kun forteso 6.6 che skalo di Richter frapas Fukuoka, Japonia, produktas 1 morto e 500 plusa homi vundita, e domajas plu kam 110 imobli che insulo Genkai.
* 26ma di aprilo - Siriana trupi abandonas Libano pos 29-yar okupo.
* 12ma di julio - En Singapur, prezidanto Sellapan Ramanathan anuncas ke lu volas rielektesar.
* 23ma di julio - En Sharm el-Sheik, Sinai, Egiptia, bombi explozas e 88 homi perisas.
* 3ma di agosto - Mahmoud Ahmadinejad divenas prezidanto di Iran.
* 11ma di septembro - Israelan armeo kompletigas ekiro de Gaza.
* 12ma di septembro - Disney-lando inauguresas en Hong Kong. 
* 1ma di oktobro - Tri ataki per bombi en Bali, Indonezia produktas 22 morti, inkluzite la 3 teroristi.
* 8ma di oktobro - Ter-tremo kun forteso 7.6 che skalo di Richter kun epicentro 80 km nord-este de Islamabad frapas frontierala regioni di Pakistan, India ed Afganistan e produktas plua kam  morti.
* 21ma di oktobro - Un ek l'advokati di Saddam Hussein raptesas en Baghdad, Irak.
* 29ma di oktobro - Tri atenti per bombi en Delhi, India, produktas 62 morti e vundas adminime 210 plusa homi.
* 6ma di decembro - Aviono Lockheed C-130 Hercules de Iranan aer-armeo falas sur edifico en Tehran. Omna 84 personi en nave e plusa 44 homi en l'edifico mortas.

### [[Afrika]]
* 9ma di januaro - Sudan e Sud-Sudan signatas paco-pakto, e konflikto qua produktis 1.5 milion morti e duris dum 21 yari, finas.
* 5ma di februaro - Preske 38 yari di diktatoreso di Gnassingbé Eyadema en Togo finas.
* 8ma di aprilo - En Djibuti eventas prezidantal elekti en qua Ismail Omar Guelleh esas la sola kandidato.
* 30ma di aprilo - Terorist-atako kontre turisti en Kairo, Egiptia: dum fugo de la polico, teroristo explozas su e vundas 7 personi. Du hori pose, du mulieri pafas kontre autobuso kun turisti.
* 3ma di agosto - En Mauritania, stato-stroko revokas prezidanto Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya.

### [[Nord-Amerika]]
* 10ma di januaro - En Usa, fango-glitado en La Conchita, Kalifornia, produktas 10 morti.
* 20ma di januaro - George W. Bush komencas duesma tempo kom prezidanto di Usa.
* 26ma di januaro - Du treni kolizionas en Glendale, Kalifornia: 11 personi mortas e 200 vundesas.
* 2ma di agosto - Acidento di aviono Airbus A340 - Air France flugo 358 - eventas en Toronto, Kanada. Omna interna personi, 297 pasajanti e 12 virari, ekigas ma kelka kun lejera vunduri.
* 29ma di agosto - Uragano Katrina devastas multa regioni di Usa apud Gulfo di Mexikia, e produktas 1.836 morti.

### [[Central Amerika]]
* 8ma di aprilo - Eventas plebicito en Kuracao pri nedependo, od uniono kun Nederlando. Autonomeso en la rejio Nederlandana aprobesis per 68% ek la voti.

## Naski
* 2ma di januaro - Lola Radivojević, Serbiana tenisistino
* 14ma di februaro - Ella Seidel, Germana tenisistino
* 13ma di marto - Lucie Havlíčková, Cheka tenisistino
* 4ma di aprilo - Carolina Kuhl, Germana tenisistino
* 1ma di mayo - Linda Fruhvirtová, Cheka tenisistino
* 23ma di junio - Beknaz Almazbekov, Kirgiziana futbalistulo
* 25ma di julio - Pierce Gagnon, Usan aktoro
* 12ma di agosto - Alyona Glotova, Rusa gimnastikistino
* 30ma di agosto - Fabrizio Lora, Peruana futbalisto
* 3ma di oktobro - Maria Agafonova, Rusa gimnastikistino
* 5ma di oktobro - Lulu Wilson, Usan aktorino
* 25ma di oktobro - Liv Hovde, Usana tenisistino
* 27ma di decembro - Kristina Pimenova, Rusa manekinino ed aktorino

## Morti

* 17ma di januaro - Zhao Ziyang, chefministro di Popul-Republiko Chinia de 1980 til 1987, e prezidanto di komunista partiso de 1987 til 1989 (n. 1919)
* 20ma di januaro - Per Borten, chefministro di Norvegia (n. 1915)
* 28ma di januaro - Jim Capaldi, Britaniana muzikisto e kompozisto (n. 1944)
* 2ma di februaro - Max Schmeling, Germana boxisto (n. 1905)
* 3ma di februaro - Zurab Zhvania, chefministro di Gruzia (n. 1963)
* 5ma di februaro - Gnassingbé Eyadéma, prezidanto di Togo (n. 1935)
* 10ma di februaro - Arthur Miller, Usana skriptisto (n. 1915)

* 14ma di februaro - Rafik Hariri, chefministro di Libano (n. 1944)
* 20ma di februaro - Hunter S. Thompson, Usana jurnalisto e skriptisto, developinto di tale dicita *gonzo*-jurnalismo (n. 1937)
* 21ma di februaro - Guillermo Cabrera Infante, Kubana skriptisto (n. 1929)
* 21ma di februaro - Zdzisław Beksiński, Polona piktisto (n. 1929)
* 25ma di februaro - Peter Benenson, fondinto dil Internaciona Amnestio (n. 1921)
* 28ma di februaro - Édouard Stern, Franca financisto (n. 1954)
* 6ma di marto - Hans Albrecht Bethe, Germana-Usana fizikisto, Nobel-laureato (n. 1906)
* 8ma di marto - Aslan Mashadov, Chechena politikisto (n. 1951)
* 8ma di marto - César Mansueto Lattes, Braziliana fizikisto (n. 1924)
* 19ma di marto - John DeLorean, Usan entraprezisto (n. 1925)
* 25ma di marto - Marjan Pogačnik, Sloveniana piktisto (n. 1920)
* 26ma di marto - James Callaghan, chefministro di Unionita Rejio (n. 1912)
* 2ma di aprilo - Papo Ioannes Paulus la 2ma (n. 1920)
* 5ma di aprilo - Saul Bellow, Usana skriptisto, Nobel-laureato pri literaturo (n. 1915)
* 6ma di aprilo - Princo Rainier la 3ma di Monako (n. 1923)

* 24ma di aprilo - Ezer Weizman, prezidanto di Israel (n. 1924)
* 26ma di aprilo - Augusto Roa Bastos, Paraguayana skriptisto (n. 1917)
* 2ma di mayo - Wee Kim Wee, prezidanto di Singapur (n. 1915)
* 6ma di junio - Anne Bancroft, Usan aktorino (n. 1931)
* 11ma di junio -  Vasco Gonçalves, chefministro di Portugal (n. 1922)
* 20ma di junio - Jack Kilby, Usan injenioro, Nobel-laureato pri fiziko (n. 1923)
* 20ma di junio - Larry Collins, Usana skriptisto (n. 1929)
* 20ma di junio - Charles David Keeling, Usana ciencisto (n. 1928)
* 1ma di julio - Luther Vandross, Usana kantisto di R&B (n. 1951)
* 6ma di julio - Claude Simon, Franca skriptisto, Nobel-laureato (n. 1913)

* 17ma di julio - Edward Heath, chefministro di Unionita Rejio (n. 1916)
* 18ma di julio - William Westmoreland, Usana generalo (n. 1914)
* 19ma di julio - Alain Bombard, Franca biologiisto (n. 1924)
* 31ma di julio - Wim Duisenberg, Nederlandana politikisto, prezidanto di Europana Centrala Banko (n. 1935)
* 1ma di agosto - Rejulo Fahd di Saudi-Arabia (n. 1923)
* 13ma di agosto - David Lange, chefministro di Nova-Zelando (n. 1942)
* 16ma di agosto - Roger Schutz, Suisa monako (n. 1915)
* 28ma di agosto - Jacques Dufilho, Franc aktoro (n. 1914)
* 3ma di septembro - William Rehnquist, Usan advokato (n. 1924)
* 6ma di septembro - Eugenia Charles, chefministrino di Dominika (n. 1919)

* 7ma di septembro - Sergio Endrigo, Italiana kantisto (n. 1933)
* 11ma di septembro - Abdallah Ibrahim, chefministro di Maroko (n. 1918)
* 13ma di septembro - Julio César Turbay Ayala, prezidanto di Kolumbia (n. 1916)
* 20ma di septembro - Simon Wiesenthal, persekutero di nacional-socialisti (n. 1908)
* 25ma di septembro - Don Adams, Usan aktoro e komediisto (n. 1923)
* 27ma di septembro - Ronald Golias, Braziliana komediisto (n. 1929)

* 10ma di oktobro - Milton Obote, prezidanto di Uganda (n. 1925)
* 11ma di oktobro - Edward Szczepanik, Polona politikisto, chefministro en exilo (n. 1915)
* 24ma di oktobro - José Azcona del Hoyo, prezidanto di Honduras (n. 1926)
* 24ma di oktobro - Rosa Parks, Usana sutisto, * Matro dil Movado pri Civila Yuri* (n. 1913)
* 28ma di oktobro - Richard Errett Smalley, Usana kemiisto, Nobel-laureato (n. 1943)
* 9ma di novembro - Kocheril Raman Narayanan, prezidanto di India (n. 1921)
* 16ma di novembro - Henry Taube, Kanadana kemiisto, Nobel-laureato (n. 1915)
* 24ma di novembro - Pat Morita, Usan aktoro (n. 1932)
* 4ma di decembro - Gloria Lasso, Hispana kantistino (n. 1922)
* 4ma di decembro - Débora Arango, Kolumbiana piktistino (n. 1907)
* 6ma di decembro - Devan Nair, prezidanto di Singapur (n. 1923)
* 10ma di decembro - John Bennett Fenn, Usana kemiisto, Nobel-laureato (n. 1917)
* 17ma di decembro - Marc Favreau, Kanadana skriptisto (n. 1929)

## Nobel-premiiziti
* Fiziko: Roy J. Glauber, John L. Hall, Theodor W. Hänsch
* Kemio: Robert Grubbs, Richard Royce Schrock, Yves Chauvin
* Fiziologio o Medicino: Robin Warren, Barry Marshall
* Literaturo: Harold Pinter
* Paco: Mohamed ElBaradei, IAEA
* Ekonomiko: Robert J. Aumann, Thomas Schelling

## Referi