Barcelona

**Barcelona** esas la duesma maxim populoza urbo di Hispania dop Madrid, ed esas la chef-urbo e maxim granda urbo di Katalunia. Segun statistiki dil yaro 2022 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 101,4 km². Lua metropolala regiono havas plu kam 5 milion habitanti.

Barcelona esas importanta portuo sur la litoro di Mediteraneo, distanta 100 km sude de Pirenei (Francia). Ol esas importanta centro turismala, ekonomiala e kulturala en la mondo. Ol havas 4,5 km di plaji, muzei e parki qui atraktas la vizitanti. Ol anke gastigas importanta universitati, exemple la Politeknikal Universitato di Katalunia (*Universitat Politècnica de Catalunya*), l'Universitato di Barcelona, l'Universitato *Pompeu Fabra*, ed altri.

Futbalo-klubo FC Barcelona esas la maxim konocata e sucesoza sporto-klubo di la urbo.

## Historio

L'origino dil urbo ne esas klara. Proxim Raval trovesis arkeologiala restaji de ante 5.000 yari aK. Segun legendo, ol fondesis dal Kartagana generalo Hamilcar Barca, filiulo de Hanibal, dum la 3ma yarcento aK. Cirkume la yaro 15, Romani ridesegnis l'urbo quale *castrum* (militistala kampeyo Romana). Sub Romana guvernado, ol divenis kolonio kun la nomo *Faventia*. Romana geografo Pomponius Mela mencionis ol kom un ek la min granda urbi del distrikto, probable pro ke lua vicina *Tarraco* (la nuna Tarragona) esis plu granda kam ol.

Importanta restaji del epoko Romana trovesas subtere la placo *Plaça del Rei*. Restaji de muri Romana uzesas por l'unesma konstrukto di la katedralo, *La Seu*, posible en 343. Dum la 5ma yarcento, l'urbo okupesis dal Visigoti, komandita da Ataulf, qui venis de la nordo di Europa.

Dum la 8ma yarcento, ol okupesis dal Mauri del kalifio Umayyad, komandita da Al-Hurr ibn Abd al-Rahman al-Thaqafi. En 801 ol konquestesis da Louis la Pia, filiulo de Karolus la Granda, pos siejo. Barcelona divenis sideyo di komtio qua gradope expansis ed okupis la maxim multa teritorii di la nuna Katalunia. Tamen, en 985, l'urbo spoliesis da Mohamedana chefo Almanzor (*Abu ʿĀmir Muḥammad*, surnomizita *al-Manṣūr*) e la maxim multa habitanti sive mortigesis, sive sklavigesis.

En 1137 rejio Aragon e komtio Barcelona unionesis tra mariajo. Barcelona prosperis, e divenis un ek la precipua urbi de westala Mediteraneo dum la 13ma e la 14ma yarcenti. Tamen, la dekado komencis dum la 15ma yarcento. La tensi qui rezultis de la dinastial uniono pro mariajo di Isabel di Kastilia e Fernando la 2ma di Aragon rezultis tale nomizita "milito dil falchisti" de 1640 til 1651 e, plu tarde, la Milito pri Hispana Sucedo, de 1701 til 1714. Ta milito komencis pos la morto di rejulo Karolus la 2ma di Hispania sen decendanti. Du nobeli, Filipus (Felipe) de Bourbón, e Karolus (Carlos) de Austria. Filipus pose Felipe la 5ma di Hispania, suportesis da rejio Francia, kontre ke Karolus, pose Carlos la 5ma di Hispania, suportesis da federo inter Santa Romana imperio, Granda Britania, Nederlando e Portugal. Katalunia komence decidis suportar Felipe, pro to Barcelona atakesis en 1704. L'atako faliis, tamen pro ecesi da lora vicerejulo Francisco Antonio de Velasco, kelka Katalani decidis suportar Carlos en 1705. Ca yaro, federiti siejis Barcelona, e kaptis ol pos 1-monata kombato. En 1706, Felipe la 5ma decidis itere atakar Barcelona, ma faliis. Ye la 11ma di septembro 1714, pos diversa kombati, Barcelona e tota Katalunia kapitulacis.

La rekupero ekonomiala dum la fino dil 18ma yarcento e l'industriizo dum la komenco dil 19ma yarcento posibligis Barcelona itere divenar importanta centro politikala, ekonomiala e kulturala, dum epoko konocata kom *[[Renaixença]]*. Industrii prosperis pro existo di monopolo di komerco texala inter Hispania e Kuba. La prospereso posibligis la kresko dil urbo, qua abatis sua murego, ed en 1897 enkorpigis 6 vicina urbeti a sua urbal areo. Barcelona dufoye esis eventeyo por tale nomizita "Universal Expozo": en 1888 ed en 1929.

Dum la komenco dil 20ma yarcento Barcelona prosperis multe, nome pos l'unesma mondomilito. Lua metroo inauguresis en 1924, e lua portuo expansesis. Samatempe, nova ideologii dissemesis inter lua populo, nome lua laborala klaso. La krizego di 1929 e pose l'interna milito di Hispania frapis grave la urbo. Dum la milito, Barcelona bombardesis multa foyi, e fine Frankoisti okupis ol ye la 26ma di januaro 1939.

Dum la Frankoista diktatoreso l'industriizo di Barcelona stimulesis ed esis granda enmigrado al urbo, nome di individui veninta de la sudo di Iberia. La nova ekonomiala e sociala standi modifikis multe l'urbala strukturo, ed aparis granda avenui e granda quarteri en qui rezidis laboristi. La metroo dil urbo expansesis e kreesis linei di troleobusi dum la yari 1940a. La ferovoyi e l'aeroportuo ank expansesis. Tamen, l'individuala transporto kreskis plu multe, e diversa subtera parkei* konstruktesis.

Pos la morto di Francisco Franco e desfacilesi dum la komenco di demokratala rejimo, Barcelona profitis del eniro di Hispania en l'Europana Uniono en 1986. Ta eniro stimulis koloko en projeti kulturala ed urbanala. Un ek ca projeti esis l'organizo dil Olimpiala Ludi en 1992, qua recevis suporto de altra regioni di Hispania.

Dum la komenco dil 21ma yarcento multa industrii klozesis, samatempe kam altra sektori prosperis, nome telekomuniki ed informatiko. Ye la 17ma di agosto 2017, viro jetis furgono kontre turbo en La Rambla, e produktis 13 morti ed adminime 100 plusa homi vundita. Islamala Stato revendikis l'atento.

## Geografio

Jacanta inter la delti dil fluvii Llobregat, sudweste, e Besós, nord-este, la reliefo di Barcelona esas plana. Ad nord-weste, parto de lua teritorio jacas an la montareto Collserola. La maxim alta punto dil urbo esas la monto Tibidabo, jacanta 512 metri super la marala nivelo. Collserola separas Barcelona de depreso en la reliefo Kataluniana. Kelka quarteri di Barcelona, exemple Vallcarca i els Penitents, konstruktesis sur monteti e kolini qui esas kontraforti de Callserola.

La klimato dil urbo esas Mediteranea, kun marala influo (*Csa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La vintri esas kurta, kolda e kelke sika. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 11,8°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 26,1°C. La maxim alta temperaturo enrejistrita en la urbo esis 39,9°C che quartero Raval, kontre ke la minima temperaturo enrejistrita esis -10°C, che Tibidabo. Parti dil urbo afektesas da fenomeno konocata kom "insuli di kaloro", e la difero di temperaturi inter la centrala quarteri ed altra loki povas atingar 6,9°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 565 mm, e la maxim pluvoza monato esas oktobro, kun mezavalore 96,5 mm. La maxim pluvoza epoko iras de la fino dil somero e la komenco dil autuno. Pro la proximeso kun Mediteraneo, la mezavalora humedeso dil aero esas alta - 69% til 70% - e ne varias multe dum la tota yaro.

## Transporto

La portuo di Barcelona esas un ek la maxim importanta portui che Mediteraneo. Ol okupas 828,9 hektari, e havas 20 km di doki. Lua proximeso kun la centro dil urbo esas atraktivo por krozonavi kun turisti. Ordinare, ol povas dividesar en 3 arei: l'anciena portuo, la komercala portuo, ed areo konstruktita por l'Olimpiala Ludi di 1992. De la portuo departas paromi qui ligas Barcelona a Baleari, a Tanjer en Maroko, ed a Genova, Porto Torres e Civitavecchia en Italia.

L'aeroportuo internaciona *Josep Tarradellas Barcelona–El Prat*, distanta cirkume 17 km de la centro, che municipo El Prat de Llobregat, esas la 2ma maxim granda e la 2ma maxim uzata aeroportuo di Hispania. En 2024, plua kam 55 milion personi uzis ol. Til 2008, l'aerala ligilo inter Barcelona e Madrid esis la maxim uzita de la mondo (971 aviaci po semano). Ta yaro inauguresis lineo di treno di granda rapideso, qua parkuras la disto inter la du urbi en 2 hori e 30 minuti e divenis multe populara.

Dum multa yari, la problemo por ferovoyala ligilo kun altra loki di Europa esis la difero di rot-eskarti uzata en Hispania (1668 mm) e la maxim uzata en altra Europana landi (*standard*, 1435 mm). En 2013, inauguresis ligilo ferovoyala kun rot-eskarto *standard* liganta Barcelona a la sudo di Francia, nome Toulose, Lyon e Montpellier. Ca lineo anke posibligas ke treni di granda rapideso (TGV) ligez l'urbo a Paris. En 2008 inauguresis treno di granda rapideso liganta Barcelona a Madrid, qua parkuras la disto inter la du en 2 hori e 30 minuti. De staciono Sants, la maxim uzata til nun, departas treni liganta Barcelona a preske tota urbi di Hispania. En 2009 komencis konstruktesar staciono Barcelona-La Sagrera, qua divenos la maxim granda di Hispania ed un ek la maxim granda di Europa.

Del autobusala staciono *Barcelona-Fabra i Puig* departas autobusi urbala ed interurbala, ed altri qui ligas Barcelona ad altra urbi plu distanta en Hispania. Existas diversa chosei qui trairas la urbo - exemple choseo AP-7, qua komencas en Vera (Almería), trairas Cartagena, Alicante, Valencia e Barcelona, iranta adnorde til Perpignan, o choseo A-2, qua komencas en Madrid, trairas Zaragoza, Barcelona ed iras til la frontiero kun Francia - ed altri qui cirkondas ol.

### Urbala transporto

Barcelona havas 150 linei di autobusi urbala, de qui 17 noktala. Entote 9 entraprezi privata explotas la linei di autobusi, tamen la jero di tota la sistemo di transporti dil urbo - inkluzite autobusi, metroo, treni e tramveturi - facesas da publika kompanio, *Transportes Metropolitanos de Barcelona*, abreviuro TMB.

La sistemo di metroo havas 12 linei, kun entote 170 km e 189 stacioni - inkluzite ferovoyala linei e la funikularo -, esanta la 2ma maxim granda di Hispania, dop Madrid. L'unesma lineo dil urbo inauguresis en 1924. En 2012, la sistemo uzesis da 411,7 milion pasajeri (mezavalore  pasajeri po dio).

Existas 8 linei di treni qui ligas Barcelona ad altra urbi di lua metropolala regiono e mem altri di provinco Barcelona. Mezavalore 123 milion pasajeri uzas ca sistemo omnayare. Che stacioni *Plaça de Catalunya* e *Plaça d'Espanya*, pasajeri povas transferar su de suburbala treni a metroo, od inverse.

La sistemo di moderna tramveturi di Barcelona inauguresis en 2004, e nun havas 6 stacioni, 41 vehili, 29,2 kilometri e 56 stacioni. En 2022, 26,7 milion pasajeri uzis la sistemo. Ank existas lineo parkurata da historiala tramveturi, nomizita "Blua Tramveturo* (Kataluniane: *Tramvia Blau*), tempale klozita por modernigo. Inaugurita en 1901, ol esas longa de nur 1,2 kilometri, ed uzesas por turismo. Ol esas la sola lineo di tramveturi en Katalunia qua uzas tramveturi del unesma generaciono.

La [[teleferiko]] di Montjuïc havas 3 stacioni ed esas longa de 752 metri, parkurata en 8 minuti. Singla ek lua 55 kabini povas transportar til 8 personi. Ol inauguresis en 1970, klozesis en oktobro 2004 por modernigo e riapertesis en 2007. Altra teleferiko-sistemo dil urbo esas tale nomizita "aerala tramveturo di Port Vell" (*Telefèric del Port*), longa de 1,3 km, inaugurita en 1931.

La [[funikularo]] di Montjuïc inauguresis en 1928 ed esas longa de 758 metri. Ol konstruktesis por superirar 76-metra desnivelizo en Montjuïc, e nun ol posibligas ligar metroala staciono *Paral·lel* al stadio olimpiala *Lluís Companys*. La funikularo ank administresas da kompanio TMB.

Barcelona anke havas floto di [[taxio|taxii]] kun kolori negra e flava, administrata da 16 entraprezi. Fine, ank on povas lokacar [[biciklo|bicikli]] del entraprezi B:SM (*Barcelona Serveis Municipals*) e Clear Channel.

== Turismo ==


Depos la yari 1990a, [[turismo]] divenis un ek la precipua ekonomial agadi di Barcelona. Exemple, en 2009 l'urbo recevis plu kam 6,5 milion viziteri. Por organizar e stimular aferal turismo existas institucuro nomizita *Fira de Barcelona*, qua organizas plu kam 150 expozuri, kongresi ed eventi omnayare, esanta la maxim importanta institucuro por stimular turismo di Hispania ed un ek la maxim granda di Europa. Omnayare plu kam 2,5 milion personi vizitas lua eventi e cirkume 35 mil tempala employi kreesas. Exemple la sucesoza ferio *Mobile World Congress* ("Mondala Kongreso di Smartfoni"), judikata kom un ek la maxim importanta eventi pri teknologio por smartfoni, qua eventis unesmafoye en 1987. Nun ol eventas omnayare depos 2006 - ecepte en 2020, pro la pandemio di [[koronaviruso]].


Historiala e tradicionala komerceyi, exemple merkati La Barceloneta, merkato Sant Antoni, merkato Santa Caterina, e merkato La Boquería o San José ank atraktas multa personi qui vizitas la urbo. Anke stradala merkati, exemple ferio *Encants de Bellcaire* o *Fira de Bellcaire*, oficale konocata depos 2013 kom *Encants Barcelona*. Ibe, viziteri renkontras 78 butiki e baraki ube povas kompresar nova ed uzita objekti, exemple vesti, shui, elektronikal equipuri, utensili por koqueyi, edc.

L'edifico dil merkato Santa Caterina, inaugurita en 1845, jacas che quartero Sant Pere, Santa Caterina i La Ribera. Ol esis l'unesma kovrita merkato dil urbo. Ol restauresis komplete en 2005, e nur lua originala pordi konservesis. La habitanti di Barcelona ankore kompras fresha nutrivi ibe.

L'edifico ube funcionas la Merkato (Mercat) di Sant Antoni inauguresis en 1882, ed ofras diversa produkturi. Dum sundii, funcionas ibe ferio di libri, [[postomarko|postomarki]], antiqua objekti, mobli e mem stofi.

=== Muzei ===


Barcelona esis hemo di du mondale famoza piktisti: [[Pablo Picasso]] e [[Joan Miró]], e l'urbo gastigas muzei pri amba. Anke la Muzeo pri Arto di Katalunia esas multe vizitata.

La Muzeo Picasso de Barcelona fondesis en 1963, komence por gastigar pikturi da [[Jaume Sabartés i Gual]], amiko di Picasso. Sabartés i Gual mortis 5 yari pos l'inauguro, e Picasso komencis donar ilua pikturi a la muzeo. Nun, ol gastigas plu kam 4 mil pikturi e desegni dil artisto. Ibe, viziteri povas kontemplar serio di pikturi nomizita "Las Meninas", qui inspireis da samnoma pikturo da [[Diego Velázquez]]. La muzeo funcionas en l'anciena palaco Berenguer d’Aguilar, konstruktita segun Gotika stilo.

La Fonduro Joan Miró kreesis en 1975, e nun gastigas plu kam 14 mil objekti: pikturi, skulturi, ceramikaji, texuri e desegnuri. Ultre verki da Miró, ank existas verki da [[Pierre Alechinsky]], [[Marcel Duchamp]], [[Max Ernst]], [[Aimé Maeght]], ed altri.

La Nacionala Muzeo pri Arto di Katalunia (Hispane: *Museo Nacional de Arte de Cataluña*, Kataluniane: *Museu Nacional d'Art de Catalunya*, abreviuro MNAC) situesas en la Nacionala Palaco (*Palacio Nacional*), che distrikto Sants-Montjuïc, e kreesis en 1990, kun artala kolekturi (pikturi, skulturi, afishi) de du muzei (Muzeo pri Modern Arto, e Muzeo di Romanika Arto di Katalunia). Pose adjuntesis kolekturi di [[numismatiko]], graburi ed, en 1996, fotobrafuri. En 2006, la fonduro qua administras la muzeo ja gastigis preske 250 mil objekti. La muzeo anke recevas tempala e voyajanta expozuri. Existas sektori dil muzeo dedikita a [[Renesanco]] e [[Baroko]].



La Muzeo pri Historio di Barcelona (Kataluniane: * Museu d'Història de Barcelona*, abreviuro *'MUHBA*') inauguresis ye la 14ma di aprilo 1943. Jacanta an la Placo dil Rejo (*Plaça del Rei*) ma okupanta altra loki, lua precipua enireyo esas tale nomizita Domo Padellás. An sua subtero, viziteri povas vidar restaji dil anciena Romana urbo *Barcino*. Proxim monto Montjuïc jacas tale nomizita "Refujeyo 307" (*Refugi 307*) konstruktita dum l'interna milito di Hispania por protekto di civili kontre bombardi. Che parko Parc Güell MUHBA instalesas en anciena dometo, ube esas posibla konocar la relati inter [[Antoni Gaudí]] e sua meceno Eusebi Güell, e la historio dil urbala developo di Barcelona en 1900. Che palaco Requesens on povas konocar 47 portreti di famoza Kataluniani. L'instaluro di MUHBA nomizita *Temple d'August* gastigas la koloni dil anciena templo di Augustus, konstruktita dum l'[[1ma yarcento aK|unesma yarcento aK]]. Che edifico *Casa Morell*, qua ipsa esas historiala konstrukturo, existas restaji di anciena *domus* (domo) Romana de la 4ma yarcento. Vicina ol, existas 6 restaji di siti de la 13ma e 14ma yarcenti, por enmagazinigo di vari por komerco.

La Muzeo di Futbalo-Klubo Barcelona inauguresis en 1984, e situesas che stadio *Camp Nou*, qua apartenas a [[FC Barcelona]]. Okupanta 3500 m², ol recevas plu kam 1,3 milion viziteri omnayare. Ol gastigas trofei, fotografuri ed altra objekti qui rakontas la historio di la klubo, ed anke artal objekti (pikturi, skulturi) pri sportala temi, kreita da Salvador Dalí, Joan Miró, [[Antoni Tàpies]], [[Josep Segrelles]] e [[Josep Maria Subirachs]].

=== Templi ===


La [[baziliko]] di la Santa Familio (Kataluniane: *Sagrada Família*, Hispane *Sagrada Familia*) esas kirko che quartero Eixample qua projetesis da [[Antoni Gaudí]], e komencis konstruktesar en 1882. On kalkulas ke ol kompleteskos en 2026. Sua kapaceso esas 9.000 personi. Ol esas longa de 90 metri, larja de 60 metri, e sua maxima alta turmo mezuros 172,5 metri kande kompleta. Ol konstruktesas precipue ek petro, e havos entote 18 turmi kande kompleta. Ol konsakresos en 2010 dal [[papo Benediktus la 16ma]]. Olua arkitekturala stilo esas mixo di Nov-Gotika, *Art Nouveau* e [[Modernismo|Modernista]]. En 1984, *Sagrada Família* deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro da [[UNESKO]].



La Metropolala Katedralo di la Santa Kruco e Sant Eulalia (Kataluniane: *Basilica Catedral Metropolitana de la Santa Creu i Santa Eulàlia*) esas la sideyo dil episkopeyo di Barcelona. Ol konstruktesis inter la 13ma e la 14ma yarcenti, ma kompleteskis erste en 1913. Ol gastigas la reliquii di Sant Eulalia de Barcelona, patronino-santo dil urbo, ed anke kruco quan on kredas ke datizas del epoko di la [[batalio di Lepanto]].

La kirko di Santa Maria di la Maro (Kataluniane *Santa Maria del Mar*) konstruktesis de 1329 til 1384, segun stilo Gotika Kataluniana. Lor, multa [[borgezo|borgezi]], [[gildo|gildi]] e laboristi kontributis por lua konstrukto. En 1936 lua altari incendiesis da kontre-klerika sedicieri, dum la komenco dil [[interna milito di Hispania]]. La rikonstrukto komencis en 1938, ma finis erste dum la yari 1960a.

La baziliko di Santa Maria del Pi (Hispane: *Santa María del Pino*) jacas an placo samnoma (Placo Del Pi) e komencis konstruktesar en 1319, segun stilo Gotika, ed inauguresis erste en 1453. Ol recevis ca nomo pro [[pino]] qua plantacesis an la placo avan l'eklezio.

La Templo Expliacanta di la Santa Kordio di Iesu (*Temple Expiatori del Sagrat Cor*) konstruktesis de 1902 til 1961 sur monto Tibidabo. Ol mixas elementi Nov-Bizancana, Nov-Romanika e Nov-Gotika. De la monto, viziteri havas panoramala vidado dil urbo.

=== Parki ===


La maxim famoza [[parko]] di Barcelona esas Parko Güell (*Parc Güell*), kun 17,18 [[hektaro|hektari]], konstruktita de 1900 til 1914 ed inaugurita por la publiko en 1926. Ol projetesis da Antoni Gaudí e gastigas diversa skulturi meze gardeni. Olua nomo homajas Eusebi Güell i Bacigalupi, industriisto, politikisto e [[meceno]] di Gaudí. Ol agnoskesis kom artala monumento en 1984, da [[UNESKO]].

Altra importanta parko esas la Parko di Citadelo (*Parc de la Ciutadella*), kun 17,42 hektari (31 hektari inkluzanta la [[zoo]]), projetita en 1872 ed inaugurita en 1881. Ol gastigis l'Universala Expozo di 1888, e havas importanta kolekturo di skulturi che libera aero. Lua vejetantaro konsistas ek planti lokala ed exotika, e diversa speci di uceli vivas e nestifas ibe. La [[zoo]] inauguresis en 1892, okupas 13 hektari di *Parc de la Ciutadella*, e nun gastigas cirkume 2 mil animali de 300 speci.



Parko *Parc de Montjuïc* jacas an la samnoma monto, e gastigas la kastelo di Montjuïc, diversa muzei, gardeni ed [[Olimpiala Ludi|olimpial instaluri]], exemple stadio *Lluís Companys* e la Muzeo Olimpiala e Sportala Joan Antoni Samaranch, ca lasta inaugurita en 2007.  Montjuïc esas la maxim granda urbala parko di Barcelona. La [[botanikala gardeno]] di Barcelona, inaugurita en 1999, anke jacas en Montjuïc, en 14-hektara kolinoza tereno. Ol gastigas planti de regioni kun [[mediteranea klimato]], inkluzite de [[Kalifornia]], [[Australia]], [[Sudafrika]] e [[Chili]]. Ank existas sektoro kun planti de [[Kanarii]].

Tale nomizita *Parc del Guinardó*, inaugurita en 1918, esas 15,9-hektara parko qua enkorpigesos a futura 122-hektara parko nomizita *Tres Turons*, qua okupos 3 monteti en tale nomizita "montaro di la litoro". *Parc del Guinardó* havas arei por [[pikniko]] e por pueral amuzo. Parto de lua vejetantaro esas bosko kun nativa arbori, mixita kun ornamentala planti.

Parko Joan Miró, populale konocata kom *Parc de l'Escorxador* (Hispane: *Parque del Matadero*) esas 4,71-hektara parko che distrikto Ensanche, jacanta proxim placo *Plaça d'Espanya* inauguresis ye la 12ma di mayo 1983. Ibe stacas giganta skulturo nomizita "muliero ed ucelo" (Hispane: *Mujer y pájaro'') da Miró. Lua vejetantaro konsistas ek pini, palmieri, popli e querki. Ol havas arei por amuzo di adulti e pueri.

## Referi