Madrid

**Madrid** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Hispania. Ol havis  habitanti en 2020. Lua tota surfaco esas 607 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti ye la sam yaro, esanta la 2ma maxim populoza metropolala regiono del Europana Uniono, dop la metropolala regiono di Paris.

Madrid gastigas la sideyo di la monarkio Hispana, di la ministraro, di tale nomizita *Cortes Generales* (Hispana parlamento, konsistanta ek la kongreso di deputati e la senato), di la Supera Tribunalo e di la Konstitucala Tribunalo, ed ank esas la rezideyo oficala dil monarko e dil chefministro. Ol esas la 4ma maxim richa urbo di Europa, dop London, Paris e Moskva.

Madrid esas importanta centro kulturala, e gastigas multa muzei e 6 importanta universitati publika: l'Universitato *Complutense* di Madrid (la 3ma maxim granda de Europa, segun quanto di studenti), l'Autonoma Universitato di Madrid, la Politeknikal Universitato di Madrid, l'Universitato Karolus la 3ma (Carlos III) di Madrid, l'Universitato Rejulo Juan Carlos, e l'Universitato Alcalá.

## Historio
Madrid havas multa paleontolgiala jaceyi, mem de ante l'aparo di hominidi: proxim la ponto di Toledo trovesis restajo di animalo semblanta rinocero sen korno de Mioceno, to esas, 18 milion yari ante nun, kande la klimato esis plu varma e sika. La maxim anciena homala restaji, trovita an la rivi dil riveri Manzanares, Jarama e Henares evas de paleolitiko. Tamen, del epoko Romana e Vizigota trovesis poka restaji, e posible ca zono havis poka habitanti. On kredas ke la restaji di anciena baziliko, trovita cirkum la nuna katedralo di Almudena, esas del epoko Vizigota.

L'unesma skribita informi pri Madrid evas de la 9ma yarcento, dum Mohamedana okupo en Al-Andalus, kande Mohamed la 1ma di Kordoba konstruktis fortreso (*hiṣn*) an promontorio apud rivero Manzanares, ube nun existas la katedralo di Almudena. Ca fortreso konstruktesis por vigilar la chosei qui trairis la monti di Guadarrama e protektar Toledo. Cirkum ca fortreso gradope kreesis kolonieto nomizita *Magerit*, qua atakesis multafoye da kristana reji. Dum exkavi facita en 2011, deskovresis 70-metra restajo di anciena murego Araba, montranta ke posible l'urbo esas plu anciena.

En 932, rejulo Ramiro la 2ma di Leon atakis la fortreso di Madrid, probante konquestar Toledo, sensucese. Tamen, ilu sucesis destruktar partale la defensi di Madrid e vicina arei. Arabi rinforcis la defensi, tamen en 1085 Toledo kaptesis da Alfonso la 6ma di León, qua anke kaptis Madrid sen rezisto, probable pos kapitulaco. La regiono divenis parto del rejio Kastilia, e kristani remplasis Mohamedani an la centrala quartero dil urbo.

Dum la sequanta yarcento, Madrid atakesis dal Mohamedani Almoravid, qui incendiis ol en 1109, e dal Almohaid, qui siejis ol en 1197. Ante, en 1188, unesmafoye delegaciono de Madrid partoprenis la Korti di Kastilia. En 1202, Alfonso la 8ma di Kastilia editis charto a Madrid qua establisis la funcionado di municipala konsilistaro.

En 1309, unesmafoye la Korti di Kastilia kunsidis en Madrid, dum la regno di Fernando la 4ma, e pose en 1329, 1339, 1391, 1393, 1419 e dufoye en 1435. Pos l'unigo di la rejii di Hispania sub singla krono, la Korti kunvokesis plu ofte. Ye la 13ma di februaro 1561, Felipe la 2ma decidis instalar la Korti en Madrid definitive, remplasante Toledo en ca afero.

La habitantaro duris kreskar, de 4600 personi en 1530 til 37.500 personi en 1594. De 1601 til 1606, dum la regno di Felipe la 3ma, la chef-urbo di Hispania transferesis Valladolid, ma pose retrotransferesis definitive a Madrid. Tamen, malgre ke ol itere recevis diplomacisti, nobeli e richa personi, granda parto de lua habitantaro duris transvivar en povreso. En 1625, Felipe la 4ma abatis l'antea murego dil urbo e konstruktis nova murego, la lasta, nur por fiskal aferi. Ca murego duris til la 19ma yarcento.

Dum la milito pri Hispana sucedo, la kontrolo sur Madrid chanjis multafoye, inter le Bourbon e le Habsburg. Erste ye la 3ma di decembro 1710, Felipe la 5ma di Hispania, de la dinastio Bourbon, prenis kompleta kontrolo sur ol. Felipe konstruktis la Rejala Palaco, la Rejala Fabrikerio di Tapeti e la precipua rejala akademii. Dum la regno di Carlos la 3ma di Hispania, lu probis transformar Madrid en vera chef-urbo, e konstruktis drenotubi e kloaki, instalis publika lumizo, konstruktis diversa monumenti interne la urbo e nekropoli exter ol. Tamen, la reformi dekretita da lua ministro opozesis da la habitantaro, qua komencis revolto konocata kom sedicio di Squillace.

En marto 1808, ante minaco di invado da Napoleonala trupi, la rejala familio abandonas Madrid ed iris rezidar che palaco Aranjuez. Ye la 2ma di mayo sam yaro, komencas populala revolto kontre Franca okupado, qua represesis violentoze ye la sequanta dio. Rejulo Joseph Bonaparte  imperis la destrukto di kunventi por konstruktar placi, inter altra modifikuri urbala.

En 1860 aprobesis urbala projeto por Madrid, qua komencis elaboresar en 1857, ed aplikesis en 1871. La horizonto di la projeto esis 100 yari, ed ol kalkulis ke Madrid havus 450 mil habitanti en 1957. Un ek l'unesma quarteri kreita pro ca projeto esis Argüelles. L'unesma linei di tramveturo dil urbo inauguresis en 1871. En 1872, lora Nacionala Muzeo pri Pikto e Skulto, konocita kom *Museo de la Trinidad*, desaparis e lua artoverki transferesis a la Nacionala Muzeo Prado, kreita da Fernando la 7ma di Hispania. Dum la fino dil 19ma yarcento inauguresis la ferovoyala sistemo dil urbo, e tri ferovoyala termini: *Atocha* (1851), *Madrid-Príncipe Pío* (1861) e *Delicias* (1880).

Ye la 31ma di mayo 1906, anarkiisto Mateu Morral probis mortigar lora rejulo Fernando la 13ma e lua spozino Victoria Eugenie de Battenberg, an la dio di lia mariajo. Morral jetis bombo celita meze florala buketo de supera balkono di hotelo aden strado ube mariajala procesiono pasis. Tamen, la bombo atingis infra balkoni, e produktis la morto di 24 spektanti e soldati, e vunduri en plu kam 100 plusa homi. Morral refujis su che José Nakens, ma pose fugis a Torrejón de Ardoz, ube ilu deskovresis da milicani e, pos mortigar un ek li, ilu suocidis.

Dum l'unesma 30 yari de la 20ma yarcento, Madrid atingis 1 milion habitanti, e nova quarteri, exemple *Las Ventas*, *Tetuán*, o *El Carmen* habitesis da la proletariaro. Dum ca epoko, konstruktesis l'avenuo *Gran Vía*, longa de 1,3 kilometri e larja de 25 til 35 metri, e l'unesma lineo di metroo inauguresis en 1919.

L'elekti ye la 12ma di aprilo 1931 vinkesis da republikani e socialisti, per 69,2% ek la voti. Pedro Rico, de la partiso Republikana Demokrata Federala divenis alkaldo. Ank en 1931 Hispania divenis republiko. Un del unesma agadi de la nova guvernerio esis apertar rejala proprieto *Casa de Campo* a publika uzo. Ye la 17ma di julio 1936 komencis interna milito di Hispania en Melilla, e poka hori pose ol saveskis en Madrid. Un ek la maxim trista epizodi dum l'interna milito en la urbo esis tale nomizita "masakro di Paracuellos", serio di mortigi qui eventis de la 7ma di novembro til la 3ma di decembro 1936, en qui 2500 personi o plusa, dextrani, ex-nobeli o suspektiti pri simpatiar kun rebeli de *Falange*, ocidesis. Madrid anke subisis artilrial ed aerala bombardi dum l'interna milito. Pos finir la milito ye la 1ma di aprilo 1939, l'urbo komencis subisar la represo Frankoista, e de 200 til 250 individui mortigesis omnadie.

Pos finir la milito, Madrid itere komencis kreskar, pro l'arivo di migrinti ventinta de ruro. Depos la 5ma di junio 1948 til la 31ma di julio 1954, komencis anexo di 13 vicina urbeti a lua teritorio: Aravaca, Barajas, Canillas, Canillejas, Chamartín de la Rosa, Fuencarral, Hortaleza, El Pardo, Vallecas, Vicálvaro, Villaverde, Carabanchel Alto e Carabanchel Bajo. La tota surfaco dil urbo augmentis de 68,42 km² til la nuna 607 km², e l'urbo ganis plusa 300 mil habitanti. La imoblala spekulado dum la yari 1960a rezultis demoliso di tradicionala konstrukturi e lua remplaso por edifici kun arkitekturo moderna, exemple jemela edifici nomizita *Torres de Colón*, inaugurita en 1976. Dum l'unesma duimo dil yari 1970a inauguresis expresa avenuo M-30.

En 1977, du yari pos la morto di Francisco Franco, eventis striki, demonstri e represo di demonstri qui rezultis fatala viktimi. Ank en 1977, advokati qui defensis laboristi asasinesis da membri di grupo extrema-dextrano, en epizodo konocata kom "mortigo di Atocha". En 1979 eventis l'unesma direta elekti por alkaldo, e Enrique Tierno Galván elektesis. Tierno Galván e la sequanta alkaldi konstruktis ed inauguris nova biblioteki, sportala centri, publika hospitali, la povra quarteri komencis eliminesar, komencis procedi por netigar l'aqui di rivero Manzanares, avenui e stradi plubonigesis, autochosei M-40, M-45 e M-50 konstruktesis, e nova quarteri kreesis kun verda arei, loki por praktikar sportal agadi, e parki por amuzo di pueri.

Ye la 11ma di marto 2004 eventis la maxim grava bombal atenti en la publika transporto di Madrid, revendikita da Al-Kaida, qua rezultis 192 morti e plu kam 1900 plusa homi vundita. Tri yari pose, ye la 11ma di marto 2007, Hispana reji inauguris monumento en la placo Karolus la 5ma homajanta la viktimi dil atenti.

## Geografio

La reliefo di Madrid esas partale kolinoza, jacanta an la centrala zono di Iberia. La centro del urbo jacas 657 metri super la marala nivelo. La maxim alta punto jacas 846 metri super la marala nivelo.

La maxim importanta rivero di Madrid esas Manzanares, longa de 92 kilometri, qua naskas an neveo *Ventisquero de la Condessa*, en la komunitato autonoma di Madrid, e debushas ja fora Madrid an rivero Jarama, qua su ipsa debushas an fluvio Tago. Un ek l'enfluanti di Manzanares esas rivereto Meaques.

Madrid jacas an la frontiero inter la klimati miarida kolda (*Bsk* segun la klimatala klasifikuro da Köppen) e Mediteranea (*Csa*). La nomizita "insuli di kaloro urbala" influas en la klimato del urbo. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 25,6°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 6,3°C. En kelka zoni del urbo povas nivar dum 1 til 5 dii dil vintro.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 420,9 mm, e la maxim pluvoza monato esas oktobro, kun mezavalore 59,5 mm.

## Turismo
Madrid esas sideyo dil Organizuro Internaciona Pri Turismo dil Unionita Nacioni. En 2018, l'urbo vizitesis da 10,21 milion turisti, di qui 53,3% esis stranjeri. La maxim multa ek li esis Usani, pose Italiani, Franci, Britaniani e Germani.

Un ek la simboli dil urbo maxim vizitata esas *Plaza Mayor*, granda placo konstruktita de 1580 til 1619 da Felipe la 2ma, e komence uzesis kom komercala loko. Ol distas 300 metri de altra famoza placo multe vizitata, nomizita *Puerta del Sol*.

La placo *Puerta del Sol* ("Pordo di la Suno") jacas an la centro de Madrid. De ibe on kontas la disti, en kilometri, de Madrid ad altra urbi. La maxim anciena edifico di la placo esas l'olima posto-kontoro (*Correos*), jacanta en edifico konstruktita dum la 18ma yarcento, qua nun esas sideyo di la prezidanteso di la komunitato di Madrid. Vicina ad ol esas la Domo *Cordero* (*Casa Cordero*) olima rezideyo dil entraprezisto e politikisto Santiago Alonso Cordero dum la 19ma yarcento. Altra edifico vicina esas la *Real Casa de Postas*, olima kazerno militala, pose chef-kontoro di la polico, e depos 2000 ol apartenas a la Komunitato di Madrid.

Nun, la festi di Novayaro celebresas en *Puerta del Sol*. Segun tradiciono establisita en 1909, esas kustumo manjar 12 vitoberi en la placo ye 0:00 kloki la 1ma di januaro, por "atraktar bona chanco e prospereso".

### Muzei

La maxim vizitata muzeo di Madrid esas *Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía*, qua inauguresis en 1990 e recevis 3,8 milion viziteri en 2018. La muzeo havas tri sideyi, e gastigas importanta exempleri pri modern arto de la 20ma yarcento, nome pikturi da Pablo Picasso, Salvador Dalí, René Magritte, Francis Bacon, ed altri. Ol jacas proxim ferovoyala e metroala staciono *Atocha*. En 2020, pro l'epidemio di KOVID-19 la muzeo recevis poke plu kam 1,2 milion viziteri, tamen ol duris esas la 6ma maxim vizitita muzeo de la mondo.

La Nacionala Muzeo Prado (Hispane:*Museo del Prado*), inaugurita en 1819, esas la maxim importanta muzeo pri arto di Hispania, e recevis  viziteri en 2022. Ol gastigas plu kam 35 mil pikturi, inkluzite importanta maestroverki da Hispana, Flandriana ed Italiana piktisti, nome El Greco, Diego Velázquez, Francisco de Goya (la maxim granda kolekturo de la muzeo),, Peter Paul Rubens, Albrecht Dürer, ed altri. L'edifico dil muzeo havas entote  m². Ensemble, *Museo del Prado*, Muzeo *Thyssen-Bornemisza* e Muzeo *Reina Sofía* formacas tale nomizita "Triangulo dil Arto", jacanta en regiono surnomizita *Paisaje de la Luz*, qua deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro dal UNESKO en 2021.

La Nacionala Muzeo pri Arkeologio di Madrid (Hispane: *Museo Arqueológico Nacional*) montras restaji de la prehistorio til la 19ma yarcento, trovita precipue en Iberia, exemple la "Damo de Elche", skulturo facita sur silexo ante de Romana dominaco en la peninsulo. Existas importanta kolekturo di mozaiki Romana, di ceramikaji Greka, di Islamal arto e Romanika arto. Ol anke gastigas riprodukturi di pikturi facita an la groto di Altamira.

La Muzeo pri Amerika (*Museo de América*) kreesis en 1941, e gastigas kolekturi arkeologiala ed etnografiala pri populi de Amerika - inkluzite de Usa e de Brazilia, ma anke de Filipini e de Oceania, parti ek li olim aparteninta a la Nacionala Muzeo pri Arkeologio. Ol prezervas plu kam 25 mil objekti, di qui cirkume 2,5 mil expozesas. Cirkume 12 mil ek l'objekti apartenas a kulturi qui existis ante l'arivo di Cristoforo Colombo, exemple manuskripti de le Maya.

### Kirki

La Rejala Baziliko di Santa Franciskus la Granda, jacanta che quartero Palacio an la centro dil urbo, konstruktesis de 1761 til 1784, segun stilo Novklasika, segun projeto dil arkitekto e monako Francisco Cabezas. En 1980 ol deklaresis kom nacionala monumento. Interne ol esas pikturi da Francisco de Zurbarán e Francisco de Goya.

La katedralo di Nia Damo de La Almudena (*Nuestra Senhora de La Almudena*) konstruktesis de 1883 til 1993, ube olim existis moskeo. Nia Damo de La Almudena esas la patrono-santino di Madrid. L'edifico esas longa di 102 metri ed alta di 73 metri. Lua exterajo konstruktesis segun novklasika stilo, kontre ke lua internajo konstruktesis segun stilo Novgotika.

La kirko di Santa Antonius de la Germani (*San Antonio de los Alemanes*) konstruktesis de 1624 til 1633. Komence ol esis kirko e hospitalo por la Portugalani qui vivis en la urbo. Pose, kande Portugal nedependanteskis definitive, la kirko cedesis a la komunitato di katoliki Germana, nombroza en Madrid depos l'arivo di rejino Maria Anna de Pfalz-Neuburg. La exterajo esas simpla, tamen l'internajo havas richa pikturi.

La Rejala Baziliko di Nia Damo de Atocha (*Real basílica de Nuestra Señora de Atocha*) jacas an avenuo *Ciudad de Barcelona*, proxim metroala staciono *Atocha*, e konstruktesis en 1951, ube olim existis kuvento. Nia Damo de Atocha konsideresas patrono-santino di la monarkio hispana. Un ek la reliquii di la baziliko esas l'imajo di la santino en la chef-altaro.

La Rejala Baziliko di Santa Izidrus (*Real Basílica Colegiata de San Isidro*) esis la provizora katedralo di Madrid til 1993, kande lora papo Ioannes Paulus la 2ma konsakris la katedralo di la Almudena. L'edifico konstruktesis de 1622 til 1664 ube olim existis kolegio di la Societo di Iesu (jezuiti). En la katedralo jacas la restaji di Santa Izidrus, patrono-santo di Madrid. Lua stilo esas baroka, segun kruca formo. Interne ol esas skulturi da Juan Pascual de Mena e Manuel Pereira, e pikturi da Anton Raphael Mengs.

La baziliko di Iesu  de Medinaceli (*Basílica de Jesús de Medinaceli*) konstruktesis de 1922 til 1929 super restaji de anciena kuvento, e konsakresis erste en 1930. Ol konservas kom reliquio l'imajo di Kristo de Medinaceli, transportita en 1614 al urbo La Mamora, nun Mehdya, en Maroko, e pose retrosendita a Hispania en 1681.

### Parki

Judikata kom un ek la precipua turistal atraktivi di Madrid, parko Del Retiro (*Parque del Retiro* o *Parque del Buen Retiro*) kreesis en 1630, e posedas bela peizaji ed importanta elementi arkitekturala, exemple la monumento homajanta rejulo Alfonso la 12ma, Kristala Palaco (*Palacio de Cristal*), la Rejala Observatorio Astronomiala, e l'ermiteyo di Santa Pelaius e Santa Isidro. Ol konstruktesis kom parto dil palaco Buen Retiro, kreita dal komto-duko de Olivares. En julio 2021 ol deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro da Unesko. Interne ol existas plua kam 19 mil arbori.

Parko El Capricho esas 14-hektara parko historiala, kreita kom gardeno en 1784, che quartero Alameda de Osuna. Ol esas la sola gardeno del epoko di Romantikismo en Madrid, kreita en proprieto dil komto de Prego. Ibe konstruktesis palaco por la duki de Osuna. Erste en 1999 la tota proprieto divenis publika parko. Lua gardeni projetesis da Franca gardenisti, e mixas stili Britaniana, Franca ed Italiana. Interne la parko ank existas skulturi e fonti, e Francisco de Goya facis pikturi e desegni por la palaco.

Parko Madrid Río kreesis en 2011 alonge rivero Manzanares, pos ke tuneli konstruktesis por enterigar parto dil autochoseo M-30, norde del urbo. La parko okupas 121 hektari, e multa ek lua arbori plantacesis dum lua konstrukto. La rivi di Manzanares e la sluzi konstruktita por kontrolar lua aqui rekuperesis. Olima stadio *Vicente Calderón* anke demolisesis por posibligar l'enterigo dil autochoseo M-30.

## Referi