open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bishkek

**Bishkek** (olim *Pishpek* e *Frunze*) esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Kirgizistan. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 169,6 km².

Jacanta 40 kilometri norde de montaro Ala-Too, qua esas prolonguro de montaro Tian Shan, Bishkek esas urbo kun larja bulvardi ed edifici en Sovietiana stilo. L'Universitato Internaciona di Kirgizistan, fondita en 1993, l'Universitato Usana di Central Azia e l'Universitato pri Homala Cienci di Bishkek esas tri importanta universitati dil urbo.

Dum la sovetia epoko, formeskis la famoza Interhelpo kooperativo en Bishkek, qua uzis Ido por kunigar la kirgiziani. ankore nun esas granda Ido-movemento, ma Esperanto-movemento formeskas anke en Kirgizia, pro enfluo di Chinia.

## Citaji
### Konferi

### Videi
Skopje

**Skopje** esas la chef-urbo di la Norda Macedonia. Segun la demografiala kontado di 2015, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 571,46 km².

## Historio
La rokoza promontorio ube jacas la fortreso esis l'unesma loko okupita dal homo en Skopje. La maxim anciena restaji trovita ibe evas de 4.000 yari aK. L'unesma habitanti di la valo di Skopje probable esis la populo Tribalii, de la 14ma til la 4ma yarcento aK, pose la populo Paioniana, e fine la populo Dardaniana, de la 3ma til la 1ma yarcento aK. 

Por esar en la centro dil Otomana Europa, til la 17ma yarcento Skopje florifis: cirkume la yaro 1650 l'urbo havis de 30 mil til 60 mil habitanti, e cirkume 10 mil domi.

En 1963, forta  tertremo destruktis granda parti dil urbo.

## Geografio

Skopje jacas an la nordo di la Norda Macedonia, en la centro di Balkani e meze la disto inter Athina e Belgrade. L'urbo jacas en la valo dil fluvio Vardar, qua iras de norde adsude. La fluvio Treska debushas an la fluvio Vardar, an l'estala limiti del urbo. La norda limiti dil urbo iras til la frontiero kun Kosovo.

La klimato dil urbo esas sub-Mediteranea (*Cfa* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 0,1°C, dum ke la mezavalora temperaturo en julio ed agosto (somero) esas 23,8°C. La someri esas longa, varma e humida, dum ke la vintri esas kurta, kolda e pluvoza, e nivosturmi esas frequa.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 483 mm, e la maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 54 mm.

## Turismo
Chișinău

**Chișinău** esas la chef-urbo, l'ekonomiala centro, e la maxim populoza urbo di Moldova. Segun la demografiala kontado di 2014, ol havis  habitanti. Ol jacas centre de la lando apud la fluvio Bâc, qua debushas an Danubio.

Chișinău esas la precipua industriala centro di Moldova e la precipua koncentro-punto por transporti de la lando. Cirkume 1/3 ek la habitantaro di la lando rezidas en lua metropolala regiono.

L'origino de lua nomo esas neklara, ma segun ula versiono, lua nomo devenas de Rumana vorto *chișla* ("fonto di aquo") e *nouă* ("nova"), nam ol konstruktesis proxim aquofonto.

## Historio
Chișinău fondesis en 1436 kom monakeyala vilajo. Ol esis parto dil princio Moldavia, stato vasala del Otoman imperio, quankam ol konservis kelka autonomio. La kirko Măzărache, konstruktita en 1752 da Vasile Măzărache, judikesas kom la maxim anciena del urbo. Ol konstruktesis ube ante existis fortreso destruktita dal Otomani. Dum la militi Rusa-Turka, l'urbo incendiesis dufoye, en 1739 ed itere en 1788.

Dum la komenco dil 19ma yarcento, l'urbo havis cirkume 7.000 habitanti. En 1812, l'urbo kaptesis dal Rusi.

## Geografio

La reliefo di Chișinău esas plana, jacante an fertila agrokultivala regiono. La fluvio Bâc, enfluanto dil Dnister, dividas l'urbo en du. La mezavalora altitudo dil urbo esas 85 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (*Dfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -1,9°C, dum ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 22,1°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 542 mm, e la maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 66 mm.
Virgin Insuli Usana

**Virgin Insuli Usana** esas insul-grupo e teritorio neenkorpigita de Usa, che Karibia. Ol konsistas ek 3 precipua insuli - Saint Croix, Saint John e Saint Thomas - ed altra insuleti.

**Bazala fakti pri Virgin Insuli Usana.**
## Historio

L'insuli habitesis dal indijeni Ciboney ed Arawak de adminime 1000 yari aK, segun kelka studiisti. Le Karib, plu militema, arivis cirkume la yaro 1500.

Cristoforo Colombo posible trovis l'insuli en 1493, dum lua duesma voyajo ad Amerika. Lu nomizis l'insul-grupo *Santa Úrsula y las Once Mil Vírgenes* ("Sant-Ursula e la 11 mil virgini"). Hispani komencis koloniigar l'insuli en 1555. En 1625, Franci ed Angli arivis en Saint-Croix.

Dani komencis koloniigar Sant-Thomas en 1672 e Sant-John en 1674. Li pose kompris Saint-Croix de la Franci en 1733.

Ye la 17ma di januaro 1917 Usa kompris l'insuli de Dania po $25 milion dolari. L'arkipelago divenis Usana teritorio ye la 31ma di marto 1917.

## Politiko
La nuna Organala Akto (konstituco) dil teritorio skribesis ye la 22ma di julio 1954. Quankam lua habitanti esas Usana civitani, li ne povas votar lor Usana prezidantala elekti.

## Geografio

L'insuli distas de 64 km til 80 km este de Porto-Riko, 966 km norde de Venezuela e cirkume 1770 km sude de Florida. La precipua insuli dil arkipelago esas Saint Croix, Saint Thomas e Saint John. Saint John, Saint Thomas ed altra mikra insuli havas volkanal origino La maxim alta monto dil arkipelago havas 474 metri di altitudo. Pro la mikreso dil insuli ne existas importanta fluvii.

La klimato dil insuli esas tropikala, kun poka humideso e influi de alizei qui suflas de este. La mezavalora temperaturo varias poke dum la yaro, 32,8°C dum la somero e 30°C dum la vintro. La mezavalora yarala pluvo-quanto en Charlotte Amalie esas 1001 mm, e la maxim pluvoza epoko iras de septembro til novembro (plu kam 400 mm falas dum ca monati).

## Ekonomio

Nun, turismo esas la maxim importanta ekonomial agado dil insuli. Dolaro di Usa esas la pekunio dil teritorio.

## Demografio

Segun statistiki de *The World Factbook* por 2023, Virgin Insuli Usana havis  habitanti. Segun statistiki de 2010, la maxim multa (76%) esis negri, 15,6% blanki, 1,4% esis Aziani o decendis de Aziani, 4,9% apartenis ad altra etnii, e 2,1% esis mestici. La demografiala kontado di 2020 trovis  habitanti, diminuto di  habitanti relate la demografiala kontado di 2010.

L'oficala linguo di la lando esas l'Angla, parolata da 71,6% ek la habitanti. Hispana o kreola Hispana parolesas da 17,2%, Franca o kreola Franca parolesas da 8,6%, e 2,5% parolis altra lingui, segun statistiki de 2010.

Segun la sama statistiki, la maxim praktikata religio en Virgin Insuli Usana esas protestantismo, por 65,5% ek la habitanti. Katolikismo esas 27,1%, altra kristani esas 2,2%. Cirkume 1,5% praktikas altra religii, e 3,7% praktikis nula religio, segun statistiki de 2010.

## Referi
Dushanbe

**Dushanbe** (Душанбе) esas chef-urbo di Tajikistan. Ol havis  habitanti en 2014.

La nomo venas de la vorti por lundio, en Persiana la duesma dio (**du** + **shamba** o **shanbe**). De 1929 til 1961 ol nomesia **Stalinabad** (Сталинобод).

## Referi
Ashgabat

**Ashgabat** (Turkmenistanane: *Aşgabat*) esas chef-urbo e la maxim populoza urbo di Turkmenistan. Segun statistiki de 2012, ol havis  habitanti.

## Historio
Ashgabat kreskis sur la ruini di Konjikala, urbo del epoko di la Silko-voyo. La regiono unesmafoye mencionesis kom produktero di vino dum la 2ma yarcento aK, e destruktesis da ter-tremo dum l'unesma yarcento aK. Konjikala rikonstruktesis pro lua avantajoza lokizo proxim la Silko-voyo, tamen ol destruktesis da Mongoli dum la 13ma yarcento.

La vicina suburbo Köşi, ante 2013 separita vilajo, probable esis loko ube konstruktesis fortreso por protektar Nisa, l'anciena chef-urbo dil Imperio Parta, quale montras kelka ceramikaji trovita ibe dum la yari 1970a e pose ank en 2020. Altra utensili del epoko Parta trovesis ube nun situesas la bazaro di Ashgabat.

La nuna urbo fondesis ye la 18ma di januaro 1881, e divenis chef-urbo di la Republiko Socialista Sovietiana Turkmenistan en 1924.

## Geografio
La reliefo di Ashgabat esas ordinare plana. La montaro Kopet-Dag jacas 25 km sude de Ashgabat, dum ke la nordala bordo dil urbo esas la dezerto Karakum. Pro to, Ashgabat havas arida klimato, kun varma e sika someri e kolda e kurta vintri. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 31,3°C, dum ke la temperaturo en januaro (vintro) esas 3,5°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 201 mm, e la maxim pluvoza monato esas aprilo, kun mezavalore 32 mm.
Tashkent

**Tashkent** esas la chef-urbo di Uzbekistan. Segun statistiki de 2024 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 631,29 km².

Jacanta este de la lando, proxim la frontiero kun Kazakstan, olua nomo signifikas "stona urbo". Nun ol esas pluretniala urbo, tamen la maxim multa habitanti esas de etnio Uzbeka.
James Chandler

**James Chandler** esas Britaniana Idisto, qua deskovris Ido en novembro 1996.

Quale multa Idisti, il trovis Ido per Esperanto. Il lerneskis Esperanto, ma balde deceptesis, segun il, pro la tro multa defekti di la linguo di Zamenhof. Balde il trovis, ke existas altra interlingui kam Esperanto, e decidis kontaktar la Ido-movemento en Britania (ILSGB).

Il establisis un ek l'unesma du ret-situi pri Ido en frua 1997:
The International Language Ido - Reformed Esperanto
Samtempe il deskovris l'altra situo, da Britaniana Idisto Robert Carnaghan:
The International Language Ido - Improved Esperanto

Il studiis matematiko che l'Universitato di Exeter en Anglia de 1991 til 1999. En 1997 il fondis l'unesma postolisto pri Ido, qua lore nomesis 'Idol', per la Listserv-sistemo dil universitato. Ta listo transferis en 1999 a Yahoo Groups kun la nova nomo 'Idolisto':
Idolisto

Il redaktis kelka numeri di Ido-Vivo, la revuo dil ILSGB. Pluse il kontributis plura artikli a Progreso, la centrala Ido-jurnalo di ULI. Il asistis du Ido-konferi: Bakkum, Nederlando (1997) e Grossbothen, Germania (2003).

Altra Ido-projeti lua inkluzas la situo 'Europa', la situo 'Travlang' e la forumo 'Linguolisto'. Il anke administris la forumi 'Francidol' (por Franca-parolanti) ed Ido-angla (por Angla-parolanti). Nuntempe il laboras pri diversa tradukuri e pri expansar Wikipedio en Ido.

Il anke parolas l'interlinguo Novial da Otto Jespersen, e kreis situo pri ta linguo:
Novial-Informatione

Chandler tradukis multa artikli, esayi e rakonti da plura autori (Albert Camus, Arthur Koestler, Jon Ronson, Jorge Luis Borges, Joseph Skibell, Paul Bowles e Raymond Carver, i.a.) e anke longa interviuvo kun Terence McKenna e publikigis oli en la Ido-parto di sua interlinguala portalo. 

Kom libri aparis yena verki da lu:

* Albert Camus: *[http://www.ido-vivo.info/Somero.pdf L’enigmato]*. Esayi da Albert Camus, tradukita ad Ido da James Chandler. s.l. Somero (librigita da Gert Heintze) 2018, 14 g. (pdf-edituro)

* **. McKenna diskutas kun radio-hosto Art Bell che Coast to Coast AM en mayo 1997. Tradukita da James Chandler. 106 p. 2020. (pdf-edituro)

En mayo 2020 il anuncis che la forumo Idolisto ke il decidis livar la Ido-movado e transirar al auxiliara linguo Interlingua di IALA, pro la duranta manko de linguala laboro ed anke pro diferanta prioresi kam la cetera idisti (di qui la unesma prioreso esas Facebook ed altra sociala reti).  Il komencis publikigar texti en Interlingua che ca pagino.

Profesionale il laboras depos 1999 kom konsultanto en l'informatiko-industrio.

En 2022 il partoprenis la grupo Linguo che GoogleGroups ube per diskuto e votado on probis solvar linguala problemi en Ido (malgre ke la grupo ne havis l'autoritato por oficaligar vorti).

## Extera ligili
* http://interlanguages.net Retosituo pri internaciona auxiliara lingui
* http://interlanguages.net/yindex.html Pagino pri Ido
* https://archive.org/details/interlanguages Permananta spegulo dil retosituo interlanguages.net
* https://archive.org/details/@idojc Biblioteko di relatanta dokumenti che archive.org
Anna Lindh

**Anna Lindh** (1957 til 2003) esis Sueda politikisto social-demokratista. El laboris kom ministro pri exterlandal aferi di Suedia, kande el  mortigesis.

Lindh naskis ye la 19ma di junio 1957 proxim Stockholm, en Enskede. En 1970 el koheris Social-demokratista yun-organizuro (SSU). En 1977 el elektesis municipala deputatino ed en 1982 parlamentano. Samayare el finis sua studii en Uppsala divenante jurisprudencisto. En 1984 el elektesis prezidantino dil SSU.

Dum yari 1991 til 1994 el esis helpanta urbestro di Stockholm en domeno di kulturo e libertempo. De 1994 til 1998 el funcionis kom medio-ministro en rejimo di chefministro Ingvar Carlsson. En 1998 el nominesis ministro pri exterlandal aferi en rejimo dil chefministro Göran Persson. El esis tre populara e laborema.

Ye la 10ma di septembro 2003 el eniris magazino kun sua amikino. Ibe Serbia-naskinta Mijailo Mijailovic frapis el per kultelo. Ye la 11ma di septembro el mortis en kliniko.
Hoboyo

**Hoboyo** esas suflebla muzikal instrumento. L'unesma moderna hoboyo konstruktesis en Francia ye fino dil 17ma yarcento. Dum la yari 1650a, famoza instrumento-konstruktisto Jean Hotteterre plubonigis l'instrumento.

Dum la 18ma yarcento facesis signifikiva modifikuri en hoboyo. Ol perdis sua forta sono, quo esabis tre uzebla en exter-doma ceremonii e muzikala reciti. Altralatere ol ganis karakteriziva sono qua esas pasabla a delikata melodii. Per hoboyo on povas reprezentar sive profunda chagreno personala, sive sincera joyo.

Dum la 19ma yarcento la mekanismi dil hoboyo plubonigesis, ma samatempe l' instrumento paradoxale perdis sua favoreso.
Grigori Alexeyevich Yavlinski

**Grigori Alexeyevich Yavlinski** (Ruse: *Григорий Алексеевич Явлинский*) esas Rusa politikisto. Dum kelka tempo pos la revoluciono il esis en l'opozantaro.

Yavlinski naskis en 1952 en Lviv (lore RSS Ukraina, e nune Ukraina). En sua yuneso il esis sportisto. En 1967–1968 il esis championo pri boxo dil yuni. De 1967 til 1976 il studiis ekonomiko en ekonomiko-instituto di Plehanov. Il esas mariajita e havas du filiuli.

Yavlinski pleis importanta rolo dum fino di regno di Mihail Gorbachyov. Lore il partoprenis la konceptajo la "500-dia ekonomikala programo" di Gorbachov por novigar Soviet-Uniono.

En 1993 ilu fondis la liberala partiso. La nomo, Yabloko ('pomo'), di la nova partiso venis libere de literi dil nomi dil fondanti Grigori Yavlinski, Yuri Boldirev e Vladimir Lukin. En 2003 la partiso havis  membri e 16 parlamentani en 450-sidila parlamento di Rusia.

Il esis kandidato en prezidantal elekto en 1996 ganante nur 7&nbsp;% de voti. En 2000 il ganis en prezidantal elekto 6&nbsp;% de voti.
Robert Walpole

*Sir* **Robert Walpole** esis la 1ma chefministro di Britania, e guvernis de 1721 til 1742.

Il naskis en Norfolk in 1676, e divenis membro di Parlamento en 1701. Kom chef-ministro il restauris fido a la borso pos la paniko pri la krulo dil Suda-Maro-kompanio en 1720. Il kreis fonduro por helpar pagar la nacionala debo. Il demisionis en 1742 kande la guvernerio akuzesis pri falsigar elekto en Chippenham en la komtio Wiltshire.
Urano

**Urano** (simbolo: ) esas sepesma planeto en la sunala sistemo. Olu esas preske videbla per okuli, ma tamen olu deskovresis erste ye 1781, da William Herschel.

Urano havas ringi quale Saturno ma plu poka. Esas kin sateliti.

L'orbitanta maniero di Urano cirkum la Suno esas specala: olu rotacas en sama nivelo kam olu orbitas. Do olu “rulas” adavane.

Ye 11 di januaro 1787, William Herschel deskovris du sateliti di la planeto. Ilua filiulo John Herschel, qua esis ciencisto e fotografisto, nomizis la du sateliti Titania ed Oberon en 1852. (En la dramato *A Midsummer Night's Dream* da Shakespeare, Titania esas rejino di la fei ed Oberon esas elua spozulo.) La sateliti esis vizitata en 1986 da kosmosondilo Voyager 2, qua fotografis preske duimo di olia surfaci, ed anke deskovris plusa sateliti di Urano.
Neptuno

**Neptuno** (simbolo: ) esas l'okesma e maxim fora planeto de Suno en sunala sistemo. Nomesis pro Romana
deo di la maro Neptunus, ol esas quaresma maxim granda planeto segun diametro.

Deskovresis dum 19ma yarcento per matematikala kalkuli. Onu konstatis, ke Urano, la vicina planeto, fluktuis sur sua orbito, do ibe, dop Urano, mustis esar planeto, qua influis ad Urano. Ye 1845 e 1846 Angliana John Couch Adams e Franciana Urbain Jean Leverrier aparte kalkulis la loko di nova planeto.

La temperaturo di atmosfero di Neptuno esas c. -220&nbsp;˚C. Olu havas du sateliti. Ye 1989 Usana kosmo-probilo *[[Voyager 2]]* flugis preter Neptuno.

L'ecentrika traito esas, ke la satelito Triton orbitas kontree kam omna altra sateliti cirkum lua planeti en sunala sistemo.
Plutono

**Plutono** (simboli:  e ) esas nonesma planeto en sunala sistemo. Olu deskovresis talamaniere kam Neptuno, altra dicante, per kalkuli. Anekdotale la deskovro-loko esis fortunala, pro ke pose onu konstatis, ke tala mikra planeto ne povas igar fluktuo a vicina planeto Neptuno.

## Deskovro

Plutono deskovresis en 1930 da Clyde Tombaugh. Dum multa yari, l'existo di plusa planeto esabis supozata pro perturbi en l'orbito dil planeto Neptuno. Ye la 18ma di februaro 1930 Tombaugh remarkis movanta objekto dum komparo di du fotografuri preninta ye 23ma di januaro e 29ma di januaro 1930, che *Lowell*-Observatorio en Flagstaff, Arizona Usa.

## Orbito
Pos la deskovro, onu esis kapabla kalkular l'orbito. L'orbito esas tale ovala, ke Plutono esas tempope plu proxime Suno kam Neptuno: ol esis plu proxima a la suno kam Neptuno de 7 di februaro 1979 til 11 di februaro 1999. Anke la orbito esas multe inklinata de la ekliptiko, en qua la orbiti di la altra planeti situesas: l'angulo inter l'orbito di Plutono e l'orbito di Tero esas 17˚. La diametro di Plutono  km esas plu min kam duimo de la diametro di Tero.

## Sateliti
Dum recenta yari, plura sateliti di Plutono esis trovata.

Recente, multa planeteti plu fora kam Plutono esis deskovrata, qui havas simila grandeso, exemple Eris, deskovrita en 2003.

## ''New Horizons''

Kosmosondilo *[[New Horizons]]* proximeskis la planeto en julio 2015. Ye 9 julio 2015 ol fotografis Plutono dum la proximesko, ye 5,4 milion km de la planeto: la fotografuro montras detali di la tereno.

Ye la 14ma di julio 2015, *New Horizons*, plu proxima, prenis plusa fotografuri, inkluzante fotografuro qua montras saliaji sur parto di la surfaco di Plutono. Monti, di alteso cirkume 3500 metri, esas videbla, ma nula krateri, quo sugestas ke la planeto esas ankore geologiale agiva.

## Referi
Henry Pelham

**Henry Pelham** esis chefministro di Britania de 1743 til 1754. Il esis la yuna fratulo di Thomas Pelham-Holles, 1ma Duko de Newcastle, qua sucesis ilu kom chefministro.

Ilu formacis koaliso-guvernerio qua inkluzis la *Tory* William Pitt e la *Whig* Henry Fox. En 1748 ilu konkordis kontrato di Aachen kun Francia, finante Austriana sucedo-milito. Ilu legifis Reformo dil kalendario (1751) quo remplasis la nepreciza Juliala kalendario per la moderna Gregoriala kalendario.
Atmosfero

**Atmosfero** (del Anciena Greka τμός (*atmós*) 'vaporo', ed σφαῖρα (*sphaîra*) 'sfero') esas strato di gasi qui envolvas astronomial objekto, e mantenesas sur ol pro gravitala forco, sen dissipar tra kosmo. Ula planeto konservas atmosfero kande lua gravitado esas granda, e l'atmosferala temperaturo esas basa.

La Tero, altra planeti di sunala sistemo, e du ek la naturala sateliti di ca planeti, omni havas propra atmosferi, ma nur terala atmosfero kontenas kontenas suficanta oxo por sustenar vivo. La kompozuro di terala atmosfero esas: 78,08% azoto, 20,95% oxo, 0,93% argono, 0,04% karbobioxo, ed altra gasi.

Atmosferi havas dramatal efekti sur la surfaco di rokoza korpi. Objekti astronomiala sen atmosfero, o nur havanta exosfero, havas tereni kovrata da krateri, formacita de kolizioni da aeroliti.
Meteorologio

**Meteorologio** esas fako de fiziko qua studias atmosferala fenomeni e la variado di vetero (e klimato). 

Ol esas primare observala cienco, e lua precipua apliko esas veter-predico e kontrolo.

## Referi
Teknologio

**Teknologio** esas l'apliko di koncepta konoci por atingar praktika skopi. Teknologiala produkturi referas la produkturi obtenita de ca esforco, inkluzanta tushebla utensili, instrumenti e mashini, o netushebla produkturi, exemple softwaro.

En la tota mondo, teknologial avanci rezultis signifikiva chanji en la socii. La maxim anciena teknologio konocata esis la kreo di petra utensili dum la prehistorio, e pose la kontrolo di fairo - qua stimulis la kresko di homala cerebro e la developo di parolado dum glacial epoko. L'invento di la roto dum bronz-epoko posibligis la kreo di plu komplexa mashini. Altra inventuri plu recenta, exemple imprimo-tekniki, telefono ed interreto eliminis barili a la komuniko ed enduktis tale nomizita "ekonomio di la konoco".

Kustumale, parolesas pri teknologio pos la 18ma yarcento, kande tekniko (empirikala habileso) ligesis a ciencala teorii. Multa omnadiala problemi, traktesis ciencale, konseque kreesis nova inventi por faciligar homala vivo. Ica maniero por afrontar la problemi esis plu efikiva e produktis plu bona rezulti kam ante. La teknologio anke avancis paralele la konstanta progreso di cienco.

Dum la 18ma yarcento la teknologio developesis cirkum vaporomashino, ma nun existas multa branchi. Un di la maxim importanta parto di la teknologio nuntempe esas  l'elektroniko. 

## Listo di teknologii
* Energio
** Teknologii pri vaporo
** Teknologii pri elektro
** Generatori di energio
** Motori
** Transporto
** Aeronautiko

* Elektroniko
** komputero
** Komunikado
Friedrich Porzenheim

**Friedrich Porzenheim** naskis 9ma di septembro 1939 (Ludwigsfafen/Rh, Germania). Gimnazial docisto. Ido-poeto depos 1991. Publikigesis/esas freque en Progreso (poemi), Ido-Vivo ed Ido-Saluto (prozo).
Aeronautiko

En **aeronautiko** on dividas vehili movebla en aero a du precipua grupo: vehili plu grava kam aero e vehili plu levita kam aero. En amba grupo esas multa vehili diversa-tipa.

Se vehilo esas plu grava kam aero, la movanta forco esas dinamikala. Takaze on povas parolar pri (aktiva) **flugado**.

Se la vehilo esas plu grava kam aero, la forco esas statuala. Takaze on povas parolar pri (aerala) **glitado** o **driftado**.

## Extera ligili
Fratuli Wright

**Orville Wright** (19ma di agosto 1871 til 30ma di januaro 1948) e sua frato **Wilbur Wright** (16ma di aprilo 1867 til 30ma di mayo 1912) esis pioniri en flugado per motorizita aeroplani. 

## Frua pazi
Le Wright esis biciklo-fabrikisti, e lo explikas multa teknikala rezolvi en konstrukto dil unesma aeroplano fluginta. La biciklo-fabrikerio di la fratuli financale suportis l'experimenti, qui komencis en 1900.

Le Wright esis longe interesata pri flugado. Unesme li konstruktis kaiti, pose glitili. Li igis anke probi en vento-tunelo pro lernar aerodinamiko e pro plu bone studiar la funcionado di ali. Li studiis la skriburi di Otto Lilienthal (qua experimentis en Germania pri glitanta aparati e mortis en 1896 en probala flugo). Exemple por la aeroplano le Wright ne havis la konstrukto di ucelo, quale altra konstuktisti havis.

## Unesma flugi
Li konstruktis specala motoro qua esis suficante mikra por flugo-aparato. Orville flugis unesme per aeroplano sustenata per motoro ye la 17ma di decembro 1903. La flugo-probeyo esis en Kitty Hawks, Nord-Karolina che esta rivo di Usa. L'unesma flugo startis alonge reli, pro ke l'aeroplano havis nula rotuli o stipito, ma nur du plani e motoro. L'unesma flugo duris dum 12 sekundi per 35 metri. Samadie Orville flugis duesmafoye: dum 59 sekundi per 860 metri, ma l'aeroplano krulis en ventego divenante ne-flugebla.

### En Europa
Ye la 8ma di agosto 1908, Wilbur Wright komencis demonstrar flugado en aeroplano ye kur-agro proxim Le Mans en Francia. Ilua fratulo Orville restis en Usa por ibe demonstrar flugado. La demonstri di Wilbur duris dum plura dii; il facis komplexa manovri en la aero, quo impresis la multa spektanti. Tale irga dubiti pri la kapablesi di la aeroplani di la fratuli Wright desaparis, e li rapide divenis famoza en Europa.

## Plusa developi
La Wright-fratuli povis konstruktar fluganta vehilo, ma en 1908 Orville tervenis krulante, kande li introduktis la vehilo a reprezentanti di Usan armeo. Pasajero lietnanto Thomas Selfridge mortis ed Orville mustis esar en hospitalo sep semani.

Ye la 23ma di marto 1903 Orville e Wilbur Wright depozis demando di patento por nova flugilo. Le Wright volis posedar omna patento-yuri dil aeroplano. Pro to la developo dil aeroplano kelke tardeskis.

Wilbur multe voyajis por traktar tala komercala e legala aferi, esforcante preservar la patento por lia aeroplano kontre rivali. Esas supozata ke ta exhaustiva laboro relatis ilua morto en 1912 pro tifoido. La developo dil aeroplano divenis omnaloke en la mondo tale intensa dum la unesma mondomilito, ke Orville ne pluse povis o volis surveyar patentala yuri.

## Lasta yari di Orville
En 1912 Orville Wright vendis la kompanio Wright e retretis de komerco. Ilu divenis eminenta evoza administranto di aviacado, kom membro di oficala komitati. Ilua lasta aeroplano-flugo esis kom pasajero di la duesma klaso del aeroplano *Lockheed Constellation* en 1944. Ilu mortis en Dayton, Ohio, ye la 30ma di januaro 1948 evante 76 yari, plu kam 35 yari pos sua fratulo Wilbur.

## Referi
David Mann

**David Mann** esas Usana idisto qua habitas en Florida.

Mann naskis en 1979 en Jacksonville, Florida. Ilu lernis Esperanto ye la reto dum la yari 199ma, ma preske nemediate divenis Idisto kande ilu trovis Ido e komprenis olua diferaji de Esperanto.

## Verki
### Nuna
* Direktar la transskribo-projeto di la dicionarii da Luther H. Dyer. https://web.archive.org/web/20070927180032/http://davidmann.us/ido/dictionaries/.

### Pasinta
* Fondir Nord Amerikan Ido-Societo (NAIS) kom asociuro regional por Ido-parolanti en Usa e Kanada ye la 21ma di novembro 2003. La societo cesis existar ye la 21ma di decembro 2005.
* Administrir "L'Ido-Forumi" per phpBB.

## Extera ligilo
* personala ret-situo
Kosmologio

**Kosmologio** esas la studio dil strukturo ed evoluciono dil universo.

Anciena e mezepokala kosmologii esis diversa ed imaginoza, generale fondita sur nemovanta, plana tero centre dil universo, cirkondata da kristala sferi qui portas la luno, suno, planeti e steli.

Kun plu komplexa observ-tekniki, plu realatra modeli dil universo emersis. Moderna kosmologiala teorii, qui inkluzas la teorio di relativeso da Albert Einstein e la formovo di galaxii montrata da la redesko en lia spektri, dividesas aden du tipi:

## Evolucionala teorii
La maxim importanta esas la teorio di granda explozo. Ica teorio propozas ke unesme l' universo existis kom unika buleto de materio, quo explozis formacante amaso de gasaji quo fine denseskis formacante steli.

## Kontinua kreado
La teorio di Stabila Stando unesme propozita ye 1948 asertas ke l'universo sempre existis ed existos nunaforme, la expanso produktesas da la kontinua kreado di nova materio, tale ke la mezvalora denseso ed aspekto dil universo restas sempre sama. Ico implikus rievaluo di la lego pri konservo di energio.

## [[Religiala kosmologio]]
Ol esas klarigo di deveno, evoluciono ed eventuala fato dil universo de religiala perspektivo.

## Referi
Januaro

**Januaro** esas l'unesma monato dil yaro segun la Gregoriala kalendario. Ol havas 31 dii. Lua nomo devenas de Latina vorto *Ianuarius*, la monato dil Romana deo *[[Ianus]]* (*Janus*), la 11ma monato dil kalendario kreita da Romana rejulo Numa Pompilius. *Ianus* esis la Romana deo di la chanji, di la tradicioni e di la komenco di la kozi.

Dum januaro en la nordala misfero esas vintro, dum ke en la sudala esas somero.

## Mezavalora vetero en nordala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Finlando: (sude) -5,7 ˚C, (norde) -15,1 ˚C
* en Budapest: +0,4 °C
* en London: +6,8 °C
* en Kairo: + 13.6 °C
* en Lagos (Nigeria): 27,3 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en Finlando: (en sudo) 6 hori 45 minuti
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Helsinki: 52 mm
* en Budapest: 37 mm
* en London: 55,2 mm
* en Kairo: 5 mm
* en Lagos (Nigeria): 13,2 mm (la maxim sika monato dil yaro che l'urbo)

## Mezavalora vetero en sudala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Luanda: 26,7 °C
* en Manaus: 26,1 °C
* en Sao Paulo: 22,1 °C
* en Bariloche: 14,4 °C (la maxim varma monato che l'urbo)
* en Pretoria: 23,5 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Luanda: 30 mm
* en Manaus: 264,2 mm
* en Sao Paulo: 237,4 mm (la maxim pluvoza monato dil yaro che l'urbo)
* en Bariloche: 31,2 mm
* en Pretoria: 135 mm (la maxim pluvoza monato dil yaro che l'urbo)
Februaro

**Februaro** esas la duesma monato dil yaro segun la Gregoriala kalendario. Dum februaro en nordala misfero esas vintro, dum ke en la sudala esas somero.

En Romana kalendario februaro esis la lasta monato dil yaro. Pro to ol esas maxim kurta monato ed omna bisextilala dii esis juntita a februaro.

En Norvegia on celebras la dio di matro ye la duesma sundio di februaro.

## Mezavalora vetero en nordala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Finlando: (sude) -5,7 ˚C, (norde) -13,6 ˚C
* en Budapest: 6,4 °C
* en Athina: 10,8 °C
* en London: 6,8 °C
* en Tokyo: 5,7 °C
* en Lagos (Nigeria): 28,4 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en Finlando: (en sudo) 9 hori 5 minuti
* en …

### Mezavalora monatala pluvo-quanto
* en Helsinki: 36 mm
* en Budapest: 29 mm (la maxim sika monato che l'urbo)
* en Athina: 51,4 mm
* en London: 40,9 mm
* en Tokyo: 56,1 mm
* en Lagos (Nigeria): 40,6 mm

## Mezavalora vetero en sudala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Luanda: 28,5 °C
* en Sao Paulo: 22,4 °C
* en Buenos Aires: 23,6 °C
* en Bariloche: 14,8 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en …

### Mezavalora monatala pluvo-quanto
* en Luanda: 36 mm
* en Sao Paulo: 221,5 mm
* en Buenos Aires: 127,1 mm
* en Bariloche: 15,3 mm
Mayo

**Mayo** esas la kinesma monato dil yaro segun la Gregoriala kalendario. Dum mayo en nordala misfero esas printempo, dum ke en sudala esas autuno.

On celebras matro ye l'unesma sundio en Hispania, Portugal, ye la duesma sundio en Dania, Estonia, Finlando, Germania, Nederlando, Usa, ye la lasta sundio en Suedia ye quaresma sundio di karesmo en Unionita Rejio eRepubliko Irlando.

## Mezavalora vetero en nordala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Finlando: (sude) +9,7 ˚C, (norde) +5,0 ˚C
* en Budapest: 15,8 °C
* en Moskva: 13,2 °C
* en Tokyo: 18,2 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en Finlando: (sude) 17 hori 20 minuti
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Helsinki: 32 mm
* en Budapest: 62 mm
* en Moskva: 49 mm
* en Tokyo: 137,8 mm

## Mezavalora vetero en sudala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Luanda: 27°C
* en Sao Paulo: 17,4°C
* en Bariloche: 5,7°C

### Mezavalora durado dil dio
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Luanda: 16 mm
* en Sao Paulo: 71,4 mm
* en Bariloche: 173,4 mm
Junio

**Junio** esas la sisesma monato dil yaro segun la Gregoriala kalendario. Dum junio en nordala misfero esas somero, dum ke en sudala esas vintro.

## Mezavalora vetero en nordala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Finlando: (sude) +15,0 ˚C, (norde) +11,6 ˚C
* en Budapest: 18,9 °C
* en London: 18,3 °C
* en Tokyo: 21,4 °C
* en Lagos (Nigeria): 25,6 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en Finlando: (en sudo) 18 hori 5 minuti
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Helsinki: 57 mm
* en Budapest: 63 mm
* en London: 45.1 mm
* en Tokyo: 167.7 mm
* en Lagos (Nigeria): 315,5 mm (la maxim pluvoza monato che l'urbo)

## Mezavalora vetero en sudala misfero
### Mezavalora temperaturi
* en Luanda: 23,9 °C
* en Sao Paulo: Maxima 22.1°C; Minima 12.3°C
* en Bariloche: 3,7 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en …

### Mezavalora monatala pluvo-quanto
* en Luanda: 0 mm
*  en Sao Paulo: 43 mm (kalkulita de 1943 til 2015)
* en Bariloche: 200,8 mm

## Referi
Julio

**Julio** esas la sepesma monato dil yaro segun la gregoriala kalendario. Dum julio en nordala misfero esas somero, dum ke en sudala esas vintro.

En Juliala kalendario julio nomizesis por honorizar Iulius Caesar.

## Vetero en Nordal misfero
### Mezvalora temperaturo
* en Helsinki: +21,7 ˚C
* en Budapest: +24,8 °C
* en Lagos: 25,2 °C
* en Lisboa: +27,9 °C

### Mezvalora durado dil dio
* en Finlando: (en sudo) 18 hori
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Helsinki: 57 mm
* en Budapest: 45 mm
* en Lagos: 243 mm
* en Lisboa: 4,2 mm

## Vetero en Sudal misfero
### Mezvalora temperaturo
* en Luanda: 22,1 °C
* en Sao Paulo: 15,8°C
* en Buenos Aires: 11 °C
* en Kab-urbo: +11,9 °C
* en Bariloche: +2,2 °C

### Mezvalora durado dil dio
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Luanda: 0 mm
* en Sao Paulo: 43,9 mm
* en Buenos Aires: 60,6 mm
* en Kab-urbo: 82 mm
* en Bariloche: 122,1 mm
Septembro

**Septembro** esas nonesma monato dil yaro segun la Gregoriala kalendario. Dum septembro en nordala misfero komencas autuno, dum ke en sudala misfero komencas printempo.

## Mezavalora vetero en nordala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Finlando: (sude) +11,1 ˚C, (norde) +5,9 ˚C
* en Budapest: 16,9 °C
* en London:17,3 °C
* en Kairo: 26 °C
* en Lagos: 25,5 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en Finlando: (en sudo) 12 hori 35 minuti
* en …
### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Helsinki: 56 mm
* en Budapest: 40 mm
* en London: 49,1 mm
* en Kairo: 0 mm
* en Lagos: 160 mm

## Mezavalora vetero en sudala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Luanda: 23,5 °C
* en Sao Paulo: 17,9 °C
* en Bariloche: 5,1 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Luanda: 2 mm
* en Sao Paulo: 70,7 mm
* en Bariloche: 56,5 mm
Oktobro

**Oktobro** esas la dekesma monato dil yaro en kalendario. Dum oktobro en norda misfero esas autuno. En suda printempo.

La nomo dil monato devenas de la nombro *ok*, pro ke en Romana kalendario la monato esis okesma.

On celebras en oktobro, inter altri:
* dio di matro, la triesma sundio en Arjentinia
* dio di puero, la duesma sundio en Brazilia
* Dio di la Nedependo, ye la 1ma di oktobro en Nigeria
* Dio di la Nedependo, ye la 8ma di oktobro en Kroatia

## Mezvalora vetero en norda misfero
### Mezvalora temperaturo
* en Finlando: (sude) +6,4 ˚C, (norde) -0,2 ˚C
* en Budapest: 11,8 °C
* en Kairo: 23,3 °C
* en New-York: 13,8 °C

### Mezvalora longeso di dio
* en Finlando: (en sudo) 10 hori

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Helsinki: 76 mm
* en Budapest: 39 mm
* en Kairo: 0,7 mm
* en New-York: 112 mm

## Mezvalora vetero en suda misfero
### Mezvalora temperaturo
* en Luanda: +25,2 °C
* en Sao Paulo +20 °C
* en Bariloche: +8 °C

### Mezvalora longeso di dio
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Luanda: 7 mm
* en Sao Paulo: 126,6 mm
* en Bariloche: 49,9 mm
Novembro

**Novembro** esas dekeunesma monato di yaro en kalendario. Dum novembro en norda misfero finas autuno, en suda finas printempo.

## Mezvalora vetero en norda misfero
### Mezvalora temperaturo
* en Finlando: (sude) +1,4 ˚C, (norde) -7,4 ˚C
* en Budapest: +5,4 °C
* en Kairo: 19,5 °C
* en New-York: +8,7 °C

### Mezvalora longeso di dio
* en Finlando: (sude) 7 hori 30 minuti
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Helsinki: 70 mm
* en Budapest: 53 mm
* en Kairo: 3,8 mm
* en New-York: 102 mm

## Mezvalora vetero en suda misfero
### Mezvalora temperaturo
* en Luanda: +26,7 °C
* en Sao Paulo: +21,2 °C
* en Bariloche: 13,5 °C

### Mezvalora longeso di dio
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Luanda: 32 mm
* en Sao Paulo: 136,6 mm
* en Bariloche: 29,3 mm
Aprilo

**Aprilo** esas la quaresma monato dil yaro segun la Gregoriala kalendario. Dum aprilo en nordala misfero komencas printempo, dum ke en sudala misfero komencas autuno.

## Mezavalora vetero en [[nordala misfero]]
### Mezavalora temperaturo
* en Finlando: (en sudo) +3,1 ˚C, (en nordo) -2,1 ˚C
* en Budapest: 11,9 °C
* en London: 12 °C
* en Lagos (Nigeria): 28 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en Finlando: (en sudo) 14 hori 50 minuti
* en …

### Mezavalora monatala pluvo-quanto
* en Helsinki: 32 mm
* en Budapest: 42 mm
* en London: 43,7 mm
* en Lagos: 146,3 mm

## Mezavalora vetero en sudala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Luanda: 28,2 °C
* en Sao Paulo: 19,7 °C
* en Buenos Aires: 17,9 °C
* en Bariloche: 7,9 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en …

### Mezavalora monatala pluvo-quanto
* en Luanda: 136 mm
* en Sao Paulo: 72,6 mm
* en Buenos Aires: 119 mm
* en Bariloche: 82,2 mm
Marto

**Marto** esas la triesma monato dil yaro segun la Gregoriala kalendario. Ol havas 31 dii. Dum marto en la nordala misfero finas vintro, dum ke en la sudala finas somero.

## Mezavalora vetero en nordala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Finlando: (sude) -2,1 ˚C, (norde) -8,5 ˚C 
* en Budapest: 5,8 °C
* en Tokyo: 8,7 °C
* en Lagos (Nigeria): 28,5 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en Finlando: 11 hori 20 minuti
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Helsinki: 30 mm
* en Budapest: 30 mm
* en Tokyo: 117,5 mm
* en Lagos (Nigeria): 84,3 mm

## Mezavalora vetero en sudala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Manaus: 26°C
* en Luanda: 28,6 °C
* en Sao Paulo: 21,8 °C
* en Buenos Aires: 21,9 °C
* en Bariloche: 11,8 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en …

### Mezavalora monatala pluvo-quanto
* en Manaus: 335,4 mm (la maxim pluvoza monato dil yaro che l'urbo)
* en Luanda: 114 mm
* en Sao Paulo: 160,5 mm
* en Buenos Aires: 140,1 mm (la maxim pluvoza monato dil yaro che l'urbo)
* en Bariloche: 61,7 mm
Decembro

**Decembro** esas la dekeduesma monato dil yaro segun la Gregoriala kalendario. Dum decembro en nordala misfero komencas vintro, dum ke en sudala komencas somero.

## Mezavalora vetero en nordala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Finlando: (sude) -2,9 ˚C, (norde) -13,1 °C
* en Budapest: +1,8 °C
* en London: +7 °C
* en Kairo: +15,4 °C
* en New-York: +3,1 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en Finlando: (en sudo) 5 hori 40 minuti
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Helsinki: 58 mm
* en Budapest: 43 mm
* en London: 55,2 mm
* en Kairo: 5,9 mm
* en New-York: 102 mm

## Mezavalora vetero en sudala misfero
### Mezavalora temperaturo
* en Luanda: 26,9 °C
* en Sao Paulo: 21,1 °C
* en Bariloche: 13,5 °C

### Mezavalora durado dil dio
* en …

### Mezavalora monatala [[pluvo-quanto]]
* en Luanda: 31 mm
* en Sao Paulo: 200,7 mm
* en Bariloche: 23,4 mm
Arthur Miller

**Arthur Miller** (1915 til 2005) esis Usana dramato-skriptisto.

Lua dramati pleesas omnaloke en la mondo. Lua famoza verki esas, exemple, “La morto di la voyajanta-komercisto” e “La Preco”. Ilu skribis anke texti por cinematografuri.

Arthur Miller anke rimemorigesas pri lua kurta mariajo kun l'aktorino Marilyn Monroe.

Miller skriptis anke propra memorialo. En ca monumentala verko rakontesas pri la skriptisto ipsa ma anke multalaterale pri kulturo-vivala tradiciono Usana.
Muziko

**Muziko** (grekiana linguo μουσική (τέχνη) - *musiké (téhxne) - arto di la [[muzo|muzi]]*) esas formo di arto di qua manifestas sonaji harmonioze.

## Idala muziko
* Pichismo
* Radio di Klubo Ido
* Omna muziki en Ido - Ido Kontenajo
Boris Konstantinovich Aaronov

**Boris Konstantinovich Aaronov** (n. ye la 2ma di marto 1907 til la 1ma di agosto 1987) esis Sovietiana e Ukrainana idisto. Il esis konocata en la tota idista mondo ja de 1927, kande il adheris al sovieta Ido-movado.

Segun profesiono Boris Aaronov esis instruktisto. Il docis Ido a pueri e yuni di sua skolo. Boris Aaronov havis guidanta rolo en l' Ukrainana Societo "Amikeso" ed esis anke membro dil Direktanta Komitato dil ULI.

Aaronov skribis di verki pri ed en Ido, ed altra temi, ma prefere por okazioni specala.

**''Nia kansono** da Boris Aaronov
(dedikita a Renkontri amikala, Kiyiv, 1970)

:Suno brilas gaya, 
:cielo nenuboza, 
:ni marchadas kune 
:joya, kurajoza !

::Omni es amiki, 
::omni es egala, 
::nula enemiki - 
::union' fratala !

:Kredas ni, ke venos 
:tempo expektanta 
:e popul' omnube 
:esos parolanta

::en Helpanta linguo, 
::linguo ideala 
::por ke sempre vivez 
::Union' mondala !

:Hisez do plu alte 
:nia red standardo !
:Brilez nia Stelo ! 
:Flugez nia kanto !

::Sonez Ido-voco 
::tra la mari, monti 
::por ke omni videz 
::klara horizonti !''

## Referi
Arkitekturo

**Arkitekturo** esas la projeto e desegno di konstrukturi. La persono qua laboras pri arkitekturo recevas la nomo *[[arkitekto]]*.

### Konocat edifici
* Rijksmuseum
Rijksmuseum

**Rijksmuseum** (Amsterdam, Nederlando) es la maxim importanta muzeo di Nederlando. L' edifico esis kreita da (katolik) arkitekto P.J.H. (Pierre) Cuypers ed esis konstruktita kom muzeo (on komencis en 1876). Ol apertesis por publiko en 1885. La muzeo esas stilo Gotika, expresanta la kredo katolika dil arkitekto. 

En 2004 komencis granda restauro al originala formo de 1885, nam dum la yardeki l' edifico koagulesis pro la multega koridori e saloni konstruktita interne la granda vasta korti. Ol riapertesis en 2008.
Radio di Klubo Ido

Lee Kendrick (Usa) fondis en 2004 "Radio di Klubo Ido", ube trovesas kansoni kreita Ido-lingue. – Vizitez extera retsituo.
Pichismo

Gleb Malcev (Ukraina), fondis la punk-bando **Pichismo**. *Pichismo* kantas en diversa projetita lingui, interaltre Ido. Maxim konocata esas "Ni havas un e sama linguo" segun texto da poeto Andreas Juste.
Nachtwacht

Maxim famoza pikturo da Rembrandt "la Kompanio di kapitano Frans Banning Cocq" (Nederlande: "De Compagnie van kapitein Frans Banning Cocq"), plu konocata kom "**la noktala gardisti**" (Nederlande: "De Nachtwacht"). Ol piktesis ye 1642, e trovesas nun en Rijksmuseum, Amsterdam (Nederlando).
Listo pri piktisti

Yen listo pri piktisti rangizita alfabetale.

 

## A

## B

## C

## D

## E

## F

## G

## H

## I
*Jörg Immendorff (1945-2007)
*Jean-Auguste-Dominique Ingres (1780-1867)
*George Inness (1829-1894)
*Dahlov Ipcar (1917-2017)
*Adriaen Isenbrant (1490[?]-1551)
*Jozef Israëls (1824-1911)
*Alexander Andreyevich Ivanov (1806-1858)

## J

## K

## L

## M

## N

## O
*Alejandro Obregón (1920-1992)
*Bencho Obreshkov (1899-1970)
*Leonard Ochtman (1854-1934)
*Juan O'Gorman (1905-1982)
*Georgia O'Keeffe (1887-1986)
*Johann Heinrich Ferdinand Olivier (1785-1841)
*John Opie (1761-1807)
*Andrea Orcagna (1310-1368)
*William Quiller Orchardson (1832-1910)
*Bryan Organ (1935-)
*Emil Orlík (1870-1932)
*Aleksander Orłowski (1777-1832)
*José Clemente Orozco (1883-1949)
*William Newenham Montague Orpen (1878-1931)
*Manuel Ortiz de Zárate (1887-1946) 
*Erik Ortvad (1917-)
*Adriaen van Ostade (1610-1685)
*Utamaro (c. 1753-1806)
*Johann Friedrich Overbeck (1789-1869)
*Auseklis Ozols (1941-)

## P

## Q
*Johann Dominicus Quaglio (1787-1837)
*Erasmus Quellinus la yuna (1607-1678)
*Benito Quinquela Martín (1890-1977)
*August Querfurt (1696-1761)
*Jan Maurits Quinckhard (1688-1772)

## R

## S

## T

## U
*Raoul Ubac (1910-1985)
*Paolo Uccello (1397-1475)
*Fritz von Uhde (1848-1911)
*William Unger (1837-1932)
*Michelangelo Unterberger (1695-1758)
*Modest Urgell (1839-1919)
*Jenaro de Urrutia Olaran (1893-1965)
*Simon Ushakov (1626-1686)
*Maurice Utrillo (1883-1955)
*Dechko Uzunov (1899-1986)

## V

## W

## X
*Ettore Ximenes (1855-1926)

## Y
*Nikolai Yaroshenko (1846-1898)
*Jack Butler Yeats (1871-1957)
*Mihail Yevstafyev (1963-)
*Joseph Yoakum (c. 1890-1972)
*Konstantin Yuon (1875-1958)

## Z

## Referi

## Extera ligili
* Artcyclopedia
* Hem-pagini di moderna piktisti
Richard Joseph Neutra

**Richard Joseph Neutra** (1892 til 1970), esis arkitekto di modernista stilo. Influi: De Stijl (La Stilo), Japoniana domo-stili, Mies van der Rohe, Frank Lloyd Wright.

Maxim konocata verki:
* Diatom Domifo Serii (1925)
* Van der Leeuw Exploro-domo (1932)
* Miller-domo (1937)
Rembrandt van Rijn

**Rembrandt van Rijn** (1606 (til 1669) esis piktisto,

Il facis nombroza verki, di qui la maxim famoza esas La *[[Nachtwacht]]* ("La noktala gardisti") en 1642. Il influesis da Pieter Lastman, Caravaggio, Elsheimer. Ilu piktis baroka-stila pikturi, maxim ofte portreti. 

Ye cirkume 1625 il apertis studieyo en Leiden e, pos deskovreso da Nederlandana politikestro Constantijn Huygens, il recevis importanta komisi. De 1631 il rezidis en Amsterdam e ganis suceso kom portretisto. Ilua multa su-portreti esas notinda, l'unesma piktita en 1628, la lasta en 1669.

Kelka famoza e konocata pikturi: Anatomiala lecioni di dro. Tulp (1632), Staalmeesters (Sindiki di la gildo di drap-vendisti) (1662), Portreto di paro kom figuri dil Anciena Testamento (plu bone konocata kom "Juda Fiancitino") (16??), La Stona Ponto (16??), Orientano (1635), La sakra familio dum nokto (16??), edc.
Liriko

**Liriko** esas literaturala jenro qua expresas sentimenti e pensi sen serchar ye racontar historio.

En ol preponderas la subjektaleso dil autoro. Ordinare on skribas lirikaji verse, ma li existas anke proze. 

La precipua sub-jenri lirikal en verso-formo esas: 
*odo (kun muziko), 
*elegio, 
*eklogo, 
*satiro, 
*soneto,
*kansono.
Epiko

L’ ** epiko** esas literaturala jenro. L'epiko naracas eventi reala od imaginita di qui la protagonisto esas l'autoro ipsa od altru. Ol esas esence objektala. Tradicione l'epiki expresesis per versi, ma depos la Mezepoko la prozo pokope komencis preponderar en ol. 

La precipua sub-jenri epikal en verso-formo esas: 
*epika poemo, 
*epopeo, 
*romano,
*jesto. 

Proze on dicernas precipue la sequanta sub-jenri: 
*rakonto, 
*novelo, 
*romano,
*legendo.

L’ *epikajo*esas generala termino inkluzanta singla verko epika. Segun ica kriterio ne nur epopeo, epika poemo, romano e jesto, ma anke rakonto, novelo e romano esas epikajo.

### Versa sub-jenri dil epiko
* L’ ** epika poemo** naracas heroala prodaji kun la skopo gloriizar la patrio. Exempli: *Eneido*da Vergilio, *La Luzidi*da Camões.

* L’ **epopeo** es grandioza e solena epika poemo qua naracas evento tre importanta por la homaro o manifestas la spirito di tota populo o civilizeso. Exempli: *Ramayano*da Valmiki, *Iliado*ed *Odiseo*da Homero, *La Nibelungi*(anonima) e la *[[Kalevala]]* da Elias Lönnrot. (Kelka skriptisti ne dicernas epopei de epika poemi, e nomizas la sama verko sive epopeo, sive epika poemo.)

* La **romano** esas poemo ek versi oksilaba kun asonancoza rimo en le para, qua deskriptas agi milital o kavalieratra.

* La **jesto** esas mezepokala poemo qua naracas la prodaji di historiala o legendala heroi.
Didaktiko

La **didaktiko** esas literaturala jenro. La didaktiko vizas docar ulo. Olua precipua sub-jenri esas: 
*fablo, 
*epistolo, 
*esayo,
*recenso.
Oratorio

**Oratorio** esas dramato religiala, akompanata da muzikajo, destinita a pleeso sen dekoruri nek kostumi teatrala.
Arkitekto

**Arkitekto** esas la persono qua facas la mapo di edifico e direktas la konstrukto di olca.. La vorto havas origino en Latina *architectus*, da Grekiana *arkhitekton*. En ampla senco, arkitekto esas la persono ke tradukas la bezoni di uzanti en postuli di edifici.

## Konocita arkitekti
* Alvar Aalto
* Antoni Gaudí
* Eliel Saarinen
* François-Joseph Bélanger
* Frank Lloyd Wright
* Gustave Eiffel
* Le Corbusier
* Oscar Niemeyer
* Pierre J.H. Cuypers
* Reima Pietilä
* Richard Joseph Neutra
* Karl Friedrich Schinkel
Pierre Cuypers

**Petrus Josephus Hubertus (Pierre) Cuypers**, naskis en Roermond, Nederlando ye la 16ma di mayo 1827), e mortis ibe ye la 3ma di marto 1921. Influita da la Britanian arkitekto Augustus Pugin e lua gotika stilo e maxim grande da Franc arkitekto Eugène Viollet-le-Duc, qua esis autoro di norma libro "Dictionnaire raisonné de l'architecture Française du XIe aux XVIe siècle".

Cuypers atraktesis da la simbolala latero di Gotiko ed anke la katolikeso di Cuypers granda-mezure es videbla en lua arkitekturo. Ilu translojis en 1865 ad Amsterdam. Il nominesis kom arkitekto di la konstruktota Rijksmuseum.

Altra edifici desegnita da Cuypers: Centraal Station (Amsterdam) e plu kam cent kirki, inter qui tri kirki en Belgia ed un en Norvegia.
Merkurio

**Merkurio** esas kemiala elemento, metala, fluida ye la temperaturo ordinara; kun simbolo **Hg** ed atomala nombro 80. Ol ne existas libera che la naturo, ma kombinata ad altra kemial elementi, exemple sulfo (S) en la reda mineralo cinabro.

Merkurio uzesas en termometri ed altra mezurili, en fluorecanta lampi ed altra aparati, malgre ke pro la sucii pri lua toxikeso lua uzo en termometri proskriptesis en multa loki. Kande l'elektro permeas gasoza merkurio, ol produktas ultraviolea* lumo, qua produktas fluoreco di fosfo en la tubo. To kreas videbla lumo.