open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Al Manamah

**Al Manamah** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Bahrain. Segun statistiki de 2010, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 27 km².

De longa tempo, ol esabas importanta portuo che la Persiana gulfo e havas diversa habitantaro. Pos epoki en ke ol kontrolesis dal Portugalani e pose dal Persiani, Bahrain fine establisis su kom nedependanta naciono dum la 19ma yarcento, sub Britaniana hegemonio.

Malgre ke la jemela urbi Al Manamah e Muharraq semblis fondesir samatempe dum la yari 1800ma, Muharraq konsideresis plu importanta pro lua strategiala lokizo e fortifikesis, esinte la chef-urbo dil rejio til 1921. Altralatere, Al Manamah divenis la "komercala chef-urbo", e pose anke la politikala chef-urbo.

Al Manamah havas multa universitati publika e privata, exemple l'universitato Ahlia, l'Universitato pri Aplikata Cienci, l'Universitato dil Gulfo di Arabia, edc. L'urbo selektesis la Chef-urbo dil Araba Kulturo en 2012, dal Araba Ligo.

## Historio
Existas atesti pri homala habitado en la litoro di Bahrain dum la Bronz-epoko. La civilizuro Dilmun habitis la regiono cirkume 3000 yari aK, ed esis tradicionala komerco-punto inter Mezopotamia, Magan, e la civilizuro dil Indus-valo. Cirkume 100 mil tumuli de la civilizuro Dilmun deskovresis en tota Bahrain.

En 1521, Portugalani konquestis l'urbo, qui antee okupis Hormuz. Li konstruktis la fuorto di Bahrain, fore Al Manamah.

## Geografio

Quale altra regioni de Bahrain, la reliefo di Al Manamah esas plana, kun poka varii dil altitudo. La klimato dil urbo esas arida (*BWh* segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun extrema varii en la temperaturi, qui povas superirar 45°C dum la somero e falar til 7°C, e mem eventar greluno dum la vintro. Ne existas fluvii o riveri trairanta la urbo.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 70,8 mm, e la maxim pluvoza monato esas februaro, kun mezavalore 16 mm. De junio til septembro (somero) falas nula pluvo. La maxim agreabla sezono en Bahrain esas autuno, kande existas varma temperaturi e dolca brizo.
Bandar Seri Begawan

**Bandar Seri Begawan** esas la chef-urbo di Brunei. Segun statistiki de 2007, ol havis  habitanti. Entote ol havas 100.36 km².
Bangui

**Bangui** esas la chef-urbo di Centrafrika. Segun statistiki de 2012, ol havis  habitanti. Entote ol havas 67 km². Ol esas l'administrala, aferala e komercala centro di la lando.

L'urbo establisesis dal Franci en 1889, kom avanposteno komercala, e nomizesis segun la fluvio Ubangi (France: *Oubangui*), an la rivi di quo l'urbo jacas. La maxim multa habitanti de Centrafrika vivas en Bangui od en vicina regioni.
Belmopan

**Belmopan** esas chef-urbo di Belize. Ol havis  habitanti en 2010, ed esas la 3ma maxim populoza urbo di la lando. Ol ank esas la min populoza chef-urbo di Central Amerika.

Fondita kom projetita urbo en 1970, Belmopan esas un ek la maxim nova chef-urbi de la mondo. Depos la yaro 2000, ol esas un ek la du loki di Belizi qui oficale mencionesas kom urbo - l'altra esas Belize City.

## Historio
Komence la chef-urbo di Belize esis Belize City, an la marbordo dil Karibiana Maro, nomizita segun la fluvio Belize. En oktobro 1961, l'uragano Hattie destruktis 75% de la domi e de komercal edifici di Belize City. Pos l'uragano, Belizeana guvernerio decidis konstruktar nova chef-urbo.

Ta nova chef-urbo mustis esar en bona tereno e havar vicina industriala zono. En 1962 kreesis komitato qua decidis konstruktar ol en loko nomizita Belmopan, cirkume 82 km weste de Belize City.

En 1964, lora chefa ministro George Cadle Price duktis delegaciono a London por demandar fundi por la konstruktado di la nova chef-urbo. Quankam nekapabla por quik furnisar suficanta fundi por tala granda projeto, Britaniana guvernerio montris granda intereso, pro la logiko pri konstruktar la nova chef-urbo en regiono protektita de mareala ondi.

La nomo por la nova chef-urbo, Belmopan, originis de du vorti: "Belize" (nomo di la maxim granda fluvio di la lando) e "Mopan", nomo di rivero de la regiono qua debushas an fluvio Belize. Komence, la budjeto por konstruktar la nova chef-urbo esis 40 milion Belizeana dolari (lor equivalanta a US$ 20 milioni). Nur la duimo esis disponebla, ma la momento ne povis perdesar.

En 1967 la konstrukto komencis, e l'unesma parto dil urbo kompleteskis en 1970, po 25 milion Belizeana dolari. En 2000 eventis l'unesma elekto por lokala konsilantaro. Erste en februaro 2005 Usa, decidis tranferar lua ambasadeyo de Belize City a Belmopan. Altra landi, exemple Brazilia, Venezuela, Mexikia, Kosta Rika e Salvador, anke havas ambasadeyi en l'urbo, kontre ke Equador, Chili e Dominikana Republiko havas konsuleyi.

## Geografio

Jacanta an altitudo di 76 metri, proxim la valo dil fluvio Belize e la naturala rezerveyo *Mountain Pine Ridge*, Belmopan distas 80 km de la litoro di Karibia per streta lineo. La temperaturo dil urbo varias de 18°C til 32°C dum la yaro. Someri esas kurta, varma ed ordinare nuboza. Lua klimato esas tropikala influata da musono (*Aw* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La pluvoza sezono duras de mayo til februaro, kun kurta sika periodo dum la cetera du monati. Tamen, pluvas mem dum sika monati, mezavalore 45 mm.

## Referi
Bridgetown

**Bridgetown** esas chef-urbo e maxim grand urbo di Barbados.

## Historio
Ol fondesis en 1628 dal Angli. Lua antea nomo esis **The Town of Saint Michael**.
1704

La yaro **1704** (MDCCIV per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye mardio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 704ma yaro di la duesma yarmilo, la 4ma yaro di la 18ma yarcento, e la 5ma yaro di la yari 1700a. Kande 1704 komencis, Gregoriala kalendario esis 11 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 4ma di agosto - Britaniana e Nederlandana trupi kaptas Gibraltar de Hispania.
* 13ma di agosto - Batalio di Blenheim, inter Franca e Hispana korpi dum heredala milito di Hispania. La batalio produktas granda perdajo di soldati - 30.000 morti, vunditi o desaparita - por Francia.
* Granda Nordala Milito: Rusa trupi kaptas Tartu e Narva de Suedia.

## Naski

## Morti
* 24ma di februaro - Marc-Antoine Charpentier, Franca kompozisto (n. 1643)
* 28ma di oktobro - John Locke, Angla filozofo (n. 1632)
1847

La yaro **1847** (MDCCCXLVII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 847ma yaro di la duesma yarmilo, la 47ma yaro di la 19ma yarcento, e la 8ma yaro di la yari 1840a. Kande 1847 komencis, Gregoriala kalendario esis 12 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 1ma di junio - Unesma kongreso di komunisti eventas en London.

### [[Afrika]]
* 26ma di julio - Liberia nedependanteskas.

### [[Nord-Amerika]]
* 30ma di januaro - Yerba Buena, en Kalifornia, rinomizesas San Francisco.
* 1ma di marto - Michigan abolisas mortopuniso.
* 18ma di aprilo - Milito Mexikian-Usana: Usani vinkas Mexikiani en la batalio di Cerro Gordo.
* 24ma di julio - Usana Richard M. Hoe aquiras patento por unesma rotaco-imprimilo.

## Naski
* 27ma di januaro - Arkhip Kuindzhi, Greka-Rusa piktisto (m. 1910)

* 11ma di februaro - Thomas Alva Edison, Usan inventisto (m. 1931)
* 17ma di februaro - Otto Albert Blehr, chefministro di Norvegia (m. 1927)
* 3ma di marto - Alexander Graham Bell, Skota fizikisto, inventinto di telefonilo, docisto di le surda-muta (m. 1922)
* 8ma di marto - Cesáreo Guillermo y Bastardo, prezidanto di Dominikana Republiko (m. 1885)
* 14ma di marto - Castro Alves, Braziliana poeto (m. 1871)
* 19ma di marto - Eduardo López de Romaña, prezidanto di Peru (m. 1912)
* 25ma di marto - Pedro José Escalón, prezidanto di Salvador (m. 1923)
* 27ma di marto - Otto Wallach, Germana kemiisto, Nobel-laureato (m. 1931)
* 10ma di aprilo - Joseph Pulitzer, Hungara jurnalisto (m. 1911)

* 7ma di mayo - Archibald Primrose, chefministro di Unionita Rejio (m. 1929)
* 8ma di junio - Robert Russ, Austriana piktisto (m. 1922)
* 20ma di julio - Max Liebermann, Germana piktisto (m. 1935)
* 20ma di agosto - Bolesław Prus, Polona skriptisto (m. 1912)
* 28ma di agosto - Norman Garstin, Irlandana piktisto (m. 1926)
* 14ma di septembro - Dimitar Grekov, chefministro di Bulgaria (m. 1901)
* 2ma di oktobro - Paul von Hindenburg, Germana militestro e politikisto, la lasta prezidanto di Weimar-Republiko (m. 1934)
* 15ma di oktobro - Ralph Albert Blakelock, Usana piktisto (m. 1919)
* 17ma di oktobro - Chiquinha Gonzaga, Braziliana kompozistino (m. 1935)
* 20ma di oktobro - Oscar Swahn, Sueda sporta pafisto (m. 1927)
* 2ma di novembro - Georges Sorel, Franca socialista filozofo (m. 1922)
* 8ma di novembro - Bram Stoker, Britaniana skriptisto (m. 1912)
* 8ma di novembro - Jean Casimir-Perier, chefministro e prezidanto di Francia (m. 1907)
* 30ma di novembro - Afonso Pena, prezidanto di Brazilia (m. 1909)

## Morti

* 5ma di februaro - Luis José de Orbegoso, prezidanto di Peru (n. 1795)
* 19ma di februaro - José Joaquín de Olmedo, prezidanto di Equador (n. 1780)
* 2ma di mayo - Manuel Menéndez, prezidanto di Peru (n. 1793)
* 16ma di mayo - Vicente Rocafuerte, prezidanto di Equador (n. 1783)
* 17ma di septembro - Ioannis Kolettis, chefministro di Grekia (n. 1773)
* 4ma di novembro - Felix Mendelssohn, Germana kompozisto (n. 1809)

## Referi
Helio

**Helio** esas kemiala elemento kun simbolo **He** ed atomala nombro 2. Malgre olua elektronala figuro esas 1s2, en la periodala tabelo ne pozesas apud hidrogeno nam helio havas plena olua lasta energiala nivelo. Do, helio esas nobela gaso qua ne reaktas ad altra elementi, esas senkolora e senodora.

Helio esas la duesma elemento plu abundanta en la naturo, nur dop hidrogeno. Pro olua traiti, helio esas ecelanta gaso por plenigar aerostati ed aernavi.

## Deskovreso

Helio esis unesmafoye observata ye 18 di agosto 1868 en India dum sunala eklipso, da la franca astronomo Pierre Janssen. Il vidis brilanta linei en la spektro de la surfaco di la suno, quo signifikis ke la surfaco esas gasoza; inter ca linei esis flava lineo ne antee observata. Plu tarde konstatesis ke ca lineo, di ondo-longeso 587,49 nanometri, relatas kemiala elemento ne til lore deskovrita sur Tero; ol esis nomizata "helio", pro la greka nomo por la suno.

## Videz anke
* Helios
Bujumbura

**Bujumbura** esas la chef-urbo, la maxim populizita urbo e la precipua portuo di Burundi. Segun la demografiala kontado di 2008, ol havis  habitanti. Entote ol havas 86,52 km².
Dhaka

**Dhaka**, olim **Dacca** esas chef-urbo e la maxim populoza urbo di Bangladesh. Segun statistiki de 2013, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 306,38 km². Lua metropolala regiono havas 21 milion habitanti.

Dhaka esas l'ekonomiala, politikala e kulturala centro di Bangladesh, ed un ek la maxim granda urbi de Azia. Cirkume 35% de la TNP di Bangladesh produktesas ibe. Ol esas un ek la maxim industriizita zoni de la lando, e gastigas la sideyi di diversa internaciona kompanii.

L'urbo fondesis dum l'1ma yarcento aK e nomizesis segun Durga, deino di la fertileso e spozino dil Hindua deo Shiva.

## Geografio

La reliefo di Dhaka esas basa e plana, jacanta an la delto dil fluvio Ganga. Lua mezavalora altitudo esas 4 metri sur la marala nivelo.

La klimato di Dhaka esas tropikala de savano (*Aw* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), influata da musono. La mezavalora yarala temperaturo dil urbo esas 26°C, iranta de mezavalore 19°C en januaro e 29°C en mayo.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 2084,5. Cirkume 87% de la pluvo-quanto falas de mayo til oktobro.
Filozofio

**Filozofio** (del Greka *philo* 'amo', *sofia* 'sajeso', *philosophos* 'savemo') esas sistemo di doktrino od opiniono pri la naturo e signifiko di homala experienco konsiderata entote. Ol forsan plu bone aplikesas al kritikal evaluo di omna klami di savo - inkluzante lia propra ed omna presupozi pri lia propra naturo e tasko.

Tradicionale, filozofi traktas quar precipua temi: logiko, metafiziko, epistemologio ed axiologio inkluzante estetiko.

En la moderna epoko, filozofi emfazas sua kritikala rolo do en socio. 

Maxim multa nun enfokigas **specala faki**:

* Kulturo
* Estetiko
* Etiko
* Mento
* Historio
* Savo-teorio
* Metafiziko
* Politiko
* Yuro
* Socio
* Linguo
* Cienco

**Ocidentala filozio**:
* Presokratala filozofio
* Antiqua filozofio
* Mezepokala filozofio
* Renesanco-filozofio
* Moderna filozofio
* Posmodera filozofio
* Hodiala filozofio

**Orientala filozofio:**

* Arabiana filozofio
* Chiniana filozofio
** Taoismo
** Konfucianismo
* Indiana filozofio
** Hinduismo
** Budhismo
* Japoniana filozofio
* Zoroastrismo

**Religiala filozofio:**
* Kristana filozofio
* Juda filozofio
* Islamana filozofio

## Videz anke
* en cirklo di filozofio: realismo, racionalismo, empirikismo, pozitivismo, logikala pozitivismo, materialismo, pragmatismo, fenomenologio, existantalismo, ontologio.
* relatanta cienci: linguistiko, psikologio

## Famoza filozofi
* Sokrates
* Platon
* Aristoteles
* Santa Augustinus
* Emil Cioran
* René Descartes
* Immanuel Kant
* Hegel
* Roman Ingarden
* Søren Kierkegaard
* Alfred Tarski
* Auguste Comte
* Karl Marx
* Karl Popper
* Ludwig Wittgenstein
* Rudolf Carnap
* Jean-Paul Sartre
* Georg Henrik von Wright
* Henri Laborit
Aritmetiko

**Aritmetiko** (de la Greka *arithmos* – *nombro*) esas la cienco di nombri, di kalkulado. Til 16ma yarcento on konsideris aritmetiko kom la studio di omna propraji e relati di omna nombri; en la moderna epoko, ol generale referas la studio di la pozitiva reala nombri e zero segun la operaci adiciono, sustraciono, multipliko e divido. Ita diciplino esis seque larjigita per la inkluzo di la studio di altra nombri o mem l' exponentala o quadratala funciono.

On povas do vidar aritmetiko kom specala kazo di algebro, malgre ke ol importas en la historio di matematiko.
Ludwig Wittgenstein

**Ludwig Josef Johann Wittgenstein** (1889 til 1951) esis Austriana filozofo, di qua la du chefa verki, *Tractatus Logico-Philosophicus* (1921) e *Philosophical Investigations* (1953) profunde influis recenta Britaniana ed Usana filozofio.

La *Tractatus* koncernas la logikala naturo e limiti di linguo, komprenata kom "piktar" realeso.

L' *Investigations* refuzas la supozo en la *Tractatus* ke omna reprezenti mustas havar komuna logikala formo e vicee relatas la signifiko di frazi a lia uzi en partikulara kuntexti: il atribuas filozofiala problemi a misuzi di linguo.

Wittgenstein esis profesoro di filozofio che l'[Universitato di Cambridge]], Anglia (1929 til 1947).

### Videz anke
* logikala pozitivismo
* Cirklo di Wien
* Filozofio di linguo
Pedro Delgado

**Pedro Delgado** (n. ye la 15ma di aprilo 1960) esis Hispana biciklisto. Il praktikis biciklado profesionale depos 1982 til 1994. Ye ca tempo, Pedro sucesis vinkar la konkurso *[[Vuelta a España]]* en 1985 ed itere en 1989, ed obtenis sua maxim importanta premio kande ilu vinkis la *[[Tour de France]]* en 1988.

Nune, **Pedro Delgado** esas komentisto pri biciklo-konkursi por la televiziono.
Atolo

**Atolo**, kelkafoye nomata **koralio-atolo** esas cirklatra koralia rifo, inkluzanta koralia bordo, qua cirkondas laguno, partale o komplete. Anke povas existar insuleti en la bordo. La vorto "atolo" devenas de Dhiveli-vorto *atholhu* އަތޮޅު, signifikante la palmo de la manuo.

Existas cirkume 440 atoli en tota mondo. La maxim multa ek li jacas che Pacifiko, nome an l'insuli Karolini, l'insuli de Koralia Maro, l'Insuli Marshall, ed altri.
Listo pri monarki di Nederlando

Yen la listo pri monarki di Nederlando (Nederlandane: *De koningen der Nederlanden*), de 1813 til nun.

## Princio Nederlando (1813-1815)

## Rejio Nederlando (1815 til nun)

## Videz anke
* Nederlando
* Unionita Provinci Nederlando
* Chefi di stato dil Unionita Provinci Nederlando (1559-1795)
* Republiko Batavia (1795-1806)
* Rejio Holando (1806-1810)
Psikolinguistiko

**Psikolinguistiko** studias linguo kom psikologiala fenomeno. Segun vidpunto, psikolinguistiko esas ambe psikologio e linguistiko.

En psikologio linguo esas importanta. Linguo esas mentala fenomeno, e pro to uli konsideras linguistiko kom brancho di psikologio. En la teorio di psikologio esas importanta klarigar la karaktero di pensado e – pro ke on uzas linguo por pensado – anke la studio di linguo e lua uzo esas en psikologio importanta.

On donas vortala nomo a plura kazi. Co esas punto qua interesas ad ambe psikologo e linguisto, ma de kelke diferanta vidpunti. Psikologo esas interesata da kad on perceptas nur ca kazi, qui havas nomo, o kad on perceptas la medio (mondo) per ula altra maniero.

Hipotezo di Whorf esas hipotezo di Usana studiisto di Indiana-lingui B. Lee Whorf. Segun ilu, la strukturo di lexiko e gramatiko di la matrala linguo efektigas la maniero per qua on perceptas la mondo (medio) ed lua konduto.

Psikolinguistiko havas la sama problemi kam filozofio di linguo qua studias i.a.
* la genezo di linguo
* la relato inter linguo e pensado
Filozofio di linguo

**Filozofio di linguo** esas cienco (fako de filozofio) qua aspiras, per filozofiala (abstrakta) pensado, solvar l'esenco e fenomeni di linguo. Tala questioni esas i.a.
* Genezo di linguo. Quo esis unesma: pensado o linguo? Ka linguo naskis pensante o penso parolante? (En biologio on studias, quale l'organi evolvis por parolado.)
* Relato inter linguala signo e (linguo-)extera mondo: Pro quo ula quarpeda animalo signifikas ‘kavalo' (e ni skribas per literi k, a, v, a, l , o) ma ne ‘bovino’?
* Relato inter senco e refero: Quo esas *la kavalo*, kande ni dicas “kavalo”?
* Relato inter linguo e savo: Quale ni savas to quon ni savas? Quale ni savas ke la Tero esas sfero?
* Studiar la signifiko di linguo por homo. (Ta questiono duktas a sociologio e psikologio.)

Kelka kazi relatanta linguo-filozofio:
* **Linguistikala filozofio** esas brancho en filozofio en Oxford depos la yari 1930a. Ad ol interesanta punti esas ordinara linguo kom vivanta realeso, l'uzo di vorti ed asorto la senci. Inspiranto di tala studio esis Ludwig Wittgenstein, posa reprezentanti esas G. Ryle e J. L. Austin.

* **Logikala linguostudio** esas moyeno uzata da tale dicita analizala filozofio. Per ol on esperas solvar filozofiala problemi per solvo di la senci di vorti e koncepti qui relatas la problemi. Eminenta reprezentanti esis Ludwig Wittgenstein, Willard Quine e Rudolf Carnap.
Litio

**Litio** esas kemiala elemento kun simbolo **Li** ed atomala nombro 3. En olua pura formo, ol esas mola metalo di qua koloro esas blanka ed oxidizesas rapide per l'aero od aquo. En pura stando, ol fuzas a 180,5 gradi Celsius.

Litio esas la maxim lejera solida elemento ed uzesas en aloyi por konduktar kaloro ed elektrala baterii. Olua sali anke uzesas por kuracar ula sorto di depresi.
79

La yaro **79** (LXXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 79ma yaro dil unesma yarmilo, la 79ma yaro di la 1ma yarcento, e la 10ma yaro di la 7ma yardeko. La nomo *79* uzesas por ca yaro de la Mezepoko, kande *Anno Domini* divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Europa]]
* 23ma di junio - Imperiestro Vespasianus mortas en Roma pro diareo.
* 24ma di agosto - Volkano Vesuvius, en Italia, eruptas e destruktas urbi Pompei, Herculaneum, Stabiae ed Oplonti. Romana mar-armeo evakuas refujinti.

## Naski

## Morti
* 23ma di junio - Imperiestro Vespasianus (n. 9)
Arkeologio

**Arkeologio** esas cienco qua studias la pasinto e la  kulturi di homo deskovrante ed analizante antiqua restaji e diversa materiali, exemple anciena strukturi (domi edc.) e lia fundamenti,  artefakti, restaji di homi, anke laborita ed altrigita medio. La skopo dil studio es iluminar homala historio.

Arkeologio esas nova cienco. Kelka momenti en historio di arkeologio:
:1748 - Komenco dil exkavi en Pompeii, dal Hispana arkeologiisto Roque Joaquín de Alcubierre
:1799 - Deskovro di Rosetta-stono en Egiptia da Franca soldati
:1820 - En Milos, Grekia, agrokultivisto trovis en agro la Venuso de Milo
:1824 - Dechifro di Egiptiana hieroglifi da Jean-François Champollion
:1856 - Deskovro di restaji dil homo di Neanderthal
:1869-1873 - Heinrich Schliemann exkavis en Troya
:1876 - Heinrich Schliemann exkavis en Mikene
:1879 - En Altamira (Hispania) trovesis grotodesegnuri
:1922 - Howard Carter deskovris la tombo di Tutankhamon
:1947 - Norvegiana Thor Heyerdahl voyajis per rafto "Kon-Tiki" de sudal Amerika a Polinezio
:1958 - James Mellaart deskovris Çatal Hüyük en Turkia
:1964-1968 - templo en Abu Simbel translacita
:1974 - deskovro di tombo di Chiniana imperiestro Qin Shihuangdi che Xi'an
:1991 - prehistoriala korpo trovita en glacio inter Austria ed Italia. La korpo esis nomizata Ötzi (segun *Ötztaler Alpen*).

Proxima cienci:
* Historio
* Historio di arto
* Antropologio
* Paleontologio
Berilio

**Berilio** esas kemiala elemento kun simbolo **Be** ed atomala nombro 4. Ol esas alkaltero ed bivalencala. L'aspekto di berilio esas griza, lejera e ruptebla facile. Anke ol esas toxika. La chefa uzado di berilio esas kom hardigilo por aloyi quale kupro. Varietato di smeraldo, diafana, maro-verda.
Tundro

**Tundro** esas tipo di biomo ube la kresko di arbori impedesas da basa temperaturi e kurta kresko-sezoni. La vorto venas de la Rusa тундра (*tundra*, "sen-arbora areo"). Existas tri tipi di tundro: Arktika tundro (la maxim vasta), Antarktika tundro ed Alpala tundro. En ca regiono nur kreskas pigmea herbi, likeni e muski. Ol esas la maxim kolda biomo ube on povas trovar planti.

En norda misfero, tundro trovesas en Rusia, Islando, Finlando, Grenlando, Kanada, ed Alaska. Ibe, la regiono inter tundro e taigo nomizesas "lineo di arbori".
14ma yarcento

La **14ma yarcento** komencis ye la 1ma di januaro 1301 e finis ye la 31ma di decembro 1400. Dum la 14ma yarcento eventis, inter altri:

* En Europa, nigra pesto mortigas 25 milion personi, o 1/3 de Europana habitantaro.
* Anglia e Francia luktas la Cent-yara milito, pos la morto di Charles la 4ma di Francia sen heredanti maskula. Rejulo Edward la 3ma di Anglia, filiulo de Isabelle de Francia, fratino de Charles la 4ma, postulas Franca trono, ma Franca nobelaro refuzas to, e decidas ke Philippe, komto de Valois, esus la nova rejulo. Edward la 3ma aceptis to, ma pose komencis disputo inter Francia ed Anglia pri kontrolo di Gaskonia, e komencis serio di militi qui finis erste en 1453, e la periodo divenis konocata kom Cent-yara milito.

## Dum l'unesma duimo
### [[Europa]]
* Che l'universitati di Oxford e Paris naskas bazala filozofial idei qui divenos triviala e familiara dum la sequanta yarcenti. Filozofo Johannes Duns (1266-1308) libereskas de la formo di pensado de la filozofi dil Antiqueso e kreas la bazo por moderna filozofio.
* Renesanco (ideo e stilo) naskis en Firenze, Italia.
* Władysław riunigas Poloniana teritorio, ed ye la 30ma di januaro 1320 ilu kronizezas kom Władysław la 1ma di Polonia.
* 1337 - Komencas la Cent-yara milito kande Edward la 3ma di Anglia revendikas Franca trono.

### [[Amerika]]
* Azteki fondas Tenochtitlán, lua chef-urbo.

## Dum la duesma duimo
### [[Europa]]
* Hungaria divenas signifikanta povo en central Europa dum la regno di Lájos la Granda (1342 til 1382).
* 1397 - Norvegia, Suedia e Dania establisas Kalmar-uniono.
70 aK

La yaro **70 aK** esis yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor, ol konocesis kom **yaro dil regno da konsuli Pompeius e Crassus**, o min ofte, **yaro 684 ''ab urbe condita***. La nomo *70 aK* uzesas por ca yaro de la komenco di [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi

## Naski
* 15ma di oktobro - Vergilius, Romana poeto (m. 19 aK)
* Kleopatra, rejino di Antiqua Egiptia (m. 30 aK)

## Morti
0 (yaro)

En la Gregoriala kalendario ne existas zeresma yaro. La 1ma yaro aK preiras direte la 1ma yaro pK. La ne-existo di zeresma yaro esas por nuna homo kelke stranja.

La kauzo dil stranjeso esas pro ke la Gregoriala kalendario developesis de la Juliala kalendario, ed on ne konocis la nombro 0 en Europa kande on komencis uzar la kalendario.

En l' astronomikala yar-nombrizado la 0ma yaro equivalas la 1ma yaro aK di la Gregoriala kalendario.

Tamen existas yar-nombrizado qua komencis de zeresma yaro. En Kambodja, la regno di le Reda Kmer ganis povo ye 1975, e la nova regnanti nomizis ca yaro kom zeresma yaro por komencanta epoko.
30 aK

La yaro **30 aK**, segun diferanta fonti, esis sive ordinara yaro komencinta ye merkurdio, jovdio o venerdio, sive bisextila yaro komencinta ye jovdio che Juliala kalendario. Lor, ol konocesis kom **yaro dil regno da konsuli Octavianus e Crassus**, o min ofte, **yaro 724 ''ab urbe condita***. La nomo *30 aK* uzesas por ca yaro de la komenco di [[Mezepoko]], kande *Anno Domini'' divenis la precipua formo uzata en Europa por nomar yari.

## Eventi
### [[Antiqua Roma]]
* 31ma di julio - Malgre ke la trupi komandita da Marcus Antonius obtenas minora vinko kontre trupi komandita da Otavius Augustus, granda parto di lua armeo desertas, e Marcus Antonius decidas suocidar.

## Naski

## Morti
* 1ma di agosto - Marcus Antonius, Romana militestro (suocido) (n. 83 aK)
* 12ma di agosto - Kleopatra, faraono di anciena Egiptia (n. 69 aK)
399 aK

La **yaro 399 aK** esis yaro ante l'adopto di Juliala kalendario. Lor ol konocesis kom **yaro di tribuneso di Augurinus, Longus, Priscus, Cicurinus, Rufus e Philo**, o min ofte **yaro 355 ''Ab urbe condita**''.

## Eventi
### [[Antiqua Grekia]]
* 15ma di februaro - A filozofo Sokrates impozesas su-ocidar o retraktar sua doktrini. Sokrates refuzas fugar ad exilo ed aceptas drinkar veneno.

## Naski

## Morti
Aljer

**Aljer** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Aljeria. Segun statistiki dil yaro 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 273 km². On kalkulas ke lua metropolala regiono havas cirkume 5 milion habitanti.

Aljer jacas apud Mediteraneo, e povas dividesar en du zoni. La moderna zono konsistas ek moderna edifici konstruktita proxim mar-bordo, kontre ke l'anciena zono, habitita dal *dey* (lokala chefi) dum l'epoko di Otomana dominaco, okupas kolinoza areo doplanda. La *kasbah* (citadelo) di Aljer jacas en la maxim alta punto de ca zono, 122 metri sur marala nivelo. La nomo dil urbo devenas de Araba frazeto *al-jazair* quo signifikas "l'insula".

Aljer fondesis dal Feniciani cirkume la yaro 2000 aK, sur quar insuli. L'insuli juntesis a la lando en 1525. Nun, l'urbo esas la maxim importanta turistala destino di Aljeria, pro sua granda quanto di muzei, arto-galerii e kulturala centri, ma anke pro sua historiala centro, kun edifici en stili Otomana ed Andaluza, qua klasifikesis kom Mondala Patrimonio di la Homaro da UNESKO. La Franca sektoro dil urbo esas plu granda, e havas konstrukturi en diferanta stili.

L'universitato di Aljer, la maxim anciena e prestijoza de la lando, fondesis en 1909, e rezultis de la fuzo di diferanta edukala institucuri Franca.
Borono

**Borono**






NomoBorono
SimboloB
Atomala nombro5
Kemiala serioMetalido
Atomala pezo10,811 uma
Elektronala figuroHe2s22p1


**Borono** esas la kemiala elemento, bruna verdatre, sen saporo nek odoro, kun simbolo **B** ed atomala nombro esas 5. Ol esas metalidala elemento, mi-konduktanta ed olua valenco esas tri. En la naturo ol esas tre abundanta en ula minerali, ma ne trovesas en libera formo. Ol esas obtenebla artificale e havas l'aspekto di obskura polvo.
1498

La yaro **1498** (MCDXCVIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 498ma yaro di la duesma yarmilo, la 98ma yaro di la 15ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 1490a.

## Eventi
### [[Europa]]
* 7ma di aprilo - Louis la 12ma divenas rejulo di Francia.

### [[Central Amerika]]
* 22ma di januaro - Cristoforo Colombo deskovras Santa Vincent e Grenadini.
* 31ma di julio - Cristoforo Colombo deskovras insulo Trinidad.

### [[Afrika]]
* Vasco da Gama cirkumnavigas Kabo di Bon Espero, voyajanta vers India. Ilu arivos en Calicut ye la 20ma di mayo ca yaro.

## Naski
* Juraj Julije Klović, anke Giorgio Giulio Clovio, Kroata piktisto (m. 1578)

## Morti
Kalkulo

**Kalkulo** (de Latina *calculus*, "stoneto uzita por kontar") esas fako di matematiko derivita de l'anciena Greka geometrio, kande Demokrito kalkulis la volumino di piramidi e koni e konsideris li konsistanta ek granda nombro di tre mikra parti. Anke cirkum ta epoko, Euxodo ed Arkimedes kalkulis precize l'areo dil cirklo per aproximo kun poligoni.

Ja dum 17ma yarcento, Cavalieri e Torricelli ampligis l'uzado di l'infinita parti e Descartes e de Fermat uzis l'algebro por trovar l'arei e la tangenti (nune integrala kalkulo e derivado). Fermat e Barrow kredis ke amba kalkuli interrelatas ma til l'arivo di Newton e von Leibniz ne demonstresis ito. Li, separite,  demonstris ke tala kalkuli esas inversa e ni hodie konocas ita aserto kom "**Fundamentala Teoremo pri kalkulo**".

Dum la 18ma yarcento, l'apliki dil kalkulo augmentis ma l'uzo di infinita quanti e la sercho dil geometriala senco produktis multa konfuzeso. Ma en 19ma yarcento la bazala teorio dil kalkulo ampligesis e definesis konceptaji quale derivajo ed integralo qui faciligis l'uzado di kalkulo.

## Referi
Bahá'u'lláh

Naskinta en 1817, Bahá'u'lláh esis fondinto de la fido Bahaa.

Membro ek un del maxim granda patricial familii di Persia, lua familio povis limite difinar sua deveno al reganta dinastii dil imperial pasinteso di Persia, e doteskis di richaji e vasta bieni. Turnante Ilua dorso al poziciono che la kortego quan ita avantaji oferis ad Ilu, Bahá'u'lláh konateskis pro Sua donacema naturo ed afableso qui igis Ilu profunde amata inter Sua naciani.

Ita privilegia poziciono ne longe traduris la anoncado di Bahá'u'lláh subtenanta la mesajo dil Báb. Englutita en la ondi di violenteso sur la fideli dil Báb post Sua exekuto, Bahá'u'lláh suferis di ne nur la perdo di omno di Ilua fizikal posedaji, ma jetesis prizone e subisis tormento e serio di exili. La unesma esis a Bagdad, ube, en 1863, Ilu anuncis Su la Promesito dil Báb. De Bagdad, Bahá'u'lláh sendesis a Konstantinoplo, a Adrianopolo, e finfine ad Akka, en la Santa Lando, uben Ilu arivis kom prizonero en 1868.

De Adrianopolo e plu tarde de Akka, Bahá'u'lláh skribis serio de letri al reganti di Ilua dio qui esas inter la maxim marveloza dokumenti en religia historio. Ili proklamis la venanta unuigado dil homaro e la arivo di monda civilizo.

De la reji, imperiestri, e prezidanti de la 19ma yarcento demandesis abandonar sua diferi, reduktar sua armei, e dedikar sua energii ad establisar universala paco.

Bahá'u'lláh forpasis che Bahjí, apud norde de Akka, e esas enterigita ibe. Ilua doktrino ja esis disvasteskanta preter la limiti dil Mez-Oriento, e Ilua Santuyo nun esas la fokala punto dil mondala komunitato quan ica doktrino estigis.

## Lektez anke
* pri Bahá'u'lláh-kalendario.

* pri Bahaa Kredo.

## Extera ligili
* The Life of Bahá'u'lláh - A Photographic Narrative
* The Bahá'í World
* Bahá'í refere Library
* Bahá'í Academics Resource Library
Lexiko

**Lexiko** esas linguistikala termino por vorto-arsenalo di ula linguo. Lexiko konsistas ek lexemi. Vorti ofte havas multa diversa formi, exemple, *bela*, *beli*, *bel*, *belan*, *belin*. Ca formi esas konkrete uzata (videbla, lektebla, audebla) formi di lexemo, do lexemo prizentas omna konjugata formi di ula vorto. Irga formo povas esar prizentanto di lexemo, ma ordinare, pro komforteso ed evidenteso, selektesas maxim simpla formo, quo ofte esas i.a. infinitivo (de verbi) o singulara nominativo (de substantivi), edc.

Segun teorio di transformo-linguistiko, lexiko esas parto di bazala kompozanto, quo havas analizata lexemi. En linguistiko lexemi skribesas kun mayuskulo, exemple, BELA. Ofte linguistikala *lexemo* e *serchinda vorto* en vortaro (o vorto-libro) esas uniforma, e lo povas kunfuzar ca termini en omnadial uzo.

## Videz anke
* Lexikologio
* Vortolibro
Nitro

**Nitro**






NomoNitro
SimboloN
Atomala nombro7
Kemiala serioNe-metalo
Atomala pezo14,0067 uma
Elektronala figuroHe2s22p3


**Nitro** (anke konocata kom **azoto**) esas la kemiala elemento kun simbolo **N** ed atomala nombro 7. Ica elemento esas ne-metalo qua en normala kondicioni pri preso e temperaturo esas biatomala gaso. Nitro esas senkolora, senodora ed insipida e konstitucas cirkum 78% dil atmosferala aero, quankam ol ne partropenas en du importanta biologiala eventi quale la respirado e la kombusto.
Vorto

**Vorto** esas litero-seciono maxim mikra, nedepentanta, separate skribenda e senco-havanta di ula linguo. Vorton povas definar anke plu exakte en relato kun diversa parti di gramatiko:
* Fonetikale (o fonologiale) vorto esas seciono quo havas vorto-acento e kurtega pauzo pos la seciono.
* Ortografiale vorto esas separate skribenda seciono. 
* Morfologiale vorto esas bazala formo di omna konjugata formi. 
* Lexikal-semantikale vorto esas maxim mikra seciono quo havas ula senco. 
* Sintaxale vorto esas maxim mikra seciono quo esas remplasebla.

Vorto povas konsistar ek diversa elementi, i.e. morfemi:
* radiko
* afixi: prefixo, sufixo, infixo, superfixo
* dezinenco, i.e. gramatikala finalo (nur en Ido?)

**Radiko** esas l'elemento nereduktebla. Lu expresas la bazala senco di vorto.

**Afixi** modifikas o transmutas la senco di radiko. 
* Prefixo pozesas avan la radiko, por ex. en Germaniana ***aus'''bilden'' 'edukar', en [[Hungariana linguo|Hungariana]] ***be**menni'' 'enirar', en [[Ido]] ***ge*'avi*, ***dis**sendar*.
* Sufixo pozesas pos la radiko, por ex. en Ido *martel**ag**ar*, *vort**ar**o*, *izol**es**o*. Sufixon povas nomesar anke kom *derivilo*.
* Infixo insertesas inter silabi di radiko, por ex. en Yurok (Kaliforniana Indiano-linguo) *sepolah* 'feldo', *se**ge**polah* 'feldi'.
* Superfixo, altre dicante, prosodemo o supersegmentala fonemo, influas a tota vorto ulamaniere. *Kronemo* relatas duro di soni, por ex. en [[Finlandana linguo|Finlandana]] *muta* 'slamo', *muuta* 'altra' (en partitivo), *mutta* 'ma', *muutta* 'sen altra, -u', *muuttaa* 'translojar'. *Tasemo* relatas acento, por ex. en [[Rusiana linguo|Rusiana]] *múka* 'doloro', *muká* 'mueluro', en [[Angliana linguo|Angliana]] *ímport* 'importo', *impórt* 'importar'. *Tonemo* relatas tonala acento, por ex. en [[Vietnamana linguo|Vietnamana]] la senco di seciono *ma* signifikas 'diabolo', 'ma', 'vango', 'kavalo' o 'yuna rizo-planto' segun tonala alteso.
* Afixo povas esar anke interruptanta, quale en Germaniana ***ge**sag**t*** 'dicis', nedividebla, quale en Angliana *foot, feet* 'pedo, pedi', o zera, quale en Finlandana *saa* 'lu recevas' (de radiko *saa* 'recevar').

*'Dezinenco*' (o flexiono) povas indikar la gramatikala speco di vorto. La dezinenci tote ne influas la senco. En [[Ido]] dezinenco *o* indikas substantivo, *a* indikas adjektivo, *e'' indikas adverbo. En Idala gramatiko derivado per dezinenci nomesas nemediata derivado.
Miletus

**Miletus** esis un ek la portui di Ionia, proxim la boko di Maeander fluvio, inter Smyrna ed Efesus. Nun la kaduko ne ankore esas apud la maro. Maxim frue, Miletus esis kolonio di la Minoani, ma li abandonis ol ante 1400 aK. Pose ol esis en Miceniana feduro kun Achaea. Hititi destruktis ed okupis l'urbo cirkum 1300 aK e ri-konstuktis la muri. Persi konquestis la urbo en 494 aK e facis sklavi ek preske la plena populo. Ionia liberigesis de la Persi en 479 aK.
Flugo-disko

**Flugodisko** (Angle: *flying disc*) esas recenta sporto. Ol naskis ye komenco di la yari 1960ma en skoli di westa rivo di Usa. En komenco esis diversa speci e jenri. L'unesma oficala ludo en *ultimate* ludesis en 1968. Pluse extremo (*ultimate*) esas libera stilo (*freestyle*) e golfo per disko (*disc golf*).

Unesma partio pri la championkonkurso di Europa en extremo ludesis en 1980 e pri la mondala championkonkurso ludesis en 1983. En 2004 la championkonkurso ludesis en Finlando, an l'urbo Turku.

La ludilodisko (Angle: *frisbee*) esas lejera (175 g) e kelke kurva disko facita ek plastiko. Ol povas "flugar" kande on jetas ol horizontale. La diametro di la disko esas cirkume 25 cm.

Ludoloko esas fena feldo. Tre bona loko esas futbalo-feldo. Larjeso di ludo-areo esas 3/5 de larjeso di futbalo-feldo. Longeso esas sama kam longeso di futbalo-feldo ma l'areo de 20 metri ed amba fino esas la golo-areo.

Regularo di extremo-ludo:
* du sep-homala trupi ludas.
* golo esas aquirita kande ludero povas pasar la flugodisko ad altra ludero di propra trupo til golo-areo.
* maxim multa golin aquirinta trupo esas vinkanto di ludo.
* la ludo finas pos 100 minuti o kande un de trupi aquiras kontratita quanto di goli. Ofte la quanto di goli esas c. 17. Se amba trupi havas sama quanto di goli pos 100 minuti, sequanta golo determinos la vinkanto.
* la flugodiskon on darfas movar nur pasante tra aero.
* se ludero tenas la flugodisko en lua manuo, la ludero ne darfas kurar o pazar de lua loko.
* ludero darfas tenar la flugodisko en lua manuo admaxime 10 sekundi.
* kande l'atakanta trupo avancas vers golo-areo, la defensanta trupo zelas obstruktar olu.
* atakanta trupo perdas la flugodisko kande paso falias od interruptesas, kande la flugodisko strokesas adsur sulo od olu tushas sulo exter ludo-areo.
* omna korpala kontakti e tushi esas abnegata.
* en ludo ne existas ula arbitristo ma ipsa ludanti arbitras dum ludo (kom siori).

## Extera ligili
*Mondala Federuro di Flugo-disko
Yaro

En **yaro** esas dek e du monati e 365 dii ed en omna quaresma yaro 366 dii. Nun uzesas la Gregoriala kalendario.

### [[januaro]]
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

### [[februaro]]
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29

### [[marto]]
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

### [[aprilo]]
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30

### [[mayo]]
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

duesma sundio di mayo
* en Finlando: dio di matro.

### [[junio]]
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30

lasta saturdio di junio
* en Finlando, Estonia, Suedia, Latvia: festodio di meza-somero (en Fina: *juhannus*, en Estoniana: *Jaanipäev*, en Sueda: *midsommar*).

### [[julio]]
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

### [[agosto]]
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

### [[septembro]]
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30

### [[oktobro]]
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

### [[novembro]]
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30

duesma sundio di novembro
* en Finlando: dio di patro.

### [[decembro]]
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31
Al-Jazira

**Al-Jazira** esas Araba televiziono-kanalo en Katar. Ol komencis en novembro 1996 per financala helpo da Katarana emiro Hamad bin Kalifa.

La televiziono-brodkasterio havas (ye 2004) plu kam 30 exterlandal kontori e multa deki de exterlandala korespondanti. Un de la maxim konocata emisi esis interviuvo di Osama bin Laden en 1998 e 1999.

Usa multafoye blamis ta televiziono-brodkasterio pri la maniero quale ol raportis pri la milito en Irak. Usa anke dicis ke ol esas la kanalo di al-Kaida pro brodkastita video-rubandi di la teroristi. Pro to Usa kreis konkuranto Al-Horra (*La Libero*).

Al-Jazira raportas anke pri milito en ex-Yugoslavia e pri *[[intifada]]* di Palestinani.
1696

La yaro **1696** (MDCXCVI per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye sundio segun Gregoriala kalendario, e bisextila yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 696ma yaro di la duesma yarmilo, la 96ma yaro di la 17ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 1690a. Kande 1696 komencis, Gregoriala kalendario esis 10 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* 7ma di agosto - En Finlando, frosto domajas cereali. Domajo divenas totala dum la sequanta nokti. Dum yari di ne-vejeteso (1695-1697) c. 130.000 homi mortos pro hungro e morbi, altre dicante la triimo de la habitantaro di la lando.
* Tota Europa sufras pro famino.

## Naski
* 5ma di marto - Giovanni Battista Tiepolo, Italiana piktisto (m. 1770)
* August Querfurt, Austriana piktisto (m. 1761)

## Morti
* 8ma di februaro - Caro Ivan la 5ma di Rusia (n. 1666)
* 17ma di junio - Jan la 3ma Sobieski, rejo di Polonia e grandaduko di Lituania (n. 1629)
* 26ma di novembro - Gregório de Matos Guerra, Braziliana poeto e prozisto (n. 1636)
1791

La yaro **1791** (MDCCXCI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye saturdio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye merkurdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 791ma yaro di la duesma yarmilo, la 91ma yaro di la 18ma yarcento, e la 2ma yaro di la yari 1790a. Kande 1791 komencis, Gregoriala kalendario esis 11 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Nord-Amerika]]
* 4ma di marto - Vermont divenas la 14ma Usana stato.

## Naski
* 15ma di januaro - Franz Grillparzer, Austriana skriptisto (m. 1872)
* 10ma di februaro - Francesco Hayez, Italiana piktisto (m. 1882)
* 11ma di februaro - Alexandros Mavrokordatos, chefministro di Grekia (m. 1865)
* 23ma di aprilo - James Buchanan, prezidanto di Usa (m. 1868)
* 27ma di aprilo - Samuel Morse, Usan inventisto di telegrafo e piktisto (m. 1872)
* 3ma di junio - Juan Francisco Giró, prezidanto di Uruguay (m. 1863)
* 26ma di julio - Franz Xaver Wolfgang Mozart, Austriana kompozisto (m. 1844)
* 7ma di agosto - Adolf Ivar Arwidsson, Finlandana historiisto e inspiranto di nacionala spirito, docento di Akademio di Turku (m. 1858)
* 14ma di septembro - Franz Bopp, Germana linguisto (m. 1857)
* 22ma di septembro - Michael Faraday, Britaniana ciencisto (m. 1867)
* 26ma di septembro - Théodore Géricault, Franca piktisto (m. 1824)
* 24ma di decembro - Eugène Scribe, Franciana dramatisto e libretisto (m. 1861)
* 26ma di decembro - Charles Babbage, Britaniana matematikisto ed inventisto (m. 1871)

## Morti
* 19ma di aprilo - Richard Price, Walsana filozofo (n. 1723)
* 5ma di decembro - Wolfgang Amadeus Mozart, Austriana muzikisto e kompozisto (n. 1756)
George Town

**George Town** esas la chef-urbo dil Insuli Kaiman. Segun statistiki de 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 29 km².

L'urbo esas la centro pri financal aferi dil Insuli Kaiman: cirkume 600 banki ed altra entraprezi - multafoye filiali de exterlanda kompanii - enrejistresas en la urbo. Tamen, multa ek ta filiala kompanii esas fakte "maskili" por celar la vera origino de parti ek la profiti de lua chefa kompanii, e ne pagar imposti en lua originala landi.

Ultre financal agadi, la duesma maxim importanta fonto di revenuo por Insuli Kaiman esas turismo.

## Geografio

La reliefo di George Town esas plana. La limiti dil urbo iras adeste til la bordo dil distrikto South Shore proxim l'aeroportuo *Owen Roberts*, adweste til la plajo *Seven Mile*, ed adsude til la bayo Hog Sty.

La klimato dil urbo esas tropikala (*Aw* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun mezavalora temperaturi inter 25,8°C en januaro e 29,7°C en julio.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1427,5 mm, e la maxim pluvoza monato esas septembro, kun mezavalore 222 mm. La min pluvoza monato esas aprilo, kun mezavalore 32,3 mm.

## Demografio
En George Town habitas personi de plu kam 100 diferanta nacionalesi. La maxim multa habitanti - 66,8%, ne naskis en Kaiman. Jamaikani esas la maxim granda komunitato. Ank existas granda nombro di Filipinani ed altra Aziani.

## Referi
N'Djamena

**N'Djamena**, olim **Fort Lamy**, esas la chef-urbo di Chad. Segun statistiki de 2012, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 104 km². Ol jacas proxim la loko ube rivero Logone debushas an fluvio Chari.

N'Djamena fondesis en 1900 dal Franci, e recevis la nuna nomo en 1973.
1839

La yaro **1839** (MDCCCXXXIX per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Gregoriala kalendario, ed ordinara yaro komencinta ye sundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 839ma yaro di la duesma yarmilo, la 39ma yaro di la 19ma yarcento, e la 10ma yaro di la yari 1830a. Kande 1839 komencis, Gregoriala kalendario esis 12 dii avan Juliala kalendario, qua duris uzesar en kelka loki til 1923.

## Eventi
### [[Europa]]
* En Francia, la daguerotipo, prekursoro di la fotografado, inventesas da Louis Daguerre.

### [[Azia]]
* 2ma di julio - Che Otoman imperio, Abdülmecid la 1ma divenas sultano.
* En Chinia, 20.000 paki di opiumo abatesas en Kanton, nam l'imperiestro volas finar komerco di opiumo kun Unionita Rejio. Unionita Rejio deklaras milito kontre Chinia, qua duros til 1842.
* 25ma di novembro - Violentoza ciklono en India produktas 300.000 morti.

### [[Afrika]]
* Buri fondas Republiko Natalia, qua duros til 1843.

## Naski
* 4ma di januaro - Casimiro José de Abreu, Braziliana poeto (m. 1860)
* 5ma di januaro - Nicolás de Piérola Villena, prezidanto di Peru (m. 1913)

* 19ma di januaro - Paul Cézanne, Franca piktisto (m. 1906)
* 30ma di januaro – Hippolyte Sebert, Franca militisto e ciencisto (m. 1930)
* 7ma di februaro - Nicolaas Pierson, chefministro di Nederlando (m. 1909)
* 14ma di februaro - Leopold Pfaundler, ciencisto ed idisto (m. 1920)
* 1ma di marto - Luigi Pelloux, chefministro di Italia (m. 1924)
* 13ma di marto - Tage Reedtz-Thott, chefministro di Dania (m. 1923)
* 16ma di marto - Sully Prudhomme, Franca poeto e skriptisto, Nobel-laureato pri Literaturo (m. 1907)
* 21ma di marto - Modest Musorgski, Rusa kompozisto (m. 1881)
* 27ma di marto - John Ballance, chefministro di Nova-Zelando (m. 1893)
* 12ma di aprilo - Nikolai Prjevalski, Rusa geografo (m. 1888)
* 24ma di aprilo - August Fredrik Ahlstedt, Finlandana piktisto (m. 1901)

* 30ma di aprilo - Floriano Peixoto, Braziliana prezidanto (m. 1895)
* 20ma di mayo - Bernardino Caballero, prezidanto di Paraguay (m. 1912)
* 13ma di junio - Modest Urgell, Hispana piktisto (m. 1919)
* 16ma di junio - John Butler Yeats, Irlandana desegnisto, patro de William Butler Yeats (m. 1922)
* 21ma di junio - Machado de Assis, Braziliana skriptisto (m. 1908)
* 2ma di julio - (Gregoriala kalendario) Konstantin Makovsky, Rusa piktisto (m. 1915)
* 18ma di julio - Ivan Kuratov, unesma skriptisto e poeto di Ziryeni (Komi) (m. 1875)
* 17ma di agosto - Matthijs Maris, Nederlandana piktisto (m. 1917)
* 8ma di septembro - Gregorio Luperón, prezidanto di Dominikana Republiko (m. 1897)
* 10ma di septembro - Charles Sanders Peirce, Usana filozofo (m. 1914)
* 5ma di decembro - George Armstrong Custer, Usana generalo (m. 1876)
* 30ma di oktobro - Alfred Sisley, Franca piktisto (m. 1899)

## Morti
* 5ma di februaro - François Louis Thomas Francia, Franca piktisto (n. 1772)
* 26ma di februaro - Sybil Ludington, Usana heroino (n. 1761)

## Referi