open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Djambi

**Djambi** (*Machiavel-planko*) esas surtabla ludo.

Quar ludi (tri o kin es posibla)

Klasika armi di politik-kombato : manipulado, provokado, krucuma partiso, skandalo, aktivismo e politika krimo. 
En politiko morti es ofte tante inkombrinta ke vivi ; anke omna peci tuinta restas sur la sulo, ul es simple turnita. Omni povas lore proprigar ulo ad su. Ul havas toti la reverso di mem koloro : to di ne-povo.

## La centrala kazo trampolino, ne-shirmilo

Sole partis-chefo povas okupar permanente : to es siejo di legala povo, tradicionala trampolino vers absoluta povo.
Nam la parteso qua havas sucesita pro lokizar sua chefo posedas lore reala kontrolo sur la politik-planko : il povas reludar pos omna interveno di adversa partisi. 
Se centrala kazo es vakanta, irga paco povas tra-irar sua alei dum sua movo. Kurta, se chef instalas sur la centrala kazo havas fakt-prepondero, il ne profitas tam di situ-imuneso, nam la plu multi paci di adversa partisi povas tuar o ekpulsar li. Ul havas lore di un foyo per ekirar.

## Peco-moveso

Omni peci displasas kom shako-rejino, ecepte militeri. 
Poviro ne es femina ludo, nula paco povas saltar altro. Ul displasas sole da diagonali o aperta koloni ; irga viva o morta paco konstitucas netransirala obstaklo.

## Peco-kapteso

Irga peci es kaptala (ul es lore reversita e replazita sur la planko). 
En omna parteso sole chefo, asasinisto, jurnalisto e militeri tuas.

## Peco-rolo

### To qua ne tuas : diplasisti
#### La provok-agento

To esas manipuladero, diplasisti di vivi. Il povas agar sur irga adversa peco da pozar su en mem loko. L’ekpulsa peco par la provok-agento es replazita sur irga vakua kazo, ube imperas avantaja di parteso. To es la maxim utila peco lor debut-partio.

### la nekromobilo

To eses mort-moveso. Il lokisas irga kadavro jacanta sur la terano da preninta sua spaco. On uzas li per desinkombrar amika peco o per blokusar adverso. To es Fundamentala lor fina partio, konvenas do evitar li omna ne-utila risko.

### To qua tuas

#### l’asasinisto

Kom sua nomo indikas, tuas irga adversa peco. Ma ne povas fardizar crimo remplasinta la kadavro ube il selektas, sua viktimo prenas sua depart-loko. Povo-kiso, l’asasinisto lasas di traci ed embarasas.

#### la chefo

Tuas se necesitas, ma lia ambicio esas altra e lia periso.
Equatoro

**Equatoro** esas imaginala lineo qua cirkondas ula  planeto dividanta ol en norda e suda misferi, equidistanta de poli. Lua latitudo definesas kom 0°.

Geologiala studii montras ke la lokizo di Equatoro variis signifikante inter 48 e 12 milion yari ante nun, pro modifiko en la sedimenti depozita da termala flui che Equatoro. La depozeyi sedimentala determinesas dal axo terala, qua determinas la sunala kovrado di la surfaco di la Tero.

Equatoro Terala trairas 3 oceani - Atlantiko, Pacifiko ed Indial oceano - e 11 suverena landi: Equador, Kolumbia e Brazilia en Sud-Amerika; San-Tome e Principe, Gabon, Republiko Kongo, Demokratial Republiko Kongo, Uganda, Kenia e Somalia en Afrika; ed Indonezia en Azia.
Diplomaco (ludo)

**Diplomaco** esas surtabla ludo pri negocio en Europa lor debuto di 20ma yarcento per ideale sep parto-preni. 

## La materiaro

### Pleto

La pleto reprezentas precipue la carto di Europa, Magreba e proxim-oriento, kun frontieri dil epoko. Ul es sur 75 teritori, 56 esinta terala e 19 marala. Sole unajo en un instanto povas okupar regiono.

Omnu ta zoni esas nomita per abrevii repreninta ofte la tri unesma literi di region-nomo. 34 di ter-zoni kontenas di *proviz-centro*. Per omna ta lasta ludo havas, il od el povas konstruktar o mantenar unajo sur la pleto.
Shari, Hokkaido

**Shari** (斜里町, しゃりちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 737,13 km².
Kiyosato, Hokkaido

**Kiyosato** (清里町, きよさとちょう) esas urbo en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 402,73 km².
Kunneppu, Hokkaido

**Kunneppu** (訓子府町, くんねっぷちょう) esas urbeto en la provinco Hokkaido, Japonia. Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 190,95 km².
Oketo, Hokkaido

**Oketo** (置戸町, おけとちょう) esas urbeto en la provinco Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 527,54 km².

Proxim l'urbo kultivesas potato, fazeolo e betravo, ed edukesas bovaro.
Karla Homolka

**Karla Leanne Homolka**, alias **Karla Leanne Teale**, naskis ye la 4ma di mayo 1970 en Port Credit, Ontario, Kanada, e kondamnesis pro homocido sen-intenca e enkarcerigesis dum 12 yari pro helpar sua spozulo ocidisto, sexuala kriminero, furtanto, e violacisto Paul Bernardo. El furnisis la imaji kontre il.

Liberigesis ye la 4 di julio 2005. Nun el rezidas meze Frankofoni en Montreal.
Komerco-voyo Trans-Saharana

La **Komerco-voyo Trans-Saharana** esis importanta komercala voyo de la 8ma yarcento til la fino di 16ma yarcento inter landi en Mediteraneo e westal Afrika.

La komerco facesis per karavani de kameli Arabana. Ante trairar la dezerto Sahara la kameli alimentesis kun multa nutrivi. Segun Ibn Battuta, l'explorero qua voyajis kun un de la karavani, singla karavano havis mezavalore mil kameli, e la maxim granda havis admaxime 12.000 kameli.
Fuck (Angla vorto)

**Fuck** esas un ek la maxim uzata e provokinta parolachi en l'Angla linguo.

Ne esas klara de kande la vorto divenas konocata kom mala vorto, e existas dokumenti qui montras ke la vorto ja uzesis en kelka loki dum la 17ma yarcento kun la signifiko "frapar" o "penetrar". Altra dokumenti indikas ke ol divenis parolacho adfrue la 16ma yarcento en Anglia. Esas posibla ke kelka dialekti unesme vidis la vorto kom parolacho, e pose l'altra loki sequis.
Logikala programigado

**Logikala programigado** esas paradigmo di komputerala programigado qua uzas matematikala logiko. Irga komputeral algoritmo skribita en ula programifo-linguo esas kolektajo di instrukti ed informi skribita en logikala formo, expresanta fakti e reguli pri la fako di ula problemo.

:*fakti* + *reguli* = *rezulti*

Exemplo pri programifo-linguo qua uzas logikala programigado esas *[[Prolog]]*, developita en 1972, qua asociesas kun artifical inteligenteso, e *Datalog*. *Prolog* originis de la programifo-linguo *Planner*, qua aparis en 1969 ed esis l'unesma qua uzis logikala programigado.

Ula importanta konceptajo en logikala programigado esas deskompozar la programi en sua logikala kompozanti, ed en sua kontrolala kompozanti.
G8

**G8** esas grupo di ok industriala nacioni, t.e. Francia, Italia, Germania, Japonia, Unionita Rejio, Usa, Kanada, e Rusia. La G8 havas renkontri omna yari.

La G8 olim esis G7, ma en 1998 Rusia anke komencis partoprenar, ed en 2002 ol definitive divenis membro. Tamen, en 2014 l'altra membri suspensis la partopreno di Rusia pro la krizo en Krimea.
Honda NSX

**[[Honda]] NSX** esas sport-automobilo konstruktita de aluminio, kun mez-dopa motoro.

Komprata en Japonia po aproxime 9 milion - 12 milion yen (aproxime 70,000~100,000 euri), ol lansesis unesmafoye en 1991.
Palio

**Palio** esas stipito di certa gramino (frumento, hordeo, aveno, sekalo, rizo), tranchita lore la rekolto e rejetita, sen di grani.

interfaco liquid-alimento
Saroma, Hokkaido

**Saroma** (佐呂間町, さろまちょう) esas urbo en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 404,99 km².
Novosibirsk

**Novosibirsk** esas la 3ma maxim populoza urbo di Rusia dop Moskva e Sankt-Peterburg, e la maxim populoza urbo di Siberia, chef-urbo di provinco Novosibirsk. Segun statistiki de 2017, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 505,62 km².

Novosibirsk esas l'administrala centro di la federala distrikto Siberia e dil *oblast* Novosibirsk. L'urbo extensas sur l'amba rivi dil fluvio Ob, proxim granda rezervuyo aquala, qua furnisas elektro al urbo e a la vicina regioni.

Lua precipua industrii esas metalifado e mashino-fabrikado. L'urbo ank esas importanta centro por transporto di komercaji.

## Historio

L'urbo fondesis 1893 kom la futura sito di ponto che la Transsiberia fervoyo por transirar la fluvio Ob. Unesme ol nomizesis Novonikolayevsk, honore ambe Santa Nikolaus e la caro Nikolai la 2ma di Rusia. La ponto kompleteskis en 1897, e l'urbo divenis lokala centro por transporto. L'importo dil urbo augmentis kande ferovoyo de Turkestan a Siberia kompleteskis dum la 20ma yarcento.

Kande la ponto kompleteskis, Novosibirsk havis 7.800 habitanti. En 1907 ja esis 47 mil personi. En 1905 inauguresis lua unesma banko, ed en 1915 ol ja havis 5 banki. Ol anke divenis un ek la maxim prosperoza industriala e komercala urbi de Siberia. Cirkume 1917, l'urbo ja havis 7 Ortodoxa kirki.

Pos la komenco dil interna milito Rusa, l'urbo subisis epidemii di tifo e kolero, qui viktimigis mili di personi.

## Geografio

La reliefo di Novosibirsk esas plana, jacanta an la granda planajo di Siberia, okupanta amba rivi dil fluvio Ob. Sude del urbo jacas la platajo Priobskoye. La maxim alta punto jacas  metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (*Dfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), la dominacanta klimato di Siberia, kun limpida cielo e konjelanta venti dum la vintro. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -16,5°C ma povas falar til -30°C e mem -35°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 19,4°C e povas superirar 35°C dum kelka dii.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 460 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 66 mm.

## Transporto

L'urbo esas importanta haltopinto che la Transsiberia fervoyo e la nordala termino di la fervoyo Turkestan-Siberia. L'aeroportuo Tomachevo ligas Novosibirsk ad altra Rusa urbi ed anke a Europa ed Azia. Anke existas la mikra aeroportuo Yeltsovka.

La metroo di Novosibirsk inauguresis en 1986, esanta l'unesma sistemo di metroo en Siberia. Ol konsistas ek du linei kun entote 15,9 km e 13 stacioni. Un ek la linei trairas la fluvio Ob per ponto. Ultre la metroo, l'urbala sistemo di transporto konsistas ek linei di troleobusi, tramveturi, autobusi e *Marshrutkas* (buseti).

## Referi
Vladivostok

**Vladivostok** esas urbo en estala Rusia. Segun statistiki dil yaro 2017, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 331,16 km². Ol esas la precipua portuo Rusa che Pacifiko, e distas 515 km norde de Harbin, PR Chinia. De 1958 til 1991, Soviet-Uniono proskriptis stranjeri vizitar la urbo, pro motivi di sekureso.

Jacanta an la sama latitudo kam Sochi, Vladivostok havas kolda klimato influata da musono. Lua mezavalora yarala temperaturo esas 5 °C. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas −11,9 °C e povas falar infre −20 °C. Dum ca epoko, glacio povas obstruktar l'uzo di lua portuo.

Vladivostok havas diversa fakultati ed universitati. Nun, la maxim importanta esas la Federal Universitato dil Extrem Oriento, kun plu kam 45 mil studenti e 5 mil employisti, de qui 1598 esas profesori.

## Historio
Em 1860, Chinia cedis ta regiono a Rusa imperio, qua transformis ol en la provinco regiono Primorye. En 1891 la konstrukto di transsiberia fervoyo arivis ibe, qua divenis lua nuna estal extremajo.

## Ponti super la gulfo ''Zolotoy Rog'' ed insulo Rusky
Ol esas la maxim longa kablo-sustenita ponto konstruktita en la mondo, kun maxima longeso di  metri.

## Referi
Nijni Novgorod

**Nijni Novgorod** (kurte **Nijni**) esas la quaresma maxim grand urbo di Rusia, kun cirkume 2 milioni habitanti. Ol esas la centro di  la vasta ekonomikala regiono di Volga-Vyatka, ed anke l'administrativa centro di la samnoma regiono.

## Historio

### Sideyo di medievala princio
L'urbo fondesis da grandaduko Yuri la 2ma en 1221, an la kunfluo di fluvio Volga e Rivero Oka. Lua nomo signifikas *Infra nov-urbo*, por ecelar per anciena Novgorod. precipua fortreso da frontierala protekto, prenis avantajo di naturala marsho.

Quale Moskva e Tver, Nijni Novgorod esis inter l'urbi itere fondita pos la Mongola devasto, e plugrandigis en granda centri di rusa politikala vivo dum l'epoko *Tatar yugo*. Lua importa kreskis kande la chef-urbo di la povoza princio di Suzdal instalesis ibe, en 1350. Grandaduko Dmitry Konstantinovich (1323-1383) probis facar lia chef-urbo rivalo Moskva : konstruktis petro-citadelo e multa kirki e esis historist-kliento. L’unesma exista manuskripto di Rusa unesma kroniko, *Laurentian Codex*, skribesis per il da lokala monako Laurence en 1377.

### Moskvia fortresego
Pos urb-enkorpigo en Moskvia 1392 lokala princi prenas la nomo Shuisky ed instalis su a Moskva, ube ul esis importanta en la korto e breva acesis al trono kon la persona di Vasili 4ma. Nijni Novgorod esis regardita da moskvini chefa kom granda fort-punto en sua militi kontre Tatars di Kazan. Maxim granda kremlin, uno di plu forta ed unesma prezervita citadeli en Rusia, esis konstruktita ye 1508 til 1511, sub superviziono di Peter l’Italiano. La fortreso esis sata forta rezistar Tatar sieji ye 1520 e 1536.

Ye 1612 su-dicanta *nacionala militia*, reunita da lokala komercisto Kuzma Minin e komandita da Knyaz Dmitry Pozharsky ekpulsis polona trupi de Moskva, lore finitis trubl-epoko ed instalinta la normo di dinastio Romanov. precipua placo ante la kremlin es nomizita de Minin. Pos sequa yarcento urbo prosperis e esis selektita da Stroganov (la maxim richa familio di Rusia) kom baza per sua agi. Partikula stilo di arkitekturo e piktala ikoni, konocita kom Stroganov stilo, developis ube dum turno 17ma e 18ma yarcento.

### Granda centro komercala, pose industriala
En 1817, ferio Makariev, un ek la maxim vivanta de la mondo, transferesis a Nijni Novgorod, e nun ol atraktas milioni di viziteri omnayare. De la duimo di la 19ma yarcento, multa industrii progresanta developis, e turno 20ma yarcento ol anke divenis importanta centro industriala.

Tre mala vivo di proletariaro deskriptesis realiste en noveli da Maxim Gorky, qua naskis ibe en 1868. Dum lua vivo, l'urbo rinomizesis **Gorky** sequinta lua returno en Sovietia en 1932, e mantenis ta nomo til 1991. Tale epoko urbo esis klozita por stranjeri per sekurito di milita inquesti. Fizikisti Andrei Saharov koaktesis ibe til 1986 da limitar kontakto kun stranjeri.
Michel Strogoff

**Michel Strogoff** es romano di Jules Verne aparita ye 1867.

Ul deskriptas la periplo di Michel Strogoff, caro-kuriero, de Moskva ad Irkutsk, chef-urbo di est-Siberia. Lia komiso es pri avertar frato di caro, sen informo de Moskva, la korta arivo di tartara hordi konduktita da perfida Ivan Ogareff per invadar Siberia. Sur ta voyo kun multa obstakli, il truvos bela Nadia, tale europana jurnalisti Harry Blount ed Alcide Jolivet.
Nordala mitologio

**Nordala [[mitologio]]** formacesas per legendi qui originis de l’anciena religii praktikita ante l’arivo di Kristanismo en granda parto di Nordal Europa (Germania, Skandinavia, Islando), ma anke en Anglia.

## Prizento
Ta mitologio restas male konocata, note del font-frajilo do on disposas (la plu esinta konstitucesas per skriburi di la Kristani del 10ma yarcento - dato de qua nordala religio cedas progresanta avane Kristanismo - ecepte certa nombro di inskripti runikala plu anciena).
Pilotaj-kajo

## Kaj-historio
Jean-Louis Darlet projetis pilotaj-kajo komence dum la yari 1990a. Ilua skopo esis kombinar qualesi di deltaplan-pilotajo (agreableso, precizo, eleganteso) e febla placo di parapento (ordino e transporto en dorso-sako).

## Principo

De parapento ol konservis  la videbla parti, la seglo, sua pilotaj-organi (la freni) esis remplasita da sistemo qua permesas pri pilotar l’alo sen kreo di parazita trano.

## Extera ligilo

* Pilotaj-kajo asocio (AsPiC)
Habarovsk

**Khabarovsk** esas chefurbo di regiono Habarovsk en Rusia. Ol jacas en est-Siberia an fluvio Amur ed olua enfluanto Ussuri, apud 30 km ep. china frontiero.

Khabarovsk esas granda industriala centro sur transsiberia fervoyo proxim 800 km norde di Vladivostok kun 600.000 habitanti.
Krasnoyarsk

**Krasnoyarsk** (olim: *Novokachinski ostrog*, *Bolshoi ostrog* e *Krasnoyarski ostrog*) esas urbo (ad 1690 – lore kom *Krasnoyarski ostrog*) an rivero Yenisei en aziala parto di Rusia (Siberia). Ol esas chefurbo di regiono Krasnoyarsk e samtempe un ek lua distrikti. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Entote ol havas 379,5 km² e distas cirkume 3340 kilometri este de Moskva. Ye 2010 la granda majoritato di la habitanti esis rusi (91,96 %), pose ukraini (1,02 %) e tatari (1,01 %). Neoficala nomi dil urbo esas: *Yarsk*, *Krai*, *Krasni Yar*, *Krsk*, *Stolica Sibiri* (ide *Chefurbo di Siberia*), *Gorod na Yeniseye* (ide *Urbo an Yenisei*). En Krasnoyarsk esas 7 enurbala distrikti: Centralni (75 722 habitanti), Jeleznodorojni (94 946), Kirovski (116 575), Leninski (150 124), Oktyabrski (180 651), Sverdlovski (141 993) e Sovetski (323 783). L'urbo esas un ek punti di transsiberia fervoyo. 

## Fotografuri

110 Красноярск Воскресенская улица (cropped).jpg|Centrala strado en 1899.
Historical downtown of Krasnoyarsk.jpg|Centro dil urbo (2021).
Church of the Annunciation, Krasnoyarsk.jpg|Ortodoxala kirko en l'urbo.
Krs railstation.jpg|Fervoyala staciono.
Siberian Federal University (site 4), Krasnoyarsk.JPG|Universitato.
"The First Tower", Krasnoyarsk.jpg|Maxim alta edifico en Krasnoyarsk (2009).


## Referi
Petrus la 1ma di Rusia

**Pyotr Alexeyevich Romanov**, nomita anke **Pyotr la Granda** (Juliala kalendario 9ma di junio 1672 til la 8ma di februaro 1725) esis caro di Rusia de 1682 til 1721, ed unesma caro di Rusiana Imperio, de 1721 til 1725.

Ilu profunde reformis lua lando, quo igis Rusia importanta Europala povo.

Pyotr esis tre granda (pluse 2 m) ma kun mikra pedi.
Ponto Rio-Antirio

La **Ponto Rio-Antirio**, oficale **ponto  Charilaos Trikoupis**, esas ponto en Grekia. Havanta  metri, ol esas la maxim longa vanto-ponto de la mondo, e la duesma teral uniono inter Peloponeso e kontinentala Grekia. Ol inauguresis ye la 7ma di agosto 2004, ed apertesis a la trafiko ye la 12ma di agosto sam yaro, 1 dio ante la komenco dil Olimpiala Ludi di 2004. 

Inter la problemi dum lua konstrukto esis la granda profundeso dil Gulfo di Korinto (til 65 metri), la manko di densa roki en la fundo por suportar la pezo di la ponto, la forta venti, e la sismala nestabileso di la regiono.
Viadukto di Millau

**Viadukto di Millau** esas estayo-ponto di granda voyo A75 supere la valo di Tarn, sudal Francia, la maxim alta (341 m) en la mondo depos 2005. Ol esas longa de 2.460 m.

Dum 2005 4,4 milioni pasi kun maxim 50.000 vehili per dio finala julio 2005.

La preco (2005):
* 4,9 € per lejera vehilo (6,50 dum julio ed agosto)
* 7,3 € per mediacanta vehilo (9,7 dum somero)
* 17,9 € per du rotaxi plu grava ke 3.5 tuni (omna yaro)
* 24,3 € per la 3 rotaxi.
* 3,5 € per la moti.

Konstruktisto grupo Eiffage esas koncesiono dum 75 yari.
Normandia-ponto

**Normandia-ponto** esas vanto-ponto sur Seine rivero (nord-westa Francia) inter Le Havre ed Honfleur. To havas longeso de 2.143 m (856 m inter la du pilieri) de 1995.
Kontrato di Brest-Litovsk

La **Kontrato di Brest-Litovsk** signatesis ye la 3ma di marto 1918 inter imperiala Germania e republiko di bolsheviki, lor la heredinto di Rusa imperio.

Ta kontrato konsakris la vinkeso Rusa, qua la bolsheviki ne povis reduktar. La Reda Armeo lore suciis pri la lukto kontre la "blanki" por pluse afrontar altra extera enemiki, dum ke Germani bezonis granda helpi sur westa (Franca) fronto. Da ta kontrato, signatita en urbo ube relo-largeso esas diferanta inter Europa e Rusia, tre granda teritori chanjas mastro. Ukraina (ta lasta esos tamen reprenar pos vinkeso di Germania ye novembro per Rusia), Bielorusia, Baltika landi, Polonia anexesis a Germana imperio. Amba parti esis kontenta, omna parti povis suciar pri plu granda danjeri.

Tamen la Germana infantrio helpis arivar tarde ad west-fronto dum Duesma batalio di Marne, nam tre longa disto e necesa tempo por repozar. La kavalrio restis per kontrolar cirkume 1 milion km².
Batalio di Dardanelles

La **batalio di Dardanelles**, anke nomizita **batalio di Gallipoli** o **batalio di Çanakkale** esis batalio qua eventis dum l'unesma mondomilito. La emo di ta batalio esis kontrolar la Maro di Marmara, en Turkia. To rezultis l'unika importanta vinko Otomana dum la milito.

L'ideo pri atakar Otomani en Gallipoli prizentesis unesmafoye dal Armeniano Boghos Nubar a la Britaniani en 1914. Britaniana marshalo Horatio Herbert Kitchener developis l'ideo pri atako, por separar Istanbul de Palestina, Siria ed Egiptia. Proxim la fino di novembro 1914 Winston Churchill propozis navala atako en Dardanelles, por kredar eroroze ke Otomana trupi ne esus suficanta por impedar l'atako. Segun la komencala plano, la floto Britaniana devus irar a la stretajo vers Istanbul. Malgre la kritiki di la federiti, ta plano aprobesis en januaro 1915.

## Navala kampanio
Komence la federita eskadro bombardis la rivala defensi Otomana. Pose li probis removar flotacanta torpedi alonge 60 km dil stretajo. La rivala defensi e la torpedi Turka an l'eniro dil stretajo neutrigesis, tamen granda parto de lua artilrio ne destruktesis, e minacis la navi kontre-torpeda del Federiti. Ye la 18ma di marto la duesma fazo dil operaco komencis. Navaro eniris e bombardis tri kurasonavi, qui sinkesis, e tri altra subisis grava domaji. La probo tra rivi esis haltita.

## Terala kampanio

Sequante, organizesis terala atako. Britaniana trupi desembarkis ye la 24ma di aprilo, ma la surpriz-atako faliis nam Turka defensi esis plu forta. Komandita dal Turka generalo Mustafa Kemal Atatürk, Turka trupi esis efikiva, e la federiti blokusesis en tre mala pozicioni. Tamen, somero esis kalvario mem per trupi kustumigita kun varma klimato, exemple l'Australiani.

La transvivinti evakuesis dum fino di 1915 e debuto di 1916.
Grozni

**Grozni** (ruse *Грозный*, chechene *Соьлжа-ГӀала*; ad 1869 – *Groznaya*, 1869–1998 – *Grozni*, 1998–2000 – *Djohar*) esas urbo en westala Rusia. Ol esas chefurbo di republiko Chechenia e samtempe un de lua distrikti. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 324,16 km².

Jacanta apud rivero Sunja, ol distas cirkume 1480 kilometri sud-este de Moskva. Dum l'unesma milito di Chechenia en 1996, nedependantisti rinomizis ol **Dzhokhar-Ghala**, signifikanta "urbo di Dzhokhar", homaje Dzhokhar Dudaiev, prezidanto di Chechena Republiko Ichkeria.

## Etimologio di nomo
Ruse vorto *grozni* signifikas *danjeroza*, *timenda* o *terorigiva* (homaje Ivan, la Terorigiva).

## Historio
Grozni fondesis en 1817 dal caro Alexandr la 1ma. Ol kreesis kom mikra fortreso, e plugrandigis lente til la komenco dil 20ma yarcento.

Pos fino di Sovietia, l'urbo okupesis dal rebeli qui deziris la nedependo di Chechenia (precipue pro religia racioni), dum l'unesma milito di Chechenia. Rusa armeo riprenis kontrolo di ol dum la duesma milito di Chechenia, ma ol restis bataliagro.

## Galerio

Grozny-j-neft-1915.jpg|Grozni en 1910.
Chechnya Grozny City.JPG|"Grozni-siti" – moderna edifici dil urbo.
Gudermes_City4.jpg|Altra imajo dil urbo.


Ahmat-arena2.jpg|Stadio *Ahmat Arena*.
Achmat-Kadyrow-Mosche, Grosny 2.jpg||Moskeo "Kordio di Chechenia".
Grozny,_Russia,_Grozny_at_night.jpg|Noktal imajo pri Grozni.


## Personi naskinta en Grozni
* Mamed Saidovich Halidovru en pl – un ek la maxim bona Checheniana luktisti dil sporto MMA

## Referi
Engaru, Hokkaido

**Engaru** (遠軽町, えんがるちょう) esas urbo en la provinco Hokkaido, Japonia. Segun statistiki por 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 1332,32 km².

En la regiono kreesis la lukto Aikido.

## Extera ligilo
Engaru
Yubetsu, Hokkaido

**Yubetsu** (湧別町, ゆうべつちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki de 2021, ol havis  habitanti.

Ye la 1ma di oktobro 2009 ol enkorpigesis l'anciena urbeto Kamiyūbetsu, qua nun esas distrikto, e lua tota surfaco augmentis a la nuna 505,79 km².
Takinoue, Hokkaido

**Takinoue** (滝上町, たきのうえちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 766,89 km².
Oumu, Hokkaido

**Oumu** (雄武町, おうむちょう) esas urbeto en la provinco Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 637.03 km².

Ol jacas an la nordo dil insulo Hokkaido, an la litoro dil maro di Okhotsk. Lua maxim alta punto esas la monto Piasiri (987 m).
Nishiokoppe, Hokkaido

**Nishiokoppe** (西興部村, にしおこっぺむら) esas vilajo (to esas, subdividuro di rurala distrikto) di Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 308,08 km².
West Edmonton Mall

*West Edmonton Mall*' (WEM), situita apud Edmonton, Alberta, esas maxim granda komercala centro en Nord-Amerika e l’uno di maxim importanta turistika loko en westa Kanada.

## Prizento

West Edmonton Mall havas surfaco di 500,000 m kontenita inter lia du etaji:
* multi granda komerci, plu 800 butiki e servici, do 110 quik nutrivi
* muti amuz-parci do Galaxyland ed Ice Palace en centro, World Waterpark e WEM's Adventure Golf en westo.

23.500 personi laboras e WEM havas 20.000 automobil-parko.

## Historio

WEM apertas unesma ye 15 di septembro 1981, e pluvasteskar.
Harry Potter

**Harry Potter** esas la nomo di noveli skribita da J. K. Rowling e la filmi kreita segun li. La precipua personajo esas mago qua anke nomizita Harry Potter. En filmi la karaktero esas pleita da Daniel Radcliffe, naskinta ye 1989. L'unesma novelo, *[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]* publikigesas ye 1997, ma l'eventi en la novelo esas ye 1991.

## Harry Potter en altra lingua

## Extera ligili
Harry Potter e la mi-sango princo

**Harry Potter e la mi-sango princo** (Angla: *Harry Potter and the Half-Blood Prince*) esas la sisesma parto di la Harry Potter noveli skribesas da J. K. Rowling. La libro montras la sisesma yaro di Potter che *Hogwarts* e unesme, la pasinto di *Sinioro Voldemort*.

Harry Potter e la mi-sango princo komencis vendesar ye la 16ma di julio 2005.
Otofuke, Hokkaido

**Otofuke** (音更町, おとふけちょう) esas urbo en la regiono Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 466,09 km².
Jingwei

**Jingwei** esas la nomo di ucelo en anciena Chiniana mitologio qua olim esas muliero nomesas Nuwa, la filiino di l'imperiestro Yandi. El mortis en la maro e divenis ucelo por venjar la maro qua mortigis el.
Silk-vermo

**Silk-vermo** esas larvo di faleno qua esas tre importanta ekonomiale por facar silko. Silk-vermo facas sua kokono ek silko, un kontinuala filo qua povas esar 300 til 900 metri.

## Historio
En Chinia esas legendo qua dicis ke la silko di silk-vermo deskovresis da imperiestrino anciena nomesas Xi Ling-Shi.
Kamishihoro, Hokkaido

**Kamishihoro** (上士幌町, しほろちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 694,23 km².
Shikaoi, Hokkaido

**Shikaoi** (鹿追町, しかおいちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 369,69 km².

## Referi
Obihiro, Hokkaido

**Obihiro** (帯広市, おびひろし) esas urbo en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki de 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 618,94 km².

L'urbo komencis developesar pos 1883.
Kassel

**Kassel** (til 1926 la nomo oficala esis **Cassel**) esas urbo alonge rivero Fulda, norde del stato Hesia, en Germania. Segun statistiki de 2023, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 107 km².

Depos 1277 Kassel esis chef-urbo di landgravio Hesia, depos di landgravio Hesia-Kassel, de rejio Vestfalia (de 1807 til 1813) e pose del *Kurfürstentum* ("elekterio") Hesia. Lua universitato (*Universität Kassel*) fondesis en 1971, ed esas importanta por ciencala inquesti.

## Historio
Kassel mencionesis unesmafoye en 913, kom loko ube rejo Konradus la 1ma di Frankonia signatis du dokumenti. La loko nomizesis *Chasella* o *Chassalla*, ed esis fortifikuro che ponto qua trairis rivero Fulda. Dokumento signatita en 1189 afirmis ke Kassel havis yuri kom urbo, tamen ol ne mencionis kande ta yuri grantesis.

L'unesma kastelo dil urbo konstruktesis en 1277. Pose, ol remplasesis da nova kastelo, qua brulesis dum incentio en 1811.

En 1807 Napoléon la 1ma donis a sua fratulo Jérôme Bonaparte la Rejio di Vestfalia; ol esis nova rejio kreita da Napoléon de la nuntempa stato Hesia e vicina Germana teritorii. La precipua urbo esis Kassel. Jérôme imitis la imperio-stilo di Paris, e dum kurta periodo Kassel esis kulturala centro en qua Jérôme disipeme rezidis. Napoléon desprizis ca konduto di sua fratulo, e refuzis financale suportar il. Rejio Vestfalia duris til 1813, kande Rusa armeo prenis Kassel.

## Geografio

La reliefo di Kassel esas plana en lua central areo e kolinoza en diversa arei. La maxim basa punto dil urbo jacas an valo di rivero Fulda, an altitudo di 132,9 metri. Lua mezavalora altitudo esas 167 metri, e lua maxim alta punto jacas 614,8 metri super la marala nivelo, che monto Hoher Gras.

La klimato di Kassel esas oceanala, kun influo kontinentala (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 0°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 17,2°C. La maxim alta temperaturo enrejistrita dum lua historio esis 37.2°C en julio, kontre ke la maxim basa temperaturo enrejistrita esis -26.7°C, en januaro.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 594,4 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 73,7 mm.

## Referi
Quadratala equaciono

En matematiko, **quadratala equaciono** esas polinomiala equaciono di duesma grado. Generala formo esas

: ax^2+bx+c=0\mbox{ ube }a\ne 0.

La letri *a*, *b* e *c* es nominita koeficienti: *a* esas la koeficiento di *x*2, *b* esas la koeficiento di *x*, e *c* es la konstanta koeficiento, anke nominita la *libera termo*.

Quadratala equaciono kun reala o komplexa koeficienti havas du komplexa radiko (i.e., solvi per x kande y=0) kustumala indikita kom x_1 e x_2, quankam la du radiki povas esar egala. Ta radiki povas esar kalkulita uzinta **quadratala formulo**.

Plu alta grado equacioni povas esar **quadratala en formo**, kom :

: 2x^6+3x^3+5=0.

Notez ke la plu alta exponento es duopla la exponent-valoro di mezo termo. Ta equaciono povas esar solvita direte o kun simpla substituco, uzinta la metodi ke esas disponebla per quadratala, kom faktoreso, quadratala formulo, o kompleta quadrato.

## Quadratala formulo
**Quadratala formulo** explicite donas la solvi di quadratala equaciono segun la koeficienti *a*, *b* e *c*, qua ni tempe asumar esar reala nombro (ma videz infra per ordinare) kun *a* esinta ne-zero. Ta solvi esas anke nominita radiko di equaciono. La formulo lektas

:
x_{1,2}=\frac{-b \pm \sqrt {b^2-4ac\  }}{2a}.


Alternativa formo existanta esas

:
x_{1,2}=\frac{2c}{-b \pm \sqrt {b^2-4ac\  }}.

{2(8)}
To donas la solvi x_1=3/2 e x_2=-11/4.}}

La termo *b*2 − 4*ac* esas nominita **[[diskriminanto]]** di la quadratala equaciono, per ke inter tri qualiteso altra kazi:

* se la diskriminanto esas zero lore to esas itera solvo *x*, e ta solvo esas reala. Geometrala, to signifikas ke la parabolo trasita da quadratala equaciono tushas *x*-axo en solo punto.
* se la diskriminanto es pozitiva, lore to esas du diferanta solvi *x*, amba reala. Geometrala, to signifikas ke la parabolo trasita da quadratala equaciono tushas *x*-axo en du punti. Plu, se la diskriminanto esas perfekta quadrato, la radiki esas racionala nombri -- en altra kazi to povas esar quadratala neracionala.
* se la diskriminanto es negativa, lore to esas du diferanta solvi *x*, amba komplexa nombri. La du solvi esas komplexa konjugi di uno altro. En ta kazo, la parabola ne intersektas *x*-axo.
Odesa

**Odesa** esas la 3ma maxim populoza urbo di Ukraina e la maxim importanta portuala urbo Ukrainana che Nigra maro. Segun statistiki de 2022, ol havis  habitanti. Ol esas l'administrala centro dil samnoma ''oblast'' (provinco). Ye la 25ma di januaro 2023, lua historiala centro deklaresis Endanjerigita Mondala Patrimonio di la Homaro da UNESKO, agnoskanta lua influo sur cinemo, literaturo ed arto, e kom respondo a la bombardo dil urbo dum l'invado di Ukraina da Rusia en 2022, qua destruktis o domajis edifici en la urbo.

Odesa esas portuala urbo apud varm aqui, e gastigas ambe la portui Odesa e Pivdennyi, ca lasta importanta por transporto di petrolo. Ol anke gastigas importanta universitati, de qui la maxim prestijoza esas l'Universitato Nacionala *I. I. Mechnykov*, qua fondesis en 1865. Odesa ank esas importanta turistala urbo, e havas importanta muzei e teatri, ultre plaji.

## Granda eskalero

La granda eskalero Potyomkin (ante "eskalero Richelieu") esas longa de 142 m, alta de 27m e larja de 12,5 m en lua somito (che la bulvardo Primorski), e larja de 21,5 m en lua bazo (che la strado Souvorov, apud la maro). Ol konsideresas la formala eniro dil urbo. Ibe Sergei Eisenstein filmis famoza ceno en 1925.

## Referi
Haber-procedo

**Haber-procedo** (anke *Haber-Bosch procedo*) es la reaciono di nitro e hidrogeno per produktar amoniako.

Nitro e hidrogeno reaktas sur fero katalizo sub condicioni di 200 atmosfero-preso, 450&nbsp;°C:

:N2(g) + 3H2(g) ↔ 2NH3(g) + ΔH ...(1)

La procedo esis developita da Fritz Haber e Carl Bosch en 1909 patentita ye 1910. Ul uzesis unesmafoye da Germani dum l'unesma mondomilito: Germania havis ante importita nitro de Chili ma bezoni per municioni e necertenta per suplio dum milito aplikis procedo. L’amoniako produktita es oxidita da produkto di nitrika acido en Ostwald-procedo.

Nitro es obtenita de aero, e hidrogeno de aquo e naturala gaso en vaporo reforminta:

:CH4(g) + H2O(g) → CO(g) + 3H2(g) ...(2)
Alain Bombard

**Alain Bombard**, n. ye la 27ma di oktobro 1924 til la 19ma di julio 2005, esis Franca biologiisto, fikikisto e politikisto. Ilu fameskis pos trairar Atlantiko per mikra inflebla batelo nomizita *Zodiac* e surnomizita *l'Hérétique* ("la hereziano") sen transportar provizuri.

## Studii, e la voyajo
Bombard studiis medicino en Paris. Ilu kakontis ke dum la printempo di 1951, korpi de 43 maristi qui mortis dum naufrajo montresis a lu. To modifikis ilua vido, e ilu decidis inquestar quale augmentar la transvivo-probableso en situacioni di naufrajo. Ilu komencis koncentrar su en augmentar la rezisto a hungro, dursto e fatigeso. Ilu iris inquestar che Oceanografiala Instituto di Monako e pos probi e konvinkita pri posibleso di transvivar naufrajo kun poka nutivi (nome planktono, fonto di vitamino C, por preventar skorbuto), ed obtenanta aquo de pluvi, de la maro o de fishi, ilu recevis suporto de Jack Palmer, Angla marino, e departis per mikra inflebla batelo mezuranta 4,65 metri longa kun mikra seglo, de Monako. Ilu nur transportis sextanto por navigado, planktono-filtrilo, materii por pesko e kelka libri. Pos 18 dii, *l'Hérétique* arivis en Baleari, e de ibe transportesis a Tanjer, Maroko.

Ye la 19ma di oktobro 1952 ilu komencis ilua navigado til Westal Indii, pos vizitir sua filiino en Francia. Ante ilu ja navigavis sur Atlantiko, de Tanjer til Kazablanka de la 13ma til la 20ma di agostom e de Kazablanka a Las Palmas de Gran Canaria de la 24ma di agosto til la 3ma di septembro.

Ita aventuro, AB jeriras kom ciencisto. Il konsignis skrupule tota lua observi, mezuris ito ke ilu glutis, lua senci, lua generala eto, lua arteriala preso e lua kordiala ritmo. Sen obliviar duesmala efekti pri drinkar mar-aquo, konsiderita lore kom la plu mala di veneni, ma precioza fonto di natro. Bombard filtris planktono, richo en vitamino C, por kombatar skorbuto. Il nutris su de fishi, rekoliis pluvuro kande la meteo esis oportuna, drinkis la «dolca» aquo obtenita de presar la karno di lua prizi. E drinkis la mar-aquo en poka quanti.

Palmer renuncis ma Bombard decidas departar audacoze de Las Palmas (Kanarii) ye 22ma di oktobro 1952, e rivovenas a Barbados ye 22ma di decembro, pos sis dekequin infern-dii, magreskita 25 kg.
Dessau

**Dessau** esas anciena urbo en Germania jacanta ube la rivero Mulde debushas an Elbe, en la ''Bundesland'' Saxonia-Anhalt. De pos la 1ma di julio 2007, ol apartenas al urbo Dessau-Roßlau.

## Dessau ed Ido
En Dessau eventis ye la yaro 1922 granda internaciona Ido-konfero. La Germana politikisto ed Ido-pioniro Heinrich Pëus venis de Dessau. Por la memorigo a Pëus eventis la yaro 2012 itere internaciona Ido-konfero en Dessau. Pro la centesma jubileo di la Ido-konfero 1922 eventos ye la yaro 2022 itere Ido-konfero por memorigar ca importanta evento di la Ido-movado.
Idi Amin Dada

**Idi Amin Dada** (17ma di mayo 1928 en Kampala til la 16ma di agosto 2003 en Saudi-Arabia) esis oficiro di armeo e prezidanto di Uganda. Il guvernis de 1971 til 1979 kom diktatoro. Giganto e brutalajo, il esis famoza pro cinikismo.

Barbet Schroeder cinematografis ca kruela diktatoro e lua extravagi, inkluzite deklarar su "la lasta rejo di Skotia" e gastigar avion-pirati en 1976 che Entebbe.

## Citajo

## Referi
Victor Hugo

**Victor Hugo** (1802 til 1885) esis Franca skriptisto.

Komence suportero di Napoléon la 3ma en 1848, ma pos stato-stroko ilu divenis opozinto, do ekigis a Jersey e pose a Guernsey.

Skribas stacante.

## Selektika verki
* 1831 - Notre-Dame de Paris
* 1859 - La Légende des siècles
* 1862 - Les Misérables
Shimizu, Hokkaido

**Shimizu** (清水町, しみずちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 402,18 km².

La nomo "Shimizu" originis de Ainu vorto *Pekerebetsu*, qua signifikas "klara e neta fluvio".
Shintoku, Hokkaido

**Shihoro** (清水町, しんとくちょう) esas urbo en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 259,13 km².
Ciencala klasifikuro di speci

= Diverseso di klasifikuri =

Pro lua ligilo kun la kulturala evoluciono di la homaro e l'evoluciono di la konoco, omna klasifikuro devas obligate evolucionar e do variar kun la socio-chanjo.

E se tradicion-socio evolucionas poke o tre lenta, to es inverso per socii nominita ‘ciencala’. Logike, naskas di ta fakto, klasifikuro-vario.

## Populala klasifikuro
Esante la maxim anciena formo por klasifikuro qua aparis en la historio, lua bazo esas simpla kriterii: simileso, supoza mori, brami, ec . Ul embarasas poka di ciencala donaji. Ante nekonocita, procedas per extenso e/o komparo : exemple, muso → vespertilio → kivo (shirma di pili, kivo es por chinini kom vegetala muso...).

Kulture lia kompara studio es tre savura (exemple komuna nomi di papavereto).

Ul dicernas mem, exemple otuso e strigo, rospo e rano, rato e muso ... omna speci parentigas qua es en kelka spiriti, supozita esar “spozulo e spozino”.

## Ciencala klasifikuro
Dure richigita til kreado **ciencala klasifikuro** di speci, nune kaduka ma ankore ofte uzita, de Karl von Linné. Divisas viva mundo en kin rejii.

## Filogenezala klasifikuro
La bazo di la filogenezala klasifikuro esas la "parenteso" inter speci. La filogenezo studias l'evoluciono di la speci de lua primitiva ancestri per studio di lua DNA.

:(vivinta) → rejio → bifurkeyo → klaso → rango → familio → genero → speco

Prokarioti esas unicelulala*, e lia genetikala materio ne jacas en ula nukleo. Li posedas enzimi lokita en celula parieto e genitas per diviziono celulala. Omna altra organismi nominezas eukarioti. La riprodukto celulala eventas per mitozo e ofte prizentas riprodukto di sexuala tipo.

## Biologiala klasifikuro

## Nominita konvenciono

La latina linguo ofte uzesas por klasifikar speci, ma l'Angla anke povas uzesar.
Oxo

**Oxo** (*Oxigeno*) esas korpo simpla, ek l'aero, ed uzata por respiro e kombusto. kemiala simbolo **O** ed atomala nombro 8.

Konstitucas cirkume 20,1% en volumo dil atmosferala aero
Fluoro

**Fluoro** esas kemiala elemento kun simbolo **F** ed atomala nombro 9.

Ol esas venenoza pala flava-verda, univalenta gaziva halogeno qua esas la maxim reaktiva kemiala ed elektranegativa di omna elementi. En lua pura formo to esas maxim danjeroza, efektigas grava kemiala bruluro en kontakto kun pelo.
Natro

**Natro** esas korpo simpla, metala, qua esas elemento esencala a sodo. kemiala simbolo **Na** ed atomala nombro 11.
Magnezo

**Magnezo** esas korpo simpla, metala, qua esas kombustebla, en aero, kun lumo blanka dazliva, lasante reziduo ek polvo blanka qua esas magnez-oxido. kemiala simbolo **Mg** ed atomala nombro 12.
Memuro, Hokkaido

**Memuro**  (芽室町, めむろちょう) esas urbo en Hokkaido, Japonia. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 513,91 km².
Aluminio

**Aluminio** esas kemiala elemento kun simbolo **Al** ed atomala nombro 13. Ol trovesas precipue en erco di bauxito ed esas remarkinda pro lua rezisto ye oxeso (pro pasiveso), lua forco e lejera pezo.

Ye la 23ma di februaro 1886 la metalo aluminio unesmafoye produktesis per facila procedo, tale ke aluminio ne pluse esis precoza metalo. Charles Martin Hall (1863-1914), de Ohio, Usa, komencis studiar kemio dum yuneso. Ilu renkontris la kemiisto Frank Jewett, qua esis savoza pri aluminio. Jewett deklaris ke chipa produktado di aluminio esus importanta por la mondo e por la deskovrinto, quo inspiris la experimenti di Hall. De 1881 Hall probis diversa metodi por obtenar la metalo de aluminio-oxido. Ilua patentizo di la sucesoza procedo en 1886 eventis en la sama yaro kam patentizo di simila procedo da Paul Héroult en Francia. Hall mustis demonstrar, ke sua deskovro esis la plu frua, quon il sucesoze facis.
Siliko

**Siliko** esas kemial elemento kun simbolo **Si** ed atomala nombro 14. Ol esas kristalala solido harda, metalatra, kun brilo grizablua. Ol esas la 8ma maxim abundanta elemento che Tero, ma tre rare existas en formo pura. Maxim freque ol trovesis kombinata kun oxo por formacar silico, SiO2, en la mineralo quarco, od en altra silikati.

Siliko fuzas che temperaturo di 1414°C, e vaporigas che temperaturo di 3265°C. Ol uzesas por fabrikar kelka tipi di stalo e nun, precipue por fabrikar mikonduktori.
The Flowers Of Romance

**The Flowers of Romance** esis punk bando de 1976/1977.

## Membri

* Sid Vicious
* Keith Levene
* Viv Albertine
* Palmolive
* Sarah Hall
* Jo Faull

## Extera ligilo

* punk77.co.uk : The Flowers of Romance
Taiki, Hokkaido

**Taiki** (大樹町, たいきちょう) esas urbeto en la provinco Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti.
Hiroo, Hokkaido

**Hiroo** (広尾町, ひろおちょう) esas urbeto en Hokkaido, Japonia. Segun statistiki dil yaro 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 596,14 km².
Kloro

**Kloro** (de la Greka χλωρος, qua signifikas "pala verda") esas kemial elemento simpla, gasoza, flava verdatre, qua saporas kaustike, uzata kom senkolorigivo e kom desinfektivo. Lua kemiala simbolo esas  **Cl** e lua atomala nombro esas 17. Ol esas cirkume 2.5 foyi plu pezoza kam l'aero, kun odoro desagreabla e toxika. Ol esas abundanta en la naturo, ed esencala elemento por multa viva organismi.

Kloro ne trovesas pura en la naturo, pro ol reaktas rapide kun altra elementi e kompozanti kemiala por formacar kloridi, exemple la klorido di natro, NaCl, abundanta en l'aquo di la mari e la kompozanto di la manjebla salo.

Ol deskovresis en 1774 dal kemiisto Sueda Carl Wilhelm Scheele, malgre ilu komence kredis esir kompozanto qui havis oxo. Scheele obtenis kloro de ta reakto:
:2 NaCl + 2H2SO4 + MnO2 → Na2SO4 + MnSO4 + 2 H2O + Cl2

En 1810 Angla kemiisto Humphry Davy montris ke kloro esis kemial elemento, e baptis ol "kloro" pro sua verda koloro. Kloro uzesis dum l'unesma mondomilito kom l'unesma tipo di kemial armo.
Kalio

**Kalio** esas korpo simpla, metala, volatila, qua oxideskas per kontaktar kun aero humida. kemiala simbolo **K** ed atomala nombro 19.

Resemblas kemiala Natro.
Kalcio

**Kalcio** esas korpo simpla, metala, flave blanka. kemiala simbolo **Ca** ed olua atomala nombro 20.

Esas maxim kustuma metalo en multa animali.
Skandio

**Skandio** esas kemiala elemento kun simbolo **Sc** ed atomala nombro 21. Ol esas metalo tre rare trovata che Tero, e deskovresis erste en 1879.

Erste dum la yari 1970ma ol komencis uzesar en aloyuri kun aluminio, e lua globala komerco sub formo di oxido esas nur 10 tuni omnayare.
Titanio

**Titanio** esas metalo kun kemiala simbolo **Ti** ed atomala nombro 22. Ol esas briloza, kun koloro arjentea, basa denseso, qua rezistas korodo per marala aquo, *aqua regia* e kloro. Pro lua rezisto fizikala e kemiala, e pro ne esar nekonciliebla kun homala organismo, ol uzesas en multa protezi, dental enplantaci e kirurgial equipuri.

Titanio deskovresis en Kornwal, Britania, en 1791, dal mineralogiisto William Gregor, e nominesis da Martin Heinrich Klaproth homaje titani de Graka mitologio.
Vanado

**Vanado** esas metalo blanka, kristalatra, denseso 5,7, atom-pezo 51, extraktita precipue de (V2O8Pb3)3 kemiala simbolo **V** ed olua atomala nombro 23.

## Referi
Fosfo

**Fosfo** esas korpo simpla, tre inflamebla, venenoza, qua lasas eskapar vapori alie-odoranta en la temperaturo ordinara di atmosfero, e lumetas en loko obskure. Ol havas kemiala simbolo **P** ed atomala nombro 15.
Sulfo

**Sulfo** esas kemiala elemento kun simbolo **S** ed atomala nombro 16. Esas abundanta, sen gusto, sen odoro, multa valento nemetalo. Sulfo, en nativa formo, es flava kristala solido. En naturo, ul povas trovesar kom pura elemento o kom sulfido e sulfato minerali. To esas esencala elemento per vivo e trovesas en multa amin-acidi. Lua komercala uzadi esas precipue en dungi ma anke uzesas larje por fabrikar kanon-pulvero, alumeti, insekt-ocidili e fungocidivi.
Mangano

**Mangano** esas korpo simpla, metala, blanka grizatre, harda e facile ruptebla, qua oxidesas aere. Ol havas kemiala simbolo **Mn** ed atomala nombro 25.
Fero

**Fero** esas metalo blanka, grizatra, fuzebla per alta temperaturo, tenaca, duktila, forjebla, magnetebla, uzata tre diverse en industrio. Ol havas kemiala simbolo **Fe** ed atomala nombro 26.

Fero esas la maxim importanta ingrediento por fabrikar stalo.
Kobalto

**Kobalto** esas korpo simpla, metala, stalo-griza, di qua ula kombinuri (oxido, arseniato) uzesas por bluigar porcelano, vitro, e c. Ol havas Kemiala simbolo **Co** ed atomala nombro 27.
Nikelo

**Nikelo** esas korpo simpla, metala, griza-blanka, desfacile fuzebla, forjebla, maleebla, polisebla, kun kemiala simbolo **Ni** ed atomala nombro 28. Ol esas harda e duktila, e konduktas bone kaloro. Ol uzesas en aloyuri kun fero por produktar stalo rezistanta a korodo.
Kupro

**Kupro** esas kemiala elemento kun simbolo **Cu** ed atomala nombro 29. Ol esas metalo kun koloro redatra, mola, maleebla e duktila, havanta alta termala ed elektrala konduktiveso. Ol uzesas en elektrala e termala konduktili, en metalfili por multa uzi, e kom kompozanto di multa aloyuri, exemple bronzo, arjento *sterling*, en aloyuri kupro-nikelo por monetifado, edc.

Kupro esas un ek la rara metali qui povas trovesar pura, pro to ol konocesas ed uzesas de la prehistorio, cirkume 8.000 yari aK. Mili di yari pose (cirkume 5.000 aK), ol komencis extraktesar de sulfida erci, ol divenis l'unesma metalo gisata en mulduro (c. 4000 aK) e divenis l'unesma metalo qua intence aloyesis kun altro, stano, por krear bronzo, cirkume 3.500 yari aK.

Nun, kupro obtenesas precipue de minerali, exemple malakito (Cu2CO<sub>3</sub>(OH)2), azurito e turkezo.

## Referi
Zinko

**Zinko** esas metalo simpla, blue-blanka kande l'oxidigo formovesas, lameloza, duktila, e kelke frajila al ambientala temperaturo. Ol esas fuzebla a la temperaturo di 419°C. Pos laminado, ol uzesas por facar kovrili di tekti, pluvo-kanali tektala, tubi, balnokuvi, siteli, edc. Ol havas kemiala simbolo **Zn** ed atomala nombro 30.

Zinko esas mineralo esencala a la vivo e por lua developo, sive ante nasko, sive pose. La deficito di zinko afektas cirkume 2 miliardi personi en tota mondo, ed asociesas a multa morbi.
Galio

**Galio** esas metalo analoga a zinko, mola, poke forjebla, havanta kemiala simbolo **Ga** ed atomala nombro 31. Ol ne existas kom libera elemento che naturo, ma existas kom kombinuro kun altra elementi en bauxito ed altra erci di aluminio.

Galio fuzas che temperaturo di 29,76°C, do ol esas liquida che temperaturo di homala korpo. Kom solido, lua aspekto esas arjentea-blua, ma fuzita ol divenas arjentea-blanka.
Arseno

**Arseno** es korpo simpla, metaloida, stalo-griza, facile ruptebla, di la kompozaji (l'aloyuri eceptate) esas venenoza; kemiala simbolo **As** ed atomala nombro 33.
Bromo

**Bromo** esas korpo simpla, metaloida, obskurareda, qua tre odoras quale kloro, di qua lu esas vicina pro l'ensemblo de sua propraji. Ol havas kemiala simbolo **Br** ed atomala nombro 35.
Rubidio

**Rubidio** esas metalo alkalioza, qua existas en ula aqui minerala, en ula vejetanti (betravo, tabako, teo, kafeo), en la lapidolito, bazalto, e.c., e deskovrita samatempe kam cezio, de Kirchhoff e Bunzen. kemiala simbolo **Rb** ed atomala nombro 37.