open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Беканаькъан Султана Хьамзат

**Бе́канаькъан Су́лтана Хьамза́т** (; ваьв 1973 шера кӀимарса бетта 25 дийнахьа Наьсаре, НГӀАССР) — лор, оазархо, йоазонхо, композитор. Паражерча госпитало-университетий юкъарчений доктор-атташе яха статус йола лор ва.

## Вахар
ЗӀамига волча хана денз иллешцара гӀулакх дезаш, фаьренгий товшхалца чам болаш хиннав, ше лор хулилга сатувсаш а хиннав. 24 шу даьннача хана Москвера Пирогова цӀерагӀа йола эрсий паччахьалкхен лорий университет цӀеча дипломаца йоаккх. ДӀахо Фаьренгий къаьша оттаяьча къамашта юкъерча культурай конкурсе да́къа лоац фаьренгий меттала. ТӀаккха Париже вода говзал Ӏомаяйта эзар сага юкъе конкурсе да́къа ла́ца. Цига а чакхвоалл. Цигга Беканаькъанчо шерача профила лорал ду, ший болх Дарбанче-Университеташка лелабеш 10 шу совгӀа ха йоаккх дарбан гӀулакхи хьехари цхьан дӀахьош. Цхьацца шерашка лоархӀаме йолча Ваграм авеню тӀа (avenue de Wagram) частни болх лелабаьб ший ший кабинете. ТӀехьарча шерашка цхьан компане чу лор-эксперт волаш дукхача Фаьренгий мехка пхьанашкеи регионашкеи лийнав лорий учреждений белха овсарал алсамйоаккхаш. Хьамзата тӀадиллачох иштта дарбан ралсаш къамани европайи нормативах йолаяри, хургболча лорашка хьежари, тайп-тайпара лазараш дола унахой лелабари хиннад. Шийна тӀа мел дожадаьр лакхача дарже кхоачашдеш а хиннав. Балха-новкъосташкареи лорий учреждений администрацешкареи дукха баркал оала грамоташ ихад Хьамзата.

Цун Ӏилман балхаш къамашта юкъерча лорий тептарашка арадийнад, царна юкъера белггала да «Къавалара механизмаш», «Ауто-иммунни нейтропени».

2000-гӀа шераш долалуш Россе Дворяний Юкъарлен Регентий Гулламо (совета) соцам барца Беканаькъан Хьамза́та́ «Граф» яха титул еннай. 2010 шера Париже цун фаьренгий меттала дола дешарг арадоалл «L’itinéraire d’un ingouche» *(Цхьан гӀалгӀачун никъ)* яхаш. Цу шера «Retour à Bligny» яхача кино чу полхой цӀий доаллача ло́ра-мукъамхочун а́мал ловзаду ― Доктор Плавнер, цунца цхьана фаьренгий актрисса я — Christine Brücher.

2016 шера аьтинга бетта Париже хиннача фаьренгий оазарлен яхьашка толам ма баьккхинге, Хьамзата оазарий гуллама кепатох « Reflet», «Кизга юхатохар» аьнна цӀи а йолаш.

2014 шера Евкуранаькъан Юнус-Бека Хьамзата «Фаьренгийи ГӀалгӀайи мехкашта юкъера диношта юкъареи къамашта юкъареи гӀулакх дегӀадоалдарахи чӀоагӀдарахи» грамота еннай. 2017 шера оагӀой бетта «ГӀалгӀай Республика кхелла 25 шу да́ларах йола юбилея майдилг» еннай лоралеи, литературеи, оазарлени, мукъамеи баьча къахьегамах.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Romantisme ingouche 
* L’Itinéraire d’un Ingouche
* ''Асият Готчиаева.'' Хьамзатах лаьца ференгий меттара таржам

ОагӀат:ГӀалгӀай лораш
ОагӀат:Беканаькъан
Оздой Мурада Ахьмад

**Оздой Мурада Ахьмад** () — зӀамагӀа лейтенант, Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀема доакъашхо, фекемахо, Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 1995 ш. Села 8 дийнахьа (венначул тӀехьагӀа).

Ваьв Тушола 10 дийнахьа 1922 шера, Наьсаре, ГӀалгӀайче, Лоамарой АССР-е, РСФСР-е.

Кхелхав Саькура 25 дийнахьа 1999 шера ГӀалгӀай Мехка Наьсаре.

## Белгалдаккхар
Эрсечен федеративни оттам

**Эрсечен федеративни оттам** () — Эрсечен паччахьалкхен оттама кеп я. Федеративни оттам дӀакхайкабаь хиннаб XX бӀаьшера хьалхарча шерашка. Эрсече юкъедоагӀача даькъах оал **[[Субъекты Российской Федерации|Россе Федерацен субъект]]** е лоацца **Федерацен субъект**. 1993 шера тӀаийцача Конституце оттадаьчох Россе Федераци латт цхьатарра бокъонаш йолча субъектех. Федераце чура аравалара бокъо могаяьяц.
Зовр-Ков

**Заур-Ков**, е **Дзаур-ков**, хьалха **Заур-коу** (, ) — хӀанз йоацаш йола къаьнара гӀалгӀай кхаьлл. Из иллай хӀанзара Буро уллача лаьтта. Цу Заур-Ковна доазона тӀа диллад Бурон гӀапков 1784 шера.

## Цӏи

## Белгалдаккхар
### Комментареш

### Хьасташ

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Тӏатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен яйна дӀаяьнна нах баха моттигаш
Буро (маӀанаш)

**Буро** — массехк маӀан дола термин я.

* буро (я) — гӀапков, моастагӀий бӀу юхатоха оттаяь чӀоагӀале. ()
* Буро —  Даькъастен пхье.
* Буро — Буро-Пхье лаьтта гӀапков.
Пхьен округ (Эрсече)

**Пхьан округ** () — Эрсече леладеча муниципальни кхолламий тайпашта юкъера цхьа тайпа.

## Белгалдаккхар

*
Буро (пхьан гом)

**Буро пхьа** () — административно-лаьттан да́къа а (республика доалахьа йола пхье), муниципальни кхоллам а ба (пхьан гом) Россе Федерацен ГӀинбухерча ХӀирийче

Административни юкъ — Буро я.

## Нах баха моттигаш
Буро пхьена юкъейоагӀа лохе белгалъяь нах баха моттигаш:

## Белгалдаккхар
Синоним (таксономи)

**Сино́нимах** биологе таксономе чу оал цхьан биологе таксонах йоахача шин а шиннел дукхагӀа а йолча цӀерах. «Синоним» яха дош хьахиннад укх шин дешаех:  «цхьана» +  «цӀи».

Линней Карла 1753 шера денз, цун *[[Species plantarum]]* («БаьцовгӀий кепаш») яха болх арахийцача хана а, цул тӀехьагӀа а, бархӀ эзар гаргга кепа цӀераш техкай. Царех дукхагӀа яраш ца хувцалуш таханарча хана а лелаш я. Дале а деце а таксонех декъадалар а таксоний цӀераш а абсолютни яц. ЦӀерий раж ха дӀа мел йода хувцалуш я Ӏилма хувцадаларга хьежжа. Из бахьан нийслу дуккха синонимаш — тхьовре йовзаш йолча таксоний шоллагӀа цӀераш. Цу цӀерий массал алсамъювлаш я тахан а. Цхьа долча бесаех массехк итт синоним йоалаю.

## Белгалдаккхар

## Литература
*
Форда тӀехера лакхал

**Форда тӀехера лакхал** *(Высота́ над у́ровнем мо́ря, высота́)* — лаьтта тӀара моллагӀа йолча меттига́и лакхала чот дӀайолалучара́и (дӀайолалу меттига́) юкъера йола башхало линейни йистар да. ДӀайолалуча моттиге *(в исходном пункте)* йола лакхал кӀолха́ (йоаценна) нийсса я.

## Белгалдаккхар
Мехкал

**Мехкал** *(да)*, иштта **Ӏалама лоаттам** *(ба)* (, ) яхар соттам ба — маьлха зӀанараш нийсача тӀехенах саттар — дукхача шерашка (иттшерашка) латтача хаоттама система. Ӏалама лоаттамаи хаоттамаи юкъера башхало я хаоттам хӀанз, укх сахьате латташ дола хьал долга, хӀаьта хаоттама ший экам ба: температуран, тӀунала, тӀехар-Ӏена Ӏоткъама.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Ӏалама лоаттам
Малсаганаькъан Оарцха Ахьмад

**Ма́лсагнаькъан Оа́рцха Ахьмад** () — гӀалгӀай Ӏилманхо-фольклорист, литературовед, хьехархо, филологе Ӏилмай кандидат.

Ваьв 1932 шера наджгоанцхой бетта 2 дийнахьа Буро тӀа.

Кхелхав 1993 шера оагӀой бетта 19 дийнахьа.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой
MycoBank

**MycoBank** — жӀаленускалий микологе номенклатурах долча хоамашта регистраци яра духьа а уж лорадара духьа а хьаяь проект я.

## Белгалдаккхар
Синоним (маӀанаш)

**Сино́ним** (дош хьахиннад укх шин дешаех:  — цхьана +  — цӀи):

* **[[Синонимаш]]** (лингвистика чу) — дӀаоалаш оазашца а Ӏояздеш а шоайла тара а доацаш, амма лексически маӀан тара дола дешаш да цхьан къамаьла доакъон.
* Синонимаш (биологен таксономе чу) — цхьан биологе таксонах йоаха шиъ е шиннел дукхагӀа йола цӀи.
* Синоним (фармацевтика чу) — 
* «Синонимаш» — жугтий мехкарча режиссёра Надава Лапида фильм
* Synonym (SQL) — дарий базан объект я, из лелаю кхыйолача объектех альтернативни цӀераш техкара духьа.
Устюжна

**У́стюжна** — Эрсече пхьа, Идал-Пхьан областа Устюженски шахьара административни юкъ.

## Белгалдаккхар
Иласха-Юртара Хьажа

**[[Иласха-Юрт]]ара Киший Кунта-Хьажа** — нохчий суфий шейх. Цо билла́ча наькъах оал Хьажий вирд, из дӀахьош болча нахах хьажий-мурдаш оал. Илисха-Юртарча Хьажах иштта «**устаз**» ( — хьехархо) оал, из Ӏарбий меттала «хьехархо» яхилга да. ГӀалгӀашка бусалба ди тӀаэцийтаб яхаш вувц, цхьабакъда из ишта доацалга хьахайташ дукха тохкамаш да, цун вирдах болча наьха тӀехьа.

Шамала Кунта-Хьажийга хьехам бе могадаь хиннадац цо нах гӀоазота́ аравала везац яхаш къамаьлдарах.

## Белгалдаккхар
Новгорода губерни

**Но́вгорода губе́рни** () — Россе импереи, Россе республикеи РСФСР-еи хинна административни-лаьтта дакъа да (1727 шерара денз 1927 шу кхаччалца). Цун юкъ хиннай Новгород пхье.

## Белгалдаккхар
Аят

**Ая́т** () — КъорӀан зӀамагӀа дола да́къа да. Иштта из дош кхетаду «байт» *(стих)* яхача дешаца. КъорӀан чу аят яха дош 382 *(кхо бӀаьи дезткъа шозза)* хьоахадаьд.
Аят (маӀанаш)

**Аят:**

* Аят — КъорӀан зӀамагӀа дола да́къа.
* Аят (Тоболах хьакхета хий) — до́да хий
* Аят (Караталаятах хьакхета хий) — до́да хий
* Аят — казахстанера мини-футбола клуб
* Аят аль-Курси — «аль-Бакъара» («Етт») яхача сурата 255-гӀа аят.
Цица

**Цица** (, ) — цхьан е шин шера даха  яхача ваьрах йола биологе кеп.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Зонта
ОагӀат:БацовгӀаш алапатах
ОагӀат:Евразен буне
ОагӀат:КӀоанолгаш
ОагӀат:Хоза хьадж
ОагӀат:Оасара баьцовгӀаш
Ӏакъат

бер малхадаларах Далла хоастам бар гойташ дола цхьан е шин устагӀанна урс хьакхар.

## Белгалдаккхар
ГӀалгӀай автономе область

**ГӀалгӀай автономе область** — РСФСРе 1924—1934 шерашка хинна лаьттан-административни да́къа.

Областа административни юкъ — Буро.

## Тархьар
ГӀалгӀай автономе область 1924-ча шера кӀимарса бетта 7-ча дийнахьа вӀашагӀъеллай дӀаяьккха хиннача Лоамарой АССР ГӀалгӀай округах. НанагӀала областа́ юкъе ца йода автономи йола Буро оттаяьй, бакъда Буро иштта ХӀирий автономе областа а нанагӀала хиннай.

Ардара бетта 16-ча дийнахьа денз ГӀалгӀай автономе область Даькъастерча йиста́ юкъе хиннай.

1928-ча шера оагӀой бетта 7-ча дийнахьа ший кхетача Даькъастен парте крайкома  цхьа кӀира ха а йилла́ амалт даьд комиссенна, Буро ХӀирий автономе областах дӀахоттара бахьан долаш, ГӀалгӀай автономе областа хьашташ Ӏалашдарах лаьца хаттар кийчде аьнна. Хаттар кийчдеш шин лостамах уйла е аьннад: е къаьстта гӀалгӀашта йола юкъ хьаяр, цу гӀулакха́ эшаш йола булама кечалаш дӀахьожа а яь, е ГӀалгӀай областа товшхала-боахама хьашташ Ӏалашдара духьа Бурох цхьа да́къа хьакъоастадар.

1934-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа ГӀалгӀай автономе область Нохчий автономе областах дӀа а хетта Нохч-ГӀалгӀай автономе область вӀашагӀъеллай.

## Административни екъар
Эггара хьалха кхаь шахьара екъалуш хиннай: Ачалкхен (Дола-Ков), Лоаман (Ахкий-Юрт), Наьсарен (Наьсаре)

Мутт-хьал 8 дийнахьа 1926 шера Ачалкхен шахьарах Дола-Ковна шахьар хьаяьй, хӀаьта Лоаман шахьар йийкъай: Галашкен шахьара́и ГӀалме шахьара́и.

Юххера 1931-ча шера ардара бетта 1-ча ден хьалах областа юкъе йодаш йиъ шахьар хиннай:
# Галашкен шахьар — Галашке
# Наьсарен шахьар — Наьсаре
# ГӀалме шахьар — Буро
# Дола-Ковна шахьар — Дола-Коа

## Бахархой
Ерригача союзе 1926 шера хиннача хьисап деш нах дӀаязбарах ГӀалгӀай областе 75 133 саг ваьхав.

Къамий лоаттам иштта хиннаб:

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* РСФСР-а административни-лаьттан декъар
* Автономе область ГӀалгӀайче

ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:ГӀалгӀай автономе область
Хьайба (сом)

**Хьайба́** (, квит, ) — гаьна хьисапе йолча баьцовгӀай ваьр я  яхача дезала чура.

**Ма ярра хьайба́** *(Айва обыкнове́нная; Cydonia oblōnga)* яха кеп — цу ваьра цаӀ мара йоаца кеп я.

## Белгалдаккхар
Сураэпаш

**Сураэпаш** (, ) — дакхадийнаташ да, царгаш-йӀаьха дийнатий (Rodentia) бӀарашдуарга (*Sciuridae*) яхача дезала викалаш ба.

## Белгалдаккхар
Липецк

**Ли́пецк** — пхьа я (1779 шера денз) Россе Федераце. Липецка областан административни юкъ я.

## Белгалдаккхар
А-1 (маӀанаш)

* **[[А-1]]** — СССРеи Европеи хьалхара хинна йола герза ядерни реактор.
* А-1 — Олег Антонова конструкцен Ӏомавеш йола планёр я.
* А-1 — лай тӀагӀолла хехкар.
* А-1 — советий хибухара кема да АГ тайпах.
КъорӀа

**КъорӀа** *(да)* (  — *аль-К̣ур’а̄н *; ) — бусалба супа йоазув. «КъорӀа» яха дош укх Ӏарбий дешаех хьадаьннад: «хьахозаш дешар», «хьехам»(КъорӀа, 75:16-18). Мухьаммад Пайхамарага, ﷺ, Ӏодоссадаьд из Джабраил малайкага гӀолла.

КъорӀа вӀашагӀделлад Зайд ибн Сабит хьалха а волаш Абу Бакреи Ӏумареи амарца. ЦаӀ мара йоаца нийса эрш аьнна дӀачӀоагӀъяьй кхоалагӀча халифа Ӏусмана.

КъорӀа 610—632 шерашка доссадаьд ткъаь кхаь шера, хӀаьта хьалхара воахьи Мухьаммада́, ﷺ, дайтад цун шовзткъа шу долча хана, Мархий бетта. КъорӀа дӀаяздаьраш сахьабаш ба, Элчано, ﷺ, дӀа а оалаш.

Бусулба паччахьалкхенашка КъорӀеи Суннати дин а бӀорахой а Ӏаьдала а низама́ — шарӀанна — бух болаш да.

## Белгалдаккхар
Аль-Бакъорот

Сурат аль-Бакъара — эггара дӀаьхагӀа дола сурат да КъорӀан чу.
Етт

**Етт** () — коа тӀарча бугӀий дехка дола се хьайба.

Етт курша доккхийча хьайбаех лоархӀаш ба. Дулхи, шуреи, цӀокеи даккхара духьа лелабу из. Етт яха дош цхьоален таьрахье легадеш хилча цун овла *«Ӏатт»* яхача овлах дӀахувцалу: *Ӏатта, Ӏатто, Ӏаттаца, Ӏаттах*, иштта дӀ., хӀаьта дукхален таьрахье — *[[доахан]]* да. 

БугӀий се хьайбах «етт» алалехь *[[тёлкой|шинар]]* оал (духхьашха пхаьрделлца), пхаьрдаьчул тӀехьагӀа эггара хьалха дахкаллца *[[Нетель|духьарг]]* оал. Шера да́къа чакхдаьлча пхаьра ца хиннача шинарах а, иштта, кхоъ е дукхагӀа бутт баьлча пхаьра ца хиннача Ӏаттах а (йисте бугӀа йоллашше) *[[яловая|Ӏаьхара етт]]* оал. Пхоарал 9 бетта хул.

Ӏилмангахьа «етт» аьнна оал цхьадолча барг-шолха долча се дийнатех а, масала, се булах.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Доахан
Проект:ГӀалгӀай мотт

__NOEDITSECTION____NOTOC__
ВИКИ-ПРОЕКТ**<h2 style="margin:0; padding:0; color:}; font-size:400%; font-weight:bold; border:0"><span style="font-family:constantia">ГӀАЛГӀАЙ МОТТ</span></h2>**
Эрсече хинна бӀорахой тӀом

**Эрсече хинна бӀорахой тӀом** *()*  — тайп-тайпарча политикай, къаман, юкъарлен тоабаштеи паччахьалкхен кхолламаштеи юкъе хинна Эрсечен импере доазон тӀа хинна тӀемаца бола къовсам. Уж къовсамаш дӀадоладенна хиннад 1917 шера АьрхӀий 25 (Лайчилла 7) дийнахьа большевикий Ӏаьдал дӀаэттачул тӀехьагӀа, хӀаьта 1922 шера АьрхӀий 25 /1923 шера Баьцамеа 16 денга кхаччалца хилар.

## Белгалдаккхар
Караганден область

**Караганден о́бласть** () — ГӀазакхстане юкъерча даькъе ула область я.

## Белгалдаккхар
Балхаш (пхьа)

**Балха́ш** () — ГӀазакхстане Караганден областе ула пхьа. Балхаш яхача Ӏама гӀинбухен берда тӀа ул из.

## Белгалдаккхар
1983 шу

Цхьанкхийттача Къамий Организаце дӀакхайкадаьд **1983 шу** «Халкъашта юкъера бувзамий шу» да аьнна.

## Белгалдаккхар
Ӏаьржа къайг

**Ӏаьржа къайг** *(я)* (, ) — оалхазар. Ӏилман классификацега диллача, «Ӏаьржа къайг» яхар биологе кеп я хьаргӀаш яхача ваьра юкъейодаш.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Проект:ГӀалгӀай мотт/КъамаьлӀоморг/Intro

__NOEDITSECTION__
**КъамаьлӀоморг** () — гӀалгӀай мотт ховш боацача (е дика ховш боацача) наха́ хетаяь йола вики-проект я, укх ма́заоагӀона чу а, иштта кхычахьа а, из мотт лелабе аттагӀа хургдолаш.

**Теркалде:** къовлоргаш чу «(...)» йоалаяьй кхалсагага е шиннел дукхагӀа болча нахага оалача хана лелаю хандешай формаш (масала, «йийрза», «дийрза», «йойла», «долда», иштта кхы а.).

## '''Моаршал хаттар''' • Приветствие

## '''Шун тӀа''' • За столом

## '''Даькъалдувцар''' • Поздравление
• МоллагӀча цӀайца саг даькъалвувцаш иштта оал: «Аз даькъала вувц хьо фунаьхкдаьча цӀайца (денца)!»
• Поздравляя человека с каким-либо праздником говорят так: «Я поздравляю тебя с таким-то праздником (днём)!»

### ''Ваь ди • День рождения''

**Бер дар даькъалдувцар / Поздравление в связи с рождением ребёнка**

### ''Мархаш • Праздник окончания поста''

### ''ГӀурбаш • Праздник жертвоприношения''

## '''Ловца''' • Пожелание

### ''Наькъахочунна • Путнику''

### ''Хьажол даьчунна • Паломнику''

### ''Унахочунна • Больному''

## '''Кодам''' • Соболезнование
Проект:ГӀалгӀай мотт/ГӀалгӀай каламаши фразеологизмаши

* Ак
* Астараша вига хьо
* Байтмал-яӀ
* Вададай
* ВорхӀе да
* ЗӀар даьккхад шоана?
* Иппали
* Маьржа-яӀ
* Мала веннача дакъа?
* Оввай
* Турс-гӀадж
* Хьа даь вала Ӏаб
* Ча тешийла хьох
* Эшшаьхь
* Ӏалаьлай
* 
*
*
Малсаганаькъан Кураза Зоврбик

**Малсаганаькъан Кураза Зоврбик** () — гӀалгӀай советий йоазонхо, гӀовтамхо, просветител, Ӏилманхо. ГӀалгӀай алапат оттадаьр ва латиний йоазона тӀа.

Ваьв Этинга 3 дийнахьа 1894 шера.
Кхелхав Села 14 дийнахьа 1935 шера.

## Белгалдаккхар
Проект:ГӀалгӀай мотт/Дошлоргаш

ВИКИ-ПРОЕКТ**<h2 style="margin:0; padding:0; color:}; font-size:400%; font-weight:bold; border:0"><span style="font-family:constantia">ГӀАЛГӀАЙ МОТТ</span></h2>**
Тийрк (газет)

**Тийрк** () — Буро тӀа 1906–1918 шерашка арахецаш хинна газет.

## Белгалдаккхар
КӀай лайзиза

**КӀай лайзиза** (, ) — баьцовгӀай кеп я Лайзизай ваьрах.  яхача дезала юкъедоагӀаш да из баьцовгӀа.

## Белгалдаккхар
Малсаганаькъан (нах)

**[[Малсаганаькъан|Ма́лсагнаькъан]]** тайпах хинна а болаш бола а цӀихеза нах:
* Малсаганаькъан Мухьаммада Абубакар (род. 1959) — Россе паччахьалкхен къахьегамхо, ГӀалгӀай Республика Доалчен тхьамада (2013 шера сентябрь бетта денз).
* Малсаганаькъан Оарцха Ахьмад (1932—1993) — Ӏилманхо
* Малсаганаькъан Татархана Ахьмад (1912—1942) — советий фекемахо, Сийлахь-Боккхача тӀеман доакъашхо ва, Россе Федерацен Турпал а ва.
* Малсаганаькъан Уматгире ГӀапур — кардиохирург, хьалхара гӀалгӀай лорий Ӏилмай доктор, профессор.
* Малсаганаькъан Габиса Зяутдин (1913—1994) — юрист, Ӏилманхо, юкъарлен къахьегамхо, адамий бокъо лораер.
* Малсаганаькъан Дахий Дошлакъа (1898—1966) — Ӏилманхо
* Малсаганаькъан Кураза Зоврбик (1894—1935) —  Ӏилманхо. ГӀалгӀай алапат латиний йоазон тӀа оттадаьрех лоархӀ.
* Малсаганаькъан Кураза Фатима (1902—1932) — хьалхара гӀалгӀай оазархо.
* Малсаганаькъан ГӀайтий Иналкъа — Лоаман АССР-а лаьтта народный комиссар земледелия Горской АССР. Первый председатель ингушского облисполкома, член ЦИК СССР.
* Малсаганаькъан Товсолта Саварбик (1868—1944) — российский военачальник, генерал-майор, участник Первой мировой войны.
* Малсаганаькъан АртагӀа Сосаркъа (1895—1976) — россе эпсар, «Соловки» яхача гӀайрен тӀа хиннача набахтара байдачарна юкъе хиннар.

## Белгалдаккхар
Балкхарой

**Балкхарой**, **Балкхаруой**, **Моалкхарой**, **Малкхарой** (*[[Къарший-балкхарой мотт|къар.-балкх.]]* *малкъарлыла*, *таулула*; ) — ГӀинбухерча Кавказера къам да, дукхагӀча даькъе Балкхаре бахаш ба, иштта уж бах Баксани, Чегеми, Хазнидони, Черек-Балкарскийи, Черек-Хуламскийи яха хиш лакхехьара ӀодоагӀача моттигашка. Балкхарой кавкасиона антропологе тайпах ба. Бувцаш бола мотт туркий дезалах бола къарший-балкхарой мотт ба.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Къарший-балкхарой мотт

**Къарший-балкхарой мотт** (*къарачай-малкъар тил*, *таулу тил*; ) — тюркий меттаех мотт ба къаршаши балкхароши бувцаш. ХӀанзара цӀи массане тӀаийца я 1950-гӀча шерашкара денз, хьалхагӀа цох оалаш хиннад *лоаман-татрий*, *лоаман-туркий*, *татрий-джагатай*.

## Йоазув
1920-гӀа шерашка кхаччалца  Ӏарбий йоазув леладаьд. Хьалхара къарший-малкхарой метта йоазоний йилá ха XVII — XVIII бӀаьшераш да.

Латиница дух тӀа а йолаш къарший-малкхарой метта алапат де гӀертар 1880-ча шерашка хиннад. 1924—1939: латиница дух тӀа а йолаш йоазув. 1939-ча шера денз —  кириллица.

1990-ча шерашка «Юйге игилик» (Üyge Igilik) яхача газетий цхьаццадола арахецараш литиницаца хиннад.

ХӀанзара къарший-малкхарой алапат:

## Белгалдаккхар
Халкъа Комиссарий Совет

**Халкъа [[Комиссар|Комисса́рий]] Сове́т** (, аббр.: ***', ***') —  Советий Эрсечеи, ССРС-еи, цун республикашкеи хиннача правительствой цӀи. Из цӀи лелаеш хиннай 1917 шера АьрхӀий 27 дийнахьа денз 1946 шерага кхаччалца.

## Белгалдаккхар
ХенахзӀокъеттарг

**ХенахзӀокъеттаргаш** (, ; ) — oалхазарий ваьр да хенахзӀокъеттарга дезала чура. Уж оалхазараш даьржа да Евразеи ГӀинбухера Африкеи. *ХенахзӀокъеттаргаш* аьнна оалаш да цу дезала кхыдолча оалхазарех а.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Оалхазараш
Ӏуйре

**Ӏуйре** *(я)* () — бийса́ тӀехьеи делкъенна хьалхеи доагӀаш дола ден дакъа.
Ӏуйран дуачох *[[марта]]* оал.

## Меттагахьа
«Ӏуйре» яздеча хана «Ӏ» алапа тӀехьа «у» яздой а, нийсагӀа «Ӏи́йре» алар да. «Ӏуйре» алар гӀалат да.

### Фразеологизмаш
* Ӏуйре мо цӀена я цун уйлаш
* Ӏурра-сарралца (бӀарчча дийнахьа)

### Кицаш
* Бийсан лийнар зуламах кхийнав, Ӏуйран лийнар рузкъах кхийнав.
* Ӏуйpe цӀеелча маша кийчбе, сайре цӀеелча кхача кийчбе
* Ӏуйран вена хьаьша гайнавац.
* Ӏурра хулчий леха тӀехье ма кхуйла

## Хьажа иштта
* Ди
* **[[Бийса]]**
* **[[Делкъе]]**
* **[[Сайре]]**
* **[[МаьркӀаже]]**

## ТӀатовжамаш

Ӏуйре
МаьркӀаже

**МаьркӀаже** (, ) — тӀехар-Ӏанаро Лаьтта тӀа сердал хулийтача хана дола хан дакъа да. Амма малх цу хана анайиста кӀал хул.

## Хьажа иштта
* Ӏуйре
* Бийса
* Ди
* Сайре

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ха
Шишханаькъан Солсбика Темарлан

**Шишханаькъан Солсбика Тамерлан** () — гӀалгӀай Ӏилманхо, Ленина преме лауреат (1976 ш.).

## Биографи
Ваьв Буро тӀа 1937 шера тушола бетта 8 дийнахьа.

Кхелхав 1983 шера маьтсела бетта 1 дийнахьа.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:СССР металлургаш
ТӀаргам

**ТӀаргам** () — гӀалгӀай шира кхаьлл. Из улл ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре. ХӀанз цхьаккха саг ца ваха юрт я, Ӏаьдалага диллача Хьулена юкъейоагӀаш я.

Кхаьлла доазон тӀа «ТӀаргам» яхаш архитектурни комплекс я, цунна юкъейода массехк тархьаран объект: гӀала хьисапе йола доккхийча кхертӀоех етта́ гӀишлоши, 4 вӀови, 4 — ахвӀови, 16 ах йохаяь гӀалеи, 19 маьлхара кашеи, 2 къуббеи, 5 элгаци. Уж гӀалгӀай архитектура объекташ а, ерригача юртан доазув а ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектуреи Ӏаламеи музей-заповедника юкъе а йолхаш, Ӏаьдало лораеш я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Нематодаш

**Немато́даш** е **Герга нӀаний** (, ; ) — канадувлачар тоабан баге-хьалхагӀа хьахулача дийнатий тайпа да. Таханарча дийнахьа Ӏилма чу тахка а техка белгалъяккхай паразиташ морг а маьрша а да́хача 24 эзар нематодий кеп. 

Маьрша да́ха нематодаш Ӏеш хул лаьтта кӀал а, тезача хиш чу а, форда чу а. Цига цар дукхал 1 (цхьан) м3 тӀа 1 млн совгӀа хила мегаш я. Лоадаме роль ловзаю цар экосистемаш чу. Нематодаш (*[[Halicephalobus mephisto]]*) лаьтта гӀолла лелача дукха клеткаш йолча организмашта юкъе эггара кӀоаргагӀа яхаш йолчарех я.

## Белгалдаккхар
Ак

**«Ак»** () — раьза ца хилар, духьала хилар, керасти дар хьагойташ дола дош. Масала, «Ак ца оалаш, шийга яхар дир болхлочо».

## Белгалдаккхар
Астараша вига хьо

**«А́стараша вига хьо»**, е **«астарах виза хьо»** — хӀанз а лелабеш бола сардам. «Венна дӀавала хьо», «лаьтта кӀал валва хьо» яха маӀан да (). «Астараш» — «йост» *(земля, землица)* яхача деша дукхален таьрахье латта кеп я — *йост (я), астараш (я)*.

## Белгалдаккхар
Байтмал-яӀ

**«Байтмал-яӀ»** — гӀайгӀа, сагото, хало, къахьо, иштта цу тайпара кхы а хоаламаш гойташ йола калам я ().

Байтмал (я) — лелаяь харцо бахьан долаш бӀарчча тайпа мехкахдаккхар да.

## Хьажа иштта
* Маьржа-яӀ

## Белгалдаккхар
Хьоашаланаькъан Махьий Махьмад

**Хьоашаланаькъан Махьий Махьмад** () — гӀалгӀай оазархои прозаики.
Ваьв 1904 шера Муттхьов 15 дийнахьа Экажакъонгий-Юрта.
Кхелхав 1977 шера.

## Белгалдаккхар
Проект:ГӀалгӀай мотт/Хой шоана

* ГӀалгӀай тархьара чу тӀехьарча бӀаьшаренашка гӀалгӀай метта йоазон **5** алапий ларда тӀа хила кхийнад:
# Шира гӀалгӀай йоазув *(дукхагӀдар дайна дӀадаьннад)*
# Гуржий
# Ӏарбий
# Латиница
# Кириллица
* «Эздел» яха дош «эзе де» () яхачох хьадаьннад. Цун духьала дола «хурдел» яхар «хур де» () яхачох даьннад.

* ГӀалгӀай метта къонахчун ший сесагаца (е кхыболча ший цӀагӀара кхалнахаца) хила езаш йола **ревность** яха эмоци белгалйоаккхаш дош дац, гӀалгӀай къонахчох массахана из йоалаш хиннандаь, из дош эшаш хиннадац. ХӀанзарча хана е Ӏарбий *гӀайрат* яха дош леладу, е эрсий *ревность* леладу, е *дегабуам* () яхача гӀалгӀай дешаца кхоачам бу, цхьабакъда дегабуамаш дер бусалба динах харц да, хӀаьта гӀайрат маӀача сагаца хила езаш йола хӀама я, цудухьа из дош леладе дагӀац. Цул совгӀа *энгарал* леладе а гӀерт, амма из шин энгара юкъера гаргало мара яц.
* Таьрахь **4** (цунах хьадоалар а) цаӀ мара дац гӀалгӀай метта классашца хувцалуш
* ГӀалгӀай «Малх» яха дош хьадаьннад ширача гӀалгӀай «ма» *(солнце)* яхачохи «алхха» *(только)* яхачохи
* «Им дила», «Керасти де» яха хандешаш кхы духхьала динца дувзаденна дац. «Им дила» яхар юххьанцара «къоабалде, бакъдаь тӀаэца, раьза хила» аьнна маӀан долаш хиннад, тӀаккха «керасти де» — «къоабал ца де, бакъ ца де, тӀа ца эца, раьза ца хила» яхилга да.
* Нах шоайла мархӀалелхар (юкъ тӀа кулг а дулаш) Сибарера цӀабаьхкачул тӀехьагӀа мара доладаьдац. Цул хьалхагӀа на́ха шоайла доазув лорадаьд тӀех ца бувлаш
* ГӀалгӀаша леладу «набахте» () яха дош, эрсий «на вахте» яхача шин дешаех хьадаьннад. ХӀаьта къаьнача гӀалгӀай ӀаьдалагӀа гӀалгӀай набахтенаш хиннаяц. Цун когаметта бехк баьннача сагацара лерхӀам хоадабеш хиннаб, хӀаьта геттара харц хӀама даьчунна «байтмал» еш хиннай
* «ХьоалчагӀа» хьалха алхха йоагӀача-йодача деш долча цӀайнах оалаш хиннадац. Дуккха нах чу а бехаш деш долча моллагӀча цӀайнах оалаш хиннад *«хьоалчагӀа»*. Масала, хьоалчагӀа доттагӀал тоссаш деш хиннад е гаьнарча меттера саг цӀавеча.
* ГӀалгӀаша **До́гора вахар** яха кхетам лелабу арахьа ахча даккха болх бе вахарах. Из хьахиннад эрсий меттала *барт бар* (каст-кастта каьхатаца чӀоагӀбаь бола) аьнна маӀан долаш долча **договор** яхача дешах.
* ХьаштагӀа яха дош юххьанцара моттиг белгалйоаккха цӀердош хиннадац. **Хьашт долаш/долчахьа** () аьнна маӀан хиннад цун, цудухьа араваха (хьаштагӀа чу ваха) водар «ший хьаштагӀа» водаш хиннав. Из хӀама ше ма дарра дӀа ца ала, хозагӀа дола дош санна леладаьд **хьаштагӀа**, хӀаьта цун маӀан хувца а денна, *эзди хилар* дӀадаларца, «нишка вахар», «аравахар» яхараш юкъедаьннад.
Ча тешийла хьох

**«Ча тешийла хьох»** () — оап бувцачунга оалаш дола дешаш да. «Ӏа дувцар чанна духьал ваха́, цунга из дӀа а дийца, из хьох теша гӀортийла» яха маӀан дола калам я.

## Белгалдаккхар
Чарч

**Чарч**, цхьоален таьрахье: **«ча»** (, ) — акха тоабан дакхадийнатий ваьр.

## Белгалдаккхар
Моллюскаш

**Моллюскаш** е **дегӀ-кӀаьда яраш** (, ; ) — баге хьалхагӀа хьахулача целом йолча дийнатий тайпа. Моллюский масса кеп хул тайп-тайпара яздаьд, цар дукхал белгалъю 100 эзараи 200 эзараи юкъе.

## Белгалдаккхар
Целом

**Цело́м** (хьадаьннад  — кӀоаргдар, полость/чура че) — дукха оагилгаш йолча дийнатий дегӀа чухьа шоллагӀа чукхийтта моттиг (полость) хилар.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
*
Чарча

**Чарча** (; ) — акха тоабан дакхадийнатий дезал.

## Белгалдаккхар
Хьетт

**Хьетт** е **Лайхьетт** (,  ← хьадаьннад тӀехьагӀарча латиний *labina* яхача — «токхам» яха маӀан долча деша тӀара) — 20-30 м/с сухал а йолаш ирача лоамий босешкара дуккха Ӏолегаш е Ӏотекхаш дола лоа да.

## Белгалдаккхар
Конго-хий

**Конго-хий** (**Заи́р**, **Луала́ба**) — Юкъерча Африке дода хий да. ДукхагӀча даькъе Ӏододаш да Демократе Конго Республике (иштта цхьацца йолча моттигашка Конго Республикацеи Анголацеи долча гӀайна тӀагӀола Ӏодод из). Африке Конго-хий эггара дукхагӀа хий дола хи-тоатал да, хӀаьта дӀоахалага диллача шоллагӀа да. Дуне тӀа эггара дукхагӀа шийна чухьа хий долча хи-тоаталах шоллагӀа да из Алмазхин тӀехьа (цхьан шера 1318,2 км³ хий Ӏоух цу чу гӀолла, цхьабакъда из 5 (пхезза) кӀезигагӀа да Амазонкай долчул). Цул совгӀа Конго-хий дуне тӀа эггара кӀоаргагӀа дола хи-тоатал да. Лакхахьа из ӀодоагӀача (Кисангани яхача пхьан магӀахьа) цун цӀи я Луалаба. Экватора́ шозза тӀехдувлаш до́дача хишта юкъера эггара доккхагӀа да Конго-хий.

## Белгалдаккхар
Баге хьалхагӀа хьахула

**Баге хьалхагӀа хьахула** (,  — дукха клеткаш йолча дийнатий таксон я Bilateria яхача тоабара. Цар хитӀоара дегӀадоагӀача хана юххьанцара хулача баген (бластопора) когаметта баге хьахул е, бластопора щелевидни замыкани хуле, баге а анальни Ӏур а хьахул. Цу белгалонех тара дац уж баге тӀехьагӀа хьахулачарна *(вторичноротые)*. Цар бластопора когаметта анальни Ӏур хьахул, хӀаьта баге тӀехьагӀа кхыча моттиге хьахул.

## Белгалдаккхар
АйламӀилма

**АйламӀилма** *(да)* (, ) — Айламах дола Ӏилма. Цо тохк айлама хӀаман а система а лелами, лоаттами, йола моттиги, хьаяьнна моттиги, дегӀаяри.

Къаьстта аьлча, айламӀилмо тохк Малхи кхыдола седкъийи, Маьлха коара дуненаши цар новкъараши, арахьара дуненаши, тархседкъийи, цӀог-седкъийи, айламгалаши, дуненашта юкъера хӀамеи, седкъашта юкъера хӀамеи, чингъеттараши, Ӏаьржа Ӏураши, седкъаморхаши, гӀалактикаши цар цӀовнаши, квазараши, иштта дуккха кхыдар а.

Бусалба дин чу чӀоагӀа лоадам болаш да айламӀилма, хӀана аьлча цу белхах кхеташ хилча хов бутт хьа маца хул, дӀа маца бов, марха маца лаца деза, маца дехка – даста деза. Ламаза ханаш а цунца белгалъеш хиннай.

## Хьажа иштта
* СедкъаӀилма

## Белгалдаккхар

## Литература
*  

ОагӀат:АйламӀилма
Хозал

**Хозал**, иштта **Хозне** *(я)* () — цӀена хилар (тӀехдика хилар) белгалдеш йола эстетикай оагӀат. Иштта цо хьагойт объекта аспекташ вӀаший я́латагӀа (хозза) тарлуш хилар. ТӀаккха цу объектах зембоаккхачо эстетикаца йола морзо эц (самукъадоалл цун). Хозал культура лоадамегӀа йолча оагӀатех я.

## Белгалдаккхар
Говр

**Говр** (, , ) — хьакхинг яьттӀа йоацача дийнатий тоабан говрий дезалах дола дийнат да. Цхьа Пржевальскечун говр мара юхе ца юсаш акхача Ӏаламе ейна дӀаяьнна йолча акхаговрий (*Equus ferus*) цаӀ мара йиса́ а йоаца коа тӀа лелае яьккха кӀалкеп лоархӀаш я говр. ХӀанз а тӀехьа саго лелаеш я из.


**<big>Говраш</big>**

**<big>[[Аллюр|Говрий болар]]</big>**

## Белгалдаккхар
Ялат (оагӀат)

**Я́лат** (, , ,  иштта кхы а) философе чу — шоайла башха а духьал (конфликтни) а йола элементаш вӀаший цхьан нийсъяр (таръялар). Эстетика чу — шоайла духьал йола хӀамаш цхьан тарлуча хана хьахула барт тар да (масала, мукъама чу — консонансеи диссонансеи).

## Белгалдаккхар
Локомоци

**Локомо́ци** ( «меттагӀа далар») — дийнаташ дӀа-хьа ахар (хи чу, сигала, лаьтта). Дийнаташта чӀоагӀа лоадам болаш да локомоци царга хилар. ДукхагӀа мел йола баьцовгӀаш меттахьа ца йоаллаш йоахалой а, дийнаташ кха́ча лехаш а, гӀаьр-оакхарех кӀалхарадувлаш а дӀа-хьа лела дезаш хул.

Сага физиологе чу **локомоци** яхар цӀагӀа-ара дӀа-хьа леларца хоттаденна дола *болама белха* дакъа лоархӀ. Локомоцех  *болама акташ* хьахул.
## Белгалдаккхар

ОагӀат:Локомоци
ГӀа (говрий болар)

**ГӀа** *(ба)* () — эггара мелагӀа (шорттигагӀа) дола говрий болар. ГӀабоаккхаш йодача хана говр хӀара когах аргӀ-аргӀах ӀогӀерт, гӀабоаккхаш йодача говрах *говр боларагӀа йода* а оал иштта.

## Хьажа иштта
* Йорт
* Йоалинг
* ЙоргӀа

## Белгалдаккхар
ТӀехдика хилар

**ТӀехдика хилар** (, ,  ←  — амат, зӀил) — лакхера ценность; моллагӀа долча хилара эггара дикагӀа дола дӀакхоачашдаь дола хьал; сага оамалий хоза гӀулакхий хьокхам (масал).

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
Говрий болар

**Говрий бо́лар** // Аллю́р ( «болар, адар») — керттерча говрий боларех да: гӀа, йорт (е чоабол), йоалинг, йоргӀа.
Йоалинг яхача боралца йодача говрах *говр йӀоахолаш йода* оал, гӀабоаккхаш йодачох *боларагӀа* оал, кхычахьа **-гӀа** тӀатох йортагӀа/чоаболагӀа, йоргӀагӀа, .

## ТӀатовжамаш
* 
* 
## Белгалдаккхар
Йорт

**Йорт** *(я)* е **чоабол** *(я)* () — говрий болар да. Говр иштта йортагӀа йодача хана хьалхашкара аьтта коги тӀехьашкара аьрда коги цхьаннеи хьалхашкара аьрда коги тӀехьашкара аьтта коги цхьаннеи аргӀ-аргӀах Ӏолувз цо. Сухал юкъера хул — гӀа боаккхачул сихагӀа хул, амма йолингал шортагӀа хул. Цхьабакъда, цхьайолча лаьрххӀа Ӏомаяь йолча говрашта — йорт йола говрашта (е чоабол йола говрашта) йолингагӀа йолхача говрех хьалхаяла мог.

## Хьажа иштта
* ГӀа
* Йолинг
* ЙоргӀа

## Белгалдаккхар
Дешар

**Дешар** () — лаьрххӀа саг кхетамца кхевара́и Ӏомавара́и хьожаяь йола бӀарчча процесс я. Иштта дешарах оал саго шийна Ӏомадаьча цхьана хьавӀашагӀтехача хӀамаех, царех да: хар, говзал, шаьрдаьр, ценносташ, функцеш, поалхам.

## Белгалдаккхар
Ункхаш

**Ункхаш** (, ; ) — семейство цӀог доаца хи чу а лаьтта а цхьатарра дахача дийнатий дезал ба. Цу дезалах долча дийнатах оалаш мо кхыча дезалах йолча кепех оал иштта «ункх» (масала: кхалнаьхалор-ункх, пхьида куце ункх, мераж-ункх).

## Белгалдаккхар
Ӏарамхий

**Ӏарамхий**, е **Кистихий** *(да)* (, , , ) — ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре дода хий да. Тийрках дӀакхеташ да. 28 км дӀаьха да. Хий хьагулалуча бассейна майда 298 км² я.

Ӏарамхий, Шолжеи, Эсеи, Фортеи санна ГӀалгӀай Мехка керттерча до́дача хих да. Цар юкъара бассейна майда 3073 км² я.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх хих *Ӏарамхий* е *Кистийхий* оал, цкъаза лоаца такилг оттадеш *Ӏарам-хий*, *Кисти-хий* а язду. Эрсий меттала а гӀалгӀай цӀерашта тарра, *Армхи́* е *Кистинка* оал.

ХӀираша Ӏарамхих *Маккъалдон* () оал, цу хи йисте цар *[[макхалон|маккъалаш]]* () оалаш хинна фаьппий]] баьха́ндаь, цудухьа эрсий меттала а «Армхи» а́ларал совгӀа «Макалдон» а оалаш хиннад Ӏарамхих. «Маккъал» яха цӀи гӀалгӀайи хӀирийи *[[маккхал]]*/*мæхъхъæл* () яхача дешаца дувзаду. А. Н. Генконна хетачох, из цӀи хӀираша Аьрзи кхаьлахи, цун бахархоех хьаийцай.

## Географи
Ӏарамхий Кистий чӀоже гӀолла дода. «Ӏаьржача лоамани, Юкъерча лоаман дукъа́и юкъерча шанашкара доагӀа из. ГӀинбухен-малхбузехьа дийхка-дакха орца гӀолла додаш, хи-тоаталаша дуз. Хин даьрже 551 км гаьна улл Тийрка аьтта берда тӀа. Ӏарамхин керттера га — Шанхий — аьрдехьара кхет.

Ӏарамхи тӀа ОлгатӀеи, Лаьжги, шахьара юкъ йола ЖӀайрахи я́д.

## Хин реестра дараш
Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача Ӏарамхий Малхбузехьарча-Къаспий бассейний округа́ юкъе́до́д, хибоахама дакъа — Эрсечен Гуржехьецара гӀайнашта тӀара дола а денна «Урсдон» яхача додача хих кхетталца дола Тийрк (АрадоагӀахий ца лоархӀаш). Хин додача хин бассейн — Идалеи Тийркеи юкъера Къаспий форда бассейна дода хиш.
Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020000212108200003039.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* * 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
Чачакх

**Ча́чакх** *(я)* () — инзий тайпа да. ДукхагӀа йолча хана цхьан оагӀорахьара тайнаш е тӀӀийргаш охкаш дола инза да.
## Галерея

Cafe Light.JPG|Абажура тӀа.
Comanche moccasins, 1880-1890 - Bata Shoe Museum - DSC00525.JPG|КогагӀирса тӀа.
Pashmina-schals orig.jpg|Шарфа тӀа.
Wałbrzych - Książ castle - Interiors 14.jpg|КӀийна тӀа.


## Белгалдаккхар
Турс-гӀадж

**Турс-гӀадж** *(я)* — «Турс» (, ) яхача кӀóтаргах хьаяьккхача ткъовронах йола Ӏа́са.

20140216Viburnum lantana1.jpg|Турса ткъовро
Файл:20130729Viburnum lantana02.jpg|Турс


## Белгалдаккхар

ОагӀат:Вахар-лелара хӀамаш
ОагӀат:Ӏасаш
ОагӀат:ГӀалгӀай дешаши каламаши фразеологизмаши
Кетенаькъан Чорий Мухьаммад

**Кетенаькъан Чорий Мухьаммад** ( ) — Туркий Мехка ба́ха дӀабаха́ хиннача гӀалгӀаех ва. ТӀемахо, юкъарлен-политика болхло, хьехархо, публицист, таржамхо.

## Белгалдаккхар
Къахьайг

**Къахьайг** (,  ; ) — хьазилга куце тоабан хьаргӀий яхача дезала долча къахьайгий ваьрах дола оалхазар да.

## Белгалдаккхар
Эсмарзанаькъан Мухьмада Муса

**Эсмарзанаькъан Мухьмада Муса** — гӀалгӀай бусалба Ӏаламсаг. 2009 шера бекарга бетта 19 дийнахьа машена чу вагӀаш герз дийтта вийнав.

## Белгалдаккхар
Оахаранаькъан СаӀида ГӀапур

**Оахаранаькъан СаӀида ГӀапур** (; ) — бӀорахой тӀом хиннача шерашка Даькъасте советий Ӏаьдал доаккхаш (оттадеш) хиннача къовсама кулгалхоех цаӀ. РКП(б) доакъашхо хиннав 1919 шера денз.

## Биографи
ГӀапур ваьв 1890 шера Фуртовге. Къамах гӀалгӀа ва.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* 
* О чем говорят названия улиц
* В гостях у джейрахских фермеров

ОагӀат:Эрсечен революционераш
ОагӀат:Оахаранаькъан
Советий Союза коммунистий парти

**Сове́тий Сою́за коммуни́стий па́рти** (; (офиц. аббр. **КПСС**; къамаьла: **па́рти**) — Советий Социализма Республикий Союзе урхалдеш хинна политика парти я.

## Белгалдаккхар
Фуртовг

**Фуртовг** () — ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерий нах баьха моттиг. ЖӀайраха шахьаре улл, административни *[[ЖӀайрах]]а муниципальни кхоллама* юкъейоагӀаш я. Фуртовге гӀалгӀай архитектуран массехк тархьара объект я: 2 вӀови, 4 гӀалеи, 6 маьлхара кашеи, 1 валагӀалеи (Оахаранаькъан Дуго дӀавелла), 1 элгаци ― Дик-Сели. Фуртовгера хьабайнаб Оахаранаькъани, Боранаькъани, Лаьнанаькъани.

Таханарча дийнахьа Ӏохьрахаяь объекташ а еррига кхаьл а паччахьалкхен доалахьа я, ЖӀайрах-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектуреи Ӏаламеи музей-заповедника юкъейоагӀаш а я.

## Географи
Фуртовг ЖӀайраха чӀоже ул Ӏарамхин (Кистийхин) аьттехьа, Маьтлоама лоаман гана тӀа. Юрта доазона тӀа хурхал доагӀа, Д. И. Менделеева цӀи тиллай цох. ЦӀихеза эрсий Ӏилманхо 1880 шера Фуртовге вена хиннав геологе экспедицена керте а латташ, тӀаккха Фуртовгерча хурхала тӀа ваха а хиннав.

## Тархьар

Фуртовгерча некрополашка (лаьттан кӀалхарча кхерах яьча яьшкаш чуи катакомба хьисапе кашамашкеи) кораяьй IX бӀаьшера йола боарза пхьарса гӀозарчи, кизгаши, гӀалкхаши, чӀовгаши, топпара пхьегӀаши. XVIII бӀаьшера Фуртовге баьхаб Кавказе цӀихеза хинна бола тӀоговзанчаш Оахаранаькъан Дугои, Лаьнанаькъан Дации Чуранаькъан Хазбии. Дуго дӀавелла воалл Фуртовге ягӀача валагӀала чу.

1880 шера Фуртовге геологе экспедицена керте а латташ вена хиннав цӀихеза эрсий Ӏилманхо Дмитрий Менделеев.

Села 15 дийнахьа 1981 шера Оахаранаькъан ГӀапур ваьхача цӀагӀа музей хьайийлай. Цу чу гойташ я къаьнара хӀамаш, масала, лоамароша даа хӀама кийчдеш хинна гӀалгӀай кхуврч, пхьегӀаш, иштта къаьна сурташи документаши.

## Инфраструктура
Юрта цхьа урам я — Боди-Хьажий цӀерагӀа. Цига йоалл Оахаранаькъан ГӀапура цӀерагӀа йола цӀа-музей.

## Укхаза Ӏобаь хинна цӀихеза нах
* Оахаранаькъан Элмарза ЧхьагӀа (1850—1914) — эггара хьалхара гӀалгӀай этнограф, мохктохкар, юрист;
* Оахаранаькъан СаӀида ГӀапур (1890—1920) — Даькъасте Советий Ӏаьдал даккхара кулгалхоех цаӀ.
* Оахаранаькъан Бачий Хьажбикар (1895—1940 — скульптор, ГӀалгӀайчен эггара хьалхарча белха-говза суртачех цаӀ.
* Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек (1895—1942) — гӀалгӀашта юкъера хьалхара фекемахо, иштта вовзаш хиннав «Таджикистана хьалхара фекемахо» аьнна.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
Баку

**Баку́** (, МФА: ) — ГӀозлой Республика нанагӀала. Кавказа дехьен промышленни а, экономически а, Ӏилман-технически а йоккхагӀа йола юкъарче я. Цул совгӀа, Къаспий форда тӀа йоккхагӀа йола порт а, Кавказе йоккхагӀа йола пхьа а я.

## Белгалдаккхар
ГӀозлой мотт

**ГӀо́злой мотт** (ший цӀи: *Azərbaycan dili*, آذربايجان ديلی, *Aзәрбајҹан дили*; ) — гӀозлоша бувцаш бола мотт. ГӀозлой мотт тюркий меттаех мотт ба.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Метташи диалекташи алапатах
ГӀозлой Советий Социалистически Республика

**ГӀо́злой Сове́тий Социалисти́чески Респу́блика** ( 1936 шера оагӀой бетта 5-гӀча дийнахьа денз; ) — социалистическое государство, 1920 шера бекарга бетта 28 дийнахьа ГӀозлой Демократически Республика лаьтта кхайкаяь хинна кортамукъале паччахьалкхе. 1936-ча шерага кхаччалца ***Советий Социалистически Республика ГӀозлойче*** (*Советская Социалистическая Республика Азербайджан*) е ***ГӀозлой Социалисти́чески Сове́тий Респу́блика*** (*Азербайджа́нская Социалисти́ческая Сове́тская Респу́блика*, ). Кхы а йовзаш я лоаца йолча цӀераех ***АзССР***, ***ГӀозлой ССР*** е ***Советий ГӀозлойче***.

## Белгалдаккхар
Вирусаш

**Вирус** *(я)* ( — дохьаш) — алхха дийна долча оагилгаш чу я́хаш а йола, ше оагилгаш доацаш а йола, инфекционни агент. Вирусаша моллагӀча тайпара йола организмаш толхаю, бацовгӀашкареи дийнаташкареи денз еннача нӀанкӀигашкеи архейшкеи кхаччалца (нӀанкӀигий вирусах нӀанкӀигафагаш оал). Цул совгӀа Ӏилманхошта кораяьй кхыйолча вирусашта йисте мара репликаци ца ю вирусаш (царех вирусаш-сателлиташ оал).

1892 шера тхьамкий баьцовгӀай нӀанкӀигаш доаца патоген ювца ший статья Дмитрий Ивановскечо кепатехача дензи, 1898 шера Мартин Бейеринк яхачо тхьамкий мозаика вирус хьайийлача дензи шоаш ма ярра тахка а тахка́ белгалъяьхай вирусий 6 эзар сов кеп, амма бакъда Ӏилманхоша бӀаь миллион сов хила мег йоах уж. Вирусаш кораяьй Лаьтта хӀара экосистема чу, эггара дукхагӀа йола биологе кепаш (формаш) я уж. Вирусаш тохкаш да микробиологе да́къа а дола вирусологи яха Ӏилма.

Дийната́ е сага́ вируса инфекце чуяьлча иммунитето жоп лу цунна *(иммунитета жоп)*, цо дӀайоаккх лазар хьоадеш йола вирус. Иштта иммунитетагара жоп далийта йиш я, къаьстта цхьан вируса́ духьала йола иммунитет а йолча вакциний новкъосталца. Цхьабакъда, цхьайолча вирусий (царна юкъе адамий иммунодефицита вирус а (ВИЧ), вирус йола гепатит хьоадечун а) аьттув боалл цу иммунитето луш долча жопах кӀалхаръювла, хронически лазар а кхетийташ. Антибиотикаша цхьаккха а хӀама диц вирусашта.

## Белгалдаккхар
Архитектура

**Архитекту́ра** — гӀишлоштеи кхыйолча хьалъяьча хӀамаштеи проект яра а уж хьалйоттара а исбахьалеи Ӏилмеи. Иштта «архитектура» оал сага́ ва́ха а ле́ла а гонахье хулийташ йолча ерргича гӀишлонехи кхыйолча хьалъяьча хӀамаехи.

Архитектура чу вӀаший дувзаденна да объектий тайп-тайпара белгалонаш: функциональни (декхар, пайда), технически (чӀоагӀа хилар, дукха ха йоаккхарг хилар), эстетически (хозал), иштта цар массане исбахьален маӀан а. Архитектурай исбахьален маӀан а специфика а эггара дикагӀа белгалъеш я классика лоархӀаш йола ***[[Витрувий|Витрувийчун]] триада***: ЧӀоагӀал, Пайда, Хозал (лат. Firmitas, Utilitas, Venustas).

Архитектура белхаш каст-кастта исбахьален кхолламаш морг а, культурни е политически символаш морг а лоархӀ. Тархьара цивилизацеш белггала я шоай архитектурни карагӀдаьннарашца (толамашца). Юкъарлен вахарца ювзаенна йола функцеш Ӏалашъе вӀаштӀехьа доалийташ я архитектура. Бакъда, архитектура хьакхолл наьха торонагеи хьашташкеи хьажжа́.

Архитектураца ювзаенна халкъашта юкъера эггара лакхехьара долча совгӀатех я Притцкеровски преми. ХӀара шера архитектурай областе тӀехдика толамаш дахарах луш я из преми.

1996 шера Барселоне хиннача Къамашта юкъера архитекторий союза (МСА) ТкъоалагӀча Генеральни ассамблеяс оттадаьд, хӀара шера ***Ардара бетта хьалхара оршот*** дийнахьа Къамашта юкъера архитекторий белха-говзала цӀай дездеш хургдолаш — Дунен архитектурай ди.

## Этимологи
«Архитектура» хьатӀаийцад латиний меттацара  яхача деша тӀара. Латиний метта из дош *architectus* «архитектор» яхача дешах хьахиннад, амма из ше къаьнарча яний меттацара хьатӀаийцад — : αρχι- (*керттера, воккхагӀа*) + τέκτων (*дахчанпхьар, гӀишлонхо*) — «керттера гӀишлонхо».

ГӀалгӀай метта хьалдоттара исбахьале белгалъеш ший дош долаш да: «**тӀого́взал**» («тӀо» + «го́взал»). Юххьанцара иштта оалаш хиннад кхерах хьалдоттар, хӀаьта из белха-говзал лелаечох «**тӀого́взанча**» оалаш хиннад.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

Архитектура
Техникацара Ӏилмаш
.az

**.az** (код ISO 3166-1 alpha-2 для ГӀозлойче, ) — национальный домен верхнего уровня для ГӀозлойче. Домен является пятым по популярности национальным доменом верхнего уровня.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Дуненмаза-цӀенош
ОагӀат:Рунет
ОагӀат:ГӀозлойче
Сипсой-ГӀалий тӀа—Галашка нах дӀа-хьа кхувлача автобуса чу яьнна цӀи

**[[Сипсой-ГӀала|Сипсой-ГӀа́лий]] тӀа—[[Галашке|Гала́шка]] [[адам|нах]] дӀа-хьа кху́влача авто́буса чу цӀи яьнна** хиннай 1994 шера бекарга бетта 24 дийнахьа. Шовзткъе виъ саг цӀералла ваьга веннав цу дийнахьа.

## Хоам
ЦӀи Наьсарех 25 км гаьна яьнна хиннай наькъахоех йизача рейсашта лелаш хиннача «ПАЗ» автобуса чу. Ткъаь цхьайтта саг цуссахьате веннав, хӀаьта 28 саг хала волаш гӀалгӀайм хӀирийи дарбанчешка боалабаь хиннаб. Зе хинначарна гӀончалла Москвера фекема дайта хиннад кӀалхарабоахарийи лорийи тоаба тӀайолаш.

## Бахьан
ӀотӀаена хиннача паччахьалкхен комиссес оттадаьчох цӀи ялара бахьан автобуса технически хьал харц, во хинналга да: машена доагам Ӏоиха́ хиннад

## Хинначох наха дийцар

## Дагалацар
Байнарех дага Мужече вахархочо Чапананаькъан К. чурт де́гӀа́ хиннад автобус яьгача моттига йисте. ТӀехьагӀа цунна йисте дагалоаттама Ӏаькъа е́гӀай, хьалха даьгӀа́ чурт дута а дуташ.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Эрсече 1994 шера яьнна цӀераш
ОагӀат:Яьнна цӀераш (1994 шу)
ОагӀат:ГӀалгӀайче яьнна цӀераш
ОагӀат:Хатараш
Беканаькъан ДордагӀа Тембот

**Бе́канаькъан ДордагӀа́ Тембо́т** (; ) — хьалхара гӀалгӀай оазархо; газета «Сердало» хьалхара корректор а таржамхо а ва. ГӀалгӀай литература дӀайолаяьчарех лоархӀаш ва.

## Дешар
Беканаькъан ДордагӀа Тембот ваьв 1873-ча шера оагӀой бетта 27-ча дийнахьа Тийрка областе Йоккхача Ачалкхе. 15-16 шу даьнна хиннав из 1868-ча шера денз цаӀ мара ца хиннача лоамарой ишколе деша эттача хана. Цул тӀехьагӀа 1900—1901 шерашка дийша йистеяьккхай Буро тӀара училище. ДӀахо ший дешар дӀадихьад Варшаверча политехнически институте. Цхьабакъда Тана-тӀарча-Ростовера дешар цунна дита дийзад могашал эшар а дӀахо дешар дӀадахьа хьахьожадаь ахча цатаар бахьан а долаш. Институт йита, из цӀавахав.

## Болх
Тембота ший болх баьб Буро тӀарча банка болхло волаш. Из балхах ваьннав Россе импере БӀорахой тӀом болабенначул тӀехьагӀа. Революце хана из советий Ӏаьдалгахьа волаш тӀом беш хиннав. ЦӀеча эскара оагӀув хьаллаьца, Деникина бӀена духьал латаш хиннав из. Долакха-Юрта йисте хиннача тӀема юкъе лозаваьв из. БӀорахой тӀом чакхбаьнначул тӀехьагӀа из хьехархочулла болх бе волавеннав.

1923-ча шера цо хьайийлай Наьсарерча ишколе гӀалгӀай метта хьехархой кийчбу курсаш. Тембот гӀалгӀай мотт хьехаш хиннаб советий-партий ишколашкеи, Буро тӀарча ГӀалгӀай хьехархой техникумеи. Цу хана цига деша баьгӀаб Байсаранаькъан Идриси, , Озанаькъан Салмани, ГӀазданаькъан Ахьмади, Пхьиленаькъан Султани, Чахкенаькъан Ювсапи, Осменаькъан Хьамзати, иштта кхыбараш а. Иштта ишколе аха таро йоацаш дисача берашта цо юрташка цӀагӀа чуухаш хьехаш хиннад. Иштта из да́къа лоацаш хиннав дошлоргаш оттадеча гӀулакха юкъе, 1931-ча шера, цо дакъа лоацаш, арадаьннад духхьашхара гӀалгӀай терминологи дошлорг.

1934-ча шера Беканаькъан Тембот дӀачуийцав СССР йоазонхой юкъарлонна юкъе, цул совгӀа из хиннав Москве дӀадихьача советий йоазонхой хьалхарча вӀашагӀкхетаре ГӀалгӀай мехкара викал.

1923-ча шера «Сердало» газет арадаьннача хана денз из къахьегаш хиннав литболхло а, керттера автор а, бехктокхаме секретарь а, редколлеге доакъашхо а, талмача а волаш.

1924-ча шера хьайийлай ГӀалгӀай хьехархой техникум, цига болх бе а, багахбувцам гулбе а вӀаштӀехьдоалаш хиннад Тембота. Духхьашха гӀалгӀай меттала  дола оаламаш язде волавеннав из, цо духхьашха даьча балхашта юкъера да «Ачамаза боарз», Наьртий турпалаш яха оаламаш. ДукхагӀдараш цо «Сердало» газета оагӀонаш тӀа ӀотӀадоахаш хиннад. Ше гулбаьча багахбувцама тӀагӀолла, кийчбаь хиннаб цо «Хоза Хантути» яха болх. Из беррига болх цо дӀачубенна хиннаб Ӏилман-тохкама института литературан отделе, цхьабакъда цига из боабаьб.

## Таржамаш
«Сердало» газете балха волаш, Беканаькъан Тембота дукха таржамаш даьд. Редакце хьачутелаш дола гӀалгӀай меттала йоазош цо эрсий меттала а кепадетташ хиннад, газет шин меттала арадувлар бахьан долаш. Иштта цо таржамаш даьд кхыча къаман литературанна а. ЦӀихеза болх ба цун таржамашта юкъе Ги де Мопассана яздаь дола «Черствые души», «Месть», «Старуха Соват» яха дувцараш.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Беканаькъан
ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой
ОагӀат:«Сердало» газета болхлой
СедкъаӀилма

**СедкъаӀилма** *(да)*  () — айлама хӀамаша лаьтта́и адамаште́и Ӏаткъаш хиларах лаьца бола тайп-тайпарча Ӏадатийи, тешарийи, белхайи гуллам. СедкъаӀилманхой теш айлама хӀамай лоаттами болами миштаб хьежжа́ хургдар ха́ йиш хиларах.

## Хьажа иштта
* АйламӀилма
## Белгалдаккхар
Пехкаш

**Пехк**, **Пехкаш** *(я)* (, , ) — фецара садахара маьженаш я. Пехкаш йоахк: адамашта а, дерригача дакхадийнаташта а, оалхазарашта а, текхадийнаташта а, дукхагӀа мел долча хи чу а лаьтта а цхьатарра дахача дийнаташта а, иштта цхьадолча чкъаьрашта а.

Пехкаш аьлле оал цхьадолча букъатӀехк йоацача дийнаташта йоахкача садахара маьженех (цхьайолча моллюскаштеи, голотурештеи, гизга куце долчарнеи).

Пехкаш чу паренхиме доаллача фони пехкий капилляраш чугӀолла лелача цӀийнеи юкъе газ вӀаший дӀа юха ялар хул.

## Белгалдаккхар
Кхалсаг

**Кха́лсаг** *(я)*, *дукх.т.* **кхалнах** *(ба)* (, ) — кхал (се) дола адам. ДукхагӀа йолча хана «кхалсаг» аьле кхийнача адамах мара алац, масала, гӀалгӀаша «кхалсаг» аьнна цӀи йоаккх юкъерча ханага кхаьчачохи маьре яхачохи. Вешта къоначарех «йиӀиг» (*дукх.т.:* «йиӀигаш»), «йоӀ» (*дукх.т.:* «мехкарий») оал. Цхьайолча хана «кхалсаг» яха дош деррига кхал мел дола адам чулоацаш маӀан а долаш леладу, масала: «кхалнаьха бокъонаш».

Лакхе хьоахадаьчул совгӀа кхы а тайп-тайпара терминаш я къаьстта кхалсагах оалаш, масала, маьре йолча кхалсагах «сесаг» оал (*дукх.т.:* «истий»). Мар веннача кхалсагах е кхыдола бахьан этта́ маьрел деха́ ягӀача кхалсагах «жеро» оал. 

Из доацаш ший гӀалгӀай Ӏадаташ довзаш, кулг-говзал йоаллаш, оалашдар зираке а долаш йолча кхалсагах массаза **[[сув]]** яьхад гӀалгӀаша.

## Кхалнаьха ханашцара лагӀаш
ЛохагӀа Ӏохьоахадаьд гӀалгӀай ӀаьдалагӀа дола кхалнаьх ханашцара лагӀаш
#**[[ХитӀоара]]** — наьна кера чу йоаллача хана денз Ӏоялца
#**[[ЙиӀиг]]** (*дукх.т.:* **йиӀигаш**) — Ӏояьча хана денз пубертатий мурага кхаччалца
#**[[ЙоӀ]]** (*дукх.т.:* **мехкарий**) кхе́р белгалонаш гучаяьнначул тӀехьагӀа маьре яххалца (маӀача сагаца вижар-гӀаттар хиллалца)
#**Кхалсаг** — маӀача сагаца вижар-гӀаттар хиннача хана денз бераш ду ха чакхъяллалца е тӀехьен тӀехье хьа а хинна из даь-нана е наьн-нана хьахиллалца
#**[[Йоккха саг]]** (*дукх.т.:* **'боккхий нах**) — бераш ду ха чакхъяьннача хана денз ше ший хьашташ кхоачашде аьттув хилар дӀадаллалца 
#**[[Къаьни]]** е **ани** (*дукх.т.:* **къаьнеш**, **анеш**) — ше ший хьашташ кхоачашдара аьттув дӀабаьннача хана денз яллалца.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Кхалсаг
Бер

**Бер** *(да)* (, ) — Ӏодаьча хана денз кхувш воагӀа ха *(пубертатни мур)* чакхъялаллца дола адам. Иштта кхийна маӀа саги кхалсаги санна ший ха бахьан долаш даьчох кӀезигагӀа бехктокхаме вола саг. МаӀача берах кӀаьнк оал, кхалчох йиӀиг оал.

Берий унахцӀенонна хетадаь долча лорий Ӏилман дакъах педиатрия оал .

## Белгалдаккхар
Россе Советий Федеративни Социалистически Республика

**Россе Советий Федеративни Социалистически Республика**, лоацца — **РСФСР** () — союзни республика я СССР-а юкъе (1922—1991).

## Белгалдаккхар