Илдарха-ГӀала

**Илдарха-ГӀа́ла** *(я)* () — ГӀалгӀай Мехка ула пхье.  я, иззамо цӀи йола пхьен округ а хулаш.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала пхье «*Илдарха-ГӀaла*» яхаш я, цкъаза *Элдарха-ГӀала* аьнна а язъю из, кердача ӀаьдалагӀа *Илдарха-Пхье* яхаш яздеш а хул. Иштта эрсий меттала мо «*Карабулак*» язъеш моттигаш я, хьагучох, гӀалгӀай цӀи дукха ца лелаярах.

Эрсий меттала пхье «*Карабулак*» яхаш я, Ӏилманхоша из топоним тюркий метташка ехк: *кхара* — «Ӏаьржа» яхачохи, *булак* — «хьаст» яхачохи лоархӀаш. Ишта лоархӀаш хилча, пхьен цӀи «Ӏаьржа хьаст» аьнна маӀан долаш хул эрсий меттала. Кхыча́р яхачох, Илдарха-ГӀалийх *Карабулак* цӀи тилар оарстхоех йоахача *карабулаки* яхача цӀерца хоттаденна а да.

## Географи
ГӀалгӀай Мехка юккъе улл пхье Шолжа аьрда берда тӀа. Шолжа шахьара юкъ йолча Шолжа-Пхьенах 9 км малхбузехьа ул, Магасах гӀинбухен-малхбоалехьа 22 км гаьна а ул ( машеннаькъашца йистай).

ЙистегӀа я́да нах ба́ха моттигаш я: малхбоалехьа — Эбарг-Юрт, зӀилбухехьа — Яндаре, малхбузехьа — Пхьилекъонгий-Юрт. ЗӀилбухехьеи малхбузехьеи пхьен округа гӀай да Наьсарен шахьарца, малхбоалехьа — Шолжа шахьарца, гӀинбухехьа — МагӀалбика шахьарца.

Илдарха-ГӀала ше пхьен округа зӀилбухерча даькъе улл.

Илдарха-ГӀалах къулбехьехьа Бакинка бо́да —   «Кавказ», гӀинбухехьа аьшкникъ ба бо́даш —  —Сипсой-ГӀала яха да́къа, пхьен гӀинбухехьа «» аьшкнаькъа разъезд.

Илдарха-ГӀалал къулбехьехьа, Бакинкал дехьа, . ГӀинбухехьа массехк километр Ӏолатт АргӀа («Карабулак» лоам, 723 м). Пхьенах зӀилбухен-малхбоалехьа Шолж Эс—Шолж яхача  кхе́т.

Пхьен округа лаьтташ гаьнна гӀинбухехьа Ӏодолх, цудухьа Шолжа атагӀен да́къа чулацарал совгӀа, дӀахо уллача Ӏаьлаха-Чуртен атагӀен да́къа а чулоац. Пхьен округа эггара гӀинбухехьа улла лаьтта Ӏаьлаха-Чуртен хьарсама зӀилбухера берд ба.

### Мехкал
Мехкал гӀаьххьа тӀуна да ( Dfa). Ӏа лоацеи мелеи да, ахка дӀайхеи дӀаьхеи да. Шера юкъера йоачаний дукхал 663 мм я.

## Тархьар
ГӀала (станица) йиллар доладеннад 1858-гӀа шу чакхдоалаш, цкъарчоа *Эльдырхановская* аьнна цӀи тилла лаьрхӀа а хиннад укхаза кӀезигагӀа дале 1847-ча шера денз хиннача *Эльдырхановский* зоврковна цӀерах (), цунна йисте йиллай из гӀала а:

«Строящимся в настоящее время на Левом крыле Кавказской линии трём новым станицам, я предполагал бы присвоить следующие наименования:

Станице у поста Эльдырхановского — Карабулакскою…

Станицы эти по окончательном устройстве их, я предлагаю причислить: первую из них — ст. Карабулакскую к 1-му Сунженскому [полку ]…»

1860-ча шера денз Илдарха-ГӀала Тийрка областа ГӀалгӀай округа лоаттаме хиннай (1888-ча шера денз Шолжа отдела лоаттаме). 1874-ча шера хиннача хьалах гӀалий тӀа 227 кови 1454 саги хиннав, православхой кинази ишколи хиннай, мехкадаьтта доахка гӀувнаш хиннай. Брокгаузеи Евронеи энциклопеде дошлорго яхачох (1895-гӀа шу), гӀалий тӀа ва́хаш 1986 саг хиннав, киназ хиннад, ши ишколи (царех цаӀ ), 4 , 4 .

1917-ча шера маьцахлий бетта гӀалгӀаштеи Илдарха-ГӀалий тӀареи, Сипсой-ГӀалий тӀареи, Эбарг-Юртареи гӀазкхаштеи юкъе довнаш хиннад. Хьалхарча дунен тӀеман фронта тӀара цӀаухаш хиннача гӀазкхашца Буро тӀа кӀимарса бетта 6—7-ча деношка хиннача къовсамаш тӀагӀоллада́ хиннад уж. Тов бетта 15-ча дийнахьа царна юкъе машара́ барт баь хиннабале а, дар дийцача цу, хӀаман тӀара доладеннад гӀалгӀаштеи гӀа́лгӀазкхаштеи юкъе цӀий мехкаш БӀорахой тӀема тӀа хинна хӀамаш.

1920-ча шера денз Илдарха-ГӀала Шолжа гӀазкхий округе хиннай, тӀаккха 1929-ча шера из дӀаяккхарца  юкъе́яха́й из. 1934-ча шера Илдарха-ГӀалан поселкови совета Илдарха-ГӀала посёлок Нохчийи ГӀалгӀай АО вӀашагӀтохарца  юкъеяхай, тӀехьагӀо Нохч-ГӀалгӀай АССРаи́ тӀаккха , тӀаккха юха Нохч-ГӀалгӀай АССРа́и юкъе хиннай.

Нохч-ГӀалгӀай АССРа Лакхехьарча Совета Президиума 1962-ча шера лайчилла бетта 29-ча ден амарца Илдарха-ГӀала ()  балха посёлкий оагӀатагӀа йиллай керда цӀи а туллаш — рабочий посёлок Карабулак.

Советий заман чухьа кӀезиг-кӀезига посёлка къамашцара лоаттам хувцалуш хиннаб — гӀалгӀай сов а бувлаш гӀазкхий кӀезиглуш хиннаб.

1991-ча шера Нохч-ГӀалгӀай АССРа Шолжа шахьаре къамашцара хьал кӀомдийрза хиннад. 1990-ча шера «ГӀазкхий Шолж» () яхача оргкомитета ларда тӀа меттаоттаеш лаьтта́ча Тийрка гӀазкхий бӀун Шолжа отдел хьаяьй А. И. Подколзин атаман кулгалдеш а волаш. Цхьабакъда 1991-ча шера бекарга бетта 1991 года А. И. Подколзин Илдарха-ГӀалий тӀа вийннав — цу тӀа гӀолла  митингаш яьй шоашта кхерамзле Ӏалашъяр дӀа а де́хаш. Цунца цхьана цӀий мехкаш довнах хиннад кӀаларча гӀазкхаштеи гӀалгӀаштеи юкъе — тушола бетта Илдарха-ГӀалий тӀеи, бекарга бетта Эбарг-Юртеи (Эбарг-Юрт нийсденнар къаьстта чӀоагӀа на́халдаьнна хиннад мехка). Цхьачарна хетачох, 1991-ча шера бӀаьсте хиннар бахьан долаш доладенна ГӀалгӀай Мехкара гӀазкий дӀаахар.

1995-ча шера Элдарха-ГӀалийна пхьен статус еннай. Къаьстта йола пхьен округ (шахьара лагӀан йола муниципальни кхоллама статус а йолаш) пхьенна 2009-ча шера мара хьаяьяц.

2006—2008-ча шерашка ГӀалгӀай Мехка цхьаццайолча нах бахача моттигашка (Илдарха-ГӀалий тӀа, Сипсой-ГӀалий тӀа, Эбарг-Юрта, ГӀажара-Юрта, Наьсаре, Яндаре) эрсий мотт бувцарашта духьала зуламаш даьд (лелхаргаш лелхаяр, цӀи тохар, герз чудеттар, нах боабар). Юххера 2007-ча шера аьхкии гурахьеи бӀагал а доалаш массехк нах боабеш моттигаш а хиннай, кхыдола зуламаш а даьд эрсаштеи, , , эрмалоштеи. Масала, Илдарха-ГӀалий тӀа маьцхали бетта 30-ча дийнахьа хьехархо йола В. Драганчук моаташкеи цун цӀагӀара нахи боабаьб (веррига 3 саг), бутт хьалха, кӀимарса бетта Л. Терёхина моаташка хьехархочун цӀагӀарабараш боабаьчул тӀехьагӀа хиннад из (цига а 3 саг вар вийнар). 2007-ча шера ардара бетта Кортиковийи Немовий фусамерча на́ха́ а дийттад герз 3 саг вувши цхьан кха́лсага́ чов еши.

Пхье къахьегаш хиннай Къулбаседа Кавказера исламистий ордингаш. Масала пхьен цхьаццайолча объекташта 2004-ча шера  тӀакхийтта моттигаш хиннай. 2010-ча шера тушолеи бекаргеи бетташка хиннача   Илдарха-ГӀалий тӀа а йоккха террористий акт хиннай.

## Бахархой



 прогнозах пхье вахаш хургва:
* 2024-ча шера — 40,8 эзар саг
* 2035-ча шера — 40,92 эзар саг.

ГӀалгӀай Мехка кхоалагӀа йоагӀа Илдарха-ГӀала бахархой дукхалах Наьсареи () Шолжа-Пхьеи () яьлча, Мехка нанагӀала йолча Магасал а () тӀех ба цун бахархой.

; Къамашцара лоаттам

2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхье даьха къамаш ераш да:

## Моттигера шедоалдар
 моттигера шедоалдар долаш хиларга хьежжа иззамо цӀи йола *город Карабулак* яха муниципальни кхоллам кхоллаш я пхьен округа статус а йолаш, кхыйола нах баха моттиг чуйодаш а йоацаш.

Моттигерча шедоалдара маьженех да:
* Пхьен округ Илдарха-ГӀалий хоржаш йола викала маьже — Пхьен округ Илдарха-ГӀалий пхьен совет;
* Пхьен округ Илдарха-ГӀалий лакхехьара дарже вола саг *Пхьен округ Илдарха-ГӀалий пхьеда́* ва, из пхьен совето хорж шоаех, пхьен совета тхьамадан гӀулакхаш кхоачашдеш ва из;
* Пхьен округ ИлдархӀа-ГӀалий кхоачашдеш-амардеш йола маьже Пхьен округ Илдаржа-ГӀалий Моттигера администраци я.

; Пхьен совета тхьамада, пхьен округа да́
* Ганиев Закречун Мухьмад (2011—2019)
* Китенаькъан Ювназа Яхьья (2019)
* Мартазанаькъан Ӏадл-Мажита Мухьмад (2019-ча шера денз)

; Администраце дай (пхьедай)
* Бариев Ӏадразкъий Мухьмад (2012—2014)
* Янданаькъан Ӏалихана Муслим (2014—2016)
* Битенаькъан Ӏийса Ахьмад (2016—2019)
* Осканаькъан Мухьмада Мухьмад-Башир (2019—2023)
* Дидиганаькъан Бориса Ахьмад (2023 шера денз)

## Товшхал
Илдарха-ГӀалий тӀа йоал ГIалгIай Мехка паччахьалкхен гойташ йолча исбахьалений музей.

## Экономика
Советий замалахьа посёлок Илдарха-ГӀалий тӀа болх беш заводаш хиннай: екъача реагентийи (КЗХР, Карабулакский завод химических реагентов), асфальтобетонеи, газобензинеи (КГБЗ, Карабулакский газобензиновый завод). «Сунжанефть» яхаш мехкадаьттеи гази йоаккха урхале а хиннай болх беш. Илдарха-ГӀалий тӀа промышленно мехкадаьтта 1950-гӀа шераш долалуча хана да́ха доладаьд. Из доаха моттигаш дегӀайоалъяр тӀехьагӀа  хургволча  да́къа ла́царца дӀахьош хиннад. 1960—1970-ча шерашка мехкадаьтта даккхар совдаьнна хиннад.

Советаш е́хачул тӀехьагӀа пхье болх беш хиннай е предприятеш: ООО «Химреагент» (КЗХР ларда тӀа хьаяьй), Илдарха-ГӀалий тӀара аьшкабетона хӀамай, ши асфальт хьаю завод, мехкадаьттеи газеи цӀенду завод, гӀишлош еча кхоачама комбинат. Мехкадаьтта цу хана а доаккхаш хиннад. Нувхех кхоачам беш йола завод хиннай хьалъеш. Юртбоахама даькъе йоккхий предприятеши, наьха шоай фермай боахамаши хиннад.

2013-ча шера бекарга бетта 10-ча дийнахьа Эрсече йоккхагӀйола хьоара́ оарда комплекс хьайийлай гӀалий тӀа. 2014-ча шера, шу долалуш — теста ражахи, тӀаккха аьхки — ший ма болчча низагӀа, картона хӀамаш хьаеш йола фабрика дӀахийцай.

## Транспорт
Аьшканаькъа транспортах  разъезд я, из йоал  цхьа никъ бо́даш долча тупикови гана тӀа. Илдарха-ГӀалий тӀарчул хьалхагӀа йоагӀаш йола йоккха станци Наьсарен возгале я, тӀехьа йоагӀар — Сипсой-ГӀалий тӀаръяр (укх гана тӀа тӀеххьара я, хӀана аьлча Шолжа-ГӀалий тӀа бо́даш бола аьшканикъ вӀашагӀбаьккхаб). Цудухьа аьшканаькъ тӀа гӀолла Наьсарера мара воагӀалац, из а — мухь кхухьаш мара болх беш бац, наькъахой дӀахьакхувлара къайла ба из (цу тайпара никъ укх наькъа даькъ тӀа цахилар бахьан долаш). Илдарха-ГӀалий тӀара разъезда эггара чӀоагӀагӀа баьржа бола  маза ба ГӀалгӀай Мехка мел йолча аьшканаькъай станцашта юкъе. ГӀалгӀай Мехка даьккха а даьккха аьшканаькъашца дӀахьакхухьаш дола мехкадаьтта дукхагӀча даькъе Илдарха-ГӀалий тӀарча разъезда́ чакхдувл.

Машенашца хан-ха́ннахьа дӀахьакхувлар транзитни автобусашцеи таксешцеи хулаш да. Керттера дукъ тӀалатт Наьсаре—Шолжа-Пхье яхача транзитни маршрута́и, Наьсаре-Шолжа-ГӀала яхачоаи. ДӀахьакхувлаш бараш ГУП «Ингушавтотранси» шоай лоӀаме бола лаллархойи ба. Иштта гӀулакхерча на́ха́ лаьрхӀа́ транспорт а я ле́лаш.

## Ди
* Илдарха-ГӀалий бусалба наьха дина юкъарло.
* Темарзанаькъан Мухьмад-Хьажий цӀерагӀа дола маьждиг.  да, пхьен 1-ча микрошахьаре доалл. Чухувш 400 саг. Тоадаьд 2015-ча шера.
*   православхой элгац ().

## Хоам боаржабу гӀирсаш
* «Керда Ха» — пхьен хӀара кӀирара газет.

## Галерей

Ночной Карабулак.jpg|Бийсанара Илдарха-ГӀала
Karabulak02.png|Яндарера Илдарха-ГӀалий тӀа Ӏочуводаш. 2011-гӀа шу
Karabulak01.png|Илдарха-ГӀалий тӀара керда етта нах баха комплекс. 2011-гӀа шу
Karabulak04.png|Илдарха-ГӀалий тӀара новостройкаш. 2011-гӀа шу


## ГӀалахой
*  — СССР дукха дика хӀамаш карагӀдийна фекемахо-зувр.
*  — Москвай Доалчени Мэра пресс-службани дуккхача шерашка хинна кулгалхо.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

;Дошлоргаш
* 
* 
* * 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Илдарха-ГӀала
ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен пхьеш