Лейми

**Лейме**, е **Лейми** () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀалгӀай тархьара архитектурах лоархӀача гӀишлоех массехк хӀама я укхаза. Лейме улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьадаьннад Леймой тайпа.

Административни лоархӀаш хилча Лейме ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Лейме» оал, «Лейми» а яздеш нийслу. Моттига цӀи (топоним) «лоа» яхача дешах хьахиннай *[[лоа]]* яхачохи *ми* яхача топоформантахи (Эзми, Чими юртий цӀерашкахьа мо). «Лейме» яхар да лоа ца дашаш уллаш дуккха ха йоаккха моттиг яха маӀан долаш. Эрсий меттала иштта «Лейми» язду.

## Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Лейме статусах *«[[село]]»* я, *«[[сельское поселение Гули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Лейме ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

## Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Лейме, ЦӀейлоама кӀал. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 17 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш нийса Ӏодусташ хилча. Лейменна гоннахьа яда пхьанаш я: Ког, Озиг, Кий, Кели, Аьгекхала.

### Сахьата оаса
Лейме, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Тархьар
Лейме йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Н. Ф. Яковлев, Д. Ю. Чахкиев, Т. Агиров.

Лейме гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш дукха гӀишлош я: 1 вӀов я, йохаяьча куце латта гӀалаш а я. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа йӀаьха гӀап лаьттай. ГӀапгӀалийна юкъе латта вӀов XVII бӀаьшера Хоаной Хинг яхаш цӀихеза хиннача тӀоговзанчас хьалъетта я. Лейме массехк маьлхара кашамаш а Ӏемараш а да. БӀоагӀа куце дола 3 селинг латташ хиннад хьалха Лейме. Царех цаӀ укх Леймера хиннача Албахча яхаш цӀихезача бӀухочун сийлен дегӀа хиннад. Цу Албахча каша тӀа къубба хьалъеттай Хоаной Хинга. Из хӀанз а латташ я. Леймера Леймой тайпа хьадаьннад (Албохчанаькъан, Курийнаькъан, Куркъанаькъан, Муцолганаькъан, Хьоашаланаькъан, Оалхазаранаькъан.

## Бахархой

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш