open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бузуртанаькъан

**Бузуртана́ькъан** () — гӀалгӀай тайпанцӀи. «Бузуртанаькъан» язбеш массехк тайпан нах ба: Гелатхой, Йовлой, Мохлой.

## ТӀатовжамаш
Бекъий-Юрт

**Бекъий-Юрт**, е **Ма́йски** (, ) — ГӀалме шахьара къаьнара гӀалгӀай юрт, паччахьалкхен Ӏаьдалга диллача, карарча хана хӀирий доазонгахьа лоархӀаш я.

## Географи
Юрт улл ГӀалме аьттача берда тӀа, Ӏаьлаха-Чуртен хьарсама́ из духьала кхийттачул тӀехьагӀа.

ЗӀилбухехьа Мочкъий-Юрти, хил дехьа Ольгинскоеи улл цунна, гӀинбухехьа Нана-Наьсаре я, гӀинбухьеи малхбузехьеи вийрзача ТӀой-Юрт я. ТӀой-Юрт йолча оагӀорахьа Бекъий-Юрта́ Новое яха керда юрт хьатӀаяьй.

## Тархьар
Юрт XIX бӀаьшаре долалуш йилла́р Хьоашаланаькъан Бекъа ва. Бекъа тайпа доладаьча Хьошакъий виӀий-виӀий-виӀий воӀ хиннав.  1838 шера юрта 15 дезали хиннад берригаш 91 саг волаш. 

XIX бӀаьшаре ах чакхдаьнначул тӀехьагӀа Бекъий-Юрт дӀа а яьнна, карташта тӀа хьоаяьяц. Цига денз Ӏилман балхашка мара лелаяьяц цун цӀи. 

Таханара Бекъий-Юрт Мочкъий-Юртарча консервни завода́ гонахьа хьахиннай 1952 шера.

1992 шера гӀалгӀаштеи хӀираштеи юкъе къовсам хилалехьа Бекъий-Юрта вахаш 2899 саг хиннав – дукхагӀча даькъе гӀалгӀайи эрсийи. Къовсам болабелча 18 хӀирий цӀа (217 саг) юртара дадда дахад. Цар цӀенош ГӀалме шахьара кхыча юрташкара бе́ха́ Ӏобехка́ча гӀалгӀаша дӀалаьцад.

1994 шера «Чухьанахьа гӀолла дӀа-юха баьхача наьха цӀенге «Майски» () йиллай ГӀалгӀай Мехкадаь Овшанаькъан Руслана амарца. Хьалхара вагончикаш Бекъий-Юрта аьшкнаькъа йистерча даьсса лаьттача лаьтта тӀа увттаяьй ГӀалгӀайченцара гӀайна йисте. Нах шер-шера тӀабетталуш хиннаб. Дуккха нах лагера тӀа 1997 шера а, 1997 шера а ӀотӀакхийтта хиннаб: 1992 шера Шолжа-ГӀала тӀарча гаргара нах болча бе́ха дӀабаха́ хинна гӀалгӀай юха а бовдда безаш хиннаб, Шолжа-ГӀала тӀа тӀом хьа́р бахьан долаш..

## Бахархой

; Къамай лоаттам
2010 шера Россера беррига нах дӀаязбарах:

## Инфраструктура
Юрта ши маьждиги, ишколеи, амбулатории, пошти, тикаши я. Чуйиллай газ, свет, интернет.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Малсаганаькъан Сурхочун Ӏовлур

**Малсаганаькъан Сурхочун Ӏовлур(г)** () — Наьсаре йиллачарех цаӀ лоархӀа къонах. Цун дас МоарзагӀий Сурхочо хӀанз Дошлакъий-Юрт уллача метте хьал а вена, Шолжайисте лакхача берда тӀа Шаьрача ше мо кхы хиннайоаца вӀов йотта йолаяь хиннай, цунах Ӏовлура гӀала аьннад. Из яьлла́ча метте Ӏовлурга-Юрт хьахиннай. Ӏовлура тӀехьенах цхьабола нах Ӏовлурганаькъан () аьнна тайпанцӀи яха́ дӀабахаб. Ӏовлура даь-воша Малсаганаькъан Оарцха КӀарцхал хиннав.

## Дагалоацам

## Белгалдаккхар

## Литература
ОагӀат:Малсаганаькъан
ОагӀат:Ӏовлурганаькъан
ОагӀат:Наьсаре
Ӏовлурга-Юрт

**Ӏовлурга-Юрт** () — хӀанз Дошлакъий-Юрт уллача метте хинна Малсаганаькъан Ӏовлурга цӀерагӀа йилла юрт. ГӀалгӀай лоамашкара шаьрача ӀокӀалабовла болабелча эггара хьалхагӀа йиллача юртех я. Ӏовлурга-Юрти Оарцха КӀарцхала-Юрти йиллар Наьсаре йилларца дувзаду.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Наьсаре
ОагӀат:Ӏовлурганаькъан
ОагӀат:Малсаганаькъан
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Географе координаташ

**Геогра́фе координа́таш** () — геодезическии седкъӀилма́и координатех бола шерача маӀане кхетам. Географе координаташ белгалдоахаш хилча Лаьтта бур болга лоархӀ, кхестара эллипсоид йоацаш. Географе координаташа Лаьттан букъа тӀа моттиг белгалйоаккх.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Географические координаты всех городов на Земле
* Географические координаты населённых пунктов Земли (2)

ОагӀат:Картографи
ОагӀат:Геокодаш
ОагӀат:СедкъӀилма объектий координатий системаш
Хин бассейн

**Хин бассейн**, **хин майда** (, ) — Ӏамах е тоатолах хьа мел кхетача лаьттан тӀехьанахьарча а кӀалхарча а хийн территори (хин ганаш чу а лоацаш). ДукхагӀа мел йолча хана ишта оал додача хин бассейнах.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Гидрологи
ОагӀат:Рельефа флювиальни кепаш
Паччахьалкхен хин реестр

**Паччахьалкхен хин реестр** () — Россе Федерацен паччахьалкхен ӀаьдалагӀа федеральни доалахьа а, Россе Федерацен субъектий доалахьа а, муниципальни доалахьа а, иштта наьх а, организаций а, индивидуальни предприниматела а доалахьа мел йолча хин объектех лаьца болча хоамий гуллам.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Получение данных из Государственного водного реестра  // «Росводресурсы»
* Постановление Правительства РФ от 28.04.2007 N 253 (ред. от 15.02.2011) «О порядке ведения государственного водного реестра»

ОагӀат:Хин бокъо
ОагӀат:Паччахьалкхен реестраш
ОагӀат:Россе Федерацен Ӏалама ресурсийи экологени министерство
Седкъатурмал

**Седкъатурмал** ( дош хьахиннад укх дешаех:  [tele] «гаьна» +  [skopeo] «хьеж») — гаьнарча объекташка хьежар духьа лелаеш йола прибор (седкъаӀилман кечал).

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Зем боаккха седкъаӀилма
*
Тайпа

**Тайп**, **тейп** — гӀалгӀайи нохчийи къамай лоаттама цхьа да́къа. Тайпаш юкъерча бӀаьшерашкара денз хьадоагӀаш да, тахан а гӏалгӏай къама юкъе лоадам болаш а да.

## Этимологи
Цхьаболча тохкамхоша хьаяхачох *тайп(а)* яха дош Ӏарбий *[[Тайфа|тӀоаифат]]* яхача деша тӀара доагӀаш да, цун маӀан «тоаба» аьнна хул ( [], дукхален таьрахье  [], доагӀаш да  [] — «никъ бе» яхача деша тӀара). ГӀозлой меттала  яхар «фу» яхилга да, гӀиргӀизой меттала *тайпа* яхар «тоаба» аьнна маӀан долаш да. Нахски метташка *тайпа* яхар Ӏарбий *тӀаифат* яхар мо кхыдола маӀан долаш а да: «вид», «сорт», «класс». Этнограф волча С. А. Хасиевс яхачох, моттигерча тохкамхошта тайпа яхар эрсий род яхачунца нийсдар нийса хетац, вайнаьха термин дукхагӀа маӀан чулоацаш долаш санна хет царна.

## ГӀалгӀай тайпаш
Аьгий (Бохтаранаькъан \ Дахкилганаькъан \ ГӀазданаькъан \ Жандиганаькъан \ ТӀонганаькъан \ Ужахьанаькъан), Баркимхой, БӀархой, Белхарой, Галай, Гаркхой, Гаьгий, ГӀулой, Гелатхой, Гувхой, ЖӀайрахой, Йовлой, Кей, Коазой, Кокурхой, Кхоартой, Къоастой, Леймой, Лоажхой, Лоалахой, Маларой, Мержой, Местой, Морчхой, Мохлой, Ноакастхой, Оздой, Оалгатхой, Оарцхой, Поаланкой, Салгхой, ТӀаргамхой (Беканаькъан \ Малсаганаькъан \ Пхьиленаькъан), ТӀоаршхой, Хамхой, Хьамишкхой, Хьарпхой, Цхьорой, ЦӀечой, ЦӀулой, Шоанхой, Ялхарой.

## Нохчий тайпаш
Зандакъой, Гуной, Курчалой, Нижалой, ЧӀингхой, Энганой, Ӏалларой.

## Белгалдаккхар

## Литература

## ТӀатовжамаш
*
ОагӀат:Шедоалдар
ОагӀат:Этнологи
ОагӀат:Генеалоге терминологи
Аьгий

**Аьгий**, **оагой**  — цхьан хана хинна гӀалгӀай тайпа. Аьгий тайпан юкъе хиннача наькъех къаьстта тайпаш хьахиннад, царех ба: ГӀазданаькъан, ТӀонганаькъан, Ужахьанаькъан, Жандиганаькъан.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш
Баркинхой

**Баркинхой** () — гӀалгӀай тайпа. Лоаман ГӀалгӀайчен Лакхереи, Юкъереи, Лохереи Озиг яхачар хьабайнаб.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш
Кавказа тайпа

**Кавкасионий антропологе тайпа**, **Кавкасионий тайпа** — Даькъастеи Гуржехьеи яьржа йола европеоидий расай вариант. Гуржаша Кавказах йоаккхаш йолча цӀерах хьахиннай цун цӀи — *Кавкасиони*.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:Европеоидий раса
ОагӀат:Даькъасте
ОагӀат:Европа палеоантропологи
Беканаькъан

**Беканаькъан** () — гӀалгӀай тайпа; хӀанзара гӀалгӀай тайпанцӀи. Хьахиннай Бек яхача гӀалгӀай цӀерах. Беканаькъан цхьан хана хиннача ТӀаргамхой яхача тайпанна юкъедоагӀаш хинна ваьр да. ТӀаргамара цу тайпах хиннача *Бек* яхача сагагара дӀаболабеннаб из тайпан никъ.

## Хьажа иштта
* **[[Беканаькъан (нах)|Беканаькъан цӀихеза нах]]**

## Белгалдаккхар

Беканаькъан
Коазойлоам

**Коазойлоам** () —  ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьарера лоам. Цун лакхагӀа бола бухь 3192 метр лакха урагӀа бода. Улл Каьзенна духьала. Цу лоаман цӀи ишта я из Коазой тайпанга бехкандаь.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Географи
ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоаман бовхьаш
ОагӀат:Коазой
Кхаьлл

**Кхаьлл** (**Qäll**) — гӀалгӀаша шоаш, дукхагӀа лоам, баьхача къаьнарча моттигех йоаха цӀи. Бехкама́, XIX бӀаьшера хьалха Ӏойилла йола нах баха моттиг я кхаьлл. Цхьайолча кхаьллий цӀераш из «кхаьлл» яха дош хьа а хетта лелаю, масала, Аьгекхаьлл, МагӀачакхал, ЭгӀачакхал, Хьонкхал.

Цун тарра маӀан а долаш, цунца цхьана лелаяьй иштта «ков» яха термин а, масала, Мускъонгийков, Заур-Ков, Тотеков, Темарков, ГӀаьзе-Коа, иштта «пхье» яха термин а. Дале а таханарча дийнахьа «пхье» «город» яхача маӀане леладу.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:Юрта хьисапе нах баха моттиг
ОагӀат:Юрта географи
ОагӀат:Нах бахача моттигий тайпаш
Белхарой

**Бе́лхарой** — гӀалгӀай тайпа, Оарстхой яхача тархьара юкъарленах лоархӀаш да. ДукхагӀа ГӀалгӀайче бах.

## Тархьар
Оаламо дувцачох, белхарой тайпа хьадаьннад ГӀана Белхар яхача сагагара, хӀаьта Белхара нана маьлхий хиннай йоах. Иштта, цу оаламах Белхара воша хиннав Булгуч яхаш, цох хьабаьннаб Булгучанаькъан.

## Белгалдаккхар

## Литература
### Ингалсий хьасташ
* 
* 
* 

### Эрсий хьасташ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:Белхарой
Дахкилганаькъан Элберд-Хьажий Шукри

**Дахкилганаькъан Элберд-Хьажий Шукри** () (12.12.1915 — 1995) — гӀалгӀай Ӏилманхо, хоамбаржабархо, хьехархо.

## Биографи
Ваьв декабрь бетта 12 дийнахьа Наьсаре. Цун даьй юрт Долакха-Юрт я. Шукре да́ кӀа йидеш-дохкаш таьргхо хиннав. Ишколе хьалхара ши класс Шукрес Наьсаре яьккхай, амма 1925 шера кхоллагӀча классе Буро тӀарча № 12 йолча юкъерча ишколе дехьаваьккхав. 1936 шера Буро тӀара бувзама наькъий политехнически техникум яьккхай. Ший къахьегама никъ болабаьб Орджоникидзевски аьшкнаькъа урхале инженера балха тӀа. 1938—1940 шерашка ше дийшача политехникума ВЛКСМ комитета секретарь волаш болх баьб. ТӀаккха «Кавизвесть» завода директо­ра заместитель а хиннав. Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом болча хана аьшкнаькъа бӀенашка бӀул деш хиннав. Шукри Буро тӀа ваьхав 1944 шера къам мехках даккхалца, цун цӀа Маркова урама тӀа хиннад, цигара Ӏовигав из ГӀиргӀизстане. Цига волча юкъа, гӀалгӀай къаман кхыбола интеллигенташта тарра административни-хозяйственни балхаш даьд. Даймехка цӀавеначул тӀехьагӀа винзавода цеха хьаким а, Промысловой аьшкнаькъа хьаким а, 9 шу совгӀа — Нохч-гӀалгӀай карьер-урхален директо­р а волаш болх баьб. 1961—1965 шерашка МагӀалбика горисполкома тхьамада хиннав.

ГӀалгӀай къамо ЦК КПСС кулгалхошка а Советий Правительствога а яздаь каьхат (кхайкарал) а ийца Москве ваха хиннав 1988 шера массехк гӀалгӀа. Царна юкъе хиннав Дахкилганаькъан Шукри а.

## СовгӀаташ
* майдалг «Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀема тӀа денал долча къахьегамах»
* орден «Сийлен Хьарак» (1971 ш.);
* майдалг «Денал долча къахьегамах».

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 
*
ХӀирий Автономе Советий Социализма Республика

**ХӀирий Автоно́ме Сове́тий Социалистически Республика (ХӀирийче)** (, ) — 1936 шера денз 1993 шерага кхаччалца хинна РСФСР-а административни-лаьттан да́къа. СССР-а чу хӀирий дукхагӀа баьха моттиг я.

ГӀай малхбузехьа Нохч-ГӀалгӀай АССР-аца, малхбоалехьа ГӀаьбартой-Малкхарой АССР-аца хиннад.

НанагӀала — Орджоникидзе пхье.

## Тархьар

1936-ча шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда Сталина конституци тӀаэцарца ХӀирий АО Даькъастерча йистера ара а яьккха, **ХӀирий АССР** хьаяьй цох.

1944-ча шера тушола бетта нохчийи гӀалгӀайи малкхаройи мехках бахар бахьан долаш **ХӀирий АССР** доалахьа дӀаденнад: дӀаяьккхача Нохч-ГӀалгӀй АССР чура МагӀалбики Ачалкхени, Наьсарени, Дола-Ковнеи, ГӀалмени шахьараш; ГӀаьбартий-Малкхарой АССР чура — Курпен шахьар; Ставрополерча йиста чура — Маздака шахьар.

1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа нохчаштеи гӀалгӀаштеи реабилитаци а яь Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьчул тӀехьагӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР-а́ юха МагӀалбики Коста-Хетагурова шахьари хьаеннай.

1990-ча шера кӀимарса бетта 20-ча дийнахьа **ХӀирий АССР** Лакхехьарча Совета кхоалагӀча сессе тӀа ХӀирий ССР-а паччахьалкхен суверенитет кхайкаяьй, АССР-ах ССР хьа а еш. Уж хувцамаш РСФСР Халкъа депутатий Гуллама тӀа да РСФСР Конституце тӀа 71-ча лустама чу ӀотӀадаьхад 1991-ча шера маьтсела бетта 24-ча дийнахьа.

1993-ча шера лайчилла бетта 9-ча дийнахьа ХӀирий ССР Лакхехьарча Совето ший цӀи хувцарах закон тӀаийцад, республиках **[[Северная Осетия|Республика ГӀинбухера ХӀирийче]]** аьнна цӀи тилларца чӀоагӀдаьд. Керда цӀи Россе Федераце Конституце тӀа ӀотӀаяьккхай цу шера — оагӀой бетта 12-ча дийнахьа

## Географи

ХӀирийче Йоккхача Кавказа орца тӀеи цунна хьатӀая́дача аренашкеи ул. Лаьттай майда 8 эзар км² я.

## Бахархой

Мехка бахархой дукхал хувцаялар:

## Административни екъаялар
1979-ча шкра наджгоанцхой бетта 17-ча дийнахьа хиннача хьалах мехка хиннай республикан мутӀахьа йола 1 пхьеи:
* Орджоникидзе
8 шахьари:
# Алагира — Алагир пхье
# Ердан — Ердан пхье
# Дигорай — Дигора пхье
# Ирафа — Чикола (юрт)
# Кирова — ЙоалхотӀе (юрт)
# Маздака — Маздак (пхье)
# Аьттаберда — Берса-Пхье
# ГӀалбе — Шолхи (юрт)

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* РСФСР административни-доазонцара екъаялар

ОагӀат:ХӀирий АССР
Орден «Сийлен Хьарак»

**Орден «Сийлен Хьарак»** () — СССР паччахьалкхен совгӀат.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Статут и описание ордена

Орден «Сийлен Хьарак»
Мукъам

**Мукъам** () — муам а, гарт а, цхьа къаьстта кеп а, гармони а цхьан тарлуш хургйолаш совташ цхьан аргӀах вӀашагӀъехка исбахьале. Мукъама маярра определени башх-башха я дерригача дунен тӀа, цхьабакъда адамлен ерригача юкъарлений аспект лоархӀ цох — культурни универсали.

Эрсий *«музыка»* яха дош хьадаьннад  яхача дешах.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;тӀатовжамаш

ОагӀат:Мукъам
Белхарой Батӏал-Хьажа

**Белхарой Батӏал-Хьажа** (; 1821—1914) — гӀалгӀай бусалба дин къахьегамхо. Къадарий тарикъатах хинна суфий шейх. Белхарой тайпах хиннав.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Белхарой
Зайганаькъан

**Зайганаькъан** () — тайпанцӀи. Зайганаькъан Йовлой а ба.

## Белгалдаккхар

*
Марзабиканаькъан Абукара ИбрахӀим

**Марзабиканаькъан Абукара ИбрахӀим** (, 1937 шера ноябрь бетта 19 ди — 2016 шера июнь бетта 22 ди.) — гӀалгӀай лор-травматолог, лорий Ӏилмай доктор, профессор. ГӀалгӀай паччахьалкхен университета госпитальни хирурге кафедра кулгалхо хиннав; ГӀалгӀай Республика дукха дика хӀамаш карагӀдийна (заслуженни) лор .

## Биографи
Ленинграде мединститут яьккхай 1965 шера. 1978 шерагара денз лорий Ӏилмай кандидат ва. Массехк шера Алжире болх баьб, цул тӀехьагӀа Буро тӀарча ЦКБ керрттера лор хиннав. 1983 шера эггара хьалха Алжирера ше хьаена ференгий протез оттаеш операци дӀайихьай. 1992 шерагара денз кхалхалца ИРКБ болх беш хиннав, цига тайп-тайпарча ралсашта кулгалдеш хиннав из. Россе хирургий юкъарлон доакъашхо хиннав.

Студенташта травмотологии ортопедии хьехаш хиннав, иштта тӀеман-арара хирурги а бохамий лорал а хьийхад.

## ЛоархӀаме факташ
* Хьалхара гӀалгӀай лор-профессор хиннав.
* Маьтлоама тӀа тӀаваьнна хиннав.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Ушёл из жизни врач-травматолог Ибрагим Мурзабеков. Статья на bakdar.org

ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилман болхлой
ОагӀат:Кхелхаб Илдарха-ГӀала тӀа
ОагӀат:Марзабиканаькъан
ОагӀат:ГӀалгӀай лораш
ОагӀат:Нах алапатах
КӀориг

**КӀо́риг** () оал дийнаташа, иштта оалхазараша а, Ӏодячох. Цул совгӀа саго а оалаш хул берах ишта.

ОагӀат:Дийнаташ
Марзабиканаькъан (нах)

**[[Марзабиканаькъан]]** тайпанцӀи йола цӀихеза нах:

* Марзабиканаькъан Абукара ИбрахӀим
* Марзабиканаькъан Темаркъий Ӏусман

*
Заьзганаькъан Мочкъий Бийсолт

**Заьзганаькъан Мочкъий Бийсолт** () — хьалхара гӀалгӀай хьехархо яха цӀи яха саг, Заьзганаькъан Идриса да. Вахаш хиннав Буро-КӀалха. Цу юрта 1868 шера 14 феврале ГӀалгӀай Мехка духхьашха хьайийлла хиннача школе хьехархо хиннав. 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀай хьехархой
Бохтаранаькъан (нах)

**[[Бохтаранаькъан]]** цӀихеза нах:

* Бохтаранаькъан Берса Бембулат
Бохтаранаькъан

**Бо́хтарана́ькъан**, иштта **Аьшка-Бохтарой** () — гӀалгӀай тайпа. Хьалха хиннача Аьгий тайпах лоархӀаш хиннаб. Бохтаранаькъан тайпа Аьгекхалара хьадаьннад. Уж тайпан вошал долаш ба ТӀонганаькъанцеи, ГӀазданаькъанцеи (царех ба Байсаранаькъан а), Жандиганаькъанцеи (царех ба Шишханаькъан а), Ужахьанаькъанцеи.

## Тархьар
Бохтаранаькъан 1886 шера баьхаб: Аьгакхаьлле (8 дезал), Аьлте-Юртеи Дошлакъий-Юртеи (14 дезал), СурхотӀа (17 дезал), Долакха-Юрта (3 дезал), ТӀой-Юрта (2 дезал).

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:Бохтаранаькъан
Боазаркъанаькъан

**Боазаркъанаькъан** — Хьулахой тайпан бола никъ.

## Белгалдаккхар

## Литература
*  

ОагӀат:Боазаркъанаькъан
Совтанаькъан

**Совтанаькъан** () — ТӀоаршхой тайпан никъ.

ОагӀат:Совтанаькъан
Гаьгий (нах)

**[[Гаьгий]]** тайпах бола цӀихеза нах.
* Гаьгий Угаза Терсмайл-Хьажа — 1941 шера ши валлалца 60 шерал совгӀа СурхотӀа имамал даь саг.
* Гаьгий Аюпа Гирихан — гӀалгӀай йоазонхо, оазархо, лингвист.

Гаьгий
Футта

**Футта** () — ГӀалгӀайи Нохчийи мехкашка. Хин даьрже Фортан аьрда берда 25-гӀча километре доалл, из хул Бамута къулбехьенгахьа. Хий 22 км дӀаьха да ше, цун бассейна боарам 90,8 км² ба.

## Данные водного реестра
По данным государственного водного реестра России относится к Западно-Каспийскому бассейновому округу, водохозяйственный участок реки — Сунжа от истока до города Грозный. Речной бассейн реки — Реки бассейна Каспийского моря междуречья Терека и Волги.

Код объекта в государственном водном реестре — 07020001112108200005574.

## Примечания
ӀаькъатӀе

**Ӏа́ькъатӀе** () — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара доазона тӀа хьалха нах баьха моттиг.

## Географи
Футтах кхеташ долча  яхача хин аьрда берда тӀа,  дукъа йисте. ГаргагӀа яда юрташ: зӀилбухен-малхбузехьа — Галашке, гӀинбухен-малхбоалехьа — Аьрште, зӀилбухен-малхбоалехьа ДаьттагӀе.

## Тархьар
1926 шера хинначох, ӀаькъатӀе ГӀалгӀай автономе областа Галашкен шахьара́ юкъе йодаш хиннай. Юрта баьха́раш гӀалгӀай хиннаб (СССР 1926 шера нах дӀаязбеш оттадаьчох).

1988 шера ӀаькъатӀа вахаш 20 саг хиннав. ТӀехьа тӀадоагӀача итт шера Аьрштеи Алхастеи Ӏоховшабаь хиннаб ӀаькъатӀа ба́хараш, газ а свет а дикагӀа цига чуйилландаь.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:Шолжа шахьара нах баьха моттигаш
Ӏарчакханаькъан (нах)

**[[Ӏарчакханаькъан]]** цӀихеза нах:

* Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали
* Ӏарчакханаькъан Микаьила Тухан

*
МухӀдой

**МухӀдой** (, ()) — Даькъасте дукха хана денз да́ха къам. Бахаш ба Россен ДаьгӀастеи (МухӀдой, АхцахӀа, Баба-Юрта, ГӀизлара шахьарашка) ГӀозлойчеи (Шеке, ГӀаха шахьарашка),. 
## Белгалдаккхар

ОагӀат:МухӀдой
ОагӀат:Къамаш алапатах
Алмакх

**А́лмакх** — ДаьгӀастен Казбекова шахьаре улла юрт. Из улл «Акташ» (ГӀурий, Тирк-Ӏам) яхача хин аьттехьа.

## Тархьар
ГӀумкий меттала юрта цӀи «Алмалы» — Ӏажа, аьнна, маӀан доахаш я. ЦӀи иштта вайнаьха овла болаш я яхаш а да — «Алмакхе» — яхачох «караверзаваьвоаца», аьнна маӀан да доахаш.

«Гюлистани-Ирем» яха  дешарг яздаьча Бакиханова дувц АстагӀа Темар нохчашта тӀа а кхийтта, цар Алмакх яха пхье йохаяь хинналга. Цул тӀехьагӀа юрт меттаоттаяьй ше хинна цӀи а йолаш. Эггара хьалхагӀа укхаза хайшаб пхьенах байдда баха хинна Харачоера нохчий — Кекели яхаш даи, Келерди, Келимат яхаш цун ши воӀи. Цхьа ха яьлча уж болча Ӏандий ГӀойсун аьрда берда тӀара Ӏандий (маӀарлой) тӀабехкаб. Дезалех тукхамаш хьахиннад, тукхамий цӀераш шоай хьабаьннача моттигага хьежжа я, моттиг йовзаш волча Идрисов Расула хьадоаладаьд уж тукхамаш:  (харачой),  (чунгарой),  (гӀалгӀай), ,  царех кхоъ нохчий овла болаш да, яхаш. Немций тохкамхо хиннача Гюльденштедта 1770 шерашка Алмакх цӀенна кистински йолча юрташта юкъейихьай.

1944 шера гӀалгӀайи нохчийи мехках баьхача хана юртара цхьабола нах низагӀа нохчий Ӏовхой-Юртеи (хӀанз Калининаул) Акташ-Аухеи (хӀанз Ленинаул) Ӏохувшабаь хиннаб

Один из 5-ти тухумов Алмака имеют ингушские корни }.

## Бахархой

; Национальный состав
По данным Всесоюзной переписи населения 1926 года:

2010 шера хьисап деш нах дӀаязбарах:

### Тухкамаш
*  (харачой),
*  (чунгарой),
*  (гӀалгӀай),
* ,
* .

## Юртабоахам
Юрта йоалл Кавказе эггара йоккхагӀа йола саьрчий боахам. Хьувкхаш-саьрч дебадеши цар совкарчах (саь муӀаш) пайда эцаши болх лелабу.

## Литература
* 
* 
* 
## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Шахьарерча администраце мазаоагӀон тӀа Алмакхах лаьца 

ОагӀат:Казбекова шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:Казбекова шахьара муниципальни кхолламаш
ОагӀат:ДаьгӀастен юрташ
Цхьорой

**Цхьорой**, **Цхьорой шахьар** (, ) — гӀалгӀай къаман тархьаре хинна юкъарло; ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерий шахьар; тахан — гӀалгӀай тайпа. Цхьорой хьабаьнна а баьха а моттиг гӀалгӀай лоамара Цхьори я. Тайпа 33 наькъах декъалу.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала *цхьорой* аьнна цӀи йоаккхаш ба, уж хьабаьннача Цхьорех хьаьяннай из цӀи. Эрсий меттала тайпа дувцаш хилча *Цороевы* оал, шахьар, юкъарло ювцача маӀане а, Цхьоре ба́хараш аьнна маӀан долаш а *Цоринцы* оал.

## Тархьар
Цхьорой шахьар гӀалгӀай шахьарех цаӀ я.

1832-ча шера инарал Г. В. Розен хьалха а ваьнна тӀеман экспедицеца Цхьорой шахьаре Ӏочувена хиннав. 1838-ча шера цо цхьорой «гаьннара гӀалгӀай къам» () аьнна хьоахабаьб. 1851-ча шера хиннача хьалах, Цхьорой шахьар 2 кхаьлахи 3 эйлахи латташ хиннай, 87 ков а долаш, ва́хаш 774 саг а волаш (390 — маӀа саги, 384 — кхалсаги).

Эрсече бӀорахой тӀом хиннача хана 1919-ча шера тов бетта ЛоӀамхой эскаро ультиматум оттаяь хиннай кхаькхалоштеи цхьороштеи кӀеззига мара ха ца юллаш, цу эскара́ юкъе́гӀоргболаш дошлой хьаба́ аьнна амар даь хиннад, цхьабакъда кхаькхалойи цхьоройи цхьаккха дича а, из кхоачадергдолаш хиннабац.

Тайпа хьадаьннад Цхьори яхача кхаьлера. Цун цӀерца ювзаенна тайпан цӀи. Цхьори керттера кхаьлл хиннай тархьаре шийна гонахьа хьахиннача шахьара — «*Цхьорой шахьар*» оалаш хиннад цох. Цу хӀаманца дувзаденна да гӏалгӏай меттала «*Цхьорой*» яхача деша ши маӀан хилар: 
# *Цхьорой* — тайпа белгалдеш термин я; 
# *Цхьорой* — шахьар белгалъеш термин я, юкъерча бӀаьшерашка ГӀалгӀайче хинна.

## Лоаттам
Цхьорой шахьар е пхьанаш чулоацаш хиннай:

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Цхьорой
Ахмед Дидат

**Ахьмад Хьуса́йн Дийда́т** (; ваьв 1 Аьтинг 1918 — 8 маьцхали 2005 бусалба хьехам бери йоазанхои теологи. Хиннав цӀи хеза ший белхашцаи хьехьамашцаи. халкъашта юкъера Ислама кхейкхарал центр йилла́й.
Яфис

**Яфис**, е **Яьфет**  *Ие́фет* , , ,  *[Йа́фис]*) — Нухьа кхаь воӀах цаӀ, европхой да́ лоархӀаш ва. Товрата тӀа вувцаш ва. ДукхагӀаболча тархьархоша Йафис зӀамагӀавола Нухьи воӀ хиннав аьннa лаьрхӀа. Ӏарбий Ӏилманхоша из воккхагӀвола воша хиннав аьннад. Цхьаболча тохкамхоша, гуржий йоазонашта тӀа а товжаш, гӀалгӀай Яфисагара боагӀилга лоархӀ.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Икона Иафета в церкви Рождества Богоматери (Новгородская область), конец XVII — начало XVIII веков..

ОагӀат:Нухь
Инжил

**Инджиль, Инжил** (,  — Евангелие) 
Сийлахь-вола Дала Ӏийса (Иисуса) Пайхамара доассадаь Китаб. ДиълагӀадола Исламе Деза Китаб. 
АллахӀо КъорӀа чу йоах:
*Хьога доссадаьд Цо Китаб бакъдолчунца, шийна хьалхардар бакъ а деш. Товрат а Инжил а доссадаьд Цо.* (Али-Ӏимран: а́ят 3)
МаӀа (маӀанаш)

* маӀа, маӀал — организма маӀа хилара кеп. 
* маӀа — тӀехдика, чӀоагӀа, тешаме хилча оал *маӀа*. Масала, маӀа *топ* (дика ювла топ), маӀа машен (тешаме машен)
БӀул

**БӀул** *(да)* () — лаьрххӀа дола паччахьалкхен амал; паччахьалкхен бӀорахоша (е цхьайолча паччахьалкхенашка, масала, Эрсече, США, Фаьренгий мохк, бӀорахол доацача наха а) леладеш дола белха-говзала гӀулакх. Из гӀулакх леладу къаьстта йолча тӀемахой даржаш тӀа герзаца кийчдаьча низашка, е кхыча эскарашка, (лаьрххӀа йолча) тӀемахой формированешка, иштта, паччахьалкхено духьале яр а цун кхерамзле а Ӏалашъяра функцеш лелаеча органашка.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 

 

ОагӀат:ТӀема Ӏилма
ОагӀат:ТӀема бокъо
ОагӀат:БӀул
ОагӀат:Эрсечен герзаца кийчдаь низаш
Боарз

**Боарз** () — ший тайпара дола каша хьисапе сийлинг. Боарзаш Австралегареи Антарктидагареи дӀа мел ийккхача гӀараш тӀа даьржа да. Саг дӀавелла воаллача кӀоага тӀа йост ӀотӀатоссаш из моттиг хьалъайерца хьахул боарз. Цу айеннача моттигага хьажжаи, цун кӀала йоаллача каший камерай конструкцега хьажжаи тайп-тайпара хул боарзаш.

Эрсий «курган» яхар тюркий «*кургон*» (*Qurģon*) яхачох хьадаьннад.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Антропогенный ландшафт
*
ОагӀат:Чурта хьисапе сийлингаш
ОагӀат:Каша хьисапе сийлингаши гӀишлонаши
Гангхий

**Гангхий** (, *Ганга*; , , ; ) — ЗӀилбухерча Азе эггара дукхагӀа шийна чухьа хий долчеи дӀаьхагӀа долчеи (2700 км) хих лоархӀаш да. Цу белгалонех Брахмапутра яхача хица цхьана Дунен тӀа 3-гӀа моттиге да, Амазонкайнеи Конго яхача хиннеи тӀехьа.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

Гангхий
ОагӀат:Бенгалой форда ганах кхета дода хиш
ОагӀат:ГӀайна йисте гӀолла дода хиш
ОагӀат:Супа дола дода хиш
ОагӀат:Бангладеша дода хиш
ОагӀат:Бихара дода хиш
ОагӀат:Джаркханда дода хиш
ОагӀат:Малхбузерча Бенгален дода хиш
ОагӀат:Уттаракханда дода хиш
ОагӀат:Уттар-Прадеша дода хиш
ОагӀат:Индуизм
Оттам

**О́ттам** *(ба)* ( ←  «гӀишло, устройство») — моллагӀа хӀама ший доакъоех латташ хилар, цу докъошта юкъера бувзам.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Оттам
ГӀинбухера ахбур

**ГӀинбухен ахбур** () — экватора́ гӀинбухенгахьа улла Лаьттан да́къа. Цун 60,7 % тӀехе хий да. Дунен 67,3 % декъа лаьтта ГӀинбухен ахбура тӀа да, 90 % нах а цу тӀа бах.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географе терминаш
ОагӀат:Лаьттан ахбураш
ЗӀилбухера ахбур

**ЗӀилбухен ахбур** () — экватора́ зӀилбухенгахьа улла Лаьттан да́къа. Цун 81 % тӀехе хий да (хин майда 206,62 млн км²).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Географе терминаш
ОагӀат:Лаьттан ахбураш
Сабар

**Са́бар** (), бусалба дин чухьа — моллагӀа декхараш токхача хана сатохар; де мегаргдоацачох юхаозавалар, баркал оалаш хилар да.

КъорӀан тӀа хьоахадаьд бусалба саг вахара халонашка гӀолла сабар долаш чакхвала везалга. Алхха сабардеш хинначара боаккхаргба толами АллахӀа къахетами дунен чухьа а Ӏаьхартена чухьа а. Сабар сагага мара хилац, малайкашкеи дийнаташкеи дац из. Мухьмад пайхамара (ﷺ) сабар ах дин да аьнна оалаш хиннад. Ва́харе хала дале а сабар долаш хила веза саг.

## Белгалдаккхар

## Литература

* 
* 

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ислама терминаш
Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом

**Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом** (; 1941 шера аьтинга бетта 22 дийнахьа — 1945 шера маьтсела бетта 9 дийнахьа) — СССРо нацистий Германенна а цун европерча союзникашта а (Венгренни, Италенни, Румыненни, Словакии, Финлянденни, Хорватенни) духьал баь бола тӀом. Цар бӀенаш советий лаьттанна, Дунен тархьаре эггара доккхагӀа лоархӀаш долча тӀакхетарца дӀаболабеннаб, Юкъерча а Малхбоалерча Европа мехкаш фашизмах мукъадахарца чакхбаьннаб.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом
Наьсарен аграрни техникум

**[[Заьзганаькъан Идрис]]а цӀерагӀа йола Наьсарен аграрни техникум** () — юкъерча белха-говзала дешара дешарче я ГӀалгӀай Мехка. Наьсаре йоалл.

## Тархьар
Наьсарен аграрни техникум хьаяьй 1928 шера РСФСР лаьтта леладара халкъа комиссариата (Наркомзем) соцамца. Юххьанца «ГӀалгӀай лоаман юкъара опорни зоотехнически-ветеринарни техникум» *(«Ингушский общегорский опорный зоотехническо-ветеринарный техникум»*) яхаш цӀи йолаш хиннай из.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайче дола дешар
ОагӀат:Эрсечен техникумаш
Кхерам

**Кхе́рам** *ба* () — кхерам хоабалар бахьан долаш хьахулаш йола эмоци е хоалам.

## Белгалдаккхар

## Литература
ОагӀат:Психоанализ
Кхерам
ОагӀат:Дог-уйлах е аффектах йола симптомаш е белгалонаш
ЦӀеча-Ахка

**ЦӀеча-Ахка**, е **ЦӀеча-Ахке** — къаьнара юрт я Форта йисте (Даькъасте, РФ). Йола моттиг: 2018 шерага кхаччалца — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьаре, 2018 шера денз юрт Нохчий мехка Шолжа/Серноводски шахьаре.

ЦӀечой тайпа хьадаьнна моттиг я. 1944 шера бахархой Ӏобигаб Юкъерча Азе; хӀанз юрта цхьаккха саг вахац.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ЙиӀий зиза

**ЙиӀий зиза** (, ) — баьцовгӀай ваьр;  яхача дезалах да.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ЙиӀий зизай
ОагӀат:Евразен буне
ОагӀат:Инжила чу хьоахадаь баьцовгӀаш
ОагӀат:Зизай хаьса баьцовгӀаш
ОагӀат:ЦӀагӀара баьцовгӀаш
ОагӀат:Дийна кӀоригаш ю баьцовгӀаш
ОагӀат:Хоадаю культураш
Са

**Са** (, ) — динга а, цхьадолча духлохама хьехамашка а диллача, леш йоаца субстанци, хоалуш йоаца хӀама. Цунца белггала да Дала кхелла хилар саг а цун Ӏалам а, из саг хилар а. Сингара дола а лу, из бахьан этта дӀа а дода вахар, хӀама хоадала могийт цо, уйла еи, иштта сакхетами, хоаламаши, лоӀами хилар. ДегӀа́ духьал увттаду.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Философе терминаш
ОагӀат:Аналитикай психологи
ОагӀат:ЖӀаргахой ди довзар
ОагӀат:Жугтий ди довзар
ОагӀат:Эпистемологи
ОагӀат:Ди
ОагӀат:Витализм
ОагӀат:Сага эзотерически анатоми
Аль-Исраъ

## Чулоацам
Ер сурат АллахӀ хоаставарца долалу, тӀаккха Мухьаммад пайхамар ﷺ бийсана Байтулмакъдисе вигарах (*исраъ дарах*) дувц. Укахазара йоагӀ сурата цӀи а — «Бийсана дехьаваккхар».

## Белгалдаккхар

## Литература
*
Дракоша Тоша (мультсериал)

**«Дракоша Тоша»** — россе анимационни медиафраншиза, сериал да ишколе бахалехь болча дешархошта хетадаь; 1948-1989 (Дракоша Тоша, Сербия), 2017-2018 (Дракоша Тоша, Эрсече), 2023-2024 (Дракоша Тоша, Kinemaster Studios). денз арадувл. Из мара мультсериал дац Эрсече, паччахьалкхен а доацаш, наьха ахчах даьккха.

## Мультсериалах лаьцар

### Керттера турпалаш
* **[[Дракоша Тоша]]**
* **Лёв Лёва**
* **Тойройчик**
* **Няша**
* **Яша**
* **Дуся**
* **Мама-панда**
* **Папа-панда**
* **Мота-Мота**

## Эпизодаш
### ToyRoy

### Kinemaster Studios

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Мультсериалаш алапатах
ОагӀат:Мультсериалаш, 2017 шера даьккха
Карл III (Великобританен паччахь)

**Карл III** (, дӀаоалаш: ), бӀарчча цӀи **Чарльз Фили́пп Артур Джордж** (; ваьв , Букингемский дворец, Лондон, Ингалсехье, Великобритани) — хӀанз оалаш деш вола паччахь ва Великобританеи ГӀинбухерча Ирландеи, иштта Виндзорски династен ДоттагӀала Паччахьалкхенашкеи. Цул совгӀа цох лоархӀ Великобританен мехка нидза лакхехьара амараш телар; Ингалсехьен Киназа лакхехьара урхаз; 2022 шера тов бетта 8 дийнахьа денз Къамай ДоттагӀала да́. Великобритане волчул совгӀа 14 кортамукъа йолча паччахьалкхенашка монарх ва: Австралеи, Антигуаи Барбудеи, Багамски ГӀайренашкеи, Белизеи, Гренадеи, Канадеи, Керда Зеландеи, Папуа — Керда Гвинееи, Сент-Винсентеи Гренадинашкеи, Сент-Китсеи Невисеи, Сент-Люсии, Соломона ГӀайренашкеи, Тувалуи Ямайкеи.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьастакортош
Карл III

**Карл III**:
* Карл III (847/848 — 866) — Аквитанен паччахь (855—866).
* Карл III Толстый (839—888) — Германени (876—887), Францени (884—887), Италени, Лотарингени (Карл II) паччахь, император (881—887).
* Карл III Простоватый (879—929) — Малхбузен-Франкски паччахьалкхен (Францен) паччахь 898—923 шш.
* Карл III (1361—1425) — Наварра паччахь (1387—1425).
* Карл III ЗӀамигавар (1345—1386) — Неаполитански паччахь.
* Карл III (1486—1553) — Савой герцог.
* Карл III (1543—1608) — Лотаринген герцог, оалал даьд 1545—1608 шш.
* Карл III Гонзага (1629—1655) — Итале Мантуи Монферратеи герцог, Неверскии Ретельскии герцог.
* Карл III Филипп (1661—1742) — Рейна тӀа вола пфальцграф, Юлихаи Бергаи герцог 1716—1742 шш., Виттельсбахий династе чура.
* Карл III Иосиф Лотарингский (1680—1715) — Оломоуцеи Оснабрюкеи епископ, иштта Трира архиепископ.
* Карл III (1685—1740) — Венгрен паччахь; из ва Карл VI а — Супа Рума имперен император.
* Карл III (1716—1788) — Испанен паччахь 1759—1788 шш.
* Карл III (1818—1889) — Монако аьла (князь) 1856—1889 шш.
* Карл III Пармский (1832—1854) — Пармски герцог.
* Карл III (1887—1922) — Богемен паччахь; из ва Карл I а — Австрен император.
* Карл III — Карл Эдуард Стюарт яхачо лелаеш хинна цӀи (1720—1788), Ингалсехьени, Шотландени Ирландени паччахь-гӀанда тӀа ха йиш хинна вола якобитски претендент.
* **[[Карл III (король Великобритании)|Карл III]]** (ваьв 1948 шера) — 2022 шера денз Великобританен паччахь; цул хьалхагӀа вовзаш вар принц Чарльз яхача цӀераца.
Татренаькъан Вахида Исроапал

**Татренаькъан Вахида Исроапал** () — гӀалгӀай оазархо. ГӀалгӀа Мехка йоазонхой союза доакъашхо.

## Биографи
Татренаькъан Исроапал ваьв 1991 шера Ӏаьлий-юрта. Цигарча ишколе 9 класс яьккха ваьлча, 2007 шера Наьсарера аграрни техникуме деша этте, «бухгалтер» яха балхаговзал караерзаяьй. 2014 шера ГКУ «Студия искусств» яхача моттига «Телестуди» отделене Ӏомавала вахав, телевидене редактор хургволаш. Исроапала диплома-болх хилар фильм-очерк «Са рузкъа — нах ба», цӀихезача оазархочун Гаьгий Гирихана вахараи кхолламаи хетадаь. Экономикеи правоведенени институт яьккхай 2020 шера «Финансаши кредити» яхача факультете. 

Исроапал байташ язъе волавеннав шийтта шу даьлча. Кхоллам гӀалгӀай меттала ба. Оазархочун байташ кепайийттай мехкара газетийи тептарийи оагӀонаш тӀа: «Сердало», «Литературни ГӀалгӀайче», «СелаӀад».

Хьалхара байтий гуллам «Безама гӀайре» яха цӀи йолаш арахийцаб 2018 шера Наьсарерча «КЕП» яхача издательстве. Иштта, цу шера цун «ДӀакхелхаб безам» яха байт, Ваделов ИбрахӀима таржам а даь, юкъеяьккхай эрсий меттала арадаьннача «Ингушская лира» яхача поэзен антологенна. 2022 шера Татренаькъан Исроапал ГӀалгӀа Мехка йоазонхой союзо тӀаийцав. Цул совгӀа, 2022 шера Исроапал Дунен къамашта юкъера йоазонхойи исбахьлен говзанчийи тоабанна юкъеваьннав.

2013 шера ши гуллам арахийцаб Исроапала: «Вахарцара къамаьл», «Каралоацам». 

## СовгӀаташ
* «Къаман мотт лорабер» (2021 ш., ГӀалгӀай Мехка кагирхой гӀулакхий комитет).

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой
ГӀозлойчен гимн

**ГӀозлой Республика паччахьалкxен гимн**, иштта **ГӀозлойчен марш** () — ГӀозлойчен паччахьалкхен даздарашта юкъейоагӀа элемент.

## Текст

* Автор: Джавад Ахмед
* Композитор: Гаджибеков Узеир

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀозлойчен паччахьалкхен даздараш
ГӀозлойче
ОагӀат:ГӀозлойчен мехкагӀончий ашараш
ОагӀат:Гаджибеков Узеира произведенеш
ОагӀат:Ашараш 1919 шера
ОагӀат:Ашараш гӀозлой меттала
ОагӀат:1992 шу ГӀозлойче
Проект:ГӀалгӀай мотт/Дошлорг

ВИКИ-ПРОЕКТ**<h2 style="margin:0; padding:0; color:}; font-size:400%; font-weight:bold; border:0"><span style="font-family:constantia">ГӀАЛГӀАЙ МОТТ</span></h2>**
Ибн Сина

**Абу́ Али́ Хусе́йн ибн Абдулла́х ибн аль-Ха́сан ибн Али́ ибн Си́на** ( — *Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā*), Малхбузехьа **Авице́нна** аьнна вовзаш ва () — юкъерча бӀаьшерий фаьрсий Ӏилманхо, духлохамхо, лор, малхбоален аристотелизма викал. Cаманидий амирийи дейлемерча султанийи коара лор хиннав, цхьан юкъа визирь а хиннав Хамадане.
Деррига лаьрхӀаьча 450 совгӀа болх язбаьб 29 Ӏилман доакъошка. Царех 274 мара вайга хьакхаьчадац. Эггара цӀихезагӀеи шиш болашагӀеи духлохамхо-Ӏилманхо ва аьнна лоархӀаш ва юкъерча бӀаьшерий бусалба дунен юкъе.
Цун эггара цӀихезагӀа белхаш да — «Дарбан дешарг» *(Книга исцеления)* — духлохамеии Ӏилмани энциклопеди, иштта, «Лорала канон» а (Канон медицины) — лорала энциклопеди. Дуккхача юкъерча бӀаьшерий университеташка стандартни лорий йозув мо леладеш хиннад 1650 шу кхаччалца.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*
ОагӀат:СедкъаӀилманхой алапатах
ОагӀат:Юкъерча бӀаьшерий Малхбоален седкъаӀилманхой
ОагӀат:СедкъаӀилманхой XI бӀаьшера
ОагӀат:Математикахой алапатах
ОагӀат:Юкъерча бӀаьшерий Малхбоален математикахой
ОагӀат:Математикахой XI бӀаьшера
ОагӀат:Юкъерча бӀаьшерий Малхбоален механикахой
ОагӀат:Механикахой XI бӀаьшера
ОагӀат:Физикахой алапатах
ОагӀат:Юкъерча бӀаьшерий Малхбоален физикахой
ОагӀат:Физикахой XI бӀаьшера
ОагӀат:Юкъерча бӀаьшерий Малхбоален духлохамхой
ОагӀат:Бусалба духлохамхой
ОагӀат:Духлохамхой XI бӀаьшера
ОагӀат:Фаьрсий оазархой XI бӀаьшера
ОагӀат:Персонажаш «Божественная комедия» чу
ОагӀат:Нах:Бухара
ОагӀат:Натурдухлохамхой
ОагӀат:Энциклопедисташ
ОагӀат:Лораш XI бӀаьшера
ОагӀат:Саманидий паччахьалкъен къахьегамхой
Ӏарчакханаькъан

**ӏарчакханаькъан** *(ба)* (хьадаьннад  яхачох) — тӏаргамхоех хьадаьнна ваьр. Ӏарчакханаькъан тайпах лоархӏ иштта ганенаькъани духенаькъани. Тӏаргаме шоай вӏов а гӏалаш а я ӏарчакханаькъан. Вай хана Ӏарчакханаькъан дукхагӀа бах ТӀой-Юрта, Магӏалбике, Наьсар-Керта, ГӀажарий-Юрта, иштта кхычахьа а.

## Тайпа доладаь Ӏарчакх

Тайпа хьадоладеннад на́ха ***ӏаьржа хьакха*** аьнна цӏи яьккха́ча сагах. Ловшъяр акха хьакха я (нал). Чӏоагӏа лакхеи низ болаши лоархӏаш хиннав из саг: ши тур бе а делле, мостагӏашта юкъе чуваьлча хьайраяьннача хьакхо мо дӏа-хьа тувсаш хиннаб цо моас́тагӏий боабеш. Иштта 40-50 сагаца летача са а леӏе юха тӏакхеташ хиннав из. Цудухьа аьннад цох ӏаьржа хьакха. Цун тӏехьенах хьабаьнначарех * ӏаьржахьакханаькъан* аьннад, цхьа ха яьлча * ӏарчакханаькъан* хьахиннад цох. Ӏарчакх 1590 шерашка ваьв яхаш вувц, цудухьа тайпа 17 бӀаьшаре доладенналга лоархӀ.

## Белгалдаккхар

## Тӏатовжамаш
* 
* 

Оагӏат:ӏарчакханаькъан
Дракоша Тоша

**Дракоша Тоша** — персонаж я иззамо цӀи йолча мультсериала чура.

## Оаз яь актёраш

### Серби
* Раде Маркович (1948—1989) «*Дракоша Тоша (мультсериал, 1948)*»
* Милутин Татич (1953, серии «Флаг»)
* Джуза Стоилькович (1955, «Сладкая Страна»)
* Петар Бенчина (2020—2021)

### Кхыдола мехкаш
* Владимир Скрбиншек (Словени) 1948—1986
* Клемен Слаконья (Словени) 2020—2021
* Родольфо Ланда (Мексика) 1960s / 1980s
* Патрисио Кастильо (Мексика) 1970s
* Умберто Бусто (Мексика) 1990s / 2000s
* Габриэль Анвар-Лэнд (ХӀиспани)
* Владислав Галкин (Эрсече) 1990—1992
* Андрей Лёвин (Эрсече) 2017—2018/2021
* Антон Колесников (Эрсече)
* Руслан Махлейд (Эрсече) 2023—2024
* Григорий Антоненко (Украина) 1968—1983
* Луис В. Арко (Немций) 1950s / 1960s
* Звонимир Рогоз (Чехи) 1950—1966
* Крис Кристофферсон (Хетта Америкера Штаташ) 1996—1998
* Кумико Ватанабэ (Япони)
* Освальд Македонский (Латойче) 1989—1995
* Сильвестр Македонский (Латойче) 1995—2000
* Азамат Приборов (Казахстан) 1994—1998
* Ставрос Мавридис (Янехье) 2005—2007
* Димитрис Марисас (Янехье) 2007—2009
* Туонг Тин (Вьетнам)

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Шолжа-Гӏала

**Шолжа-ГӀала** (, ) — Къилбаседа Кавказе улла пхьа. Нохчий Республика нанагӀала я. Эрсечен тӀема сийлен пхьа я (2015 шера бекарга бетта 6 дийнахьа денз).

## Тархьар
1869 шера ОагӀой 30 дийнахьа «Грозная» яхача буронна пхье статус еннай.

## Белгалдаккхар

Шолжа-ГӀала
ОагӀат:Россе Федерацен республикий нанагӀалаш
Мохлой

**Мохло́й** — гӀалгӀай тайпа да, лоаман ГӀалгӀайче Мохале яха тайпан кхаьлл а йолаш.

## Наькъаш
Мохлой тайпанна юкъе долха наькъаш:

## ЦӀихеза нах
# Бузуртананаькъан Бурсаг — имам Шамала наиб.
# Мохлой Яхьья (1933—2016) — бусалба дийша саг. ГӀалгӀай Мехка Ӏаламнаьха Совета тхьамада хиннав. 20 шера Шолжа шахьара имам хиннав.
# Мохлой Жабраил — бусалба дийша саг. Шолжа-Пхьерча бусалба Ӏилман института кулгалхо.
# Дударанаькъан Ӏабдул-Мажит — бусалба дийша саг, теолог, тархьара Ӏилмай кандидат. ГӀалгӀай Мехка Ӏилман балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна ва.
# Дударанаькъан Баьтала Урусхан (1939—2021) — йоазонхо, оазархо.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## Литература
* 
* 
*
Сумерой мотт

**Сумерой мотт** (ший цӀи — 𒅴𒂠 *eme-gi*7(*r*) «наьна мотт») — зӀилбухерча Шинхинъюкъе вай замал хьалха 3-4-ча эзаршерашка ле́беш хинна ширача сумерой мотт. Вай замал хьалха 2000 шу гарга долча хана сумерой мотт акка́дий метта́ кӀала а биса́, вахаргахьа хайра́ ле́беш хиннабац, цхьабакъда вай зама отталца дингахьа а, Ӏаьдалгахьа а, дешаргахьа а лелабеш хиннаб из, цудухьа цу меттала диса́ йоазонаш а цу ва́хара  а, ишта юртбоахамах а да. Йоазув  деш хиннад царна шоашта дагадеха хиннадолча. На́ха́ гучабаьккха́ хиннаб XIX-ча бӀаьшера. МалагӀча меттаца бувзам болаш ба хӀанз а ховш дац.

## Метта тархьар
Сумерой мотт бувцараш Шинхинъюкъе, хьагучох, ХӀиндехьен зӀилбухе тӀара баьхкаб. Уж кхелха́ ха къоастаяр хӀанз а къовсамаш долаш хӀама да.

Йоазон экамахи, меттахи, дӀаяздаьча сийленгаш тӀара орфографехи сумерой метта керттера ялх тархьара мур белгалъю:

# *Шира мур* (в. з. хь. 3000—2750 шераш) — пиктографеш (сурташцара йоазув), цу хана грамматикан морфемаш кхы а йоазон тӀа ӀотӀайоахаш хиннаяц. Урук IVа яхача археологе  тӀара йоазош да цунга дехкаш. Ӏояздаьча хьаракий аргӀа деша дезача аргӀанца вӀашка ца йоагӀаш а хиннай цунгахь. Юртбоахамеи, юридическии, ишколийи йоазонаш да цу йоазонах. 
# Къаьнара сумерой мур (в. з. хь. 2750—2315-гӀа шераш) — хьалхара стади, цу хана эггара лоадамегӀа йола грамматикан морфемаш ӀотӀаяха йолаяь хиннай. Тайп-тайпарча тематикагӀа йоазонаш да цунца даь: тархьара а (Лагаш, Урук, кхыдараш), дин-литературан а так (Абу-Салабих, Фара, Эбла). Цу мура мотт «классически сумерой» лоархӀ.
# Дехьайоала мур (в. з. хь. 2315—2000-гӀа шераш). Дукха аккадий меттала долеи, шин меттала долеи йоазонаш юкъедоалл.
# Керда сумерой мур (в. з. хь. 2136—2000-гӀа шераш), цу хана еррига хӀана яц аллал грамматикан морфемаш йоазон тӀа ӀотӀайоахаш хиннай. Цу мура йоазонца дин-литературан тексташи, в. з. хь. 2136—2104-ча шерашка Лагаша II-ча династе урхаз хиннача Гудеа  гӀулакхий тексташи да. ГӀулакхийи юридическии экам бола дукха йоазонаш Ура III-ча династега кхаьча хиннад (в. з. хь. 2100—1996 шераш), царех хиннад Шульги законаш а, паччахьашеи гӀулакхчашеи дӀаюхаахийта каьхаташ а. Диса́ дукха тексташ да, цхьабакъда йоазончашта сумерой мотт наьна мотт хинна цахилар тешаме лоархӀ, ишколе Ӏомабаь хила безаш ба цар из. 
# ТӀеххьара сумерой, е къаьнара бабила мур (в. з. хь. 2017—1749 шераш), цу хана еррига грамматикан морфемаш йоазон тӀа ӀотӀайоахаш хиннай. Цу мура йоазонца да дин-литературан тексташи а́мараш тӀайола тексташи (Ниппура ишколан), сумерой-аккадий дошлоргаши, лексикани, грамматикани, терминологеи , Липит-Иштара, Исина паччахьа, законаши да. Шин меттала дола паччахьа йоазонаш Бабила I династегара диса́д (в. з. хь. 1894—1749-гӀа шераш). Лексикеи грамматикеи аккадий метта Ӏоткъам гуш ба.
# Сумерой тӀехьара мур (в. з. хьалха 1749 шу — в. з. хь. I-гӀа бӀаьшу). Цу мура йоазонца дин-литературани, литургени, амараш тӀайолеи тексташ (тӀехьарча сумерой заман шоллараш), царех да *eme-sal* диалектаца даьраш а, аккадий тексташка сумерой каламаши ши йолаш.

## Белгалдаккхар
Шерлок Холмс

**Ше́рлок Холмс** (ингал: *Sherlock Holmes* [ ˈʃɜː(r)lɒk ˈhəʊmz] (инф.)) — говзамеча йоазон турпал, ше къаьстта болх беш вола детектив. Артур Конан Дойл яхача ингалсий йоазанхочун кхолламашкара ва. Дойло Холмсах лаьца язъя произведенеш еррига детективни литература юкъе эггара лоархIаме йоазув санна хьакъоастадаь да. Холмсах лаьца кхолламех да 56 дувцари, 4 доккха дувцари (повесть).

Шерлок Холмса керттера белгалонаш я кIоарга хьаькъал а, зулам тахкарца бувзам бола Iилмаш хар а, сагах бIар а хьежа цун оамалаш а, болх а хьакъоастабе хар.

## Артур Конан Дойла йоазонаш
ДукхагIа йолча произведенешка нийс мел луш дар хьадувцар Холмса новкъост лор Ватсон ва.
;; **Доккхий дувцараш:**
;;* "ЦIеча бесара этюд"
;;* "Виъне хьарак"
;;* "Баскервилар жIали"
;;* "Унзара атагIе"  

Кагий дувцараш:
;* **"Шерлок Холмсаца хинна хIамаш":**
;** "Богемера дов"
;** "Керачар вошал"
;** "Саг лацар"
;** "Боскомбера атагIен къайле"
;** "Можаяргий пхи буртиг"
;** "Борд ходаяь саг"
;** "Сигала бесса жIовхьар"
;** "Къоарза лент"
;** "Инженера пIелг"
;** "Саг йолайинза вола эздий саг"
;** "Бериллай нич"
;** "ЦIаста гаьнаш"
;* **"Шерлок Холмсо дагалувцараш":**
;** "Дото ала"
;** "IажагIа батт"
;** "Клеркаца хиннар"
;** "Глория Скотт"
;** "Масгрейва Iаьдал"
;** "Рейгетера сквайр"
;** "Букъа табаьннар"
;** ·"Даима унаховар"
;** "Таржамхочунца хиннар"
;** "Форда гIулакха бартбар"
;** "Холмса тIеххьара гIулакх"
;* **"Шерлок Холмс юхавар":**
;** "Даьсса цIа"
;** "Норвудер гIишлонхо"
;** "Халхабувла нах"
;** "Цхаь лиспедаца лелар"
;** "Интернате хиннар"
;** "Iаьржа Питер"
;** "Чарльз Огастас Милвертона гIулакх"
;** "Ялх Наполеон"
;** "Кхо студент"
;** "Дошо кIиг йола пенсне"
;** "Вайна регби ловзархо"
;** "Эбби-Грейндже хиннар"
;** "ШоллагIа Iатта"
;* **"Цун тIеххьара Iадика ювцар":**
;** "Вистерия Лодже хиннар"
;** "Сомача каьхатах яь кIинг"
;** "ЦIе гIоз"
;** "Брюса-Партингтона планаш"
;** "Леш латта Холмс"
;** "Леди Карфэкс яйна дIаялар"
;** "ШайтIай ког"
;* **"Шерлок Холмса архив":**
;** "Мазарина кхертIо"
;** "Тора тIаьцара гIулакх"
;** "Текхаш воагIа саг"
;** "Сассексера цIиймелар"
;** "Кхо Гарридеб"
;** "Эзди клиент"
;** "Кхо гIайг"
;** "Бос баха салте"
;** "Лома кхес"
;** "ПаргIатваьнна басар дохкар"
;** "Къайле йола яхархо"
;** "Шоскомб-метте хиннар"

; «ЦӀеча бесара этюд» яха хьалхара йоазув 1887 шера арадаьннад. «Шерлок Холмса архив» яха тIеххьара йоазон гуллам 1927 шера арахийцаб.
; 

;
Кубчий аьшкан пхьоарал

**Кубчий аьшкан пхьоарал** — селий, къаьстта кубчий, пхьараша дуккха хана денз лелаеш йола къаман исбахьален говзал. Цу пхьоарала юкъарче «Кубчий» яха юрт я. Укхазара хьабоагӀа шоаш кубчий а — доаргӀоех хьадаьнна зӀамига къам. Селий мехка цӀихеза пхьараш хиннаб уж.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Кубчий исбахьален комбинат

ОагӀат:Халкъа говзалаш
ОагӀат:Селий мехка культура
Тюркий

**Тюркий** (*тюркий халкъаш*, *тюркий меттай тоабан халкъаш*) — тюркех хьадаьнна тюркий меттала лувш дола къамаш.

ДукхагIа бола тюркий — бусулба нах ба,вожаш - жIаргхой (гагавзой, кумандой, чуваший, кIезига-дукха алтайхой, тадрий, сахий), жугтий (караимхой и жугтий-гIирмахой (гIирмачахой), буддистхой (IажагIа уйгIурой, цхьацца боа саларий, тарбагатаера гIиргIизхой, тувий), бурханхой (алтайхой), тенгирхой, шаманхой (дулганой, теленой, тадрий, шорой, сахий) ба.
ХIирана къамаш

**ХIирана къамаш** ( авест. 𐬀𐬌𐬭𐬌𐬌𐬀 airya; фаьр. اقوام ایرانی‌تبار‎ *aqvâm-e irâni-tabâr*, кхурт. gelên arî, хIир. ирайнаг адӕм) — цхьан овлах хьабаьнна, тайп-тайпара хIираний меттала лувш дола къамаш. Уж даьржа да ХIиране, Афганистане, Таджикистане, кIезига-дукха Узбекистане, Пакистане, Туркий мехка, Ираке, Шаме, Омане, Ченкехье, ГIозлойче, Эрсече.
ПIенгезхой

**ПӀенгезхой**, е **пӀендастхой**, **кистий** ( — *кистӀеби*) —  (Гуржий мехка ) нохчий этногеографе тоаба. 

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала цу тоабах *пӀенгезхой* оал, из цӀи йоагӀаш я уж бахача моттига тӀара:  яхачох.

Вешта каст-каста кистий яхача терминца ювзаенна цӀераш я цар. ПӀенгезхоша шоаех йоаха цӀи я ***кӀ'''истий'', ''кист'''ой*** я, иштта, хьаяхачох,  а оал цар шоаех. 

Нохчий меттала а *кис*'тӀ**ий'', иштта ''кисти**н*'аш* оал царех . Вешта *Гуржехьара нохчий* (гурджиехар нохчий) а оал царех.

Гуржаша а *ქისტები* (*кистӀеби*) оал..

Эрсий меттала пӀенгезхоех *кистинцы*, *чеченцы-кистинцы* оал, кӀеззига къаьнагӀа йолча цӀерех я *кисти́ны*, *кисты*.

 цар цӀи *кей, кий* яхачох хьахинна хила а мег яхаш хиннав. Нохчий меттала йистте бахача нахах *ке́ йистера*, *ке́ йистой* оалаш хиннад хьалха, кастта цох *кистий* хьахинна хила дезаш да.

## Товшхали вахари

### Товшхал
ПӀенгезхошта шоай даьй иллеши, оаламаши, фаьлгаши, дукха деза, царца сакъердлу цар. 2012-ча шера денз этнографе музей я цар болх беш, кистий лоӀамах хьайийлай из Хангошвили Хасо яхачо къахьегарца, Ахмета шахьара муниципалитето ахча телаш лоатта а ю из.

### Вахар
ПӀенгезхой лаьтта оахаши, жа-доахан леладеши, бешамаш лелаеши бахаш ба.  нахчеи, даьттеи, кӀолдеи яха Ӏомабеннаб уж. Тайп-тайпара говзалаш я царна юкъе: дахчанпхьоарал а, иштта истингаш яр а, хийтта ферташ яр а, тӀакхувла ферташ яр а. Хьадаьчох цхьа дакъа шоашта леладу, вож дӀадохк. Хьалха герз а оаттхалаш а хьаеш хиннаб. Цул совгӀа хӀанз тӀехьа хи- я царцига латташ.

Яа хӀамах дукхагӀа «жижиг галнаш» еза пӀенгазхошта.

### Мотт
Ле́беш бола мотт нохчий ба, шоай диалект я цар — . ЦӀена гуржий мотт бувцаш ба, дукхагӀчарна эрсий мотт а хов. Шоайла нохчий мотт дӀабувц, юкъереи лакхереи дешар гуржий меттала деш. ПӀенгеза чӀожерча нохчаша шоай даьймехкацара бувзам лорабу, 2016-ча шера денз Гуржехьен дешара министерствос ишколашка нохчий мотт хьехар могадаьд.

### Ди
ПӀенгезхоша шоаш сунний бусалба лоархӀ.

## Тайпаш
ПӀенгезхой тайп-тайпарча нохчий тайпашкара хьабаьхка нах ба, хӀаранечоа хов Нохчийче ший  мичай:
* аьккхий ();
*  ();
* маьлхий ();
*  ();
*  () — 1 фамилия;
*  ();
*  ();
*  ();
*  ();
*  ();
*  ().

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

## Литература
* 

* 
*  
* 
* 

ОагӀат:Нохчий
ЦIечой Бекьхана Беслан

**ЦӀечой Бекьхана Беслан** (ваьв 3 наджгоанцхой 1981 шера, Керда Узень, Мангышлакски область, ГӀазакхий ССР) — ГӀалгӀайчен нанагӀала Магаса хинна пхьеда .

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Нах алапатах
ОагӀат:Википеди:Вай хана бахача наьх вахара сурт оттадар
ОагӀат:Магаса Пхьедай
Берд-Юрт (ХӀирийче)

**Берд-Юрт** (,) —  Аьттаберда шахьара юрт. 

«Заманкульское сельское поселение» яхача муниципальни кхоллама юкъ я.

## Географи
Юрта гаьна доацаш Заманкула Ӏам ба (тюркий меттала «яман-кёль» яхар «во Ӏам» яхилга да), хӀанзара хӀирий цӀи цу тӀара йоагӀаш я. 
Юрт АргӀан тӀа тӀаоттача улл Заманкул яхача зӀамигача хин бердаш тӀа. Берса-Юртахи Бурохи гӀинбухен-малхбузехьа улл — хьалхарчох 20 км гаьнеи, шоллагӀчох 42 км гаьнеи.

## Этимология

## Тархьар
ХӀанз Берд-Юрт уллача метте хьалха йорт етташ лелаш хинна саккой сийца моттиги аланой бура-боарзаш хиннад. Царех цаӀ юрта йисте улл, цига, масала, топпарах я хи турбаш коръяьй цига. 

Моалоша Кавказ хьаяккхача, цхьацца бола Ордера () ха́наш Ӏеш хиннаб цу метте, иштта йорт етташ лийнна негӀий а сувцаш хиннаб цига. ТӀехьагӀа гӀаьбартий хайша хиннаб негӀешта когаметта.

ХӀанзара юрт йиллай 1835 шера Кусов Берд яхача къонахчо, цун цӀерагӀа я юрт (.

## Бахархой

 

; Къаман лоаттам: 
2010 шера ерригроссе бахархой дӀаязбарах:
 

## ЦӀихеза юртахой
* Дзусов Ибрагим Магометович — Советий Союза турпал, инирал-майор.
* Бацазов Юрий Азмадиевич — операй иллианча (баритон). Халкъан артист.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* 

## Топографически карташ
* 

ОагӀат:Аьттаберда шахьара нах баха моттигаш