open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Полхехье

**По́лхехье́**, е **Поло́ни** *(я)*, иштта **Полхой мохк**, **Поло́ний мохк** (ба) ( , официале цӀи — **Респу́блика Полхехье** ( ) — Юкъерча Европера паччахьалкхе. Бахархой дукхал — 38 623 221 саг (2012-ча шера, территория — 312 679 км². 
НанагӀала — Варшава. Паччахьалкхен мотт — полхой.

Унитарни паччахьалкхе я, халкъа гуллама республика. Мехкда — Анджей Дуда. Премьер-министр — Матеуш Моравецкий. Подразделяется на 16 воеводств.

## ТӀатовжамаш
ЗӀамига тӀаусбӀарг

**ЗӀамига тӀаусбӀарг** (, ) — тӀаусбӀарга дезала кӀормаца кеп я.

## Сурт оттадар
МаӀа кӀормаца хьалхашкарча ткъамий шерал 25-29 мм я, се кӀормацa 28-38 мм хул. МаӀа кӀормаца хьадийлача ткъамий дӀоахал 60 мм, се кӀормаца 80 мм кхаччалца хул.

Тушолена а Села бетташа юкъе цхьа кӀира хиллал хан чу, гӀатта лелаш хул цу тайпара кӀормацаш.

## Галерея

08 Saturnia Pavonia femelle 1991.jpg|Се
20 petit paon de nuit.jpg| МаӀа
19 petit paon de nuit.jpg
05 Chenille de Saturnia Pavonia tissand son cocon 1992.jpg|Кокон
01 Oeufs de Saturnia Pavonia 1991.jpg|Таьлме
Saturnia pavonia-lu.jpg|НӀовцискаш зӀамигача хан
Saturnia pavonia caterpillar (top view) - Niitvälja bog.jpg|Гусеница позднего возраста


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:КӀормацаш
ЗӀийна

**ЗӀийна** (, ) — садоалла хӀамаш юача тоабан дакхадийнатий дезал.

## Классификаци
Дезал ****
* КӀалдезал 
** Тайпа 
*** 
*** 
*** 
*** 
** Ваьр 
*** 
*** 
*** 
** Ваьр 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
** Ваьр 
*** 
*** 
* КӀалдезал 
** Ваьр  (вымер)
** Ваьр 
*** 
** Ваьр 
*** 
*** 
*** 
** Ваьр 
*** 
** Ваьр 
*** 
** Ваьр 
*** 
*** 

## ТӀатовжамаш
ЗӀилбухе-Африкера Республика

**ЗӀилбухе-Африкера Респу́блика** лоацца **ЗӀАР** ( лоацца *ЮА́Р*, кастта белгалъю **ЗӀилбухера Африка** санна; , ) — паччахьалкхе я Африкера гӀáран зӀилбухера даькъе.


File:Flag of South Africa.svg|Байракх


## ТӀатовжамаш
* ЗӀАР правительствай мазадакъа
* Всё о ЮАР Подборка статей и сюжетов на сайте журнала «Вокруг Света»
* Фотогалерея
* ЮАР для путешественников
ЗӀилбухера дунен шод

**ЗӀилбухера дунен шод** е **Географе ЗӀилбухера дунен шод** (, ) — ЗӀилбухерча ахбура тӀа Дунен соа дунен тӀехенца вӀашагӀкхета моттиг. Антарктиде Полярни акхаре яхача 2800 м лакха йолча мотте улл из. ЗӀилбухера дунен шод тувлабе йиш яц ЗӀилбухерча магнитни дунен шодаца.

## Белгалдаккхар
ЗӀилбухера Америка

**ЗӀилбухера Америка** () — Лаьттан ялх гӀара юкъера цаӀ; Малхбоален ахбура зӀилбухехьа ул. 17,8 млн км² йоккха я (4-ча моттиге массайолча гӀарашта юкъе). Вахаш 387 489 196 саг ва (4-ча моттиге гӀарашта юкъе).

## Хьажа иштта
* Америка
* ГӀинбухера Америка

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи
ЖӀайрах

**ЖӀайрах**, иштта **ЖӀайрахь** *(я)*, хьалха **МагӀара-Кхалеи** **ЭгӀара-Кхалеи** () — ГӀалгӀай Мехка йола кхаьлл. ЖӀайраха шахьара административни юкъи, иштта йоккхагӀа йола нах баха моттиги я.

## Географи
ЖӀайрах Ӏарамхи аьрда оагӀорахьа улл из Тийрках кхетачера пхи километр гаьна. Цигара ӀоэгӀваьлча чукхийттача моттиге улл Пхьамат. Кхы а эгӀахь Эзмии, Фуртоги я. ГӀалгӀайчен нанагӀала йолча Магасах 40 км зӀилбухен-малхбузехьа улл.

ГаргагӀа йола кхаьллаш: гӀинбухен-малхбоалехьа — Бейни, малхбоалехьа — МохтӀе, зӀилбухехьа — Эзми, ХӀирийчен доазон тӀа.

Шера кхо бӀаь гаргга дийнахьа малх латт укхаза.

## Тархьар
### ЦӀи, йиллар
*ЖӀайрах* яха дош чӀоагӀа къаьна да, цхьабакъда юрта цӀи йолаш XX-ча бӀаьшере 30-ча шерашка хьахиннад из. ХьалхагӀа, кхыметтел ХVIII-ча бӀаьшере а, ЖӀайрах яха дош кхы маӀан долаш хиннад. Из белгалду ший «ГуржегӀен географе» тӀа гуржий тархьархочо Вахушти Багратионе. Цо яхачох, «Джариахи» яхар боккха чӀоагӀа лоам ба, юкъе шаьра байтогӀе а йолаш. Укхаза ягӀа Чоранаькъан лоархӀаш йола лакха гӀала а ювц тархьархочо. 

ЖӀайрахой лоам, ЖӀайрахой чӀож, ЖӀайрахой шахьар, ЖӀайрахой тукхам яхаш йола цӀераш хьалхагӀа хиннай, бакьда, ЖӀайрах яxa юрта цӀи хиннаяц. МагӀара кхала, ЭгӀара кхала е МагӀача кхаьле, ЭгӀача кхаьле яхаш ши юрт хиннай хӀанз ЖӀайрах уллача. ЖӀайрахой ба лоам, ЖӀайрахой я чӀож, ЖӀайрахой я шахьар. Царел совгӀа Жерлоам а ба. Цхьаболча наха *жӀайрах* яха дош *малх* яхачун маӀане хинна хила мег йоах. Вешта кхыча тархьархошта хет ЖӀайраха цӀи Эрмалойчени гӀинбухерча ХӀиранеи 724—730 шерашка халифа оартам хиннача Джаррахь ибн ӀабдуллахӀ аль-Хьакаме цӀераца ювзаенна я аьнна. Даькъаста тӀом беш Даьра аьле гӀолла чакхваьнна хиннав Жаррахь ибн ӀабдуллахӀ.

## Тархьар
Хьаяхачох, малха текъаш хиннаб ЖӀайраха баьхараш — жӀайрахой. Малх яхар мо маӀан долаш цӀи я ЖӀайрах.

## Бахархой
Бахаш бола нах — 1715 саг (2013):

* гӀалгӀай — 1049 саг (98,6 %)
* кхыча къаман — 14 саг (1,4 %)

## Литература
* 
* 

## Белгалдаккхар

 
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
ЗӀокаргалеш

**ЗӀокаргалеш** (, ) — зӀокаргалий дезалa чу цаӀ мара доаца оалхазарий тайпа да. Цун юкъейоагӀаш я 8 вид. В Эрсече яьржа я 2 вид: цӀе зӀокаргалии (*Pelecanus onocrotalus*) кӀуджзӀокаргалии (*Pelecanus crispus*).

## Сурт оттадар
ЗӀокаpгалеш доккха а геттара доккха дола хийоалхазараш да. Шoай тоаба чу эггара доккхагӀа оалхазар лоархаш да. ДегӀа шорал *130—180 см* хула, дoзал *7—14 кг* кхоача. ЗӀокаргалий хьакъасталуш дола къаьсттадар цара *25—47 см* дола доккха зӀок да. Цара ткъамаш даьхха а шаьрра а да.

ЗӀокаргалий кертера кхача чкъарий да. Наггах мара барча оалхазараш дӀакхаллац цар.

ЗӀокарагалеш - фордай зӀамигахийша, теза а, дира а Ӏамий дахархой да. Цхьацца дола оалхазараш Ӏай тӀехьа шийла денош лов, амма Ӏам дола моттига шаех хьамукъаяьккха хал езаш я.

## Сурташ

Pelikan-001.jpg|**Дукха хьаийна зӀокаргалеш**
Moscow_Zoo.jpg|**ЗӀокаргали**


## ТӀахьожаяргаш
ЗӀокмозий

**ЗӀокмозий** ( е , ) — ши ткъама дола садоалла хӀамай дезал ба *Nematocera* яхача тоаба юкъебоагӀаш.

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах
Зама

**Зáма** *(я)* (, ) — йӀаьха хана мур я тайп-тайпара хиларашца белгалъйоахаш йола. Тархьара чу из мур, «эрал кӀезигагӀа я»; масала, «Юхадендалара зама» ().
## Белгалдаккхар
Заьзгакъонгий-Ков

**Заьзганаькъан-Юрт** () — ГӀалгӀайчен МагӀалбика шахьаре ула юрт.

*[[Юрта хьисапе моттиг]] Заьзганаькъан-Юрт* яха муниципальни кхоллам хул цох шийна юкъе кхы юрт чу а ца йодаш.

## Географи
Юрт улл Ӏаьлаха-Чуртен атагӀа, шахьара юкъ йолча МагӀалбиках малхбоалехьа 14 км гаьнеи Магасах гӀинбухехьа 50 км гаьнеи.

ГаргагӀа ядача юртех я гӀинбухен-малхбузехьа я́да Къулбехьера яха юрти Махьмад-ХитӀеи, гӀинбухен-малхбоалехьа — Аьккхий-Юрти, зӀилбухен-малхбоалехьа — Керда Реданти, малхбузехьа — СоагӀапчеи МагӀалбики. 

## Тархьар
Харцахь-бакъахь боарамал тӀех мехкадаьтта а доаккхаш массайтта шера́ МагӀалбикеи МагӀалбика шахьареи болх дӀабахьар бахьан долаш дӀадоаккхалургдоаца зе хиннад моттигерча экологенна. Юххера, иштта а чутакха кхерам болаш хиннача лаьттаех деррига хӀалакьхинна токхамий лаьтташ хьахиннад нах ба́ха кхерам а болаш.

Госкомнедрай падрогеологени инженерий геологени ерригроссе Ӏилман-тохкама институто 1993-ча шера МагӀалбика шахьара токхамий зона́ тохкам баьб. Цар баьча хоадамца из моттиг стихийни бо́хама зонах дӀалаьрхӀай.

Цу хоадамга а хьежа́ ГӀалгӀай Мехка Доалчено дагалоацама программа кийчъяьй 3000 дезал токхамий зона тӀара дӀакхолхабеш, царех 500 дезал сиха кхолхабе а безаш.

1993-ча шера маьтсела бетта 8-ча дийнахь Россе Федерацен Доалчен № 773-р йолча Распоряженеца соцам баьб ахча хьахеца а, кердача юрта — Зязиков-Юрт — 500 цӀенош доттара хьалхара аргӀа йолае а.

Хьахийца́ча ахчаъ 1993—1995-ча шерашка 355 цӀенош хьалдаьд. 1993—2003-ча шера деррига хьалдаьр 494 цӀенош хиннад МагӀалбикеи МагӀалбика шахьареи токхамий зоне баьха́ча на́ха́.

## Бахарзой

; Къамашцара лоаттам
2010-ча шера ерригроссен хьисап деш нах дӀаязбарах:

## Белгалдаккхар

ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:МагӀалбика шахьара муниципальни кхолламаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш
ОагӀат:Хьахиннад 1993 шера Эрсече
ОагӀат:1990 шераш ГӀалгӀайче
Заьзганаькъан Мурад

**Заьзганаькъан** (даь оагӀорахьара – **Боранаькъан Мухьаммада**) **Мурад** () — Россе паччахьалкхен болхло. ГӀалгӀай Республика Мехкда (2002–2008). Инарал-лейтенант.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен кулгалхой
Земсеттолг

**Земсеттолг** ( ←  — *искусство воображения, фантазия*) — исбахьален литературе, кино хула жанр. Цун белгало «нах Ӏаьма боацар» да — бокъонца долча дунен чу хила йиш йоаца хӀама хилар.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Исбахьале
Зиза хула баьцовгӀаш

**Зиза тохаш дола бацовгӀаш** (, *Покры́тосеменны́е*, *Скрытносемянные*;  е *Angiospermae* ←  — сосуд,  — ги) — лакхерча баьцовгӀий ралс я.

## Белгалдаккхар
Зунгаташ

**Зунгаташ** (, ) — перепончатокрылые яхача тоабах йолча садоаллача хӀамай дезал. Юкъарлен садоалла хӀамаш лоархӀ царех. 3 кастах декъалу зунгаташ: кхалеи, маӀеи, болх бераши.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах
Зунгаташ
ОагӀат:Сагалматий дезалаш
ОагӀат:Юкъарлен сагалматаш
Авраам

**Авраам** (*Авраа́м*, , *Абраа́м*, , , , *Ибра́хӀи́м*) — библе (инжила) чу вувца саг. Библе хронологега диллача из ваьв 1812 шера вай з. хь. (XIX бӀаьшу вай з. хь.), 175 ваьха а ваьха 1637 шера вай з. хь. веннав (XVII бӀаьшу вай з. хь.). ЭСБЕ чу язъяьчох, из ваьв 2040 шера вай з. хь. (XXI бӀаьшу вай з. хь.); веннав 1865 шера вай з. хь. (XIX бӀаьшу вай з. хь.).

## ТӀатовжамаш
Илли

**Илли** — гӀалгӀай а нохчий а турпала ашараш. Эггара чӀоагӀа дегӀаена хиннай ХV-XIX бӀаьшерашка.

## Хьажа иштта
* Йиш

## ТӀатовжамаш
Инаркъе

**Инаркъе** (, ) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьарара эйла.

## Белгалдаккхар

ГӀалгӀайче баха нах

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
Интерстеллар

**«Интерстéллар»** ( [], «Седкъашта юкъера») — Ӏилман-земсеттолга фильм да, Нолан Кристоферас даьккха, Нолан Джонатанаца цхьанна яьздаьча сценари тӀагӀолла.

Фильмо дувц тахкархой тоабан никъ бар. Цар пайда эц дукха ха йоаццаш гучаяьннача чаккхе йоацача меттига-ханна тоннелех, саг айламе гӀетта вахарá доазувтохар Ӏехадергдолаши, седкъашта юкъе лелаш долча кемаца йоккха гаьналаш караерзаергъйолаши.

## Фильма чура áлараш
# *– Из де торо йолаш дац.<br />– А. Из динза даргдоацаш да.*
# *Дала ма дахьалда шоана хá ма ираз да из — юха а саг бӀаргаго*
# *Вай малаш да дицдала доладеннад вай: тохкамхой, гучадаккхархой, йостйоахаргаш йоаццаш*

## ТӀатовжамаш
Ирак

**Ира́к**, е **Ӏира́къ** (, , ), официальни цӀи — **Респу́блика Ира́к** (, ) — Гаргара Малхбоалехьара паччахьалкхе. Аре — 435 052 км².

Керттера пхье — БагӀдад. Паччахьалкхен мотт — Ӏарбийи, сорании.


File:Flag of Iraq.svg|Байракх
File:Coat of arms (emblem) of Iraq 2008.svg|Герб


## Белгалдаккхар

ОагӀат:Ирак
Ингалсий мотт

**Ингалсий мотт** (**ше цӀи** — *English, the English language*, ) — хӀиндоевропай дезала германий ткъоврон малхбузерча тоабан  ингалса-фризий кӀалтоабан мотт. Ингалсий мотт эггара лоадамегӀа бола халкъашта юкъера мотт ба.

## ТӀатовжамаш
Ислам

**[[Ислам]]** е **Бусалба ди** ( — *аль-Исла́ьм* — (Алла́хӀа́) мутӀахьа хилар) — дерригача Лаьтта дӀа-хьа баьржа бола дунен ди. Цун бух ба цаӀ волча Даьлах (АллахӀах) тешари (Тавхьид) Мухьаммад *(саллаллахӀу ӀалейхӀи ва саллам)* тӀехьара пайхамар а Даьла Элча а хилар къоабалдари. Кераста наха ИбрахӀим пайхамарах хьадаьннача динашта юкъера ди лоархӀ Ислам, жӀаргахойи жугтийи динашца цхьана, цхьабакъда бусалба наха шоай ди мара бехкац ИбрахӀимга. Бусалба наха хетачох, ислам даима хиннад, хӀаьта цун тӀеххьара шарӀат, Григоре ханоргах лаьрхӀача, VII *(ворхлагӀча)* бӀаьшаре Ӏарбий ахгӀайрен тӀа кхайкадаьд, Хиджаз яхача малхбузехьа улача мехка.

## ТӀатовжамаш
* Бусалба саг *(эрс.)*
* Бусалба ди *(эрс.)*
* Бусалба ди - нийса никъ  *(эрс.)*
Истмале

**Истмале**  ( — [isˈtanbuɫ], [иста́нбул]) —  Туркий мехка эггара йоккхагӀа йола пхьа. Европа хьалхара пхьа-миллионхо (европераи азери бахархой лоархӀаш хилча). Баха нах — 13 854 740 (2012 шу).
Итали

**Ита́ли** ( , официальни цӀи— **Италхой Респу́блика** () — паччахьалкхе я ЗӀилбухера Европе, Юкъфордан юкъе.


File:Flag of Italy.svg|Байракх
File:Emblem of Italy.svg|Герб


## ТӀахьожаяргаш
Италхой мотт

**Италхой мотт** (, *italiano, lingua italiana*) — официальни мотт ба Италеи, Ватиканеи (латиной меттаца цхьанна), Сан-Марино чуи Швейцареи (немций, ференигий, ретороманой метташца цхьанна).


Linguistic map of the Italian language.svg|Италхой мотт дуне тӀа баржар
File:Idioma%20italiano.png
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Италин школехь куьйга яздина курсив


## Примечания

* 
* 
* 

## ТӀахьожаяргаш
ЙӀаьхафоарт

**ЙӀаьхафоарт** (, ) — барг-шолха дакхадийнат да йӀаьхафоартий яхача дезала чура. Дунен тӀа эггара дӀаьхагӀа дийнат лоархӀаш да.

## Сурт оттадар

МаӀа йӀаьхафоарташ 5,5—6,1 м лакха хул (йӀоахала 1/3 (кхоалагӀа) дакъа фоарто дӀалоац), 900—1200 кг деза а хул. Кхала йӀаьхафоарташ кӀеззига зӀамагӀа хул. ЙӀаьхфоарташа баьцовгӀаш мара даац. Гаьнаш хоза хет, эггара дукхагӀа кӀарцхалаш чам болаш хет царна. ЙӀаьхафоарташта сиха ада мог. Ишта, эшаш хилча 55 км/с кхоаччаш хул цар сихал. ЙӀаьхафоарташ Африке аренашка Ӏеш я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* ЙӀаьхафоарташ (<span style="color:gray;">''эрс''</span>) 
* ЙӀаьхафоаpтаех лаьца дола (<span style="color:gray;">''ингал''</span>)

ОагӀат:Дийнаташ алапатах
ОагӀат:Дакхадийнаташ
Йилбаз

**Йилбаз** e **Шайта** (, ) — Жугтий, Кераста, Бусалба диношка Даьла духьала этта кертера моастагӀа ва.
Йелла

**Йелла** (, е , ) — пицха я (зӀамига кӀотарг), вереский дезала Вакциниум тайпах баьцовгӀа да.


BilberriesBig.jpg|Йелла комараш
File:Конново 2007 (0003).jpg|Йелла хьунагӀа

## ТӀахьожаяргаш

### Литература
* *Кожевников Ю. П.* Семейство вересковые (Ericaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1981. — С. 88—95.
* *Нейштадт M. И.* Определитель растений средней полосы Европейской части России. — М.: Учпедгиз, 1948.
* 
* *Jorge B. Retamales, James F.* Hancock. Blueberries. 2012. С. 336 (ISBN 978-1-84593-826-0)
Йиш

**Йиш** () — вокальни муама эггара яьржа йола форма я шийна чу поэзен тексти муами вӀашагӀатохаш.

## Йиший тайпаш
* Авторий е бардий йиш
* Гимнаш
* Историй ашараш
* Кантри
* Халкъа йиш
* Эстрадни йиш
* Рок
* Романс
* Частушки
* Шансон
* Берий
* Колыбельная
* Строевая

## ТӀахьожаяргаш
* 
*
Йилбазмух

**Йилбазмух** (е **торна́до** хӀисп. *tornar* «хьовзае, кхостъе») — тӀехар-Ӏанара мух ба догӀан морхаш чу хьахулаш бола.
Йилбазмух морха пхьош хьисапе е тӀоалда хьисапе бӀаьхлуш хьабоаржаш хул лаьттагахьа, кастта лаьттан тӀехен кхаччалца.
Цун диаметр итт а бӀаь метр хул.

## Хьажа иштта

* '''ДогӀа'''
* '''Дохк'''
* '''Морхаш'''
* '''Лоа'''

## ТӀатовжамаш
* ТӀехар-Ӏанара хилар — сурт оттадари классификации.
Йовлой Ахьмада Рая

**Йовлой Ахьмада Рая** () — советийи эрсеченеи гӀалгай мукъамхо, иллиалархо, хореограф; ГӀалгӀайчен къаман артист, артиста балха дукха дика хӀамаш карагӀдийна Эрсечен Федерацен артист (2003).

## Вахара сурт оттадар
Йовлой Рая яьй 1945 шера оагӀой бетта 9 дийнахьа Целинограде.

Еннай 2015 шера наджгоанцхой бетта 30 дийнахьа Наьсаре.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Нах алапатах
ОагӀат:Йовлой
Йоазув

**Йоазув** (, ) — метта къамаьл дара яздарца лелабеча гӀирсай гуллам. Дараш (къамаьла хоам а,  маӀанца дола кхыдоа хоама хьисапаш а) дӀанийсадараи, чӀоагӀдараи, йовкъашта гӀолла дӀа-хьа кхачийтараи цун ханцара бувзам дӀабаккхараи лаьрхӀа йола хьаракий система.

## Хьажа иштта

*
Йовлой Ӏаьржбаьре Берд

**Йовлой Ӏаьржбаьре Берд** () — цӀихеза спортсмен, бугӀа (латархо). ГӀалгӀайчени, Эрсечени политикай а юкъара а къахьегамхо. *«Кавказа Лом»* аьнна наха цӀи йоаккхаш хиннав.

## Вахара сурт оттадар
Йовлой Берд ваьв 1888 шера Йовле (кхыболча хоамах — Цхьоре). 1895 шера да-нана доацаш висав.

Кхелхав 1952 шера ГӀазакхой ССР Алма-Ате.

## Дагалоацам
Наьсаре Йовлой Берда цӀерах йолаш йоккха спорта комплекс хьайийлай, «Спорта ГӀа́ла» (Дворец спорта) аьнна цӀи а тилла. Комплекса хьалхашка Берда сийлинг де́гӀа́д.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* «Лев Кавказа» — Берд Евлоев на портале Ингушской культурной автономии
* «Герои в своем отечестве есть» — на сайте Правительства Ингушетии
* «Памятник Льву Кавказа, сыну ингушского народа Берду Евлоеву займет достойное место на его Родине» — на официальном сайте Республики Ингушетия

ОагӀат:Нах алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀай спортсменаш
ОагӀат:Йовлой
КӀормац

**КӀормац**, кӀормацаш (, ), **[[:ru:Linnaeus|Lepidóptera]]**, 1758 цӀи хьаяьннай → , доал. д.  — *чкъор* плюс  — *ткъам*) — садоаллача хӀамай тоаба я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

*
Кавказ

**Шинфордаюкъ**, е **Кавка́з** *(я)* () — географе регион; дукхагӀа Евразе улаш бола лоамий мохк. Шинфордъюкъ яхача цӀерагахьа ловшдола фордаш малхбоалехьа Ӏаьржа форд ба, малхбузехьа Къаспий форд ба. Кавказ улл Малхбоал-Европерча аренна зӀилбухехьа, Европани Азени доазув къоастача. Кавказо чулоац Эрсечени, Гуржехьени, ГӀозлойчени, Эрмалойчени лаьтташ.     

## Белгалдаккхар
Ингалсехье

**Ингалсехье**, **Ингалсече**, **Ингалсий мохк** е **Ингалсий паччахьалкхе** *(я)* (, ) — Йоккхача Британеи ГӀинбухерча Эрландеи хеттача паччахьалкхен пхин провинцех цаӀ.

НанагӀала Лондон я. Из Европе эггара йоккхагӀа йола пхьа лоархӀаш я.

Паччахьалкхен лоархӀаш бола мотт ингалсий ба.

## Сурташ

File:Stonehenge2007_07_30.jpg|**Стоунхендж**
File:Britannia-Statue.jpg|**Британе сийлинг**


## ТӀатовжамаш
* BBC Хоамаш *(инг.)*
* THE INDEPENDENT *(инг.)*
Юрт-Аух

**Юрт-Аух**, иштта **Ширча-эйла**, **Ширча-Овх** () — ДаьгӀастен Казбекова шахьаре улла овхой юрт. Из улл «Акъташ» (ГӀурий, Тийрк-Ӏам) яхача хин аьттехьа, цох «Салахий» дӀакхетача моттиге, Ленинаула (хьалха хинна «Акташ-Аух») духьала, Хасой-Юртагара гӀинбухехьа барайтта километр гаьна, Нохчий Мехка доазонна гаьна доаццаш.

## Тайпаш
Юрта даха овхой тайпаш:
# Бийтарой, 
# Ноккхой, 
# Чонтой, 
# ЧӀаьнтий, 
# Шинарой, 
# Ваьппий, 
# Ӏаккой.

## Белгалдаккхар
Калькутта

**Кальку́тта** (2001 шу денза официальни цӀи — **Ко́лката**) (, , , ) — ХӀиндехьен малхбоалехьа Гангхий дельта чу улла пхьа. Арех лаьрхӀача мехка шоллагӀа пхьа я Мумбаи яьлча, иштта 4-гӀа я бахача наьх таьрахь лаьрхӀача (4 987 679 саг).

## ТӀатовжамаш
Канада

**Кана́да** ( ;  ) — паччахьалкхе я Америке, шоллагӀа моттиг дӀалоац арен йоккхал лаьрхӀача. Цун гоннахьа ба Малхбузера океани, Тийна океани ГӀинбухера океани.

## ТӀахьожаяргаш
Капуцин (маймал)

**Капуцин** () — Cercopithecidae дезала, тӀакхета маймал да.

## Видаш
# *[[Cebus capucinus]]*
# *[[Cebus albifrons]]*
# *[[Cebus olivaceus]]*
# *[[Cebus kaapori]]*
# *[[Cebus apella]]*
# *[[Cebus flavius]]*
# *[[Cebus libidinosus]]*
# *[[Cebus nigritus]]*
# *[[Cebus xanthosternos]]*

## ТӀахьожаяргаш
Карачи

**Кара́чи** (, , ) — Пакистана зӀилбухехьа порт йола пхьа, мехка йоккхагӀа йола пхьа я иштта йоккхагӀачарех я дуне тӀа а. Бахача наьх таьрахьаца 12 - 18 млн саг. Эггара йоккхагӀча агломерацешта юкъе 7-гӀа я.

## Белгалдаккхар
Каьлаке

**Каьлаке**, **Тиблис** *(я)* ( tʰ'biliˌsi — «бӀайха хьаст», ) — Гуржехьен нанагӀала а, цун эггара йоккхагӀа йола пхьа а. Курахин гонахьа йиллай V бӀаьшаре. Каьлаке хӀанз вахаш 1,1 миллионал совгӀа саг ва.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Пхьеш алапатах
Каир

**Каи́р** *(я)* (, 
*Аль-Къа́хӀирахӀ* [ælˈqɑːhɪɾɑ]  — «толаман»,  *Кашроми* — «нах хӀалакбер») —
Мисара нанагӀала. Гарагарча Малхбоалехьа эггара йоккхагӀа йола пхьа я, Африке ший йоаккхалах кхоалагӀа йоагӀ Лагоса́и Киншасайнеи тӀехьа (*агломераци ца лоархӀаш*). Дунен эггара йоккхагӀа Ӏарбий мотт бувца пхьа я.

Мисархоша Каирах каст-каста **** — *Маср* оал, хӀаьта из берригача мехках — Мисаренах йоаккхаш йола цӀи я.

## ТӀахьожаяргаш
Календула

**Календула** (, ) — баьцай баьцовгӀай тайпа да Астрай дезала чура.

## ТӀахьожаяргаш
Каьхата пандар

**Каьхата па́ндар** — тайп-тайпара кепаш йолча мукъама кечалий (локхаргий) гӀалгӀай цӀи. Эрсий меттала цу массехк тайпара йолча локхаргий цхьа юкъара цӀи я — «ручные гармоники», бакъда наха юкъе цар эггара дӀа-хьа яьржа йола цӀераш я: «гармонь», «гармошка». ГӀалгӀаша каьхата пандарах каст-кастта «каьхата» дош дита а дите «пандар» оал. Цхьабакъда, «пандар» къаьстта йола гӀалгӀай локхарг я.

## Хьажа иштта
* Пандар

## ТӀатовжамаш
*
Кейптаун

**Кейпта́ун** (Ка́пстад, Капста́д, Капштат) (, африк. *Kaapstad*) — ЗӀилбухе-Африкерча Республикай пхьа, бахача наьх таьрахьах шоллагӀа йоагӀ мехка.

## ТӀатовжамаш

* Кейптауне туристашта бола хоам
* Кейптаунера ха
ЖӀаргахой ди

**ЖӀаргахой ди** ( дош хьадаьннад  — «пома́занник», «месси́я») — ИбрахӀимах хьадаьннача динашта юкъера дунен ди ба. Из латта Кердача Завета чу сурт оттадаь дола Ӏийса Пайхамара вахара а хьехара а буха тӀа. Керасташ тешаш ба Назаретера Ӏийса Пайхамар Даьла ВоӀ а, адамий КӀалхаравоаккхар а волга. ЖӀаргахой шеко йолаш бац Ӏийса тархьар чу боккъонца хинналга.

Christianity_symbols.svg|**Чкъаьри жӀарги — кераста дин хьаракаш**


## ТӀатовжамаш
Керда Зеланди

**Керда Зела́нди** (, маори. *Aotearoa*) — паччахьалкхе я Тийна океана зӀилбухе-малхбузера дакъа чу. Бахача наьх (2015 шер) таьрахь 4 596 700 саг.

НанагӀала — Веллингтон.


Flag of New Zealand.svg|Байракх
Coat of arms of New Zealand.svg|Герб


## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Вернер Ланге Пауль*. Горизонты Южного моря: История морских открытий в Океании. — М.: Прогресс, 1987. — 288 с.
* *Влэдуциу Ион*. Полинезийцы/Пер. с румын. — Бухарест: Издательство молодежи, 1967. — 174 с.
* *Вольневич Я.* Красочный пассат, или Странствия по островам Южных морей/Пер. с польск. — М.: Наука, 1980. — 232 с. — Серия «Рассказы о странах Востока».
* *[[:ru:Стингл, Милослав|Стингл Милослав]].* Приключения в Океании. — М.: Правда, 1986. — 592 с.
* *[[:ru:Стингл, Милослав|Стингл М.]]* Таинственная Полинезия. — М.: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1991. — 224 с.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀахьожаяргаш
Керда Редант

**Керда Редант**, **Нови-Редант**, иштта адамий меттагахь **Кормсовхоз** () — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьаре улла юрт.

*[[Юрта хьисапе моттиг]] Керда Редант* яха муниципальни кхоллам хул цох шийна юкъе кхы юрт чу а ца йодаш.

## Географи
Юрт улл Ӏаьлаха-Чуртен атагӀа, шахьара юкъ йолча МагӀалбиках зӀилбухен-малхбоалехьа 16 км гаьнеи Магасах гӀинбухехьа 48 км гаьнеи.

ГаргагӀа ядача юртех я гӀинбухен-малхбоалехьа улла Аьккхий-Юрти, гӀинбухен-малхбузехьа улла Заьзгакъонгий-Юрти, цул гаьнагӀа дӀахо Р-296 Маздак—Мочкъий-Юрт—Буро яхача трасса тӀа улла Къулбехьера яха юрти Махьмад-ХитӀеи, тӀаккха зӀилбухен-малхбузехьа Дабе-Юрт улл.

## Тархьар
ГӀалгӀайи нохчийи мехках а баьха́ Нохч-ГӀалгӀай АССР 1944-ча шера дӀаяккхача хана хӀанз Керда Редант уллача метте «Осетия» яха кормосовхоз хьакхеллай, цул тӀехьагӀа — «Ӏаьлаха-Чуртен» () яха кормосовхоз (цу хана ХӀирий АССРа лоаттаме а йолаш).

1959-ча шера  году указом РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума амарца «Ӏаьлаха-Чуртен» яхача совхоза юртах керда цӀи тиллай — «Новый Редант» — *Керда Редант*.

## Бахархой

; Къамий лоаттам
2002-ча шера ерригроссен хьисап деш нах дӀаязбарах:
* гӀалгӀай — 4316 саг (95,4 %),
* нохчий — 181 саг (4 %),
* кхыбараш — 26 саг (0,6 %).

2010-ча шера ерригроссен хьисап деш нах дӀаязбарах:
* гӀалгӀай — 3644 саг (98,8 %),
* нохчий — 20 саг (0,5 %),
* кхыбараш — 4 саг (0,1 %),
* хьоахадаьдац — 21 саг (0,6 %).

## Белгалдаккхар

ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:МагӀалбика шахьара муниципальни кхолламаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш
Киназ

**Киназ** *(да)*, **ЖӀаргахой ерда** (,  ←  — «*Даьла (цӀа)*», ) — жӀаргахой гуллама а, цхьацца Ӏамалаш яра духьа йола культий гӀишло я.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Ди (тешар)
Киншаса

**Кинша́са** (1966 кхаччалца — **Леопольдви́ль**) — Демократе Республика Конго нанагӀала (1960-ча шера денз). Из улаш я Конгохи тӀа.

Киншаса бахархой дукхалах шоллагӀа я Африке (Лагос яьлча) пхьан агломерацен бахархой дукхалá кхоалагӀа я гӀара тӀа (Каири,Лагоси яьлча). Эггара дукхагӀа ференгий мотт бувца бахархой бола моттиг я (Парижал дукхагӀа а). ДукхагӀча бахархошта кӀезига-дукха ференгий мотт ховш бале а, йоазонгахь мара лелабац из. Къамаьлагахь пхьан мотт — лингала ба,  банту тоаба юкъе бода. ХӀанзара демографен хьал дӀахо а иштта дӀадоде, Ӏилманхоша хьаяхачох 2100 шера пхьан чу 83,5 млн саг хургва.

## Белгалдаккхар
Кириллица

**Кири́ллица** — массехк маӀан дола термин я:
# Къаьнара словаьний абат (къаьнара болгарой абат): Къаьнара словаьний метта хетадаь шира алапат да глаголицан тарра;
# Кириллиций алапаташ: йоазон системеи алапати да моллагӀа цу къаьнсловаьний кириллицан тӀа бух болча меттá

## ТӀахьожаяргаш

* Книжка словянскай пӀелг
Коартол

**Коартол** (, ) — дукха шераш дахаш дола баьца баьцовгӀа да Цискакомарий дезала (Solanaceae), Цискакомара (Solanum) тайпа чура.
Коара хьазилг

**Коара хьазилг**, **Коара хьаза** ( ) — боккъонца долча хьазий (*Passer*) ваьрах йола эггара яьржа кеп. Из оалхазар хьазий (Passeridae) дезала юкъедоагӀаш да.

Саг вахача цӀен йисте Ӏеш долча эггара цӀихезача оахазарех да коара хьазилг (укхазара я цун кепа цӀи «коара»). Из оалхазар дика довзаш да цун куцахи ший тайпара чӀир-чӀир яхарахи.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Коара хьакха

**Коара хьакха** (, ) — хьакхинг яьттӀа доккха дийнат да, нала кӀалкеп я. КоатӀара хьайба да 7 эзар шу хьалха денз. Хьакхарч дукхагӀа яьржа я Малхбузеи, Малхбоалера Азеи, Океанеи мехкашка.

## ТӀахьожаяргаш
* Хьакхарчах лаьца 
* Хьакхий породаш
Коата

**Коата** () — приматий ваьр да гизга куце маймалий дезала.

## Кепаш

# *[[Ateles belzebuth]]*
# *[[Ateles chamek]]*
# *[[Ateles hybridus]]*
# *[[Ateles marginatus]]*
# *[[Ateles fusciceps]]*
# *[[Ateles geoffroyi]]*
# *[[Ateles paniscus]]*
Конго

**Демократи́чески Респу́блика Ко́нго** (), в 1971—1997 — **[[Заир|Респу́блика Заи́р]]**, в 1960—1964 — **[[Республика Конго (Леопольдвиль)|Респу́блика Ко́нго]]** — паччахьалкхе я Юкъера Африке, цун гӀай да Республика Конгоцеи, Юкъерафрикера Республикацеи, ЗӀилбухера Суданацеи, Угандацеи, Руандацеи, Бурундецеи, Танзанецеи, Замбицеи, Анголацеи, иштта ангольски эксклав Кабиндацеи. Эггара къе болча мехкашта юкъе йоагӀаш я Конго.

## ТӀахьожаяргаш
Краснодар

**Краснодар** *(я)* (эрс: *Краснода́р*) — Эрсечен пхьа. Краснодара края нанагӀала я.

Укх пхьан чу 1 154 885 саг ва вахаш.

## Сурташ

Вид_на_Краснодар_со_стороны_улицы_Тургенева.jpg|**Краснодар**
Krasnodar_001.JPG|**Краснодар бийсан**
Umr7.jpg|thumb|right|250px|**Краснодар**


## Бахархой

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Краснодар  (*эрс.*)

ОагӀат:!Main category
ОагӀат:Нах баха моттигаш алапатах
ОагӀат:Пхьеш алапатах
Котам

**Ко́там**, иштта **коа тӀара котам** (; кеп , кӀалкеп , иштта — *Gallus domesticus*; маӀачох — **[[боргӀал]]** оал, кӀоригех — **котама кӀоригаш** оал) — эггара дукхагӀи даьржаи дола коа тӀара оалхазар, хӀаьта XXI бӀаьшера — Дунен тӀа эггара дукхагӀа йола оалхазарий кеп я.

ХӀанзара котам коа лелае Ӏомаяь йола банкивски джунглера котама кеп я. ГӀетта дика хац, гаьна яха магац, амма дикеи чехкеи удд. Из коа лелае Ӏомаеш дӀа мел яхача хана чухьа саго дукха тайп-тайпара котама фунаш доладаьд. Эггара дукхагӀа пайда хьабоаллача оалхазарех лоархӀ уж. Котамаш лелаю цун дулх а, фуъаш а, иштта бедар а петар а бахьан долаш.

ДукхагӀа мел болчарна хете а, котам Ӏовдала оалхазар дац. Тохкамаш гучадаьккхад царна дагарде могалга, царга мотт болга а, шоайла къамаьл де могалга а. Котамий вахарех лаьца дукха дар техканза диссад.

## Сурташ

File:Gallina_bianca.jpg|**КӀай котам**
File:Morechicks.jpg|**Котама кӀоригаш**


## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Бовхамаш

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Котамаш
Краеведени

**Мохктохкам**, **Краеведени** *(я)* е **Мохкбовзар** *(да)* () — къаьстта белгалбаь бола мохк (паччахьалкхе), е пхьа (гӀа́ла), е эйла (юрт) бӀарчча тахкар.

## ТӀатовжамаш
Куба

**Ку́ба** (), официальни цӀи — **Респу́блика Ку́ба** ( ), официальни йоаца цӀи 1959 шера денза *Кортмукъалена ГӀайре* — гӀайрен паччахьалкхе я Карибера фордан гӀинбухера даькъе.

Кертера пхьеи йоккхагӀа йола пхьеи — Гавана.

Flag of Cuba.svg|Байракх
Coat of arms of Cuba.svg|Герб


## ТӀахьожаяргаш
Курув

**Курув** () — Полхой мехка Люблински воеводства Курувски гминера юрт; Курувски гмина юкъ. Из юрт *Курувка* яхача хи йисте улл. Вахаш 2800 саг ва (2006 шера).

Куруве эггара хьалха нах баха хайшаб XII бӀаьшерашка. 1442 шера наджгоанцхой бетта 6 дийнахьа денз 1870 шерашка кхаччалца из юрт пхье лоархӀаш хиннай.

1923 шера Куруве ваьв Войцех Ярузельский.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Гмина Курув

ОагӀат:Люблински воеводства нах баха моттигаш
Кх

**Кх кх** (*Кх кх*) — пхийттлагӀа алап да, гӀалгӀай алапата чу.

## ТӀатовжамаш
Гидуарг

**Гидуарг** е **Кхахьпá** (, ) — баьцовгӀий кеп я «Гидуарг» яхача ваьрах, из юкъейоагӀаш я «Астрай» яхача дезала.

## Сурташ

|**Кхахьпа**
Kleiner_Fuchs_(Nymphalis_urticae).jpg|**Гидурга зиза тӀа дагӀа кӀормац**
Sunflowers_in_Nova_Scotia.jpg|**Гидуаргаш**


## ТӀатовжамаш
* Биологический энциклопедический словарь, 2-е изд., испр. Гл. ред. М. С. Гиляров; М, 1989
Кхокхарч

**Кхокхaрч** (, ) — кхокхий дезала oалхазар дa.

Ткъамий шерал *20-27 см*, дезал *200—650 гр*.

## Кхокхарчий видаш
Тайпо чулоац 35 вид:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 

## ТӀахьожаяргаш
Кхор

**Кхор** (, ) — сомийи декоративнии гаьний а кӀотаргий тайпа да  (Rosaceae) дезал чура.

## ТӀахьожаяргаш
* База данных сортов груши Всероссийского научно-исследовательского института селекции плодовых культур
* Описание сортов груши 
* The ECP/GR Pyrus Database
Кхазар

**Кхазар** (, ) — КӀудилга (Grossulariaceae) дезала чура ши дакъа долча зизай баьцовгӀий ваьр.

## ЦӀи
Ваьра Ӏилман латиний цӀи, *Ríbes*, Ӏарбий *رِيبَاس* [ри́ба́с] яхача тӀара йоагӀаш я, цхьабакъда Ӏарбий меттала лордий чӀегӀаш миста йолча баьцовгӀах йоаккх из цӀи — ревенах, кха́зарах ца йоаккхаш. Ӏарбий ХӀиспанехьа Ӏочубаьхкача хана кӀала миста комараш йолаш я́гӀача кха́зара́ дӀатӀаяьннай из цӀи харцахь, кхазарах Ӏарбий метта боккъонца йоаккха цӀи كِشْمِش я.

Эрсий ваьра цӀи хьалхаславаьний *смород, смрадъ* яхача овла тӀара йоагӀаш я, хьадж яхача дешаца дувзаденна да цун маӀан — кхазара лордий чӀоагӀа хьадж бахьан долаш тиллалга лоархӀа из. 

## Ботаникан Ӏолистар

Ваьра кепаш кӀотаргаш я, тӀаккха мергӀаш шаьра е кӀарцхалаш дагӀаш хул.

ГӀаьнаш арг-аргӀагӀа йолх. Зизаш е кхал-маӀа да, е къаьст-къаьста кхали маӀеи да. Зизай пхи дакъилг да. Зиза мотт чусетта ба, завязаца вӀашкалета я, йисташка дукхагӀа йолча хана баьццара дола 5 ка́дагӀа́лг хул цох. Зиза гӀа́лгаш а пхиъ да, дерригаш мукъа да. Домлелхоргаш а ишттал да. Завязь цхьа бӀы болаш да, кхычар яхачох, ши бӀы болаш да, дукха ги доаллаш. БӀоагӀилг шиъ ба. 
Зизан формула: . Зизан оттам стабильни бац.

Кхазара сом дукха хий доалла комар я. Комара бухье йокъаенна зизагонахье ягӀаш хул.

## Яржари экологии
Ваьра викалаш шинна а ахбура гӀинбухерча гӀаьххьача зона чу хул, иштта Юккъерча а ЗӀилбухерча а Америкеи ГӀинбухерча Африкеи. 50 кеп гаргга Европеи, Азеи, ГӀинбухерча Америкеи я, царех цхьаяраш-м гӀаран зӀилбухехьа а Ӏойолх Андашка гӀолла Магеллана форда оасага а кхоачаш.

Эрсечен Европерча даькъе йоаллача ара кхо акха кеп ягӀа, Кавказе — 6, царех доккхагӀа дола таьрахь СибарегӀа дагӀа, къаьстта Малхбоалехьарча чу.

## Классификаци

### Таксономи
, 1753, Sp. Pl. : 200

**Кхазар** яха ваьр  аргӀан  дезалах я.  хиннача хьалах APG IV системагӀа йола кладограмма:

## ЛоархӀами пайда эцари
Цхьайолча кепий  кепашта юкъера гибридаши комар-сомий товшхалаш санна кхеяш я. ЦӀена комар яарал совгӀа царех иштта кхехкамаш а, желе а, пастила а, мармелад а, мезамотт а, цул совгӀа корта бохабу малараш а (чхьагӀараш, них) кийчду. ГӀаьнехи сомехи къийи чайи кийчдеш леладу, иштта дулхахи чкъаьрахи чам тоабеш а то́х.

Кхазара дуккха йола кепаш модз доалла баьцовгӀаш я.

Ӏаьржача кхазара сок Ӏалама кхачан басараш хьадеш етт.

Дийхка ахкаргаш дувла мукх хулийта *Cronartium ribicola* яхача жӀаленускала (вара) дай-юкъархой ба.

## Дуне тӀа кхеяр
Эрсечеи Полхехьеи кхазар эггара дукхагӀа кхеяш дола мехкаш да.

Эггара дукхагӀа кхазар кхеяш бараш (тоннаш).

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Кхазар — ЭДСР мазаоагӀув

ОагӀат:Кхазар
ОагӀат:Евразе буне
Кхаьра

**Кха́ьра** *(да)* (, ) — кӀиран 24 сахьат да шинараи ераи юкъе. Стандарта ISO 8601 оттадьчох кӀиран кхоллагӀа ди лоархӀаш да.

## Дош хьадалар
Дош геттара кӀоарга овла болаш да. ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа лаьттача кӀирагахьара доагӀа *кхаьра* яхар. КӀиран кхоалагӀа ди хиларга хьежжа  3 (кхоъ) яхача дагаргах хьадаьннад «кхаьра».

## Белгалдаккхар

## Хьажа иштта

* '''Бутт'''
* '''КӀира'''
* '''Шу'''
* '''Ди'''
Къаьга горийдуарг

**Къаьга горийдуарг** е **Къаьга йилбазговр** (, ) — «Красотки» яхача дезала горийдуарг я. ДегӀа йӀоахал — 50 мм кхаччалца, даоржадаь ткъамий йӀоахал 70 мм кхаччалца.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах
ОагӀат:Садоалла хӀамаш
Шира яний мотт

**Шира яний мотт** (ший цӀи — Άρχαία ἐλληνικἡ; ) — хӀиндоевропера меттай дезала мотт. Таханарча дийнахьа шира яний мотт бувцараш геттара кӀезига ба.

## Белгалдаккхар
Къорасарсал

**Къорасарсал** (, ) — котама куце долча оалхазарий тоаба юкъе а доагӀаш, акхакотамий дезалах дола доккха оалхазар. **Къора** цох алара бахьан да борша къорасарсал аьрхӀъухача хана фийла ца хилар. Цу юкъа чарахьашта атта хул уж лувца.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Сарсала
ОагӀат:Евразен оалхазараш
ОагӀат:Чарахьала объекташ
Къарший-Черсий мохк

**Къарший-Черсий мохк** (, , , , , ) — республика я Россе Федераце чу. Даькъастен федеральни гóма лоаттамá юкъейоагӀаш я.

Къарший-Черсий мохк кхеллаб 1992 шера Села 16 дийнахьа. НанагӀала — Черкесск.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Къарший-Черсий мохк
КӀ

**КӀ кӀ** (*КӀ кӀ*) — ворийттлагӀа алап да гӀалгӀай алапата чу.

## ТӀатовжамаш
КӀай цӀокъ

**КӀай цӀокъ** () — бенгалерча цӀокъашта юкъера мутаци хинна дийнат да.

## Сурташ

White_tiger.JPG|**КӀай цӀокъ**
White_Bengal_tiger_Miami_MetroZoo.jpg|**Бай тӀа уллаш дола кӀай цӀокъ**


## ТӀатовжамаш
* Reed, Elizabeth C., «White Tiger In My House.» National Geographic May 1970

ОагӀат:Дийнаташ алапатах
ХьаргӀаш

**ХьаргӀаш** (, ) — оалхазарий ваьр, хьаргӀий («врановые», «Corvidae») яхача дезала юкъедодаш да. Цу ваьро чулоац дӀа-хьа яьржа йола оалхазарий кепаш: хьаргӀа, къайг, човка, чкъайг. ХьаргӀаштеи къайгаштеи юкъе (эрсий меттала «во́роны» / «воро́ны») кхы дукха башхало яц, тайп-тайпарча оалхазарий кепех техк уж цӀераш, керттерча даькъе, йоккхалага хьажжа: хьаргӀаш, дукхагӀа йолча хана, дегӀах йоккхагӀа хул къайгел.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* Птицы Советского Союза: В 6 т. / Под ред. Г. П. Дементьева и Н. А. Гладкова. — М.: Советская наука, 1951—1954.

ХьаргӀаш
ОагӀат:Оалхазарий ваьраш
Къорасарсалаш

**Къорасарсал** (, ) — сарсалий оалхазарий тайпа да котам куц дола тоаба чура.

## ТӀахьожаяргаш
Брюссельский столичный регион

**Брюссе́ла нанагӀа́ла регио́н** (, , голл. *Brussels Hoofdstedelijk Gewest*, , а также просто , ; голл. *Brussel*, ) — Бельгехьен кхаь регионах цхьа регион а, субъект а. Эггара йоккхагӀа пхьан зона я Бельге, шийна чу 19 муниципалитет юкъейоагӀаш. Цар хӀаране шоай бургомистри, ратушеи иштта кхыдар а да.


Belgium brussels iris.svg|Герб
Flag of the Brussels-Capital Region.svg|Байракх
Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|European Commission (Brussels)


## ТӀатовжамаш
* Брюссель карта
* Региона стат. дараш

ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Буддизм

**Буддизм** (эрс: *Буддизм*) — цо дин маӀан (बुद्ध धम्म, *buddha dhamma*) "Сийрдаваьккхачунна Ӏилма", дина-уйланча Ӏилма (драхма), хьаболабеннаб вай зама ялалехь VI бӀаьшера Къулбеххьера Ази.

(, ; пали बुद्ध धम्म, *buddha dhamma*, *«Учение Просветлённого»*; кит. 佛教 *fójiào*) — религиозно-философское учение (дхарма) о духовном пробуждении (бодхи), возникшее около VI века до н. э. в Древней Индии. Основателем учения считается Сиддхартха Гаутама, впоследствии получивший имя Будда Шакьямуни.

## ТӀахьожаяргаш
Болгарой мотт

**Болгарой мотт** (, ) — болгароша бувцаш бола мотт ба.

## Йоазув
Болгарой алапат 30 алап чулоац.

## Белгалдаккхар
Бурдолг

**Бурдолгаш** (, ) — кулгаткъама тоабан Ӏимаьшкагара дӀа мел ийккха дийнаташ шийна чулоацаш цӀи я.
Буро-КӀале

**Буро́-КӀале́** (, ) — ГӀалгӀайчен Наьсарен шахьара эйла.

## Баха нах
Буро-КӀала 2015 шера 11 045 саг вахар.

**Къамаш**

2010 шер еррига Эрсечен хьисап деш нах дӀаязбара хоамаш лоархӀаш:
* гӀалгӀай — 10 216 саг (98,87 %)
* эрсий — 20 саг (0,19 %)
* нохчий — 20 саг (0,19 %)
* кхыбараш — 6 саг (0,06 %)
* къам белгалдаьбоацараш  — 71 саг (0,69 %)

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
Къулбехьера (ГӀалгӀайче)

**Къулбехьера** () — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара эйла.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
Бразилехье

**Брази́лехье**, бӀарчча официальни цӀи — **Федерати́вни Респу́блика Брази́лехье** (, ) — арех а баха нахах а эггара йоккхагӀа паччахьалкхе я ЗӀилбухера Америке. Аре — 8 514 215,9 км², из  дунен лаьттан 5,7 % я.

НанагӀала — Бразилиа.

## ТӀахьожаяргаш
Бутт

**Бутт** *(ба)* () — Лаьттанна гоннахьа Бутт кхестарца бувзам бола ха йистара боарам.

## [[Бетта ханорг|Бетта]] а, [[Бетта-маьлха ханорг|бетта-маьлха а ханоргаш]] чура бетташ
Бусулба а, жугтий а, ченкий а, хӀиндий а, иштта кхыдолча а бетта ханоргаш чу е бетта-маьлха ханоргаш чу цхьа бутт 29 денах е 30 денох латташ хул. Бетта фазаш хувцаяларга хьажжа хул из. Цхьаццадолча ханоргаш чу бутт дӀаболалу керда бутт хьахилара астрономически денца, кхыдолча ханоргаш чу бутт болабалар оттаду тӀахьожам (зем) барца.

## Бетташ [[маьлха ханорг]]аш чу
Григоре а, юле а ханоргашка бетта йӀоахал хаьдда дӀаоттаяь я, Бетта фазаш хуцаяларга хьажжа хувцалац из.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ха
Бутт (новкъар)

**Бутт** *(ба)* (фискал: ; , ) — Лаьттан новкъар. Кхыча дунен новкъарашта юкъе Малха́ эггара гаргагӀа лоархӀаш ба, Меркурийи Сахула Седкъеи шоай новкъараш доацаш боландаь. Сигала гуш Малха́ тӀехьа эггара чӀоагӀагӀа къагаш йола объект я.

Лаьттанни Беттаи юкъера гаьнал —  я (, ~ Лаьттан 30 диаметр).

Бутт — Лаьтта арахьа цаӀ мара йоаца айламаӀилман объект я ший тӀехен тӀа саг хинна.

## Хьажа иштта
* **[[Бутт лацар]]**

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:АйламӀилма

* Теории и версии происхождения Луны 
* Фазы Луны
* Фазы Луны, перигеи и апогеи, покрытия звезд и затмения
* Данные о Луне 
* ''Бурба Г.'' Большая одиссея (Популярная статья о полётах на Луну)
* Цветная фотография Луны
* Фотографии Луны, сделанные с наземных телескопов
* Сайт Google Moon с фотографиями и картами лунной поверхности
* Virtual Moon Atlas Software (GPL)
* Интерактивная карта Луны
* История лунной картографии

;Лекцеш
* «Вода сухой Луны» Шевченко В. В., лекция в Московском планетарии, 20.03.2013 (видео)

;Документальни фильмаш
* «С точки зрения науки: Тайны Луны» () — научно-популярный фильм, 2005, National Geographic
* «С точки зрения науки: Загадки Луны» () — научно-популярный фильм, 2007, National Geographic
* «С точки зрения науки: Заселение Луны» () — научно-популярный фильм, 2009, National Geographic
* «С точки зрения науки: Земля без Луны» () — научно-популярный фильм, 2010, National Geographic
* «Добыча полезных ископаемых на Луне» () — научно-популярный фильм, 2011, Discovery
* Битва за Луну документальный фильм, 2010.
БӀаьсти

**БӀаьсти** () — йиъ шера ханах цаӀ; Ӏаннеи ахканнеи юкъе йола мур.

## БӀаьсти ханорга гӀолла

БӀаьсти кхаь беттах латт: Тушола, Бекарга, Маьтсела (Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа); Тов, Ардара, Лайчилла (ЗӀилбухен ахбура тӀа).

БӀаьсти — Ӏаннеи ахканнеи юкъе Ӏалам а, Ӏалама лоаттам а хувцалуш йола мур я: ди дӀаьхлу, йӀовхал айлу, дийнатий баьцовгӀаши хьадийндала долалу.

## БӀаьстех лаьца гӀалгӀай кицаш
* БӀаьсте аьннар Ӏай хезад.
* БӀаьсте аьнначоа гуйранна жоп хезад.

## Хьажа иштта
* Ахка
* Гуйре
* Ӏа

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Шера ханаш
ОагӀат:БӀаьсти
Бутт лацар

**Бутт лáцар** (, ) — Бутт Лаьтто тоссача ӀиндаргӀа кӀалъоттача хана бутт баьдлуш хилар. Лаьтто тосса Ӏи 363 000 км гаьна кхаьчача цун юкъйист Бетта 2,6 юкъйист миссел  йоккха хул. Цудухьа Бутт беррига къайлабала тарлу.

## ТӀатовжамаш
Буэнос-Айрес

**Буэ́нос-А́йрес** (, букв. «дика фо» е «дика михаш»; ) — пхьа я,  Аргентина нанагӀала. Административнии, культурайи, экономикайи паччахьалкхен юкъарче я иштта ЗӀилбухерча Америкай йоаккхагӀа йолча пхьаех я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Ватикан

270px|right
**Ватика́н** (, , иштта лелаю цӀи **Паччахьалкхе-пхье Ватика́н**) — чинтолгпаччахьалкхе-анклав (эггара зӀамагӀа я аьнна дӀачӀоагӀдаь паччахьалкхе я) Рума доазон чухьнахьа.

## ТӀатовжамаш
Вашингтон (округ Колумбия)

**Вашингто́н** (, МФА: ) — Хеттача Америкерча Штатий на́нагӀала. Цун официальни цӀи — **Колумбия гом** (, лоацца *D.C.*, «Ди-Си»).

Иззамо цӀи йолча штатаца пхьанн цӀи тувлаергьйоацаш америкахоша шоай къамаьлагахьа «Ди-Си» аьнна е «Вашингтон, Ди-Си» аьнна цӀи йоаккх цу пхьан.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Вежарий-Юрт

**Вежарий-Юрт** () — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара юрт.

## Географи
Тийрка дукъа гӀинбухерча бухенна гаьна доацаш улл юрт, МагӀалбиках 12 км гӀинбухехьа гаьнеи, Маздаках зӀилбухен-малхбузехьа 30 км гаьнеи (наькъашца дусташ хилча). Юрта гӀинбухехьара гӀай ХӀирий мехка Маздака шахьарца да, зӀилбухехьара гӀай МагӀалбикаца да (хьалхагӀа «Тиша МагӀалбик» оалаш хиннача лаьттаца).

Юрта зӀилбухехьа Тийрка дукъ доалл (зӀилбухен-малхбузехьа  яха гув боалл форда тӀехе тӀара 560,7 м). Юрта гӀинбухехьа, хӀанз хӀирий лоархӀача лаьтта до́да Тийрка тӀара хий детта ор ().

## Тархьар
Эйла йилла ха 1984 шера Села 16 ди лоархӀ «Луч» яхача совхоза тӀа.

1984 шера Села 30 дийнахьа РСФСР Лакхерча Совета Президиума амарца «Луч» яхача совхаза нах бахача моттига цӀи хийцай *Вежарий* аьнна цӀи а тилла́.

1989—1990 шерашка *Вежарий-Юрт* яха цӀи лелаяьй. 1990 шера наджгоанцхой бетта 1 денга Вежарий-Юрта 781 саг вахаш хиннав.

## Баха нах

; Къамай лоаттам
Ерригроссе 2010 шера бахархой дӀаязбарах:

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* ГӀалгӀайче баха нах

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
Йоккха Британи

**Йоккха Британи** *(я)* ( хьадаьннад →  яхачох), е **Цхьанкхийтта́ Паччахьалкхе** ( → , лоацдаь **UK**), бӀарчча официальни куц — **Йоккхача Брита́нени Къулбаседа Эрла́ндехьени Цхьанкхийтта́ Паччахьалкхе** () — Европай гӀинбухен-малхбузехьара гӀайрен паччахьалкхе.
 
Йоккха Британи Европе йоккхагӀа йолча паччахьалкхенах цаӀ я. Цул совгӀа, ядерни держава я из, ООН Кхерам цахилийтара Совета даим йола доакъашхо а я. Британен имперен гӀулакх а, .
 
Йоккха Британи лоархӀаш я хӀанзара парламента демократи хьаяьнна моттиг мо. Цун ший кулгалдара кеп парламента монархи я.
 
Цхьанкхийтта́ча Паччахьалкхен лоаттама́ юкъейоагӀаш йиъ «тархьаран провинци» я (ингалсий меттала — «countries» — «мехкаш»): Ингалсехьеи, ШатӀландехьеи, Уэльси, Къулбаседа Эрладхьеи.
 
НанагӀала — Лондон. Паччахьалкхен мотт — ингалсий.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## ТӀатовжамаш
* Йоккхача Британен правительствон официальни мазаоагӀув
* Паччахьа цӀен официальни мазаоагӀув
* 

Йоккха Британи
ОагӀат:Паччахьалкхенаш — Европерча союзе хинна доакъашхой
ОагӀат:Паччахьалкхенаш — ООН доакъашхой
Вена

**Вена** (нем. , бав. *Wean*, лат. *Vindobona*) — Астре нанагӀала. Бахархой дукхал — 1,84 млн. саг (2016 шу).


Wien 3 Wappen.svg|Герб
Wien-Albertina-30-Sacher-Staatsoper-2009-gje.jpg
Wien-Stubenring-08-Nr1-Regierungsgebaeude-2009-gje.jpg
Wien-Universitaet-04-2013-gje.jpg
Wien-Universitaet-08-2013-gje.jpg
Wien-Skodagasse-80-Pension Baltic-2013-gje.jpg
Wien-Kleeblattgasse-02-Nr 9-Tapezierer Stary2-2009-gje.jpg
Wien-Strudlhofstiege-08-2005-gje.jpg
Wien-Volksgarten-06-Versackte Stauden-2008-gje.jpg


## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Венесуэла

**Венесуэла**, бӀарчча официальни цӀи — **Боливариа́нхой Респу́блика Венесуэ́ла** (, ) — паччахьалкхе я ЗӀилбухера Америке. Цун гоннахьа ба Карибера форди Малхбузера океани гӀинбухехье, цун гӀай да Гайанаца малхбоалехье, Бразилеца — зӀилбухе, Колумбеца — малхбузехье.


Flag of Venezuela (state).svg
Coat of arms of Venezuela.svg


## ТӀахьожаяргаш
Вампал

**Вампал** () — боарамаш доккха дола объект я.
* Вампалал — чӀоагӀа йоккха лакхал я, лакхала гормона секреци сов яларца хулаш.

## Мифологи
* Вампалаш — гӀалгӀай мифологи чу а, къаьнара эллиной мифологи чу а дийна хӀамаш я.
* Ётунаш — германо-скандинавера мифологи чу вампалаш (турсаш) я Гримтурсений дезала чура, Имира бераш.
* Вампалаш (ацтекий мифологи) — ацтекашка уж лоархӀаш ба Тлальтекутлий къонгаш.
* Вампалаш Инжила чу — тамашийна дегӀамаш дола нах ба.

## АйламӀилма
*Седкъаш*:
* Вампал — кертера аргӀан седкъий йолачул йоккъагӀа радиуси лакха сийрдал йола седкъий тайпа да.
:* ЦӀе вампал — категория звёзд поздних спектральных классов с высокой светимостью и протяжёнными оболочками.
:* Сийна вампал — категория звёзд спектрального класса **O** или **B**.
* ТӀехвампал — одни из самых массивных звёзд.
* Гипервампал — самые мощные, самые тяжёлые, самые яркие и одновременно самые редкие и короткоживущие сверхгиганты.
* КӀалвампал — бывшая звезда главной последовательности, в ядре которой иссякло водородное топливо.

*Дунеш*:
* Газ хьисапе вампал — планета, имеющая значительную долю газа в своём составе (в основном водорода и гелия).
* Хи хьисапе вампал — класс экзопланет.
Вампалаш

**Ва́мпалаш** — тайп-тайпарча къамай мифологи чу, царна юкъе гӀалгӀай мифологи чу а, йола дийна хӀамаш я.

## Белгалдаккхар

*
Википеди

**«Википе́ди»** *(я)* (,  алар  IPAˌ wɪkɨˈpiːdiə е  IPAˌ wɪkiˈpiːdiə) — массава тӀакхача йиш йола мультиметта универсальни маза-энциклопеди, лоӀаме чулоацам болаши «Вики» яхача ража тӀа болх беши. ДӀатаръеннай укх цӀайна тӀа: www.wikipedia.org.

Ма́заоагӀонна (сайтá) доал ду «Фонд Викимедиа» яха Америкай коммерце йоацача организацес, иштта ший доалахьа 39 *(ткъаь ткъеста)* региональни викалдара ралс йолаш. Энциклопеден цӀи хьахиннай укх ингалсий дешаех:  +  («энциклопеди»); («вики», сайта болх бара кӀийлен тӀа уллаш йола технологи я; ший оагӀарахьара из дош хьаийца да гавай меттара, цига «сиха» яхаш маӀан да цун).

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Википеди
ОагӀат:МазаоагӀонаш алапатах
ГӀажаш

**ГӀажаш** (, , ) — гӀажа куца тоабах йола боабашкий дезала чура нек деш дола оалхазарий тайпа да.

## ТӀахьожаяргаш

## Литература
* *Бейчек В., Штясны К.* Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. — М.: «Лабиринт-пресс»
* *Акимушкин И.* Мир животных. Птицы, рыбы, земноводные и пресмыкающиеся. — М.: «Мысль», 1995
ГӀал

**ГӀал** (, , ) — хьакхинг яьттӀа дакхадийнат да, эггара йоккхагӀа йола кеп я «саьрчий» («оленевые») яхача дезала чура.

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах
ГӀалгӀай Мехка Доалче

**ГӀалгӀай Республика Доалче** — ГӀалгӀайчен паччахьалкхен лакхехьара кхоачашдара маьже. Заьзганаькъан Идриса проспекта тӀа йоалл.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀайчен политикай система
ГӀалгӀай Республика Халкъа Гуллам

**ГӀа́лгӀай Республика Ха́лкъа Гул́лам** *(ба)* () — ГӀа́лгӀай Мехка паччахьалкхен лакхера бокъокхоллара (представительни) маьже.

Тахан ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллама 32 каь ва.

## Тархьар
Хьалхарча ГӀалгӀай Мехка Парламента — Халкъа Гуллама хоржамаш хилар 1994 шера Саькур 27 динахьа. Халкъа Гуллама каь хила эттача 96 кандидатах хьахержав 27 саг. Царна юкъе: 21 гӀалгӀаи, 3 нохчои, 3 эрсеи. 3 кхалсаг а. Эггара зӀамагӀа волча каьн 29 шу хиннад, воккхагӀчун – 53 шу. Иштта царна юкъе хиннав 2 Ӏилмай доктор а.

## ТӀатовжамаш
ГӀалгӀай алапат

**ГӀалгӀай алапат** () — гӀалгӀай метта алапат. ХӀанзарча хана 46 алапах латт.

## Белгалдаккхар
Казахий мотт

**Казахий мотт**  (, ) — казахаша бувца мотт. Казахехьен паччахьалкхен мотт лоархӀаш ба. Казахий мотт бувцаш 10 000 000 гаргга саг ва.

### ХӀанзара гӀазакхой алапат

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Метташи диалекташи алапатах
ГӀайре

**ГӀайре** (, ) — лаьттан (ше хьахинна) да́къа да оакафорда чу, форда чу е до́дача хи чу. ГӀайрен гонахьа хий хул хӀаьта из ше хил лакхахьа айенна хул, эггара дукхагӀа хий дестара хана а тӀехь. ГӀайренаш гӀарел зӀамигагӀа хул (эггара йоккхагӀа гӀайре Гренланди лоархӀ, эггара зӀамигагӀа гӀарал — Австралел кхозза зӀамигагӀа я из). Цхьаь йола гӀайренаш а хул, вешта гӀайрений тоабаш а хул — гӀайрений цӀовнаш оал царех.

## Аре 30 000 км² дукхагӀа йола гӀайренаш

## Белгалдаккхар