Туптоппара чӀож

**Туптоппара чӀож**, **Деза лаьтта** (, «татар» яхача къаман цӀерахи (тюрк.) «туп» — «бух» е «тепе» — «бог, гув» яхачохи) — ХӀирийчен Кирова шахьаре ЙоалхотӀенах гаьна доацаш лаьтта́ча юкъерча бӀаьшерений пхьен цӀи. Тийрка, е нийсагӀа аьлча, цун аьрда га долча *АргӀан хин* аьрда берда тӀа хиннад. Вай заманга доагӀаш цох диса́ цхьа мимар хиннад, 1981-ча шера из дохадаьд. Археологе литературе дукхагӀа лелаеш йола цӀи я «МагӀарча Джулатера бур-боарз» () Цхьаболча Ӏилманхошта хетачох, юкъерча бӀаьшерений эрсий тептарашка ювцаш йола Даде-Ков (Тетяков) яха ясий пхье я ер. Туптоппара чӀож супа моттиг лоархӀаш хиннай хӀирашеи, малкхарошеи, гӀаьбартоша кхыча Даькъастерча къамашеи.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала пхьа «Туптоппара чӀож» (Туптоппар-чӀодж) я яхаш я, «Топпара чӀож» яхар из пхьа улла чӀож я (), хӀаьта «туп» яхар «ха яккха Ӏохов моттиг» () я. Эрсий меттала «Татартуп» яхаш я моттиг, татараш (моалой) XIII—XIV-ча бӀаьшерашка укх метте хилар бахьан долаш йисте да́хача къамаша тилла́ цӀи я яхаш ювц из «Татарий туп» аьнна маӀан а долаш. 

## Тархьар

Археологаша деча тешалех пхье хьахинна ха X-гӀа бӀаьшу да, аланой пхьа хиннай из. Стратегически лоадам болча АргӀан наӀарашка улаш хиларах Даьрача аьлера Кавказадехьа во́даш мел хиннар ӀотӀех а воалаш сиха йоккха а хулаш а XIII-ча бӀаьшере йолалуча хана политикахи экономикахи аланой  юкъ хьахиннай цох. 1238—1239-ча шерашка пхьа хьа а яьккха́ йохаяьй моалоша, цхьабакъда дукха ха ялалехьа юха хьал а етта́ XIII-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш моалоша гӀелал тӀалоаттаяьйоллашше юха а Къулбаседа Кавказа лоадам бола юкъ хьахиннай цох. XIV-ча бӀаьшера, бӀаьшере йола ха́на юкъе, Дошоча Ордан Къулбаседа Кавказера низ бола форпост хьахиннай пхьенах МагӀара Джулат яхаш цӀи а йолаш. Ордан нанагӀала йолча Сараяца а, кхы а шин Дошо Ордан пхьенца бувзам лоаттабеш хиннаб цо: таханарча ГӀаьбартий-Малкхарой мехка нийслуш йолча ЭгӀарча Джулатацеи Ставрополерча йисте нийслуча Маджарашцеи. 

Узбек хана замалахьа Туптоппара чӀоже низ бола татарий гарнизон хиннай, хьинаре бусалба ди чудахьаш хиннад, дукха хӀама йотташ хиннай. Оахкамех хьаховчох, цу юкъа́ ши маьждиг деттад Туптоппара чӀоже мимараш а да́гӀаш. ДоккхагӀа дар рузбаши Ӏийда ламазаши деш дола жамӀата маьждиг хиннад, вож денна ламазаш деш рузбаш деш хиннадац. Цунца цхьана пхье жӀаргахой киназаш а хиннад дотташ. Туптоппара чӀоже хаьрца кхо киназ хинна хилар хьалха дӀабаха́ча дукхача наькъахоша а, хӀанзарча оахкамхоша а хьоахаду.

XV-гӀа бӀаьшу долалуча хана Аьшка НаӀарашкара Татрий мехка водаш укхаза хьачуэтта́ хиннача Иоанн Шильтбергер яхача немций наькъахочо яздаьд ше *«Джулад яхача лоаман мехка зерат даьлга, дуккха жӀаргахой ба́хаш а болча, шоай [[епископ|епископал]] а долаш. Цар [[мозгӀар]]аш [[кармелити|кармелитий]] орденах ба…»* аьнна. Иштта дика ховш да XV-ча бӀаьшера Ӏаьржача фордйистеи, Малхбузехьарча Кавказе а, ДаьгӀасте а Кавказдехьа а хьинаре кайоалаш болча италхой таьргхоша массехк базара фактори вӀашагӀъеллалга. Цудухьа уж Туптоппара чӀоже Ӏочубахкар тамаш е езаш хӀама дац гӀинбухехьара Кавказдехьа водаш дика пайда баккха йиш йола моттиг Туптоппара чӀож хиларах. Таьргхошца цхьана миссионераш а Ӏочубаьккхаб. Цхьабакъда, хьахетаргахьа, дика тӀабогӀаеннабац царна из, хӀана аьлча оахкамаш деча хана каталокий сийленгех хӀама корадаьдац археологашта.

XVII бӀаьшера никъ беш лийннача Эвлия Челеби яхача туркий наькъахочун дукха тешалаш да диса́. Даькъасте ше тохкача хана *Ирак-и Дадиан* аьнна цӀи а йоаккхаш Туптоппара чӀожах лаьца йоазув да цо даь: *«Ширача гӀишлонех диса́р да гуш… НаӀарашка латташ йоазонаши таьрахьаши да… Цу пхье тӀа лакхера ӀотӀахьежача хана 800 къаьна гӀишло гу».* Эвлия Челебе йоазонашта тӀа а товжамаш цхьаболча тохкамхоша Туптоппара чӀож Тоаркхой Шамхалче яхача гӀумкий паччахьалкхен нанагӀала лоархӀ.

Туптоппара чӀож А. С. Пушкинс хьоахаю ше чакхъяккха кхийнадоацача «Тазит» яхача поэме.

## Туптоппара чӀожера мимар

XX-гӀа бӀаьшу долалуш хьалха иззал нах баьха́ча моттигах диса́р цхьа мимар мара хиннадац (). 21 метр лакха долаш хиннад из, цхьабакъда юххьанцара лакхагӀа хиннад из, цун бухь ха яьлча хаьрцаб. Мимара кӀийле цхьа мугӀ кхерах болаш вож мугӀ кирпишкех болаш хувцалуш хиннаб цун, хӀаьта мимара «хи» (бӀоагӀа) беррига кирпишках баь хиннаб Мимар хоздеш хиннаб тховна кӀира бегаех баь оаса, куцала́ баь хиларал совгӀа кхы а хӀама хиннад цо деш: мимара гобаьккха йоаллаш хинна молла тӀавоалла чӀерх хьаллоацаш хиннаб из. Мимар хоздечох иштта лохагӀа баьла́ оаса а хиннаб, цу оаса тӀа куфий хаттӀаца яздаь дола гӀаьрош а хиннад, чуоттадаь бюрезай бесара оаркхингаш хиннад 8 см диаметр а йолаш.

Мимара тӀа из детта́ хаи пхьара цӀии тӀалатта улг — «нисбат» («китабат») — дац, амма цӀихеза фаьренгий Ӏилманхои наькъахои хиннача Фредерик Дюбуа де Монперечо 1834-ча шера шийна ларда тӀа цу тайпара *«дика наьха санна де́ха́ча Ӏарбий йоазонах диса хӀама да»* яздаь хиннад, хӀатоане цо цунна шоллар а даьккхадац, цхьа ха яьлча из йоазув дӀа а даьннад. Мимар детта́ стили техникеи тохкача хана, болхговзанчашта хет ГӀирмани Идала тӀарча Булгаре а, Юкъерча Азе а, ХӀирана а маьждигашца юкъара хӀама дукха доацаш санна. Цун экамах эггара гаргагӀа цунна хиннараш гӀозлой мимараш хиннад, ширвана-апшерона стилагӀа детта́ хинна (масада, Пирсагат хи тӀара ханегани, Бакун гаьна доацаш доалача Биби-Эйбат маьждигеи мимараш). Мимар детта́раш есаралла бига́ гӀишлонхой хинна хила мег, Узбек хана цхьан походе ГӀозлойчера хьабоалабаь бола.

XVIII-ча бӀаьшера укх метте ве́на академик И. А. Гильденштедт хиннача хана, мимара йистера маьждиг чухаьрца хинна дале а, латташ хиннад. Цо яхачох, гӀишлон боарамаш хиннад 28 гӀа дӀоахалагӀеи 14 гӀа шоралагӀеи (23 х 11.5 метр гаргга хул из). Цу хана а тӀехьа латташ хиннараш пе́наш мара хиннад, тховнаш хиннадац. Хан-ханахь маьждиге чудувлуча Тийрко хи бухера хотта Ӏочубена хиннаб ах метр лакха.

1829-ча шера Туптоппара чӀоже хиннача А. С. Пушкинс ший «Путешествие в Арзрум» яхача белхагахьа ишта яздаьд цох шийна хетар: *«Первое замечательное место есть крепость Минарет. Приближаясь к ней, наш караван ехал по прелестной долине, между курганами, обросшими липой и чинаром. Это могилы нескольких тысяч умерших чумою. Пестрели цветы, порожденные зараженным пеплом. Справа сиял снежный Кавказ; впереди возвышалась огромная, лесистая гора; за нею находилась крепость; кругом её видны следы разоренного аула, называвшегося Татартупом и бывшего некогда главным в [[Кабарда|Большой Кабарде]]. Легкий одинокий минарет свидетельствует о бытии исчезнувшего селения. Он стройно возвышается между грудами камней, на берегу иссохшего потока. Внутренняя лестница ещё не обрушилась. Я взобрался по ней на площадку, с которой уже не раздается голос [[Мулла|муллы]]»*.

1981-ча шера мимар дохадаьд хьаеш хинна реставраци харцахьа-бакъахьа еш хинна хиларах

## Археологе тохкамаш
МагӀарча Джулатерча бур-боарза доазон тӀара археологе тохкамаш массехк шера деш хиннад 1958-ча шера денз. СССР АН Археологе института Къулбаседа Кавказерча экспедице ХӀирий институтеи МагӀарча Джулатерча тоабано деш хиннад уж тохкамаш  хьалха а йолаш. Экспедице белгалдаьд бур-боарза тӀа кхо кинази, ши маьждиги, диъ мимари (3 бур-боарза тӀеи, цаӀ хи тӀа гӀолла 6 км хьалмагӀаваьлчеи) хилар. Болхговзанчашта хетачох, ишттал бусалба сийленгаш хиларах Туптоппара чӀожера доккха маьждиг жамӀата маьждиг лархӀа мегаш да.

## Тайп-тайпарча къамаша езъяр

ХӀираштеи гӀаьбарташтеи Туптоппара чӀож даим еза моттиг хеташ а хиннай, чӀоагӀа из лоархӀаш а хиннай. Лоаман бухье дагӀа элгац къаьстта лоархӀаш хиннад цар. Цар Туптоппара чӀожаца хиннача Ӏадатех хиннад цига дувнаш даар а, пхьа хьерчача укхаза лечкъар а. Из ховш хиннав А. С. Пушкин, ше чакхъяккханза йолча «Тазит» яхача поэме ше яздаьча хана: *«В нежданной встрече сын Гасуба Рукой завистника убит Вблизи развалин Татартуба»*. Гасуба воӀ вийна моттиг еза моттиг хиннай, цига кхаьчачоа тӀакховда а йиш йоацаш, цудухьа из цига ве́р дунена чӀоагӀа ийрча доастама хӀама хиннад. Къонача Тазита́ ший воша вийна маьри кораваь хиннав, цхьабакъда из ийша́ волча хана из ве а вийна пхьа ле́хар кӀезига хӀама а хеташ, ца вувш юхавийнача хана, да́с наӀалт аьннад цунна, маьречо даьр сов унзара хӀама хиларах из ве везаш санна хеташ.

### ХӀирий
О. В. Милорадовича экспедице 1960-ча шера Туптоппара чӀожах лоархӀаш дола цхьа хӀирий элгац («дзуар») техка́ хиннад, Змейски гӀалах зӀилбухен-малхбоалехьа 2,5 километр гаьна даьлад из ЙоалхотӀенна духьала къулбехьера босе бур-боарзагахьа хьежаш болча Тийрка лакхача берда тӀа. Укх метте И. А. Гильденштедта́ 1771-ча шера Туптоппара чӀожера шоллагӀа жӀаргахой ерд дайнад. Элгац хиннача ча́ртакх е́гӀай кӀала хиннача ширача гӀишлон баткъа толхабеш. Къаьнара гӀишло етта кирпишкаш 25 х 25 х 5 см боарам болаш хиннай. Йисте дӀахьекха́ надж яьлай, моттигерча наха яхачох, ахча чутувса яьшка хиннай цох элла́.

### ГӀаьбартий
ГӀаьбартий тархьархои этнографи хиннача Шора Бекмурзин Ногмовс ший «АьдагӀий къаман тархьар» яхача кинашка чу яздаьд: 
Тийрка берда тӀа, Малка цо кхетача моттигал магӀахьа, дукха гӀалаши мимараши доахк. ГӀаьбартий меттала „жулат“ оал царех, „жоритла ант“ яхачох лоацдаьр да из, из да „хайра дерий са́гӀа́ киназг“. Оаламо дувцачох, уж йиллараш вай дай ба ширача замалахьа, цӀенавала а синнел дила а зерат деш а хиннад царга. Бартахоштеи новкъосташтеи юкъе дов е дош дохадар хилча, шаккхе жулате водаш хинав Ӏадсаькхи тӀаьскаши ийца. Цига дӀакхаьчача вӀашдухьала а эттийя, тӀаьска ши юхь а лаьце, дош луш хиннад цар хӀанзарчул тӀехьагӀа кхы дов хургдац ваьй аьле; цул тӀехьагӀа тӀаьска боха а бийя, цӀаболхаш хиннаб да. Цу Ӏадатах жулат оалар. ГӀаьбарташа дувц хьалха Кодже-Берды-хан татарашца жулата нийсса кӀала Ӏохайша́ча хана адамо цу гӀишлонех «Татартуп» аьннад, из да „татарашта кӀала“. ТӀаккха Кодже-Берды-хан ший орданца дӀавахача, кхыволча хана — Жанбека жулаташ шоаш ма ярра ший доалахьа а ерзаяь мимараш даьд царех. ХӀаьта оалам кицангахь диса хьадоагӀаш хиннад; адамо дувна когаметта (шоаш яхар тӀачӀоагӀде): Татартуп пенже-сен — „Туптоппара чӀоже хилва со дуккхазза!“ оалаш хиннад»*

=== Малкхарой ===
XIX-ча бӀаьшера чаккхен эрсий [[Этнография|этнографий]] хоамаша яхачох, Туптоппара чӀож гӀаьбартешта мо супа моттиг хиннай [[Балкарцы|малкхарошта]] а («лоаман татарашта»). Эггара цӀенхаштагӀа бола дув Туптоппара чӀожерча мимара тӀа буаш хиннар лоархӀаш хиннаб. Даьла цӀи яьккхачул тӀехьагӀа *Татартюби* *Пенджехасани* яхача шин веший цӀи йоаккхаш хиннай, ширача оаламаша дувцачох ГӀаьбартехьа ислам чудена болча, цул тӀехьагӀа дув буаш волчо ше бакъдар мара ала йиш йоацилга лоархӀар кӀеззиг ваьнна а дух тӀара вьлча ший тайпанна эггара вогӀа чаккхе хургхиларах кхера а кхераш. ХӀанзарча яздархошта хетачох, оаламашкара шоллагӀча веша цӀи кхыча Даькъастера элгаца цӀера тӀара йоагӀа — Пендж-е Хасан, из хьоахаю [[Эвлия Челеби|Эвлия Челебе]] ший «Никъ билларах долча дешарга» чу

=== НегӀий ===

Этнографе хоамах [[негӀий]] Туптоппара чӀожаца бувза йиш йола цхьаццайола объективни критереш увттае йиш я. Масала, негӀий оаламо хьаяхачох, [[Борга-Каш|БоаргӀа-Каша]] воаллар Туптоппара чӀожа доалахо ва — [[Золотая Орда|Дошо Ордан]] негӀий тукхамий баьчча хинна БоаргӀа хан, [[Мамай]] ха́н волча заман чу [[ГӀирма|ГӀирмера]] [[Кавказ]]е йорт техай цо — [[Шолж]]еи Тийрки цхьанкхетача. НегӀий багахбувцаме дукха да [[Тамерлан|АстагӀча Темара]] лоаттаяьча [[гӀелал]]ах дола дагалоацамаш. Цу гӀелалах [[Орда|ордай]] беррига эздий боабаьб, негӀий «[[Едигей|Мурза-Едиге]]» яхача поэме, масала, Султане Берки — хан ва вувцаш, Туптоппара чӀожа урхаз, Темара [[Тохтамыш]] [[Война Тимура с Тохтамышем|вохаварах]] хиннар а дувц. 

XVII—XVIII-ча бӀаьшерий тохкамхошта Туптоппара чӀоже дукха эпиграфе сийленгаш корадеш хиннад. 1665-ча шера [[Эвлия Челеби]] укхаза хиннача хана Ирак-и Дадиан пхьен (Туптоппара чӀожа) кашамашка йоазонаш дайнад шийна яхаш, тюркий меттала яздаь дешаш дар. [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лавров]] хеташ хиннав Туптоппара чӀожера дукхагӀа дола йоазонаш XVIII-ча бӀаьшерага диллад. Цо белгалдоахар диса́ дола негӀий йоазонаш туркий ӀаьдалагӀа яздаьдар аьнна. XIX-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш ер моттиг лархӀар [[Пятигорск]]ерча негӀашта юкъе кхы а долаш хиннад, [[Новруз|Новраз]] долча хана Туптоппара чӀоже ухаш хиннаб уж. Этнографашта хетачох, из Ӏаьдал цар гӀаьбартешкара тӀаийцад.

== Тептарашкара Даде-Ков ==
Цхьачарна хетачох, белгга Туптоппара чӀож я XIII бӀаьшереи XIV бӀаьшу долалуши эрсий тептарашка ювцаш йола [[Дедяков|Даде-Ков]] яха [[Аланы|ясий]] пхье.  тӀа белгалъяккха пхьен географецара ориентираш ераш я: *«»''

«Хил дехьа Теркал дехьа, доккхийча Ясийи Черсийи лоамашта кӀала, Титяков пхье йолча, Сивинец хи тӀа, Аьшка наӀарашта юхе…».

Советий этнографи, кавказтохкамхои хиннача Л. И. Лаврова хетачох, «…Врата Железные…» яхар «…под великими горами под Ясскими и Черкасскими…» (Кавказа довкъа́ кӀала) Даьра аьли да боккъонца «…за рекою за Теркою…» (Тийркал дехьа) доалаш дола.

1277—1278-ча шерашта кӀала Симеона тептара тӀа эрсий аьлаш Даькъасте моалошца цхьана тӀом бе бахкарах яздаьд:

«Ростовера аьла Глеб Василькович хӀаьта, ший воккхагӀча веший виӀийца Константин аьлаца, Фёдор Ростиславич аьла, Андрей Александрович аьла, иштта кхы аьлий а массо а эздешцеи Ӏушцеи бахар Менгу-Темар паччахьаца, Дала эрсий аьлашта гӀо а ма дир: гӀоръяьнна йола Ясий Даде-Ков пхье яьккхар, Ӏай, саькура бетта 8-чох, супача Закре пайхамара , есараш а, цӀетт а дукха ма лаьцар, тӀаккха моастагӀий чот йоацаш герзаца боа а ма бир, хӀаьта цар гӀала цӀераца йоага а ма йир».

## Хьажа иштта
* Змейскера катакомбаш йола Ӏимараш
* Татартупера латар

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Туптоппара чӀожерча мимара суртий гуллам.
* В Северной Осетии учёные обнаружили останки древнего города средневековых алан. на сайте МК-Кавказ.
* Туптоппара чӀожерча мимара ингалсий наькъахо хиннача Д. Ф. Бадделе оттадаь Ӏолистар, иштта из дохарах а бола хоам.