Аьрзи (заповедник)

**«Аьрзи» яха паччахьалкхен Ӏалама заповидник** (()) — ГӀалгӀай Мехка ЖӀайрахеи Шолжеи шахьарашка улла паччахьалкхен Ӏалама заповедник. Заповедника цӀи цунна юкъейодача Аьрзи яхача ширача кхаьлах я.

## Тархьар
Заповедник йилла 2000-ча шера оагӀой бетта 21-ча дийнахьа Россе Федерацен Доалчен № 992 йолча соцамца. «Аьрзи» заповедник йиллай «Ингушский» яхача федеральни лоадам болча заказника лаьттан цхьан даькъ тӀа. Цкъарчоа заповедника майда 5 970 га хиннай. Лораеш йола зона 1999-ча шера ардара бетта 23-ча дийнахьарча ГӀалгӀай Мехка Доалчен № 326 соцамца белгалъяьккхай. Цун майда 34 940 га хиннай («„Аьрзи“ яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедник» яхача паччахьалкхен учреждене 2000-ча шера оагӀой бетта 20-ча дийнахьа оттадаьча хьалах (хувцамаш даьд 2005-ча шера тушола бетта вурийттлагӀча дийнахьа)). 2009-ча шера ардара бетта 3-ча дийнахьа Россе Федерацен Доалчен № 1446-р йолча соцамца «Аьрзи» 
заповедника лаьтта 29322 га хьадаьд ГӀалгӀайчен Шолжеи ЖӀайрахеи шахьарашка. Иштта, заповедника лаьтта 6-зза доккхагӀа а хинна 35 292 га хьахиннад.

2018-ча шера тов бетта 26-ча дийнахьа Нохчичени ГӀалгӀайчени юкъе баьча бартах «Аьрзи» заповедника кхоалагӀа дола да́къа Нохчиченна дӀаденнад, цига цар шоай «Даймохк» яхаш заповедник хьаергйолаш. Из хӀама бахьан долаш ГӀалгӀай Мехка йоккхий митингаш хиннай. Общественники и экологи опасаются, что в связи с этим из заповедника «Эрзи» будут исключены отошедшие Чеченской Республике территории. Минприроды прорабатывает вопрос об изменении границ заповедника «Эрзи».

## Географен хоам
Заповедник улл Йоккхача Кавказа гӀинбухерча босенашта, в Джейрахско-Ассинской котловине и прилегающих к ней с севера горах Скалистого хребта. Заповедника доазув да Нохчий мехкацеи, ХӀирий мехкацеи, Гуржий мехкацеи.

Заповедника лаьттан тӀа долхаш дола доккхагӀа дола хиш да Эсеи Ӏарамхии, хӀаьта уж шаккхе а  Тийрках кхеташ да. Лаьттан кхоалагӀа долча даькъ тӀа хьунаш я: орцашка дукха наджаш а попаш а ягӀаш моттигаш я, юкъ-юкъе къоахк Ӏов) а я́гӀаш. Хийисте нарк а, дак а, миинги я́гӀ. 1500 метрал лакхегӀа босенаш тӀа дийхк ягӀ, наджацеи, дакхацеи, пхаьнацеи, хьехацеи, даттацеи цхьана. ХьалъурагӀа мел вода дийхка оасаш да, диваж а ягӀаш, хӀаьта 2000 метрал лакхагӀа баьш да́д. 3500 метрал лагӀа лоаи шанаши да.

## Мехкал
Заповедникара мехкал декъеи боарамагӀа дӀайхеи да, амма 2000 метрал лакхагӀа тӀунеи шийлеи да. ДогӀаш шера замангеи, беттагеи хьежжа эргаш хул. ЙӀайха йолча хана догӀаш 2-2,5 дукхагӀа хул шийла йолча хана хулачул. Эггара дукхагӀа догӀаш хул маьтсела беттеи аьтинга беттеи, хӀаьта эггара кӀезигагӀа — наджгоанцхой беттеи саькура беттеи. Шера юкъера йӀовхал 8-9°С хул. Наджгоанцхой бетта юкъера шелал −1,4ºС, кӀимарса бетта йӀовхал — +26,4ºС.

## Дийнаташ
Заповедники дукха дийнаташ да, царех да, масала, ча, борз, нал, цхьогал. Цул совгӀа наггахьа мара нийс ца лу дийнаташ а да укхаза да́хаш: бо́гӀа, мосар, акха циск, хьагӀ, борцакх; оалхазарех — довха, гӀаьртал, лаьча.

## Буне
Заповедика буне да 180-нел совгӀа наггахьа мара нийслуш йоаца баьцовгӀа, царех я Кавказе мара тӀа ца йоалараш а. Кхы цхьаннахьа йоаца Ӏалама моттигаш а я «Аьрзе»:  дийхка хьуи,  наркаши.

## Архитектура
Заповедника доазон тӀа дукха гӀалаши вӀовнаши ягӀ. Аьрзе къаьнара бӀалгӀилг корадаьд — «Сулейма аьрзи».

## Туризм
Заповедника доазон тӀа 11 туристий маршрут я: 7 гӀашлойи 4 машенийи.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*  // Информационно-справочная система ООПТ
*  в базе данных Министерства природных ресурсов
* 
* 
* 

ОагӀат:Эрсечен заповедникаш
ОагӀат:Лораеш йола ГӀалгӀайчен Ӏалама территореш