Юрта хьисапе моттиг

**Юрта хьисапе моттиг** () оал Эрсече долча муниципальни кхолламий цхьан тайпах. Юрта хьисапе моттиг я цаӀ юрт хьисапе Нах баха моттиг чулоацаш бола муниципальни кхоллам, е юкъара цхьа лаьтта хиларах вӀашагӀтеха массехк юрт хьисапе нах баха моттигаш (масала, посёлкаш, юрташ, станицаш, деревнеш, хутораш, кишлакаш, эйлаш, починкаш) чулоацаш бола муниципальни кхоллам. Царна чу моттигера шедоалдар бахархоша шоаш кхоачашду е хоржаш йолча а кхыча тайпара йолча а моттигерча маьженашка гӀолла. Юрта хьисапе моттиг муниципальни шахьара́ юкъейоагӀа.

## ЦӀи
Ма дарра аьлча «сельское поселение» яха термин хьаюкъеяьккхай советий хана а советий ханал тӀехьа йоагӀача хана лелаеш хиннача «сельский совет» яхачун а, иштта каст-каста лелаеш хиннача «сельсовет» яхача акронима а когаметта (1990-гӀча шерашка «сельский округ» яхача терминах дӀахийца хиннай, 2006 шера муниципальни реформа хиллалца лелаяьй). Каст-каста хулаш да юрта хьисапе моттигаш нийсса тарлуш советий хана хиннача сельсоветашта а, советий ханал хьалхагӀа хиннача волостешта а, масала, *Юрта хьисапе моттиг «[[Тямшански волость]]»* (Пскова область, Пскова шахьар). ХӀанз, цхьайолча областашка «сельсовет» яха дош диссад *юрта хьисапе моттиг* яхачун синоним мо, е цӀерагахьа леладу, масала юрта хьисапе моттиг **[[Новинский сельсовет (Богородский район Нижегородской области)|Новински сельсовет]]** (Богородски шахьар, Нижегородски область).

## Экам

Укх тайпара муниципальни кхоллам хьоахабаьб 2003 шера «Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации» яхача закона тӀа, юкъебаьккхаб муниципальни реформа еча хана.

Юрта хьисапе моттига лоаттама юкъе хила йиш я цхьа нах баха моттиг е 1000 совгӀа саг вахаш йола посёлок (бахархой айхал лакха йолча моттигашта — 3000 совгӀа саг), иштта (е) цхьа юкъара лаьтта долаш цхьанкхийтта массехк юрта хьисапе моттиг, хӀаране чу вахаш 1000 кӀезигагӀа саг волаш (бахархой айхал лакха йолча лаьтташта — 3000 кӀезигагӀа саг волаш хӀаране чу).

ХӀара юрта хьисапе моттига ший административни юкъ я. Административни юкъ хул моттигера Ӏадаташ а лаьрхӀа, социальни инфраструктура а лаьрхӀа, Россе Федерацен субъекта законах, цу юрта хьисапе моттига викалал ду маьже шийна чуйолаш а йола нах баха моттиг.

Нах баха шиъ е шиннел дукхагӀа моттиг шийна чуйоагӀача юрта хьисапе моттига доазув дӀаоттаду, цунна юкъейоагӀача моттигашка нах балха ден юкъа гӀаш административни юкъ йолчахьа дӀа а цигара юха а баха аьттув ба е бац хьажжа. Юкъерадаккхар да бахархой айхал лоха йола моттигаш а, иштта гаьна йола и дӀатӀакхача хала дола а моттигаш.

Юрта хьисапе моттига бахархой дукхал тайп-тайпара хул, массехк иттанегара денз 15—20 эзарага кхаччалца. 30 эзар совгӀа саг вахаш юрта хьисапе моттигаш а хул. 2013 шера ГӀалгӀай Мехка Курий-Юрта юрта хьисапе моттиге 60 эзар совгӀа саг вар вахаш (2016 шера денз Шолжа пхье округ я из).

Селий мехка муниципальни шахьарашта юкъе цхьа шахьар я муниципальни участок юкъейоагӀаш. Красноярски краян ГӀинбухен-Енисейски шахьаре, Россе Федераце цу тайпара цаӀ мара йоацаш, массайола нах баха моттигаш шоаш ма йолхха муниципальни шахьара юкъейолх, цхьаккха пхье хьисапе а юрта хьисапе а моттигаш йоацаш; Эвенкийски шахьаре юрта хьисапе моттигех кхо тоаба хьахул: хьалха цу метте дӀаяьхача муниципальни шахьарашта когаметта хьахинна йола Илимпийски шахьар, Тунгусско-Чунски шахьар, Байкитски шахьар.

## Дукхал

### Эрсече гӀолла йола динамика

Кердадаьккхача хоамех 2021 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа 16 248 юрта хьисапе моттиг дагаръяь хиннай.

### Россе Федерацен субъекташка гӀолла
2020 шерага юрта хьисапе моттигаш вӀалла яц Калининграда областеи, Магадана областеи, Москван областеи, Сахалина областеи массе муниципальни шахьарех пхье округаш хьаяр бахьан долаш. Иштта массайола юрта хьисапе моттигаш дӀаяьхай 2020 шера Ставропола краеи, 2021 шера Удмуртеи муниципальни шахьарех муниципальни округаш хьаяр бахьан долаш (хӀаьта хьалхагӀа муниципальни шахьарий доакъоех пхье округаш хьаяр).

; *Керттера лустамаш:*
* ***[[Муниципальное образование#Количество муниципальных образований в России|Количество муниципальных образований по субъектам РФ]]***
* ***[[Количество сельских населённых пунктов в субъектах Российской Федерации]]***

## Хьажа иштта
* Волость
* Сельсовет
* Юрта бахархой
* Пхье хьисапе моттиг
* *Юрта хьисапе моттигах лаьца лустама масал:* Большеколпански юрта хьисапе моттиг

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Россе Федерацен моттигера шедоалдар
ОагӀат:Эрсечен юрта хьисапе моттиг
ОагӀат:Эрсечен муниципальни кхолламий листамаш
ОагӀат:Россе Федерацен административно-лаьттан цхьоалений тайпаш