ДӀаараял

**ДӀаараял**, **ДӀаараяла чӀож**, **Гийре Ӏаькъа**, **Тийрка чӀож**, е **Даьра аьли** (; ; ) — Йоккхача Кавказа  Тийрк чакхдоаллаш улла чӀож. Из улл Бешлоамах малхбоалехьа, Эрсечени (ХӀирийчен) Гуржехьени доазон тӏа — МагӀарча Ларсагара (юрт а, КПП а я из) цхьан оагӏоарахьеи Степанцминдайга (Казбегега) вокха оагӏорахьеи кхаччалца до́ла да́къа хул из — 12 км гаргга бола барам.

Ширача замалахь денз чӀоже гӀолла Кавказдехьара никъ илла́б къулбехьера гӀинбухехьа, цудухьа **ДӀаараяла чӀож** оал цох, цу тайпара Кавказе гӀолла чакхвоалалуш наькъаш хинна а дац хайра́. ТӀакхоачача эггара халагӀа йолча метте латташ гӀалгӀай меттала «ЗӀармат» оалаш буро (гӀап) хиннай моастагӀашта никъ бехкаш. Гуржий тептархоша яхачох, буро етта́р  хиннав, цул тӀехьагӀа  яхача паччахьо меттаоттаяьй из.  страгетически лоадам цу Кавказерча наькъашта доал дарах хиннаб.

## ЦӀи
Ширача географашта чӀож йовзаш хиннай **Кавка́зера наӀараш** (Кавказа наӀараш), **Ала́ной наӀараш**, иштта **Сарма́тий наӀараш** аьнна.  из хьоахаеш хиннай арагвис-кари (« наӀараш»), е овста-кари («*аланой наӀараш*») аьнна.

Тайп-тайпарча метташка чӀожа цӀи, *Дарьял* яхача дешаца ювзаенна я. Цхьаболча Ӏилманхоша фаьрсий метта тӀара доаккх цун маӀан *Дариал* (Дар-и-Алан) да из оал цар «*[[Аланы|Аланой]] наӀараш*» аьнна маӀан а долаш, цхьабакъда кхычарга хаьттача из бух болаш дац, овла гӀалгӀай цӀера тӀара боагӀаш ба яхаш ба — **ДӀаараяла чӀож** яхача цӀера тӀара, из чӀож лоамара *ара*, шаьрача дӀаарайоалаш хиларах йоагӀа из цӀи. Цул совгӀа Дарьял **Даьра аьли** да аьнна яздеш а да, цудухьа *Даьра-Аьли*, *Даьра Аьли*, *Даьра Аьле*, *Даьра аьле* аьнна яздеш нийслу.

ГӀалгӀай меттала иштта дукха хана денз **[[Тийрка чӀож]]** оалаш а я ДӀаараяла чӀож. Из цӀи а тайп-тайпара язъю: *Тийрка чӀож*, *Тийрка чӀоже*, *Тийрк-чӀож*, *Тийрк-чӀоже*. Из цӀи цун я из чӀож Тийркаца хьахинна хиларах.

### Гийре Ӏаькъа
Гийре Ӏаькъа яхаш я йоах ер моттиг иштта. Хайренаькъан Бай-Ӏаьлас сумерой метта тӀара ГӀийр яхача деша тӀара даьккхад из, цу меттала *никъ* яхилга да из.

## Терко тӀаоза моттигаш
ЧӀож йолалуча,  гаьна доацаш цхьа моттиг я: боккха моакхаза кхера — **. Из улл Тийрка хьоарсама чу 30 м бӀаьхеи, 17 м шереи, 15 м лакхеи. ТӀемахоша цига зем-гӀалаш () еш хиннай, тӀаккха 1942-ча шера кхыметтала артиллерийски доташ а е́гӀа́й.

ЧӀоже моттиг я кхаь километра Ӏо мел водда хи йисте 1000 метр хиллал лакхал а йолаш чхараш латташ. ГӀалгӀай (ТӀеман-Гуржий) никъ бо́даш ба чӀоже гӀолла. Из бо́даш ба Тийркаца цхьана, Эрсечен доазон тӀа болаш тоннела чуи тӀаь тӀа гӀоллеи чакхбоалл из, тӀаккха из никъ бо́дача шоллагӀча тоннела чу гӀолла эрсий-гуржий паччахьалкхен доазув до́да.

## Литературе
* ДӀаараяла чӀож  «» яхача кхолламе.
* Иштта чӀож хестаю  кхолламашка а: " (1837); «» (1841), кхыча́рга а.

М. Ю. Лермонтов «Демон»:

И над вершинами Кавказа
Изгнанник рая пролетал:
Под ним Казбек, как грань алмаза,
Снегами вечными сиял,
И, глубоко внизу чернея,
Как трещина, жилище змея,
Вился излучистый Дарьял,
И Терек, прыгая, как львица
С косматой гривой на хребте,
Ревел…

*  1859-ча шера ший наькъа́ во́даш язъяьча «Кавказ» яхача очерке массехказза хьоахаяьй чӀож: ДӀаараяла чӀож хьинаре нах дӀахьаухаш бола базар ю никъ ба яздаьд цо эрмалошта шоаш хьадаь а фаьрсаша даь а даьри кхахьа пурам денна бола.
* Буро тӀа болх беш да «» яха литературни журнал.

## Галерей

 Nikanor Chernetsov. Darial Gorge.jpg|«Дарьяльское ущелье» (1832), 
 Kuindzhi Daryal pass 1890 1895.jpg|«Дарьяльское ущелье. Лунная ночь» (1890–1895), 
 Dariel (Russie).jpg|«Дарьяльское ущелье» (1838), 
 И. Н. Занковский. Дарьяльское ущелье.jpg|«Дарьяльское ущелье» (1890-е), .
 Иван_Айвазовский_«Дарьяльское_ущелье»,_1862.jpg|. «Дарьяльское ущелье» (1862)
 Дарьяльское_ущелье._Л._Ф._Лагорио.jpg| сурт. «Дарьяльское ущелье» (1873)
 579 - Darial Gorge.jpg| сурт (1964)
 580 - Darial Gorge.jpg|Жак Дюпакье сурт (1964)


## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* *Туаллагов А. А.* Дарьял — «Ворота алан». // Nartamongæ. — 2018. — Vol. XIII, № 1,2. — С. 249—308.
* 
* 
;Дошлоргаш
* 
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен чӀожаш
ОагӀат:ХӀирийчен чӀожаш
ОагӀат:Гуржехьен чӀожаш