open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
БоргӀа-Каш

**БоргӀа́-Каш** () — доханза диса Къулбаседа Кавказерча ширача бусулба сийленгех дола, федеральни лоархӀам бола ГӀалгӀайчен сийленг. Къубба ягӀа моттиг я Пхьилекъонгий-Юрт. Из паччахьалкхено лораеш я.

## Белгалонаш
Къубба ягӀа ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьаре Пхьилекъонгий-Юрта гӀинбухен-малхбузен йисте, Шолжа довкъа гана аьрда берда тӀа. Форда тӀехен тӀара лакхал — 652 м.

Из кӀай бесса гӀишло я 5,5 метр йӀаьхеи, 4 метр шереи, 3,2 лакхеи. Цун йиъсаьна лард я, герга тхов ба. ЗӀилбухегахьа моартал ягӀа, нах дӀачууха Ӏарбий меттала йоазув тӀадола зӀил-кхерех латта моттиг белгалйоаккхаш. Йоазоно хоам бу, элгац хӀижрата 808-ча шера де́гӀа́лга (1405 шера аьтинга бетта 29-ча дийнахьа — 1406 шера аьтинга бетта 17-ча дийнахьа), Худайнада воӀ Бек-Султан дӀаволлара духьа.

БоргӀа́-Каш Ӏаьдало лорадеш тархьареи товшхалеи сийленг да. Тайп-тайпарча ханашка из тахкад Семёнов Л. П., Щеблыкин И. П., Лавров Л. И.. ЦӀера овлага хьежжа, Ӏилманхоша сийленг дувз боргӀаной яхача этнотоабанца — гӀумкий къаман субэтносаца.

## Тархьар
Цхьадолча хоамаша яхачох, къубба еттар сув я шийна везаш хиннача зӀамсага Бек-Солтий БоргӀа́ каша тӀа. Кхыча оалама тӀа дувц, ГӀалгӀай Мехка вахаш хиннав Ӏарбий шейх яхаш, Темарлана Бурхан-хана асхьаб. Цо ше валар гарга кхаьчалга зийча, ше дӀаволла моттиг белгалъяьккха хиннай, эрий ара инкалца араваьнна. Къубба еттай, инкал сецачча метте. Наха яхачох, дукхача шерашка цун боарза тӀара кхаьчача Ӏажий хьаж хьаихай. ХӀанзарча Ӏилманхоша, къуббан тархьар дувз боргӀаношцеи негӀешцеи. Цига дӀавелла воал йоах цхьан хана хӀанз Яндаре уллача ваьха Узбек. Кавказа къамашца дика товш ваьха вола Узбек, Темар хьатӀавеначул тӀехьагӀа, ГӀалгӀай мехкара дӀавахав, цхьабакъда, васкет даьд ше цу метте дӀаволла аьнна. Къубба дуказза аьхка хиннай, ганз лохаш. Эггара тӀехьагӀа из аьхкай XIX бӀаьшера тӀехьарча шерашка. 1876-ча шера хьам хинна дакъа лочкъадаь дӀадихьа хиннад Москве. 1980-ча шерашка мехкдаьтта чудола пед чухийца, лотаяь хиннай къубба. 1910-ча шерашка юхерча бахархоша тоаяь хиннай гӀишло. Пенех сигала бесса басар хьекхад. Иштта дувцаш хиннад чувала йиш цахилар, чуваьлча чӀоагӀа мух боал яхаш. Къубба латта 600 совгӀа шу да. Из юкъейихьай федеральни маьхе долча сийленгашта.

## Сурташ

File:Мавзолей "Борга-Каш", общий вид.jpg|БоргӀа-Каш, тӀера куц
File:Мавзолей "Борга-Каш", вход в мавзолей.jpg|БоргӀа-Каш, ниӀ йола моттиг
File:Мавзолей "Борга-Каш", надпись над входом.jpg|БоргӀа-Каш, лакхехьа даь йоазув

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* Загадка-мавзолея-борга-каш
*  Достопримечательности Борга-Каш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏимараш
ОагӀат:Кашамаш алапатах
ОагӀат:Эрсечен къуббаш
ОагӀат:Наьсарен шахьар
ОагӀат:Ислам ГӀалгӀайче
Оалам (маӀанаш)

**Оалам** яхар массехк маӀан дола дош да:
* оалам *(ба)* — тамашийна хӀамаш юкъедоахкаш хуле а, дӀадувцачоа а дӀахозачоа а бакъ хеташ дола дувцар.
* оалам *(да)* — амар, хӀама хьаде а́лар.
* оалам *(да)* — сказуеми.
Ди (низ)

**Ди** *(да)* — сага низ, онк,  цун низ кхоачар да. Ди яхар сага чура низ ба, цудухьа гӀалгӀай кица да «Хьай ди довзаш вахалва хьо» яхаш — цун маӀан да «Хьай низ мел-б, хьай фу са да ховш вахалва хьо хьай низ кхоачаргбоацачоа хьо тӀагӀертарг а воацаш, хьайна онк тоъчох хьо ударг а воацаш».

## Литературе

Хьай **ди** довзаш вахалва хьо, яхад вай даьша,
Из кхетаде низ кхоачаш, вахалва хьо маьрша.
ДоттагIа а моастагIа а къоастве ховш,
Ваха хьажалахь, нахаца товш.
Уйла ца еш аьнна дош — гIаьттий яьнна топ,
Цо даьча зуламах дала деза хьа жоп.
Хьарамчох лоралелахь, ма делахь къоал.
Хьай мехка ма дайталахь моастагӀашка доал.
Овла ца бовзаш ма лехалахь куц.
Дино а яац хьона бIехача яьнна буц.
Ма эшалда хьона, тух, сискал, хий.
Цхьан хIамах ма дохкалахь хьай къаман сий.
Хьайга кхоаче дика хьайга кхоаче во,
Вехе ма хьовзалахь эсала саг мо.
Iовдала саг хествеш ма дувцлахь товр.
Вирах а ди хугбац аларах говр.
ЗIамагIчох къахеталахь, воккхагIчох — эхь.
Йокъаенна чIегI я эздел доаца дегI.
Хугдоацачунга сатувсаш ма дахалахь дог.
Воча нахаца ма леллахь — дIакхет хьона ког.
Рузкъо хьаьрвоакх хьона, хьалтетташ кий.
Доккха къамаьл ма дувцалахь довгда хьа сий.
Тийша болх ма белахь, ма елахь вас.
Хьалкхесса кхера мо юхакхоач из масса.
.

ОагӀат:Низ
ОагӀат:ГӀалгӀай товшхал
ОагӀат:Ди
Ди

**Ди** яхар массехк маӀан дола дош да:
* Ди — бийсанна тӀехьайоагӀа ха, цкъаза ден-бийсан маӀане леладу ().
* Ди *(ба)* — сага те́шамаш, Ӏибадат дара хьисапаш чулоацаш бола гуллам. 
* Ди *(да)* — сага низ, сага са хилар, онк.
* Ди *(ба)* — тӀава́гӀа говр.

ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
ГӀалгӀай никъ

**ГӀалгӀай никъ**, иштта **Эрсий никъ**, **Гуржий бӀун никъ**, хӀанз **ТӀема гуржий никъ** (, , , ) — гӀалгӀай Буро тӀара Керттерча Кавказа дукъанга гӀолла гуржий Тиблисе бодаш бола шира тӀеман никъ ба.

Эрсий-гуржий доазон тӀара контролъю-чакхвувла пункташ я — МагӀара Ларс (ХӀирийче, Эрсече), Даьра аьли (2008-ча шерага кхаччалца — Казбеги) (Гуржехье).

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала никъ «*ГӀалгӀай никъ*» яхаш ба ширача замалахьа денз гӀалгӀай доалахьа из хиларах, иштта «*Эрсий никъ*», «*Гуржий бӀун никъ*», «ТӀема гуржий никъ» яха цӀераш а нийслу, хьагучох, тӀехьагӀа эрсий паччахьалкхен Ӏаьдала ГуржаьгӀа из никъ булла тоабарца ювзаенна я уж цӀераш.

Эрсий меттала никъ хӀанз «*Военно-Грузинская дорога*» яхаш ба яхаш а хиннаб из.

## Тархьар

ГӀалгӀай никъ чӀоагӀа шира тархьара никъ ба, цунга гӀолла Къулбаседа Кавказ Кавказа дехьенца ювзалуш хиннай Тийрка чӀожага гӀолла. Из никъ ширача янеша тӀехьа хьоахабаь ба (Страбонс).

Шира ГӀалгӀай никъ Тийрка аьтта берда тӀа улаш хиннаб цкъарчоа, цхьабакъда инарал Ермоловс хьалха а даьккха́ гӀалгӀай шахьараш цох хьакъоастаяра духьа, аьрда берда тӀа баьккхаб из. Никъ шоашта тешамегӀа хургболаш цкъарчоа аьрда берда тӀа «маьрша лоамарой» шоашта хеташ хинна хӀирий-иронаш хувшабаьб, кхыча къамаша гӀелал яхьаргйоацаш гадоаккхаргда аьнна .

Шира никъ Тийрк аьтта берда тӀа гӀолла бодаш хиннаб кукале замалара, цхьабакъда инарал Ермоловс хьалха а даьккха́ гӀалгӀай шахьараш цох хьакъоастаяра духьа, аьрда берда тӀа баьккхаб из. Никъ шоашта тешамегӀа хургболаш цкъарчоа аьрда берда тӀа «маьрша лоамарой» шоашта хеташ хинна хӀирий-иронаш хувшабаьб, кхыча къамех гӀелал хургйоацаш гадоаккхаргхилара гаранти а аенна.

1783-ча шера Эрсечено Картли-КӀахтойченна протекторат ерг хиларах йола Георгиевски трактат язъяьчул тӀехьагӀа эрсаштеи гуржаштеи юкъера бувзам чӀоагӀа дегӀабена хиннаб. ГӀалгӀай юрт хиннача Зовр-Коана йисте Буро-гӀапков диллад. Цу хана Эрсечеи Гуржехьеи хьахотташ ГӀалгӀай никъ боацар кхы никъ хиннабац. ХӀанз лелаеш йола «ТӀема-Гуржий никъ» яха цӀи 1803-ча шера Павел Цицианов кулгал а деш эрсий тӀема ведомствос никъ тоабаьчул тӀехьагӀа мара дӀачӀоагӀъеннаяц.

## Белгалдаккхар

## Литература
* *Алагаты С.* Туристические дороги древнего Иристона. — Владикавказ : Перо и кисть. 2022. — 288 с. : ил. — ISBN 978-5-93900-025-3
* *Андреев Н. А.* От Владикавказа до Тифлиса. Военно-грузинская дорога. Тифлис, 1895
* 
* *Вейденбаум Е. Г.* Путеводитель по Кавказу (Военно-грузинская дорога) Тифлис, 1888 (стр. 265—335)
* 
* *Ломачевский Д. П.* Новая военно-грузинская дорога. «Русский вестник». 1857
* Сборник сведений о завалах, упавших с горы Казбега с 1776 по 1878 г. на военно-грузинскую дорогу, Тифлис, 1884
* *Анисимов С.* Военно-грузинская дорога. — М., 1925. — 206 c.
* 
* *Нахтигаль Р.* Пути сообщения и их роль в присоединении Кавказа к Российской империи в XIX в. // Вестник академии наук Чеченской Республики. № 2 (45). 2019. С. 66-73.
* 
* 
* 

ОагӀат:ТӀема-Гуржий никъ
ОагӀат:Гуржехьен наькъаш
ОагӀат:Казбеге муниципалитет
ОагӀат:Кавказера транспорта наькъаш
ОагӀат:Геополитически уйченаш
МацагӀате

**МацагӀате** (, ) — Гуржехьара пхье. МацагӀатен лоаме яхача йиста административни юкъ я. 

Тиблисах гӀинбухехьа массехк километр гаьна улл Арагахини Курахини ши хи вӀашагӀкхе́тача. Гуржехьен эггара къаьнагӀча пхьенех я, вай замал хьалха V бӀаьшера йилла.

## ЦӀи
МацагӀатен цӀи йоагӀа Мушки фунагара (Месхий, Мосхий). МацагӀате яхар «Месхий лаьтта» яхилга да.

## Тархьар
Ширача гуржий тархьара Ӏадато хьаяхачох, пхье йилла́р оаламашка вувца Мцхетос ва Картлоса воӀ. 

Оахкамаш дарца МацагӀате уллача моттиге нах ба́хар вай за́мал хьалха II эзаршерегара денз долга дехк. Боарза заман (вай замал хьалха I-гӀа эзаршу) дуккхача кашамех-Ӏемарех хьахов МацагӀате цу хана тӀехьа лоадам бола пхьа хинна хилар.

Вай замал хьалха VI—V бӀаьшера Малхбоалера Гуржехье цхьанкхеташ моттиг хиннай, Ибери (Картли) аьнна йовзаш а йолаш, цхьаццадола гуржий фунаш кхалха а кхолхаш. Цу фунех эггара лоадам болашагӀа хиннар да ЗӀамигача Азера хинна мосхи яхар (месхий). Картле юккъерча даькъе шоай пхьанаш йийхкай цар юххера хургйола Ибере нанагӀала а йогӀаш — МацагӀате (месхий пхье).

Тептарашка дувц Ибери (Картли) а цун на́нагӀа́ла а Македонерча Искандара вай за́мал хьалха IV-ча бӀаьшера хьаяьккха́ хиннилга Азо МацагӀате паччахьал де дӀа а отташ. Пхье цо еттай Гаци, Гаима яха дото бӀалгӀаш. Цхьа ха яьлча Азо вохаваьв МацагӀатерча эздий цӀен тӀарча хиннача Фарнаваза, из вай замал хьалха 284/83-ча шера паччахьал де хайннав Фарнавазидий династи а юллаш. МацагӀатера бӀаргагуш болча гувна тӀа Фарнаваза егӀай бетта даьла яьча Армазе бӀалгӀа, къаьна динаш ӀотоӀа а ца деш керда цхьа ди беннаб цо гуржашта.

Вахтанг Горгасали воӀ волча Дачи паччахьо ший даь васкетагӀа VI-гӀа бӀаьшу долалуча хана нанагӀала МацагӀатера Каьлаке Ӏочуйихьай, лораеш аттагӀа хиларах. Цудухьа МацагӀате ба́хараш кӀезиг а луш Каьлаке ба́хара бе́ба болабеннаб

XIX-ча бӀаьшерга кхаччалца дукхагӀа мел бола Гуржий паччахьаш тадж техкаш а белча дӀабехкаш а моттиг хиннай МацагӀате.

Россе импере йолча хана административно Каьлакен губерне Душете уезда юкъе хиннай из.

1956-ча шера тов бетта 26-ча дийнахь МацагӀатен пхье хьисапе юрт яхача статусера пхье яха статус еннай сентября 1956 года. 

## Товшхала тӀехьале
МацагӀате йоахк дукха шира чӀоагӀаленаш а, маьлхара кашамаш а, тайп-тайпара шира киназаш а.

Йоккхача МацагӀатен къаьнара кураш: Саркине, Цицамури, Накулбакеви, Карсани, Мухатгверди, Калоубани-Кодмани.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*  
* 
* 

## Литература
* Джанберидзе Н., Мачабели К. **[[Тбилиси]]. Мцхета.** — М., Искусство, 1981. 256 с. (Серия «Архитектурно-художественные памятники городов СССР»).


ОагӀат:Гуржехьен пхьеш
ОагӀат:Гуржехьен хинна нанагӀалаш
ОагӀат:ГӀалгӀай никъ
ОагӀат:ЖӀаргахой дина супа пхьеш
ПхьатӀара-ГӀала

**ПхьатӀара-ГӀала** () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. X—XVII бӀаьшерий хан тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: цхьа гӀалеи, цхьа вӀови.

Административни лоархӀаш хилча ПхьатӀара-ГӀала улла лаьтта *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъедодаш да, амма ше ПхьатӀара-ГӀала «юрт» яха статус йолаш хьакъоастаяьяц законагӀа.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «ПхьатӀара-ГӀала» оал. Эрсий меттала «Потара-Гала» язду.

## Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш *«[[село]]»* аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер ПхьатӀара-ГӀала яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш.

«Юрт» яха статус йолаш еце а, моттигерча шедоалдарах лаьца долча закона тӀа хьоахаяь еце а, из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

## Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Вици. Форда тӀехенал лакхал 1970 м я. Цхьорера наькъа тӀа гӀолла хьалводаш хилча аьттехьа гоннахьа хьу йолаш улл ПхьатӀара-ГӀала. ЖӀайрахара 30 км гаьна гӀинбухен-малхбоалехьа йоалл Вици, новкъа гӀолла доацаш нийсса Ӏдусташ хилча. Новкъа гӀолла дӀалаьрхӀача 5 км гаьна хул. Цунна юхе яда кхыйола пхьанаш я: Герашке, Цхьори, ГӀул.

### Сахьата оаса
Вици, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Тархьар
ПхьатӀара-ГӀала йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, В. И. Марковин, Д. Ю. Чахкиев, Т. Агиров.

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш укхаза йиссар цхьа гӀала я. Хьалха уж пхиъ хиннай. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀала хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай. Иштта, цхьа маьлхара каш а да укхаза. ПхьатӀара-ГӀала тархьаре баьхараш Хьашанаькъан ба.

## Бахархой

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:Оздой
Кхалхар

**Кхалхар** яхар массехк маӀан дола дош да:
* цхьан меттера кхыча метте́ ва́ха ха́р (хьажа иштта Бахархой миграци). Шоай лоӀамах нах дӀаболхаш хилча, **кхалхар** оал, низагӀа хилча **кхолхабар**.
** Къамай доккха кхалхар
** Индейцаш кхолхабар
* валар 

## Хьажа иштта
* Мехках ваккхар
* Даьй мехка цӀава́р
* Колонист
* Хьалха денз даьха къамаш
Викал

**Викал** () — цхьа моллагӀа хӀама на́ха тӀа а дилла́ вохийташ вола саг.

## Белгалдаккхар
ГӀап-гӀалаш

**ГӀа́п-гӀа́ла́ш** () — гӀалаши вӀовнаши гӀа́паца хьахетта йола гӀишло е гӀишлоний комлпекс.

## Белгалдаккхар

## Литература
* *[[Виолле-ле-Дюк, Эжен|Виоле-ле-Дюк Эжен]].* Крепости и осадные орудия. Средства ведения войны в Средние века / Пер. с франц. А. А. Цыпленкова. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2007. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-9524-2980-2.
* *Шокарев С. Ю.* Замки. Дворцы. — М.: «Мир энциклопедий» Аванта+, Астрель, 2011. — 216 с.: ил. — (Самые красивые и знаменитые). — ISBN 978-5-98986-114-9.

## ТӀатовжамаш
* 
* allcastles.ru — Средневековые замки и крепости со всего мира. История, архитектура, фото
* allcastle.info — Замки мира
* all-castles.com — Каталог замков
* д/ф «Бастионы власти» (*Bastions of Power* — ZDF, 2019)
Маьлхара кашамаш

**Маьлхара кашамаш** *(да)* () — гӀалгӀай лоам латта къаьнара кашамаш да. Маьлхара яхачунца ловшдар маьлха́ кӀала, маьлхе хилар да. Уж кхаь тайпара хиннад: лаьтта тӀа даьи, лаьттах доахкаши, лаьтта кӀал деттаи. Цу хана на́ха́ дӀаде лаьтта тоъаш хиннадац, шоаш йотташ йола баха гӀалаш а гувнаш тӀа йотташ хиннай. Лаьтта кӀалара Ӏимараш кхерийца тоадеш хиннад. Уж цхьан а шин а гӀатах латташ хиннад. Цар чу чухувшаш хиннаб 100—200 совгӀа байна нах. Кораш хиннадац, дехьа-сехьа ши къорг хиннай.

ХӀара кхаьле ший маьлхара кашамаш хиннад. Лаьттан лакхе деш хинна маьлха кашамаш зӀамигача цӀеношта таралест.
У тӀахьайза, могашал ийша, во хьал дараш шоаш кхалххалца цу чу Ӏе цӀагӀара дӀаболхаш хиннаб. Кхача, гӀажа тӀа а бегӀе, дӀачукхувдабеш хиннаб царна тӀехьабаьхкача гаргарча наха. КӀалбиса болча боккхача наха а цу чу йоаккхаш хиннай шоай йиса ха. Ӏимараш хӀара тайпан ши-ший хиннад.

## Белгалдаккхар
 

## Литература
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
*  
*  

ОагӀат:ГӀалгӀай архитектура
ОагӀат:ГӀалгӀайчен кашамаши Ӏимараши
ОагӀат:ГӀалгӀай маьлхара кашамаш
Байсаранаькъан Муртаза Мурад

**Байсаранаькъан Муртаза Мурад** () — гӀалгӀай тархьархо, археолог. ГӀалгӀай мехка хьалхагӀара болхговзала тархьархо ва.

## Биографи
Байсаранаькъан Мурад ваьв шоай тайпан юрта — Мочкъий-Юрта. Эрсий меттала «Базоркино» оалаш хиннад цох. Цу юкъа ГӀалгӀайче гӀазкхашца цхьана административни цхьоале йолаш хиннай — Шолжа отдел яхаш. Тийрка областа юкъейоагӀаш хиннай из.

### Дешар
Буро тӀарча гимназе 1917 шера бӀархӀ класс яьккхай цо. 1918 шера Буро тӀа кӀайча эскара духьалъоттара юкъевахав, иштта дӀахо ГӀалгӀай къаман эскарах дӀакхийттав. 1925 шера белха факультете эттав. Из яьккхачул тӀехьагӀа Лоаман педагогически институте деша эттав. 1936 цу институте аспирантура яьккхай.

### Болх
Аспирантура яьккхачул тӀехьагӀа болх бе волавеннав, Ӏилман болхло а волаш, цу даржагара Ӏилманхой секретара даржага кхаччалца болх беш чакхваьннав.

1943 шера денз Нохч-ГӀалгӀай мохктохкама музее болх баьб воккхагӀа Ӏилман болхло а волаш. ТӀехьа тӀадоагӀача шера, 1944 шера саькура бетта 22-гӀча дийнахьа, цу мезеян директоралла оттаваьв. Амма шоллагӀча дийнахьа, саькура бетта 23-гӀча дийнахьа, деррига къам мехках даккха доладаьд советий Ӏаьдало, ишта ший къамаца цхьана Мурад Ӏовигав Казахстане.

1958 шерагара денз 1962 шерага кхаччалца болх баьб цо Нохч-ГӀалгӀай республика тархьара музея чу воккагӀа вола Ӏилман болхло а волаш.

1960 шера дукха къахьийгад Мужечерча музее БӀорахой тӀема отдел хьаеш. 1962 шера пенсе вахав.

## Ӏилман болх бар
Байсаранаькъан Мурад кӀоаргга тохкаш хиннав ГӀалгӀайчен тархьарцара дола хаттараш. Дуккха къахьегам баьб цу гӀулакха́. Къаьстта терко яьй цо «дзӀардзувкъой» а, «ДзӀардзувкъатӀе» яхача кхетамашта а. Мурада Ӏилман белхашта кепа ца тохаш дукха ха яьнна хиннай. Йоккха архив гулаяь хиннай цо.

Институте болх беча юкъа, ше дакъа лоацаш хиннав из ГӀалгӀай лоам ахийтача экспедицешка, цӀихезача  цхьан болх а беш. Царех ба, масала, профессораш: Л. П. Семёнов, Н. Ф. Яковлев, Е. Крупнов, суртанчаш, Оахаранаькъан Хьажбикари, Доврбиканаькъан ГӀаза-Махьмади, географаца, ГӀалгӀай мохктохкама Ӏилман-тохкама института Ӏилман болхло хинна вола А. К. Вильямс а.

Мурад хьалхара Ӏилманхо ва гӀалгӀай къама генезиса а, цун ЗӀамагӀча Азен цивилизацешца бола бувзама а хьакъехьа систематически Ӏилман тохкамаш даь. 1932 шера бакъдараш доаладаьд цо гӀалгӀай а хуррийи хеттийи цивилизаций а этногенетикацара гаргало йолга. Цун белхаш да — 78 папка а кулгайоазонаш долаш, карташ а, кхыча къамах болча цӀихезача тархьархошцеи кавказтохкамхошцеи къамаьл деш дӀа-хьа ахийта каьхаташ а.

## Дезал
• Да — Байсаранаькъан Муртаз.
• Нана — Байсаранаькъан Грета.
• Воша — Идрис.
• ВоӀ — Ӏалаудин.
• ЙоӀ — Бэлла.

## Керттера белхаш
* Памятники архитектуры горной Чечено-Ингушетии
* Борганы в Присунженской долине
* Кто такие Сунженские казаки
* Появление гребенских казаков в низовьях Терека
* Хетто-вейнахская проблема или происхождение ингушей
* Происхождение ингушей по географии Вахушти о дзурдзуках
* Дорога заговора и крови
* Серго Орджоникидзе в борьбе за установление Советской власти на Северном Кавказе в 1918—1920 гг.
* «Ступай! Победа! Слава! Слава!»

## Белгалдаккхар
Мецхал

**Мецхал** () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀалгӀай тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош йохаяьча хьале я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш. Мецхал улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб Мецхалой.

Административни лоархӀаш хилча Мецхал ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Мецхал» оал. Эрсий меттала а иштта «Мецхал» язду.

## Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Мецхал статусах *«[[село]]»* я, *«[[сельское поселение Ляжги]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Мецхал ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

## Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Мецхал. Эса чӀоже гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. ЖӀайрахагара гӀинбухен-малхбоалехьа 6 километр гаьна улл из. Мецхала́ гоннахьа яда пхьанаш я: Хьастмоаке, Фалхан, Гаракх.

### Сахьата оаса
Мецхал, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Тархьар
Мецхал йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: А. П. Круглов, Н. Ф. Уствольская, Д. Ю. Чахкиев, Т. Агиров.

1944 шера йохаелехь Мецхал гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишло я, хӀанз йохаяьча хьале я: 2 вӀов а, 13 гӀала а. Цхьацца вӀов а, массехк гӀала а юкъелоацаш, царех ши гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа гӀапаш лаьттай. Иштта, Мецхале 4 маьлхара каша а хиннад, 1 къубба а, 1 ерда а, хӀанз дохадаь латт. Мецхалера Мецхалой тайпа хьадаьннад. Царех ба Тоачанаькъан, Котанаькъан.

XX бӀаьшера 20-гӀа шераш долалуш гӀалгӀай хьалхара хинна вола суртанча Доврбиканаькъан ГӀаза-Махьмад ГӀалгӀай Мехка тайп-тайпарча юрташкара истингаш а, царна тӀара гӀарчош а, тохкаши, дӀаяздеши, цар сурташ дехкаши лийнав. Ишта хьахиннад цӀихеза дола, Ӏилмангахьа геттара лоадам бола кулгайоазув «Ghalghaj gharchož». Цу альбома тӀарча гӀарчоехи цаӀ да Мецхале цхьан истинга тӀара хьатӀадаьккха.

## Бахархой

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
Тийрка тӀара гӀазкхий

**Тийрка** тӀара **гӀазкхий** () — Къулбаседа Кавказе бахача гӀазкхий тархьара юкъарал. Уж баьха лаьтташ Россе импере Тийрка областа доазон тӀа хиннад: Тийрк, Шолж, Орга, Кура, Малка, Кума, Кумалг). Таханарча Эрсече Кавказе бӀул хинначар тӀехье йола гӀазкхий сослови а йолаш да. 

Цхьантехача Тийрка гӀазкхий бӀун штаб цкъарчоа Буро тӀа хиннай, цул тӀехьагӀа Ставрополе хиннай.

БӀун го (войсковой круг) яха бӀун цӀей  (тов бетта 7-ча дийнахьа) дездеш да, Супача Варфоломея дийнахь — 1859-ча шера Гунибе Шамала мурдаш боха а баь, есаралла бигача ден .

## Белгалдаккхар
**Доашхамаш**

**Бовхамаш**

## Литература
* 
* ''Писарев С. И.'' Трехсотлетие Терского казачьего войска. 1577—1877: ко дню юбилейного празднования 3-го октября 1881 г. — Владикавказ: Тип. Терск. обл. правления, 1881
* 
* *Писаренко Д. С.* Терское казачество: Три года революции и борьбы. 1917—1920. — М.: Кучково поле; Военная книга, 2016. — 672 с. ISBN 978-5-9950-0489-9
* 
* *[[Киреев, Феликс Сергеевич|Киреев Ф. С.]]* Из истории взаимоотношений Терского казачьего войска с Владикавказской и Моздокской епархией: вторая половина XIX — начало XX в. // Православная церковь в социально-культурных процессах России: история и современность. Материалы 1 Всероссийской научно-практической конференции. Владикавказ, 2013.

## ТӀатовжамаш

* Официальный сайт Терского казачьего войска
* Канал «Казачий Терек» в Youtube
* История Терского казачьего войска
* Публикации Эдуарда Бурды, центральное место, в творчестве которого занимает изучение истории Терского казачества.
* Н. Н. Великая «Казаки восточного Предкавказья в XVIII—XIX вв.»
* Лидия Заседателева  Вдоль по Тереку-реке. «Родина» — популярный исторический журнал
*  Терские казаки. По книге: В. А. Кузнецов. Введение в кавказоведение. Владикавказ, 2004]
*  Современная и историческая информация о терских казаках]

ОагӀат:Тийрка гӀазкхий
Тийрка советий республика

**Тийрка сове́тий респу́блика** () — РСФСР лоаттаме Россе импере Тийрка область хиннача хьаяь республика. Республика 1918-ча шера тушола беттагара 1919-ча шера саькура беттага кхаччалца лаьттай. НанагӀала цкъарчоа Пятигорск хиннай, цул тӀехьагӀа Буро хиннай.

Тийрка халкъа совета тхьамада Е. С. Боданов хиннав, СНК тхьамада — С. Г. Буачидзе яха большевик хиннав, тӀаккха из 1918-ча шера аьтинга бетта 20-ча дийнахьа венначул тӀехьагӀа — аьрда эсер хинна Ю. Г. Пашковский; къахьегама министр Яков Маршак хиннав, кхачан нарком Элердов Иосиф хиннав. 1918-ча шера маьцхали бетта Юрий Пашковский вийннав, цудухьа СНК керте большевик хинна Ф. Х. Булле эттав.

## Тархьар
1918-ча шера наджгоанцхой бетта 25-ча дийнахьа Маздаке *[[I съезд народов Терека|Тийрка къамай I-ра съезд]]* дӀайихьай. Съезд дӀаяхьарца ловш хиннар да къамашта юкъера довнаш совцадари, политике этта йоссе хьалйизари. Цкъарчоа большевикий амал съезде керттера хиннадац, бакъда цхьабола доакъашхой большевикий оагӀув хьаллаьцача этта хьал меттадоагӀаргда аьнна хеташ хиннаб. Хержа́ча Халкъа совета тхьамадалла аьрда эсер хинна Ю. Г. Пашковский оттваьв.

*Тийрка Советий Республика* 1918-ча шера тушола бетта 1-ча дийнахьа кхайкаяьй Пятигорске дӀайихьача *[[II съезд народов Терека|Тийрка къамай II-ча съезде]]*, цу кхетача 220 викало дакъа лаьца хиннад. Съездо большевикий Совнарком хьаллаьцай. Тийрка областа халкъа совети, Тийрка совнаркоми хержай цига. Совете викалал къаман принципагӀа хьалхадоахаш хиннад. ГӀазкхашта духьала законаш тӀаийца хиннад цо гӀазкхий тӀема вӀашагӀтохамаш дӀа а хецаш, цар лаьтташ хьа а доахаш хинна.

*[[III съезд народов Терека|Тийрка къамай III-гӀа съезд]]* 1918-ча шера маьтсела 22-29-ча деношка Шолжа-ГӀалий тӀа хиннай. Цу тӀа Шолжа отдела Тийрка тӀарча гӀазкхашкара лаьтташ хьа а даьха, республикан бӀорахошта дӀадала лаьрхӀад. Съезде яь ваӀад кхоачашъярах Тийрка гӀовттам хиннаб.

1918-ча шера кӀимарса бетта *[[IV съезд народов Терека|Тийрка къамай IV-гӀа съезд]]* йодача хана гӀазкхаша низагӀа Тийрка областа доккхагӀа дола дакъа хьадаьккхад. 1918-ча шера кӀимарса беттагара денз Дакъастен Советий Республикан лоаттаме хиннай.

## Литература

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* *[[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]]* Терская советская республика // Россия в Гражданской войне. 1918—1922: Энциклопедия: в 3 т. / отв. ред. А. К. Сорокин. Т. 3: Р—Я. М.: Политическая энциклопедия, 2021. С. 406—408.
* Советская историческая энциклопедия. Терская советская республика 

ОагӀат:1918 шу ГӀалгӀайче
ОагӀат:1919 шу Нохчийче
ОагӀат:1918 шу ХӀирийче
ОагӀат:1919 шу ХӀирийче
ОагӀат:1919 шу ГӀалгӀайче
ВоккхагӀал-зӀамагӀал

**ВоккхагӀал-зӀамагӀал** *(да)* — гӀалгӀай эздела да́къа; ха́н зӀамагӀа волчун шийл воккхагӀа волчунца йола юкъмоттиг. Ше къонагӀа хиларга а, дуне кӀезигаӀа дайза́ хиларга а хьежжа воккхагӀчунца эздел леладу зӀамагӀчо, **воккхагӀвар лархӀар** да цо гойтар: совлен йистхиларах лораваларца а, гӀулакхе отта хьажарца а. Бусалба динах бусалба наха шоайла зӀамагӀал-воккхагӀал леладар дика лаьрхӀад.

## Бусалба динах
Бусалба динах зӀамагӀал-воккхагӀал леладар дика лаьрхӀад *бусалба* на́ха *шоайла*. 

АллахӀа Элчано, ﷺ, аьннад:

«Вай зӀамагӀбарашца къахетаме ца хиннари, вай боккхагӀбарий хьакъ ца дайза́ри (ца лорадаьр) вайх вац»

### [[Ӏаламсаг|Ӏаламнаьха]] дешаш
АллахӀа Элчан ﷺ асхьаб хиннача Абу Муса аль-АшӀаре аьннад:

«Боккъал АллахӀ везварах ма-д (укх кхаь сага) сий дар: 
1. кӀайвеннача бусалба сагеи,
2. Къуръанца сов тӀех а воацаш е из дӀахийца а воацаш из дешачуни,
3. нийсхо еш волча паччахьеи»

## ГӀалгӀай ӀадатагӀа
### ЗӀамагӀал
ГӀалгӀай ӀадатагӀа зӀамагӀчо ший аьттув болча тайпара дӀахьокх воккхагӀчунцара гӀулакх. Къаьстта зӀамагӀал гучадоах дикан-вон тӀа — белггала дийцача шу тӀа гӀулакх деча хана. Ше деш дола гӀулакх шийгара хьадехарга ца а хьежаш хьаду зӀамагӀчо — воккхагӀвар халча ца оттаве, из деха дезалга дӀатӀакхоача ца ве. Цудухьа зӀамагӀал леладеш вар , хьаькъале хила веза, хьалххе де деза гӀулакх ше кхетадергдолаш.

### ВоккхагӀал
ВоккхагӀчо ший оагӀорахьара воккхагӀал леладу — шийца хьалеладеш дола гӀулакх кхета а деш, эзди, кӀаьда зӀамагӀчунца йистхул, ховчунца дика хьехар ду, сов вала а ца гӀерташ, кӀордаваргвоацаш. Шийна даьча гӀулакха баркал оал, зӀамагӀчоа низткъа ца хилийта, цох къахеташ, цунна хало ца хилийта зӀамагӀвар соцаве гӀерт, шийна эшар зӀамагӀчунга совленна дӀа ца хайта гӀерт зӀамагӀчун ше дӀахьоча халонах, гӀулакхах дог эккхаргдоацаш, тӀехьагӀа кхыча боккхагӀбарашца а хоза гӀулакх леладе — ший зӀамагӀал лораде безам хургболаш.

ГӀалгӀай кица да  «Воккхача сага сий дар – хоза гIулакх да. Бакъда, воккха саг а хила веза, ший сий дайттал – дика гIулакхаш доахкаш». 

Къавалар хьаькъале хилара белгало цахилар кхетаду гӀалгӀаша, цу хӀаманца хоттаденна оалаш да «*Корта кIайбалар – хьакъала белгало яц*» а, «*КIайвеннав, амма хьаькъал дац*» а, «*Модж яр аьнна – зирак хилац*» а.

## Хьажа иштта
* Шу тӀара эздел

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай товшхал
ОагӀат:Эздел
ЭгӀе-магӀе

**ЭгӀеи магӀеи**, иштта **эгӀахье магӀахьеи** — гӀалгӀай меттала оагӀув, лостам белгалдоаха дешаш. ЭгӀеи магӀеи ехкача хӀаманга хьежжа тайп-тайпара маӀан долаш хила йиш я. ЭгӀеи магӀеи ювцаш хилча даим объект а субъект а хила еза вӀаший йистар из доландаь. Юкъера маӀан да́шха хьожаш хилча, *юкъ гонахьенга* (*чухье арахьенга*) ехкар да из.

* цӀенга диллача, эгӀе наӀаргахьа йоалари магӀе ко́рагахьа йоалари лоархӀ. Масала, гӀалгӀай ӀадатагӀа цӀагӀа хьаьший аргӀагӀа, бехке хиларагӀа Ӏохувшабар уж хьалмагӀаба́харца хоттаденна да: кхоачарагӀбараш наӀара́ гаргагӀеи бехкегӀа бараш наӀарах гаьнагӀа ко́ра́ юхегӀеи хувшабу.
* ковнага диллача, коанаӀарашта гаргагӀа эгӀе я, царгара Ӏо мел вода магӀе я. Масала, фусама цӀенош цӀераш йоахаш леладу гӀалгӀаша: эгӀаче (мича? эгӀачу), магӀаче (мича? магӀачу).
* пхьанага диллача, пхьаюкъ магӀе я, цунгара гонахьа, пхьайисташта гаргагӀа мел хул эгӀахьа хул. Масала, тика юртъюкъе а йоалаш, саг ше юртйисте хилча, «ХьалмагӀаваьлча йоал юрт» оал цунга.
* моттигаш аренца юсташ хилча, лакхагӀа я́да пхьанаш (кхаьлаш) магӀахьа я́да оал, кӀалхаръяраш — эгӀахьа. Масала, Тиша Йовлии Керда Йовлии юсташ хилча, хьалхаръяр магӀахьа уллилга лоархӀ, шоллагӀъяр — эгӀахьа уллилга. Иштта Оалкамаш а, масала, гӀалгӀай лоаменна гаргагӀа яр МагӀара Оалкам я, шаьрачахьа уллар — ЭгӀара.

## Хьаьша хьалмагӀаваккхар

ГӀалгӀай ӀаьдалагӀа, хьаьша-да́ тӀаэцача хана, хьаьший Ӏохувшабу моттиг магӀенцеи эгӀенцеи хоттаенна я. Фусам-да́ истола тӀа эггара эгӀахьа ва́гӀа веза, иштта гӀулакх ду нах а эгӀахьа латта беза. Цунга хьежжа хьаьший а магӀахьа ба́гӀа беза. Шу тӀа эггара магӀахьа ва́гӀар бӀидж гӀанда тӀа вагӀалга лоархӀ, аьттехьа, е бӀиджал аьрдехьа вагӀар тхьамада ва, дӀахо мел дола гӀандаш цу шиннегара хьал а доладенна эгӀахьа долга лоархӀ. Цу тайпара хьаьша-да́ Ӏоха́р хӀара кхерамца дувзаденна хиннад: цӀагӀа цӀаьхха чуваьнна моастагӀа хилча, дай цунна цуссахьате дӀадухьала а айтта́, хьаьший лорабе безаш хиннаб.

МагӀахьа хоаваь хьаьша чӀоагӀагӀа аргӀа йолаш хул кхычарга хьежача, къаьстта из доагӀаш да тхьамадийна. Хьаьшашта гӀулакх деш хилча, магӀахьара Ӏо а волалуш ду гӀулакх.

Хьаьшашта магӀе-эгӀе къостаеча хана эзделах лоархӀ эгӀахьа Ӏоха́ гӀертар, хӀана аьлча ховш-цаховш аргӀа йоацаш хьаьша ше хьалмагӀаваьлча, фусам-даьна низткъо да из хьаэгӀаваккха, на́ха́ хьалхашкара цу тайпарча сага сий лохадалар хул цох фуннагӀа мара цахиларах: цӀен-дас ше Ӏохайнача хьаьша вуте, на́ха́ шоашта гургда эхь ца хеташ саг ший аргӀа йоацача хайналга, да́с белгалдоаккхе — из а ганза дисац кхыча хьаьшашта хьалхашка.

## Багахбувцаме
ГӀалгӀай ловца ба «МагӀа баьрча ага а ма эшалда шоана, наӀар тӀехьашка Ӏаса а ма эшийла шоана» яхаш.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай товшхал
Кеп (зарбанче)

**Кеп** — ГӀалгӀай Мехка ТӀой-Юрта йоалла зарбанче я. Зарбанченна хьалха а латташ генеральни директор ва Коазой Жабраила Хьажбийкар. Болх беш я 2012-ча шера денз, ЖабагӀийнаькъан урама тӀа. Зарбанчено арахецаш дукха гӀалгӀай кинашкаш да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Зарбанченах бола официальни хоам

ОагӀат:ГӀалгӀайчен зарбанченаш
ОагӀат:ГӀалгӀай зарбанченаш
Кеп

**Кеп** *(я)* яхар массехк маӀан дола дош да:
* кеп — форма
** кеп къаьнагӀча маӀанах — цхьан боарамах хӀамаш хьаеш кхоачам чуботта оатхал; кирбишкаш еш йола кеп; пхорч деш дола кеп;
* ќеп — дегӀа кеп, куст, куц ()
* кеп — тайпа ().
* кеп — эрш (.
* кеп — корта бохабечо молхо хьатохар (()
* кеп — ногӀар, пхьегӀа тӀа юлла хӀама ().
* «Кеп» — ТӀой-Юрта йоалла зарбанче.
Нах баха моттиг

**Нах ба́ха моттиг** *(я)*, иштта **[[пхьа]]** *(я)* () — нах Ӏеш бола моттиг, Ӏече тӀайола лаьттан да́къа. Боарамгеи кхыча э́камашкеи хьежжа нах ба́ха моттигаш тайп-тайпара хул: юрт-эйла, кхала, гӀа́ла, о́тар, пхье хьисапе моттиг.

Нах ба́хача моттига хиланза яргйоаца белгало я шер-шера цига нах хилар — шера заман чу мукъа́. ДукхагӀа мел йолча хана паччахьалкхен доазон тӀа йоккхагӀйолча нах ба́хача моттигех цаӀ наьнагӀалан статус йолаш хул.

## Эрсечен нах баха моттигаш
Эрсече законаца дӀачӀоагӀдаь моттиг яц нах ба́хача моттига статус ба́хархой дукхалца е етта́ча гӀишлонашца хоттаенна хилар, амма юрта хьисапе моттиг пхьенах къедара белгало лоархӀ экономикацарча хьалах: пхье оалаш йолча метте дукхагӀа мел бола нах юртбоахамца къахьегаш бац. Цудухьа цхьаццайола юрташ пхьенел йоккхийгӀа хул.

Эрсечен эггара йоккхагӀа йола юрта хьисапе моттиг я Каневски яха станица, из улл Краснодара крае, цига ва́хаш  саг ва, из   йоккхагӀа я эггара зӀамагӀа йолча пхьенал — Иннополисал, цига ва́х  саг.

## ГӀалгӀайчен нах ба́ха моттигаш

ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа я́да массехк тайпара йола нах ба́ха моттигаш. ГӀалгӀай меттала царех цӀи йоах пхьа(пхье) — ГӀалашпхье, Шолжа-Пхье, *юрт*: Эбарг-Юрт, ТӀой-Юрт, *ков*: Заьзгакъонгий-Ков, Дола-Коа, ГӀаьзе-Коа, гӀала: Илдарха-ГӀала, кхала — Аьгекхала, цӀенге: Гадаборша-ЦӀенге. Паччахьалкхен Ӏаьдалга диллача, уж я е город, е сельское поселение, е станица яхаш статусаш йолаш.

## Хьажа иштта
* Россе юкъара административно-доазон екъара объектий классификатор (ОКАТО)

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш

* ОКАТО на сайте «Консультант»

ОагӀат:Нах баха моттиг
ОагӀат:Географе объектий тайпаш
ГӀашло

**ГӀашло** яха дош доагӀаш да *гӀаш* яхача дешах. ГӀаш лелаш вола саг а (), гӀаш тӀом беш вола саг а () маӀан долаш да из дош.
Дошлой эскар

**Дошлой экскар** (, хьадаьннад (,  яхачох  «ды» яхачох) () — тӀеман гӀулакх дӀахьош е дӀахьалелаш говраш лелаеш дола бӀун тайпа да.

## Белгалдаккхар

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ссылки

* 
*  
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Олейников А. Кавалерия против железных дорог // Битва Гвардий - https://btgv.ru/history/troops-history/%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B2-%D0%B1%D0%BE%D1%8E/cavalry-against-railroads/

*
Майски (ХӀирийче)

**Майски** ( — ХӀирий АССР-а Маздака шахьаре хинна отар, ХӀирий АССР-а Лакхехьарча Совета Президиума амарца 1964-ча шера тов бетта 8-ча дийнахьа дӀаяьккхай.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ДӀаяьха нах баха моттигаш
ОагӀат:Нах баьха моттигаш
Буро (гӀапков)

**Буро** () — чӀоагӀа тӀема-стратеге лоадам болаш хинна Россе импере зӀилбухехьара гӀапков (буро). 1784-ча шера бӀаьсти диллад гӀалгӀай Зовр-Ков хиннача. 1788-ча шера укх лаьтташка Эрсий-кавказхой тӀом чоалханегӀа ба́ларах хьалъяь хинна буро йоха а яь, чу хиннача гарнизоно йитай из. Буро юхаметтаоттаярах бола хоам чӀоагӀа башх-башха ба; цхьадолча бовхамашка хьоахадеш долча таьрахьех да 1795-гӀеи, 1800-гӀеи, 1803-гӀеи шераш год.

## Йоалла моттиг
ГӀапков (буро) хӀанзарча Буро пхьен тархьара йовкъе яьллай. Таханарча гӀишлонашка йиллача, цун моттиг ХӀирийчен Доалчен цӀенцеи, № 5 йолча ишколацеи, Пушкина скверацеи, Мукъален майданцеи, царна хьатӀаядача урамашцеи къоастаю.

**Бурох дисар**
* Бурон гарнизона Ӏери хьатӀалаттача гӀапа дакъеи

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Бурон тархьар
ОагӀат:Россе импере гӀапковнаш
Ши аргӀа

**Ши аргӀа** *(да)*, е **Тийрка-Шолжа айме** *(я)* (, ) — гӀинбухехьа Тийрка́и, зӀилбухехьа Шолжа́и юкъе Кавказа хьалча латта айме. Административно шин региона доазон тӀа ул —ГӀаьбартий-Малкхаройи, ХӀирийи, ГӀалгӀайи, Нохчийи мехкий доазон тӀа.

Айме дӀаьхденна уллача шин аргӀах (довкъах) латт — Тийркачохи (150 км дӀаьхеи, 701 метрага кхаччал лакхеи да) Шолжачохи (140 км дӀаьхеи, 926 метрага кхаччал лакхеи да), цу шиннена юкъе *Шин аргӀан юкъ* оала Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе оал, цунна юкъегӀолла Ӏаьлаха-Чуртен ор до́да. Маздакера уйче оалача метте ши аргӀа ма хулла хьагаргадоагӀа, цу метте  яхача хин атагӀено мара къоастадиц уж шиъ.

Айме гӀомарах-топпарах латт тӀера лёсса куц дола гӀомарагӀча лоабатаца  а йолаш. Шолжа-ГӀалий мехкадаьттан моттига керттера доакъош доахк уккхаза. Тийрка аргӀан чура саьнгала мужарч . Босенашка лоаман-раьгӀен ландшафташ я; Шолжа аргӀан тӀа — наджеи пхаьнеи хьунаш я.

## Бовхамаш

* 
* .
* 

ОагӀат:Айменаш алапатах
ОагӀат:Кавказа рельеф
ОагӀат:Эрсечен айменаш
Киназ (маӀанаш)

* Киназ — Кераста киназ.
* Киназ — жӀаргахой ди (Католикай киназ, Православни киназ, Лютеранай киназ, Англиканай киназ кх. дӀ.).
* Киназ — цхьан киназа чу ухача наьха лохера организаци, дина юкъарло (община).
* Киназ — жӀаргахой гуллама́ а, цхьацца Ӏамалаш яра духьа а етта йола культий гӀишло.
Айя София

**Айя-София** (, дизза́: ; , ), официальни цӀи **Доккха маьждиг Айя-София** (). — Туркехьа доалла маьждиг. Дерригача дуненна довзаш дола Ваьзарий гӀишлош яра говзала сийленг, архитектуран сийленг, Ваьзарен «дошо заман» сийленг. Юстиниан I-чун хана эггара йоккхагӀа йола гӀишло я, ваьзарий нанагӀалий чу еттай из 532—537-ча шерашка. Ший хана патриарха православхой киназ хиннад ер. Таханарча Истмален тархьара юкъ йолча доалл Султанахмет яхача шахьара чу доалл.

Малхбоалехьарча Румой импере замалахьа Софияй киназ императора гӀап-гӀала юхе хиннад. 1453-ча шера хьункархоша Константинополь хьаяьккхача хана киназах маьждиг хьадаьд, тӀаккха 1935-ча шера музей яьй цох. 1985-ча шера Истмален юкъе доахка кхыдола сийленгаш мо Айя-София ЮНЕСКО дунен тӀехьаленна юкъедихьад. 2020-ча шера юха а маьждиг хьадаьд цох.

Софияй киназ жӀаргахошта юкъе эггара доккхагӀа дола киназ долаш эзар шерал совгӀа ха яьккхай — Руме Супача Пётра киназ хьалдаллалца. ГӀишлон лакхал 55,6 метр я, чартакха юкъйист — 31 м.

## Белгалдаккхар

## Литература

* *Виноградов А. Ю., Захарова А. В., Черноглазов Д. А.* Храм Святой Софии Константинопольской в свете византийских источников. — СПб.: Издательство «Пушкинский Дом», 2018. — ISBN 978-5-91476-103-2.
* 
* 
* 
* 
* 
* Мозаики собора Св. Софии в Константинополе // 
* 
* 
* Тарасов Н. Г. Софии святой храм // Энциклопедический словарь Гранат. т. 40: Собат — Социализм. — М.: А. и И. Гранат и К°, 1927. — стлб. 262.
* 

## ТӀатовжамаш

* Собор Святой Софии в Константинополе на сервисе Яндекс.Панорамы
* 

ОагӀат:Ваьзарен архитектура
ОагӀат:Истмален маьждигаш
ОагӀат:Истмален музеяш
ОагӀат:Юстиниан I деттар
Эйдаж

**Эйдаж** *(да)* (), **юкъарлон классаш** () — цхьа къаьстта дола бокъон хьал дола юкъарлон тоаба: цар лоаттами, декхараши, хийла законаца тӀехьа белгалдоаккхаш хиннад.

Эйдажашта нах бекъабалар хьалха хиннад дукхагӀа даьржа, цу хана белгалдоахарех хиннад оалалдерийи (иштта эздий а), дин гӀулакх леладераши, цхьалха нахи. 

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* *Кордонский С. Г.* Сословная структура постсоветской России, , 2008;
* *Гуревич А. Я.* Категории средневековой культуры, М., 1972;
* *Барг М. А*. Проблемы социальной истории в освещении современной западной медиевистики, М., 1973, гл. 3.


ОагӀат:Бокъон тархьар
ОагӀат:Паччахьалкхен тархьар
Оалалдераш

**Оалалдераш** (хьахиннад *[[аьла]]* — *оалал* яхачох, (,  [аристократиа], '''эздий''' — паччахьалкхен чу лакхера совле йола эйдаж.

Дуккхача паччахьалкхенашка оалалдераш политика́ чӀоагӀа Ӏаткъаш хиннаб, формально деррига доал-Ӏаьдал монархага е халкъа гулламга хиннадале а. Ӏаьдал оалалдерий кара долча паччахьалкхен оттамах аристократи оал.

## Оалалдерий куцаш
Ширача замалахьа оалалдерий, лакхерча класса ший куцаш хиннад, хӀана аьлча шоай ритуалаши Ӏадаташи хулаш хиннад цар. Цхьалхача наьха дуккхача мехкашка аьттув хиннабац кхы дукха деша а, маьха деза барзкъа тӀадувхаде а, дегӀа кеп нийса лоаттае а, — из шедар а оалалдерий куцаш хинннад, цудухьа чӀоагӀа лоадам болаш хиннад царна уж куцаш долаш хила а, даим уж дӀагойта а. ЗӀамига болча хана денз оалалдерашта хьехаш хиннад кхыча къамий метташ а, географи а, тархьар а, риторика а, фехтовани а, эздел а, барзкъа харжа а тӀадувхаде а ха́р а.

## Тархьар
Оалалдераш тайп-тайпара хьахулаш хиннаб. Оалалдерий хьалхара кеп фуний оалалдераш () хиннаб. Ширача Руме оалалдераш патрицеш хиннаб — керттерча пхье хьалха денз баьхараш. ГӀалойче — мохк хьабаьккха фаьрингаш. Хийла бӀун баьччехи паччахьалкхен хьакимехи хьахулаш хиннаб оалалдераш. Дуккхача паччахьалкхенашка оалалдерех хьахила йиш хиннай хьа геттара чӀоагӀа дика хӀама карагӀдаьлча е чӀоагӀа дукха ахча дӀаделча: масала, дуккха таьргхойи бӀаьхийбирза ахархойи янбанашта юкъебахаб ишта.

Абсолютни монархи хиннача замалахь хьалха хиннача оалалдерашта чулаьтта эздий а тӀакхийттаб: ишта оалалдерий керда эйдаж хьахиннад — эздий.

Оалалдераша шоаш кхычарел лакхагӀа айбеш хиннаб: эггара дикагӀа дола куцаш шоашкахьа доландаь бокъонаш дукхагӀа я шоай яхаш, шоаш эздегӀеи, сийлагӀеи ба яхаш, тӀаккха цар куст-сибат дикагӀа да оалаш хиннад (маьлхе ца леларах кӀаьдагӀа дола цӀокеи, болх ца барах диткъагӀа дола пӀелгаши).

Кердача заман чухьа Буржуази тӀеракхоссаш революцеш яьчул тӀехьагӀа оалалдераш лакхера эйдаж хинначара дӀабаьннаб, хӀана аьлча цу юкъарлон гӀовттамо дӀадехаш хинначох да юкъарлон цхьатарра хилар. Цхьабакъда оалалдераш хиннача паччахьалкхенашка а тӀехьа (японхой кугэ мо) дукхагӀа мел дола доал хӀаьта оаладераш хиннача наьха кара хул, цул совгӀа кхыча оалалдерашца а бувзам болаш хул из, цу тӀа гӀолла дуккха дукхагӀа совленаш хул цар.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* *[[Блок, Марк|Марк Блок]]*. Знать // *Блок М.* Феодальное общество. — , 2003. — с. 277—329.

ОагӀат:Эйдажаш
ОагӀат:Эздий
Фос

**Фос** *(я)*, е **цӀетт** *(да)* (, доагӀаш да *τροπή* «мостагӀий къоахкабар» яхачох, , ) — къоал даь, гӀаьрал даь, тӀом баь даьккха рузкъа. ГӀалгӀай меттала цӀетт феса́ юкъейодаш я, амма ма дарра дар дийцача, цӀетт яхар моастагӀчун диегӀа тӀара яьккха фос я: герз, говр, ферта, кхыдар.

Фесах хила йиш я тӀемца дувзаденна хӀамаш а (герз, тӀабувха гӀирс, техника), нах, бӀун даздараш а (бӀу эшабара, бохабара белгало, нахалйоаккх толамхоша).

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* *В. Б. Петрунин, А. М. Михайлов*. Охота в России. Охотничьи трофеи. — Издательство: АСТ, 2003. — С. 190. ISBN 5-17-016156-5
* 
* 

ОагӀат:ТӀом
ОагӀат:Чарахьал
Эздий

**Эздий** () — феодализм йола юкъарлонгахьа хула совле йола эйдаж. Дуккхача паччахьалкхенашка юкъерча бӀаьшерашка юкъарлон лард йолаш хиннай Европе.

Эрсий паччахьалкхенах Россе импери хьайиллалца цар эйдажех эздий нах бояраштеи (ваьрах-фунах эздий бола нах), дворянаштеи (царь-паччахьа е аьлий коа тӀа гӀулакх ду нах) бекъалуш хиннаб. Ха-зама йодаш царна юкъера доазув дӀадаьннад. 

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Официальный сайт «Российского Дворянского Собрания»
* Официальный сайт «Собрания Белорусской Шляхты»
* Официальный сайт «Союза Армянских Дворян».
*
ОагӀат:Эйдажаш
Оалдараш

**Оалдараш** (, () — юкъерча бӀаьшерий заман ХӀирийче Тага юкъарлон чу эггара лакхагӀа хинна оалалдерий эйдаж. Из кхетам тӀема заман секамгара-даржагара боагӀаш хиннаб, бӀун баьччаш белгалбоаккхаш хиннад цу дешаца. Юкъерча бӀаьшерашка «оалдар» яха титул дукха хӀама доалахьа долча аьлашта луш хиннай. Шоай эйдажах оалдарел лохагӀа эздий боагӀаш хиннаб.

## Этимологи
ГӀалгӀай меттала *оалдар* аьле пхьен, шахьара, кура́ доал карадолча аьлах оалаш хиннад — *оалдар аьла*. Из, хьагучох, *аьла* яхача деша тӀара доагӀаш да, нийсагӀа аьлча, оалал яхача тӀара — доалдар, урхалдар.

ХӀирий дош, дукхагӀа яьржача эршагӀа,  — «бе доалдер» яхача деша тӀара цхьалхадаьннилга лоархӀ, из хӀама хӀирий меттаца товши доагӀаши да. 

Ер дош тара маӀан долаш моалойи, мажаройи меттала а да ( — «сийле», ).

## ХӀирашта эйдажа юкъе
Тага юкъарлон оалдарашта юкъе цхьайтта ваьр хиннад. Царех ийсне (Алдатовы, Есеновы, Кануковы, Кундуховы, Мамсуровы, Тугановы, Тулатовы, Тхостовы, Шанаевы) шоай овла Тага тӀара боагӀаш ба оал, тӀаккха вож шиъ вокхарна нийсса лоархӀе а, цар овла Таганца бувзабеннабац: Джантиеваш ЗӀилбухерча ХӀирийчера ба, тӀаккха Дударанаькъан — кистий чӀожера мохлой хиннаб.

Оалдараша шоай мехкарашца беш хиннаб мах, иштта гӀаьбартий кхувлаш а хиннаб, цкъаза малкхаройи гӀалгӀайи эздий кхувлаш а хиннаб маьре. Наггахь дугарой баделий мехкарий кхийлаб. Шоай мехкарий оалдараша Алагиреи Куртатеи юкъарлон эздий ваьрашка ухийташ хиннаб маьре, цхьабакъда XIX-гӀа бӀаьшу чакхдаллалца цу юкъарлоний эздийча ваьрашха бола мехкарий наггахь мара кхийлабац шоашта. Оалдараша шоашта бувша кхалнах (, ) шоашта кӀала болча цхьалхача нахахи, кхыча оалдарий чулаттача нахахи кхувлаш хиннаб.

Цхьадола гӀалгӀай тайпаш хӀирий оалалдерашта гарга хиннаб, Некоторые ингушские роды были близки с осетинской аристократией и пользовались осетинским титулом алдар.

Оалдараш каст-каста наьртех болча багахбувцамгахьа а хьоахабу.

Цхьалхача наьха оалдарашца чӀоагӀа цабезам хиннаб. Цу хӀаманна тӀагӀолла дукха кицаш а да хӀирий оалдарий во цӀи йоаккхаш. Оалдарел дуккха дукхагӀа безаш хиннаб хӀирашта аьлий. Цу хӀаманна тӀагӀолла оалдараша каст-каста аьлашца къовсамаш деш а хиннад на́ха́ уж безаш хиларах царга доал дӀа ца кхачийта гӀерташ.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:Даькъастен тархьар
ОагӀат:ХӀирий
ОагӀат:Эйдажаш
Аль-Ӏаюн

**Аль-ӏаю́н** (кхы **Лааю́н**; , , , ) — йоккхагӏа гӏала Малхбузера Сахьаре, къувсаш дола лаьттатӏа, Африки къилбаседа-малхбузе оагӏара йоалаш я Цига Магӏрибе администрациз ше контроль оттаяьй. Главный гӏала цхьан Магӏрибе области— Эль-Аюн-Буждур-Сагиет-эль-Хамра. Кхы а Также заявленная формальная столица Сахарской Арабской Демократической Республики нана-гӏала яьй цох (из Магӏрибе контроле кӏалх йопоскольку город находится под контролем Марокко, фактической временной столицей САДР является город Тифарити).
Настаӏликъ

**Фаьрсий хатӏ**, е **настаӏли́къ** () — Ӏарбий йоазон хаттӏах цаӏ. Ӏарбий стандартни шрифтаца — насхаца — цунна йола башхало я алапаш лоацдаь хилари, лигатураш дукха хилари, дош цхьандаькъе оагӏора а даьккха алапаш дӏаяздари (хӏара дош мугӏарал лакхагӏа дола а делийя, ӏокӏалхадоал). Ӏарбий мехкашкеи, иштта кхы а фаьрсий мотт цабувцача моттигашкеи «фаьрси йоазув» оалаш довза.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## Хьажа иштта
* Фаьрсий хатӏ

## Тӏатовжамаш
* Nastaleeq.com: Настаӏликъ хатӏа́ хетаяь мазаоагӏув

Оагӏат:ӏарбий хатӏ
Оагӏат:Фаьрсий мотт
Эрсий паччахьа эскар

**Эрсий императората эскар** ( — Россе имперен лаьттан тӀара бӀу ба 1721—1917 шерашка.

## Белгалдаккхар
**Доашхамаш**

**Бовхамаш**

## Литература

* *[[Авилов, Роман Сергеевич|Авилов Р. С.]]* От Крымской до Гражданской войны: к вопросу о периодизации истории военно-сухопутных сил Российской Империи на Дальнем Востоке (1850—1918 гг.) // European Social Science Journal. — 2013. — № 2. — С. 310—318.
Кхера

**Кхе́ра**, **Ӏа́лама кхе́ра**, **тӀо**, **кхе́ртӀо** *(ба)* (, ) — чӀоагӀа маьхала доаца лоаман чхара е да́къа.

## Лоадам дола кхерий
Цхьаццадола кхерий деза лоархӀаш хиннад на́ха. Масала, ХьажцӀен саьн чу чубелла боалача кхерах хьажоша барт боаккх, АллахӀа Элчано, ﷺ, ишта деш хинна хиларах.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* 
* *[[Ожегов, Сергей Иванович|Ожегов С. И.]]* Камень // Толковый словарь Ожегова
* Камень // Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера

ОагӀат:Кхера
Нохчашкахьара хьалхара тӀом

**Нохчашкахьара хьалхара тӀом**, е **Хьалхара эрсий-нохчий тӀом** () — Нохчийчеен доазон тӀеи, цун йисте ядача Даькъастен регионашкеи Эрсеченнеи (ВС, МВД) тӀаэцанза йолча Нохчий Республика Ичкереннеи юкъе хинна тӀом. Нохчийче эрсий Ӏаьдал юха меттадоаладергдолаш баь ба — 1991-ча шера денз Нохчий Республика Ичкери йолаш кортамукъа къаьстта лаьттай из.

Дови долча хана а, из хилалехьа а дукха адам деннад тӀемахоех а, маьршача нахах а.

## Хьажа иштта

* Эрсий-кавказхой тӀом
* Нохчашкахьара шоллагӀа тӀом
* Къулбаседа Кавказера герз дола къовсам

## Белгалдаккхар
**Доашхамаш**

**Бовхамаш**

## Литература

* 
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Божедомов В. А., Левченко Т. Г.* «Постоянно используй в своей борьбе … „тактику блох и собак“». Особенности боевых действий незаконных вооружённых формирований на Северном Кавказе на примерах боестолкновений 1994—1996 гг. // Военно-исторический журнал. — 2022. — № 2. — С.74—83.
* 
* 
* Эпоха Ельцина: Очерки политической истории / Батурин Ю. М., Ильин А. Л., Кадацкий В. Ф., Костиков В. В., Краснов М. А.; Предисл. Салмин А. М. — М. : ВАГРИУС, 2001. — 815 с. — ISBN 5-264-00393-9

ОагӀат:Нохчашкахьара хьалхара тӀом
ОагӀат:XX бӀаьшера тӀемаш
ОагӀат:Эрсечен тӀемаш
ОагӀат:Борис Ельцина президентал
ОагӀат:Эрсечера сепаратизм
ОагӀат:Нохчий конфликт