open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шолжа гӀазкхий округ

**Шолжа гӀа́зкхий о́круг** () — 1921—1929-ча шерашка СССРе хинна административно-лаьттан цхьоалле.

Административни юкъ Сипсой-ГӀала хиннай.

## Тархьар
 

1921-ча шера гурахьа Лоамарой АССРа лоаттаме а йолаш керда 7-гӀа округ белгалъяьккха хиннай — Шолжа гӀазакхий округ.

1925-ча шера саькура бетта 26-ча дийнахьа Шолжа округ Къулбаседа Кавказа края юкъейихьай.

1929-ча шера гӀазкхий округ дӀаяьккхай. Терски яха станица Октябрьски, Майски, Предмостни, Нижне-Бековичи яхача отарашца цхьана Тийрка округа Маздака шахьарах дӀатехай. Сипсой-ГӀалани, Эбарг-Юртеи, Илдарха-ГӀалани, ГӀажара-Юртеи, Махьмад-ХитӀени, Ассинскини, иштта Давыденкони, Аьккхий-Юртеи, ЧӀималхеи лаьтташ Нохчий автономе областа Шолжа округах дӀатехай, цох 1931-1934 шераш хьатӀадалехь Шолжа шахьар хьаяьй. ГӀазкхий низагӀа Ӏоъара а баьха цар цӀенош юха нохчаштеи, гӀалгӀаштеи дӀаденна хиннад.

Таханарча дийнахьа Шолжа гӀазкхий округа доазув нийслу Нохчичен Серноводски шахьареи, ГӀалгӀайчен Шолжа шахьареи МагӀалбика шахьареи, иштта ХӀирийчен Маздака шахьареи.

## Административни екъар
Округ Лоамарой АССРа́ юкъе хиннай, цул тӀехьагӀа Къулбаседа Кавказа крае хиннай.

Округ шин шахьара́ еъкалуш хиннай:
* Сипсой-ГӀалан () — цун юкъ Сипсой-ГӀала станица хиннай, сельсоветаш:
: 1. Ах-Боарзен — Ах-Боарзе
: 2. Давыденкон — отар Давыденко
: 3. Илдарха-ГӀалан — Илдарха-ГӀала
: 4. ГӀажара-Юрта — ГӀажара-Юрт
: 5. Округа совета кӀала йола — Ганиев отар, Ини отар
: 6. Сипсой-ГӀалан — Сипсой-ГӀала, Сипсой-ГӀалан станци, Сипсой-ГӀалан юрт
: 7. Эбарг-Юрта — Эбарг-Юрт

* Терски () — цун юкъ Терски яха станица хиннай, сельсоветаш:
: 1. Махьмад-ХитӀен — Махьмад-ХитӀеи, Аьккхий-Юрти (Сунженская)
: 2. Нижне-Бековичий — ЭгӀа-Бекович отар
: 3. Предмостни — Предмостни отар
: 4. Терский — Терски станица

## Бахархой
1926-ча шера хиннача хьалах, Шолжа гӀазкхий округ ва́хаш 34 875 саг хиннав.

Къаманга диллача, дукхагӀа округе ба́хаш хиннараш эрсий хиннаб — 31 202 (89,5 %), тӀаккха украинхой хиннаб — 2 522 (7,2 %), тӀаккха хиннаб гӀалгӀайи — 301, нохчийи — 230, эрмалойи — 140, гуржийи — 100.
## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## Ссылки
* Административно-территориальное деление РСФСР
ГӀалгӀайчера митингаш (2018—2019)

**ГӀалгӀайчера митингаш** () — Ӏаьдало баьча бартах раьза ца хилар гойташ хинна Магасе массайтта эзар саго дакъа лоацаш яь духьалений акташ. Раьза цахилара бахьан хиннад 2018-ча шера тов бетта 26-ча дийнахьа ГӀалгӀайчен мехкдас Евкуранаькъан Баматгире Ювназбика Нохчичен мехкадаьца КъадиргӀар Рамзанаца барт а баь, ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гулламо из чакхбалийтарца ГӀалгӀайченна эшам а хулаш Нохчий мехкаца лаьтташ дӀа-хьа далар.

Митинг йолаенна хиннай 2018-ча шера ардара бетта 4-ча дийнахьа, ха юллаш еш яц аьнна дӀакхайка а яь. Митинга пхелагӀча дийнахьа Ӏаьдало митинг ардара бетта 15-ча денга кхаччалца дӀаяхьа могаяьй. Дийнахьа а буса а хинна хьалхара митинг 2018-ча шера ардара бетта 18-ча денгара 31-ча денга кхаччалца юхасоцаяь, юкъ яьккхай. ШоллагӀа митинг хиннай 2018-ча шера лайчилла бетта 27-ча дийнахьа — ГӀалгӀай Мехка́и Нохчий мехка́и юкъе административни доазув оттадарах бола барт Россе Федераце Конституцеца вӀашкабоагӀий тахка аьнна Евкуранаькъан Ювназбика Россе Федераце Конституце Кхеле бахийта́ча хоаттамга хьожача дийнахьа. Биъ бутт юкъ а яьккха, 2019-ча шера маьтсела 26-ча, 27-ча дийнахьа Магасе керда митинг яь хиннай.

## Хьалхе
2018-ча шера маьцхали бутт чакх боаллача хана ГӀалгӀай Мехка цхьаццайолча юкъарлон органезацешкара хабар дена хиннад Нохчашцарча доазонна йисте ГӀалгӀай лаьтташка наькъаш дехкаш белхаш деш латтилга. Е ГӀалгӀайчен Ӏаьдалга а, е «Аьрзи» заповедника хьалха латтарашка а хаьтта хӀама а доацаш Фортаанна йисте беш хиннаб болх нохчий наькъий организацеша уллув герзе бола нах а болаш. КъадиргӀар Рамзана пресс-секретарь волча КаримовгӀар Альве цу хана хабар дир уж балхаш нохчий доазонна тӀа деш латт аьнна а, тоабеш латта никъ нохчий тӀема хана бохабаь а хинна, хӀанз шинна Мехкарча на́ха́ пайдане хургболаш меттаоттабеш латт аьнна а. Амма бакъда, гӀалгӀай викалаш цига ӀотӀабаьхкача, Ӏалама хьал хийцалга бӀаргагорал совгӀа АьштӀенна йисте ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа ши км гаьна чу а баьнна Нохчичен Ӏаьдал МВД ДПС пост оттае гӀерталга дайнад царна.

КӀира даьннача гӀолла ГӀалгӀай Мехка ба́хараш чӀоагӀа раьза боацаш хиннаб гӀалгӀай доазон тӀа деш дола балхаш совца ца дарал совгӀа кхы а кӀоаргагӀа болхлой хьачубовларах — доазон тӀара ГӀалгӀашкахь 15 км гаьна чукхаьча́ хиннаб уж. 

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 
* 
* 
* 
*  

ОагӀат:Протеста акцеш Эрсече
ОагӀат:2018-ча шера протеста акцеш
ОагӀат:2019-ча шера протеста акцеш
ОагӀат:2018 шера ардара бутт Эрсече
ОагӀат:2018 шу ГӀалгӀайче
ОагӀат:Магас
ОагӀат:2019 шу ГӀалгӀайче
ОагӀат:Политически кризисаш Эрсече
ОагӀат:КъадиргӀар Рамзана урхал
Кавказера чӀоагӀалений зӀы

**Кавказера чӀоагӀалений зӀы** (, , ) —  Кавказе Къобанхий, Балхий, Тийрк яхача хиш Ӏододача XVIII—XIX-ча бӀаьшерашка хинна эрсий бӀун зоврковний (доазон йистерча чӀоагӀалений) система.

Зоврковний (доазон йистера) зӀы хьалъеш хиннай эрсий коммуникацеши, ба́хархойи лорабергболаш а, Эрсий-кавказхой тӀом бо́дача хана (1817—1864) эрсий бӀунна Ӏалашо лоаттаергйолаши. Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара́ юкъе хиннай ГӀизлара а, Маздака а, Къобана-Ӏаьржахин а, кхыйола а зӀанараш, уж ерригаш цхьанте́хай 1785-ча шера. Царца лорадеш хиннад Керттерча Кавказа дукъал Ӏандий дукъали гӀинбухехьа эрсаша хьа мел даьха лаьтташ. Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара кӀийле хиннай XVI—XVII-ча бӀаьшерашка Тийрка тӀеи Къобанхи тӀеи йийхка гӀазкхий пхьанаш.

Геттара йоккхийча чӀоагӀаленех буро (гӀапков, ) оалаш хиннад: Грозная, Внезапная, Владикавказская, кхыяраш а. Царца хиннай форташ, редуташ, пикеташ, саькхий тупаш. Ӏанара амал деш хиннараш Кавказереи Ӏаьржафордеи гӀазкхий бӀунаш хиннад. Эрсий-кавказхой тӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа из кхы эшаш хинна цахиларах 1860-ча шера дӀаяьккха из.

## Хьажа иштта
* Россе чӀоагӀалений зӀанараш;
* Азовера-Маздакера чӀоагӀлений зӀы;
* Лаьзгий чӀоагӀлений зӀы;
* Ӏаьржача форда тӀара чӀоагӀалений зӀы;
* Ӏаьржача форда берда тӀара зӀы;
* Шолжа чӀоагӀалений зӀы.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* *Шпаковский А.* Записки старого казака. Пластуны на Лабинской линии. — СПб.: Православное издательство Сатисъ, 2018. — 282 с. — ISBN 978–5–7868–0111–9.
* 

## ТӀатовжамаш

* 

 

ОагӀат:Кавказа тархьар
ОагӀат:ГӀазкхал
ОагӀат:Кавказера чӀоагӀалений зӀы
ЦхаралтӀе

**ЦхаралтӀе** () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл.

Административни лоархӀаш хилча ЦхаралтӀе ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «ЦхаралтӀе» оал. Эрсий меттала «Цхаралте» оал.

## Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, ЦхаралтӀе статусах *«[[село]]»* я, *«[[сельское поселение Гули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, ЦхаралтӀе ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

## Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл ЦхаралтӀе. Хьулегара малхбоалехьа 19 совгӀа километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. ЦхаралтӀенна гарга яда кхаьллаш я: КербӀе, Цизди, Меларе, Мусийкъонгий-Ков.

### Сахьата оаса
ЦхаралтӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Тархьар
Таханарчоа ховчох, юрта кӀезигагӀа дале 4 гӀала хиннай.

## Бахархой

## Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц ЦхаралтӀе.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
ГӀалгӀай ердаши элгацаши

**ГӀалгӀай элгацаши ердаши** () — гӀалгӀай архитектурай ший тайпара а йола, дина гӀулакх деш а йола, кхерах яь шира гӀишлош. ДукхагӀча даькъе ГӀалгӀай Республика ЖӀайраха шахьаре я уж.

Дина гӀулакха деш хинна гӀишлош лоаман ГӀалгӀайче дуккха я. ХӀанзарча ЖӀайраха шахьара лаьтта 150 хиллал нах баха моттигаш хиннай, вешта аьлча кхаьллаш. ДукхагӀа мел йолча кхаьллашка а царна йисте а йолаш я ердаши элгацаши. Ше оттаяьча гӀалгӀай материальни культурай сийленгий классификацегахьа цӀихеза советий археолог а кавказтохкамхо а хиннача Е. И. Крупновс (дина гӀулакх деча гӀишлоех латтача) кхоалчагӀча тоаба юкъеяьхай уж.

## Тархьар

ДукхагӀа мел йолча кхаьллашка а царна йисте а йолаш я уж. Эггара ширагӀа йола дина гӀулакха деча моттигех лоархӀаш хиннад супа лоамаш, тархаш, хьагӀараш, хьундоакъош, ведолгаши къухаши, иштта кхыяраш а. Цу хана хиннача, тарматал леладаьча, наьха сакхетамгахьа цу моттигашка Даьла белгалонаш тӀаяхка бола нах е хӀамаш (синош) Ӏеш хиларах тешаш хиннаб уж. Царех эггара чӀоагӀагӀа лоархӀаш хиннараш лоамий бовхьашка хиларах тешаш хиннаб. Цу тайпара моттигаш хиннай, масала, ЦӀейлоам тӀа а, ЖӀайраха йисте, иштта кхычахьа а. Супа долча хьундоакъош чу могадеш хиннадац чарахьал дар, дахча даккхар, сомаши комараши гулаяр. Царех пайда эца цӀай долча деношка мара йиш хиннаяц, духхьал дина гӀулакх дечун духьа.

Цу тайпарча моттигех хиннай Елти-Корт яхар. Хьули яхача кхаьлла йисте лакхача гувна тӀа я из. Супа лоархӀаш хиннай из моттиг. Л. П. Семёновс хьадувцачох цига «цхьана гулдаь дадаш саьрчий ковраш дар. Цигара гаьнаш яха мегаш хиннадац, дахча даккха йиш хиннаяц, шоашта доакъазло тӀаярах кхераш; бож/доахан доажаде мегаш хиннадц — еттийи гаьзарийи шура йовра кхераш». Йокъал оттача хана гонахьарча кхаьллашкара нах Елти-Кертага ухаш хиннаб Даьлагара догӀа делхаш.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
*  
*  

ОагӀат:ГӀалгӀай элгацаши ердаши

## Литература
Дустара дожар

**Ду́стара до́жар** () — дожарашта юкъе бархӀлагӀа дожар да.
 
Дустара дожар гӀалгӀай меттала а нохчий меттала а дустара дожар да, цун тайп-тайпара цӀераш я. П. К. Услара «уступающий» аьннад цох, хӀаьта А. А. Шифнера *компаратив, экватив* аьннад. Дустара дожаре латтача цӀердешаша белгалду цхьа хӀама е саг тӀех е эшашагӀа хилар. Цар жоп лу: хьанал? сенал? яхача хаттарашта.
Дустара дожара чаккхенаш я -л, -ал: да — даьл, тай — таьл, лай — лаьл; къонах — къонахал, говр — говрал, истол — истолал, ниI — наӀарал   .

Предложенен юкъе дустара дожаре латтача цӀердешах кхоачам хул, масала: Тха кӀаьнкал дикагӀа йиӀиго деш.Ӏай бийсал дӀаьхагӀа ди хул.

Дустара дожар () да японхой метта юкъе а:その本は　辞典より 安い。— ер кинишка дарегӀа да дошлоргал; 兄は　もう　父より　背が　高いです。— воӀ даьл лакхагӀа ва.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

* 

* 

* 

ОагӀат:ГӀалгӀай мотт
ОагӀат:Дожараш
ОаршагӀе

**ОаршагӀе** () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀов, маьлхара кашамаш, селинг. ОаршагӀе улла лаьтта заповедни зона юкъедоагӀаш а Ӏаьдало тӀахьожам беш а да.

Административни лоархӀаш хилча ОаршагӀе «юрт» яха статус йолаш яц. Цунна гонахьара дуккха кхыйола пхьанаш мо хьакъоастаяь цхьан муниципальни кхоллама́ юкъейихьаяц из законагӀа.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «ОаршагӀе» оал. Эрсий меттала башх-башха яздеш нийслу: «Аршауг», «Аршаг».

## Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш *«[[село]]»* аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер ОаршагӀе яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш.

«Юрт» яха статус йолаш еце а, моттигерча шедоалдарах лаьца долча закона тӀа хьоахаяь еце а, из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

## Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл ОаршагӀе. Цхьорегара малхбузехьа 300 метр гаьна улл из.

### Сахьата оаса
ОаршагӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Тархьар
ОаршагӀе йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Г. Ф. Миллер, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин Д. Ю. Чахкиев, Т. Агиров.

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза йисса: йохаяь латташ 5 гӀат йола вӀови, 2 гӀалеи я, селинг а да. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀала хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай. Иштта, маьлхара каш а да ОаршагӀа. ГӀишлош XVIII-ча бӀаьшерага ехк Ӏилманхоша.

## Бахархой

## Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц ОаршагӀа.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
Тамариани

**Тамариани**, е **БӀехала чӀож** () — гӀалгӀай пхьа я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл.

Административни лоархӀаш хилча Тамариани ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг ЖӀайрах]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) хьалха «БӀехала чӀож» оалаш хиннад, тӀехьагӀа укхаза гуржий ба́ха хайша́ча хана Тамар паччахьа хьа́марагӀа цар «Тамариани» аьнна цӀи тилла́ хиннай укхох, из цӀи гӀалгӀашка а йисай. Эрсий меттала «Тамариани» язду .

## Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, ТӀаьрш статусах *«[[село]]»* я, *«[[сельское поселение Ольгети]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, ТӀаьрш ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ.

## Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Тамариани.  ЖӀайрахагара гӀинбухен-малхбузехьа 8 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча, ХӀирийченцарча доазонна йисте. Тамариани Тийрка аьтта берда тӀа улл.

### Сахьата оаса
Тамариани, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Тархьар
ГӀалгӀай мехках бахалехьа *БӀехала чӀож* яхаш хиннай ер юрт. 1944-ча шера юрта гуржий баха Ӏохувшабаь хиннаб. ГӀалгӀай Сибарера цӀабаьхкачул тӀехьагӀа гуржаша гӀалгӀай цӀенош юха дӀаденнад. Царна болча лерхӀамах гӀалгӀаша гуржий цӀи дӀайитай шоай юрта.

## Бахархой

## Инфраструктура
Юрта йисте карьер йоалл. Юрта цхьа урам ба «Водная» яхаш (Тийрка тӀа аларах)

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
Маршани

**Маршани** — абхазой аьлий тайпа. Маршаний цхьа дакъа ГӀалгӀай мехка хьал а дена, гӀалгӀаех дӀаийнад.

## ГӀалгӀай Мехкарбараш
XIX-гӀа бӀаьшере ший юкъага кхаьчача хана ГӀалгӀай Мехка пхьа леха хьалвена хиннав абхазой аьла Маршани Зураб. Цун воша даькъастен бӀун чу амал деш волаш цхьанне вийна хиннав. Аьлано ший воша вийна маьри дуэле а вийха́, чӀир лийхай. Цул тӀехьагӀа Анзорой тайпах сув хинна гӀаьбарте маьре йига́й цо. ХьоалчагӀа даьнначул тӀехьагӀа Абхазехьа юха дӀацӀаваха лаьрхӀа хиннав из, амма перекладнойшца цу тайпара никъ хьош чӀоагӀа хала а аьттув эшаш а хиннад. ЦӀабаха кийчлуча юкъа́ кхо воӀ ваьв цунна: КӀации — 1853-ча шера, Ӏасолтеи — 1855-ча шера, Хасолтеи — 1861-ча шера. 
Аьла Зураб ший дезалцеи сесагацеи Абхазехьа цӀаводача хана ший уст-йиша йолча дӀачуайтта хиннаб — уст-йиша Ачалкхе Малсаганаькъан эпсарга маьре хиннай. Малсаганаькъанга болаш аьла цамогаш а хинна, цига дӀаваьннав из. Зураба воккхагӀвола воӀ КӀаци тӀеман гӀулакхе а ваха́ эрсий-туркий тӀем тӀа да́къа лоацаш а волаш, Георге жӀаргий визза́ кавалер а хинна, эрсий паччахьа́ везаш а лоархӀаш а хиннав. ТӀом баьнначул тӀехьагӀа бизнес лелае волавеннав из: МагӀалбикера мехкадаьтта доаккхаш бурув те́ха́ моттиг ший доалахь а йолаш, Буро тӀа доккхий цӀенош а долаш боккха боахам а болаш хиннав из. Хьалхарча Паччахьалкхен думай доакъашхо хиннав из кхадж тасса бокъо а йолаш.

Ши воӀ хиннав цун: Беслани Мухьмади. Шаккхе воӀ эрсий-японхой тӀем тӀа да́къа а лоацаш, цул тӀехьагӀа Хьалхарча дунен тӀем тӀа цӀихеза хиннаб.
ГӀалгӀашта юкъе довзаш долча «Акхача дивизен» илле-гимна чу «Нас ведут в атаку храбрый Мерчули» яхача вувцар Маршани хиннав, цун тӀехьено хьаяхачох.

КхоалагӀа йоалаяьча сесаго ваьча Ӏасолтий ши воӀ хиннав: Мухарбики (1909—1971 шераш), Мухьмади (1912—2002 шераш). Мухарбик СибарегӀара цӀавенача хана денз Юкъерча Ачалкхе морсача хин заводе директор волаш болх беш хиннав. ХӀаьта Мухьмад аьлий цӀий доалаш хиларах деша аьттув болаш хиннавац лерттӀа, цудухьа ворхӀ шерара ишкол яьккхачул тӀехьагӀа цхьа юкъ а яьккха́ специальни дешар дийшад цо.

ЙӀаьхача юкъа́ Шолжа-ГӀалий тӀа консервий заводе болх беш хиннав из балхарча новкъосташа а кулгал дераша а лоархӀаш а волаш. Цо йоалаяьй инженер хиннача Коазой Бийбота Берса́ йоӀ Тамара йоалаяьй цо. Цун ши бер хиннад Маршани Мухьмада Бахьаудини Марети яхаш ши бер да цун. Бахьаудин ГӀалгӀай Мехка къахьегамеи социальни дегӀайоалаяреи министр волаш болх баь ва.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Маршани
Шолх

**Шолх** яхар массехк маӀан дола дош да:
* Шолх — ГӀалме шахьаре улла юрт ().
* Шолх (баьцовгӀа) — зиза тоха баьцовгӀа ()

ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
Шолх (юрт)

**Шолх**, е **Шолхи** (, ) — ГӀалме шахьаре улла юрт, цун административни юкъ.  

Цох латт Юрта хьисапе моттиг Шолхи

## Географи
Юрт ул ГӀалме шинна берда тӀа дӀа-са Бурох 3 км малхбоалехьа. Малхбузехьа Бурон микрошахьар йолча Планаех дӀахоттаеннай вӀаший шерлуш, иззамо хьал да гӀинбухехьа а — ЖӀайрахой-Юртацеи, ГӀалгӀай-Юртацеи.

## Тархьар
ХӀанз йолаш йола юрт йилла́раш гӀалгӀай ба XVIII-ча бӀаьшерен шоллагӀча даькъе. Цу хана Онгуштара а баьнна хьалбаьхка хиннаб уж, эрсаша оалачох Большие Ингуши яхача округера а баьнна Малые Ингуши яха округ йилла́й цар эрсий меттала *Шолхи* аьнна цӀи а тилла́.

1859-ча шера гӀазкхаша Шолха́ когаметта Шолжа чӀоагӀлений зӀанарах йола *Камбилеевская* яха станица йилла́й, 1867-ча шера из станица дӀа а яьккха́ *Тарский* яха отар хьадаьд цунна когаметта.

Ардара бетта хиннача социализма революци яьнначул тӀехьага 1922-ча шера отареи баьха́ гӀазкхий дӀакхолха а баь гӀалгӀай юха шоаш баьххача Ӏохувшабаьб.

1924-ча шера кӀимарса бетта 7-ча дийнахьа ший къаьнара цӀи — *Шолхи* эрсий меттала юха метта а оттаяь ГӀалгӀай автономе областа лоаттаме дӀаеннай (1936-ча шера оагӀой бетта 5-ча денгара денз Нохч-ГӀалгӀай автономе областа лоаттаме хиннай).

ГӀалгӀайи нохчийи мехках баьхачул тӀехьагӀа ХӀирий АССРа лоаттаме из дӀа а енна Шолха́ керда цӀи тиллай хӀираша — Карца́.

1963-ча шера Шолхе Ӏочуеннай хӀетта́ хьайоккхаяьча ГӀалме шахьара административни юкъ.

1965-ча шера РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума Амарца эрсий меттала Карца́ хинначара *Октябрьское* аьнна цӀи тиллай юрта́.

1992-ча шера лайчилла бетта чӀоагӀа хӀалакьхиннай юрт хӀираша оттадаьча хатаре. 1993-ча шера денз юрт меттаоттаеш дегӀайоалаеш я.

## Бахархой

; Къамашцара лоаттам
2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох:

Къулбаседа Кавказа крае 1926-ча шера хиннача хьисап деш нах дӀаязбарах:

## Экономика
Йоккхийча предприятех Шолхе я Консервий завод (болх беш яц), Шолхера кхачан комбинат, Тега фабрика (болх беш яц), «Аланхим» яхача моттигерча стадионе ФК «Автодор» 2010-ча шера «Беслан-ФАЮР» цӀагӀара матчаш дӀахьош хиннай.

## Инфраструктура
* ГӀалме шахьара администрация
* № 1 йола юкъера юкъара дешар лу ишкол,
* № 2 йола юкъера юкъара дешар лу ишкол
* Бери иллей ишкол;
* Берий исбахьален ишкол,
* Шахьара товшхала гӀала;
* Шахьара библиотека;
* Шахьара дарбанче;
* ГӀалме шахьара № 1 йола цӀи йоаю да́къа;
* Шахьара суд;
* Шахьара ЗАГС,
* Хицара станци (Ӏам)

## ЦӀихеза юртахой
* Калоев Олег Асланбекович — советий лоӀамеча кӀалтохарга бугӀа, Европани СССРеи чемпион.
* Плиев Грис Дзамболатович — советий хӀирий оазархои прозаики, таржамхои театра актёр.
* Тедеев Елкан Матвеевич — советий лоӀамеча кӀалтохарга бугӀа, Европай чемпион СССРа шолха чемпион. Халкъашта юкъерча класса лоӀамеча кӀалтохарга спорта говзанча.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* В Ингушетии начинается ликвидация мест компактного проживания беженцев
* Географические особенности расселения депортированных народов и процесс их реабилитации в СССР

ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш
ОагӀат:ХӀирийчен шахьара йовкъаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ЖӀайрахой-Юрт

**ЖӀайрахой-Юрт** (, ) — ГӀалме шахьаре улла юрт.

«Юрта хьисапе моттиг ЖӀайрахой-Юрт» яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я.

## Географи
Юрт улл ГӀалме аьрда берда тӀа, шахьара юкъ йолча Шолхех гӀинбухехьеи, Бурох 4 км гӀинбухен-малхбоалехьеи. Шолхецеи ГӀалгӀай-Юртацеи йисте хиларах цхьа юрт йолаш санна хьахоттаенна улл из.

## Тархьар
Юрт йилла́раш ДӀаьхача Къухера жӀайрахой ба — 1922-ча шера цигара а баьнна хӀанз ЖӀайрахой-Юрт уллача хайшаб чуранаькъани, лаьнанаькъани.

1944-ча шера *Нижнее Камбилеевское* аьнна цӀи а тилла́ ГӀалгӀай-Юрта () сельсоветага йилла́й ЖӀайрахой-Юрт. 1999-ча шера ардара бетта 26-ча дийнахь ХӀирийчен Халкъа Гуллама № 84/6 йолча чӀоагӀамца *Камбилеевское* яхаш хинна юрт юха а йийкъай ше хиннача ГӀалгӀай-Юрта́и эрсий меттала *Камбилеевское* цӀи йолаш, ЖӀайрахой-Юрта́и *Ир* цӀи йолаш.

Юрта боккха бохам хиннаб ХӀираша маьршача гӀалгӀашта даьча хатаре. Цу хана укх моттигашкара нах лечкъабеш, боабеш, сийзабоахаш хӀамаш леладаьд Ӏочуиха́ча гӀаьрахоша. Цу хана дукха гӀалгӀай дезалаш шоай фусамах а бе́ха дукхагӀча даькъе дӀабахаб Эрсечено оттадаьча доазонга диллача،  ГӀалгӀай Мехках лоархӀача лаьтташка шоай гаргара нах болча. ТӀеманцара хьал тийначул тӀехьагӀа а тӀехьа гӀалгӀай шоай фусамашка юха чубайтабац — дуккхача цӀеношка хӀирий хайшаб, Ӏаьдало цар галацарах де доацаш латташ да цу тайпара хьал.

2025-ча шера цхьан гӀалгӀачун васкетагӀа 32 шера́ духхьашха гӀалгӀа́ дӀавеллав къаьнарча гӀалгӀай кашамашка.

## Бахархой

; Къамашцара лоаттам
2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбарах:

## Инфраструктура
* Юртара администраци — Фидела Кастро урам, 4.
* Юкъера юкъара дешар тела ишкол
* Берий беш
* Спорт майда

## Экономика
* Дахча тоаду цех,
* Паччахьалкхен тика
* Йоккха вай заман оттамах яь дулха комбинат

## Белгалдаккхар
;Доашхамаш

;Бовхамаш

## Литература
* 

ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Къулбаседа Кавказера лоаман-металлурген институт

**Къулбаседа Кавказера лоаман-металлурген институт**  — Буро тӀара технически профила лакхера дешарче. Йиллай 1931-ча шера.

## Тархьар
Лакхера дешарче вӀашагӀъелла 1931-ча шера маьцхали бетта 26-ча дийнахь СССР Халкъан Боахама Лакхерча Совета №508 йолча амарца Къулбаседа Кавказера метталурген института къоарзача маьхий отделенен ларда тӀа **Къоарзача маьхий институт** () аьнна.

1933-ча шера СССР ЦИКо Къулбаседа Кавказера къоарзача маьхий института Типовой низам дӀачӀоагӀдаьд, цо яхачох институте ши факультет хиннай: лоаман-мӀани металлургени. 1934-ча шера института болхлой гӀонца СССРе духхьашха электролитни цинк хьадаккхара технологех пайда ийцаб. Хьадаьккха́ча 30 кийла йолча цинка хьокхам «Севкавцинк» яха фост а латташ Москве хьал а дена СССР Совнаркома тхьамада волча В. В. Куйбышева́ дӀакховдадаь хиннад.

1936-ча шера институте хьалхара лоаман инженераш дийша баьннаб — 17 саг. 1937-ча шера института́ керда цӀи еннай — **Буро тӀара къоарзача маьхий институт** — ().

Хьагучох, 1964-ча шера института керда цӀи еннай — **Къулбаседа Кавказера лоаман-металлурген институт** ().

Советий хана института массехк орден еннай.

1994-ча шера аьтинга бетта Эрсечен Лакхерча дешарах йолча паччахьалкхен комитето аттестацен экспертиза чакх ма яьккхинге амар даьд Къулбаседа Кавказерча лоаман-металлурген институтах Къулбаседа Кавказера паччахьалкхен технологически университет () аьнна цӀи тилларах.

2003-ча шера РФ Дешара Министерствон № 2110 йолча амарца университета цӀи хийцай — цу хана денз Къулбаседа Кавказера Лоаман-Металлуриген Институт (Паччахьалкхен Технологически Университет) яхаш я из ().

2021-ча шера тов бетта 4-ча дийнахьа СКГМИ (ГТУ) Россе Федерацен Президент волча В. В. Путина Баркал оала каьхат деннад.

## Факультеташ
• Лоаман-металлургически ()
• Электромеханически факультет ()
• Архитектуран-гӀишлонхой факультет ()
• Хоама технологийи электорнни технологийи факультет ()
• Экономикан факультет ()
• Юридически факультет ()
• Заочни дешара факультет ()
• Вуза́ хьалхагӀарча кийчон ()

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* 
* Официальный сайт СКГМИ (ГТУ)
* Официальный сайт Научного центра СКГМИ (ГТУ)
* Вестник СКГМИ — университетская газета (ГТУ)
* Официальный сайт Научно-технической библиотеки СКГМИ (ГТУ)

ОагӀат:Къулбаседа Кавказера лоаман-металлурген институт
ОагӀат:Эрсечен лакхера технически дешарченаш
ОагӀат:Металлурген вузаш
ОагӀат:Хьахиннад 1931 шера Эрсече
ГӀалгӀай Мехка паччахьалкхен архива гӀулакх

**ГӀалгӀай мехка паччахьалкхен архива гӀулакх** () — Магасе йоалла 1993-ча шера йилла Россе архива учреждени. ГӀалгӀайче хьакъаьстачул тӀехьагӀа хьахиннай, цкъарчоа ший фонд а йоацаш — из гулъеш лоадам бола дакъа лаьцар архива хьалха директор хинна МутаӀаланаькъан Хьажабийкара Темарлан ва.

## Тархьар
1993-ча шера кӀимарса бетта 19-ча дийнахьа ГӀалгӀайчен президент хиннача Овшанаькъан Султана Руслана №227 йолча амарца ГӀалгӀай Мехка архив гӀулакха паччахьалкхен комитет вӀашагӀъеллай, тӀехьагӀа ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен архива гӀулакх хьадаьд цох. Архив хьаеча хана ший каьхаш долаш ба́за хиннаяц цун: е Нохч-ГӀалгӀайчен архивах хӀама а кхаьча́ хиннаяц цунна, е архив лоаттае гӀишло а хиннаяц, е болхговзал йола болхлой а хиннабац.

Архив къахьегаш хиннай ГӀалгӀай Мехка тархьарах дола каьхаташ меттаоттадеш. 1997-ча шера архива директор волча тархьархочо МутаӀаланаькъан Темарлана къахьегарца Росархива коллегес лаьрхӀа хиннад Эрсечен массайолча федеральни архиваш ГӀалгӀайчен архива фонд вӀашагӀйолла гӀо де. Цу хӀаманна тӀагӀолла 1990-гӀа шераш чакхдоаллаш — 2000-гӀа шераш долалуш хиннача хана эзараш-эзараш каьхаташ шолхадаьхад юххера ГӀалгӀайчен тархьарах йолча архивалла этта́ долча.

2008—2010-ча шерашка ГӀалгӀайчен архива фонд меттаоттаярах йола региональни целевой программа тӀаийца хиннай, из чакхйоаккхаш боккха болх дӀабихьаб Эрсечен а цхьан даькхе Казахехьен а каьхаташ ксероксаца шолха а доахаш оцифровка а еш. Цу хана денз тайп-тайпара программаш йолх иштта шолхадоахаш каьхаташ.

2000-ча шерашка архива́ керда гӀишлош дӀаеннай Наьсареи Магасеи.

## Кулгалхой

* 1993—1996: Чахкенаькъан Ахьмада Башир
* 1996—1999: МутаӀаланаькъан Хьажабийкара Темарлан
* 1999—2003: Куркъанаькъан Хьусена Марет
* 2003—2009: Котаганаькъан Мухьмада Мадина
* 2009—2014: Султиганаькъан Мухьмада Гирихан
* 2014—2016: Кхоартой Мусай Мухьмад
* ?—: Тоачанаькъан Махьмуда ИбрахӀим

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* 
* Список фондов на 2022 год 

ОагӀат:1993-гӀа шу ГӀалгӀайче
ОагӀат:Хьахиннад 1993 шера Эрсече
ОагӀат:1993 шера йийхка организацеш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен товшхал
ОагӀат:Россе Федерацен субъектий архиваш
Марзабиканаькъан Абубакара ИбрахӀим

**Марзабиканаькъан Абукара ИбрахӀим** (, 1937 шера ноябрь бетта 19 ди — 2016 шера июнь бетта 22 ди.) — гӀалгӀай лор-травматолог, лорий Ӏилмай доктор, профессор. ГӀалгӀай паччахьалкхен университета госпитальни хирурге кафедра кулгалхо хиннав; ГӀалгӀай Мехка дукха дика хӀамаш карагӀдийна лор .

## Биографи
ИбрахӀим ваьв ГӀалме шахьаре улача Шолхе 1937-ча шера лайчилла бетта 19-ча дийнахь. 1965-ча шера ХӀирий лорий институт яьккхай цо. 1965—1966-ча шерашка МагӀалбикерча пхьен дарбанче болх беш хиннав из хирург волаш, хӀаьта 1966—1969-ча шерашка — Наьсарен шахьара юкъерча дарбанче болх баьб хирурги керттерча лора дарбан даькъе когаметтаоттари волаш. 1969—1971-ча шерашка хӀирий институте клинически ординатура йоаккхаш хиннав. 1971—1979-ча шерашка Буро тӀарча сихача гӀон клинически дарбанчен травматологе отделене клинически ординатор волаш болх баьб. 1978 шерагара денз лорий Ӏилмай кандидат ва. 1979—1982-ча шерашка Алжире болх баьб, цул тӀехьагӀа итт шера ше хьалха клинически ординатор волаш болх баьча Буро тӀарча сихача гӀон дарбанчен лор-травматолог хиннав, царех хьалхара бархӀ шу цо даьккхад керттера лор волаш, вож ши шу — керттерча лора когаметтаоттар волаш. 1 Буро тӀарча ЦКБ керттера лор хиннав. 1983 шера эггара хьалха Алжирера ше хьаенача ференгий протез оттаеш операци дӀайихьай. 1992 шерагара денз кхалхалца ИРКБ травматологе отделене кулгалхо хиннав. 

Россе хирургий юкъарлен доакъашхо хиннав.

ГӀалгӀай паччахьалкхен университете хьехаш хиннав ИбрахӀим — из йилла́ча хана денз госпитальни хирурге кафедра кулгалхо волаш къахьийгад цо. Студенташта травмотологии ортопедии хьехаш хиннав, иштта тӀеман-арара хирурги а бохамий лорал а хьийхад.

Лорий Ӏилмай доктор хиннав. ГӀалгӀай Мехка УнахцӀено лораяра министерствон керттера травматолог хиннав. ГӀлгӀайчен мехкдаьн экономикацарча совета доакъашхо хиннав.

## СовгӀаташ
* ГӀалгӀай Мехка дукха дика хӀамаш карагӀдийна лор 
* ГӀалгӀай Мехка дукха дика хӀамаш карагӀдийна Ӏилман къахьегамхо.

## ЛоархӀаме факташ
* Хьалхара гӀалгӀай лор-профессор хиннав.
* Маьтлоама тӀа тӀаваьнна хиннав.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* Ушёл из жизни врач-травматолог Ибрагим Мурзабеков. Статья на bakdar.org

ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилман болхлой
ОагӀат:ГӀалгӀай паччахьалкхен университета болхлой
ОагӀат:Кхелхаб Илдарха-ГӀалий тӀа
ОагӀат:Марзабиканаькъан
ОагӀат:ГӀалгӀай лораш
ОагӀат:Нах алапатах
Комгарон

**Комгарон** яхар шин гӀалгӀай юрта эрсий метта цӀи я:
* Товзан-Юрт (Комгарон)
* Шолжа-Юрт (Комгарон-2)

Уж ши юрт цхьанате́ха́ я Ӏаьдалга диллача.
Товзан-Юрт

**Товзан-Юрт**, **Товзан-Юхе** (, ) — ГӀалме шахьаре ула юрт. Таханара *Комгарон* шин даькъах латт — шин гӀалгӀай юртах: *Товзан-Юртах* шийхи, *[[Шолжа-Юрт]]ахи*.

«Товзан-Юрта юрта хьисапе моттиг» яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала юрт *Товзан-Юрт* е *Товзан-Юхе* яхаш я.

Эрсий меттала *Комгарон* яхаш я, хьалха гӀалгӀай меттала мо *Таузен-Юрт* яхаш хиннай *село*.

## Географи
Юрт улл ГӀалме шахьара зӀилбухен-малхбоалехьарча даькъе, Шолжа аьтта берда тӀа, цох эрсий меттала *Белая Речка* яха кхетача моттига́ духьал. Юрт шахьара юкъ йолча Шолхех 12 км зӀилбухен-малхбоалехьеи, Бурох малхбоалехьа 18 км гаьнеи. 

Товзан-Юртал малхбоалехьа Шолжа-Юрт улл, малхбузехьа — Ахкий-Юрт. Юрта йисте, зӀилбухехьа Къулбаседа Кавказерча РФ МВД чурча бӀун дешара юкъарче я.

## Тархьар

1874-ча шера Тийрка гӀазкхий зӀанарера гӀазкхий Ӏохайшаб хӀанз юрт уллача *Аки-Юртовская* яхаш цӀи йолаш станица а йилла́.
1908-ча шера гӀазкхаша къаьнара цӀи *Воронцово-Дашковски* яхачох хийцай.

1920-гӀа шераш долалуш кхыча юххьанца гӀалгӀай хиннача юрташкара мо гӀазкхий арабаьхаб, юрта́ Таузен-Юрт аьнна цӀи тиллай, тӀаккха гӀалгӀай Ӏохайшаб цига ГӀалгӀай автономе областа́ юкъе а яха́.

1944-ча шера гӀалгӀайи нохчийи СибарегӀа Ӏобахийтачул тӀехьагӀа ХӀирий АССРа доалахь дӀа а енна *Комгарон* аьнна цӀи тиллай.

1973-ча шера Товзан-Юртах иштта Шолжа-Юрт хьа а те́ха́ цхьа юрт хьаяьй царех.

## Инфраструктура
* Товшхала цӀенош
* Юкъера юкъара дешар тела ишкол
* Лорий амбулатори

## Бахархой

; Къамашцара лоаттам
Ерригроссе 2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох:

## Белгалдаккхар

## Литература
; Дошлоргаш
* 
* 
; Ӏилман балхаш
* 

ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш
ТӀаьрша аре

**ТӀаьрша аре**, **Тарса аре** (Тарс-аре) () — Къулбаседа Кавказа юкъерча даькъе Хьунаш йолчеи Чхараш йолчеи довкъашта юкъе форда тӀехенал 750—900 метр лакхагӀа ула чукхийттаче. ДаьгӀен оалача дукъа чукхийтта моттиг я из. Гобаьккха шера гӀа дола хьунаш я попи пхаьни ягӀаш. Арен микромехкала экам оттабу *сов тӀаьдадар* аьнна (шера́ 850 мм а, дукхагӀа йоачан). В западной части котловины — залежи торфа.

ТӀаьрша арен доазув деррига таханарча ГӀалме шахьара гӀайна́ чухьа нийслу. Цу ара улл Онгушт (вахаш 2,5 эзар саг хӀиреи, гӀалгӀаи волаш), Эрсечен Духьалъоттара министерствон полигони. ТӀаьрша ара бо́даш ши машений никъ ба: ТӀаьрша шоссе малхбузехьареи (Буро тӀара), ГӀалмеца Шолхе́ бо́даш бола никъи.

ТӀаьрша аре гӀалгӀай хьахиннача моттигех лоархӀ. Ишта, масала, Наьсаре йилла́ хьалхагӀа Ӏохайшараш ТӀаьрша арера онгуштахой хиннаб.

1977-ча шера ТӀаьрша ара оахкамаш деча катакомбай хьисапе дола кашамаш корадаьд ала́ной заман (вай заман VIII—IX-ча бӀаьшерага дийхкад, цар чу хиннача Ӏарбий ахчага а хьежа́), цул йоккхагӀа хиннача Даргавсера кашамашка кораяь артефакташ мо артефакташ а кораяьй цу чу.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ХӀирийчен географи
ОагӀат:ГӀалгӀайчен географи
Бацой мотт

**Ба́цой мотт** () — Бацой къаман мотт ,дукхагӏа Земо-Алван юрте Ахмета муниципалитете Кахети  Гуржехье чу бувца из . Бацой мотт бувцаш 3000 саг  ва (2007 шера лаьрха). Бацой мотт — из Нахан мотт ба; царна чур дохӏув оттабаь Вайнаьх метташ ба, уж бувцаш бараш — ГӀалгӀайе Нохчийе — Кавказан дехь оагӏара бахаш. Бацой мотт чӏогӏа Гуржи мотто дӏалаьца ба , хӏанз Гурже моттанза дӏабоалаш латт из.
Ат-Тавбат

## Чулоацам
Ат-Товбат яха сурат цаӀ мара дац бисмала тӀара ца долалуш.

Сурат долалуча АллахӀ мушрикех цӀенвалар дувц. Сурата чу бувцаш ба биъ хьарам бутт: гӀозот де йиш ца хилар а, мушрикашца баь барт кхоачашбе безаш хилар а, цар из шоаш дохадаллалца; иштта барт бохабаьчунца тӀом бе безалга а. Сурата тӀа дувц АллахӀа гарга гӀоргволаш цунца им дилла дезилга. АллахӀаи цун элчаннеи ﷺ мутӀахьа а хинна, уж массадолча хӀамах дезагӀа сага хиллалца цун иман кхоачаш хургдоацилга а хьоахаду.

АллахӀа йоах куралои сонтало АллахӀагара толам гаьна боаккхилга. Цу сурата тӀа дувц мушрикаш Хьарам маьждиге чубовла йиш йоацилга, уж бӀеха хиларах.

Хьарам бутт массаб а дувц сурата тӀа, иштта гӀоазот кхайкадича, цу сахьате аравала везилга а дувц. Цул тӀехьагӀа цхьа моллагӀа дола бахьан бахьан долаш гӀоазот ца дераш бувц, дита цӀенош хьоахаду. ГӀоазот кхайкадича питамаши цӀури юкъеболла гӀерташ бола мунафикъ нах а бувц. Мунафикъ наха дола таӀазар а хьоахадеш да укхаза: пайхамаро царна тӀера ламаз дергдац.

Цул тӀехьагӀа тӀем тӀа да́къа ца лоацаш Ӏе йиш йола бахьанаш дувц. Укхаза бувц Мадданенна гаьна доацаш бахаш бола акха Ӏарбий, бадой, цар шоаш им дилла дале, цун шарӀанна мутӀахьбийрза бале, АллахӀа элчанна ﷺ тӀехьа ца базаш уж Ӏе йиш йолаш боацилга гӀоазоте а. 

Ат-Тавбата тӀа дувц наьха хьалаш, цар иман. Мунафикъаша даьла духьа а доацаш ислама духьала маьждиг мишта деттад а дувц — из цар детта хиннад бусалба наха Пайхамара ﷺ детта маьждиг дутаргдолаш.

Иштта боккъонца им дилла бола нах бувц, пайхамара ﷺ оагӀув а лаьца гӀоазот ца деш а Ӏийнна, цул тӀехьагӀа тоба даь кхоъ а вувц, иштта цар тоба АллахӀа къоабалдаьлга а дувц. Цул тӀехьагӀа АллахӀа аяташ десса наьха хьал дувц. Юххера Китаб наха доаржадергдолаш АллахӀа Мухьаммад ﷺ хержалга а дувц, им диллача нахаца кӀаьда къахетаме а волаш. Сурат чакхдоалл кераста нах дӀаберзе а, таваккал де дезаш хиларца — цхьан АллахӀаца кхоачам а хинна, цунна беррига болх дӀатӀабилларца.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀоазот
Кавказера раса

**Кавка́зера ра́са** (), таханарча дийнахьа дукхагӀа лелаю цӀи  **Европео́идий ра́са** я (*Европео́идная ра́са*); кхы а оал **Евразера раса** (*еврази́йская раса*) — Европеи, Гаргарча Азеи, Къулбаседа Африкеи Сийлахь-Доккхий географе хьаделларий зама кхаччалца яьржа раса.

«Кавказера раса» (, ) яха термин белгалъяьр ва цӀихеза немций Ӏилманхо — Иоганн Фридрих Блуменбах. Цун хетар «Кавказ — адамле хьадаьнна моттиг» я. Кавказе дахаш дола къамаш цӀийца эггара цӀенагӀа да аьнна яздаьд цо. Таханарча дийнахьа *Caucasian* яха термин ингалсий метта дӀачӀоагӀъеннай цу расах бола нах белгалбоахаш (масала, IAFD база чу) .

Европеоидаш иштта бахаш ба ЗӀилбухрча Азе доккхагӀча даькъе (Пакистане, Къулбаседа ХӀиндийче, Бангладеше), иштта цхьандаькъе Юкъерча Азен оазисашка. ТӀехьагӀа европеоидаш шерра дӀахьахайшаб ГӀинбухерча Америкеи ЗӀилбухерча Америкеи, ЗӀилбухерча Африкеи Австралеи.

Кавказера раса, е вешта аьлча, Европеоидни раса, эггара дукхагӀа нах чулоаца раса я Лаьтта тӀа (дунен охлой 40 % гаргга).

;КӀалтоабаш
Европеодий расо массехк тоабаш чулоац:
Малхбузерча, Юкъерча, ЗӀилбухерча Европеи, Къулбаседа Африкеи:

* Нордидаш
* Альпашкара тайпа
* Фа́лера тайпа
* Балканой-кавказера раса
* Динарера тайпа
* Лаьттан Юкъерча фордйистера раса
* Ориентальни раса
* Борребю
* Брюннаш
* Понтий кӀалтайпа

Малхбоалерча Европеи Азеи:

* Нордидаш
* КӀайча фордан-балтий раса
* Малхбоален-балтий раса
* Балканой-кавказера раса
* Къаспий кӀалтайпа
* Понтий кӀалтайпа
* Динарера тайпа
* Эрмалой тайпа
* Ориентальни раса
* Альпашкара тайпа
* **[[Кавкасионский тип|Кавказера тайпа]]**
* Памира-ферганера раса

## Терминий тархьар

### Европеоидий раса
«Европеоид» ( яха Ӏилман термин, ) хьахиннай «европахо» яха доши «тара» яха маӀан дола «-оид» яха  суффикси цхьантохарца.

### Кавказоидий раса
«Кавказера раса» (, ) яха термин белгалъяьр ва цӀихеза немций Ӏилманхо — Иоганн Фридрих Блуменбах. Цун хетар «Кавказ — адамле хьадаьнна моттиг» я. Кавказе дахаш дола къамаш цӀийца эггара цӀенагӀа да аьнна яздаьд цо. Таханарча дийнахьа *Caucasian* яха термин ингалсий метта дӀачӀоагӀъеннай цу расах бола нах белгалбоахаш (масала, IAFD база чу).

Таханарча Ӏилмано юхато́х Блубенбаха гипотеза («эстетикацара» критереш тӀа йилла́ йола). Адамле хьахинна моттиг Кавказера а йоацаш Африке хьахиннад яхаш да хӀанзара Ӏилма.

### Лаьттан Юкъерча форда раса
XIX-ча бӀаьшера каст-каста хулаш дола вӀашагӀъэ́дар-тувладар хилар цахилийта Ф. Мюллера кхыйола термин хьийхай — «Лаьттан Юкъерча форда раса» (), цу расах дола къамаш дегӀадаьхка́д Лаьттан Юкъерча фордйисте. Из термин кот а яьнна массаболча этнологаш аллал лелаеш хиннай массане XIX бӀаьшу чакхдоалаш Блуменбаха термин Ӏилман балхашка лела ца яллал, амма хӀанз «Лаьттан Юкъерча форда раса» яха термин европеоидий раса́ юкъе йодаш йолча.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*
Пхьа (цӀий хьарчар)

**Пхьа** *(ба)* — наьха саг вийна, цӀий хьарчар дар. ГӀалгӀай ӀаьдалагӀа маьрена пхьа хьерчача, е довхоша пхьа ле́хаш (чӀир лехаш) ву из, е шоаш раьза хуле, маьречо хьелам а луш, пхьа бут. Пхьа хьерчача, бӀаррча тайпаш шоайла дов долаш овтт. 

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀай товшхал
Гуржий мотт

**Гуржий мотт** (ше цӀи — *ქართული ენა*, ) — гуржий къаман мотт ба. Гуржий мехка паччахьалкхен мотт ба.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Гуржехье
ОагӀат:Метташи диалекташи алапатах
Горчханаькъан Къурейша Темарлан

**Горчханаькъан Къурейша Тамерлан** (; ) — советийи Россеи лор-травматолог, ГӀалгӀай Мехка могашал лораяреи социальни гӀодареи министр.

## Биографи
Горчханаькъан Къурейша Тамерлан ваьв 1932-ча шера Къулбаседа Кавказе ГӀалгӀай автономе областе. Къамах гӀалгӀа ва.

ЗӀамига волча хана 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа ГӀалгӀай къам мехках доаккхача хана из шоай гаргарча нахаца Казахехьа Ӏовигав, цига да, нана доацаш висав из.

Цо дийша йистеяькхай Карагандера лорий институт.

1960-ча шера денз болх беш хиннав Нохч-ГӀалгӀай АССР Наьсарен шахьаре травтатолог волаш, тӀехьагӀо — дарбанчен керттерча лора когаметтаоттар волаш.

Цо болх баьб Курганерча академика Илизарова Г. А. цӀерагӀа йолча экспериментальнии клиническии ортопедеи травматологеи Ӏилман-тохкама институте.

Дукха болх беш хиннав Шолжа-ГӀалий тӀа. ТӀехьагӀо из кулгал деш хиннав республика поликлинике, Наьсарерча клинически дарбанче керттера лор хиннав.

1994-ча шера маьцхали бетта 20-ча дийнахьа — ГӀалгӀай Мехка могашал лораяреи социальни гӀодареи министр, цу дарже цо болх баьб кхо шу совгӀа.

Горчханаькъан Къурейша Тамерлан 1994-ча шера оагӀой бетта 11-ча дийнахьа Нохчий мехка эрсечен бӀу чубийрзача хана машенаца духьалваьнна хиннав, Шолжа-ГӀалий тӀа уж Ӏочу ца бахийта. БӀухоша из човнаш яь, лозаваь новкъа витав, иштта човхаяьй цун машен а, танк тӀехьаяьккха оагӀув лозабеш. Горчханаькъан Тамерлан инфаркт миокарда хинна дарбанче вигав, цхьабакъда дарбанче дӀакхаьчавац, новкъа веннав. Цу дийнахьа дӀавеллав из.

## Дагалоацам

Цун цӀерагӀа Нохчий Мехка Ведана шахьаре МехкатӀе яхача юрта 2017-ча шера «Тамерлана гӀала» аьнна цӀи яьккха сийленг хьалдаьд нохч-гӀалгӀай гӀалан хьисапе. ГӀала лакха я 22 метр. Ларда шорол — 7 метр. ГӀалий 6-ча гӀата тӀа тайп-тайпарча заман тархьара экспозицеш я хьокха оттаяь. ГӀишло йоттача кулгал деш хиннав Исалдибиров Далхалд. Сийленг дотта дагадехар ва тархьара Ӏилмай кандидат Нунуев СаӀид-Хьамзат.

## Дезал
Саг йоалаяь хиннав, виъ дезалхо хиннав:
* ЙоӀ Горчханаькъан Тамара (яьй 1959), ГБУЗ «Пхьен поликлиника» керттера лор, Наьсаре
* ВоӀ Мухьмад (1964—1992), из вийннав гӀалгӀашца хӀирий къовсабеннача хана. 1992-ча шера ардара бетта 31-ча дийнахьа мединститута общежите шийцарча новкъостаца ЦӀолой Мустафайца дӀалаьцав, цул тӀехьагӀа вийннав.
* ВоӀ Беслан
* воӀ (ваьв 1984)

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Травматологи
ОагӀат:ГӀалгӀайчен министраш
Эса чӀож

**Эса чӀож** () — гӀалгӀай лоамара ЖӀайраха шахьаре Эс додача улла чӀож. Эса долалу Гуржехьа Доккхача Кавказа довкъа орца тӀара, тӀакка чхарашта юкъегӀолла аьли а деш ӀокӀаладоагӀа. Эса чӀоже хиннай ГӀалгӀай Коашке — гӀалгӀай лоам хьалводача доаллаш хинна зоврков. Цунна хьалмагӀаваьлча хӀанзара Россе зоврков латт, цунна чакх паспорт долаш мара воалалац.

ЧӀоже гӀолла асфальт теха шаьра никъ улл диъ тӀий а тилла́ — го́ла етташ до́да Эс наькъал аьрдехьа а аьттехьа а дӀачу-хьачу нийслу.

## Географи
Эса чӀоже яда тайп-тайпара моттигаш, царех я: Пхьуй, Хьайрах, ТхьабӀа-Ерда, Гасар-ЦӀенге (Исмейл-ЦӀенге), ГератӀе, ТӀаргам, Эрш, Пхьабоала-Баьре-ГӀала, Гаьгий гӀала, МагӀара Оалкам, ЭгӀара Оалкам, Мужече, Галашке, Алхасте, дӀахо ГӀажара-Юрта кхоачача атагӀе геттара шер а ялийя, чӀож лохъяле дӀайоалл — цигахь я балте (чӀож йолалу моттиг).

### Сурт оттадар

«Тхо, юххера, готтача аьлега гӀолла „Ассай“ е „Арай“ (Эс) атагӀа ӀокӀалдайлар… Из атагӀе сона Кавказе мел яйнарел хозагӀа я. Листта́ча гаьний гӀаьнаша босенаш хьалъюз, кӀай кӀирах латт чхараш тайп-тайпарча баьцех хьакъед, тӀаккха къувкъаш дола Эс къайладоахача теркача гаьний бовхьамел лакхагӀа бӀарг гаьнна дӀабода — хьаьнача ара, гӀинбухерча анайисте довкъо къайладоаккхаш долча»

## Земе йола моттигаш
Эса чӀоже хьалха *«Кхо чурт»* лаьттад Галашкара лоам хьалчуводача.
Иштта Аьрш а да чӀоже никъйисте латташ, уллув кӀа́ла́ улг а теха — Наьсарен округа хьаким хинна Георгий Андронников яха аьла венна моттиг я из. 1910-ча шера тов бетта 20-ча дийнахьа ший милисхой ордингаца Эса чӀоже лечкъаш хинна нохчий эбарг ГӀузмакъий Заьлмаха ла́ца араваьнна хиннав из. Цига хила дехьа воалаш кӀийленна хайша́ ба́гӀача эбаргашта тӀа а кхаьча, массехк сахьата баьча тӀем тӀа йис саг вийннав, ротмистр Андронников а цунна никъ хьехаш уллув баьнна моттигера нах а болаш. Тешаша тӀехьагӀа дувцар Ӏоиха́ча цӀево Эс цӀе даьдар яхаш.

Оалкама гаьна доацаш ЦӀорха́ кӀеззига хьалмагӀавоаллаше «Вахара никъ» () яхаш мемориал латт 1992-ча шера хиннача хатара́ хетадаь. Эса чӀоже гӀолла тӀемах байдда массехк бӀаь гӀалгӀа ве́ха́ чакхваьнна хиннав, чӀожерча наха шоашка чу а буташ.

Цхьаькха цхьа комплекс йоалл Оалкама никъйисте. Цига хьаст а тоабаь бархӀ гуржий къонахчун эрсий а гуржий а меттала цӀи Ӏо тӀа а язъеш Ӏаьржа шакӀа Ӏаькъаш я гӀандаш уллув а латташ. Из де́гӀад 1994-ча маьтсела 26-ча дийнахь бовзаш боацача зуламхоша кавказа дехьа автомагистраль юллаш хиннача гуржий бархӀ болхлочоа. ГӀалгӀай Мехкара Гуржехьа керда никъ хила безаш бар из ГӀалгӀай наькъа́ нийсса.

## Белгалдаккхар

## Литература

* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен чӀожаш
ОагӀат:Гуржехьен чӀожаш
ГӀалгӀай ТӀема-Гуржий наькъ тӀа къоала ахар

## Введение
Военно-Грузинская дорога являлась важной транспортной артерией, связывающей Россию с Закавказьем . Дорога проходила через районы, населённые ингушами, что делало её объектом нападений .

## Основная часть
### Исторические предпосылки
Российская империя с конца XVIII века стремилась утвердить своё влияние на Кавказе . Ингуши активно сопротивлялись экспансии, защищая свои земли от военных действий . Военно-Грузинская дорога, как важный стратегический объект, регулярно становилась целью атак горцев .

### Особенности набегов
Набеги ингушей на дорогу были хорошо организованы и направлены против военных колонн и караванов . Эти действия подрывали российские планы по закреплению контроля над регионом . Историки отмечают, что подобные акции не были случайными, а служили частью общей стратегии сопротивления .

## Результаты и последствия
Для защиты дороги российская армия строила укрепления и форты . Тем не менее, набеги продолжались вплоть до середины XIX века . Эти события оказали значительное влияние на развитие российско-кавказских отношений .

## Заключение
Набеги ингушей на Военно-Грузинскую дорогу были ярким примером сопротивления горских народов российской экспансии . Они сыграли важную роль в истории Кавказа, оставив след в источниках того времени .

## Примечания


## Литература
Фуртовгера хурхал

**Фуртоугера хурхал** () — ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре доалла хурхал. Из доаллача моттигах **Хурхалче** оал. Доккхалах шоллагӀа дола хурхал да ГӀалгӀайче Аьга чӀожерча хурхала тӀехьа. 12 метр лакха да из. Форда тӀехе тӀара лакхал 1380 м я.

Кистий чӀож йолалуча доалл Фуртовгера хурхал ЖӀайраха шахьаре, Маьтлоама лохе, Фуртовгал хьалмагӀаваьлча 1 км лакхагӀа. ЗӀилбухен-малхбузехьа шахьара юкъ йола ЖӀайрах улл. Фуртовгера хурхал хьахул *Гӏалгӏай-чӀожа хий* яхача додача хих, из ше лаьтта кӀалхарча хитоатолех а, дашаш ӀодоагӀача хих а хьахул.

## Тархьар
Хурхалче фуртовгахоша жа-доахана хий меладеш а хиннад, цига бераш лувчаш хиннад.

1880 шера кӀимарса бетта Фуртоугера хурхал долча вена хиннав геологе экспедицен керте а латташ хинна цӀихеза эрсий Ӏилманхо . Мехкадаьтта даккхара а из кийчдеш чакхдаккхара а гӀулакх тохкаш Ӏилманхо Кавказе ихав.Ишта, цкъа цу гӀулакха венача хана цун Ӏами а новкъост а волаш, паччахьалкхен гӀулакх деш хиннача, воккхагӀа волча хьехамчо Оахаранаькъан СаӀадала тӀаийца хиннав из Фуртоуге.

ГӀалгӀай Республика ди дездеча дийнахьа Оахаранаькъан тайпан наха а ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьара администраце а Фуртовга администраце а соцам баьб хурхал юхе Д. И. Менделеева хетадаь мемориальни улг оттаде а цун хьамарагӀа хурхалах цӀи тилла а. Цу хана денз Фуртоугера хурхал Д. И. Менделеева цӀерагӀа да.

## Хьажа иштта
* Лаьжгера хурхал
* Эка-ЧӀожера хурхал

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен хурхалаш
ОагӀат:ЖӀайраха шахьар
ОагӀат:Терека бассейн
Эга чӀожера хурхал

**[[Эги-чож|Эга чӀожера]] хурхал** () — ГӀалгӀай Мехка доккхагӀа дола хурхал. 37 метр лакхеи, 7 метр шереи да. Форда тӀехе тӀара лакхал 1000 м я.

Шолжа шахьаре доалл Эга чӀож Эса чӀожах кхетача, шин Оалкамал зӀилбухехьа. Хурхал ши лагӀа долаш да, Эсах кхетача хин аьрда оагӀон тӀа доаллаш.

## См. также
* Лаьжгера хурхал
* Фуртовгера хурхал

## Примечания

## Ссылки
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен хурхалаш