open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ЖӀаргахой

**ЖӀаргахой** *(ба)* () — жӀаргахой ди лелабеш бола нах.

## ХӀанзарча жӀаргахой социале куц

Вай хана 2,3  миркха жӀаргахо вáх, берригача 232 мехка зе йиш а йолаш. ДукхагӀа мел бола жӀаргахой (64%) пхьанашка (гӀалашка) бах. ЖӀаргахой юкъера ха - 30 шу да.

## ТӀатовжамаш
Бусалбаш

**Бусалба саг** е **бусалба** *(ва)*, *дукх.т.* **бусалба нах** е **бусалбаш** *(ба)* (,  [*муслим*], кхалсагах:  [*муслима(т)*]) — ислама тӀехьава́зар; ислам леладеш вола саг.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Ислама терминаш
КӀолх (маӀанаш)

**КӀолх** *(я)* (,  ←  — *никакой*) маӀанаш хул:

## Математика чу
* КӀолх (таьрахь) — из тӀатехача а тӀерадаьккхача а цхьаккха таьрахь хувца ца долийта таьрахь да.
* КӀолх (дагарг) — дагарг «0» лелаю таьрахьа йоаца разряд белагалйоаккхаргйолаш, масала, десятични дагардара ража чу.

## Ӏилмеи техникеи
* «Ноль» — один из двух проводов (второй — т. н. «фаза»), по которым переменный ток передаётся к потребителю от распределительного щита или подстанции в однофазной сети.

## Фильмаш
* «Ноль» () — американский короткометражный анимационный фильм (2006 г.)
* «Ноль» — российский фильм ужасов (2010 г.)
* «Ноль» — российский криминальный фильм (2017 г.)

## Кхыдола маӀанаш
* Ноль (группа) — российская рок-группа.
* Под ноль (причёска) — полное сбривание всех волос с головы.
* 0 (альбом) — альбом исландской группы Low Roar.

## Хьажа иштта
* Нуль
* NULL
* O
* Зеро
* Ноли (маӀанаш)
* Нолль

## ТӀатовжамаш
Эрз

**Эрз** *ба* (, ) — дукха шерашка дахача а цхьан шера дахача а баьцовгӀий ваьр я Шарша дезала чура.

## ТӀатовжамаш
Дитрих, Альберт-Готтфрид

**А́льберт Го́ттфрид Ди́трих** (, 1795—1856) — немций ботаник, миколог.

Дитрих Берлина Ботанически бéша (:de:Botanischer Garten und Botanisches Museum Berlin-Dahlem) куратор хиннав, иштта хьехархо хиннав бешлелаяра ишколе Шёнеберг яхача пхье.

Кристоф Фридрихом Отто яхача Ӏилманхочунца цхьана «Allgemeine Gartenzeitung» издател хиннав.

## Къахьегамаш
* *Terminologie der phanerogamischen Pflanzen ...*, 1829
* *Flora regni borussici*, 1833–1844

## ТӀатовжамаш
ГӀумкий мотт

**ГӀумкий мотт** (ший цӀи — *къумукъ тил, qumuq til*) —  гӀумкаша лебу мотт. Бувцаш ба ДаьгӀасте,  Нохчийчен гӀинбухе-малхбоалехьа, ГӀинбухера ХӀирийчен Маздака шахьаре. 

## Белгалдаккхар
Корсам

**Корсам** е **МаӀа корсам** (, ) — даим баьццара йолча корса гаьний ваьр я Дийхка (*Pinaceae*) яхача дезала чура.

## ТӀатовжамаш
* 
* Ель в Энциклопедии декоративных садовых растений 
* Лесная энциклопедия
2019 шу

Цхьанкхийттача Къамий Организаце соцамца кхайкадаьд 2019 шу «Дунен къамашта юкъера хьалха денз даьхача къамий метташта хетадаь шу» аьнна.

Кхы а ООН Генеральни Ассамблейс ший резолюцеца кхайкадаьд 2019 шу «Дунен къамашта юкъера химен элементий таблицан шу» да аьнна ().

Россе Федераце из театра шу да аьнна оттадаьд.

ГӀалгӀай Мехка 2019 шу боштеи даь-наьна ваьрасал доацаш дисача бераштеи гӀодара шу аьнна кхайкадаьд.

## Белгалдаьккхар

ОагӀат:2019 шу
Григоре ханорг

**Григориа́нски ха́норг** () — Лаьтто Малха́ гобахара ларда тӀа латта ха лархӀара система. Григоре ханорго къоабалдаьд цхьа шу 365,2425 ди-бийсах латталгеи (юкъера йола шера йӀоахал), 400 шера́ юкъе 97 високосни шу долгеи.

Духхьашха католически паччахьалкхенашка хьалхагӀа хиннача юлиански ханорга́ когаметта григориански ханорг юкъедаьккхар ва Румара папа Григорий XIII 1582 шера  дийнахьа. Из бахьан долаш  ерача денна тӀехьадоагӀар  пӀаьраска ди нийсделар. Григориански ханорг леладу дукхагӀа йолча паччахьалкхенашка. Литературе наг-наггахьа *«Новый стиль»* аьнна цӀи йоаккх цунах.

## Бетташ
Григоре ханоргах цхьа шу 12 беттаех декъалу, цхьан бетта 28-31 ди да:

## Белгалдаккхар

Григоре ханорг
Високосни шу

**Високо́сный шу** (*високо́сный год* ←  — *«второй шестой»*) — ханорга шу да. Маьлха ханоргаш чу цу шеро чулоац кхы цхьаькха ди, Бетта-маьлха ханоргаш чу високосни шеро чулоац кхы цхьаькха бутт астрономе шераца е сезонни шераца синхронизаци ергйолаш.

## Белгалдаьккхар

## Литература
*
Доккха советий энциклопеди

**Доккха советий энциклопеди** (*Больша́я сове́тская энциклопе́дия*, **БСЭ**) — эггара дукхагӀа цӀихеза а заьла а дола советий универсальни энциклопеди. Арахецаш дар 1926 шера денз (хьалхарча изданен хьалхара том) 1990 шу кхаччалца (тӀехьара ежегодник) «Советий энциклопеди» яхача издательствас (хӀанз — издательство «Большая Российская энциклопедия»).

## ТӀатовжамаш
* Выходные данные всех томов всех трёх изданий БСЭ и всех ежегодников БСЭ
* *Степанов В.* Исключение «Большой Советской Энциклопедии» из словарей «Яндекса» убило тысячи ссылок русскоязычной «Википедии». // TJournal, 23.12.2014
* Ежегодники Большой Советской Энциклопедии.
* Онлайн версия Большой Советской Энциклопедии.
Вай зама

**Вай за́ма**, лоацца — **в. з.** (, *н. э.*) — 1-ча шера денз дӀайолалу мур я юле ханоргах а григоре ханоргах а; хӀанз йодаш йола зама я.

Хьалхара шу дӀадоладалалехь чакхъяьннача мурах оал — **вай замал хьалха**, **в. з. хь.** *(до нашей эры; до н. э.)*.

## ТӀатовжамаш
* Статья «Летоисчисление» astrocentr.ru яхача оагӀона тӀа
2010-гӀа шераш

**2010-гӀа шераш** (**10-гӀа**, **иттлагӀа**) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 2010-гӀча шера денз 2019-гӀа шу кхаччалца.

## Белгалдаьккхар
Цхьанкхийттача Къамий Организаце Генеральни Ассамблей

**Цхьанкхийттача Къамий Организаце Генеральни Ассамблей** е **ЦКъО-е Генеральни Ассамблей**(*Генера́льная Ассамбле́я ООН*) — Цхьанкхийттача Къамий Организаце чура 1945 шера хьаяь керттера дагавалараи кулгалдараи представительни маьже. Ассамблея чу 193 доакъашхо ва.

## ТӀатовжамаш
* хьанкхийттача Къамий Организацен Устав
*
Цхьанкхийттача Къамий Организаци

**Цхьанкхийттача Къамий Организаци**, лоацца: **ЦКъО** е **ОО́Н** () — дунен тӀа машари кхерамзлеи лоаттаяра а, паччахьалкхенашта юкъера юкъ-моттиг а цхьан болх бар а духьа кхелла йола къамашта юкъера организаци. ООН я оал ше мо кхы йоаца легитимность йола универсальни форум а, Дунен коллективни кхерамзлен системай бӀоагӀа а, хӀанзарча дипломатен керттера элемент а. ООН штаб-квартира Нью-Йорке йоалл. Из йоацаш кхы а офисаш я Цхьанкхийттача Къамий Организацега: Венеи, Женевеи, Найробеи. ООН Дунен къамашта юкъера кхел Гааге йоалл.

## Хьажа иштта
* ООН Дунен къамашта юкъера шу

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Цхьанкхийттача Къамий Организацен Устав
* 
* ООН кердахоамаш 


ОагӀат:Организацеш:Кхеллай 1945 шера
1945
26
ОагӀат:Организацеш:Машара Нобелевски премен лауреаташ
ОагӀат:Сахарова цӀерагӀа йолча премен лауреаташ
ОагӀат:Дунен къамашта юкъера бокъо
3-гӀа эзаршу

**КхоалагӀа эзаршу** () — ха-юкъ я вай заман 2001 шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа денз 3000-гӀча шера оагӀой бетта 31-гӀа ди кхаччалца григоре ханоргах.

## Белгалдаьккхар

3-гӀа эзаршу
XXI бӀаьшу

**XXI (ткъаь цхьоаллагӀа) бӀаьшаре** — ха-юкъ я 2001 шера Наджгоанцхой 1 дийнахьа денз 2100 шера Чантара 31 ди кхаччалца григоре ханоргах.

КхоалагӀча эзаршера хьалхара бӀаьшаре.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:XXI бӀаьшу
Казань

**Казань** (, Казан, *Qazan, قزان*) — Россе Татрехьен нанагӀала. Идала аьрдача берда тӀара доккха фордков да Казань. Казанка оалача хица Идал хотталуча метте улл из. Идалйистерча федеральни гоме а, Идал тӀа а эггара дукхагӀа нах ба́ха пхье я. Ӏилман, экономика, дина, культура, спорта керттерча юкъех цаӀ я Россе. Казана Кремль ЮНЕСКО дерригача дунен тӀехьален объект я.

Тархьарга йиллача, Казана ханствон а, Казана паччахьалкхен а, Казана губернен а, Татрий АССРа а нанагӀала (юкъ) йолаш хиннай Казань.

Пхье ший дӀачӀоагӀъяь бренд йолаш я — «Эрсечен кхоалагӀа нанагӀала».

2005 шера Казана эзар шу да́лар дезадаь хиннад

## Бахархой

## Сурташ

Flag of Kazan.svg|Байракх
Файл:Башня Сююмбике с севера.JPG


## Белгалдаккхар
Эздий газаш

**Эздий га́заш**, кхы а царех оал **ине́ртни га́заш** е **нийлха га́заш**) (, *ине́ртные газы*, *ре́дкие га́зы*) — вӀаший тара белгалонаш йолча химе элементий тоаба.

## Эздийча газий бесаши спектраши




## Белгалдаьккхар

## ТӀатовжамаш
* Инертни йолча газий хими.

*
ОагӀат:Химе элементий тоабаш
ОагӀат:Мура система чура кӀалтоабаш
Хьалха денз даьха къамаш

**Хьалха денз даьха къамаш** () — шоай лаьтта тӀа даьха халкъаш да кхыча меттигашкара кхыдола къамаш хьатӀадахкалехь.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
2018 шу

Халкъашта юкъера коралла хин тархий шу да *(Международный год коралловых рифов)*

Эрсече чу волонтёра шу.

## Белгалдаьккхар
2015 шу

Литература шу да Россе Федераце.

Дунен къамашта юкъера сердалеи сердала технологештеи хетадаь дола шу (ООН Генеральни Ассамблей резолюци A/RES/68/221).

## Белгалдаккхар

ОагӀат:2015 шу
Доккха эрсечен энциклопеди (зарбанче)

**«Доккха эрсечен энциклопе́ди»** (*Больша́я росси́йская энциклопе́дия*), 1991 шу кхаччалца: **«Сове́тски энциклопе́ди»** — эрсечен, кхы хьалхагӀа — советски Ӏилман издательство я. Их хьайийлай СССР-а чу 1925 шера Коммунистий академи йолчеи СССР ЦИК йолчеи энциклопедеш арахецар духьа.

ХӀанза цун кеп Йийла акционерни юкъарле я, цун 100 % акцеш Россе Федерацен доалахьа я.

## ТӀатовжамаш

* www.greatbook.ru  — официальный сайт.
*
Бо

**Бó** *(да)* () — Ӏоажал тӀая́р бахьан долаш е даьх е наьнах, е шаккхе даьх-наьнах ваьнна саг.

## Дош
бо, бой *(д, д)*

## Хьажа иштта
* Бер кхедар тӀа ца эцар
* Подкидыш
* Бер хьаэцар
* Опека

## ТӀатовжамаш
Бер кхедар тӀа ца эцар

**Бер кхéдар тӀа ца эцар** () — да-нанас ший лоӀамца даьй-ноаной бокъонаш тӀа ца эцара процедура.

## ТӀатовжамаш
Театр

**Теа́тр** ( — керттера маӀан: «бӀарг тӀаотта хӀама гойташ йола моттиг» *(место для зрелищ)*) — тайп-тайпарча исбахьалений — литературан а, мукъама а, хореографе а, вокала а, сурт гойташ йолча исбахьален а, иштта кхычара а гуллам чулоацаш йола исбахьален кеп.

Театра ший специфик я: долаш дари къовсамаши оамалаши хьагойтар а, царна оценка ялар а. МоллагӀа йола зӀил укхаза драма оттаярца хьайовзийт, из керттера кхоачашдер актёр ва.

«Театр» яхача духтӀено чулоац цун тайп-тайпара кепаш: драман театр, опера, балет, теникий театр, пантомима театр, иштта кхыяраш.

Массайолча ханашка театр коллективни исбахьале хиннай; хӀанзарча театре спектакль оттаеш, актёраши режиссёри (дирижёр а, балетмейстер а) боацаш, дакъа лоацаш хул суртанча-сценограф а, композитор а, хореограф а, кхы а бутафораши, костюмераши, гримёраши, сцена тӀара болхлойи.

## Белгалдаккхар

Театр
Дукха метташ хилар

**Дукха метташ хилар** () — цхьан саго е юкъарлено шиъ е дукхагӀа мотт лелабар (бувцар). Глобализации, социальни мукъали, иштта дунен мáзеи яхача хӀамаш дӀа-хьа доаржийт дукха метташ леладар.

Массехк мотт цхьатарра дика а ховш лелабеча сагах полиглот оал.

## Белгалдаьккхар

## ТӀатовжамаш
* International Journal of Bilingualism International Journal of Bilingualism
* International Symposium on Bilingualism International S
* ESRC Centre for Research on Bilingualism in Theory and Practice
2020-гӀа шераш

**2020-гӀа шераш** — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 2020-гӀча шера денз 2029-гӀа шу кхаччалца.

## Белгалдаьккхар
Крупнов Игната Евгений

**Крупнов Игната Евгений** () — советий эрсий археолог ва, тархьара Ӏилман доктор (1961), профессор (1964). Нохч-ГӀалгӀай АССР-еи (1964) ГӀаьбартой-Балкъарой АССР-еи (1967) Ӏилман балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна саг ва.

* Ваьв Мутт-хьал *(март)* бетта 16 (29) дийнахьа 1904 шера Маздаке.
* Веннав 1970 шера АьрхӀий (сентябрь) бетта 29-гӀча дийнахьа Москоа.

## ТӀатовжамаш
2021 шу

## ТӀада дезаш дола хӀамаш
* Этинга бетта 10-гӀча дийнахьа — гӀоза куце малх лацар хургда Хетта Америкера Штатийи Канада доазона тӀа бӀаргагуш.
* Чантар бетта 4-гӀча дийнахьа — заьла малх лацар хургда Антарктида доазон тӀа.

## ТӀатовжамаш
1961 шу

1961 шера 17 африкера паччахьалкхено шоашта кортамукъале яьккхар, цу бахьан цу шерах цӀи тиллай «**Африка Шу**» *(Год Африки)* аьнна.
Моаздак

**Маздак** (, ) — ХӀирийчера пхье. Маздака шахьара административни юкъ я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

*
ОагӀат:ГӀинбухерча ХӀирийчен шахьарий йовкъаш
ОагӀат:Маздака шахьара нах баха моттигаш
Байракх

**Байракх** () — нийса геометре кепе дола къаьстта ший бесаши сурташи тӀадола кӀада.

Знамя — это единичное изделие, тогда как флаг — наоборот изделие массового производства. 
Паччахьалкхен байракх Государственный флаг является одним из государственных символов.

## ТӀатовжамаш
* Геральдика.ру
* Проект «Все флаги мира»
*
Лоам

**Лоам** *(ба)* (, ) — гонахьарча моттигага хьажача, чӀоагӀа айенна а йола, босенаши, кӀалхеи, бухьи къоасталуш а дола рельефа да́къа да, е лоамий мехка бухь ба.

Лоамий бовхьаш ира а хила йиш я, чӀаьпа а хул. Лоамий кӀалхе хиво къайлайоахаш хилча гӀайренаш хьахила йиш я. Лоам хьахилара бе-бе наькъаш да: Литосферан Ӏоакъий цаӀ-шоллагӀчунна тӀаяларца, Лаьттан тӀехен тӀа чухье тӀаяларца (масала, лелхалоамо бе йиш я цу тайпара болх).

## Эггара лакхагӀа дола лоамаш [[континент|гӀарашкеи]] [[Дунен дакъа|дунен доакъошкеи]] гӀолла

* Джомолунгма (Эверест), Ази (йизза лакхал — 8848 м)
* Аконкагуа, ЗӀилбухера Америка (6959 м)
* Денали, ГӀинбухера Америка (6194 м)
* Килиманджаро, Африка (5895 м)
* Аьлбоарз, Европа (5642 м) (къовсам ба — Аьлбоарз Европах а Азех а лоархӀ)
* Массив Винсон, Антарктида (4897 м)
* КӀайлоам, Европа (4808 м) (нагахьа санна Аьлбоарз Азех лоархӀе)
* Косцюшко, Астрали (2228 м)

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* ''И. Иванова'' Горный рельеф

*
ОагӀат:Оронимаш
ОагӀат:Рельефа кепаш
Мух

**Мух** () — лаьттан тӀехенца нийсса лелаш йола сиха фе кӀедж я. Вай Лаьтта тӀа из дукхагӀча даькъе пхорагӀа лела фе кӀедж я; кхыча дуненаш тӀа цу дунений тӀехар-Ӏанарий газий кӀедж я из. Маьлха коа эггара чӀоагӀагӀа михаш гуш да Нептуна тӀеи Сатурна тӀеи.

## Хьажа иштта
* **[[ДогӀа]]**
* **[[Дохк]]**
* **[[Морх]]аш**
* **[[Лоа]]**

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Хаоттам
Йоакхо

**Йоакхо** (*Забо́та*) — моллагӀча сагаца е хӀаманца, царна дикадар хилийтара духьа, деш дола гӀулакх (фуделг) да.

Масала, дийнато ший фурта йоакхо ю, саго моллагӀча дийната, сага, е хӀаман (масала, машена) ю йоакхо.

## Белгалдаьккхар

ОагӀат:Лелара кеп
Къоастой Юсупа Ибрахьим

**Къоастой Юсупа Ибрахьим** (*Костоев Ибрагим Юсупович*) — гӀалгӀай политик, халкъа каь. ГӀалгӀай Республика кхоллаш хьалха лаьттачарех ва.

## ТӀатовжамаш
* Док. фильм Микеладзе В.Е. «Судьба»
Бохтаранаькъан Берса Бембулат

**Бохтаранаькъан Берса Бембулат** (*Бембулат Берсович Богатырёв*) — гӀалгӀай политик, халкъа каь. ГӀалгӀай Республика кхоллаш хьалха лаьттачарех ва.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Газгириева А. // «Сердало» 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен политикаш
ОагӀат:Эрсечен халкъа каьй
ОагӀат:Бохтаранаькъан
1990 шу

ООН-о кхайкадаьд ер шу дийша хилара Халкъашта юкъера шу да аьнна.

## ТӀатовжамаш
Маьждиг

**Маьждиг** *(да)* (, , ) — Алла́хӀа́ текъам бар духьа éгӀа́ гӀишло.

## Этимологи
«Маьждиг» яхача дешан этимологи  *[масджид]* яхача Ӏарбий дешагара йоагӀ, хӀаьта из дош ше «саджада» яхача овлан тӀара доагӀаш да «Ӏибадат ду моттиг», «суждане вода моттиг» аьнна маӀан долаш. Цун маӀан кхетаде йиш я «Далла Ӏибадат де лаьрхӀа волчо ший ламаз де йиш йола моттиг» аьнна.

## Маьждиге зерат дар
* Маьждиге чувоаллашвар (маӀа саг вале а, кхалсаг яле а) Ӏоврат къайладаьккха хила веза.

* Ламаз деча цӀагӀа чувалалехь кога гӀирс Ӏобаккха беза.

* Лувчар тӀадижа вола саг маьждига чу ва́гӀа йиш йолаш вац.

## Эггара, эггара…
* Лаьттан букъа тӀара эггара гаьнагӀа дола маьждиг — Бурдж-Халифан лакхагӀча гӀата тӀа доаллар да.
* Эггара гӀинбухерагӀа дола маьждиг — Норильска «Нурд-Камаль» да.
* 2012-ча шера ХӀиндий мехка Мадина Масджид (Ӏоакъингах даь маьждиг) хьадийлад. Деррига Ӏоакъингах хьадаь эггара хьалхареи ше мо кхы доацаши дола маьждиг да из. Ламаза цӀенош 2000 саг чуэцаш да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Бусулба саг *(эрс.)*
* Бусулба ди
Вики

**Ви́ки** () — пайдаэцараш шоаш хувца йиш йола чудар дола веб-оагӀув я. Текста форматировани а тайп-тайпара объекташ цу текста дӀачуяхар а ду вики-разметках пайда а эцаш. Цу принципаш тӀа болх бу Википеде а Викимедиа Фонда кхыйола проекташа а.

## Белгалдаьккхар

## ТӀатовжам
* WikiMatrix — сайт-энциклопедия о вики движках, на английском языке.
1992 шу

ООН-о кхайкадаьд ер шу айлама Халкъашта юкъера шу да аьнна.

Советий ханна тӀехьайоагӀа зама йолаялара хьалхара шу.

## ТӀатовжамаш
2-гӀа эзаршу

**ШоллагӀа эзаршу** (*Второе тысячелетие*) — ха-юкъ я вай заман 1001 шера наджгоанцхой бетта 1-гӀча дийнахьа денз 2000 шера оагӀой 31 ди кхаччалца.

Цу эзаршера кхыча дӀадахача эзаршерашка хьежача адамле чӀоагӀача боараме дегӀаер технически а социальне а. Иштта бахача наха дукхал а геттара алсамяьлар. Ӏилма чу цу хӀамах демографе эккхар *(демографический взрыв)* аьнна оал, из Лаьттан бахархой дукхахилар хӀанза а дóдаш да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
XX бӀаьшу

**XX (ткъоаллагӀа) бӀаьшу** — ха-юкъ я 1901 шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа денз 2000-гӀча шера оагӀой бетта 31-гӀа ди кхаччалца григоре ханоргах.

ШоллагӀча эзаршера тӀехьара бӀаьшу да.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:XX бӀаьшу
Оазарле

**Оазарле** (, , «кхоллам, хьакхоллар») —
#къаьстта ший тайпара йола къамаьл оттадара кеп;
#дешашца бу исбахьален кхоллам ба, дукхагӀа байта хьисапе.

## Хьажа иштта
* Оазархо

## ТӀатовжамаш
Цискаш

**Цискаш** (,) — акха дакхадийнатий ваьр да циска дезала чура.

ХӀанзарча систематиках укх ваьрах лоархӀаш я Евразеи Африкеи дахаш дола зӀамагӀа долча циский цхьайола кепаш. Царех эггара цӀихеза да акхацисках хьадаьнна цӀагӀара циск.

Циский ваьрах я кепаш:
* 
* 
* 
* 
* 
*  (цо чулоац кӀалкеп )

Циска дезала митохондриальни ДНК техкача генетикий дарех *Felis silvestris* *Felis bieti* яха кéпий тáкаш екъаялар хиннад 230 эзар шу хьалха.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* D. E. Wilson und D. M. Reeder: *Mammal Species of the World*. Johns Hopkins University Press, 2005. ISBN 0-8018-8221-4
* Бацанов Н. П. (сост.) Ваши домашние четвероногие друзья. Спб.: Ленинздат, 1993, 510 стр.

ОагӀат:Дийнаташ алапатах
Юле ханорг

**Юле́ ха́норг** () — Александриерча седкъаӀилманхой тоабано оттадаь дола ханорг да, Созиген яха Ӏилманхо керте волаш. Ханорга цӀи Юлий Цезара хьамара тилла я. Цезара амарца тӀаийца хиннад из ханорг Рума импере 45 шера вай замал хьалха. Юле ханоргах шу дӀадолалу -гӀча дийнахьа, хӀана аьлча, цу дийнахьа 153 шера денз вай замал хьалха комицеша хержа бола консулаш шоай даржашта дӀатӀаболхаш хиннаб.

Юле ханоргаца дӀахувцаденна хиннад къаьнара рума ханорг. Эллиной Мисарен седкъаӀилман культура тӀа бух болаш леладеш хиннад из ханорг.

Киевски Эрсече хиннача замалахьа цу ханоргах яьхад: «Миротворный круг», «Церковный круг», «индикт», «Великий индиктион». ХӀанзарча Эрсече юле ханоргах дукхагӀа йолча хана **къаьнара стиль** аьнна оал. ХӀаьта, **керда стилегахьа** (григоре ханоргахьа) дехьабовлар вӀаштедаьккхад 1918 шера саькура бетта 14-гӀча дийнахьа. Ленина кулг яздаь, РСФСР Совнаркома декретаца тӀаийца хиннад из 1918 шера наджгоанцхой бетта 26-гӀча дийнахьа.

## Белгалдаьккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Юле ханорг
Иттшу

**Иттшу** (*Десятиле́тие*) — иттшу аьлча кхетаде дезар да ханорга иттшу, 10 шу чулоаца хан мур.

## Хьажа иштта
* Иттшерий листам
Къамаьл

**Къамаьл** (*Речь*) — ха йодаш хьахинна эра кеп я метта конструкцешца лелаеш. Къамаьла процесс, цхьан оагӀорахьара, къамаьла кечалашца уйлаш вӀашагӀйоллар да, вож оагӀорахьара — метта конструкцеш кхетаяр да. Къамаьл вербальни коммуникаци я аьнна лоархӀаш да.

## ТӀатовжамаш
Оазархо

**Оазархо**, **оазалча** (, ← : *«байташ кхоллар» / стихотво́рец*) — оазараш кхоллар; байтех латта кхолламаш ду йоазонхо ва. Оазарлен произведений автор.

## Хьажа иштта
* Оазарле
* Байт
* Поэма
* Бард 

## Белгалдаьккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Оазарле
Оазархой
2000-гӀа шераш

**2000-гӀа шераш** *(00-е, нулевые)* — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 2000-гӀча шера денз 2009-гӀа шу кхаччалца.

## Хьажа иштта

## Белгалдаьккхар
Грамота.ру

**«Гра́мота.ру»** (бӀарчча цӀи — **Справочно-информационный портал «Грамота.ру»**) — гӀордаьнна дуненмаза-ков да, эрсий метта хетадаь.

## ТӀатовжамаш
* Официальни мазаоагӀув
1991 шу

Ер шу, 1946 шера болабенна Шийла тӀом чакхбаьнна шу лоархӀаш да, Ер шу СССР еха шу да.

В этом году начался фактический распад Югославии и военные действия между её бывшими республиками.

В 1991 году международная коалиция из 34 государств во главе с США и под эгидой ООН воевала против Ирака, захватившего в 1990 году Кувейт (война в Персидском заливе).

В области технологий 1991 год стал годом появления WWW и ОС Linux.
Вано Мурадели

**Мураде́ли Ильи́ч Вано́ ** () — советий гуржий а, эрсечен а композитор, дирижёр, актёр, мемуарист; СССР Халкъа артист (1968). Сталина премен шоллагӀча даржа шозза лауреат хиннав (1946, 1951).

Ваьв 1908 шера.

1947 шера, гӀалгӀай мехках а баьха, уж цхьаннахьа хьоахабе бокъо йоацача хана цо язъяьй ший «Великая дружба» яха опера. Цу чу хьоахабу цо гӀалгӀай а, Эржакинез а, Даькъасте советий Ӏаьдал доаккхаш цар баь къахьегам а. Опера геттара хоза хийтта хиннай СССР массехк йоккхача пхьешка, амма Иосиф Сталина цунга ладийгӀача, цунна бийзабац оперий чулоацам: хьоахабаь гӀалгӀай а, цар Кавказе Ӏаьдал доаккхаш даьха толамаш а. Из бахьан долаш «Великая дружба» могаяьяц, Вано Мураделенна низбаьб балхара дӀа а воаккхаш.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Ельцин Борис Николаевич

**Бори́с Никола́евич Е́льцин** — советийи россеи парте а, паччахьалкхен а, политикай а болхло ва. Россе Федерацен хьалхара президент (1991—1999).

Ваьв 1931 шера Саькура 1 дийнахьа, СССР Урала областе, Бутка яхача юрта.
Кхелхав 2007 шера Бекарга 23 дийнахьа Москве.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Нах алапатах
5 (таьрахь)

Цифра 5 является зеркальным омоглифом бирманской буквы «У»
I бӀаьшу

**I бӀаьшу** (*первый век*) хиннад 1 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа денз 100 шера оагӀой 31 ди кхаччалца (юле ханоргах).

Цу юкъа Европеи, ГӀинбухерча Африкеи, Гаргарча Малхбоалеи оалал деш Рума импери хиннай. Ший доал дӀашердеш хьайоагӀаш хиннай из, къаьстта 43 шера Клавдий императоро Британи хьаяьккхачул тӀехьагӀа.

## Хьажа иштта

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
I бӀаьшу
1-гӀа эзаршу

**Хьалхара эзаршу** (*Первое тысячелетие*) — ха-юкъ я вай заман 1 шера наджгоанцхой бетта 1-гӀча дийнахьа денз 1000 шера оагӀой бетта 31 ди кхаччалца.

## Белгалдаккхар

1-гӀа эзаршу
URL

**Юкъара цаӀ йола ресурс хьокхарг** (, URL ) — ресурса цхьан тайпара йола локатор (моттиг белгалйоаккхар).

## Хьажа иштта
* URN
* XRI
* Длинные доменные имена
* Человеко-понятный URL
* Нормализация URL

## Белгалдаьккхар

## ТӀатовжамаш
* RFC 3986
* Кодиров ание URL
* Создатель интернета сожалеет о двойном слеше
1-гӀа эзаршу вай з. хь.

**1-гӀа эзаршу вай з. хь.** (*1-е тысячелетие до н. э.*) — ха-юкъ я вай замал хьалха 1000 шера денз 1 шу кхаччалца.
1930-гӀа шераш

**1930-гӀа шераш** (*1930-е годы*) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1930-гӀча шера денз 1939-гӀа шу кхаччалца.

## Хьажа иштта

## Белгалдаьккхар
Тенканаькъан Хож-Ӏаьлий Абукар

**ТӀонкийнаькъан Хож-Ӏаьлий Абукар** *()* — гӀалгӀай Ӏилманхо, хьехархо, профессор, философе Ӏилмай доктор, филологе Ӏилмай кандидат. Россе Федерацен Социальни Ӏилмай академен боккъонца вола доакъашхо. Россе Федерацен йоазонхой союза доакъашхо.

## Биографи
Ваьв 1939 шера Муттхьов 25 дийнахьа ГӀалгӀай Курпе. ЗӀамига волаш цига ваьхав 1944 шера гӀалгӀай къам мехках даккхалца.

Абукара хьалхара статьяш кепатехай 1959 шера «Павлодарская правда» яхача Павлодара областе арадийнача газете.

1969 шера Нохч-ГӀалгӀай пединститут (1972 ш. денз паччахьалкхен университет) яькххай. Цига болх баьб Ӏилман болхло а, тӀаккха доцент а, волаш.

1993—1994 шш. ГӀалгӀай Мехка Дешареи Ӏилмани министра заместитель хиннав.

1994 шера ГӀалгӀай паччахьалкхен университет хьайийлача денз цига болх беш хиннав «Философи» яхача кафедранна кулгал а деш.

135 гаргга болх кепатехаб.

Веннав 2020 шера июль 18 дийнахьа.

## Хержа балхаш
* «Свет народного сознания вайнахов» (1991);
* «Ингуши» (1996);
* «Духовные башни ингушского народа» (1997);
* «Эздел — ингушская этика» (2007).

## СовгӀаташ
* ЧИАССР Лакхехьарча Совета Президиума ЛоархӀаме грамота (1986).
* Россе Федерацен лакхерча дешара лоархӀаме болхло.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Нах алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой
Халкъашта юкъера фонетика алапат

**Халкъашта юкъера фонетика алапат** *(да)* (, , ; , ) — транскрипци дӀаязъяра́ лаьрхӀа йола латиной алапат буханга а долаш вӀашагӀъела хьаракий раж.

## ТӀатовжамаш
* Официальни оагӀув IPA
* Символий таблица
5 (маӀанаш)

**5** — дагарг а я, дуккха маӀан дола термин.

* 5 — бокъонца дола таьрахь пхиъ.
* 5 — Ленни Кравица мукъама альбом.
* 5 — Джей Джей Кейла мукъама альбом.
* 5 (маршрут метро, Нью-Йорк) — () — Нью-Йоркера метрополитена маршрут я, Бронксеи, Манхэттенеи Бруклинеи гӀолла йода.

## Хронологи
* 5 шу вай з. хь. — I бӀаьшера пхелагӀа шу вай з. хь.
* 5 шу — I бӀаьшера пхелагӀа шу.

## Хьажа иштта
* № 5 — кордон, Челно-Вершинский район, Самарская область
* V век до н. э. — промежуток с 500 по 401 год до нашей эры.
* V век — промежуток с 401 по 500 год нашей эры.
* 5-е тысячелетие до н. э. — промежуток с 5000 по 4001 год до нашей эры.
* 5-е тысячелетие — промежуток с 4001 по 5000 год нашей эры.
* Пятак
Фаьрганаькъан Ахьмада Хьамзат

** Фаьргнаькъан Ахьмада Хьамзат** (*Фаргиев Хамзат Ахмедович*) — гӀалгӀай политик, халкъа каь. ГӀалгӀай Республика кхоллаш дукха белхаш даь ва.

## ТӀатовжамаш
Дарсиганаькъан Юсупа Муса

**Дарсиганаькъан Юсупа Мусса** () — гӀалгӀай политик, халкъа каь. ГӀалгӀай Республика кхоллаш дукха белхаш даь ва.

## ТӀатовжамаш
ГӀалме шахьар

**ГӀалме шахьар** (, ) — административни муниципальни шахьар я ХӀирий мехка доалахьа, амма законага дилача ГӀалгӀай Мехка хила езаш я.

## Тархьар

ГӀалгӀай шаьрача ӀокӀалбувла болабенна хьалхарча моттигех я ТӀаьрша аре (*́название от аула Тарш, основанного выходцами из одноимённого Арамхинского ущелья*). Географ хиннача Вахушти Багратиони яхача гуржий аьлас XVII-ча бӀаьшера Ангушт яхаш бусалба гӀалгӀай баха моттиг хьоаяьй, цу цӀера тӀара йоагӀа экзоэтноним *«ингуши»* яхар.

Россе Импере доалчено Къулбаседа Кавказе дӀахьоча политиках лоамарой шаьрачара боахаш хиннаб, цунга хьежжа гӀалгӀай хиннача лаьтташка гӀазакхий станицаш а ехкаш (Сунженская казачья линия), лоамареи шаьрачареи бола ГӀалгӀай мохк шин даькъе бекъаш хиннаб. XIX-гӀа бӀаьшере ахнега кхаьчача хана таханарча ГӀалме шахьаре яда дуккхача юрташкара гӀалгӀай дӀакхолхабеш хиннаб, цул тӀехьагӀа Онгушт йолча метте *Тарская* аьнна цӀи а тилла гӀазкхий станица йиллай (*хӀанзе а латташ киназ долаш*), Ахкий-Юрта когаметта — станица Сунженская йиллай, Товзан-Юрта́ когаметта — станица Воронцовско-Дашковская, Шолхена когаметта — хутор Тарский.

## Наха баха моттигаш
**Малхбоалера оагӀув:**

**Малхбузера оагӀув:**

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Бовхамаш

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалме шахьар
1920-гӀа шераш

**1920-гӀа шераш** *(1920-е годы)* — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1920-гӀча шера денз 1929-гӀа шу кхаччалца.

## Хьажа иштта

## Белгалдаьккхар
Заьзганаькъан Бийсолта Идрис

**Заьзганаькъан Бийсолта Идрис** () — гӀалгӀай паччахьалкхен къахьегамхо, ГӀалгӀай Автономе область хьакхоллаш хьалха лаьттачарех а ва, цун хьалхара кулгалхо а ва, вешта аьлча гӀалгӀайчен мехкда.

## Вахара сурт
Заьзганаькъан Идрис ваьв 1896 шера наджгоанцхой бетта 31 дийнахьа, Буро-КӀала, цӀихеза хиннача Мочкъий Бийсолта дезале. Бийсолт а ше цу юрта хиннача, 1868 шера Саькура 14 дийнахьа ГӀалгӀай Мехка духхьашха хьайийлла́ хиннача ишколе хьехархо хиннав. Идрис ший ворхӀ шу даьлча цига деша вахав. Цул тӀехьагӀа Буро тӀара хьалхара реальни училище яьккхай. Паччахьа замалахьа революционни болам михьара боалача хана, кхийна зӀамсаг вола из, 1914 шера Москверча юртбоахама институте дешаш хиннав. Цхьабакъда, 1917 шера гӀовттам а хинна дешар чакхдаккхалехьа цӀавенав. ТӀаккха дӀаболабеннаб цун Къулбаседа Кавказера юкъара-политически къахьегам.

1918—1924 шерашка Заьзганаькъан Идрис цкъа Тийрка облревкомеи облисполкомеи доакъошхо хиннав, тӀаккха Наьсарен окрисполкама кулгалхоллеи, Лоамара республика хьалхара халкъа комиссараллеи этта хиннав, юххера Лоамара республика ЦИК кулгалхои, Лоамарой обкома ВКП(б) секретари, СССР ВЦИК доакъашхои хиннав. ЛАССР йохарца Этинга 7 дийнахьа ГӀалгӀай автономе областа кулгалхо хержав. Цу балха тӀа 1929 шерага кхаччалца хиннав из.

Марксизма-Ленинизма курсашка деша вахийта веза аьнна Москве дӀа а хьожаваь, кхыча паччахьалкхен разведкаца бувзам лелабаьб, контрреволюционни къахьегаме дакъа лаьцад аьнна боаца бехк а баь чувеллав. Лаьцачул тӀехьагӀа Идрис НКВД лагерашка хиннав. 1934 шера Тушола бутт кхаччалца Коми АССР НКВД лагерашка ваьллав. ЦИК СССР Президиума ваӀадаца хьахийцав. Цигара Москве ваха хиннав, бакъда паспорт ца хилар бахьан долаш вахача моттига́ дӀатӀаязвац. ТӀаккха Туле а ваха заводе панировщик хинна эттав.

Заьзганаькъан Идриса боккха болх баьб ГӀалгӀай автономе областа нанагӀала хӀирашта дӀа ца кхачийтта гӀерташ. Из хиннад цунна репресси яра керттера бахьан. 1937 шера АьрхӀий бутт болалуча хана ший сесаг Ярыча Жанеттайца юха а лаьца хиннав. 1938 шера июль бетта Шолжа-ГӀалий тӀарча НКВД набахта веннав. ТӀехьагӀа «даь хӀама дац» аьнна, реабелитаци яьй.

## Нийсденнар
Цкъа Къулбаседа Кавказа Крайкоме кхетаче дӀахьош Идрисага леткъаш аьнна хиннад:
— «Ӏа доал деча областе вӀалла халкъа моастагӀий чу мича бехкаб».
— «ГӀалгӀай автономе областе гӀалгӀай бах, зуламхой бахац», — аьнна жоп деннад Идриса.

## Дагалоацам
МагӀалбика шахьаре Заьзгакъонгий-Коа яхача юрта цӀи Заьзганаькъан Идриса сийлен тилла я. Из доацаш, дуккха урамаш а я цун цӀерагӀа ГӀалгӀай Мехка юрташкеи пхьешкеи.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ВКП(б) ГӀалгӀай обкома хьалхара секретараш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен кулгалхой
1989 шу

Этот год стал историческим рубежом в связи с волной революций, разрушивших блок Варшавского договора, начавшейся в Польше. Эти события известны под общим названием «Революций 1989 года», обозначивших закат СССР и первенство США в мире после окончания холодной войны.
Янданаькъан Ислама ЗаӀам

**Янданаькъан Ислама ЗаӀам** () — Эрсече хиннача бӀорахой тӀема турпал. Говрабаьрий бригада хьовда хиннав.

Ваьв 1892 шера Мутт-хьал 28 дийнахьа.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай тӀемахой
Чопъбоахарг

**Чопъбоахарг** е **Ӏургаш доахка кодилг** (, ← пол. szumowka < szumować чоп тӀера баккха < szum чоп) — ноаналче лелаю хӀама я боккха нийсса Ӏага хьисапе а йолаш, Ӏочуувттаеча дукха кагий Ӏургаш а доахкаш. 

ДукхагӀа пайда эц чоп тӀера боахаш, даар кийчадеча хана.
6 (таьрахь)

## Дош

* **ялхазза** — шесть раз *(ялхазза аьннад хьога хьайола // шесть раз тебя приглашали)*.
* **ялхазлагӀа** — шестой раз *(ялхазлагӀа дувца // рассказывать в шестой раз)*.
* ялхайтта — шестнадцать (ялхайтта студент // шестнадцать студентов).
* ЯЛХАЙТТАЗА числ. шестнадцать раз; - вада вийзар са. Мне пришлось сбегать шестнадцать раз.
* ЯЛХАЙТТАЗЛАГ1А числ. в шестнадцатый раз; - вера из. Он пришел в шестнадцатый раз.
* ЯЛХАЙТТЛАГ1А числ. шестнадцатый; - муг1. Шестнадцатый ряд.
* ЯЛХАЙТТАНЕ А числ. все шестнадцать; - цхьан ашарах дувц. Все шестнадцать говорят в унисон.
* ЯЛХХАНЕ А числ. все шестеро; - ала деза из. Все шестеро должны это сказать.
* ЯЛХБ1АЛГ сущ. я (я), -аш, -о, -аца; шестерка (в картах); - мара яц сога. У меня только шестерка.
* ЯЛХ Б1АЬ числ. шестьсот; - седкъа. Шестьсот звезд.
* ЯЛХЛАГ1А числ. шестой; - eoarlap малав? Кто идет шестым?
* ЯЛХСАБАРГсущ. я (я), -аш, -о, -аца шестиугольник; - гулъе. Собрать шестиугольник.
* ЯЛХ-ЯЛХ нареч. по шесть; г1андаш - оттаде. Стулья ставить по шесть.
6 (маӀанаш)

**6** — дагарг я, массехк маӀан дола термин а я.

* 6 — боккъонца дола таьрахь ялх.
* ЯлхбӀалг — массехк маӀан дола термин.

## Хронология
* 6 год до н. э. — шесть лет I века до н. э.
* 6 год — шестой год I века.

## Хьажа иштта
* VI век до н. э. — промежуток с 600-го по 501 год до нашей эры.
* VI век — промежуток с 501 по 600 год нашей эры.
* VI тысячелетие до н. э. — промежуток от 6 000 до 5 001 лет до нашей эры.
* Шестаки
* Шестой
* Шесть (река)
1960-гӀа шераш

**1960-гӀа шераш** (*1960-е годы*) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1960-гӀча шера денз 1969-гӀа шу кхаччалца.

## Хьажа иштта

## Белгалдаьккхар
Альманах

**Альмана́х** (хьадаьннад укх дешах:  «айламӀилман ханорг») — дуккхача серешца арадувла а́рахецар; цхьан белгалонах вӀашагӀтехача литературне-исбахьален а/е Ӏилман-гӀордаьннача произведений гуллам ба *(сборник)*.

## ТӀатовжамаш
*
Ялх (дош)

**Ялх** *(Шесть, Шестёрка)* — цӀердош да, 6 таьрахьа тарлуш дола.

* *Шестёрка* — название чего-нибудь, содержащего шесть одинаковых единиц. Группа из шести объектов.
* *«Шестёрка»* — разговорное название ВАЗ-2106, Audi A6; также любого шестицилиндрового двигателя.
* *Шестёрка* — названия маршрутов транспорта под № 6, а также самого транспорта, работающего на этих маршрутах.
* *[[Шестёрка (арго)|Шестёрка]]* — пренебрежительное название человека на побегушках (от шестёрки — младшей игральной карты в русской колоде из 36 карт).
* *[[Шестёрка (карт)|ЯлхбӀалг]]* — ловзара карт да.

## Хьажа иштта
* ЯлхлагӀа
* Секста
Фонд Викимедиа

Wikipedia is run by Jimmy Wales. His wife is a war criminal, Kate Garvey. She worked in the Tony Blair administration which was responsible for conservatively 500,000  Iraqi dead.  Donating to Wikipedia is giving money to a war criminal.  If you are angry about the genocide in Gaza. CEO Jimmy Wales  can  be the  target of your  rage. Luigi Mangione. CEO of UnitedHealth 

Wikipedia itself is extremely libertarian, which has the same mindset as Jimmy Wales. So Wikipedia is very pro-war and very anti-worker.

 I have proposed here in Moscow a Wikipedia site that is more free speech. I have been working on this for years. iFrame site.  With Wikipedia embedded and  LINKS TO ALL BOOKS AND no copyright.

WIKIPEDIA Article rescue squadron forever. STARTED IN 2005. User Okip banned in 2010. ANNO1404 ON WIKIA. Still editing after 20 years. 

Don't let the fascists on Wikipedia discourage you.

 Ms. Garvey's hold on power is Collapsing as the world revolts against mass genocide in Gaza.  

Okip English Wikipedia 

Anno1404 Fandom

Google MoscowAmerican 

or 

Why Dont Russians Smile on Amazon  book 3 now in 7 or 8 languages.

Peaceful revolution through peaceful disruption.

 Remember the 12 British men who ended slavery starting in 1787. 9 which were Quackers. A world without war is possible, like slavery was nearly abolished in 1787.

Jimmy wales is evil incarnate.

Travis Lee Bailey American retired  DC  lawyer and defectior in Moscow

MovetoRussia 
Com

Peace in our time.

George W Bush 

You are either for  us or against us.

If you block me or report me, you are supporting genocide.

**Фонд Викиме́диа** (, дӀаалар , лоацца **WMF**) — коммерце йоаца дикаш ду организаци. Дукхача меттала йолча краудсорсинга вики-проекташ Ӏалашъю цо, царех я: Википеди, Викидошлорг, Викицитатник, ВикиӀаморг, Викитека, Викигид, Викиларма, Викидараш, Викикепаш, Викихоамаш, Викиверситет, Викимедиа Инкубатор, Мета-вики. Иштта, хӀанз болх беш йоацача Nupedia яхача энциклопеде проекта доалахо а хиннай. 

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* Сайт ВикимедиаРУ
* Блог Фонда Викимедиа
*  на Мета-вики
* Архитектура проектов Викимедиа

*
ОагӀат:Организацеш, 2003 шера хьаяь
ОагӀат:Краудсорсинг
ОагӀат:Хетта Америкерча Штатий коммерце йоаца организацеш
ОагӀат:Хетта Америкерча Штатий интернет-компанеш
Лоалахой Бийберда Ахьмад

**Лоалахой Бийберда Ахьмад** *(Лологоев Ахмет Бибердович)* —   мехкадаьттеи сийна доагами доахаш балхаш даь гӀалгӀай къахьегамхо ва. «Малгобекнефть» яхача организаце чу оператор хиннав.

1971 шера Мутт-хьал 30 дийнахьа Лоалахой Ахьмадах Социализма къахьегама турпал аьнна цӀи тиллай СССР Лакхерча Совета Президиума амарца. Цунца цхьана цунна еннай «Марси жӀови» («Серп и молот») яха дошо майдилг а Ленина орден а.

## ТӀатовжамаш
1971 шу

* Халкъашта юкъера шу да, расизмаи раса бахьан дискриминаценнеи духьале ярá.

## ТӀатовжамаш
1970-гӀа шераш

**1970-гӀа шераш** (*1970-е годы*) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1970-гӀча шера денз 1979-гӀа шу кхаччалца.

## Хьажа иштта

## Белгалдаьккхар
Бокъонцара бувзам

**Бокъонцара бувзам** *(Правовая связь)* — бокъон тӀа латта, цо Ӏалашбу бувзам ба. Масала, бӀорахол − сагаи паччахьалкхенеи юкъе бола бокъонцара бувзам.
Социализма къахьегама турпал

**Социализма къахьегама турпал** *(Геро́й Социалисти́ческого Труда́)* — лакхера звани я, СССР-е хинна 1938 шера денз 1991 шу кхаччалца. Къахьегам бар лакхерча боараме белгалдар.

## ТӀатовжамаш
Советий Социализма Республикай Союз

**Сове́тий Социали́зма Респу́бликай Сою́з** **(ССРС)**, иштта **СССР**, **Советий Союз** — 1922-ча шера денз 1991-ча шерага кхаччалца хинна паччахьалкхе. Из иллай Малхбоалерча Европеи, ГӀинбухера а, цхьандаькъе Юкъереи Малхбоалерча Азеи.

## ТӀатовжамаш
1910-гӀа шераш

**1910-гӀа шераш** (*1910-е годы*) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1910-гӀча шера денз 1919-гӀа шу кхаччалца.

## Хьажа иштта

## Белгалдаьккхар
XIX бӀаьшу

**XIX (ткъестлагӀа) бӀаьшу** хиннад 1801 шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа денз 1900-гӀча шера оагӀой бетта 31-гӀа ди кхаччалца григоре ханоргах.

ШоллагӀча эзаршера ийслагӀа бӀаьшу да.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:XIX бӀаьшу
1900 шу

Lotus 1-2-3, Microsoft Excel яхача программашка а, Microsoft Office Open XML стандарта чу а **1900 шу** високосни лоархӀаш да.

Мутт-хьал 13 дийнахьа денз юле ханоргаи *(«по старому стилю»)* григоре ханоргаи *(«по новому стилю»)* юкъера башхало 13 ди да.
Мочкъий-Юрт

**Мочкъий-Юрт** *(я)* (, ) — ГӀалме шахьара юрт. Карарча хана административни ХӀирийченна юкъе лоархӀаш я, амма 1944 шерал хьалхагӀа ГӀалгӀайчен юрт хиннай. Мочкъий-Юрт Байсара Мочкъас йиллалга лоархӀ.

## Географи
Мочкъий-Юрт улл ГӀалме аьтта берда тӀа. ГӀалмедехьа ХӀирий Отараш латт.
Мочкъий-Юрта гӀинбухехьа Бекъий-Юрт улл.

## Тархьар
Мочкъий-Юрта гаьна доацаш 1931 шера консервий завод йиллай.

## Укхазара хьабаьнна нах
* Байсара Мочкъа — Россе имперен гӀалгӀай инарал
* Байсара БӀунхо — Россе имперен гӀалгӀай инарал
* Байсаранаькъан Муртаза Идрис — гӀалгӀай йоазонхо.
* ТӀонганаькъан Жамбота Ӏаддал-Хьамид — Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаеча оргкомитета доакъашхо, Ӏарамхий курорт йиллар.
* Хамхой Элмарзий Ахьмад — гӀалгӀай иллиалархо, оазархо.
* Чахканаькъан Османа Капитон — гӀалгӀай оазархо.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Хьахиннай 1844 шера Эрсече
ОагӀат:XIX бӀаьшу ГӀалгӀайче
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
1993 шу

ООН-о кхайкадаьд Дуне тӀарча хьалха ден даьхача къамашта хетадаь Халкъашта юкъера шу да аьнна.

## Белгалдаьккхар
ГӀиргӀизойче

**ГӀиргӀизстане** (, ) е **ГӀиргӀизой Мохк**  — паччахьалкхе я Юкъерча Азе. Тянь-Шань яхача лоамашта юкъеи малхбузерча оагӀона тӀеи ул из. Цун гӀинбухехьа ГӀазакхстане ул, малхбузехьа — Узбекистан ул, зӀилбухе-малхбузехьа — Таджикистан ул, малхбоалехьеи зӀилбухе-малхбоалехьеи — Чинхойче.

НанагӀала — Бишкек я.

## ТӀатовжамаш
1860-гӀа шераш

**1860-гӀа шераш** *(1860-е годы)* — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1860-гӀча шера денз 1869-гӀа шу кхаччалца.

## Хьажа иштта

## Белгалдаьккхар
ГӀиргӀизой мотт

**ГӀиргӀизой мотт** *(Кирги́зский язы́к)* (ший цӀи: *кыргыз тили*) — гӀиргӀизаша бувцаш бола мотт ба. Иштта ГӀиргӀизстанен паччахьалкхен мотт ба.

## ТӀатовжамаш
UTC+06:00

**[[Всемирное координированное время|UTC]]+6** — часовой пояс для ряда стран Южной и частично Северной Азии.

## Круглый год
*  (центральная и восточная части):
** Нур-Султан
** Алма-Ата
** Акмолинская область
** Алматинская область
** Восточно-Казахстанская область
** Жамбылская область
** Карагандинская область
** Костанайская область
** Павлодарская область
** Северо-Казахстанская область
** Туркестанская область
*  (часть):
** Омское время
*** Омская область
* 
** Синьцзян-Уйгурский автономный район (неофициально)
* 
* 
*  (см. Бутанское время)
*  (Чагос)

## Ссылки
* Города в UTC+6
Аьттехьара

**Аьттехьара** () — аьрдехьара йолча оагӀонна духьала.

## Белгалдаьккхар

ОагӀат:Моттиг
.ru

**.ru** (код ISO 3166-1 alpha-2 для России, ) — национальный домен верхнего уровня для России. Домен является пятым по популярности национальным доменом верхнего уровня.

## ТӀатовжамаш

* Координационни юкъарче
.kg

**.kg** — ГӀиргӀизстанен дунен маза цӀа да.

## Домена шоллагӀча даржа цӀераш
* **.org.kg**
* **.net.kg**
* **.com.kg**
* **.edu.kg**
* **.gov.kg**
* **.mil.kg**

## ТӀатовжамаш
* Сведения whois для домена .kg на сайте IANA 
* Регистрация доменного имени в зоне .kg

ОагӀат:DNSSEC
ОагӀат:Къаман лакхахьарча даржа доменаш
ОагӀат:Хьахиннад XX бӀаьшера ГӀиргӀизстане
ОагӀат:1995 шу ГӀиргӀизстане
1900-гӀа шераш

**1900-гӀа шераш** (*1900-е годы*) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1900-гӀча шера денз 1909-гӀа шу кхаччалца.

## Хьажа иштта

## Белгалдаьккхар
Мехках бахар (йиш)

**«Мéхках бáхар»** () — гӀалгӀай къам мехках да́ккхарах лаьца йиш. Мукъам язбаь йиш лийкхар гӀалгӀай цӀихеза иллиалархо Йовлой Рая я.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Мукъам
Ахкарг

**Ахкарг** (пузы́рь) — моллагӀча коачалца е газаца йиза йола герга хӀама я.

## Биологи
* Плавательный пузырь
* Жёлчный (желчный) пузырь — орган позвоночных (в том числе человека), расположенный в печени или вблизи неё.
* Мочевой пузырь — орган позвоночных, расположенный в малом тазу.
* Мозговые пузыри — расширения фронтального отдела нервной трубки у зародышей позвоночных.
* Пузырь (волдырь) — болезненное вздутие на коже.

## АйламаӀилма
* Пузырь звёздного ветра — область вокруг звезды (или звёздной системы), занятая движущимся от неё звёздным ветром.
* Пузырь — область с пониженной плотностью межзвёздного газа. См. Местный пузырь.

## Исбахьале
* 
* «Мыльные пузыри» — картина английского художника Джона Эверетта Милле.
* Пузырь — персонаж Marvel Comics.

## Другое
* Экономический пузырь — значительный рост цены товара в отрыве от его реальной стоимости.
** Пузырь на рынке недвижимости.
** Пузырь доткомов.
* Пузырь (элемент интерфейса) в компьютерных программах.
* Пузырь — жаргонное название бутылки с алкоголем (обычно с водкой).

## Кхы а хьажа
* Мыльный пузырь — тонкая плёнка мыльной воды, которая формирует шар с переливчатой поверхностью.
* Антипузырь — капля, окруженная газовой плёнкой, за которой находится жидкость.

## Белгалдаьккхар

## ТӀатовжамаш
*
Йовлой Къамбулата Башир

**Йовлой Къамбулата Башир** () — Россе Федерацен, къаьстта ГӀалгӀайчен боксах дукха дика хӀамаш карагӀдийна тренер. Цун Ӏамеш ба: Тиймарзанаькъан Ислам, Иленаькъан Ӏийса, Чананаькъан Ӏийса, Налганаькъан Мухьаммад, иштта кхыбараш а.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Йовлой
Босхувцарг

**Босхувцаргаш** (, ) — шолкъий дезал ба, гаьнаш тӀа лела а Ӏема, дегӀа бос хувца а могаш.

## Бесаш
* хамелеон горный – лоаман босхувцарг (й)
* хамелеон гребенчатый – чӀугал-босхувцарг (й)
* хамелеон леопардовый – ферха босхувцарг (й)
* хамелеон мадагаскарский – мадагаскарера босхувцарг (й)
* хамелеон пестрый горный – лоаман къоарза босхувцарг (й)
* хамелеон трехрогий – кхомуӀ-босхувцарг (й)
* хамелеон четырехрогий – йиъмуӀ-босхувцарг (й)

## ТӀатовжамаш
Албохчанаькъан Оарцха АртагӀа

**Албохчанаькъан Орцхой Артаган** *(Албогачиев Артаган Орцхоевич)* — совхоза болхло ва, «Экажакъонгий-Юрта» цӀи йолча совхоза звеньевой хиннав.

1971 шера бекарга бетта 8 дийнахьа Албохчанаькъан Артаганах Социализма къахьегама турпал аьнна цӀи тиллай СССР Лакхерча Совета Президиума амарца. Цунца цхьана цунна еннай «Марси жӀови» («Серп и молот») яха дошо майдилг а Ленина орден а.

## ТӀатовжамаш
БӀарчча таьрахь

**БӀарчча таьрахьаш** () — кӀолхи дацара таьрахьаши тӀатохарца хьахулаш дола бокъонца долча таьрахьий дукхал дӀа-хьа шердалар да.

## Белгалдаккхар
7 (маӀанаш)

**7** — дагарг а я, массехк маӀан дола термин а я.

* 7 — 6-ненна тӀехьеи 8-ненна хьалхеи доагӀа бокъонца дола таьрахь да.
* Семёрка — массехк маӀан дола термин.
* Windows 7 — версия операционной системы Microsoft Windows.
* Радуга — Семь цветов в радуге, Красный, оранжевый, жёлтый, зелёный, голубой, синий, фиолетовый.
* 7 — магическое число в книгах Дж. Роулинг о Гарри Поттере
* 7 (маршрут метро, Нью-Йорк) — () — маршруты Нью-Йоркского метрополитена, локальный и экспресс, проходящие в Куинсе и Манхэттене, полностью по IRT Flushing Line.

## Исбахьален произведенеш
* «7» — седьмой по счёту альбом российской группы «Кирпичи».
* *[[7 (альбом Джорджа Стрейта)|7]]* — альбом Джорджа Стрейта, выпущенный в 1986 году.
* *[[7 (альбом Seal)|7]]* — альбом Сила, выпущенный в 2015 году.
* *[[Seven]]*, или *7*, — альбом Энрике Иглесиаса, выпущенный в 2003 году.
* *[[Sieben]]*, или *7*, — альбом In Extremo, выпущенный в 2003 году.
* «Семь» — фильм 1995 года, психологический триллер Дэвида Финчера.

## Хронологи
* 7 год до н. э. — ворхӀлагӀа шу да I бӀаьшера вай з. хь.
* 7 шу — I бӀаьшера ворхӀлагӀа шу.

## Хьажа кхы а
* VII век до н. э. — промежуток с 700 по 601 год до нашей эры.
* VII век — промежуток с 601 по 700 год нашей эры.
* 7-е тысячелетие до н. э. — промежуток с 7000 по 6001 год до нашей эры.
* Семь чудес света
2014 шу

**2014 шу** эггара дӀайхагӀа шу хилар.

Культура шу да Эрсече.

## ТӀатовжамаш
11 (таьрахь)

ПхелагӀа цхьалхане таьрахь да, диълагӀа дола Софи Жермен таьрахь да ( цхьалхане таьрахь; число 23 также является числом Софи Жермен), третье безопасное простое число, Якобстала цхьалхане таьрахь да.

## Белгалдаьккхар
ШахӀадат

**ШахӀадат** (, ; ) — Даьла (АллахӀ) цаӀ мара цахилареи, Мухьаммад Пайхамар, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, Даьла Элча хилареи тешал дар. ШахӀадат Ислама пхе бӀоагӀах да.

Лоацача кепах шахӀадат укх дешаех латт: «Аз тешал ду АллахӀ воацар кхы Даьла цахилар, тӀаккха а тешал ду аз Мухьаммад Даьла Элча хилар». ШахӀадат доаладар ислам тӀаэцара керттерча бехкамех лоархӀаш да.

АшхӀаду ал-ля́ иля́хӀа илля Лла́хӀу ва ашхӀаду анна Мухьаммада-р-расу́лю-Лла́хӀи
أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ

## Белгалдаккхар
АллахӀ

**Алла́хӀ** (,  ), Ӏарбий метта — «Даьла» яхача деша маӀан ду термин я — дуне кхеллаи Къематден аьлеи волча, цаӀ мара воаца Даьла белгалвоаккхаш дола Ӏарбий дош. Бусулба дингахьа — адамашка а жинашка а ший тӀеххьара Элча Мухьаммад, ﷺ, вайта Даьла. Ислам доссалехьа Ӏарбий ахгӀайрен тӀа АллахӀ деррига хӀама кхеллар а аьла а лоархӀаш хиннав. Ислама пхе бӀоагӀах хьалхара болча шахӀадато йоах: «Аз тешал ду АллахӀ воацар кхы даьла ца хилар, тӀаккха а тешал ду аз Мухьаммад — Аллахӏа Элча хилар».

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Къематди

**Къе́матди** *(да) ( — *Латтара ди'') — бусалба дин чу — хӀара саго ший даьчох доагӀашдар дӀаэцаргдола ди. Даьла кхел хургхиларах тешар Ӏакъидата дакъа да.

Къемат ди Исроафил малайко шозза су́р яхача зурма чу фо́ тохарца долалургда. Хьалхара фо тохар деррига Даьла кхолламаш доадарах хоам беш хургда, хӀаьта шоллагӀдар ше мел вола саг юхадийнаваьлгеи Даьла кхел йолаенналгеи хьахайташ хургда. Къематдийнахьа деррига кхолламаш Далла духьала увттаргда, тӀаккха шоай даьчох жоп лургда.

Къематденах лаьца Сийдолча КъорӀан чуи Пайхамара, ﷺ, хьадийсашкеи дукха хӀама хьоадаьд. Къемат ди маца хургда Алла́хӀа́ мара хац.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Бусалба дин эсхатологи
ОагӀат:Ислама терминаш
Кхела ди

**Кхела ди** () — укх дунен тӀехьара ди да. Цу дийнахьа Дала адамашта кхел ергья маьл баьккхараши къа даьраши белгалбоахаргболаш. Кхыча маӀанах — Дунен чаккхе *(конец света)*. Кхела ди хургхилар къоабалду бусалбеи, жӀаргахойи, жугтийи дина охлоша.

## Ди
* Къематди () — бусулба дингахьа из Даьла кхел я
* «Унзара кхел» — кхела дийнахьа хургйола Даьла кхел
* Йом-Киппур —  или יוֹם הכִּפּוּרִים, «*День искупления*» — жугтий динах дехкевалареи къиноех цӀенвалареи цӀай да

## Тархьар
* Кхелан денна тӀом (1973) — Ӏарбий мехкай коалицени Израилени юкъе хинна тӀема къовсам.

ОагӀат:Ди
Анатолий Соловьяненко

**Соловьяненко Бориса Анатолий** (укр. Анатолій Борисович Солов'яненко) (1932-1999) — иллиалархо. СССРа Халкъа артист (1975).
АхгӀайре

**АхгӀайре** () — физико-географе объект. Цхьа оагӀув гӀа́ранна е гӀайренна а кхеташ, вож оагӀонашта хиво го а беш долча декъача лаьттан да́къа да.

Дуне тӀа эггара йоккхагӀа йола ахгӀайре Ӏарбий ахгӀайре я 3,25 млн км² гаргга майда йола.

## ТӀатовжамаш
* 
*
ЦӀог-Ӏаьржа пхьагал

**ЦӀог-Ӏаьржа пхьагал** *(Чернохвостый заяц)*, е **Калифорнера пхьагал** *(калифорнийский заяц)* () — эггара дукхагӀа дӀа-хьа яьржа пхьагалий кеп я. Ӏеш я Хетта Америкера Штаташкеи Мексике.

## ТӀатовжамаш
Ӏарбий ахгӀайре

**Ӏарбий ахгӀайре** *(я)* (,  е , *Ара́ви*) —  Азен зӀилбухен-малхбузехьара ахгӀайре. Эггара йоккхагӀа йола ахгӀайре я укх дунен тӀа — цун майда 3,25 млн км² гаргга я.

## ТӀатовжамаш
ГӀозлой советий энциклопеди

**ГӀозлой советий энциклопеди** (, , ) — гӀозлой меттала хьалхара универсальнеи эггара цӀихезаи заьлеи энциклопеди да. Арахецаш хиннад ГӀозлой ССР-е 1976—1987 шерашка. 10 томех латташ хиннад.

## Редактораш
Редакдорий коллеген тхьамада — Расул Рза, керттера редактор — Джамиль Гулиев.

## Тóмаш

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀозлойчен энциклопедеш
ТӀехйоккха шицӀогдарг

**ТӀехйоккха шицӀогдарг** (*Гигантская сколопендра*, ) — шицӀогдаргий ваьрах йола шаролгий кеп я.

## ТӀатовжамаш
ГӀозлой къаман энциклопеди

**ГӀозлой къаман энциклопеди** (, ) — универсальни энциклопеде хьисапе издани да гӀозлой меттала. Арадувл 2010 шера денз. Керттерча редакцен гӀишло йоалл Ичери-шехер яхача шахьаре, Бёюк Гала цӀерах йолча урама тӀа, 41 номер йола цӀа.

## ТӀатовжамаш

* AZƏRBAYCAN MİLLİ ENSİKLOPEDİYASI

ОагӀат:ГӀозлойчен энциклопедеш