open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iахилганаькъан Хьусена Зарета

**Ӏа́хилганаькъан Хьусе́на Зарета́** () — йоазонхо, оазархо, Эрсечен йоазонхой юкъарлон а ГIалгIай йоазонхой юкъарлон а доакъашхо я.

## Биографи
Зарета яьй 1961-ча шера аьтинга бетта 11-ча дийнахьа ГӀалме шахьаре уллача ДӀаьха Къух яхача юрта ТӀоха Хьусенеи Атабе Хьавайи дезале. Да́ дийша́ хиннав Заретай, цо тайп-тайпарча ханашка ЖӀайрахой-Юрта, Буро тӀа хьехархочун а ишколан директора а балхаш даьд. ТӀехьара цо къахьийга моттиг я Къулбаседа Кавказа газ чуюлла урхале, цига пхьар хиннав Хьусен. Нана бархӀ дезалхо (виъ воӀи йиъ йоӀи) кхевеш цӀагӀа хиннай. Зарета ше цӀагӀа ворхӀлагӀа хиннай.

1968-ча шера из Буро-магӀерча ДӀаьхача Къуха тӀара] ишколе деша яхай. Цун алапаш Ӏомадеш, хьалхара дешара кийчо еш новкъостал деш хиннаб Заретай боккхагӀа бола йижарий. 1978-ча шера йистеяьккхай ишкол. 1979-ча шера денз школе болх бе йолаеннай, юххьанцарча классашка хьехархо йолаш. Болх бешше деша а хиннай из. 1985-ча шера ХӀирий паччахьалкхен лоаман-металлурген университете химико-биологе факультет яьккхай цо. Институт яьккхачул тӀехьагӀа цо болх баьб Аьлте-Юртарча ишколе 1996 шерага кхаччалца. 2011-ча шера цо чакхъяьккхай Москвера академе дунен халкъашта юкъера институт, цу хана денз «юриспруденци» яха балха говзал а я цун.

## Кхоллам
Язде зӀамига йолча хана йолаеннай, хӀаьта йоазонхочун цӀи лелае дагахьа цӀенхаштта кхоллама болх цо дӀаболабаьб 2008-ча шера. Цул тӀехьагӀа арадийнад:
* «Безамахи безарехи» (2011)
* «Ханахи, вахарахи, кхелахи» (2013)
* «Дагардар» (2015)
* «Откровение» (2013)
* «Дошо зама» (2016)
* «Хьалхара такилг» (2016)
* «Гаьнара безам» (2022).

Москве арадийннача юкъарча книжкаш тӀа а хиннад цо даь йоазош. Царех да «Литературни республика», «Добровольца шу», «Безам дӀакъодабар», «Шера ханаш», «БӀаьшерен кхелаш», «Толашбарий доккха книжка», «Россе дахача къамий литературан антологи», «Кавказа поэзи. Гуржехье». Республике а цул арахьа а арадувлача журналаш тӀа а газеташ тӀа а кепа йийттай цун байташта.

## Дезал
Зарета маьре я Аьлте-Юртарча Чуранаькъан Мехьте Абойга. Виъ дезалхо ва цар: кхо воӀи цхьа йоӀи.

## СовгӀаташ
* «Мехкахошта хьалха карагӀдийннарех» яхача ордена кавалер
* «Къаман литературан декхараш тешшаме кхоачашдарах» йола Эрсечен йоазонхой юкъарлон майдилги, дипломи.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
Ӏарчакханаькъан Микаьила Тухан

**Ӏа́рчакханаькъан Микаьила Туха́н** () — гӀалгӀай оазархо ва.

## Биографи

Ӏарчакханаькъан Тухан ваьв Буро тӀа 1932-ча шера ардара бетта 16-ча дийнахьа. Тухан нана йоацаш кхийнав. Цун диъ шу даьннача хана, кхо бер а дусаш, 1936-ча шера дӀаяьннай из. Цун да Микаьил дийша саг хиннав, Буро тӀарча прокуратуре болх баьб цо. Цига ишколе деша вахав Тухан, хьалхара кхо класс Буро тӀарча ишколе яьккхай. ГӀалгӀай къам Сибаре дахийтачул тӀехьагӀа Тухана дешар юкъагӀдисса́ хиннад. Цу хана итт е шийтта шу даьнна хиннав из. Цар дезал Павлодаре Явленка яхача юрта кхаьча хиннаб. Цига чакхдаьккхад цо ший дешар. Цул тӀехьагӀа цига яьккхай цо юртбоахама техникум. ГӀалгӀай мехка цӀавеначул тӀехьагӀа из балха эттав Наьсарен шахьарерча ТӀой-Юртарча товшхала цӀеношка директоралла. 1966-1976-ча шерашка цо болх баьб кинашкай зарбанче а «Сердало» газета коррреспонденталла а. Юртбоахама техникум чакхъяьккхача из хьожаваьв редакце юртбоахама отдела кулгалхолла. Ший профессиональни болх бешше, фотокорреспондента говзал Ӏомаяь хиннай цо. Тухана сурташ «Сердало» газета тӀа кепатохаш арадийннад.

## Кхоллам
Йоккха яц Ӏарчакханаькъан Тухана литературни тӀехьале. Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанче кепатохаш арабаьннаб цун байтий ши гуллам.

Кагийча берашта хетадаь дола «Хетолг» яха кинашка цо арадаьккхад 1961 шера. Цунна юкъеяхай духхьашха язъяь байташ. Къаьстта а хьамсара хиннай цунна къона волаш гӀовттамца, лоамашца, эзделца, наьнаца, БӀорахой тӀемца ювзаенна темаш. Царех я «Къаьнарча салтечо дагара дувц», «Са юртара къоаной», «Элтара кий», «Наьна боарз», кхыяра́ш. Тухана эрсий классикий наькъех пайда ийца а хиннаб: Лермонтова кхоллам дукха безаш хиннав из.

«Дагалаттар» яхаш цӀи а йолаш, 1976-ча шера кепатеха арадаьннад кхаь авторий байтий кинижка. Ӏарчакханаькъан Тухан царех цаI хиннав. Тухана кхоллама юкъе йоккха моттиг дӀалоацаш я революцех, бӀорахой тӀемах а Сийлахь-Боккхача Даьймехка тӀемах лаьца а йола байташ. БӀарчча байтий циклаш хетаю цо ший нанна, даьна, безама: *«Лир доага седкъа», «Даьшка», «Йовргьяц сийле», «Зиза», «Хьай кӀай шифон духьал лувцаш»* . Къаьнача салтечо дагардувца яха байт я машаре нах баьха хайи тӀема хайи вӀаши духьала увттаеш язъяь.

## Кхалхар
Ӏарчакхнаькъан Тухан кхелхав 1976-ча шера тушола бетта 21-ча дийнахьа. Милиционера карах яьннача тепчо, цIий лела керттера пха хоадабарах, Iочукхачале цIийх Iовдавенна, МагIалбикерча больнице кхелхав из. ДӀавеллав ТӀой-Юртарча кашамашка.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
## ТӀатовжамаш
* 
ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой
Албохчанаькъан Исраила Зайнап

**Албо́хчанаькъан Исраила Зайнап** () ― гӀалгӀай йоазонхо, оазархо; ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон доакъашхо.

## Биографи
Албохчанаькъан Зайнап яьй 1964-ча шера маьцхали бетта 8-ча дийнахьа Экажакъонгий-Юрта, Нохч-ГӀалгӀай АССР-е. ЗӀамига йолча хана денз нана йоацаш хьалкхийнай. 1971-ча шера, ялх шу даьнна йолча хана, духхьашха деша яхай Экажакъонгий-Юртарча № 1 йолча ишколе. Из Зайнапа йистеяьккхай 1981-ча шера. 1984-ча шера деша эттай Коста Хетагурова цӀерагӀа йолча ХӀирий паччахьалкхен университете. Ишкол яьккхачул тӀехьагӀа ше деша яьгӀача ишколе болх баьб цо. 1990-ча шера йистеяьккхай университет. 1991—2002 шерашка Зайнапа болх баьб «Наьсарен оаз» яхача газета редакце, цул тӀехьагӀа — «Сердало» газете.

## Дезал
1991-ча шера денз Экажакъонгий-Юртарча маьждига хьалхара имам хиннача Исмейланаькъан Ӏабдул-Хьамида воӀага Ӏабдурахьманага маьре я. Дезалхоех цар виъ воӀи ши йоӀи да.

## Кхоллам
Зайнапа ший хьалхара байт язъяьй 1981-ча шера. Из кепатеха ӀотӀаяьккха хиннай «Ленина никъ» яхача газета тӀа. Цул совгӀа цун байташ, дувцараш, пьесаш кепаетташ арадийлар «Сердало» яхача газета тӀа, «СелаӀад», «Лоаман Ӏуйре», «Литературни ГӀалгӀайче» яхача тептараш тӀа. Дехьа а сехьа а кепайийтта байташ а дувцараш а доацаш, Зайнапа дакъа а лоацаш 7 гуллам арадаьннад, цул совгӀа «Дуненна сердал лур», «Безама низ» яха ший ши книжка а арадаьккхад Зайнапа. 2005-ча шера арадаьннад «Ираза никъ» яхача романа дакъа.

ГӀалгӀай мехка хӀара шера хулача «Дошо къоалам» яхача къонача йоазонхой яхьашка дакъа лийцад Зайнапа. Иштта 2001-гӀча шера хиннача яхье «поэзи» яхача номинацех кхоалагӀа моттиг яьккхар цо. 2002-ча шера прозах хиннача яхье шоллагӀа моттига яьккхар. ХӀаьта 2003-ча шера поэзе номинацех хьалхара моттиг а, лауреата цӀи а ялар Зайнапа.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

## Литература
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой
Кхоартой Мажита Мурат

**Кхоартой Мажи́та Мура́д** () — гӀалгӀай йоазонхо, хоамбоаржабархо, СССР-а хоамбоаржабархой юкъарлон доакъашхо, Россе хоамбоаржабархой юкъарлон доакъашхо, Нохч-ГӀалгӀайи, ГӀалгӀайи йоазонхой юкъарлоний доакъашхо ва.

## Биографи
Кхоартой Мажит ваьв 1950-ча шера кӀимарса бетта 19-ча дийнахьа ГӀазакхстане Павлодара областе Даниловка яхача юрта. Кхойтта шу Сибаре даьккха, 1956-ча шера из цӀавенав гӀалгӀай мехка, ваха хайнав Нохч-ГӀалгӀай АССР-а МагӀалбика шахьаре Инаркъе. 1975-ча шера цо йистеяьккхай Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университета филологе факультет.

### Болх
ДӀахо болх беш хиннав гӀалгӀай меттеи литературани хьехархо волаш Инаркъерчеи МагӀалбикерчеи ишколашка. 1985—1990, 1996—2000 шерашка Кхоартой Мажита болх баьб «Сердало» газета редакце корреспонденталла а, отдела кулгалхо волаш а, кертерча редактора когаметтаоттар волаш а. 2000-ча шера лайчилла бетта денз цо болх баьб «Народное слово» яхача МагӀалбикарча газете отдела редактор волаш. 2010-ча шера денз из хиннав «МагӀалбика хоамаш» яхача газета корреспондент. Мурад СССР а, Россе а, Нохч-ГӀалгӀай а, ГӀалгӀай а хоамбоаржабархой юкъарлонашта юкъе хиннав.

### Кхоллам
Кхоартой Мурад йоазонцара болх бе волавеннав 1962-ча шера. Цун хьалхара байтий гуллам арабаьлар Шолжа-ГӀала тӀа 1972-ча шера. Къона волча хана яздаьд цо «Дошо цIий» яха роман. Цул тӀехьагӀа арадаьннад «Казахстанские тетради», «Ковчег Нуха», «Кони», «Записки бедуина» яха дувцарий гулламаши, «Тени» яха романи. Цо арахийцад 20-нел совгӀа кинижка.

### СовгӀаташ
2010-ча шера цунна ялар «ТӀема сийлен гӀала тӀара, МагӀалбикера, сийлахьа вахархо» яха цӀи. Мурад хиннав Нохч-ГӀалгӀай мехка А. Шерипова цӀерагӀа йолча преме лауреат.

### Кхалхар
Мурад кхелхав 2019-ча шера тушола бетта 29-ча дийнахьа, 69 шу даьнна волаш.

## Белгалдаккхар

## Литература

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабархой
ОагӀат:ГӀалгӀай хоамбоаржабархой
ГӀалгӀайчен совгӀаташ

**ГӀалгӀай Республика паччахьалкхен совгӀаташ** — ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гулламо белгалдоахаш ГӀалгӀай Мехка Мехкдас дӀачӀоагӀдаь дола Россе Федерацен субъекта совгӀаташ да. Уж чӀоагӀъяр, телар, лелаяр тӀехьайоагӀача бокъоний акташта тӀатайжа да:
&nbsp;&nbsp;• «ГӀалгӀай Республика паччахьалкхен совгӀатий хьаькъехьа» 1997 шера оагӀой бетта 10-гӀча ден № 18-РЗ йола ГӀалгӀай Республика закон
&nbsp;&nbsp;• ГӀалгӀай Республика Мехкдаь 2014 шера тов бетта 1-гӀча ден № 283-РП йола распоряжени «О Наградной политике Республики Ингушетия»
&nbsp;&nbsp;• ГӀалгӀай Республика Мехкдаь 2020 шера саькура бетта 14-гӀча ден № 28 йола указ «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Республики Ингушетия»
&nbsp;&nbsp;• иштта ГӀалгӀай Республика совгӀатех лаьца кхыйола законодательни акташ а.

## Паччахьалкхен совгӀаташ
### [[«КарагӀдаьннарех» орден]]
«КарагӀдаьннарех» орден () — ГӀалгӀай Республика лакхера паччахьалкхен совгӀат да.
Из орден тел ГӀалгӀайчен къаман гӀулакха́ къаьстта белггала каргӀадаьннача гӀулакхех, укх Ӏохьоахадаьчарца бувзам болаш:
* гӀалгӀай паччахьалкхе хилар меттаоттадар, дегӀадоаладар, дӀачӀоагӀдар;
* социально-экономически дегӀадар, Ӏилман къахьегам, дешари унахцӀенали товшхали исбахьалеи дегӀадоаладар;
* цӀихеза спортеи кхыдолеи толамаш;
* къамашта юкъе машари, доттагӀали, цхьан болх бари чӀоагӀдар.

«КарагӀдаьннарех» орден наькха аьттехьарча оагӀон тӀа лелаю, хӀаьта Россе Федерацен а СССР а паччахьалкхен совгӀаташ дале, царна лохахьа лелаю.



### Сийлен цӀераш
ГӀалгӀай Республика сийлен цӀераш *(почётные звания)* тохкаш я тайп-тайпарча отраслешка къаьстта карагӀдаьннача гӀулакхех: производстве, Ӏилме, унахцӀенале, дешаре, товшхале, исбахьале, иштта сага белхаговзала къахьегаме лакха говзал гойтарахи, цӀихеза толамаш дахарахи. Лицам, которым присвоено почётное звание Республики Ингушетия, вручается удостоверение и соответствующий нагрудный знак. ГӀалгӀай мехка дӀачӀоагӀяь дӀахо хьоахаяь йола сийлен цӀераш я:

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
АнготӀе

**АнготӀе** (, ) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл.

Административни лоархӀаш хилча АнготӀе ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «АнготӀе» оал. Эрсий меттала яздаь тайп-тайпара нийслу: «Ангенты», «Эганты».

## Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, АнготӀе статусах *«[[село]]»* я, *«[[сельское поселение Гули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, АнготӀе ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

## Географи
ГӀалгӀай мехка зӀилбухерча оагӀорахьа лоам улл АнготӀе. Хьуленна 4 километр гаьна зӀибухен-малхбузехьа улл, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. АнготӀенна гарга яда кхаьллаш я: Шоане, БаьлгӀане, ТӀаьрш.

### Сахьата оаса
АнготӀе, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Бахархой

## Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц АнготӀе.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
Малсаганаькъан Увайса Або

**Ма́лсагаьнаькъан Ува́йса Або́** () — гӀалгӀай йоазонхо, Ӏилманхо, «Литературни ГӀалгӀайче» яхача журнала хьалхара редактор.

## Биографи

### Дешар
Малсаганаькъан Або ваьв 1937-ча шера тов бетта 12-ча дийнахьа. Берий ха Сибаре яьккхай цо, цига деша а вахав. 1957-ча шера гӀалгӀай шоай мехка цӀабаьхкачул тӀехьагӀа из Нохч-ГӀалгӀай университета тархьара-филологе факультете деша эттав. 1962-ча шера тӀехдика чакхъяьккхай цо из. Деша вагӀача хана, Абос дукха лустамаш, рецензеш язъяеш, къахьийгад. Багахбувцам тохкаш, дукха хӀама Ӏомадеш, хайнар дӀаяздеш, дукха болх баьб цо дешара шерашка.

### Болх
Дийша воаллаше из балха вахав  Нохч-ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институте, цига Ӏилман болхло волаш цо болх баьб 1962—1978 шерашка кхаччалца. 1966-ча шера цо чакхъяьккхай СССР Ӏилман Академе Селий мехкарча филиала аспирантура.
1978-1992-ча шерашка цо болх баьб Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен радио керттера редактор волаш.
1992—1995 шерашка, ГӀалгӀай Республика хьахинначул тӀехьагӀа, цо воккхагӀвола хьехархои, доценти волаш болх баьб дешарченашкарча болхлой говзал лакхъяра́ йолча Институте. 1996-ча шера денз Абос болх баьб ГӀалгӀай паччахьалкхен университете эрсий литературан кафедре.

Къона йоазонхой гулабеш, вӀашагӀтохаш, уж кхоллама новкъа боахаш къахьийгад цо. 1969-ча шера Абос вӀашагӀъеллай къонача оазархоехи, йоазонхоехи, драматургехи латта юкъарло. Из болх цо лелабаьб «Комсомольское племя» яхача газета редакце. Або ше а дукха байташ язъяь ва, къаьстта кинижка даь, арахийца деце а.

1997-ча тушола бетта цо хьалхадаккхарца ГӀалгӀай Республика Доалчено арахийцад «Литературни ГӀалгӀайче» яха журнал. Цун редактор волаш цо къахьийгад ше валлалца.

## Кхоллам
[1968]]-ча шера Абос Нохчий йоазонхочунца Туркаев Хьасанаца арахийцад «Путь к зрелости» яха кинашка, хӀаьта 1969-ча шера арахийцаб «Писатели советской Чечено-Ингушетии» яха гуллам. 1971-ча шера арадаьннад цун критически, литературоведене лустамаш тӀабола, «В боевом строю» яха кинашка, цунна тӀеххьа арадаьннад «Заманца гӀа боахаш» яхар. Цо гулбаь багахбуцам «Вайнаьха юмор», «Сакъердаме дувцараш» «Цагенах дола дувцараш» яхача гуллламашта юкъе дахад. 1978-ча шера денз из хиннав СССР йоазонхой юкъарлон доакъашхо, Эрсечен хоамбоаржабархой юкъарлон доакъашхо.

## СовгӀаташ
* Дукха дика хӀамаш карагӀдийна Нохч-ГӀалгӀай АССР-а культуран болхло(1989)
* СССР радиони телевиденеи дукха дика хӀамаш карагӀдийна болхло
* ГӀалгӀай Республикан дукха дика хӀамаш карагӀдийна хьехархо(1997)
* [«КарагӀдийннарех» яха Орден (ГӀалгӀайче)
* Сийлахьа Наьсарера вахархо

== Белгалдаккхар ==


== Литература ==
* 
* 

[ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой
Оздой Iабдурахьмана Бекхан

**Оздо́й Iабдурахьма́на Бекьха́н** () — Яний-румой кӀалтохаргах вола Россе спортсмен, 2018-ча шерарча Европай чемпионате дото яхьарат даьккхар, Россе чемпионатий призер, къамашта юкъерча классах йолча Россе спорта говзанча. 2014-ча шера денз Сборни тоабан доакъашхо.

## Спорта толамаш
* 2010-ча шера хинна Кадеташта юкъера кӀалтохаргах йола Европай чемпионат — ;
* 2013-ча шера хинна юниорашта юкъера Дунен чемпионат — ;
* 2014-ча шера хинна яний-румой кӀалтохаргах йола Россе Чемпионат — ;
* 2014-ча шера Поддубни Ивана гран-при — ;
* 2015-ча шера хинна яний-румой кӀалтохаргах йола Россе чемпионат — ;
* 2016-ча шера Поддубни Ивана гран-при — ;
* 2018-ча шера хинна яний-румой кӀалтохаргах йола Россе Чемпионат — ;
* 2018-ча шера Поддубни Ивана гран-при — ;
* «Мемориал Палусалу-2018» яха дунен къамашта юкъера турнир — ;
* 2019-ча шера хинна яний-румой кӀалтохаргах йола Россе чемпионат  — ;
* 2021-ча шера хинна яний-румой кӀалтохаргах йола Россе чемпионат — ;

## ТӀатовжамаш
*  
*
Ӏажий га

**Ӏажий га** (, ) — гӀаьнаш Ӏолегача гаьнийи кӀотаргийи ваьр, мерза а миста-мерза а герга сомаш долаш. Цу сомех Ӏажаш оал.

Дукха Ӏажий гаьнаш декоративни баьцовгӀаш мо кхею бешамашкеи паркашкеи. Ӏажий гаьний массайола кепаш — дика модз доаллаш я. Ӏажий гаьний дахча айхха я, чӀоагӀа я, атта тедалуш я, дика полировка елаш а я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Тутайнаькъан Идриса Аьсет

**Тута́йнаькъан Идри́са Аьсет** () — советий хана болх баь гӀалгӀай лор, лорий Ӏилмай кандидат, тӀема лорий гӀулакха майор. Кхелхай 1944-ча шера.

## Биографи

### Дешар
Тутайнаькъан Аьсет яьй 1905-ча шера (е 1902-ча шера) ардара бетта 14-ча дийнахьа Наьсар-Керте. Тутайнаькъан ЦӀунточун Идрисеи Байсара БӀунхочун йоӀ йолча Дибайи йоӀ хиннай из. Аьсета юкъера дешар дийшад Буро тӀа, цул тӀехьагӀа 1924—1929 шерашка Ростов-на-Дону. Лакхера дешар йистедаьккхачул тӀехьагӀа, 1929-ча шера из лора́ балха эттай ГӀалме шахьаре уллача Ахки-Юрта. Цигара болх бе дӀахьожаяь хиннай из Мочкъий-Юрт. Из доал деш хиннай амбулаторен кара долча доазон тӀа. 1932-ча шера Аьсет деша эттай 1-ча Ленинграда лорий института аспирантуре. Аьсета хержа́р хиннай эпидемиологе кафедра. 1936-ча шера Аьсетах хиннай лорий Ӏилмай кандидат. Цун болх бар дӀа-хьа да́ржача лазарашта хетабаь. Нохч-ГӀалгӀай лорашта юкъе хьалхара Ӏилманхо хиннай из, цо язбаь ба 11 Ӏилман болх. Доктора диссертаци язъе йолаяьй Сийлахьа-Боккха Даймехка тӀом болабеннача хана. Из болх чакхбаккханза бисаб.

### ТӀема тӀа да́къа лацар
1941-ча шера аьтинга бетта 23-ча дийнахьа Аьсета тӀема юкъе да́къа ла́ца тӀахьийхай. Цо болх баьб Ленинград-КӀалеи, Воронежерчеи, цхьоалагӀча Украинерчеи фронташкеи лор йолаш. БӀун-арарча дӀа-юха кхувлача () госпитала бактериологен лабораторе кулгалхо хиннай Аьсет. 1943-ча шера цунна яннай лорий бӀула майора цӀи (). 1944-ча шера ардара бетта 24-ча дийнахьа № 1107 йола госпитала машин Вишневски шахьаре Колодно яхача юрта йисте дӀалаьцай немцаша (кхыча хоамаша яхачох, ОУН (Украинерча националисташа) зуламхоша). Тутайнаькъан Аьсет а цунца хинна новкъостий а, Ӏазап такхийтачул тӀехьагӀа, боабаьб.

### Дагалоацам
Тутайнаькъан Аьсета цӀерагӀа урам а ба, цул совгӀа Наьсарера лорий колледж а я.
Аьсета цӀи хьоахаяьй Петербургерча лорий институтерча Сийлахьа дагалоацама улга тӀа.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Подвиг горянки
* 
* 
* 

## Литература
* 

ОагӀат:СССР тӀема лораш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилман болхлой
ОагӀат:Сийлахьа-Боккхача даьймехка тӀем тӀара кхалнах
ГӀаьнажанаькъан Заьлмаха Башир

**ГӀаьнажанаькъан Заьлмаха Баши́р** () ― гӀалгӀай йоазонхо, сатирик, хоамбоаржабархо.

## Биографи
### Дешар
ГӀаьнажанаькъан Башир ваьв 1942-ча шера оагӀой бетта 12-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически РеспубликаНохч-ГӀалгӀай мехка]] ГӀалме шахьарча Шолхе. ГӀалгӀай мехках боахача хана из ши шу даланза хиннав. 1960-ча шера из ший цӀагӀарча нахаца цӀавенав, цхьабакъда шоай цӀагӀа юха чубаха цар аьттув хиннабац, цудухьа уж ба́ха хайшаб МагӀалбике. Цига яьккхай цо ишкол. Ишкол яьккхачул тӀехьагӀа из бӀул кхоачашдеш хиннав. 1962-ча шера цо яьхай хьехархочун курсаш Шолжа-ГӀалий тӀа хьехархой говзал шаьръеча институте.

### Болх
1966-ча шера из балха эттав «Ленина байракх» яхача МагӀалбикерча газета редакце каьхатий отдела болхло волаш. Цул тӀехьагӀа баьб цо фотокорреспондента болх а.

1970-ча шера Башир Алтае ваха дӀавахав. Цига цо болх баьб Змеиногорскерча «Прогресс» яхача газете юртбоахама отдела кулгалхо волаши, редактора когаметтаоттар волаши. Цул тӀехьагӀа Башира дийшад Москверча къаман университете «Мастерство фотолюбителя» яхача классах.

1981-ча шера Башир ший мехка цӀавенав. Цул тӀехьагӀа ший Алтаерча йисте караерзаяьча говзалах цо болх баьб комсий агроном волаш «Чеченингушвино» яхача юкъарче. Кастта йоазонхо хиннав цох. Литературацара болх дукхагӀа бе волавенначул тӀехьагӀа из Нохч-ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлонна юкъе болх бе вахав. Цун дувцараш, фельетонаш цу хана кепаетташ арадийнад «Сердало», «Грозненский рабочий» яхача газеташта а, журналашта а, альманахашта а.

## Кхоллам
1990—1991 шерашка арадаьннад цун «Катавасия», «Под папахой Турихан» яха эрсий меттала дола сакъердаме кинижкаш. 2014-ча шера арадаьннад гӀалгӀай меттала дола «Операци найц» яха кинижка.

## Дезал
Цун сесаг хиннай Украинера Мария Андреевна. Цо ваь цхьа воӀ хиннав Башира, Гинард яхаш. Из бахьан долаш ваха дӀавахав из Алтае.

«Змеиногорске Ӏай хьалъера со, Башир цу хана укхаза вар. Шаккхе а къулбехьера нах ма дий тхо, дӀауйлаел тӀаккха пишкий турбаши цар арабетта кӀури мара бӀарга а ца гуш цӀеной тховнашка кхаччалца лоа улллалга сона дайнача хана сога хинна хьал мишта хиннад... ХӀаьта а цхьанна хӀамах кхийрадац тхо, къона ма дарий тхо, цхьабакъда цӀагӀарчар чӀоагӀа саготдора. Нанас а маьр-нанас а дилла́ саготдора, «Лоаи, шелали, дарзи… ВанагӀ, мишта да́ха шо цига мехках даьха́ча санна?!» — яздора цар.

## Кхалхар
1998-ча шера лайчилла бетта 3-ча дийнахьа кхелхав Башир 56-гӀа шу дузаш волаш.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

* 

## ТӀатовжамаш
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀай хоамбоаржабархой
ОагӀат:ГӀалгӀай сатирикаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен сатирикаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабархой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой
Абухов Константин Васильевич

**Абухов Константин Васильевич** — советий эскара салте; Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀема доакъашхо. Советий Союза Турпал ва.

## СовгӀаташ
* Советий Союза Турпала звани а, цунца «Дошо Седкъа» яха мейдилг а.

## Хьажа иштта
* Советий Союза Турпалий листам (Нохч-ГӀалгӀайче)

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Советий Союза Турпалаш (Нохч-ГӀалгӀайче)
Советий Союза Турпал

**Советий Союза Турпал** () — СССР лакхера белгалвалара дарж да. Турпала хӀама дича, толам баьккхача е цхьа къаьстта карагӀдаьннарех луш хиннай из звани, тӀом бодача а, машара латтача а хана чухьа.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* Герои Советского Союза: Историко-статистический очерк / Под ред. И. Н. Шкадова. — М.: Воениздат, 1984. — 288 с.
* Бортаковский Т. В. Расстрелянные Герои Советского Союза. — М.: Вече, 2012. — 400 с. — ISBN 978-5-9533-6190-3

## ТӀатовжамаш

* К 80-летию звания Герой Советского Союза на сайте Министерства обороны России
* 

СССР совгӀаташ
ОагӀат:Лакхера паччахьалкхен совгӀаташ
Советий Союза Турпалий листам (Нохч-ГӀалгӀайче)

Советий Союза Турпала звани енна, Нохч-ГӀалгӀай АССР доазон тӀа Ӏобаь е цига баьха хинна наьха листам ба ер.

## Хьажа иштта
* Россе Федерацен Турпалий листам (ГӀалгӀайче)

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

ОагӀат:Советий Союза Турпалий листамаш регионашка гӀолла
ОагӀат:Листамаш:ГӀалгӀайче
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тӀема къахьегамхой
ОагӀат:Нах:ГӀалгӀайче
ОагӀат:Листамаш:Нохчийче
ОагӀат:Нах:Нохчийче
ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀема хана
Гаракх

**Гаракх** (, ) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл.

Административни лоархӀаш хилча Гаракх ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Гаракх» оал. Эрсий меттала — «Гарак», «Гарк».

## Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Гаракх статусах *«[[село]]»* я, *«[[сельское поселение Гули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Гаракх ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

## Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Гаракх. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 19 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Гаракха гарга яда кхаьллаш я: Цоли, Наькъасте.

### Сахьата оаса
Гаракх, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Бахархой

## Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Гаракхе.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
Ваьппий

**Фаьппий** () — Ӏовхошта юкъедо́да нохчий тайпа; бахаш тархьара Ӏовхой мехка ба, тахан из нийслу ДаьгӀастен доазон тӀа. Фаьппий шоай пхьоаралца (пхьоалленашца а) цӀихеза́ хиннаб. Леладеш дар нохчий метта Ӏовхой диалекта пхьарчой (зӀилбухера Ӏовхой) ле́р да къамаьл деча хана).

## Тархьар
Нану Семёновчо 1882-ча шера язбаьча «Сказки и легенды чеченцев» яхача балха чу хьоахабаьб Ӏовхой фаьппий «Вапій» аьнна, нохчий тайпий лоацача листама чу. Ӏовхой фаьппий товшхала юкъ ГӀалгӀай Мехка улла лоамара Аьрзи яха кхала лоархӀаш хиннай. 17-18-ча бӀаьшерашка ГӀалгӀай Мохк бита а бита, Ӏовхой мехка кхелха́б уж. Шоай тептаро хьаяхачох, Ӏовхой фаьпиий ТӀаьршера хьабайна тӀоаршхой ба шоай овлах.

Ӏовхой-Юртара фаьппий иштта Шаьме бах «Ваппи» оалаш а болаш. Шаьмера вена Ваппи Махьмуди Ваппи Даиби 1990-ча шера нохчий юкъарча гулламе да́къа лоацаш хиннаб.

## Белгалдаккхар
**Доашхамаш**

**Бовхамаш**

## Источники
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  

ОагӀат:Нохчий тайпаш
ОагӀат:ГӀалгӀай тархьар
ОагӀат:Нохчий тархьар
ГӀазгиренаькъан ГӀубажкъий Орснакъа

**ГӀазгиренаькъан ГӀубажкъий Орснакъа** (; 1883 – 1979 шш.) ― гӀалгӀай революционнии юкъареи къахьегамхо.

Ваьв 1883 шера Наьсар-Керта. Эрсече хиннача бӀорахой тӀема тӀа хьинаре дакъа лоацаш хиннав, иштта Советий Ӏаьдал Даькъасте дӀаоттадеш а. Деникинцашта духьала лотача хана чов яь хиннав. 1944 шера дерригача къамаца цхьана мехках ваьккха Ӏовига хиннав. 1950-гӀа шераш чакхдоалаш цӀавеначул тӀехьагӀа ший Ӏоваьча юрта юха ваха хайнав, цу хана денз цига болх беш а хиннав.

ГӀазгиренаькъан Орснакъа веннав 1979 шера.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай тӀемахой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен революционераш
Эрсий-кавказхой тӀом

**Эрсий-кавказхой тӀом** () — Россе импере бӀуно Къулбаседа Кавказ караерзаеш ший дукхагӀча даькъе Къулбаседа Кавказа имаматаца баь бола тӀом. Из хиннаб 1817—1864) шерашка.

Эрсий-кавказхой тӀом Эрсечен тархьаргахьа эггара бӀаьхагӀа тӀом лоархӀ.

## ТӀом болабалалехь
Касагаша эрсий аьлашта йоал те́лаш хинна Таьман аьлий мехка ха ца лаьрхӀача, Эрсече Кавказе чӀоагӀъялар Иван Грозне заман чухь доладеннад. Эрсий паччахьа́ духхьашха чӀоагӀо яь мутӀахьа йийрза́р ГӀаьбартехье хиннай 1557-гӀча шера.

## ГӀалгӀай мехка
1830-ча шера кӀимарса бетта эрсий ши колонна инарал-майор Абхазов хьалха а волаш таӀазар де дагахьа ГӀалгӀай лоам баха хиннаб. Эрсий эскар Даьра аьлеи Эса чӀожеи гӀолла Ӏочакхбаьнна хиннаб. Къаьстта денал долаш духьаллаьттаб Обанхой, цхьабакъда Эбанера вӀов эккхаяь хиннай цу чу чу мел хинна саг ве а вувш, цхьа саг мара дийна ца вусаш. Из а цул тӀехьагӀа СибарегӀа Ӏовахийта́ хиннав. Цу экспедице фаьппий цхьан юкъа́ Эрсечен караберза а баьб, округа кхелаш а увттаяьй, бӀорахой система а оттаяьй.

## Белгалдаккхар
### Доашхамаш

### Хьасташ

## Литература

* 
* 
* 
*
Оарцхой

**Оарцхой** — гӀалгӀай тайпа да. Аьрзера хьабайнаб уж. Цу кхаьла цӀерах хьахиннай тайпан цӀи а: *Аьрзи* + *хой* → *Оар*'з**хой'' → ''Оар**ц*'хой*.

Оарцхой тайпо чулоаца наькъаш ераш да::

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:Оарцхой
Кхаькхалой

**Кхаькхалой**, **Кхаькхалой шахьар**, иштта **гӀалгӀай**, **ГӀалгӀай шахьар**, иштта **Хамхе шахьар** (, , ) — гӀалгӀай къаман тархьаре хинна юкъарло; ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерий шахьар я. Кхаькхалой хьабаьнна а баьха а моттиг гӀалгӀай лоамара Кхаькхале я. 

## Шахьара лаьтта

Кхаькхале яхачунца ловшъяр кхо кхала я: Аьге-Кхала, Хамхи, ТӀаргам. Кхаькхален лаьтта да Эса долалу метте. ЗӀилбухера доазув ГӀулойхин даьржеца да, гӀинбухехьара доазув —  да. Малхбузехьа Кхаькхален доазув Гийрхин аьтта бердагеи Бийсаренгеи Салгигеи дӀатӀадодаш хиннад, хӀаьта малхбоалехьа Фортан кертага кхаччалца хиннад. Шахьараш ювцаш хилча, Кхаькхален малхбузехьа Фаьппи хиннай, зӀилбухехьеи зӀилбухен-малхбоалехьеи Гуржий мохки Цхьорой шахьари хиннай, хӀаьта гӀинбухехьа — Оарстхой шахьар.

## Белгалдаккхар
**Доашхамаш**

**Бовхамаш**

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## ТӀатовжамаш
* Свод ингушских фамилий

ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:ГӀалгӀай
ОагӀат:ГӀалгӀай тархьара шахьараш
ЖӀайрахой

**ЖӀа́йрахой**, **ЖӀайрахой шахьар**, иштта **джӀайрахой**, **ДжӀайрахой шахьар** (, , , тайпах йоаха цӀи , тархьара цӀи ) — гӀалгӀай къаман тархьаре хинна юкъарло; ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерий шахьар я; таханарча дийнахьа — гӀалгӀай тайпа да.

ЖӀайрахой хьабаьнна а баьха а моттиг гӀалгӀай лоамара ЖӀайраха чӀож я. Малхбузехьа лоаллаха улл Кистий чӀож, зIилбухехьа лоаллаха баха Гелатхой, гӀинбухерча доазон дехьагӀа я Онгушти, Бурои. ЖӀайрахой юкъара кхала ЖӀайрах хиннай. 

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала «жӀайрахой» е «джӀайрахой» яхаш ба, гӀалгӀай метта африкацеца хоттаденна да из. Эрсий меттала — «джера́ховцы», «джейра́ховцы» «джера́хи», «ерохонские люди».

## Тархьар
Эггара хьалха жӀайрахой хьоахабаьб XVI—XVII бӀ. яздаьча каьхаташка *«ероханские люди»* аьнна. Оаламашка дувцачох, царна керте лаьттар ва ЖӀарахьмат. Даьра аьленна доал деш хиннав из, цунга гӀолла чакхбувлаш хиннаб цу оагӀарахьа болхараш. Цун къонгех цаI Лорса яхаш хиннав, цу цӀерагӀа я юрт Ларс. ЖӀайрахой баьха моттиг хьоахаяьй XVIII бӀаьшера хьалхарча даькъе гуржий географо, тархьархочо Вахушти Багратионе. 

XIX-ча бӀаьшера жӀайрахой Ӏарамхий соццача метте баьхаб яхаш бийцаб, XVI—XVII-ча бӀаьшерашка а цигга баьхаб а йоах уж. Цудухьа жӀайрахой гӀалгӀай къаман малхбузехьара доазон тӀа баьхалга хул, хӀирашца доазув а долаш, из доазув а хувцалуш хиннад XVI-ча бӀаьшеренгара XIX-ча бӀаьшерен хьалхарча даькъага кхаччалца хиннача хана юкъа.

Кхычахьа жӀайрахой бувцараш:
• «Обзор политического состояния Кавказа 1840 года»;
• «Военно-статистическое обозрение Российской империи: издаваемое по высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба»;
• Н. А. Волконский, И. И. Пантюхов;
• П. И. Ковалевский;
• Г. К. Мартиросиан;
• Е. И. Крупнов.

## Шахьара лоаттам
ЖIайрахой шахьара́ юкъе йолх: ЖIайрах, Пхьамат, Фуртовг, Тамариани, Эзми. Цу юрташкара хьадаьннад ЖIайрахой тайпа, цу тайпанна юкъе хинна тайпаш:
* Оахаранаькъан
* Боранаькъан 
* Лаьнанаькъан 
* Хаматханаькъан
* Чуранаькъан .

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай тархьара шахьараш
ОагӀат:ГӀалгӀай
ОагӀат:ГӀалгӀай тархьар
Наьсархой

**Наьсархой**  () — гӀалгӀай къаман тархьаре хинна юкъарло; ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерий шахьар я. Наьсархой баьхаб таханарча Наьсарен шахьареи ГӀалме шахьареи доазон тӀа.

## Тархьар
### Эрсий-кавказхой тӀом
Эрсечено наьсархой шоаша караберзабаьлга а шоай Ӏаьдала́ кӀала болга а лоархӀаш хиннаб, цхьабакъда ишта царна хеташ хиннадале а, наьсархой Кавказа имамата оагӀув лоацаш а, Ӏаьдала духьала гӀотташ а хиннаб. Наьсархой Имаматагахьа хинна хилар бакъдеш тайп-тайпара бовхамаш да долаш Масала, наьсархоша да́къа лаьца хиннад 1840-ча шера тушола бетта Нохчашкахьа хиннача гӀовттаме а Шолжа тӀарчеи Тийрка дехьарчеи нохчийи, гӀалгӀайи, оарстхойи 1840-ча шера кӀимарса беттахиннача гӀоттаме а 1858-ча шера наьсархоша чӀоагӀа духьале яь хиннай Наьсархой гӀоттам аьнна цӀи тилла хиннайола. Из гӀоттам хинначахана наьсархоша Шамалга каьхат дахийта хиннад оарц дехаш, цхьабакъда Эрсечен чӀоагӀаленашка гӀолла чакхвала Шамал шозза хьежача а, цун аьттув баьннабац из де, цудухьа йоккха йов а хинна юхавала вийзав цун. ТӀехьагӀо гӀоттам ӀотоӀа а баь, хьалха лаьттараш е боабаьб, е мехках баьхаб.

**Хинначох керттера долчун хронологи**:

* 1840-ча шера тушола бутт – наьсархойи, оарстхойи, галашкархойи, нохчийи Нохчий мехка хиннача гӀоттаме да́къа лоацаш хиннаб..
* 1840-ча шера кӀимарса бутт – наьсархой да́къа лоацаш хиннаб Ахьверда Мухьаммад хьалха а латташ Шолжа тӀареи Тийрка дехьареи нохчий а, гӀалгӀай а, оарстхой а гӀовттаре.
* 1858-ча шера аьтинга бутти, кӀимарса бутти – Наьсархой гӀовттам: наьсархой Россе Ӏаьдала духьала гӀайттаб паччахьа керда законаш бахьан долаш.
* 1865 – эрсий-кавказхой тӀом баьнначул тӀехьагӀа наьсархой Туркашкахьа дӀакхолхабаьб.

### Россе импере болаш
Эрсий-кавказхой тӀом баьнначул тӀехьагӀа наьсархой ГӀалгӀай округа́ юкъеболхаш хиннаб 1965-ча шера царех цхьабараш мехках а баьха Туркий мехка Ӏобахийта хиннаб. ТӀехьагӀа наьсархой Бурон округа а, Шолжа отдела́ а, Наьсарен округа́ а юкъе болхаш хиннаб.

## Хьажа ишттаo
* Галашкархой
* Кхаькхалой
* Фаьппий

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай тархьара шахьараш
ОагӀат:ГӀалгӀай
ОагӀат:ГӀалгӀай тархьар
Галашкархой

**Галашкархой** (, ) — гӀалгӀай къаман тархьаре хинна юкъарло; ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерий шахьар я. Галашкархой цӀи Галашкенца хоттаенна я.

## ЦӀи
Галашкархой цӀи Галашкен цӀерца ювзаенна я (тахан из улл ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьаре). Юрта цӀи «галай болчахьа» яхилга да: масала, мержошка, цӀечошка мо — *галашка*. Гала́ша шоай чӀожера а баьнна Галашке йиллай.

## Хьахилари къаманга бехкари

Галашкархой шаьрачара юкъарло я, из хьахиннай лоамара ӀокӀалабийннача тайп-тайпарча гӀалгӀаех, цу шахьара юкъе бе-беча тайпан нах чуболхаш а хиннаб. Я. З. Ахмадова яхачох, шахьаре ба́ха хайша́раш дукхагӀа галай хиннаб, цхьабакъда мержой а, цӀечой а, ялхарой а хайша́б, цхьабакъда «ГӀалгӀайчен исторе» (2013) автораша яхачох, шахьар хьахиннай кхаькхалойи, цхьоройи, галайи, оарстхойи, цӀечойи юкъарлонашкара нах цу метте Ӏохувшарца.

Россе импере *галашевцы* оалараш Эса юкъерча даькъе баьхараш хиннаб, паччахьалкхен Ӏаьдало гӀалгӀай а лоархӀаш. Таханарча тохкамхоша а лоархӀ галашкархой гӀалгӀай юкъарло йолаш.

## Тархьар
Галашкархой шахьар кӀезигагӀа дале 1760-ча шерашка хьахила йолаеннай. Цар пхьанаш 1768-ча шера оттадаьча мехкасурта тӀа хьоахаю «Галачи» аьнна Эса Шолжах кхетача метте. Ротмистр Батыровс даьча хьисапах, 1771-ча шера галашкархой 13 юрта бахаш хиннаб деррига 200 ков а долаш.

1820-ча шерашка дукхагӀа мел бола галашкархой Эса аьрда берда тӀа баьхаб. Н. Г. Волковайна хетачох, цу хана Галашкархой я аьнна итт пхьа хьоахаеча листама́ юкъе цхьаццайола хамхой шахьара́и оарстхой шахьара́и юкъе йодараш а юкъейихьай. 1851-ча шера Галашкархой шахьаре 30 эйлеи, 395 кови, 2131 саги хиннав.

Эрсий-кавказхой тӀом (1817—1864) бодаш латтача хана Россе импере мукӀарло деш хиннад шоаш галашкархой е вӀалла мутӀахьа берзабаь цахилара́ е цхьан даькъе мара мутӀахьа берзабаь цахилара́: галашкархой цӀаккха Россе паччахьалкхен Ӏаьдало яхачоа мутӀахьа а ца хиннандаь, фуннагӀа мара ца хиларах уж хӀаьта а паччахьа чӀоагӀленаштеи пхьанаштеи тӀахьелхаш къоала́ ихандаьи. Галашкархой Кавказа имамата чӀоагӀа оагӀув лоацаш царца цхьана тӀом беш хиннаб Галашкера наибал а долаш. 1840-ча шера тушола бетта галашкархойи оарстхойи Нохчашкахьа хиннача гӀовттаме да́къа лоацаш хиннаб. Цар каьша, нохчашца цхьана, раьза а болаш мутӀахьа хургхиларах дув биа́ хиннаб Шамала́. Из цар дарца ЗӀамига Нохчиче яхача лаьттанца къоастаеча Кавказа имамата шахьара́ юкъебахаб уж.

1858-ча шера галашкархоша Наьсарен гӀовттаме да́къа лоацаш хиннаб.

## Бахар-лелар
Галашкархоша тух доаккхаш хиннад. Шоашта малхбузехьа ба́хача аьккхешца базар яьй цар — тух дӀа а дохкаш ялат ийдаьд цар царгара.

## Примечания

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:ГӀалгӀай тархьара шахьараш
ОагӀат:ГӀалгӀай
Вахаш-текъаш

**Ва́хаш-текъаш** (яхаш-текъаш, бахаш-текъаш, дахаш-текъаш) — гӀалгӀай фаьлгаши оаламаши долалуча хана оалаш йола калам я. Масала, «Вахаш-текъаш воккха саг вар» яхар «Ваха а вахаш, Ӏибадат а деш (Даьле кхайкаш) воккха саг вар» яхилга да. Из тара да эрсаша «Жил-был» а́лара́.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
ОагӀат:ГӀалгӀай багахбувцам
ОагӀат:ГӀалгӀай литература
ОагӀат:ГӀалгӀай каламаш
ГӀалгӀай литература

**ГӀалгӀай литература** () — гӀалгӀай меттала дола гӀалгӀай къаман литература да.

## Тархьар
ГӀалгӀай литература доладеннад наьртех долча литература тӀара (фаьлгаш, оаламаш, турпала иллеш, ловзараш). Хьалхара литературан Ӏарбий меттала даь дола йоазув XIX бӀаьшера хана чухь даь да. Советий Ӏаьдал даларца ший массаза йолча кепа тӀа даьннад гӀалгӀай литературан йоазув.

ГӀалгӀай литература тохкаш дуккха къахьийгарех ва Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим, къаьстта цо дукха болх баьб гӀалгӀай багахбувцам тохкаш.

Эггара хьалха берашта хетадаь дола дувцараш, фаьлгаш язде волавеннав Дахкилганаькъан ИбрахӀим Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанче 1970-ча шерашка редактор хиннача Заьзганаькъан Азмата дехарца. Цу шерашка чӀоагӀа эшаш дар берашта хетадаь литература. Йоазонхой вахарах а кхолламах а лаьца балхаш даьд цо (масала, Малсаганаькъан Зоврбика, МутаӀаланаькъан Хьажбийкара).

Цо кулгалдеш, вӀашагӀъеллай гӀалгӀайи эрсийи меттала 10 томах латта «ГӀалгӀай багахбувцама антологи» яха проект.

## ГӀалгӀай йоазонхой
* Байсаранаькъан Муртаза Идрис (1911—1993)
* Беканаькъан ДордагӀа Тембот (1873—1939)
* Боканаькъан Хаме Ахьмад (1924—2006)
* Ведажанаькъан Абабукара Ахьмад (1916—1996)
* Гойганаькъан Сипсой Ӏадал-Хьамид (1896—1948)
* Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим (1937—2014)
* Заьзганаькъан Хьусена Бахьаудин (1908—1965)
* Малсаганаькъан Кураза Зоврбик (1894—1935)
* Малсаганаькъан Дахий Дошалкъа (1898—1966)
* МутаӀаланаькъан Шовхала Хьажбикар (1910—1964)
* Пхьиленаькъан Ӏасолта Махьмад-СаӀид (1929—2004)
* Пхьиленаькъан Абазбика Амир (ваьв 1938)
* Чахканаькъан Идриса СаӀид (1938—2008)
* Янданаькъан Хамарзий Джамалда (1916—1979)

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Эрсечен къамай литература
ОагӀат:Литература метташка гӀолла
ГӀалгӀай литература
ГӀалгӀайчен литература
Бурон округ

**Бурон округ** () — 1870 шерагара денз 1920 шерага кхаччалца йолаш хинна Россе имперен Тийрка областера административни-лаьттан цхьоале я. Бурон округа административни юкъ — Буро гӀала хиннай.

## Тархьар
Бурон округ хьаяь хиннай 1870 шера Тийрка областа юкъейоагӀаш хинна ХӀирийи ГӀалгӀайи округаш вӀашагӀтохарца.

1888 шера округ йийкъа хиннай. ГӀалгӀайи гӀазкхийи бахаш бола лаьтташ Бурон округах хьа а даьха, царех къаьстта административни-лаьттан цхьоале вӀашагӀъеллай — Шолжа отдел. ТӀехьа тӀайоагӀача ханашка, Бурон округ, ше дӀаяьккхалца, хьалха хинна йолча ХӀирий округа лаьтташ мара чулоацаш хиннаяц. ХӀаьта Буро гӀала Бурон округа юкъ йолаш мо Шолжа отдела а административни юкъ лоархӀаш хиннай.

## Охлой
1897 шера Россе импере хьисап деш нах дӀаязбарга диллача, Бурон округе вахаш 134 947 саг хиннав.

Охлой къамаех бекъабаларах:
• хӀирий — 88 265 саг (берригача охлоех 65,4 %)
• эрсий — 31 205 саг (берригача охлоех 23,1 %)
• гуржий — 3 941 саг (берригача охлоех 2,9 %)
• эрмалой — 2 093 саг (берригача охлоех 1,6 %)
• немций — 1 673 саг (берригача охлоех 1,2 %)
• полхой — 1 511 саг (берригача охлоех 1,1 %)
• украинхой — 1 439 саг (берригача охлоех 1,1 %)
• кхыбараш — 4 820 саг (берригача охлоех 3,6 %)

## Административни екъаялар
1913 шера Бурон округо чулоацаш 38 юрта урхале хиннай:

• Алагира — Алагир,
• Ердана — Ердан,
• Архона — Архон,
• Боткъий-Юрта — Боткъий-Юрт,
• Берд-Юрта — Берд-Юрт,
• Галиатски — Камунта,
• ГӀазалтӀен — ГӀазалтӀе,
• Дагомски — ЭгӀара Унал,
• Даргавса — Даргавс,
• Дарг-Коха — Дарг-Кох,
• Даллагкаун — Даллагкау,
• Донифарса — Донифарс,
• Закински — Кесаты-Кое,
• Зарамака — ЭгӀара Зарамак,
• Товсолт-Юрта — Товсолта-Юрт,
• Кадгарона — Кадгарон,
• КиржатӀен— КиржатӀе,
• Магометански — Магометанское,
• Махчески — Махческое,
• Мизура — Мизур,
• Михайловско-Немецкое — кол. Михайловская,
• Нара — Нар,
• Кердача Уруха — Керда Урух,
• Ногкаун — Ногкау,
• Нузала — Нузал,
• ХӀирий Отарий — ХӀирий Отараш,
• Реданта — м. Редант,
• Садона — ЭгӀара Садон,
• Салугардона — Салугардон,
• Санибан — ЭгӀара Саниба,
• Стыр-Дигорское — Одола,
• Тиба — ЭгӀара Тиб,
• Берса-Юрта — Берса-Юрт,
• Хадикусски — Лац,
• Христиански — Христианское,
• Инала-Юрта — Инала-Юрт,
• Шанаевски — Шанавское,
• ЙоалхотӀен — ЙоалхатӀе.

## Белгалдаккхар

## Литература
* Терская область. Список населенных мест по сведениям 1874 года. Тифлис. 1878
* Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. т.68 Терская область. 1905 г.

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Тийрка область
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:ХӀирийчен тархьар
Шолжа отдел

**Шолжа отдел**, цкъаза **Шолжа гӀазкхий отдел** аьнна хьоахаю () — Россе паччахьалкхен чухьа 1888—1920 шерашка хинна ГӀалгӀайчен цӀи я. Административни оттамага диллача, Шолжа отдел Россе имперен Тийрка областа административни-лаьттан цхьоале хиннай, гӀалгӀайи шолжа гӀазакхий бахаш хиннача лаьтташ тӀа вӀашагӀъелла. Шолжа отделе бахача наьха къамага диллача, дукхагӀбараш гӀалгӀайи эрсийи хиннаб.

Административни юкъ — Буро гӀала.

## Тархьар
Шолжа отдел къаьстта административни-лаьттан цхьоале йолаш хьаяь хиннай 1888 шера, Бурон округ екъа а екъаш, ГӀалгӀай округа хиннача лаьтташ тӀа, гӀазкхий бахаш бола лаьтташ хьа а хотташ. Буро гӀала Бурон округа юкъ йолаш мо Шолжа отдела а административни юкъ лоархӀаш хиннай.

1905 шера Шолжа отделах «Наьсарен округ» аьнна цӀи а тилла административни-лаьттан дакъа хьакъоастадаьд.

## Охлой
1897 шера Россе импере хьисап деш нах дӀаязбарга диллача, Бурон округе вахаш 115 370 саг хиннав.

Охлой къамаех бекъабаларах:
• гӀалгӀай — 46 214 саг (берригача охлоех 40,1 %)
• эрсий — 42 013 саг (берригача охлоех 36,4 %)
• гӀаьбартой — 16 113 саг (берригача охлоех 14,0 %)
• украинхой — 3 891 саг (берригача охлоех 3,4 %)
• гӀумкий — 2 349 саг (берригача охлоех 2,0 %)
• нохчий — 1 906 саг (берригача охлоех 1,7 %)
• кхыбараш — 2 884 саг (берригача охлоех 3,6 %)

## Административни екъаялар
1913 шера Шолжа отдело чулоацаш хиннай 20 гӀалеи, 15 юрта урхалеи, 1 колоне урхалеи:

**[[Станица|ГӀалаш]]** (гӀалгӀай цӀераши, цу заман эрсий цӀераши):

**Юрта урхалеш:**

**Колоне урхале:**
* Гнаденбургское — кол. Гнаденбург.

## Белгалдаккхар

## Литература
* Терская область. Список населённых мест по сведениям 1874 года. Тифлис. 1878
* Краткая историческая справка об административном делении Чечено-Ингушской АССР (1785—1946 гг.). ЦГА ЧИАССР Грозный
* Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. т.68 Терская область. 1905 г.

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Тийрка область
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ГӀазкхий

**ГӀазкхий** (тюркий «мукъа, ший лоӀамах вола саг, элакхест» яхача дешах хьадаьннад) — амал деча наьха (дукхагӀча даькъе православхой эрсийи украинхойи) этносословни тоаба — зоврий амал деш хиннача тӀема формирований доакъашхой.

## Белгалдаккхар

## Литература
*
Курхьарс

**Курхьарс**, иштта **курхарс**, *(я)* — яха́ча заман чухь къаьстта гӀалгӀай кхалнаха лелабаь керта тӀара гӀирс ба. МоллагӀа цӀай дездеча хана е наха юкъе арабовлача хана, эргача барзкъах лоархӀаш, тӀатехкаш хиннай курхьарс. Из хьаеш хиннай сомача истингех, колпака хьисапе, хьовзабаь бухь болаш.

Эггара хьалха из дувхар хьоахадаьд 30-ча шерашка XVII бӀ. эрсий къаьша, шоаш гӀалгӀай мехка гӀолла гуржашкахьа бихьа никъ бувцаш, язбаьча лустамий листамашка (). Ӏилманхоша товшхалцарча бувзамах курхьарс «фригерча колпакаца» юст.

Шоай балхашкахьа курхьарс хьоахаяьй: Ю. Клапрота, А. Н. Генкос, Л. П. Семёновс, Е. И. Крупновс, кхычар а.

## Охкамашка корадаьр

ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто XX-ча бӀаьшера 20-гӀа шераш чакхдоаллача хана денз 1941-ча шерага кхаччалца гӀалгӀай лоаме тохкаш, яьча экспедицех кораяьй дуккха курхьарсаш. Цу юкъе дакъа лоацаш хиннав профессор Семенов Л. П. Ше яздаьча лустамаш цо яздаьд:

«Каст-каста цхьа ба́шха керта тӀа тӀабувхабу гӀирс нийслу — сетта́ча муӀа́ таралесташ бола, лакхехьа готталуш а йолаш, хьалхашкахьа чусотталуш болаш; биткъача бӀегӀингах баь ба из, цӀе кӀа́да те́ха́ ба, догамцеи гергача дӀада́гӀача дото фаьраскацеи хозбаь ба из; цу гӀирса шира цӀи „курхьарс“ я»

«МуӀа хьисапе йола, цӀе кӀада тӀа а те́ха́, кхыча бесара (сийнача, дошо) Ӏочууллаш йола тӀехьашке а йолаш йола кхалнаьха кийнаш цхьа ший тайпареи  да; из кий дӀада́гӀача гергача дото фаьраскацеи, догамашцеи, ленташцеи хозъяь я». «Кулг тоханза долча гударга хьисапе долча кӀинга чу (Гаракхерча маьлхара кашамашка) долча кхалсага Ӏимар тохкача хана зийнадар кий каша уллачун керта́ кӀала йилла́лга. Хьадоалдаьча дараша хьагойтачох, „курхьарс“ гӀалгӀай кхалнаха кӀезигагӀа дале ́ XVII бӀаьшаре долалуча хана денз XIX бӀаьшаре йолалуш лелаяьй»

Иштта дӀайихьа́ча экспедицешка курхьарсаш кораяь хиннай Маьцхале, Аьрзе маьлхарча кашамашка, цул совгӀа Морче, Каьхке, Хамхе кхаьлашка. ТIаргамара йолаяь Цхьорега кхаччалца яьча экспедицешка а дукха кораяьй курхьарсаш.

Курхьарсаш йизза коллекци археологаша лахай, гӀала санна, хьалдетта долча, шин гӀатах латтача Пхьаьлингерча Ӏимар чура. Ӏилманхой цецбоахаш я курхьарса кеп: уж яр яь мехкарча а импортни а кӀалдах — ХӀиранера, Мисарера, Шаьмера, Ченкий, Эрсий мехкашкара хьачукхухьача даьрех, алтазах, бархатах, хьаьсаца дега́ча даьрех. Курхьарсаш кийчъяь хиннай маьттигашцеи, гизгашцеи, тайп-тайпарча цӀекашцеи, дотоцеи. Уж хьайира наькъаш гӀалгӀашта мара ца довзаш, къаьстта хала хиннад.

## Галерей

Файл:Kurhars 1.jpg|Керда тийга курхьарс хьалхашкара
Файл:Kurhars 2.jpg|Керда тийга курхьарс улувра
Файл:Kurhars 7.jpg|Къаьнара курхьарс


## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай къаман дувхар
ОагӀат:Къаман кхалнаьха кийнаш
ОагӀат:Юкъерча бӀаьшерен кийнаш
ОагӀат:Барзкъан тархьар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен товшхал
ГӀалгӀай кашамаши Ӏимараши

**ГӀалгӀай ка́шамаши Ӏи́мараши** () — гӀалгӀаша байнараш дӀабехкаш лелаяь гӀишлош. Семёнова ГӀалгӀайчен материальни товшхала классификацега диллача, къаьнарча лоамарча гӀишлошта юкъе вӀовнаштеи элгацаштеи тӀехьа кхоалагӀа моттиг дӀалоацаш йола гӀишлош я уж, Крупнова классификацех — шоллагӀа.

## Маьлхара кашамаш

«Маьлхара кашамаш» яхачунца ловшдар уж кашамаш маьлха́ кӀала, маьлхе хилар да () яхилга да. Уж кхаь тайпара хиннад: лаьтта тӀа даьи, лаьттах доахкаши, лаьтта кӀал деттаи. Цу хана на́ха́ дӀаде лаьтта тоъаш хиннадац, шоаш йотташ йола баха гӀалаш а гувнаш тӀа йотташ хиннай. Лаьтта кӀалара Ӏимараш кхерийца тоадеш хиннад. Уж цхьан а шин а гӀатах латташ хиннад. Цар чу чухувшаш хиннаб 100—200 совгӀа байна нах. Кораш хиннадац, дехьа-сехьа ши къорг хиннай.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  

## ТӀатовжамаш
*  
ОагӀат:ГӀалгӀай кашамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏимараш
ОагӀат:ГӀалгӀай кашамаши Ӏимараши
ОагӀат:ГӀалгӀай архитектура
Шолжа округ

* Шолжа гӀазкхий округ — СССРе 1921—1929-ча шерашка хинна административни-лаьттан цхьоалле я.
* Шолжа округ — 1929—1931(34)-ча шерашка Нохчий автономе областе хинна административни-лаьттан цхьоалле я, цул тӀехьагӀа цох хьаьяй Шолжа шахьар

## Белгалдаккхар