open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Берд-Юрт

**Берда-Юрт**, е **Берд-Юрт** — () — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт.

## Географи
Берд-Юрт Эсеи Чималхийи яхача хишта юкъе шаьрача мотте ул. Юрта лакхе аьрдехьа гобаьккха орц да, лохегӀа дода Эса. Берд-Юрта доазув да ГӀалгӀай юрташца: къулбехьехьа Чималхацеи, малхбузехьа ГӀажара-Юртацеи, гӀинбухе-малхбузехьа Шолжа-Пхьанацеи, цул совгӀа, цу юрта доазув да Нохчий мехка улача АгӀа-Боарзеца а.

Юрта 17 урам ба, царех 15 «линия» () оалаш ба, цӀи тилла́ цахилар бахьан долаш.

## Тархьар
Берд-Юрт Эрсечен къонагӀча юртех я. Юххьанца юрт Ӏоюллача хана, тхьовра хьалха Совета Ӏаьдала хана денз ГӀажара-Юртарча колхозо дӀадувш леладу лаьтташ мара, кхы хӀама хиннадац Берд-Юрта. 1999 шера апрель бетта 24 дийнахьа, «Поселок Южный», аьнна, цӀи а йолаш, юрт Ӏойилла хиннай. Из йиллай Нохчий мехка лаьтта́ча тӀемах байдда, бе́ха́ Ӏобаьхка, ГӀалгӀай мехка ба́ха Ӏоховша лаьрхӀа́ хиннача на́ха́. Цу хана мехкда хиннача Овшанаькъан Султана Руслана амарца хинна хӀама да из, хӀаьта из доацаш юрт хьалйоттара программа иштта массехк халкъашта юкъерча организаце хьаллаьца хиннай. Даний аьккхех йолча кхетачен () гӀонца 70 кирпишках цӀенош деттад юрта. Беха Ӏобаьхкараш цкъахьалха вагончикашка а баьха, цул тӀехьагӀа итт-итт соте лаьтташ дӀа-хьа дийкъачул тӀехьагӀа дӀа-хьа хайшаб.

2001 шера, цӀихеза бугӀа хиннача Йовлой Берда цӀерагӀа, ***«Берд-Юрт»*** аьнна, хийцай юрта цӀи. Цхьабакъда хӀанзарча Берд-Юрта́ 9 км гаьна улаш а хиннай цхьаькха **Берд-Юрт**. Из йилла́р милице эпсар хинна КӀориганаькъан Маме Берд ва, XIX бӀаьшу долалуш.

## Баха нах

; Къамаш
Ерригача Россе 2010 шерарча нах дӀаязбарах:

1999-ча шера ер юрт Ӏойиллалца, нах а бахаш, укхаза цхьаь цхьа цӀа хиннадац. 

Таханарча дийнахьа Берда-Юрта – воккха а, зӀамига а – 530 саг вах, хӀаьта деррига укхаза дагӀа нах бахаш дола цӀенош 115 цӀа да. Баха нах, ши саг волаш а, итт саг волаш а ба укхаза, вешта, юккъера дӀалаьрхӀача хӀара дезала виъ, ялх саг хул. Юрт ше къона яле а, 80 шерага кхаьча боккхий нах баха укхаза. Из да, юрт къонача тӀехьенна лаьрхӀа йилла ца хилар. Нохчашкахьа тӀом латтача хана цигара беха хьалбаьхка дукха нах ба укхаза.

## Инфраструктура
2007 шера керттера маьждиг хьалдаьд. Болхбеш юххьанцара школеи, лорий пункти, администрации я, иштта культура цӀенош а даьд. Цкъахьалха юрта е хий е газ е ток хиннаяц. ТӀехьагӀа хий чулиллад, мала  хий арахьара хьатӀакхихьад, хӀаьта коа леладе Чималх хий эдаш хиннад. Ши шу даьннача гӀолла бурув а теха, массанена даь деце а, хий Ӏалашдаьд. Хий лоаттаду гӀалаш () харцахьа етта хилар бахьан долаш хӀанз а Берд-Юрта кхоалагӀа дола дакъа аьхки хий доацаш дагӀ.
Юрт ше къона яле а, къаьнарча юрта санна баха Берд-Юртара нах. Цхьа доккхий вӀаштӀардаь шиъ, кхоъ гӀат йолаш цӀенош дац бахача наьх. Деррига цӀенош да, вахача сага кхоачам болаш, миско хьалдаь.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* *Матенаькъан Илез*. Берда-Юрт. Газет «Сердало».

ОагӀат:Населённые пункты Сунженского района Ингушетии
ОагӀат:Муниципальные образования Сунженского района Ингушетии
ОагӀат:Сельские поселения Ингушетии
ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
Берлин

**Берлин** (, ) — Немций мехка нанагӀала, иштта цун керттера пхье. Бахархой дукхал лаьрхӀача Евросоюзе шоллагӀа пхье я (Лондона тӀехьа), иштта пхелагӀа пхье я лаьттан доккхал лоархӀаш хилча.

ФРГ лоаттама юкъедоагӀача 16 лаьттех цаӀ да Берлин. Из ул «Хафель» яхача хин берда тӀеи «Шпрее» яхача хин берда тӀеи (из бахьан долаш Берлинах каст-кастта оал «Шпрее тӀа ядаш йола Афинаш»).


File:Flag_of_Berlin.svg|Берлина байракх
File:DEU_Berlin_COA.svg|Берлина герб


## Сурташ

File:Über_den_Dächern_von_Berlin.jpg|
File:BlnHauptbahnhof28.jpg|
File:SkylineBerlin.JPG|
File:Berlin_night.jpg|


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Бешаракомар

**Бешаракомар** (, , иштта , ,  е , е  — дуккха шераш даха баьцовгӀо да; хьармакхий дезала чура баьцакомара тайпа йола вид я.

## Сурт оттадар

## ТӀахьожаяргаш

* Бешаракомарах лаьца *(Ӏинг.)*
Биологе кеп

**Кеп** (, ) — дийнача организмий (дийнатийи баьцовгӀайи фусайи) биологе систематикай керттера лоаттама оагӀат. Из я цхьан тайпарча морфофизиологени биохимени вахар-лелара белгалонаш йола особий тоаба.

## Дешаргаш
* *[[:ru:Вавилов, Николай Иванович|Вавилов Н. И.]]* Линнеевский вид как система, Избр. произв., т. 1. — Л., 1967.
* *[[:ru:Дарвин, Чарлз|Дарвин Ч.]]* Происхождение видов путём естественного отбора…, Соч., т. 3. — М.—Л., 1939.
*  — :ru:УДК 574:001.4
* *[[:ru:Комаров, Владимир Леонтьевич|Комаров В. Л.]]* Учение о виде у растений. — М.—Л., 1944.
* — :ru:УДК 590
* *[[:ru:Семёнов-Тян-Шанский, Андрей Петрович|Семенов-Тян-Шанский А. П.]]* Таксономические границы вида и его подразделений // Зап. Императорской АН, 1910, т. 25, № 1.

## ТӀатовжамаш
Бирнал

**Бирналаш**, Ӏилмангахьа: **Бирнала** (, ) — хьакхинг яьттӀа йоацача дакхадийнатий дезал ба. Царна юкъейоагӀаш я Африкеи Азеи яьржа йола пхи кеп.

## ТӀатовжамаш

*
Богота

**Богота** (; йилла́ча ханеи 1991—2000 шерашкеи — *Са́нта-Фе-де-Богота́*, ) — Колумбе нанагӀала а, эггара йоккхагӀа йола пхьа а.

Баха нах — 7,4 млн саг (2011 шу).

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Боккъонца дола хьазаш

**Боккъонца дола хьазаш** (, ) —  дезалах дола оалхазарий ваьр. Цу дезала типични викал ва . Доккхий дац уж оалхазараш, лоаца цӀог а, лоацеи чӀоагӀеи зӀок а йолаш да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оалхазараш
БоргӀал

**БоргӀал** () — котамий маӀа; шерача маӀане, котама куце тоабах мел долча оалхазарий маӀа оалхазар да. ГӀалгӀай меттала уж белгалйоах дефис юкъе йолаш терминашца (масала, *[[москал-боргӀал]]*). БоргӀал котамех хьакъоаcталу цун куджацеи гӀалкхашцеи, иштта бес-беса хулача цӀоган бедарашцеи. Котама мо ший тайпара оазаш хул боргӀала.

## Галерея

Coq Belle-Ile.jpg|Кхийна боргӀал
Book-Hawaii-Vtorov-Kauai-002.jpg|Аькхаяьнна боргӀал Кауаи яхача гӀайре тӀа
The Rooster.jpg|ХӀиндера боргӀал
Rooster 1 AB.jpg|Суссексера боргӀал
Naked neck rooster.jpg|фоарт-ерзан фух йола боргӀал
Roosters preparing to fight.jpg|Ши боргӀал лотача юкъа
Mosaic in Madaba.jpg|БоргӀалаш я Мадаберча мозаика тӀа, Иордани


## Белгалдаккхар

## Литература
* *[[Топоров, Владимир Николаевич|Топоров В. Н.]]* Мифологический образ петуха // Мифы народов мира: Энциклопедия. / Под ред. С. А. Токарева. — 2-е изд. — М., 1992. — Т. 2. — C. 309—310.
* Smith, P. *The Chicken Book*, North Point Press, 1982, passim.

## ТӀатовжамаш
* Галльский петух в Толковом словаре русского языка Ушакова

ОагӀат:Оалхазараш
БочабӀар

**Бо́чабӀа́р** (, ) — БӀар яхача баьцовгӀай ваьрах йола га. БӀара (*Juglandaceae*) яхача гаьний дезала юкъейоагӀаш я.

Каст-кастта гӀалгӀаша бочабӀарах лоацца «бӀар» оал, цхьабакъда ишта ала йиш тайп-тайпарча баьцовгӀай сомех. Ма дарра деша укхаза: **[[Орех|бӀар]]**.
 
Эрсий меттала бочабӀарах цхьайлча хана оал: *волошский орех*, *царский орех*, *греческий орех*.

## Кийчъяь хьу

БочабӀара кийчъяь хьу мах болаш я, тайп-тайпара хӀамаш хьаеш лелаю из, масала, мебель, паркет, иштта цӀеношкеи машенашкеи интерьер кийчъеш а.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен гаьнаш
ОагӀат:Эрсечен гаьнаш
ОагӀат:Сомий гаьнаш
ОагӀат:БӀара
ОагӀат:Евразен буне
ОагӀат:БӀар-сомий культураш
ОагӀат:Басар ду баьцовгӀаш
Бражникаш

**Бражникаш** (, ) — кӀормаций тоабан садоалла хӀамай дезал да.

## ТӀахьожаяргаш
Киев

**Ки́ев** (  , ) — Украинай нанагӀала, иштта цун эггара йоккхагӀа йола пхье. Киева агломераци а йолаш, Днепрхи тӀа улл Украина юкъе. 2010-ча шера бахархой дукхалах Киев ворхӀлагӀа хиннай Европе укх пхьешта тӀехьа: Истмале, Москва, Лондон, Петербург, Берлин, Мадрид.

## Белгалдаккхар
Сахьаре

**Сахьаре** *(я)* (,  Ас-Сохьроаъ аль-Куброа — *йоккха гӀомара аре*; фер. Sahara) — эггара йоккхагӀа йола гӀомара аре.
Сахьарен гӀинбухехьа Атласа лоамаш да, зӀилбухехьа михо даь къаьнара гӀомара гувнаш да, малхбузехьа — Малхбузера оакафорд, малхбоалехьа ЦӀе форд ба. Сахьарен доакъош тайп-тайпарча паччахьалкхений доалахьа да.

## ЦӀи
«Сахьаре» яха цӀи Ӏарбий «صَحراء‎» (Сохьроáъ) яхачох хьадаьннад. Цун маӀан «яьсса аре» да.

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи
Бурилгмоза

**Бурилгмозий** *(да)* (, ) —  пордув-ткъама (перепончатокрылые) садоаллача хӀамай ваьр.  яхача дезала чура да. Гаргга 300 бурилгамозий кеп Ӏеш я ГӀинбухерча Евразе, ГӀинбухерча Америке, ГӀинбухерча Африке, иштта кхыйолча регионий лоамашка.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Дийнаташ алапатах
ОагӀат:Садоалла хӀамаш
Шира Янехье

**Шира Янехье**, **Эллада** (, ) — Европе зӀилбухен-малхбоалехьа хинна йола ширача яний цивилизаци.

## Белгалдаккхар
Ювмоза

**Ювмоза** (, ) — пордув-ткъама (перепончатокрылые) тоаба чура гӀетта лела садоалла хӀамаш я.

## Сурташ

Wasp_August_2007-23.jpg|**Фос лаьца ювмоза**
Guepe.jpg|**Ювмозий бат**


## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Дийнаташ алапатах
ОагӀат:Садоалла хӀамаш
Трояны

**Трояны** — Полоний мехкара эйла. Мазовецки воеводства Домбрувски гмине, иштта цун юкъарче лоархӀаш я. Цига вахаш 520 саг ва (2011).

## Белгалдаккхар
Эдирне

**Эдирне** *(я)* (, , ) -  Туркий мехкара пхьа.
## ТӀатовжамаш
commons.wikimedia.org/wiki/Edirne
* www.edirne.bel.tr, 
* www.edirne.gov.tr

ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Форда га

**Форда га** () — декъача лаьттанна кӀоарга дӀачудодаш оакафорда, форда е Ӏама дáкъа.

Форда ганаш укх тайпара хул: бухта, борд, эстуарий, фьорд, лиман, лагуна, гавань.

Дунен оакафорд доккхагӀа дола ганаш да: Бенгалера форда га, Алаьскера форда га, Бискайски форда га, Доккха Астралера форда га, Гвинеера форда га.

Цхьайолча моттигашка «форда га» («залив») аьнна оал бӀарчча фордаш лоархӀаш долча объектех а (масала, Мексикера форда га, Гудзона форда га, Фаьрсечен форда га, Калифорнера форда га).

## Сурташ

Balaclava bay.jpg|Балаклавски бухта
Geirangerfjord (6-2007).jpg|Гейрангер-фьорд, Норгиче
Lagoon-of-venice-landsat-1.jpg|Венециански лагуна. Айламара сурт.
Dniester liman.jpeg|Днестровски лиман. Айламара сурт.


## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Географи
ГӀалгӀай Википеди

**ГӀалгӀай Википеди** () — гӀалгӀай меттала йола Википеден официальни раздел. Хьайийлай 2018 шера бекарга бетта 18 дийнахьа, цу хана денз болх беш я укх цӀайна тӀа: inh.wikipedia.org. Цул кхо бутт хьалхагӀа Фонд Викимедиа Метта комитето могадаьдар из проект хьакхолла. 2018 шера бекарга бетта 20 дийнахьа чакхбаьлар «» яхача моттигера гӀалгӀай меттала статьяш хьаараяхара болх. Цу инкубатора чу гӀалгӀай проекто 10 шу совгӀа ха яккхар дегӀайоагӀаш.

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Википеди
ОагӀат:ГӀалгӀай мотт
Наьсаре (станци)

**Наьсаре** — Наьсарера аьшкнаькъа станци. Къулбаседа Кавказа аьшкнаькъа Минераловодски региона́ юкъейоагӀаш я. 

## Тархьар
мини|Наьсарен станце хьалхарча возгален гӀишло (1893 шу)
1891 шера Маьцхали бетта Наьсарен бурона йисте йисте Ӏодилла доладаь хиннад Берса-Юрт — Петровск яха аьшкнаькъа га.
Цига 1893 шера Маьтсела 1-ча дийнахьа хьайийлай возгале. Нохчиче тӀом балалехьа Шолжа-ГӀала дӀакхоачаш никъ хиннаб, амма из бохабаьб, цудухьа хӀанз Шолжа-Пхье мара дӀакхоачаш бац.

## ТӀатовжамаш
* Актуальное расписание поездов по станции Назрань в Яндексе
* Расписание и наличие мест на сайте ОАО «РЖД»
* Фирменный скорый поезд «Ингушетия». Отзывы масс-медиа

ОагӀат:Къулбаседа Кавказа аьшкнаькъа Минераловодски региона станцеш
ОагӀат:Наьсаре
ОагӀат:ГӀалгӀайчен аьшкнаькъа станцеши платформаши
НанагӀала

**НáнагӀáла** () — паччахьалкхен керттера пхье. ДукхагӀча даькъе доалче е кхыйола паччахьалкхен Ӏаьдала лакхера маьженаш латта пхье я. НанагӀалаш ший паччахьалкхен чу йоккхагӀа йола пхьеш хул дукхагӀа йолча хана.

## Хьажа иштта
* Дунен тӀара еррига нанагӀалаш

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Европа наьна-гӀалай рейтинг 2009
* Наьна-гӀалаш шоайла йистар

ОагӀат:Пхье
ОагӀат:Паччахьалкхе
ОагӀат:НанагӀалаш
МӀизар

**МӀизар** (, ) — саго кхыча сага юкъера нерва раж Ӏосоцаяр. МӀизар оттайича хул тхьовсар, кхетам чура валар, иштта дагалоацам бовр (амнезия), тӀехкий гома мышцаш хьамелъялар, цхьайола рефлексаш лаьгӀялар е сацар, иштта дӀадоала лазар хоадалар.

## Хьажа иштта
* МӀизар (кино)
* Анестезия
* Синтар

## Литература
* С. А. Сумин, М. В. Руденко, И. М. Бородинов/ Анестезиология и реаниматология. В 2 томах.  Медицинское информационное агентство, 2010 г.
* Анестезиология и реаниматология. Под редакцией О. А. Долиной. ГЭОТАР-Медиа, 2009.

## Белгалдаьхараш

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Лорал
MediaWiki

**MediaWiki** (МедиаВики) — вики-проекташта кӀийлен тӀа ула, царга болх байташ бола движок ба. Из язбаь (кийчбаь) хиннаб лаьрххӀа Википеденна, амма пайда эцаш лелабу «Викимедиа» яхача фонда кхыйолча проекташка а. MediaWiki лоӀаме программа я, GNU General Public License (е лоацца GNU) яхача юкъарлен лицензен бехкамашца дӀа-хьа яржаш я.

MediaWiki язбаьб скриптий меттал (PHP), дараш уладара духьа цо пайда эц «реляционная база данных» яхача ражах (леладе йиш я MySQL, PostgreSQL, SQLite, Oracle Database); иштта могаду «memcached», «Squid» яха программаш лелаяр.

MediaWiki хьалу оагӀонаш йолча базаца болхбара интерфейс а, раже урхалдара тайп-тайпара бокъонаш хилар а, текста хувцам бе а башха форматашца (вики-текст, HTML, TeX), сурташи кхыдола файлаши хьачудаха торо а, иштта кхыйола торонаш а.

MediaWiki логотипа маӀано белгалбоаккх цо лелабеш бола разметкай мотт. Цу метта чу тӀатовжам хьабергболаш лелаю йиъсаьна къовлоргаш .

ОагӀат:Википеди
Таьрахьдош

**Таьрахьдош** () —  деш дакъа да.

ГӀалгӀай метта аргӀан таьрахьдешаша хьахьокх хӀамаш лоархӀача хана цар aprIa. «МалаrIa?» яхача хаттара жоп а лу. АргӀандараш хьахиннад массалийчарна "-лагӀа" (-ллагӀа)" яха суффикс тӀакхетарца.

Ингушские числительные с 11 по 18 образуются сложением двух основ: 1 (цаӀ) + 10 (итт) = 11 (цхьайтта).

Но (!): 19 – ткъеста

Числительные от 1 до 20 пишутся слитно, а дальше до 100 и далее до 1000 раздельно.
После 20 так же, как и в русском языке, счет обычный: 21 это 20 и 1 – ткъаь цаӀ, 22 это 20 и 2 – ткъаь шиъ и т д.

30 – как уже сказано, будет ткъаь итт (20 и 10). Дальше «ткъаь цхьайтта», то есть 20 и 11.
40 – это дважды двадцать «шовзткъа».

50 – это 40 и 10 «шовзткъа итт»; 60 – 3 раза по 20 «кховзткъа»; 70 – это 60 и 10 – «кховзткъа итт»; 80 – 4 раза по 20 – «дезткъа»; 90 – это 80 и 10 – «дезткъа итт»; 100 (сто) – бӀаь.

После ста: 130 – цхьа бӀаьи ткъаь итт (100+20+10); 146 – цхьа бӀаьи шовзткъе ялх (100+40+6); 200 – ши бӀаь (2 раза по 100); 555 – пхи бӀаьи шовзткъе пхийтта (500+40+15); 1000 (тысяча) – эзар; 1935 – (1000+900+20+15); 2000 – ши эзар (2 раза по 1000).

## ТӀатовжамаш



ОагӀат:Къамаьла доакъош
Проект:Хой шоана

Проект **«Хой шоана»** лаьрххӀа я сакъердаме дола гӀалгӀай къамаца дувзаденна (тархьара) факташ гулдара. Уж факташ вӀашагӀдетт Википеде Ӏочудоахача кердача кхоачамех. Цу хьагулдаьча фактех бетта цкъа вӀашагӀъехк Керттера оагӀон тӀа гойта рубрика.

## Проекта оагӀонаш
* ТӀайоагӀача выпуска кечам
* Рубрика архив
* Обсуждение проекта
* Черновики ближайших выпусков

ЛаьрххӀа йола оагӀонаш:
* Шаблон, показываемый на главной странице
* Обсуждение текущего содержания этого шаблона
* Шаблон для пометки статей, использованных в рубрике
* 

## Схема работы
Факты, предлагаемые для следующего обновления, собираются на странице «Подготовка следующего выпуска».

Факты для рубрики можно собирать, просматривая  (заодно проверяя их на соответствие основным требованиям) и отслеживая значительные изменения существующих статей.

## Эшаш дар
:*Хьажа. [[Проект:Хой шоана/Кулгалдар]]*
ЖабагӀий Ийже Висангири

**ЖабагӀа́ Ийже Висангири** () — гӀалгӀай Ӏилманхо, паччахьалкхен а юкъара а къахьегамхо.

## Вахар
Ший хана Мочкъий-Юрта гӀалгӀай Съезде къамаьл даьча Висангире дунен чу эттача юкъара-политикай хьалах аьннар хьатӀаийцадац гӀалгӀай къамо. «Тхона паччахьал де воалла хургва хьо, ЖабагӀа́ Ийже воӀ. Эшац Ӏа тхона яхар — аьннад цар — Большевикаша яхар дергда оаха» аьннад. Ийже Висангире кхыча паччахьалкхе дӀавахав.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* 
* 

ОагӀат:Нах алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой
ОагӀат:Россе имперен Ӏилманхой
ОагӀат:Россе имперен политикаш
ОагӀат:Буро тӀара реальни училище яьккхараш
ОагӀат:Лоамара республика доалчен доакъашхой
ОагӀат:Зинджирликую кашамашка дӀабехка боахкараш
ОагӀат:Эрсечера Туркий мехка баха дӀабахараш
Эрсече

**Эрсече**, **Ро́сси**, е **Ро́ссе Федера́ция** () — Малхбоалерча Европеи ГӀинбухерча Азеи улла паччахьалкхе. Россе Федераци — эггара йоккхагӀа йола паччахьалкхе я дунен тӀа, цун лаьтта  км² да. Мехка баха нах 146 203 613 саг ва. (; 9-гӀча моттиге дунен тӀа).

Росси — федеративни президентски-парламентски республика я. 31 оагӀой 1999 шера денз (2008—2012 шерашка президент Дмитрий Медведев волаш юкъ а хулаш) Россе Федерацен президента дарж дӀалоацаш ва Владимир Путин. 16 наджгоанцхой 2020 шера денз Россе Федерацен Правительствон Тхьамада дарже Михаил Мишустин вагӀа.

НанагӀала — Москва. Паччахьалкхен мотт — эрсий мотт ба , цхьайолча регионашка иштта дӀаувттабаьб шоай паччахьалкхен метташ а. Ахчан цхьоале — россера сом да.

Россе Федераценна юкъейоагӀа 89 субъект, царех 48 область я, 24 — республика я, 9 — край я, 3 — федеральни лоадама пхье я, 4 — автономе округ я, 1 — автономе область я. Шеяр дагаръйича 157 эзар хиллал нах баха моттиг я Россе.

Россе Федераци — дукха къмаш даха паччахьалкхе я, шерра этнокультурни башхал йолаш. Россе 2020—2021 шера охлой дагарбеш дӀаязбеш оттадаьчох 190 совгӀа къаман нах ба мехка бахаш, царех эрсий 80, 85 % ба, хӀаьта эрсий мотт бувцаш 99,4 % россерхой ба. Охлой доккхагӀа дола дакъа (75 % гаргга) дингахьара православхой ба, из бахьан долаш Росси Дунен тӀара эггара дукхагӀа православхой баха мата я.

Россе Федерацен 18 паччахьалкхенаца доазув да (ялхайттанеца — лаьтта гӀоллеи, шиннеца — форда гӀоллеи). ООН Кхерамзлен Совета юкъе массаза а йола доакъашхо я Эрсече вето бокъо а йолаш; таханарча заман дунен сийлахь-йоккхача державех цаӀ я. Иштта, Росси тайп-тайпарча дунен къамашта юкъерча организацешта юкъейоагӀаш я: ООН, G20, ЕАЭС, СНГ, ОДКБ, ВТО, ОБСЕ, ШОС, АТЭС, БРИКС, МОК, иштта кхыярашка а.

Россе Федераци — ядерни держава я, иштта, Дунен тӀа хьалха латтача айлама державех а цаӀ я.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## ТӀатовжамаш
* Эрсий Паччахьалкхен Мехкдаь оагӀув

Россе Федераци
ОагӀат:Федеративни республикаш
ОагӀат:Трансконтинентальни паччахьалкхенаш
ОагӀат:Эрсий мотт бувца мехкаши лаьтташи
ОагӀат:Ӏаьржача форда йистера мехкаш
ОагӀат:Паччахьалкхенаш — ООН доакъашхой
ОагӀат:Юкъарча кхерамзленах болча барта организацен паччахьалкхенаш
ОагӀат:Паччахьалкхенаш — СНГ доакъашхой
Гидуарг (ваьр)

**Гидуарг** (, ) — баьцовгӀий ваьр я «Астрай» яхача дезала юкъейоагӀаш.

## Сурташ

Sunflowers_in_Nova_Scotia.jpg|**Кхахьпаш**


## ТӀатовжамаш
* Биологический энциклопедический словарь, 2-е изд., испр. Гл. ред. М. С. Гиляров; М, 1989
Суомий мохк

**Суомий мохк** (, ,  – ) — паччахьалкхе я ГӀинбухера Европе.


File:Flag_of_Finland.svg


## ТӀахьожаяргаш
ЦӀокълом

**ЦӀокълом** (, , иштта *Снежный леопард*; , ) — циский дезала доккхача дегӀах дола дулхах дажа дакхадийнат.


Uncia_uncia.jpg|ЦӀокълом хьалхашкахьара
Irbis4.JPG|ЦӀокълом лоамашка


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* ЦӀокълом (''эрс'')

ОагӀат:Циский
ОагӀат:Азера дакхадийнаташ
Микки Маус

**Микки Маус** *(ва)* ( «Микки дахкилг») — Дисней компаненна дагавеха вола дукхача кинофаьлгий турпал.  Адама таралеста йиткъача оазаца лувш бола дахкилг ба.

## Белгалдаккхар
Ферхаш (ваьр)

**Ферхаш** (;  ←  <  «эггара…» +  оакхар) — дегӀах доккха долча дийнатий ваьр я Циский дезала чу. Из ваьр латт тахан дахаш долча 4 кепах: цӀокъ (), лом (), ферх (), ягуар ().
Мурилг

**Мурилг** е **мордилг** () — дийнаташта даар чулоаттаду пхьегӀа а, иштта кхыча хьисапех (масала, дахчах) хьаяь а хӀама я. Мурилгаш тайп-тайпара хул. Масала, оалхазарашта (дукхагӀа алкхашкашта) хьаеш йола мурилг **алкхашк-цӀалг** да. Коа тӀара хьайбашта, масала, доахана **хьай** лоаттаду.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Биологи
Дургал

**Дургал** () — тайп-тапарча баьцовгӀех йоалла дуккха шекар доалла мутт.

Садоаллача хӀамай даар да дургал (къаьстта нокхарийи, ювмозийи, кӀормацийи). Нокхараша модз доаккхача хана дургал дӀачукхухь шоай улхаш чу.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* *Глухов M.M.* Медоносные растения, Москва, 1955
* 

ОагӀат:Сагалматий экологи
ОагӀат:Трофичеси экологи
ОагӀат:Зиза
ТӀом

**ТӀом** (, ) - паччахьалкхеш е шахьараш е кхы йола тоабаш юкъе ийкха къовсам ба, герза долла духьаллатара кепагӀа цар герза долла бӀунчашта юкъе.
Мухьаммад Ӏаьла

**Мухьаммад Ӏаьла** (, ; Ӏоваьча хана хинна цӀи **Ка́ссиус Марсе́ллус Клей**, ) — еза йолча оагӀата чу леташ хинна америкера бийхо ва. Дунен бокса тархьара чу эггара цӀихеза болча бийхоех ва.

Мухьаммад Ӏаьла ваьв 1942 шера наджгоанцхой бетта 17 дийнахьа. Веннав 2016 шера Этинга 3 дийнахьа. Скоттсдейл яхача пхье.

## Каламаш

— Ларбо вий хьа?
— Ларбо? 1, 2, 3, 4 *(ве́л)*... А, вац.ЦаӀ ва са ларбо. БӀаргаш дац цун, амма гуш ва из. Лергаш дац цун, амма хозаш ва из. Шедар дагадоагӀаш ва Из. МоллагӀа хӀама хьакхолла шийна лайча, «хила» аьнна амар ду Цо, тӀаккха из хьахул. Амма из цун амар багара дувлача а, лергашта хьахозаш оаз еш долча а, дешашца дац. Цун дӀахоз уйлашка йиса́ къайленаш... Из ва — Даьла, АллахӀ. Из Ва са Ларбо. Из Ва хьа Ларбо а.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нах алапатах
Кариба форд

**Кариба форд** (, , , , гол: *Caraïbische Zee*) — Малхбузерча оакафорда бассейне улла форд ба. Малхбузехьареи зӀилбухехьареи цунна доазув техад Юкъерча Америкои ЗӀилбухерча Америкои, гӀинбухехьареи малхбоалехьареи — Боккхача а ЗӀамагӀача Антилера гӀайренаша. ГӀинбухе-малхбузехьа Юкатански пролива гӀолла хетта ба Мексикерча форда-гаца, зӀилбухе-малхбузехьа — Тийна оакафордаца Панамски канала гӀолла.

Кариба форд улл гӀ. ш. 9° градусаи 22° градусаи юкъе а, мз. дӀ. 89° градусаи 60° градусаи юкъе а. Цун аре — 2 753 000 км² я.

## ТӀатовжамаш
* Южное отделение Института океанологии РАН
Сувсакх

**Сувсакхаш** (,  — «форда унзара аькх») — форда дакхадийнат да сувсакха куце йолча тоаба чура. Уж е дельфинех ба аьнна лархӀац, е форда хьакхарчах а лархӀац.

## ТӀатовжамаш
Мекъашкаш

**Мéкъашкаш** (,  – «гӀадуаргаш») — бӀарчча цергаш йоацача дакхадийнатий тоабан кӀалтоаба я.

## ТӀатовжамаш
КхопӀелгмекъашк

**КхопӀелгмéкъашк** (, ) — дакхадийнатий кеп я «кхопӀелгмекъашкаш» яхача дезала чура.

## ТӀатовжамаш
Мекъашк

**Мекъашк** :
* Мекъашк (ва) — мекъа вола, къахьегама тӀера воаца саг.
* Мекъашк (я) — бӀарчча цергаш йоацача дакхадийнатий тоабан кӀалтоабан цӀи я (*Folivora*).

## Хьажа иштта
* КхопӀелгмекъашк — дакхадийнатий кеп я «кхопӀелгмекъашкаш» яхача дезала чура.
Шоа

**Шоа** () — нух хьекхадерий гийга дáкъа да (нух хьекхадерий йиъ камер йолча чоалханеча гийга тӀехьара йиълагӀа ралс).

## Дош
Шоа ба (цхь. т.)

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнатий анатоми
Суртанча

**Суртанча** () — моллагӀча хӀаман сурт диллара искусство лелаю саг ва.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Сурт диллара исбахьале
Доврбиканаькъан Албаста ГӀаз-Мухьмад

**Доврбиканаькъан Албаста ГӀаз-Мухьаммад** () — эггара хьалхарагӀа хинна белхаговза суртанча ва ГӀалгӀай Мехка.

## Хьажа иштта
* Оахаранаькъан Бачий Хьажбикар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен суртанчаш
Оахаранаькъан Бачий Хьажбикар

**Ӏоа́харана́ькъан Бачий Хьажбикар** () — ГӀалгӀай мехка эггара хьалхарагӀа хиннача белха-говзала суртанчаех ва.

## Хьажа иштта
* Доврбиканаькъан Албаста ГӀаз-Мухьаммад

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен суртанчаш
Аптараш

**Аптараш** (, ; ) — дулхах дажача дакхадийнатий дезал ба  кӀалтоабан чура.

## Сурташ

Proteles cristatus1.jpg|Земляной волк
Parahyaena brunnea 3.jpg|Бора аптар
Crocuta crocuta - Buffalo Zoo.jpg|Пятнистая гиена
Hyaena hyaena in moscow zoo.jpg|Полосатая гиена в Московском зоопарке


## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Дийнаташ алапатах
ЦӀестарг

**ЦӀестарг** (,  е ; ) — доккха доаца царгаш-йӀаьха дийнат да бӀарашдуарга яхача дезала чура. ЦӀестаргаш (Pteromyini) яхача кӀалдезалах вола цаӀ мара воаца викал. ЦӀестаргаш Ӏеш я Эрсече.

## ТӀатовжамаш
ЧхьагӀалкх

**ЧхьагӀалкх** е **ЦӀувзи** (, ) — дакхадийнат да пхьун дезала чура. Иштта, цӀувзеш (е чхьагӀалкхаш) Бертий ваьрах я.

## ТӀатовжамаш
Тарсалаш

**Тарсалаш**, е **Тарсала** ( или ; ) — дакхадийнатий дезал ба цергаш-йӀаьха дийнатий яхача тоабан. Тарсалаш бӀарашдуарга куце йолча оакхарилгех я.
## ТӀатовжамаш
ТӀоалд

**ТӀоалд** () е **тӀоалдилг** (; лат. *proboscis*) — шийца шолларг йоацаш маьже я дийнатий дегӀа хьалхашкахьа ягӀаш.

## Дош
ТӀоалд (я) / тӀоалдаш (я) 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Дийнатий анатоми
Форта

**Форта** е **Фарта** *(да)* (, ) — ГӀалгӀайи Нохчийи мехкашка дода хий. Эса аьтта га да. Форта 69 км дӀаьха да; бассейна майда 525 км² я.

## Географи
Цхьоройлоаман гӀинбухехьарча босенгара Ӏо а доладалийя, гӀинбухехьа ӀодоагӀа Форта. Хин даьрже ШаӀми-Юрта йисте я Эса 7,5 км аьттача бердага. Хий 69 км дӀаьха да. 

Фортайистера нах баха моттигаш: Хьай, ЦӀеча-Ахке, ПхьаматтӀе, КӀотаргаштӀе, Мулкание, Мужак, Моштие, Мерж, Дак-Йиххе, Хьайхар, ГератӀе, Эгичож, Эгибосс, ДаьттагӀа, Белхара, ГӀандал-Босе, Аьрште, Издиг, Футунч, ӀаькъатӀе, Берашке, СомайоагӀаче, МергастӀе, БӀумат, Оарштхой-Форта, ШаӀми-Юрт.

## Хин реестра чура дараш
Эрсечен паччахьалкхен хин реестра дараш хьагойт: Форта юкъедодаш да Малхбузен-Къаспий бассейна округа чу, Фортан хинбоахама дакъа да — Шолж, хин кортагара доладенна Шолжа-ГӀалага кхаччалца.

Паччахьалкхен хин реестра чура код — 07020001112108200005536.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Дода хиш алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
Проект:КъамаьлӀоморг

__NOEDITSECTION__

**КъамаьлӀоморг** () — гӀалгӀай мотт ховш боацача (е дика ховш боацача) наха́ хетаяь йола вики-проект я, укх ма́заоагӀона чу а, иштта кхычахьа а, из мотт лелабе аттагӀа хургдолаш.

**Теркалде:** къовлоргаш чу «(...)» йоалаяьй кхалсагага е шиннел дукхагӀа болча нахага оалача хана лелаю хандешай формаш (масала, «йийрза», «дийрза», «йойла», «долда», иштта кхы а.).

## '''Моаршал хаттар''' • Приветствие

## '''Шун тӀа''' • За столом

## '''Даькъалдувцар''' • Поздравление
• МоллагӀча цӀайца саг даькъалвувцаш иштта оал: «Аз даькъала вувц хьо фунаьхкдаьча цӀайца (денца)!»
• Поздравляя человека с каким-либо праздником говорят так: «Я поздравляю тебя с таким-то праздником (днём)!»

### ''Ваь ди • День рождения''

**Бер дар даькъалдувцар / Поздравление в связи с рождением ребёнка**

### ''Мархаш • Праздник окончания поста''

### ''ГӀурбаш • Праздник жертвоприношения''

## '''Ловца''' • Пожелание

### ''Наькъахочунна • Путнику''

### ''Хьажол даьчунна • Паломнику''

### ''Унахочунна • Больному''

## '''Кодам''' • Соболезнование

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Википеди:Википеден чулоацам
Къаспий форд

**Къаспий форд** (эрс. *Каспи́йское мо́ре*) — Дунен тӀа эггара боккхагӀа бола къаьста ула Ӏам, иштта из лархӀа йиш я бӀарчча форд санна. Из ул Европаи Азии хотталуча. Къаспе чура хий диро́ да — 0,05 ‰ Идала даьрже долча, 11—13 ‰ я зӀилбухе-малхбоалехьа.

Къаспий форда аре 371 000 км² гаргга йоккха я, эггара кӀоаргагӀа йола 1025 м я.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Географи
ОагӀат:Фордаш
Ү (кириллица)

**Ү**, **ү** (*нийсса У*) — шеръяь йолча кириллицан алап. Цо маӀан ду хьалхарча мугӀара  къайла мукъа оаза́. Латиница чурча доккхача Y алапа́ из тара дале а, уж тувладе мегаргдац.

## Леладу укх алапаташка
* Башкирой алапата чу (28-гӀа алап).
* Бурятий алапата чу (23-гӀа алап)
* Дунганси алапата чу (26-гӀа алап), где она, как правило, соответствует Ü пиньиня.
* Казахий алапата чу (28-гӀа алап).
* ГӀалмакхий алапата чу (27-гӀа алап)
* Къаракхалпакхий алапата чу (27-гӀа алап).
* ГӀигӀизой алапата чу (23-гӀа алап).
* Моалой алапата чу (23-гӀа алап).
* Татрий кириллицай алапата чу (26-гӀа алап).
* Тувински алапата чу (24-гӀа алап)
* Сахий алапата чу (28-гӀа алап).

## Хьажа иштта
* Кириллицан алапий листам

## ТӀатовжамаш
Венера

**Вене́ра** *(я)* **Сахула Се́дкъа** *(ба)* — Малхагахьара шоллагӀа дуне.  Меркурецеи, Лаьттацеи Мингалцеи из  лаьттан тоабах долча дуненашта юкъедехьад. Цох цӀи тиллай ширача румой Венера яхача безама аьлий цӀерах. Символ: .

Венерайга шоаш хьахинна новкъараш дац. Малхаи Беттаи тӀехьа эггара сийрдагӀа къаьга хӀама я из сигала.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Седкъадуне (''эрс'')
* Малх (''эрс'')

ОагӀат:Дуненаши новкъараши алапатах
Яхьарат

**Яхьарат** — моллагӀча яхье котало яккхача луш дола совгӀат.

## Дош
яхьарат, -аш (да, да)

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Яхьаш
Яхьаш

**Яхь** () — шоаш тӀех хилар дӀагойтар духьа е цхьа котало яккхара духьа духьалъбовлар, яхь ла́цар да.

## Дош
Яхь я, яхьаш/яхьараш я. 

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Яхьаш
4 кур

**«4 кур»** (, ) — немций сериал. Керттера турпалхо — зуламхой фусаман баьчча вола Али «Тони» ХӀамади. Харц никъ бита а бита, гӀишлонашца базар е гӀерташ ва из, амма базар ергйолаш «Aufenthaltsgenehmigung» яха каьхат деза цунна.

2017 шера денз сериал гойташ я TNT Serie.

## Актёраш

## Белгалдаккхар
Нилхий

**Нилхий** *(да)* (, *Ан-Нийль*; ингал.&nbsp;Nile) — дуне тӀа дӀаьхагӀа долча хих да аьнна, лоархӀаш дола Африке дода хий, . «Нил» яха дош хьадаьннад «Нейлос» () яхача яний меттала хин цӀерах.

Дукха хана денз Нил Лаьтта тӀа эггара дӀаьхагӀа дола хий да аьнна лоархӀар. Цун йӀоахал 6670 гаргга километр я. Цхьабакъда, тӀехьарча хана тайп-тайпарча тохкамхоша йоах эггара дӀаьхагӀа А́лмазхий да. Укаяли яхача хица цхьана Алмазхин дӀоахал 7 эзар совгӀа километр хул, Берлинагара Нью-Йоркага кхаччалца болча наькъаца диста йиш я из.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Географи
Лингвистика

**Лингви́стика** (от  — язык), **моттбовзар** (*языкозна́ние*) — метташ тохка Ӏилма.

Из Ӏилма тохкаш да ше хьахинна сага мотти дунен тӀа мелдола метташи. 

Лингвистика тохкаш Ӏилманхой-лингвисташ ба.

## ТӀатовжам
ОагӀат:Лингвистика
Фонетика

**Фонетика** — метта оазий чулоацами уж хувцаялари Ӏомадеча лингвистикай дакъа да. Метта юкъе оазаша леладеча гӀулакхага хьежача, уж цхьатара яц. Цхьайолча оазаша деша лексико-грамматически маӀан белгалдоах. Царех фонемаш оал. Вокхар деша маӀан къоастадеш гIo дац, уж фонемаш яц.

## Мукъача оазий раж

ГӀалгӀай метта мукъача оазий оттам чоалхане а баьржа а ба. Цунна чуйoarla цхьалха мукъа оазаш (монофтонгаш) а, цхьан дешдаькъах хула шолха мукъа оазаш (дифтонгаш) а. Цул совгӀа, дукхагӀйола лоацеи йӀаьхеи мукъа оазаш фонемаш я.

ГӀалгӀай метта укх тайпара фонемаш–монофтонгаш я: **[а]** – (йӀаьха), **[а]** – (лоаца), [аь, и, у, о, э].

**[a:]** — йӀаьха оаз, лохерча айдаларахи, тӀехьашкарча мугӀахи йола йӀаьха мукъа бордаза фонема я. Из хьахулаш бордаша дакъа лацац. Из а: массе позицешка нийслу [а:]та, д[а:]ттӀа, б[а:]га, бетт[а:];

**[а]** — лоаца оаз, лохерча айдаларахи тӀехьашкарча мугӀахи йола бордаза фонема я. Массе позицешка нийслу, масала: д[а]ха, б[а]га, [а]ла, в[а]ха, саг[а]л;

**[аь]** — лоаца а йӀаьха а хул, юкъерча айдаларахи хьалхашкарча мугӀарахи я. Бордаза оаз я, дийлача дешдаькъе латте, йӀаьха хул, масала: [аь:]ла, б[аь:]ри, л[аь:]ча, м[аь:]же, аьннанд[аь:]; къайлача дешдаькъе латте, лоаца хул, масала: м[аь]кх, м[аь]л, [аь]шк, п[аь]шк, [аь]рдиг, из цхьа фонема я;

**[и]** – лакхерча айдаларахи хьалхарча мугӀарахи йола фонема я. Бордаза оаз я, [и] массе позицешка нийслу, лоаца мара хилац, масала: кӀ[и]р, м[и]мар, м[и]ска, кӀ[и]нг, [и]ра, д[и]ра, талгӀ[и]. тӀорм[и];

**[у]** – бордий, лоаца фонема я. Из лакхерча айдаларахи тӀехьашкарча мугӀарахи я, массе позицешка нийслу, масала: [y]pxe, [у]зам, д[у]га, [у]ст, н[у]скал, ш[у], б[у];

**[о]** — бордий, лоаца фонема я. Из юкъерча айдаларахи тӀехьашкарча мугӀарахи я, [о] яха оаз кхыча грамматически кепашка [ие] яхача дифтонгаца хувцалуш хилча из [уо] яхача дифтонга хьалхара дакъа да, масала: корта – керта, соц – сеца, хувцалуш ца хилча лоаца оаз [о] я, масала: д[о]с – досаца,
дот[о] – дотоца.

ГӀалгӀай метта деша юкъе оазаша дӀалоацача меттигага хьежжа массехк редуцировании оазаш (фонема эршаш) белгалйоал:
**[а:]**, **â**, **æ** бе–башха йола оазаш я, маӀан къоастадеш, шоайла фонематически духьаллатт уж, масала: цу деш[а:] – деш[â] дакъа: сиха [да:ла] – кинижка [дала], кулгаш дил[æ] – кулг дил[а:]; доккха кх[а:], кх[æ] дац; деш[æ] кинижк[æ], ханнахьа [да:р], гӀулакхаш дукха [дâр], цӀенош [дâр] сиха хил[æ]р,
**[а]** – йӀаьхеи, **â** – ахйӀаьхеи фонемаш я, масала, д [а:]р — д[â]р;
**[а]** – яхача фонема эрш **æ** да, масала: сиха деш[â] – деш[æ] кинижка;
**[æ]** чӀоагӀа редуцировании оаз я, юкъерча мугӀарахи юкъерча айдаларахи, масала, улгаш дил[æ], сатийна ал[æ];
**[э]** — бордаза, лоаца оаз я. Из юкъерча айдаларахи хьалхарча мугӀарахи латт, масала: I[э]ттӀа, [э]ззал.

## ТӀатовжам
* *А. И. Бекова, У. Б. Дударов, Ф. М. Илиева, Л. Д. Мальсагова, Л. У. Тариева.* ГӀалгӀай-эрсий дошлорг. 2009.
ОагӀат:Лингвистика
Кокаш чу декараш

**«Кóкаш чу дéкараш»** (, , мадарра «кокай оалхазараш») — астралерча йоазонхочо Колин Маккалоу яздяь роман да. Кепатеха хиннад 1977 шера.

Романах бестселлер хилар. Лондонера цхьан университето баьча тохкама тӀатайжача, хӀара минот мел йоалл романа ши экземпляр ювхкаш я дуне тӀа.

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Фусамий сагаш
Кока

**Ко́ка** (,  е ; ) — йоккха йоаца кӀотарг я; кокаш  яхача ваьра кеп я.

## Дош
Кока (я), кокаш (я)

## ТӀатовжам
Миха

**Миха** (я), **михаш** (я) (, ) — гӀаьнаш легача гаьний ваьр я  яхача дезала чура.

ДукхагӀа михаш ягӀача хьунах эрсий меттала «тополёвник» оал.

Иштта Михий ваьрах я:
**[[Ӏаьржа миха]]** *(тополь черный)*
**[[акхтарг]]** *(тополь серый)*
**[[тал]]** *(тополь белолистый)*
## Пайда
Михий дахча дайи, кӀайи, кӀаьдеи да, тоадеш хала дац. Михаех шера пайда эца кхоачам беча: каьхат хьадеча бийдал хул, цӀилеторгий мергӀилгаш цунах ю, иштта миха кетарза даьри хургдолаши, фанер дечаи, цхьалха мебели, херха кечалаши, кӀопилгаши дечаи эш. Лоаттам селлар во хиларахи геттара сиха лакхалуш хиларахи михий дахча кӀори, доси долаш леладу.   

ЧӀонакаех шаькъа басар доккха, гӀаьнаех — ӀажагӀа.

Михий цхьаццайолча кепий дургал модз телача нокхарашта лу.

## Сурташ

File:Populus_canescens_leaves_2009-7-12_DehesaBoyaldePuertollano.jpg|**Акхтарга гаьн ткъовро**
File:Populus_×_canescens_(fall_foliage).jpg|**Акхтарга Ӏолийга гӀаьнаш**


## ТӀатовжамаш
Ӏаьржа миха

**Ӏаьржа миха** *(я)*, **Ӏаьржа михаш** *(я)* ( е *Осоко́рь* ) — михий ваьрах йола гаьний кеп я.

## ТӀатовжамаш
Аматхананаькъан

**Аматхананаькъан** () — Мохлой тайпанна юкъедоагӀаш дола ваьр.

## ЦӀихеза нах

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Аматхананаькъан
Хьалхара юкъарле

**Хьа́лхара юкъарле** () — йоазув хьакхоллале хинна мур я адамлен тархьаре. Йоазув кхеллачул тӀехьагӀа аьттув хул Ӏояьздаь долча хьасташ (источникаш) тӀа бух а бола тохкамаш де тархьара́. Цу заман чухьа Ӏояздаь хинна хьасташ доацандаь, цу замах бола хоам хьаийбу укх тайпарча Ӏилмашца: археологи, этнологи, палеонтологи, биологи, геологи, антропологи, археоастрономи, палинологи.

## Мураш

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* *[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]*:
:* «Переход от первобытного общества к классовому: пути и варианты развития». Часть I Часть II
:* Формы общественной воли в доклассовом обществе: табуитет, мораль и обычное право
:* Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия
:* О методике реконструкции развития первобытного общества по данным этнографии
:* Введение во всемирную историю. Выпуск 2. История первобытного общества
* *Ефименко П. П.*  Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени 
* Лекция «История первобытного общества»
* Периодизация первобытной истории
* Статья «Первобытнообщинный строй» в БСЭ
* Всемирная история. Энциклопедия. Том 1. (1956 год)
* Таблица «Начальная история (до 3000 г. до н. э.)» на сайте «Хронос»
* Первобытная культура

ОагӀат:Хьалхара юкъарле
ГӀалгӀай цӀи

**«ГӀалгӀай цӀераш»** — дуккха хана денз гӀалгӀаша техка къаман цӀераш.

## А
**МаӀача наьха цӀераш**

*ДӀаьхача «а»-ца дӀайолалуш*:

Áлсабик, Áлбаст, Áлхаст, Áназ, Áкхи, Áрса, Áрсакхи, Áрсгири, Áрсамак, Áси, Áстаро, Áтаби, Áзамат, Áчамаз.

*Лоацача «а»-ца дӀайолалуш*:

Або, Абкур, Абукар, Абубакар, Абали, Абачи, Абаьд, Абзо, Абсалкъа, Абуязит, Ака, Акоп, Акхмарза, Али, Алабик, Аланбик, Аламкхаз, Албаст, Алом, Анзовр, Андарбек, Андаркъа, Ахьти, Аппаз.

**Кхалнаьха цӀераш**

*ДӀаьхача «а»-ца дӀайолалуш*:

Áйбал, Áйбат, Áйсет, Áчи, Áсет, Áта, Áза

*Лоацача «а»-ца дӀайолалуш*:

Ади, Агози, Ази, Аминат, Апакх, Апинат, Асинат

## Аь
**МаӀача наьха цӀераш**

Аьлгаз, Аьлбоарз

**Кхалнаьха цӀераш**

Аьсет

## Б
**МаӀача наьха цӀераш**

Бадиг, Бамат, Баматгири, Баца, Боскар, Бота.

**Кхалнаьха цӀераш**

## Ж
**МаӀача наьха цӀераш**


**Кхалнаьха цӀераш**

Жамбика, Жассет, Женя. 

## З
**МаӀача наьха цӀераш:** ЗагӀи, Заур, Зовр, Зураб,

**Кхалнаьха цӀераш:** Залина, Зарема

## С
**МаӀача наьха цӀераш:** Сали, Салман, Субар, Субур

**Кхалнаьха цӀераш:**

## Х
**МаӀача наьха цӀераш:** Хамарз, Хамбор, Хьамзат, Харон, Хас, Харс,

**Кхалнаьха цӀераш:** Хазули, Хоза, Хозни, Хозиг, Хозниг,

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай цӀераш
Бешлелаяр

**Бешлелаяр** () — баьцовгӀаш кхедара отрасль. Цун декхараш да: 

* дуккха шерашка даха сомий е комарий баьцовгӀаш кхедар (*плодоводство*);
* декоративни баьцовгӀаш кхедар (*декоративное садоводство*).

## Литература
* 
* *Журин А. Б., Капцинель М. А., Капцинель А. П.* Календарь-справочник садовода-любителя. - М., Минсельхоз СССР, 1959. - Тираж 200 000 экз. - 495 с.
* *Витковский В. Л., Краюшкина Н. С., Жмурко Л. А.* Плодоводство Нечерноземья. - Л., Колос, 1983. - Тираж 15 000 экз. - 285 с.

## ТӀатовжамаш

Бешлелаяр
Берцакхокха

**Берцакхокха** (, ) — дека оалхазар да берцакхокхарчий ваьрах (*Pyrrhula*), вирхьазилга дезала чура.

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оалхазараш
Сом

**Сом** (, , ) — зиза тохача баьцовгӀай генеративни маьже. Из эшаш я цунна чухьнахьа генаргаш хьахургдолаши, уж лорадергдолаши, дӀа-хьа даржаргдолаши.

Дуккха сомаш боккха пайда боалла кха́ча ба, цул совгӀа царех молхаш а, басараш а, кхыйола хӀамаш а е йиш я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Сом
ОагӀат:Ги
Попа (сом)

**Попа** (ба) () — поп яхача гаьний сом ба.

## Белгалдаьхараш

## ТӀатовжам
* 

ОагӀат:Сом
Кхерий зама

**«Кхерий зама»** *(я)* (, ) яхача терминаца археологаша белгалйоаккх адамлен тархьаре маьхалий замал хьалха йоагӀа йоккха мур. Кхы а вай замал хьалха I бӀаьшера Тит Лукреций Кар яхача Ӏилманхочо хьоахадаьдар кхерах даь сага керттера герзи гӀирси долаш маьхалий заман хьалхагӀа цхьа ха хиннай аьнна.

Из кхерий зама хьакъоастае аьнна 1734 шера зӀил енар ва Францера антиквар Никола Маудел. Цо аьннар Ӏилман болх беш 1836 шера бакъдир Томсен Кристиан Юргенсен яхача Данерча археолого. Цо адамле дегӀадена еррига ха йийкъар 3 *(кхаь)* культурни-тархьара заманах (кхерийи, гезеи, аьшкани).

XIX бӀаьшера 60-лагӀча шерашка Джон Либбок яхача ингалсий Ӏилманхочо йийкъар кхерий зама дуккха зӀамагӀа йолча шин заманах — палеолити неолити.

ХӀаьта тӀехьагӀа цу шерашка францерча археолого Г. Мортильес кхерий зама йийкъар дукхагӀча мурех (шелльски, мустьерски, солютрейски, ориньякски, мадленски, робенгаузенски).

## Мураш

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Кхерий зама
Ловца

**Ловца** ()

*ловца *'(ба)** ловцаш **(да)**'

## Масалаш
### Маьре йодача йоӀага
*Къахетаме Волча Дала беркате йойла хьа керда фусам! Хьай фусам-даьна мутӀахьа йолаш, маьр гаргарча нахаца а лоалахошца барте йолаш, ди денгара мел доал фаьрал а моакал а алсамдувлаш вахар хилда хьа! Дала ираз долаш йиша воша долда шух, барт безам а ма эшалба шоана! Хьай дега ма хетта боча хилда хьа маьрел!*

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Къамаьла акташ
ОагӀат:Хоза гӀулакх
Геза зама

**Боарза́ за́ма**, **Геза за́ма** () — керттера маьхал боарза хинна адамлен тархьара чу хьакъоастаю ха. Из дувзаденна хиннад цӀасти оалуви яха маьхалаш тоадеш вӀашагӀъэдеш леладарца. Боарза зама (е вешта аьлча, Геза зама) хьалхарча маьхала заман шоллагӀа фаза я. Цул хьалхагӀа хиннай цӀаста зама. Геза заманна тӀехьа йоагӀ аьшкан зама.
Геза заман хронологен ханаш: вай замал хьалха XXXV/XXXIII—XIII/XI бӀаьшераш.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Геза зама
Ӏалам

**Ӏа́лам** () — Айлама материальни дуне, вешта аьлча, Ӏалама Ӏилмай керттера йола тохкама объект.

Къамаьла юкъе «Ӏалам» яха дош каст-кастта леладу «наха кхелла мел доацар» яхача маӀане.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Всемирный фонд дикой природы
* Программа ООН по окружающей среде
* Гиперболический рост в живой природе и обществе
Змеи

**Зме́и**  — подотряд класса пресмыкающихся отряда чешуйчатые. Змеи обитают на всех континентах, кроме Антарктиды и нескольких крупных островов, таких как Ирландия и Новая Зеландия, а также множества мелких островов Атлантического океана и центральной части Тихого океана.

Лихь (ба), лихьарч (да) (эрс. змея, змеи) — ер юкъара термин я уж морг дола деррига дийнаташ чулоацаш / общий термин, включающий всех подобных животных.
*
Биологе чу лихьарч — текхадийнаташ яхача класса юкъейоагӀа кӀалтоаба я / В биологии змеи — это подотряд класса пресмыкающихся.
*
Цу «лихьарч» яхача кӀалтоаба юкъебоагӀа массехк дезал (семейства). Царех ба:
бӀехалаш — гадюки;
текхарга куце — ужеобразные / текхаргаш — ужи;
Ӏувдаргаш — удавы;
питонаш — питоны;
иштта кхыдараш а.
ХӀаьта, дерригаш уж цхьана «лихьарч» да.

## ТӀатовжамаш
Лаймунда

**Лаймунда** *(я)* (Ӏодеша: *Læjmundæ;* , ) — лоаттамах а хьаеш а хала йоаца лайнах йотташ йола мунда. Лаймунда яр — дукха хана денз хьабоагӀа Ӏан зокх ба.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Ӏа
Палеолит

**Къаьнара кхерий зама** е **Палеоли́т** ( ‘шира’ +  ‘кхера’; = ширача кхерий ) — хьалхара тархьара мур я кхерий заман чухьа (йолаеннай гаргга 1 млн шу хьалха). Белгалъякххай 1865 ш. Джон Лаббока.

## Мураш

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Палеолит
ОагӀат:Тархьарал хьалхара мур
Махача-Кхала

**Махачкха́ьл** *(я)* (1857-1921 шерашка **Петро́вск-Порт**) — Къаспий форда тӀа улла Даькъастера пхьа. ДаьгӀастен нанагӀала я. Бахархой дукхалах Даькъасте кхоалагӀа йоагӀ, Даькъастен федеральни гома чу хьалхара я.

## Белгалдаккхар
Арсмаканаькъан Махьмад-Гире Исраил

**Арсмаканаькъан Махьмад-Гире Исраил** () — еза хӀамаш ийю советий атлет ва. СССР а Европан а чемпион. Дунен чемпионата яхьарат даьккхар ва. ЗӀилбухерча Силлойче Сеуле 1988-ча шера хинна аьланпхье чемпион ва. Дукха дика хӀамаш карагӀдийна СССР спорта говзанча (1988 шу).

## Биографи
Арсмаканаькъан Исраил ваьв 1962 шера саькура бетта 8-гӀча дийнахьа. Шолжа-ГӀалий тӀа Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой институт яьккхай цо, физически культурах йолча факультете дешаш. Цул тӀехьагӀа хьехархо волаш болх баьб. «Динамо» яхача спорта юкъарлонгахьа волаш яхье вувлаш хиннав (Шолжа-ГӀалий тӀа). Нохч-ГӀалгӀай АССР-е гӀалгӀаште нохчаштеи юкъе эггара хьалхагӀа аьланпхьен чемпион хиннав цох. 1990-ча шерашка Россе халача атлетиках йолча федераце президент хиннав Исраил. ЛоӀамеча кӀалтохаргах лета дукха ха хиннай из, дӀахо ловза лерхӀаш а хиннав. Цкъа тренера Дзгоев Асланбека цунна хьалхадаьккхад, штангаш ийъяр цунна дикагӀа карагӀдоалалга. Цул тӀехьагӀа цо вигав из Коазой Ӏабиболата ИбрахӀим тренер волча езача атлетикан зале. Цу хана дӀаболабеннаб цун штангиста никъ.

Исраила ше да́къа лоацаш яздаь да «Штангист Исраил Арсамаков» яха книжка, яздаьр ва Александр Скляренко. Кавказахойи и ГӀалгӀайи ловзараш дӀадахьа дагадехар ва.

## Толамаш
* Чемпион 1988-ча шера Сеуле хиннача аьланпхьен ловзарашка юкъерча дозалах (шин гӀулакха жамӀа — 377,5 кг; катохар — 167,5 кг; таттар — 210 кг).
* Дото яхьарат даьккхар Болгаре 1986-ча шера хиннача Дунен чемпионате юкъерча дозалах (шин гӀулакха жамӀа — 390 кг; катохар — 177,5 кг; таттар — 212,5 кг).
* 1986-ча шера Европай Чемпион юкъерча дозалах (шин гӀулакха жамӀа — 382,5 к; кхоссавалар — 170 кг; таттар — 212,5 кг).
* 1985, 1986, 1988 шерашка СССР Чемпион.
* 1979, 1980 шерашка СССР Кубок яьккхар.
* 1979-ча шера Чемпион СССР — (катохар −160 кг)
* 1980-ча шера СССР Чемпион (катохар — 165, таттар — 197,5 кг)
* 1981-ча шера СССР Чемпион
* 1983-ча шера СССР Чемпион (катохар — 222,5 кг, дозал 90 кг).
* 1982, 1983, 1987 шерашка СССР-а чемпион, дото яхьарат даьккхар.
* Дунен рекорд — 179 к.

## Дезал
1993-ча шера цо маьре йоалаяьй Глушко Оксана Николаевна. Цар виъ дезалхо ва: къонгаш Берс, Исмаил, Аслан-Гири, йоӀ Кани.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* «Исраил Арсамаков — первый олимпийский чемпион Чечено-Ингушетии» статья на сайте «Виват Ингушетия!»
* Повесть Александра Скляренко «Штангист Исраил Арсамаков» на сайте «Проблемы тяжёлой атлетики»
* Интервью Исраила Арсамакова на сайте Viam Affectare Olympo
* Не жрите допинг и не будет такого  — Арсмаканаькъан ИсмаӀала Speakercom яхача мазаоагӀон тӀара колонка

## Литература
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен спортсменаш
ОагӀат:ГӀалгӀай спортсменаш
ОагӀат:Нохчий хьехархой университета яьккхараш
ОагӀат:СССР-а еза хӀамаш йиъераш
ОагӀат:СССР-а еза хӀамаш йиъярах бола чемпионаш
ОагӀат:СССР-а аьланпхьен чемпион
ОагӀат:1988 шерарча ахкан Аьланпхьен ловзарий чемпионаш
ОагӀат:1988 шерарча ахкан Аьланпхьен ловзарий еза хӀамаш ийъераш
ОагӀат:Еза хӀамаш йиъярах Аьланпхьен ловзарий чемпионаш
ОагӀат:Еза хӀамаш йиъярах Европай чемпионаш
ОагӀат:Еза хӀамаш йиъярах СССР-а кубок яьккхараш
ОагӀат:Эрсечен спорта функционераш
ОагӀат:Еза хӀамаш йиъярах рекордсменаш
Арсамаканаькъан

**Арсамаканаькъан** — Йовлой тайпанна юкъедоагӀаш дола ваьр.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Арсамаканаькъан
Ӏалама Ӏилмаш

**Ӏалама Ӏилмаш** () — Ӏалам тохка Ӏилмаш да. 

Ше долча Ӏилмаех да Ӏалама чухьа хилар тохкаш дола Ӏилмаш. Царна духьала латт адамий юкъарле тохкаш дола гуманитарнии социальнии Ӏилмаш.

## Белгалдаккхар
Юкъера Ази

**Юкъера Ази** (, қаз.Orta Azıa, ) — тархьар-географен регион я Евразе, Азен малхбузехьа улл.

## ТӀатовжамаш
* Брокгауза Эфрона энциклопеден дошлорг — Ази *(эрс.)*

ОагӀат:Географи
Цивилизаци

**Цивилиза́ци** *(я)* (→  — бӀорахой, паччахьалкхен):
# философе маӀан — социальная форма движения материи, обеспечивающая её стабильность и способность к саморазвитию путём саморегуляции обмена с окружающей средой (человеческая цивилизация в масштабе космического устройства);
# историко-философское значение — единство исторического процесса и совокупность материально-технических и духовных достижений человечества в ходе этого процесса (человеческая цивилизация в истории Земли);
# стадия всемирного исторического процесса, связанная с достижением определённого уровня социальности (стадия саморегуляции и самопроизводства при относительной независимости от природы, дифференцированности общественного сознания);
# локализованное во времени и пространстве общество. Локальные цивилизации являются целостными системами, представляющими собой комплекс экономической, политической, социальной и духовной подсистем и развивающиеся по законам витальных циклов.

Эггара хьалхагӀа термин «цивилизаци» Ӏилмá юкъеяьккхачарех ва философ Адам Фергюсон.

## ТӀатовжамаш
БӀарччача таьрахьий факторизаци

Бокъонца долча таьрахьий **факториза́цех** оал  разложение в произведение простых множителей. Существование и единственность (с точностью до порядка следования множителей) такого разложения следует из основной теоремы арифметики.

## ТӀатовжамаш
БӀарчча-таьрахьий последовательностий онлайн-энциклопеди

**БӀарчча-таьрахьий последовательностий энциклопеди**, ший лоацца цӀи: **OEIS** () —  лаьца яздаьр чудола маза энциклопеди, масала: Фибоначчи таьрахьаш, Белла таьрахьаш, Каталана таьрахьаш, цхьалха таьрахьаш.

Из энциклопеди вики принципах премодерацеца хьалдузаш да. OEIS хьадаьр Нил Слоун ва AT&T Labs-а чу тохкамаш деча юкъа. Октябрь бетта 2009 шера цу Слоун яхачо интеллектуальни доалахье а OEIS хостинг дӀаяннай **OEIS Foundation** яхача организаценна. Слоун президент ва цу организацен.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* The On-Line Encyclopedia of Integer Sequences
* Онлайн-энциклопедия целочисленных последовательностей (главная страница на русском языке)
* Hints for Using The On-Line Encyclopedia of Integer Sequences / OEIS
* SeqFan — Sequence Fanatics Discussion list  (список рассылки SeqFan)

ОагӀат:БӀарчча-таьрахьий последовательносташ
ОагӀат:Онлайн энциклопедеш
ОагӀат:Математика мазаоагӀонаш
ОагӀат:МазаоагӀонаш алапатах
ОагӀат:Хетта Америкерча Штатий мазаоагӀонаш
ГӀалгӀай Мехка Конституци

**ГӀалгӀай Мехка Конституци** () —  ГӀалгӀай Мехка керттера закон. Дерригача къамо кхаж тесса тӀаийцай 1994 шера Саькур 27-гӀча дийнахьа. Из ди хӀанз а дездеш да *[[ГӀалгӀайчен Конституцен ди]]* аьнна.

ГӀалгӀай Мехка Конституци тӀаэцара хоржамашка кхаж тессар 97,6 % дакъа лаьцачарех.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайче
Бокъонца дола таьрахь

**Бокъонца дола таьрахьаш** ( ←  — *естественный*) — дагардеча хана шоаш хьахула таьрахьаш да (масала, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9…). ДукхагӀа хулаш латтача дерригача бокъонца долча таьрахьий аргӀах *бокъонца бола мугӀ* *(натуральный ряд)* оал.

Боеъонца дола таьрахьаш Ӏооттаде ши никъ ба:
* * *'Бокъонца дола таьрахьаш** '' - хӀама дагардеча хана хьахул таьрахьаш (''хьалхара (цхьоалагӀа), шоалагӀа, кхоалагӀа, йиълагӀа, пхелагӀа''...);
* '' **Бокъонца дола таьрахьаш*' * - хӀаман дукхал белгалйоккхача хана хьахул таьрахьаш (*[[0]] хӀама, [[1]] хӀама, [[2]] хӀама, [[3]] хӀама, [[4]] хӀама, [[5]] хӀама*...).

Хьалхарчунга диллача бокъонца долча таьрахьий аргӀа цхьаннегара йолалу, шоаллагӀчунга диллача - кӀолхагара.

Бокъонца дола таьрахьа маӀан "иштта кхетаде деза" аьнна оттадаь маӀан дац дукхагӀболча Ӏилманхошта юкъе, хьалхара маӀан да, е шоалагӀдар да (кӀолх бокъонца долча таьрахьех лархӀа дезий аьнна).

Эрсий Ӏилманхой  хьалхара маӀане кхетаде Ӏемаб бокъонца дола таьрахьий маӀан.

## ТӀатовжамаш

## Литература
* 
** Переиздание: М.: АСТ, 2006, ISBN 5-17-009554-6, 509 стр.
*