open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
КербӀитӀе

**КербӀитӀе**, е **КӀирбитӀе** () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. X—XVII бӀаьшерий хан тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: цхьа гӀалеи, цхьа вӀови.

Административни лоархӀаш хилча КербӀитӀе улла лаьтта *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъедодаш да, амма ше КербӀитӀе «юрт» яха статус йолаш хьакъоастаяьяц законагӀа.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «КербӀитӀе» оал, иштта «КӀирбитӀе» аьнна а нийслу, хьагучох, хьаалар хувцаденнандаь. Эрсий меттала «Кербите» язду.

## Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш *«[[село]]»* аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер КербӀитӀе яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш.

«Юрт» яха статус йолаш еце а, моттигерча шедоалдарах лаьца долча закона тӀа хьоахаяь еце а, из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

## Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Вици. Форда тӀехенал лакхал 1970 м я. Цхьорера наькъа тӀа гӀолла хьалводаш хилча аьттехьа гоннахьа хьу йолаш улл КербӀитӀе. ЖӀайрахара 30 км гаьна гӀинбухен-малхбоалехьа йоалл Вици, новкъа гӀолла доацаш нийсса Ӏдусташ хилча. Новкъа гӀолла дӀалаьрхӀача 5 км гаьна хул. Цунна юхе яда кхыйола пхьанаш я: Герашке, Цхьори, ГӀул.

### Сахьата оаса
Вици, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Тархьар
КербӀитӀе йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, В. И. Марковин, Д. Ю. Чахкиев, Т. Агиров.

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш укхаза йиссар цхьа гӀала я. Хьалха уж пхиъ хиннай. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀала хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай. Иштта, цхьа маьлхара каш а да укхаза. КербӀитӀа тархьаре баьхараш Оарцхой ба.

## Бахархой

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:Оарцхой
ГӀалгӀай лоаме

**ГӀалгӀай лоаме** улл Къулбаседа Кавказе. ГӀалгӀай къаман деррига тархьар лоаменца хоттаденна хьадоагӀаш да, гӀалгӀай лоамашка бахар цар товшхала́ Ӏеткъад чӀоагӀа.

## Белгалдаккхар
ТалхатӀе

**ТалхатӀе** — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Саьлгхой тайпан нах баьхаб укхаза.

Административни лоархӀаш хилча ТалхатӀе улла лаьтта *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъедодаш да, амма ше ТалхатӀе «юрт» яха статус йолаш хьакъоастаяьяц законагӀа.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «ТалхатӀе» оал. Лаьтта хьаьнде уйла а йолаш маша даьтта сов дукха диллачул тӀехьагӀа лаьтта толхадаьчул тӀехьагӀа яхай укх пхьанах из цӀи.

## Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш *«[[село]]»* аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер ТалхатӀе яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш.

«Юрт» яха статус йолаш еце а, моттигерча шедоалдарах лаьца долча закона тӀа хьоахаяь еце а, из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

## Географи
ТалхатӀенал лохагӀа Ӏарамхий до́да — цун аьрда оагӀорахьа улл из. МохкатӀенна духьала, Ӏарамхил дехьа, сийнача шув тӀа улл ТалхатӀе. Иштта юрта гаьна доацаш кхыйола кхаьлаш я: гӀинбухехьа улл Бейни, малхбузехьа улл ЖӀайрах, хӀаьта малхбоалехьа Лаьжги я.

### Сахьата оаса
ТалхатӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Тархьар
МоцагӀа гӀалгӀай шоай тарматалах боаккхача хана мехка цӀайнаш увттадеш хиннад МохтӀа. 1927-ча шера «Ӏарамхий» курорт йиллай укхаза. Цу хана нах бахаш хиннаяц юрт: хийрца яьгӀай гӀалаш, гобаьккха, чӀийнаш мо нийса, корсамийи дийхкийи хьу лаьттай. Цу хьуна юкье хьаяьй санатори. Массе мехкашкара салаӀа, дарба дайта нах ухаш хиннаб укхаза. 

ТалхатӀера гӀала хаьрцай. Уллув цхьа бартала каша оалаш дола малхара каша доалл. ХӀаьта геттара кӀала, чӀожа, ши-кхо чухаьрца кӀоаг ба — хьалхарча наха кӀир еш хинна цоацхалаш да, йоах, уж. Наркий, заьзгий, чӀаштартий-мистадаргий, тайп-тайпарча кхыча гаьний хьу тӀаяьннай гонахьа. Цунна юкье, лоамароша мангал хьекхаш, моажа цоний кьовхаш да.

Хьаяхачох, кхаьлле Зовр яхаш цӀи а йолаш, салгхо ваьхав. Цхьан шера, ший лаьтта хьаьнде лаьрхӀа, маша даьтта диллад цо ший кхашка. Даьтта сов дукха хиларах, лаьтта «даьгад», хӀама тӀа ца йоалаш дисад, вешта аьлча, массехк шера ялат хьа ца хулаш, телхад кхаш. Из бахьан долаш е моттиг йита езаш хиннав гӀала яьр. ДӀавахав из укхазара. Цу хана деңца ТалхатӀе оалаш хьайоагӀа е моттиг.

## Бахархой

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* Курорт Армхи
* 

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Ставрополера йист

**Ставрополаера йист** ((, официальни доацаш — *Ставропо́лье*) — Россе Федераце субъект, Даькъастен федеральни округа юкъейоагӀа, иштта Даькъастен экономикан шахьара юкъе а.

Административни юкъ Ставрополь я.

Ставрополерча йиста ди хӀара шера дезду тов бетта кхоалагӀча шоатта дийнахьа.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

*  
*  
*  
* 
* 
*  
*  
* Женское образование в Ставропольской губернии 

ОагӀат:Ставрополера йист
Доазув

* **Доазув** е **гӀай** *(да)*  — цхьа объект (дегӀ, процесс е хьал) кхычох къоастадеш дола аренгахьа е ха́нагахь боккъонца долаш дола е дагадеха дола така; моллагӀа ши хӀама къоастадеш дола къоастам. Доазув аренцара а, ханацара а, мишталли а, дукхала а хила йиш йолаш да. Дош леладеш хул укх маӀане:
* Географе доазув
* Паччахьалкхен доазув
* Тешам лу доазув
* Метта доазув
* Топологе доазув
ГӀай (маӀанаш)

**ГӀай** яхача деша массехк маӀан да:
* гӀай — доазув.
* гӀай — дӀоахала биллача ирача тховна бухь; йоачан чу ца я́лийта.
Майда

**Майда** *(я)* () яхар массехк маӀан дола термин я: термин.
* Майда — цхьан хӀаманна духьа лелаеш йола нах бахача моттигий арений системана юкъе йола йийла аре. Цхьан даькъе гӀалгӀай пхьегӀе яхачоа таралест.

## Математика
* Майда — ши боарам болча геометре кептара боарамаш белгалдоаха таьрахьашцара экам.
** Кептара майда — геометре кхетам,  йолча кептар боарам.
** ТӀехен майда — тӀехен таьрахьашцара экам.
** Граф гойта майда — графа графически сурта таьрахьашцара экам.
Суффикс

**Суффикс** ( «тӀатеха») — овлан тӀехьа а латташ, деша керда лексически е грамматически маӀан лу морфема. Масала: *деша — [[дешар]] — дешархо*. Укх дешашка суффиксаша лексически маӀан хийцад, хӀара суффиксо керда маӀан а долаш дош кхеллад. ХӀаьта суффиксаша керда грамматичски маӀан а лу: *говр* — *говраш* (суффиксо -аш таьрахь хийцад), *теш* — *тешар* (суффиксо -ар ха хийцай), хоза-хозагӀа (суффиксо -гӀа белгалдеша дистара лагӀа кхеллад)*.

[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай метта]] къоастаю суффиксаш *формакхоллареи дошкхоллареи*.

== Дошкхоллара суффиксаш ==
Керда дешаш кхоллаш йолча суффиксий тайп-тайпара маӀанаш да. Суффиксаш тӀатохарца белгалдоах:

• Наха леладу гӀулакх *(хьехар-хо, болх-ло, дош-ло, гӀаш-ло, говзан-ча, зурман-ча, Ӏилман-ча, гӀон-ча)*<br>
• Наха юкъера гаргало *(дезал-хо, даь-хо, Мухьмадар, Лейлар)*<br>
• Нах бахеи хьабаьннеи моттиг *(наьсар-хо, лоала-хо, юрт-хо)*<br>
• Къаман цӀераш *(черс-е, сел-е, эрс-е, гӀумк-е, эрма-ло)*

Юкъара кхетам бола (абстрактни) цӀердешаш белгалдоахаш йола суффиксаш дукха я:
 
• Суффикс -л тӀатохарца саго леладу гӀулакх, цун хьал белгалдоаха дешаш хьахул: *ноанал, хьакимал, кулгал, урхал, жерал, лорал, новкъостал*. Из суффикс тӀатохарца [[белгалдош|белгалдешаех]] белгало е хьисап хьахьокхаш дола цӀердешеш хьахул: *хоза-л, майра-л, бирса-л, говза-л*;<br>
• Суффикс -м тӀатохарца [[хандош|хандешаех]] хьахул хандешаех хьадаьнна [[цӀердош|цӀердешаш]]: *теша-м, тохка-м, къовса-м, хьеха-м, сакъерда-м, кхера-м*;<br>
• Суффикс -ло тӀатохарца хьахинна дешаш: *маькар-ло, эгӀаз-ло, гарга-ло*;<br>
• Суффикс -о тӀатохарца хьахинна дешаш: *сагот-о, паргӀат-о*;<br>
• Суффикс -е тӀатохарца [[куцдош|куцдешаех]] моттиг белгалйоаха цӀердешаш хьахул: *тӀехь-е, хьалхашк-е, чухь-е, тӀехьашк-е*. Иштта цу суффиксаца кхолл ха белгалъю цӀердешаш а: *гуйр-е, сайр-е, Ӏуйр-е*;<br>
• Суффикс -лга, -илга тӀатохарца дар де торо хилар белгалдеш дола цӀердешаш хьахул: дувцилга, хьожилга;<br>
• Суффикс -р тӀатохарца хандешаех цӀердешаш кхолл: [[дешар|деша-р]], мала-р, [[валар|вала-р]], [[вахар|ваха-р]]{sfn|Оздоева|2024|с=31}}.

ГӀалгӀай метта дукха я хӀама зӀамагӀдара, хьастара е доастамдаккхара маӀан дола суффиксаш: -г, -лг, -илг, -рг, -нг, -кӀиг: *говр-г, истол-г, бу-нг, дахч-илг, коч-илг, туха-кӀиг, хьоара-кӀиг*. ЦӀердешай -г, -лг, -нг яхача суффиксашта хьалха шекон [[мукъа оаз]] хозача метте массаза а язде деза. Масала: *луттарг, ахкарг*.

Лакхе йоалаяь суффиксаш тоъал дукха лел гӀалгӀай метта цӀердешаш кхоллаш. ХӀаьта хӀанз вай лохе ювцаргйола суффиксаш геттара кӀезига лел гӀалгӀай метта. Ала мегаргда, цхьацца-шишша дош мара дац царца кхелла. Уж я суффиксаш:

• Суффикс -ци (даьци). Ер хьалхагӀа цӀий яхача цӀердешах хьахинна суффикса я. ХӀанз цох Ӏилманхоша суффиксоид лоархӀ.<br>
• Суффикс -ра: *кхаь-ра (кхоъ-ра), е-ра (йиъ-ра), шинара (шиъ-ра)''.

Эрсий меттара хьатӀаийца эрсий суффиксаш я: -изм (национализм), -ство (министерство), -аца (электрификаци), -ист (тракторист), -чик (летчик), -ант (курсант, практикант).

## Литература
* 

ОагӀат:Морфемаш
ОагӀат:гӀалгӀай мотт
Кистий чӀож

**Кистий чӀож** () — Ӏарамхин чӀож я ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре. Кистий чӀожа цӀи йоагӀаш я Ӏарамхин тархьаре хиннача цӀера тӀара — *Кистийхий* (*[[Кистинка]]*), хӀаьта из ше хьахиннай гӀалгӀай къаман цӀерашта юкъе йоагӀача цхьан цӀерах — кистий. Кистий чӀож улла тархьара лаьтта массаза а «Кистети» яхаш хиннад. Из хьоахаю юкъерча бӀаьшерий гуржий йоазонаш тӀа, масала, Вахушти Багратиони белхагахьа.

Эрсий каьхаташ тӀа чӀожа цӀи духхьашха хьоахаяьй XIX бӀаьшера, къаьстта, Эрсий-кавказхой тӀема мурах хиннача тӀеман каьхаташ тӀа, масала, инарал-майор Абхазов хьовда волаш ГӀалгӀайче яь хиннача тӀема экспедицех бола хоадам тӀабола, керттерча штаба урхалдечунна инарал-адъютант  хьадайта долча Къаьстта Кавказа Корпуса керттера баьчча хиннача инарал-фельдмаршала  1830 шера маьцхали бетта 31-ча ден Доклада тӀа.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен чӀожаш
Кистинка

**Кистинка** — тархьаре эрсий меттала ГӀалгӀай шин хих яьккха цӀи:
* Ӏарамхий — цун цӀи гӀалгӀай меттала а Кистийхий яхаш хиннай, хьаяхачох.
* Охкарахий — цох Кистийхий алар гӀалат долаш нийсденнад, хьагучох, тахан МацагӀатен лоамен доазон тӀа додалга лоархӀ.
Яндакъонгий-Юрт

**Яндакъонгий-Юрт** (, ) — ГӀалме шахьаре ула юрт. Юрта хьисапе моттиг Гадаборашакъонгий-Юрт яхача муниципальни кхоллама́ юкъе йодаш я. 

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала юрт *Яндакъонгий-Юрт* (*Яндкъонгий-Юрт*
) яхаш я. Янданаькъан фунах нах ба из иллар, цудухьа я цун ишта цӀи.

Эрсий меттала *Дачное* яхаш я юрт, хӀирий меттала а цунна тарра *Дачнæй* яхаш я из. Хьалха эрсий меттала гӀалгӀай меттала долчоа тара *Яндиево* яхаш хиннай из.

## Географи
Юрт ул ГӀалме аьтта берда тӀа. Шахьара юкъ йола Шолхи зӀилбухехьа улл 3 км гаьна, Буро — зӀилбухен-малхбузехьа 5 км гаьна.

ГаргагӀа я́дача юртех я малхбоалехьа ула Гадаборшакъонгий-Юрти, зӀилбухен-малбузехьара Шолхии, зӀилбухехьа ула ГӀалгӀай-Юрти, гӀинбухен-малхбузехьа ула Цхьорой-Юрти. 

## Тархьар
Яндакъонгий-Юрт 1890-ча шера юрт аьнна хьал долаш хьаяьй хьалха хиннача Янданаькъан отарах. Юрт йиллараш янданаькъан ба.

1944-ча шера гӀалгӀай мехках а баьха, СибарегӀа Ӏобахийтачул тӀехьагӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР йоха а яь дӀаяккхай Сталина амарца. 1944-ча шера маьтсела 22-ча дийнахьарча № 621/1 йолча чӀоагӀамца Яндакъонгий-Юрт ХӀирий АССРах дӀатехай, тӀаккха цун цӀи *Дачное* яхачоа дӀахийцай.

1992-ча шера чӀоагӀа зе хиннад юртарча на́ха ду хӀираша гӀалгӀашта оттадаьча хатаре.

## Бахархой

; Къамашцара лоаттам
2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох.
 

## Сийленгаш
2017-ча шера цӀихеза оазархои юртара саги волча Янданаькъан Хамарзий Жамалдайна хетадаь дола накхага кхаччалца дола сийленг оттадаьд.

## ЦӀихеза юртахой
* Юрта дукхача хана ваха а вахаш байташ язъеш къахьегаш хиннав Янданаькъан Жамалда.
* Юрта хьалкхийнав боксёр — Котанаькъан Ахьмад.

## Белгалдаккхар

## Литература
; Дошлоргаш
* 
; Ӏилман балхаш
* 
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
Гадаборшакъонгий-Юрт

**Гадаборшакъонгий-Юрт**, е **Гадаборша-Юрт** (, , ) — ГӀалме шахьаре ула юрт.

«Гадаборшакъонгий-Юрта юрта хьисапе моттиг» яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я.

## ЦӀи
Юрт гӀалгӀай меттала *Гадаборшакъонгий-Юрт* (*Гадаборшкъонгий-Юрт*) яхаш я, иштта *Гадаборша-Юрт* (Гадаборш-Юрт) а оал. ЦӀи юрт йилла́ча гадаборшакъонгашца ювзаенна я.

ХӀирий меттала юрт *Куырттат* яхаш я, Куртатерча чӀожерча хӀирий юкъарлон цӀерагӀа.

Эрсий меттала цкъарчоа гӀалгӀай цӀерага хьежжа́ *Гадаборшево*, е *Гадаборш-Юрт* яхаш хиннай, цул тӀехьагӀа *Куртат* аьнна яха йолаеннай.

## Географи
Юрт ул ГӀалме шахьара малхбоалехьа, ГӀалме аьтта берда тӀа, шахьара юкъ йолча Шолхех гӀинбухехьа 4 км гаьнеи Бурох гӀинбухен-малхбоалехьа 9 км гаьнеи.

ЗӀилбухехьа Гадаборшакъонгий-Юрта доазув да ГӀалгӀай-Юртацеи, ЖӀайрхой-Юртацеи, дӀахо Шолжа-Юртацеи, малхбузехьа да Яндакъонгий-Юртаца, гӀинбухен-малхбузехьа да Цхьорой-Юртаца. 

## Тархьар
1861-ча шера дӀакхолхабаьча та́на́ тӀарча гӀазкхаша ГӀалме аьтта берда тӀа *Промежуточная* яха станица йилла. 1880-ча шера гӀазкхий Шолжа тӀарча чӀоагӀалений зӀанара тӀа дӀакхолха а баь, станица гӀалгӀашта йита хиннай.

Цу хана цига хьахиннад *хутор Гадаборшево* оалаш дола отар, цох Гадаборшакъонгий-Юрт хьахиннай 1890-ча шера эрсий меттала *Гадаборш-Юрт* (Гадаборшево) а оалаш. Из цӀи юрта я цига хайша́раш Гадаборша-ЦӀенгара гадаборшакъонгаш хилар бахьан долаш

1944-ча шера гӀалгӀай мехках а баьха Сталина амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР йохаяьча хана, 1944-ча шера маьтсела бетта 24-ча дийнахь № 621/1 йолча чӀоагӀамца Гадаборшакъонгий-Юрт ХӀирий АССРа доалахь дӀаеннай *Куртат* аьнна цӀи а хувцаш.

## Бахархой

; Къамашцара лоаттам
2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбарах.

## Достопримечательносташ
* 2007-ча шера хьалдетта маьждиг 
* Сталина́ де́гӀа́ сийленг.

## Белгалдаккхар

## Литература
; Дошлоргаш
* 
; Ӏилман балхаш
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун гӀалаш
Шолжа-Юрт

**Шолжа-Юрт**, **Шиншолжъюкъ** (, , хьалхагӀа , тӀаккха ) — ГӀалме шахьаре ула гӀалгӀай юрт. 1973-ча шера Товзан-Юртах дӀатехай, таханарча дийнахь уж шиъ цхьа юрт лоархӀаш я, цунга хьежжа́ «Юрта хьисапе моттиг Товзан-Юрт» яхача муниципальни кхоллама́ юкъе а йодаш, я Товзан-Юртах хиларах.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала юрт *Шолжа-Юрт* е *Шиншолжъюкъ* (Шин шолжа юкъе) яхаш я. Шолж хи тӀа улаш хиларах я цун ишта цӀи.

Эрсий меттала *Комгарон* яхаш я, иштта меттагахь Товзан-Юртах хьакъоастаергйолаш *Нижний Комгарон* е *Комгарон-2* оалаш я. Хьалха гӀалгӀай меттала долчоа тара *Шолжи* яхаш хиннай, тӀехьагӀа цига зовраш—тӀемахой кийчбеш йола туп йоалаш хинна хиларах *Пограничное* яхаш цӀи лелаеш хиннай.

## Географи
Юрт улл ГӀалме шахьара зӀилбухен-малхбоалехьарча даькъе. Ши хий вӀашагӀ а кхеташ Шолж хьахулача метте Шолжа аьтта берда тӀа уллилга лоархӀ из. Малхбузехьа Юрта доазув да Шолжах КӀайхий кхетача моттига́ духьал дӀакхаччалца, цу хил дехьа Ахкий-Юрт я. Малхбоалехьа Товзан-Юрт ул, Шолжал дехьа зӀилбухехьа Къулбаседа Кавказерча РФ МВД чурча бӀун дешара юкъарче я.

Юрт ул шахьара юкъ йолча Шолхех 12 км зӀилбухен-малхбоалехьеи, Бурох малхбоалехьа 18 км гаьнеи. 

## Тархьар
Шолжа отар 1920-ча шера диллад яхаш дувц, цига нах Ӏохайша ха белггала ховш яц. Хьаховчох, 1926-ча шера хиннача хьалах ГӀалгӀай автономе округа ГӀалме шахьара (1925-ча шера Лоаман шахьара) Ахкий-Юрта сельсовета́ юкъе йолаш хиннад отар. ГӀалгӀайи нохчийи мехках баьхачул тӀехьагӀа 1944-ча шера *ЭгӀара Шолхи отари*, *ЭгӀара Шолжа отари*  () ХӀирий АССРа лоаттаме дӀа а денна цхьа юрт хьа а еш вӀашагӀтеха хиннад *Пограничное* аьнна цӀи а йолаш, юрта погранучилища тупаш хилар бахьан долаш.

1973-ча шера Шолжа-Юрт дӀа а яьккха Товзан-Юртах дӀате́ха́й.

## Инфраструктура
Таханарча Шолжа-Юрта йоахк:
* Юрта администраци
* Товшхала цӀенош
* Юкъера юкъара дешар тела ишкол

## Бахархой
1926-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох Шолжа-Юрта (Шолжа отаре) 21 ков хиннад 98 саг вахаш (50 маӀеи 48 кхали), уж берригаш а гӀалгӀай хиннаб.

Товзан-Юртах Шолжа-Юрт дӀате́ха́ хиларга хьежжа, къаьст-къаьста а доацаш, цхьана дӀаязбу цу юрташкара нах. Хьажа Товзан-Юрт, §Бахархой.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш
КиржатӀе

**КиржатӀе́** (, ) — ХӀирийчен Кирова шахьарера юрт.

*Юрта хьисапе моттиг КиржатӀе* яха муниципальни кхоллам хул цох шийна юкъе кхы юрт чу а ца йодаш.

## Географи
Юрт улл ГӀаьбартий-Шолжа довкъа зӀилбухехьа кӀалха, ГӀалмени Тийрка́ юкъе хьалхардар шоллагӀчох дӀакхеталехьа. Из хул шахьара юкъ йолча ЙоалхотӀенах 7,5 км зӀилбухен-малхбоалехьеи, Бурох 48 км гӀинбухен-малхбузехьеи. 

Лоаллаха я́дача моттигех я гӀинбухен-малхбоалехьа улла ЙоалхотӀеи, малхбузехьа улла Дарг-Кохи, къулбехье улла Бекани. 

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала юртах *КиржатӀе* оал. ХӀирий меттала юртах йоаха цӀи  я, «сискала» яхилга да из. Эрсий меттала а хӀирийчоа тарра *Карджин* яхаш я юрт.

## Тархьар
Инарал Абхазова тага хьалххо хиннача Дударанаькъан ГӀаз-Мухьмадага (Дударов Каз-Магомет) 1830-ча шера даьча амара тӀа йоахар: 

«Йоагаяьча Чима́ когаметта хьона хьожаю 40 цӀенош ховшде моттиг, ГӀалми хи йисте йола: юрт цу планах нийса етта́ хург а йолаш, гобаьккха са́нгар а даьккха, кӀарцхалашца чӀоагӀъяь а йолаш, тӀаккха урама юкъе юрт лораергйолаш арахьара йиъ дахчан гӀала йоттарг а йолаш. Ялат дӀадеи йол хьакхеи дола лаьтта хьожаду лохе ГӀалмени ГӀаьбартой лоамийи аьтта оагӀон тӀа, дӀахо боккхача наькъ тӀа кхаччалца.»

Тийрка чӀожера нах шаьрача арабоахаш эрсий баьччий дага хиннар ши хӀама хиннад: цкъарчоа, «мутӀахьа боаца чимий» Даьрача аьлера шоашта ка́чара дӀабахари, цунца цхьана ГӀаьбартехьени, ХӀирийчени ГӀалгӀайчени юкъе гӀай до́дача метте а ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) наькъа́ шоашта ха дергдолаш ховшабари. Абхазова ший амара тӀа белгал а даьккха хиннад цхьаккха дича а гӀаьра ордингаш ТӀема-Гуржий наькъа тӀа гӀолла Ӏочакх ма йовлийта аьнна.

Бохабаь Ӏобаьхка́ча чимий аьттув хиннабац гурахь хӀама хьалйотта, шоаш хьая́ьха́ча то́лашка Ӏа даккха дезаш хиннад цар., цудухьа чӀоагӀа лазараш а даьржа Ӏема́ боаца дукха нах байнаб: эггара хьалха бераши боккхий нахи.

Ӏаьдало пурам деннадац юртахошта Дударова цӀи тилла, официально *Карджин* аьнна цӀи дӀатиллай, «сискал» яхаш маӀан дола.

Ардара бетта революци хинначул тӀехьагӀа юртахой вахар а́лсамдаьннад чӀоагӀа: радио юкъе енай, ток хьачуйиллай.

## Бахархой

 

; Къамашцара лоаттам
2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох.

; МаӀа нахи кхалнахи:
, юрта вахаш 1422 маӀа саги 164 кхалсаги хиннай.

## Ди
; Ислам
* КиржатӀера маьждиг.

; Эрсий православхой ди
* Пресвятой Троицай киназ

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

ОагӀат:ХӀирийчен Кирова шахьара нах баха моттигаш
Эрсече лела ха

**[[Эрсече]]ра ха** «Об исчислении времени» яхача федеральни законга хьежжа лелаеш я, цунга хьежжа 2014-ча шера ардара бетта 26-ча дийнахьа 11 сахьатий зона оттаяьй. Эрсчен лаьтта дӀоахалах 171°22′ я, из хул 11,4 сахьат.

Законо яхачох, Москвера ха (МСК, MSK) кхоалагӀча сахьата оаса нийсса я, Россе Федерацен къаман хан шкалайга диллача — UTC(SU)+3».

2011-ча шера денз ахканарча хана тӀа дӀатӀадовлар кхы хиннадац.

## Эрсечен пхьенашка делкъе отта ха
Юкъера маьлха делкъе пхьен географен дӀоахалах лаьрхӀай (пхьен юкъа). Десятични градусашка йола пхьений географен координаташ дукхагӀча даькъе цхьан буха тӀара хьаийца я и округлены до достаточного количества знаков после запятой.

## Белгалдаккхар
**Доашхамаш**

**Бовхамаш**

## ТӀатовжамаш

Эрсече
ОагӀат:Эрсече лела ха
ОагӀат:Сахьата оасаш
Аланой

**А́ланой**, е **оалой** (, , ) — юкъерча бӀаьшерий йоазонашка I бӀаьшера денз хьоахадаь дола дуккхача фух латташ хинна къам да. Ӏилмангахьа дӀачӀоагӀдаь латт аланой хӀиранхой мотт бувцаш йорта етта къам хиннад аьнна. Иштта, саккойи сарматийи аланойи бувзам ба йоах хӀанзарча хӀирашца.

Цхьабакъда, цу хетарца цхьана терко е езаш да аланой вайнаьха мотт бувцаш хинна къам хилар а къобана археологе культурах хиннача фух уж хьа а байна Кавказе цар овла хилар а белгалдеш дола хетар.

Аланой духхьашха хьоахабаь бола античнии Кавказа дехьареи автораша яздаьдац уж ГӀинбухерча Кавказе цхьаннахьара кхычахьара хьабаьхкалга. Аланой цӀи (этноним) дӀахьаяьржай къобана археологе культура хиннача лаьтташка гӀолла, амма из яржар тӀемаш деш хиннад аьнна хьоахадаь хӀама дац. Иштта, аланой юххьанца хьоахабеча хана кхыбола мотт бувцаш къамай тоабаш Кавказе цӀаьхха хьахиннаб аьнна белгалдаьккха хӀама дац. Цхьаболча Ӏилманхоша лаьрххӀа белгалдаьккхад из, масала, Ю. С. Гаглойти яхачо. Цо яздаьд «аланой хьоахабаьча хьалхарча бӀаьшерий цхьаккха авторо цхьаннахьа а аьннадац аланой ГӀинбухерча Ӏаьржафордйистеи Кавказеи аланой Танайистера, ГӀинбухерча Къаспийфордйистера, е Юкъерча Азера уж хьабаьхкаб аьнна». Меттатохкамхо волча Я. С. Вагаповс яздаьд цу хьакъехьа «ширача йоазонашка их нахски дола дош Танайистеи Азовйистеи белгалдаккхара бахьан хила мег аланой цхьа дакъа малхбузехьа дӀаахар».

Из бахьан долаш геттара теркам бе безаш да IV бӀаьшера шиш болча ваьзарий авторех волча Аммиан Марцеллин яхачун тешал. Азовйистерача аланой вахара-лелара сурт оттадеш хинна волча цо белгалдаь хиннад, «аланой» яха цӀи цар лоамара хьаийца йолга.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Аланой
Аланойче

** Ала́нойче** *(я)*, **Ала́ной мохк** *(ба)* — Къулбаседа Кавказе хинна аланой къаман паччахьалкхе я.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш

* История аланов. Хронологическая таблица 
* Алания В VI—VIII веках
* Аланская держава в IX—XI веках
* Алания В XII—XIV веках

ОагӀат:Аланой
ОагӀат:ГӀалгӀай тархьар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:Эрсечен тархьара паччахьалкхенаш
ОагӀат:Кавказа тархьара паччахьалкхенаш
Йортнах

**Йортнах** () — йорт етташ — цхьан меттера кхыча метте ба́ха дӀаухаш вахар-лелар дола этносаши, къамаши, фунаши.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

ОагӀат:Йортнах
Экам

**Экам** *(ба)* (, хьадаьннад  «белгала» яхачох) — цхьан хӀаман е сага мел йола белгалонаш.

* **Экам** — сага ший а цун гӀулакхий а белгалонаш ӀотӀаязъяь официальни каьхат.
* **Экам** — дифференциальных уравнений с частными производными теоре чу бола кхетам.
* **Экам** (технике) — цхьа параметр кхычунца мишта дувзаденна гойта графически е улгацара гойтам.
** Вольт-ампера экам
** Вольт-фарада экам
** Амплитудан-кастала экам
** Фазан-кастала экам
* Математике:
** ГӀозара экам
** Логарифма экам — целая часть десятичного логарифма.
** Эйлера экам
** Экамий метод — частни производнешка дифференциальни уравненешта жоп лахара метод.
Фарнаваз I

**Фарнаваз I** () — тархьаре Ибери яхаш йовзаш хиннача ширача гуржий паччахаьлкхен хьалхара паччахь. Цох бола хоам бисаб ширача гуржий тептарашка — VII-ча бӀаьшера «Гуржехьен кхайкарал», «Картлерча паччахьий вахар», «Картлис цховреба» («Картле вахар») яхача тептарий гуллама́ юкъедолхача. Цу бовхамаша хьаяхачох, Фарнаваз хиннав Азона когаметта а отташ Фарнавазидий династи йилла́р.

## ЦӀи
Дударанаькъан Ӏабдул-Мажита́ хетачох, Фарнаваз яха цӀи гӀалгӀай меттаца ювзалуш я. Беркат маӀан дола *Фара* яха овла боалилга лоархӀ цо цу чу, цудухьа *Фарна ва из* аьнна маӀана доаккх цо, хӀанзарча меттала оалаш хилча, *Беркате ва из* аьнна хул из, паччахьа сийленца йоагӀаш лелаяь цӀи лоархӀ цо из.

## Урхал
Фарнаваз тархьаре боккъонца хинна хиларах С. Раппа белгалдоах: *«Фарнаваз боккъонца дагавеха хинна хила мег, цхьабакъда бакъдолчоа тарагӀа да тархьаре хиннача Фарнавазах бола дагалоацам ха-зама йодаш оаламий белгалонаш йолаш хьахинна хилар»*.

Фарнаваз Картлерча эзди цӀен тӀара саг хиннав. Македонерча Искандера оартам хиннача Азона цун цӀагӀарбараш а боабаь, Картлера доал хьадаьккха хиннад Фарнаваз 3 шу даьнна волча хана. Фарнаваз Картле паччахь эттав 27 шу даьнна волаш, Азон цо воха а ваь вийнначул тӀехьагӀа.

Юкъерча бӀаьшерений тептарашта тӀа а товжаш дукхагӀча Ӏилманхоша Фарнаваза урхал даь ха вай замал хьалха IV-ча бӀаьшерен чаккхенгара III бӀаьшерага ехк. Вахушти Багратионе яхачох, Фарнаваз паччахьал деш хиннав вай замал хьалха 302—237-ча шерашка, Туманов Кирилла яхачох — вай замал хьалха 299—234 года, тӀаккха Ингороква Павела хетачох, цо доал даь ха хиннай вай замал хьалха 284—219 шераш.

«Гуржехьен кхайкарал» яхача тептара тӀара хьахов Фарнаваза [лоаман] гана тӀа доккха  дегӀалга Армаз аьнна цӀи а тилла, тӀаккха додача хин оагӀорахьара пен хьатӀабаьб, [цу моттигах] Армаз а оалаш".

## Дезал
Фарнаваз дзӀардзукъий йоӀ йоалаяь хиннав. Саурмаг (Сармак) яхаш воӀ хиннав цар шинне.

«Картлис цховреба» яхача ширача тептарий гуллама чурча «Картлечра паччахьий вахар» яхача белхагахь хьоахаду Фарнаваза  оттадаь хилар:

## Белгалдаккхар

## Литература
* ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის რედაქციით, ტ. 1, განათლება, თბ., 1955
* შატბერდის კრებული X საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილისა და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979
* «Обращение Грузии», перевод с древнегрузинского Е. С. Такаишвили. Редакционная обработка, исследование и комментарии М. И. Чхартишвили. Тбилиси — 1989
* Стефан Х. Рапп, (2003), Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts. Peeters Bvba ISBN 90-429-1318-5.
* 

ОагӀат:Баьб IV бӀаьшера вай замал хьалха
ОагӀат:Азен урхазаш III бӀаьшера вай замал хьалха
ОагӀат:Гуржехьен паччахьаш
ОагӀат:Фарнавазидаш
ОагӀат:Пхьеш яхкараш
ОагӀат:Динаш доладаьраш
Шолжа-ГӀалий тӀара паччахьалкхен мехкадаьттан технически университет

**Академик М. Д. Миллионщикова цӀерагӀа йола Шолжа-ГӀалий тӀара паччахьалкхен [[мехкадаьтта]]н технически университет** () — 1920-ча шера йилла йола Нохчиче Шолжа-ГӀалий тӀа улла лакхера дешарче. Университета́ юкъейодаш 1 факультети 6 институти я.

## ЦӀераш

1920—1921: Лакхера мехкадаьттан техникум ()
• 1921—1929: Мехкадаьттан практически институт ()
• 1929—1973: Шолжа-ГӀалий тӀара мехкадаьттан институт ()
• 1973—2000: Академик М. Д. Миллионщикова цӀерагӀа йола Шолжа-ГӀалий тӀара мехкадаьттан институт ()
• 2000—2011: Академик М. Д. Миллионщикова цӀерагӀа йола Шолжа-ГӀалий тӀара паччахьалкхен мехкадаьттан институт ()
• 2011—: Академик М. Д. Миллионщикова цӀерагӀа йола Шолжа-ГӀалий тӀара паччахьалкхен мехкадаьттан институт ()

## Юкъерча болхговзала дешара факультет
Юкъерча болхговзала дешара факультет () 2001-ча шера наджгоанцхой бетта вӀашагӀъеллай. Из факультет 1995-ча шера дӀаяьккхача Шолжа-ГӀалий тӀарча мехкадаьттан техникума́ () когаметта этта́лга лоархӀ, хӀаьта из техникум ше 1930-ча шера хьаяь хиннай институте хиннача рабфа́ках.

## СовгӀаташ
• ЦӀеча Къахьегама Байракха орден (1945)
• РСФСР Лакхехьарча Совета президиума грамота (1979).

## Поште
СССРе ши сурт дилла́ марка тӀалатта конверт арахийца́ хиннад Шолжа-ГӀалий тӀарча мехкадаьттан института сурт тӀалатташ.


Грозный. Нефтяной институт.jpg|Шолжа-ГӀала. Мехкадаьттан институт. 
Грозный. Нефтяной институт. 1976.jpg|Шолжа-ГӀала. Мехкадаьттан института керда гӀишло.


## Белгалдаккхар

## Литература
* *Керимов И. А., Лебедев М. А.* Академик М. Д. Миллионщиков и Грозненский нефтяной институт в воспоминаниях и документах // Вестник Академии наук Чеченской Республики. — 2020. — № 3 (50). — С. 43-53. DOI: 10.25744/vestnik.2020.50.3.007.
* *Гужов А. И., Джафаров К. И., Симонянц Л. Е.* 70 лет Грозненскому нефтяному институту //Нефтяное хозяйство. − 1999. — № 6. — С.60 — 62.

## ТӀатовжамаш
* Университета мазаоагӀув
* Университета официальни йоаца форум
* Университета студентий мазаоагӀув
* ГНИ яьккха́раша шоай институтахи гӀалахи йола мазаоагӀув

ОагӀат:Эрсечен мехкадаьттани газеи вузаш
ОагӀат:Эрсечен геологе университеташ
ОагӀат:Эрсечен технически университеташ
ОагӀат:Шолжа-ГӀалий тӀара мехкадаьттан университет
ОагӀат:Хьахиннай 1920 шера Эрсече
ОагӀат:1920 шу Нохчийче
ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей

**Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухана цӀерагӀа йола ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей** () — 1972-ча шера Ӏойилла, 1993-ча шера хӀанзарча дарже яьнна Наьсарера товшхала учреждени.

## Тархьар
1972-ча шера (кхыча хоамашта тӀагӀолла ― 1973-ча шера) Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухана Сийлахь-Боккхача Даьхен ТӀема доакъашхошта хетаяь, ше гулдаьча хоамий ларда тӀа хьайийлай къаман музей. Экспонаташ гулъе волавеннав Сибаре волча хана (1943—1957). ГӀалгӀай Мехка цӀавеначул тӀехьагӀа цо хӀара юрта чуувтташ вӀашагӀтехад каьхаташ.

1978-ча шера музея цӀи хийцай «Наьсарера тӀема а къахьегама а сийлен музей — Нохч-ГӀалгӀай мохктохкама музея филиал» аьнна.

1990-ча шера музея болх бе йолаеннай Ӏойиллачун цӀерагӀа, из венна ворхӀ шу даьнначул тӀехьагӀа. ГӀалгӀай Республика хьахинначул тӀехьагӀа 1993-ча шера бекарга бетта Наьсарен тӀемеи къахьегамеи музеях хьаяьй Малсаганаькъан Х. Т. цӀерагӀа ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей, этнографи а археологи а юкъейихьай цун балха́.

## Белгалонаш
Музея коллекцена юкъе я 40 эзар лораяра цхьоале, царех ах — керттера лорадара фонд я.

Музеяра залаш:
* ГӀалгӀай Мехка археологически оахкамашкара корадаьраш лорадара йола арехологе зал. Цу зале лораеш я 796—797 шерашка хьаяь йола Сулейма аьрзе хьисапе бӀалгӀа; 2013-ча шера цун шоллар хьаденнад Эрмитажа ГӀалгӀайчен мехкда Евкуранаькъан Юнусбека хьадехарца.
* ГӀалгӀай къаман Ӏадаташ, вахар, пхьоал гойташ йола этнографе зал. Зале лорадеш да А. А. Артемьева «Навеки с Россией» яха сурт.
* ГӀалгӀай шоллагӀча Дунен тӀема юкъе дакъа лоацаш хиларах тешал деш йола «Сийлахь-Боккха Даьхен ТӀом гӀалгӀай къаман вахаре» яха зал.

Музея филиалаш я:
* Мужечера Серго Эржакинеза цӀерагӀа йола музей
* Фуртовгера Ӏоахаранаькъан ГӀапура цӀеноех яь музей.

## Кулгалхой
* 1972—1983: Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухан
* 1983—1985: М. Зангенаькъан
* 1985—1990: М. Гадаборшанаькъан
* 1990—: М. З. Саганаькъан

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен музеяш
Абхазов Иван Николаевич

**Ива́н Никола́евич Абха́зов** (*Абхазоваш*, 1764—1832) — Эрсий паччахьа эскара юкъе хинна инарал-майор. Къаьстта белгалваьннав Эрсий-кавказхой тӀема тӀа. 1830-ча шера кӀимарса бетта Эрсий паччахьа эскаро лоаман ГӀалгӀайче яьча тӀема экспедиценна керте хиннав. 

## Биографи
Гуржий аьлий ваьрах хиннав Абхазов. 1800 шера эрсий эскаре бӀул доладаьд. Эпсар цох хьаваьчул тӀехьагӀа отта волаш хиннав инарал  волча.   белгалваьннав из. Цу латаре ше гайта́ча деналахи майралахи Абхазова́ 1813 шера наджгоанцхой бетта 13-ча дийнахьа  еннай (№ 1179 Судравске листамах, № 2546 Григоровича — Степанова ):

1812-ча шера оагӀой бетта, майора секам а болаш,  хана цхьан колонна хьовда хиннав.

1830-ча шера кӀимарса бетта 8-ча дийнахьа Россе импере эскаро ГӀалгӀай лоам тӀема экспедици йолаяьй. Цу операценна кулгалдеш хиннав Абхазов. ГӀалгӀай духьала лаьттаб, амма кӀезига хиларах Россе паччахьа эскаро бохабаьб уж. Цу тӀема латаре массехк гӀалгӀай кхаьлл йохаяьй салташа, масала, Эбан, Тиша Йовли, Керда Йовли.

Цу бетта чаккхенгахьа Тагаурий юкъарлон хIирий бусалба лоамарой гӀовттам дӀатоIабаьб. Ший тоабанца Шолжа-гIалий гӀапкоара Буро тӀа кхаьчача, аьла Абхазовс ше волча бийха хиннаб хӀирий хьалдараш. Тагаурцех алагирхойи куртатахойи дӀакхийтта хилар бахьан долаш, Абхазова тоабано Куртата чӀоже чувоала моттиг дIачIоагIъяй.

Абхазов веннав чен у кхийтта 1831-ча шера ардара бетта 5-ча дийнахьа Полхой царствогахьа водача новкъа гӀолла. Цига из амал де дӀавийха хиннав . Фельдмаршал  император Николай I-га ше яздеш хиннача каьхаташ тӀа Абхазов дика вийцав, башха эпсар ва из яхаш. Кхыча совгӀатех Абхазовага  хиннай бант боаллаш.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* Ермолов, Дибич и Паскевич (Письма с Кавказа) // Русская старина. — Т. VI. — 1872.

ОагӀат:Инарал-майораш (Россе импери)
ОагӀат:Эрсий-кавказхой тӀема доакъашхой
ОагӀат:Эрсий-фаьрсий 1804—1813 шерий тӀема доакъашхой
Секам

**Секам** *(ба)*, е **чин** *(я)* — Эрсий паччахьалкхен ханеи Россе импере ханеи тӀема, коа тӀара е бӀорахой гӀулакхерча хьала сага дарж.

1722-ча шера Пётр I-чо Рангех йола табель йиллача хана денз хьайоагӀаш я — юридически термин я из дарж (ранг) белгалдоаккхаш аргӀ-аргӀагӀа совдоахаш наха телаш а долаш.

Эрсий паччахьалкхеи Россе импереи 300-нел совгӀа секам хиннаб.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ТӀема гӀулакха секамаши званеши
ОагӀат:Сословеш
Мехкасурт

**Мехкасурт** е **Географе карта** — картографе проекце чу даь а дола, ӀозӀамигдаь дола Лаьттан тӀехен е кхыча айлама дегӀа объекташ ший къаьстта йолча бехкама хьаракий системаца гойташ дола сурт.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш

* 
* Коллекция различных карт в журнале metkere.com
* Старинные карты и атласы мира.
* Брусницына Н. В. Учебно-методический комплекс дисциплины «Основы экологического картографирования» / Н. В. Брусницына ; Федер. агентство по образованию, Урал. гос. ун-т им. А. М. Горького. — Екатеринбург, 2008. 

ОагӀат:Мехкасурт
Карта

**Карта** массехк маӀан дола дош:
* мехкасурт
* ловза карташ
* сим-карта
* банкера карта
ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедник

**ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедник** () ― ерригроссе довзаш, заповедникаши кхалаши юкъейоагӀаш дола ГӀалгӀай Мехкара товшхала-тархьара лаьтта. 64 гектар лаьттан тӀа я́да пхи бӀаь совгӀа кхерех я гӀишлош: Ӏимараши, тарматхой элгацаши, жӀаргахой киназаши, ердаши, гӀалгӀай цӀихеза йола гӀалаши. Духьашха гӀалаш яьй вай ханоргех доацача II бӀаьшере.
ГӀалгӀайчен ЖӀайраха шахьаре 2000 саг ва́х.

Эса-ЖӀайраха белгга́ моттигаш:

* **[[Аьрзи (заповедник)|Аьрзи]]** — Эггара йоккхагӀйола кхаьлл юкъейола паччахьалкхен Ӏалама заповедник.
* **[[ВӀовнашке]]** — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. 2008-ча шера Эрсечен ворхӀ тамаш яхача проекта финале чакхъяьнна хиннай.
* **[[ТӀаргам]]** — Эса аьтта берда тӀа ЖӀайраха шахьаре улла кхаьлл. Кхаьлла доазон тӀа дукха вӀовнаш йисай.
* **[[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]** — Пхьуй, Хьайрах яхача шин кхаьлла юкъе Гуржехьерча гӀайнаца улла ЖӀайраха шахьарера шира ерда я.
* **[[Аьге-Кхала]]** — ЖӀайрахьа шахьарера кхаьлл я.

1996-ча шера денз Эса-ЖӀайрах ЮНЕСКО дунен тӀехьален листама юкъеяхьа кийчаяьча объекташта юкъе я.

2016-ча шера инвентаризаци яьчул тӀехьагӀа баьча соцамах 1,7 эзар сийленгаш товшхала тӀехьален листама тӀа даьхад, сийленгаш лораярца дола балхаш дӀакхухьаш да. Аьрзи кхаьлли, Хамхи кхаьлли, Лаьжгера Меларе кхаьлли тоаяь йистеяьннай. 2017-ча шера «ЖӀайрах-Эса» яха тархьара-товшхала лаьтта тахкара́ ГӀалгӀай Мехка Ӏилманхой совет вӀашагӀъеллай, Фаьренгехьереи Немций мехкареи говзанчаш юкъебоалабаь, Юнеско юкъеда́хьа кийчо ергйолаш.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀайчен музеяш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен заповедникаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Ханорг

**Ха́норг** ((,  — «декхарий кинашка», Ширача Руме ахча доаллараша йоал календий деношка телар, бетта хьалхарча деношка, доагӀаш  яхачох — «календы, первые числа каждого месяца в римском календаре», в эти числа должники платили проценты) — йоккхий хана йовкъаш дагаръяра система. Айлама дегӀамаш ле́лара́ тӀатовжаш хул: Малх — маьлха ханоргашка, Бутт — беттала ханоргашка, Малхи Бутти цхьана — беттала-маьлха ханоргашка. Иштта «ханорг» оал кӀираштеи бетташтеи дийкъача шера деной листамах.

## Хьажа иштта

* ГӀалгӀай къаьнара ханорг

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* *[[Брагинская, Нина Владимировна|Брагинская Н. В.]]* Календарь // Мифы народов мира. Т. 1. М., 1991, с. 612—615.
* 
* 

## ТӀатовжамаш
Хамхи

**Хамхи** () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, хьокхаш, маьлхара кашамаш. Еррига кхала цунна гонахьара моттиг а таханарча дийнахьа ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектуреи Ӏаламеи музей-заповедника́ юкъейоагӀаш а Ӏаьдало лораеш а я. Укхазара хьадаьннад Хамхой тайпа.

Административни лоархӀаш хилча Хамхи ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Хамхи» оал. Эрсий меттала а ишта язду: «Хамхи». Цун цӀерах хьахиннай Хамхой тайпан цӀи.

## Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Хамхи статусах *«[[село]]»* я, *«[[сельское поселение Гули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Хамхи ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

## Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Хамхи Эса аьрда берда тӀа. Хамхи Кхаькхале яхача тархьара меттиге улл, цу кхаь кхаьлах цаӀ а йолаш, ТӀаргамцеи Аьге-Кхаьлацеи цхьана.

### Сахьата оаса
Хамхи, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Тархьар

Хамхе доазон тӀа коръяьй мегалитически циклопически Ӏеченех диса цхьацца хӀамаш, уж Ӏеченаш ехк вай замал хьалха II—I-ча эзаршерга.

Шира тархьархо-географ хиннача Страбонс хьоахабаь хинна «хамекиташ» хамхера нах хила безаш ба яхаш хиннаб В. Б. Виноградов а, К. З. Чокаев а, Е. И. Крупнов а, «хамекиташ», «хамхети» яхача дешаех «хамхой мохк» аьнна маӀан а доаккхаш. Цхьабакъда кхыча Ӏилманхоша цар эрш къоабалъяьяц.

Юкъера бӀаьшераш чакхдала гарга хиннача хана Хамхи Кхаькхалой шахьара́ юкъе йодаш хиннай, цу шахьара юкъ а йолаш.

1944-ча шера гӀалгӀай къам мехках доаккхача хана Хамхе а кхыча йистерча кхаьлашка а бахаш хинна нах гул а баь ишколе чутоӀа а баь боагабаь боабаьб. Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьчул тӀехьагӀа Хамхе кхы саг чувайтавац, Ӏаьдало дийхка хиннад из. Цу хана денз хӀанз а пхьа яьсса латт.

## Бахархой

## Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Хамхе.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* Бларамберг И. Кавказская рукопись. Ставрополь, 1992.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
Лаьжг

**Лаьжг** () — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀалгӀай тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш. Лаьжге улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб Лоажхой.

Административни лоархӀаш хилча Лаьжг ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Лаьжг» оал. Моттига цӀи (топоним) маӀан долаш я. Эрсий меттала «Лежги», «Лежг», амма дукхагӀа «Ляжги» язду.

## Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Лаьжг статусах *«[[село]]»* я, *«[[сельское поселение Ляжги]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Лаьжг ше «юрт» статус йолаш, *«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»* яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

## Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Лаьжг. Эса чӀоже гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 5 километр гаьна улл из. Лаьжга́ гоннахьа яда пхьанаш я: Морч, Хьамашке, Меларе, ИжартӀе.

### Сахьата оаса
Лаьжг, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Тархьар
Лаьжг йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. И. Долбежев, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Е. И. Крупнов, Н. Ф. Уствольская, В. И. Марковин, В. Б. Виноградов, Мужахой Макшарип, Чахкенаькъан Жабраил, Т. Агиров.

Лаьжге гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш шира гӀишлош я. БӀарчча 5 гӀап-гӀалаш хиннай укхаза, хӀаране цхьацца вӀов чулоацаш, гоннахьа гӀапаш а йолаш. Ерригаш цхьана ӀолаьрхӀача Лаьжге 5 вӀов я, 20 совгӀа гӀала а я.

Лаьжгера Лоашхой тайпа хьадаьннад. Цу тайпан а болаш, цига баьхачарех ба Хутенаькъан, Харсенаькъан, Арсмаканаькъан, Курсканаькъан, Битенаькъан, Зозонаькъан, Беканаькъан, Манкенаькъан, ГӀанажанаькъан, Кусенаькъан.

## Бахархой

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
Сийленг

**Сийленг** *(да)* () — моллагӀа хӀама е саг дагалоаттавара духьа хьалъетта хӀама.

ОагӀат:Сийленгаш
Листам

**Листам** *(ба)* () яхар массехк маӀан дола дош да:
* Листам — мугӀарагӀа цхьа хӀама Ӏолистар
* Листам — информатикеи программированеи — дарий элементий аргӀа.
Ӏилманхо

**Ӏилманхо** () — Ӏилмах воалла Ӏилман методех пайда а эцаш къахьега саг. ГӀалгӀай меттала *Ӏилманхо* оал дунен Ӏилмах воаллача сагах, амма бусалба динах воаллача Ӏилманхочох *[[Ӏаламсаг]]* оал.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Ӏилма
Ӏаламсаг

**Ӏаламсаг** (хьадаьннад  [Ӏа́лим] — *ховш вар, дийша саг* яхачох, ), е **дийша саг** () — дунен Ӏилма тохкаш вола Ӏилманхо а воацаш бусалба ди дийша вола саг.

## Дош хьахилар
Ӏаламсагах гӀалгӀай меттала йоаха цӀи шиъ я: дийша саги Ӏаламсаги. Дийша саг цох оал хьалха дешар эггара хьалха динца хоттаденна хинна хиларах, цхьабакъда ишта дӀатессача, дийша саг аьнна ала йиш я моллагӀа дунен Ӏилма Ӏомадаь сагах а, цул совгӀа йоазув довзаш волчох а — эрсий из дале а, дийша саг из Ӏомадаьчох. Ӏаламсаг яха дош леладар ишта дац: из леладу духхьала исламаца дувзадеш, бусалба дешар дийша Ӏаламсагах йоах ишта цӀи. Ӏаламсаг яха дош Ӏарбий метта тӀара доагӀаш да:  [Ӏа́лим] — *ховш вар, дийша саг* яхачох. Дукхален таьрахье  [Ӏуляма́ъ] хул из, цунга хьежжа эрсий меттала ши цӀи я лелаеш «улеми», «али́ми». Из шоллагӀъяр е гӀалгӀайдар мо  [Ӏа́лим] яхачох доагӀаш да, эрсий меттала тохарг а кхычахь оттаяь, е иззамо маӀан долча  [Ӏали́м] яхачох доагӀаш да.

## Юкъара хоам
Ӏаламсаг хьахила везаш вола саг хьужаренашка дешаш хул мутаӀалам а волаш. Цига цар Ӏомаде деза Къуръани суннат (бакъдола ) — ШарӀан лард я уж шиъ.

Ӏаламсаг яха цӀи сагах яьккхар Къуръанеи хьадисеи охлоша лораеш хиннай. Ӏаламнаьха даржаш хиннадац шоай Ӏилманца мара. Ӏаламнах даим  духлохамхоштеи духьала увтташ хиннаб, шоаш леладер Ӏилма хьалха а доаккхаш цар ца леладендаь. Ӏаламнах шоай дикагӀа довзаш долча Ӏилман доакъоех а,  а, ба́хача моттигах а . Каст-каста гӀорваьннача Ӏаламсага гонахьа Ӏилман юртилгаш хьахулаш моттигаш а хиннай, хӀаьта хийла боккхий Ӏаламнах а хиннаб цхьаь цхьа мутаӀалам воацаш.

XVI-ча бӀаьшеренгара денз Хьункархой импере хӀанафийша шоаех Ӏаламнах цӀи а яьккха, цхьан кога тӀа даьккха, система хьаяьй Ӏаламсаг хиларах. Цу хӀаманца уж белгга хьаькъаьстаб шиӀийх, цу хана Сефевидий Фаьрсехьа паччахьалкхен ди болаш дӀакхайкабаьб из. Фаьрсашкахь кастта шоай Ӏаламнаьха лагӀаш хьа а даь иерархи оттаяьй: муджтахӀидагара моллага кхаччалца, уж берригаш цхьантохаш Ӏаламнах оалаш хиннад царех.

Хьункархошкахь а Ӏаламнаьха кулгалхочун дарж юкъедаьккха хиннад, из хиннав «шейх-уль-ислам» цӀи йоаккхаш вола Истмален муфтий.

Паччахьалкхен ди бусалба ба аьнна кхайкабеш йолча паччахьалкхенашка хийла Ӏаламнаьха цхьацца йола тоабаш хьахулаш цар лоадам совбувлаш хиннаб чӀоагӀа. Цхьабакъда паччахьалкхен вахар динах дӀакъоастадар дукхагӀа юкъе мел доаха Ӏаламнаьх низ а, цар Ӏилма а эшалуш доагӀа.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Ислама терминаш
Сулейма аьрзи

**Боарза́ аьрзи**, дукхагӀа яьржа  **«Сулейма аьрзи»** аьнна я () — боарзах яь йола аьрзе . Ӏарбий халифате хьаяьй VIII бӀаьшера. ГӀалгӀай мехка кораяьй XIX бӀаьшера Аьрзи яхача кхаьлле. Цига дездар лоархӀаш лелаяьй из. Бусалба цивилизацегахьа маца хьаяьй ма дарра таьрахь ховш йолча боарзах яьча хӀамашта юкъера эггара ширагӀа йола хӀама я. ГӀалгӀайчен къаман дездарашта юкъейоагӀаш я.

1931 шера цӀихеза кавказовед хиннача  Санкт-Петербурге дӀайихьай, цу хана денз цига  экспонат йолаш лоаттаеш я Ӏарбий халифата хьакъехьа йолча зала чу.

БӀалгӀалг 38 см лакха я, борзах яь я, аьрзе бирса а куст долаш а куц гойташ я. Чура яьсса мотт йолаш я. Чуоттадаь дотув а цӀаста а да. Фоарт йолча йоазув латт Ӏарбий меттала:

цун гӀалгӀай меттала маӀан да: «Алла́хӀа цӀерца, Къахетам беши Къахетам бергболаши волча». Кхыча оагӀорахьа нийса цунна духьала бӀалгӀалг хьаяьча пхьара цӀи язъяь латт «Сулейман», иштта хьаяь таьрахь а латт — 189 шу хьижратагӀа (григоре ханоргагӀа 796—797 шерашта нийсса хул из).

Эрмитажа официальни мазаоагӀон тӀа яздаьд бӀалгӀалг хьаяьча моттигах лаьца хоам бешалац аьнна. Цхьабакъда Ӏилмангахьа даьржа хетар да, из реликт  яхача пхье хьаяь хила тарлу аьнна (хӀанзарча Иракъе). Ӏарбий халифате товшхалеи пхьоалийи юкъарченах цаӀ хиннай из.

Дунен тӀа цу тайпара йолаш кхы а кхоъ бӀалгӀалг я ( Берлине,  яхача пхьеи Итале,  ), цхьабакъда Эрмитаже йолчунна тӀа мара таьрахь латтац, из бахьан долаш, цу йиъненна юкъе эггара къаьнагӀа хила езаш я.

2013-ча шера тушола бетта 17 дийнахьа Паччахьалкхен Эрмитаже дездеш церемони а еш «Сулейма аьрзе» шоллар ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музея́ дӀаялар хилар

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 

ОагӀат:Археологе артефакташ
ОагӀат:ГӀалгӀайчен культура
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:БӀалгӀалгаш
ОагӀат:VIII бӀаьшера хьаяь хӀамаш
ОагӀат:Боарза бӀалгӀаш
ОагӀат:Ӏарбий халифат