open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дарба

**Дарба** *(да)* () е **терапи́** *(я)* (, хьадаьннад  « хьажар, дарба дар» яхача дешаех) — дегӀ лазарах е човнах де́рзадара духьа, могашал меттаоттаяра духьа деш дола хӀама. Дарба духхьала балхашца а доацаш салаӀийтарца а де ийш я. Хьокхама́ доаладе йиш я цӀийна Ӏоткъам лакха бола саг гӀойленга вергволаш ду дарба: пхаьнаш шерадайташ бола ма́х тох, цул совгӀа гонахьара тӀая́ь йиш йола сагото дӀайоаккх. Унахой берзабеш, царга бӀарглокхаш лораш боахкача моттигах дарбанче оал. Лоралгахьа тайп-тайпара дарбан Ӏилмаш белгалдоах: халкъа лорал, далил дола лорал, кхыдоа лорал.

## Да́рбан наькъаш
* '''Этиотропни''' терапи лазара **бахьан** дӀадоаккхаш ю (масала, нӀа́нкӀигашта духьалара дарба инфекце лазарашка леладу).

* **[[Патогенез|Патогенеза]]** терапи лазар гаьна далара **наькъаш** соцадеш ю. *Этиотропни* терапиях пайда эца аьттув боацача хана ю из (масала, ше́кара диабет (са́хар) долча хана гийга кӀаларча оъас инсулин лерттӀа хьа ца яккхар бахьан долаш лазар гаьна ца далийта из гормон дегӀа́ дӀате́лаш дарба ду, хӀанзарча лорала хьа́ле́ кхы де́ хӀама доацандаь).

* **[[Симптом]]атикай** (паллиативни, белгалоний) терапи къаьстта йолча лазарий белгало дӀаяккхар духьа лелаюя (например, применение анальгетиков при боли, жаропонижающих препаратов при «высокой температуре» и др.) Она может применяться в дополнение к *этиотропной* и *патогенетической* терапии.
: Симптоматическая терапия при невозможности радикального излечения (терминальная стадия онкологического заболевания и др.) осуществляется в рамках спектра лечебно-социальных мероприятий, называемого паллиативной помощью.

## Консервативни дарба
Консервативни (хирургически доаца) дарба (терапи я-кх из) химеи, физикаи, биологеи методашца ду.

### Химеи биологеи методаш
Цамогаш долча де́гӀа́ Ӏаткъарах химеи биологеи методаш керттера консервативни наькъаш да. Царех да:
* фармакотерапи (молхашца дарба дар, химиотерапи а лоархӀаш)
* фитотерапи
* иммунотерапи
иштта кхыдараш а

### Физикай методаш
Физикай методех я физиотерапи, массаж, дарбан физкультура, гидротерапи. ДукхагӀча хана керттерча методашта гӀончалла йоагӀаш мара хилац уж. Физикай методех я иштта зӀанархецар дух тӀа йола методаш:
* радиотерапи 
* УВЧ-терапи (Геттара Лакхачастотни терапи)
* магнитотерапи
* дарбан электрофорез
* лазеротерапи

## Хирургически дарба

Хирургически дарба цхьан оагӀорахьа чурча лорала (терапи) юкъедодаш дац. Консервативни дарба де аьттув ца хилча е цунах пайда кӀезига хилча ду эттӀаварца дарба. ФуннагӀа дале а, терапии хирургии вӀашидухьала увттае йиш яц, хӀана аьлча из а вож а мичча тайпара дале а дарбаех дарба да.

## Хьажа иштта

* Терапия кепий листам
* Хьалхара гӀо

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Дарба дар
Унахо

**Унахо** *(ва/я)* (, пациент) — цамогаш хинна саг. Лазар бахьан долаш дегӀа оттам хувцалу, цунга хьежжа сага хьал а вогӀагӀа хул. Унахошца кӀаьда хул, гӀожа йист хилац, хӀана аьлча саготонои, баланои ишта а во дола хьал кхы а чӀоагӀагӀа толхаде тарлу.

## ЦӀи

«Унахо» яха дош «у» яхачох хьадаьннад.

## Хьажа иштта
* Лазар
## Белгалдаккхар
Амал

**А́мал** (да) () — къаьстта шийна хьатӀаийца е хьатӀадилла дола хӀама кхоачаш а деш цхьа моллагӀча процесса юкъе дакъа лацар. Вешта, дукхагӀа «актёраша лелабу болх» аьнна кхетаду.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Театра терминологи
Лаьтта

**Лаьтта** — массехк маӀан дола термин.

* Лаьтта — Маьлха Коа малхагахьара кхоалагӀа дуне.

## Субстанци
* Лаьтта — йост (дукхален таьрахье — астараш)
* Лаьтта — *(грунт; почва)* — Лаьттан (дунен) тӀера тӀоа.
* Лаьтта — *(суша)* — хин тӀехе болча фордá духьала.
* Лаьтта — алхиме чу дунен стихияшта юкъера цаӀ.
* Лаьтта — лаьттан дакъа *(земельный участок)*, лаьттанна доал дар *(землевладение)*, аре *(территория)*.
Павло Зибров

**Па́вло Никола́евич Зибро́в** (; ваьв 21 июня 1957 года, Червоное, Винницкая область, УССР) — украинхой иллиалархо (баритон), композитор. Украинай халкъа артист (1996).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Официальный сайт
* Павел Зибров на сайте «Золотий Фонд української естради» 
* 

ОагӀат:Киевера консерватори яьккхараш
ОагӀат:Киеверча культурайи исбахьалени университета хьехархой
ОагӀат:Украинай поэташ-ашархой
ОагӀат:СССР поэташ-ашархой

ОагӀат:Мукъам
Актёрий исбахьале

**Актёрий исбахьале** — а́мал ловзадеш хьабеш бола белха-говзала кхоллам. Из болх лела а беш, а́мал ловзадеш волча сагах **актёр** **(актриса)** оал. Актёраш театре а, кинематографе а хила йиш я. Иштта тайп-тайпара кеп увттаеча сагах а оал актер.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Театр
Къанза кислота

**Къа́нза кислота**,  е **эта́на кислота** *(да)*, CH3COOH ()— органикай хоттам; , предельни одноосновни карбоний кислота. Къанза кислотах хьахуллача тухехи чоалханеча эфирехи ацетаташ оал.

## Белгалдаккхар
ТӀехьале

**ТӀехьале** *(я)* — массехк маӀан дола термин.

ДукхагӀа *«наследие»* яхача маӀане лелаш хул. Масала:
* **[[Культурное наследие|Культура тӀехьале]]** — хьалха дӀадахача ноахалаша хьа а кхелла тӀадоагӀача ноахалашта цхьа деза лоархӀаме хӀама мо дӀа а кхоачийташ  дола материальнии духовнии культуран да́къа.
* **[[Всемирное наследие|Дунен тӀехьале]]** — культуран, тархьара е экологе лоадам болаш хиларах лорадеи дӀа-хьа довзийтеи декхар дола Ӏаламца хьахинна е саго хьакхелла объекташ.

## Биологи
**[[ТӀехьале (биологи)|ТӀехьале]]** () биологе чу — дийнача дегӀамаша шоай белгалонаши куцаши тӀехьенга дӀакхачийта магар.

## Белгалдаккхар
Оагилга тӀум

**Оа́гилга тӀум** (, ) — гонахьа ши мембрана йоалла эукариотий оагилга маьже (прокариоташка тӀум яц). ДукхагӀча даькъе эукариотий оагилгашка цхьа тӀум хул, бакъда цхьаццачарга, хьо́кхама́  дакхадийнатий эритроциташка тӀум яц, хӀаьта кхычарга масайтта я.

Оагилга дукхагӀа мел йола генетикай материал тӀума чу йоалл — хромосомаш. Хромосомашка йоахкача генаех геном латт.

## Белгалдаккхар


ОагӀат:Органеллаш
Дезал (биологи)

**Дезал** *(ба)* (, ) — организмай классификацегахьа керттерчарех йола ранг.

Систематикий оагӀаташка дезал аргӀал кӀалхагӀеи ваьрал лакхагӀеи латт.

*Хьокхамаш:* Кабуций кӀормац (*[[Pieris brassicae]]*) кӀай кӀормаций (Pieridae) дезала́ юкъедоагӀ.

## Белгалдаккхар
Хьажол

**Хьажол** *(да)* () — бусулба дин пхелагӀа бӀоагӀ. Хьажоша (хьажол ду нах) Макка зерат ду, цига шоашта тӀайилла йола Ӏамалаш кхоачашъю (масала, Ӏарафате вахар, тӀой тувсар).

## Белгалдаккхар
ГӀинбухе

**ГӀинбухе**, **гӀибухе**, е **гӀинбухье** *(я)* —  гӀинбухерча дунен шодагахьа улла оагӀув.

## Белгалдаккхар
ЦӀецара цӀе хьамилгаш

**ЦӀецара цӀе хьамилг** *(я)* е **Эритроцит** *(я)* ( хьадаьннад  — «цӀе» яхачохи  — «чулоацорг, оагилг» яхачохи) — адамий а букъатӀехк йолча дийнатий а цӀийна оагилгаш. ЦӀецара цӀе хьамилгаш я аьнна лоархӀ иштта цхьадолча букъатӀехк йоацача дийнатий гемолимфа а. 

ЦӀецара цӀе хьамилгий цитоплазма чу шортта гемоглобин я — кислород вӀашагӀ а ехкаш цӀецара цӀе хьамилгашта (эритроциташта) цӀе бос а луш ши валентни аьшк доалла цӀеча бесара пигмент. Цун гӀонца кислород пехкашка е жабрашка хьа а лувцаш из де́гӀа́ гӀолла дӀакхухь цо.

## Белгалдаккхар
Ӏаморг

**Ӏа́морг** *(да)* () — дешара юкъе е саг ше Ӏомалуча хана леладеш а дола, къаьстта цхьан Ӏилман областах хоам (хар) эцийташ а дола дешарг.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Бесплатные учебники для вузов
* Об электронном учебнике  / Департамент образования города Москвы. — М., 2015.

ОагӀат:Дешаргаш
Ӏаморгаш
Томас Ян

**То́мас Ян** () — немций актёр, кинорежиссёр, сценарист, продюсер, оператор, монтажёр, композитор. «Сигаленашка хӀама етта» яха фильм даккхар бахьан долаш цӀихеза ва.

## Белгалдаккхар
Немций

**Не́мций** *(ба)* () — къаьнарча германцех хьадаьнна къам. Германеи, Астреи, Швейцареи, Лихтенштейнем керттера бахархой.

## Белгалдаккхар
ГӀайрен паччахьалкхе

**ГӀайрен паччахьалкхе** *(я)* — цхьан е дукхача гӀайренаш тӀа а уллаш, цхьаь цаӀ да́къа гӀа́раца хоттаденна а йоаца паччахьалкхе. ГӀайрен паччахьалкхенаш берда йистерча паччахьалкхенашцеи фордацара бердаш доацача паччахьалкхенашцеи юст.

2010-ча шера́ 50 гӀайрен паччахьалкхе я йовзаш, цхьан даькъе тӀаийцараш лоархӀаш хилчеи (Чинхой Республика, ГӀинбухерча Кипра Туркий Республика), иштта кхыча мехкаца ассоциаце яь паччахьалкхенаш лоархӀаш хилчеи (Кука гӀайренаши Ниуэи — Кердача Зеландеца, Микронезе Федерацен Штаташи, Маршалла гӀайренаши, Палауи — ХАШаца). Царех 46 — Чинхой Республикаи, ГӀинбухерча Кипра Туркий Республикаи, Кука гӀайренаши Ниуэи мел йоацар —  ООН-а доакъашхой ба.

Иштта Астрали яхаш паччахьалкхе я, ший къаьстта йолча гӀара тӀа уллаш йола. Цу хӀамо гӀайрен паччахьалкхений белгалонаш лу цунна.

## Белгалдаккхар
Юкъарче

**Юкъарче** *(я)* () — юкъ, моллагӀча хӀаман юкъе улла хӀама, иштта моллагӀча хӀаман керттера дакъа, тӀадам.
## Белгалдаккхар
Геном

Геном (я) - организма оагилга чура тӀехьален гуллам. ДукхагӀа мел долча дегӀамий геном ДНК-ах латт, хӀаьта цхьацца йола вирусаш РНК-ах латташ а хул.
Сага геном 23 хромосомай шолларгах латт.

**Гено́м** — совокупность наследственного материала, заключённого в клетке организма. Геном содержит биологическую информацию, необходимую для построения и поддержания организма. Большинство геномов, в том числе геном человека и геномы всех остальных клеточных форм жизни, построены из ДНК, однако некоторые вирусы имеют геномы из РНК.
## Белгалдаккхар

ОагӀат:Геномика
ОагӀат:Генома оттам
ТӀехьале (биологи)

**[[ТӀехьале (биологи)|ТӀехьале]]** () биологе чу — дийнача дегӀамаша шоай белгалонаши куцаши тӀехьенга дӀакхачийта магар.

## Белгалдаккхар
Доакъашхо

**Доакъашхо** *(ва/я)* () — моллагӀча хӀаман да́къа лоацашвар.

## Белгалдаккхар
Дакъа

**Дакъа** *(да)* — массех маӀан дола термин

**Да́къа** (хьалхара «а» дӀаьха) — дикалца е дукхалца белгалде йиш а йолаш, моллагӀа цхьа бӀарчча йолча хӀамо чулоацар е цох хьадаьккхар.
* да́къа (), масала, маькх кагийча доакъошта екъаш хилча «чӀегилгаш» хьахул; дулхах даьккхача дакъилгах «лич» оал.
* да́къа () — къоастадаь гӀай дола лаьтта; иштта цхьайолча хана белгалду *«лаьттан дакъа»* аьнна е алхха *«лаьтта»*. 
* да́къа () — компанен капитала чу дакъа лацар, масала, мах бола каьхат (акци).

**[[Дакъа (Ӏоажал)|Дакъа]]** () — дийна доацача (кхелхача) дийната дегӀ.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
ЦӀокъболат

**ЦӀокъбо́лат** *(да)* () — химе элементий мура система чура кхоалагӀча мура шоллагӀча тоабан (хьалхарча классификацех — керттерча тоабани шоллагӀча тоабан кӀалтоабани) элемент. ЦӀокъбо́лата зирхата номер я 12. Из белгалду **Mg** () яхача символаца. **ЦӀокъболат** яха цхьалха хӀама дай а дола, тувсалуш а дола, тайша-кӀайча бесара маьхал да.

## Белгалдаккхар


## ТӀатовжамаш
Кай (кино)

**«Кай»** — кинош: 
* «Кай» — 1937-ча шерара полхой исбахьален кино.
* «Кай» — 1982-ча шерара полхой мелодарамай кино (режиссёр Ежи Гофман ва).
* «Кай» — 1992-ча шерара американхой драмай исбахьлен кино (режиссёр Джона Мактирнан) ва.
Кино

**Кино** *(да)* ( — плёнка), иштта — *фильм, кинофильм, телефильм, киносурт* — киноисбахьален кхоллам. Технологега диллача кино яхар цхьан сюжетаца хетта бола хувцалуча суртий гуллам ба. Кино дукхагӀча даькъе оаз йолаш хул, оаз йоацачох — меттаза кино оал.

## Белгалдаккхар
Калам

**Калáм** (я) — дизза маӀан дола деший гуллам.
## Белгалдаккхар
Тадеуш Доленга-Мостович

**Таде́уш Доле́нга-Мосто́вич** (, псевдоним: **Т. М.**; 1898-ча шера Маьцхали 10 , Окунево (вай хана Витебска областа Глубокски шахьар)  — 1939-ча шера Михий 20 , Куты) — полхой йоазонхо, хоамбоаржабархо, тоадархо, сценарист. Цо яздаьд геттара гӀордаьнна «Кай» яха роман.

## Белгалдаккхар
Ӏанжилг

**Алте́й** () —  яхача дезала цхьан шера яха е дукха шерашка яха баьца баьцовгӀай ваьр.

## Белгалдаккхар
Кай (роман)

**Кай** () — 1937-ча шерара Тадеуша Доленга-Мостовича роман. Яздеча хана киносценарий аьнна оттадаьдар, бакъда из юхатехачул тӀехьагӀа цох роман хьадаьд автора.

## Экранизацеш
* «*[[Кай (кино, 1937)|Кай]]*» — 1937-ча шера полоний режиссёр волча Михала Вашиньске даьккха кино
* «*[[Кай (кино, 1982)|Кай]]*» — 1982-ча шера полоний режиссёр волча Ежи Гоффмана даьккха кино

## Белгалдаккхар

ОагӀат:1937 шерара романаш
ОагӀат:Полоний меттала дола романаш
ОагӀат:Дешаргаш алапатах
Матери (философи)

**Мате́ри** *(я)* ( «хӀама, вещество») — физически хӀама я (психикайи  синеи йоацаш). ТӀаийцача маӀангахьа матери яхар моллагӀа боарам бола хӀама да (дозал долаш хинна а, гуш хинна а, йӀоахал, моттиг хинна а).

## Белгалдаккхар
Гома юкъе латта А

***Го́ма́ юкъе́ латта А́*** е ***Го́ма́ юкъе́ латта лати́ной А́*** (**Ⓐ**, **ⓐ**) — типографикай символ. Гома чу оттадаь латиной алап «A» да из.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Типографские знаки
Латиний алапат

**Лати́ний алапат** е **Лати́ной алапат** (**лати́ница**) — эллиной алапатагара доагӀа алапий  йоазув. вай заман хьалха I эзаршера юкъе латиной меттагахьа  хьахиннад латиной алапат, тӀаккха дӀахо дерригача дунен тӀа даьржад. 

## ХӀанзара латиной алапат

Как можно заметить, в печатном варианте латинского алфавита не различаются строчная Ll и заглавная Ii, так же как и строчные Ee и Ll в их рукописных вариантах. Это может приводить к неправильным прочтениям слов.

## Белгалдаккхар
Режиссёр

**Режиссёр** ( — «кулгалхо», хьадаьннад  — «кулгалду» яхачох) — исбахьален хьажара тайпашка маькара болхло ва: театра, кинематографа, ашарий, телевидений, цирка .

Режиссурай Ӏалашо —  кино кхоллар.
## Белгалдаккхар

*
ОагӀат:Театра корматлош
ОагӀат:Кинокорматлош
Кай (маӀанаш)

**[[Кай]]** — халкъа дарбаш ду саг.

ЦӀераш:
; Литературе
* «Кай» — Тадеуша Доленга-Мостовича роман (1937).
; Кинематографе
* 
*
ГӀарбаш

**ГӀарба́ш** (, ) — цӀагӀеи ков-картеи тайп-тайпара белхаш а деш, из болх шийна беннача сага цӀагӀа яха а яхаш йола кхалсаг.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:ГӀарбаш
Аьшка зама

**Аьшкан зама** () — аьшка металлурги дӀа-хьа яржарца а аьшкан кечалаш (гӀирсаш) хьаярца белгала а йола, хьалхара а хьалхарча класса а адамлен тархьара хьакъоастаяь ха-юкъ; Аьшкан заман хронологен ханаш: IX—VII бӀаьшераш в. з. хьалха — I бӀаьшу.

Кхо зама (кхера а, геза а аьшкан а замаш) хинналга довзаш хиннад кхы а античносте, из хьоахадаьд Тит Лукреций Кар яхачун балхашка. Цхьабакъда, ше термин «аьшкан зама» («железный век») Ӏилман балхашка хьахиннай XIX бӀаьшера. Из юкъеяьккхар ва данера археолог Кристиан Юргенсен Томсен.

## Белгалдаккхар
Сур

**Сур** *(да)* () — массехк бӀаьр чудода бӀун дакъа, цкъаза бӀу яхачун маӀане леладу.
## Белгалдаккхар
Коазой (нах)

**[[Коазой]]** тайпах бола цӀихеза нах.
* Коазой Ахьмада Дугурхан — актрисса
* Коазой Ахьмада Тимур — гӀалгӀай йоазонхо, оазархо, лингвист.
* Коазой Аюпа Ӏийса (1938) — гӀалгӀай йоазонхо, оазархо, драматург, хьехархо, политикан а юкъарлен а гӀулакхче
* Коазой Бийбота Берса — инженер, Мочкъий-Юртара консервий завод етт́ар.
* Коазой Госпо Бахьаудин (1934—2010) — «40 лет Октября» (Ардара шовзткъа шу) яхача совхоза звеньевой, Социалистий къахьегама турпал (1986).
* Коазой Дауда Нурдин (1961) — Ӏилманхо, тархьархо, суртанча.
* Коазой Илеза Башир (1967) — кхоалагӀчеи диълагӀчеи созыва Паччахьалкхен думай каь.
* Коазой Илеза Тимур — гӀалгӀай къаман юкъарлен къахьегамхо, паччахьалкхен думай каьлла хинна кандидат, бизнесмен.
* Коазой Исроапала Ӏашат — гӀалгӀай байтанча.
* Коазой Мухьмада Рустам (1982) — дзюдоист.
* Коазой Ювсапа Аслан — оазархо, таржамхо, хоамбоаржабархо
* Коазой Ӏаби-Болата ИбрахӀим (1939) — езача атлекатикай СССР-а заслуженный тренер, халкъашта юкъерча оагӀата кхелахо.
ГӀалми

**ГӀалми** *(да)* (, ) — ГӀалгӀай а ХӀирий а мехкашка гӀолла дода хий, Тийрка аьтта га.

ГӀалми 99 км дӀаьха да, бассейна майда 954 км² я. Маьтлоама гӀинбухе-малхбоалерча босенашкара дола а денна Онгушта гаьна доацаш доагӀа кхо хий: Гирахий, Ахкарг, Боанахий. Уж кхоъ вӀашагӀкхийтача хьахул ГӀалми. ГӀалме шахьара юкъе гӀолла дӀадо́да из, цу хин цӀерагӀа я шахьара цӀи а. Карджин яхача юрта йисте Тийрках кхет из. Хи чу Ӏаьлаха-Чуртен ор диллад, ГӀалме чу хӀара секунда́ 3 м³ гаргга хий дӀачуух цу ора чура.

## Хьал
ГӀалгӀай мехка эггара бӀехагӀча хих да. ЦӀена ца хилара бахьан — денна-бус хи чу нухаш чукхувса хӀирий заводаш. Дуне тӀа у даржар бахьан долаш халбате кхайкаяьча хана хин хьал тоаденнадар: цӀена а денна дӀаэттадар. Вешта цун хьал «боарама бӀехачунгара» «геттара бӀехачунга» аьнна латт.

ГӀалми сашорта хете а, цкъаза корзагӀдоалаш, Ӏаьржа доагӀаш хул. Нагг-нагахьа (50 шера цкъа-шозза яхача мо) бердайистерча боахамашта чӀоагӀа зе ду хиво, ше айделча. Масала, ишта зе даьд ТӀой-Юртарча Гиренаькъан о́тарашка. Бердашкара арадаьнна, цӀенош дохадеш, дуккха хӀама шийца Ӏохьу цо. ХӀаьта а, нах юха баха а хувш шоай де́ха́р меттаоттадеш.

## Тархьар
«ГӀалми кулгашца Ӏодилла́ да», яхаш къамаьлаш адама́ юкъе лелар бахьан долаш, Ӏилманхоша из ГӀалми кулгашца даьккха хила тарлу йоах гӀалгӀай шоай паччахьалкхе а йолаш низ болаш цхьан доал тӀехьа баьха́ча хана. Деррига дилла́ деце а, цхьан тайпара лоархӀамегӀа дола ГӀалме тӀара дакъа дӀадерзадаь хила мегаш да, аьнна хеташ ба уж.

ГӀалмен атагӀа Даьреча наькъаех никъ бодаш хиннаб хьалха.

Товсолта-Юрта зӀилбухен-малхбоалехьарча даькъе, Берса-Юрта 1,5 километр гаьна, ширача атагӀен берда тӀа хьалхара юкъерча бӀаьшерий нах баьха моттиг улл (Товсолта-Юртара бур-боарз), цу юкъе улл Берса Ӏимараш а () (II—IV бӀаьшераш вай замал хьалха). Цу чу аланой культура хьалхарча мура (этапа) 800 кашамий мург техкай.

## Багахбувцама чу

### Кицаш

### Дувцараш
Цу хих дувцаш цхьа шира дувцар да. МоцагӀа-моцагӀа вӀаший гарга дахад Шолжеи ГӀалмии. Шолжо аьннад ГӀалмега:
— Кхо хий вӀашагӀтехача а хӀанз хье дола ГӀалми мара мичад хьо. Сох хьакхета, цхьа хий хинна аренца ловзаш кхы а доккхагӀа долча хих дӀа а кхийтта́ форда тӀа кхаччалца цхьана дӀагӀоргда вай шиъ.
— ЦӀи фу хургья вай тӀаккха, — хаьттад ГӀалме.
— Шолж тулларгья-кх, — аьннад шек а доацаш Шолжо.
— Аь, воше, — аьннад ГӀалме, — хьа цӀи а йийца новкъа ца да́ла шозза бӀаьхагӀа бале, а хьайза́ча новкъа гӀоргда со.
Из а аьнна ше къаьстта дӀадахад йоах ГӀалми. Цу ширача замалахьа денз хӀанз ше́ доагӀаш ма хиллара хьувзаш, голаш етташ доагӀа йоах из. Иштта йоах оаламо.

## ГӀалме тӀара нах баха моттигаш
* Онгушт,
* Шолхи,
* ЖӀайрахой-Юрт,
* ГӀалмисте,
* Яндакъонгий-Юрт,
* Гадаборшкъонгий-Юрт,
* Цхьорой-Юрт,
* Мочкъий-Юрт,
* ХӀирий отараш,
* Бекъий-Юрт,
* ТӀой-Юрт,
* Долакха-Юрт,
* Товсолта-Юрт,
* Хумалаг,
* Брут,
* Дарг-кох
* Карджин
* Бекан

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:Тийрка ганаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен дода хиш
ОагӀат:ГӀинбухера ХӀирийчен дода хиш
Берса-Пхье

**Берса́-Юрт**, е **Берса-ЙоалхатӀе** *(я)* () — ХӀирийчен пхье. Аьттаберда шахьара административни юкъ я.

## Белгалдаккхар

Образует муниципальное образование «Бесланское городское поселение», как единственный населённый пункт в его составе. Тийрка тӀа улл. 2004 шера хинна теракт бахьан долаш бӀарчча дунен тӀа йовзаш я.
## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш

* Официальный сайт города Беслан
*  
* 
* 



ОагӀат:Районные центры Северной Осетии
ОагӀат:Аьттаберда шахьара нах баха моттигаш
Ангушт (радио)

**«Радио Ангушт»** *(я)* — гӀалгӀай къаман FM-диапазона радиостанци. 2010 шера маьцхали бетта денз 2015 шера оагӀой беттага кхаччалца 104,0 107,4 МГц талгӀе тӀа болх беш хиннай.

## Тархьар
Радиостанце хьалхара эфир 2010 шера Маьцхали 3 дийнахьа хиннай. 2013 шера наджгоанцхой бетта 21 дийнахьа радио хоамбоаржабархо йолча Налганаькъан М. А. «Радио тӀа эггара дикагӀа йола аналитикай программа» яхача номинаце толам баьккхаб, нах кӀалхарбахареи цар кхерамзле Ӏалашъяреи тематиках йолча «Денала Седкъарче» яхача пхелагӀча Ерригача Россе фестивала тӀа.

Цу шера «Ангушт» радиостанци RADIO STATION AWARDS 2014 яхача кортамукъа премен наминанташта юкъейихьай

Радио «Ангушт» денна-бусса болх беш а йолаш, ГӀалгӀай мехка ше мо кхы йоацаш хиннай. Радио керттера уйла — динцеи эзделцеи нах тӀахьехар а, кхаъаш телараи, экстремизмаи радикализмаи духьале яр а хиннай. Ший хьокхачеш гӀалгӀайи, эрсийи метташка кхехьай. Радио гӀоз еррига ГӀалгӀайче чулоацаш хургйолаш аьнна бар, бакъда Нохчий а ХӀирий а мехкай даькъе а ладувгӀалуш хиннай. Иштта маза чу а онлайн кхейкаеш хиннай: радиостанце официальни оагӀон тӀеи, вешта гӀалгӀай маза-коашкеи. Из бахьан долаш ладувгӀархой гом дуккха шерагӀлуш хиннаб арахьа бахача гӀалгӀаша а ладувгӀаш.

### Хьокхачеши рубрикаши
Радиостанце эфире хоамаи, тахкараи мукъамаи хьокхачеш хиннай гӀалгӀай къаман а бусулба а тематиках. Радиос тайп-тайпара Ӏилман лекцеш а, яхьаш а, кхыйола динца ювзаенна а, йоацаш а мероприятеш йора.

Болх цӀенах а тешамегӀа а хиларга сатувсаш радио дакъалоацаш дукха Ӏилманхой а, йоазонхой а, дийша, Ӏалам-нах а, Ӏаьдала болхлой а хиннаб.

## Белгалдаккхар
Месопотами

**Шинхинъюкъ**, е **Месопота́ми** (, *Бет Наӏрен*; , , , *Аль-Джазират*, е , *Ма байна ан-Нахӏройн* — шин додача хин юкъе дар, ; ) — Гаргарча Малхбоален тархьара-географе регион. Из улл шин хин — Аранцхини Идалбатеи атагӀа, Хьаьна ахбутт *(Плодородный полумесяц)* яхача лаьтта. Шинхинъюкъ яхар адамлен тархьаре ширча цивилизацех цивилизаци хинна моттиг я.

Тахан Шинхинъюкъа лаьтташ чулоацача паччахьалкхенех я Ӏиракъи, гӀинбухен-малхоабоалехьара Шаьмеи, цхьандаькъе Туркий мохки, ХӀирани.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Месопотами
ОагӀат:Гаргарча Малхбоален тархьара областаш
Фаьрсий мотт

**Фаьрсий мотт** (پارسی) хӀиндоевропай дезала юкъебода ХӀиране, Афганистанеи Таджикистанеи официальни бола мотт. Персаьний мотт бувцаш 110 000 000 саг совгӀа саг ва.

## ТӀатовжамаш
Гарданаькъан Тоаркхо-Хьажа

**Гарда́наькъан Тоа́ркхо-Хьажа** () — XX-гӀа бӀаьшу долалуш ГӀалгӀай мехка къаьда, иштта СоагӀапчен имам.

## Биографи
Ваьв 1850-ча шера СоагӀапча. Тоаркхон да́с барайтталагӀа бӀаьшу чакхдоалаш Хьункархой мехка хӀижрат даь хиннад. ЗӀамига волаш, да-нана доацаш виса хиннав Тоаркхо. Ноанахоша тӀа а ийца, наьна вешийца кхувш венав кӀаьнк. Бера хана денз, гуш хиннав из хьаькъал долаш а, хӀаман хьисап де ховш а хилар. Хьужаре ше деша дӀавелча, толамаш доахаш из чакхъяьккхай цо. Ӏарбий йоазув-мотт а карадерзадаьд Тоаркхос. Цига цо толам баьккха хилча, моллал Ӏомадеш а ка яргьяр-кх укхун, аьле, нохчашкахьа деша вахийтав из ноанахоша, дика дешаш чакхваьлча, юххера, цар Хьажий-ЦӀа вохийт из. 

Дешар чакхдаьккхача, юртар имамалла а этта чӀоагӀа наха юкъе лоархӀам болаш, наха къоабалвеш тӀаэцаш хиннав Тоаркхо-Хьажа. Цудухьа 1917—1922 шерашка бӀорахой тӀом хьайча, СоагӀапчерча на́ха́ хьалха а латташ диникинцаш юхатохаш тӀом баьб Тоаркхос.

БӀорахой тӀом чакхбаьнначул тӀехьагӀа, ШарӀан сура кулгалде оттаваь хиннав Тоаркхо-Хьажа. Цу хана цунна хьалха лаьттар хиннад, къамашта юкъера машар лорабара гӀулакх.

Тоаркхо-Хьажа кхелхав 1922-ча шера, ший 72 шу даьннача хана.

## Дагалоацам
* Боканаькъан Хьаме Ахьмада Тоаркхо-Хьажийх лаьца повесть а язъяьй, цул совгӀа «Беке къонгаш» яхача романа чу а вувц из.
* Тоаркхо-Хьажий цӀерагӀа ШолгӀа-ГӀалий тӀеи (1967-ча шерага кхаччалца Виноградная) МагӀалбикеи урамаш я.
* СоагӀапча юрт-юкъе сийлинг дегӀад цунна. 1942-ча шера юрта тӀом болча хана сийлинг дохадаь хиннад, амма тӀехьагӀа юха меттаоттадаьд.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* ''Арчакханаькъан Сали.'' Тоаркхо-Хьажий къонахчал 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен дин нах
Ӏаьлаха-Чуртен ор

**Ӏаьлаха-Чуртен ор** *(да)* () — Даькъастера хий детташи, хий хьакхоачийташи пайда а эцаш дола, ГӀинбухерча ХӀирийчени, ГӀалгӀайчени Нохчичени лаьтташка гӀолла Ӏаьлаха-Чуртен атагӀа дода ор. Ӏаьлаха-Чуртен шахьарашта юкъерча хий кхоачийта-деттача ража керттера ор да. Ор Тийрка хих дуз. Малхбоалерчеи
Малхбузерчеи ткъовронех декъалу. Ткъовронех декъадаллалца йола йӀоахал 66,4 км я, ткъовронаш а йолаш йӀоахал — 182,4 км.

Ор диллачул тӀехьагӀа цу чу Ачулкхий кхоачадала доладеннад.

Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020000222308200003054.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*  // «Вода России»

ОагӀат:Эрсечен ораш
ОагӀат:ХӀирийчен хин объекташ
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
ОагӀат:Нохчийчен хин объекташ
Босе

**Босе́** *(я)* ()— Лаьтта тӀехен оагӀора дола дакъа. Рельеф кхоллача балхашка хьахул босенаш лаьттан букъ тӀе а фордийи оакафордийи бухе а.

Малх тӀалаттача босенах **[[цӀечахье]]** *(я)* оал, малх тӀа ца латтача (Ӏи долча) босенах **[[хьовхе]]** *(я)* оал, хьу тӀаяьнна йолча босенах **[[орц]]** *(да)* оал,
босе кӀалара лакхехьа водаш хилча цох **[[урхе]]** *(я)* оал, босе лакхера лохехьа водаш хилча цох **[[мухале]]** *(я)* оал.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Геологический словарь: в 2-х томах. — М.: Недра. Под редакцией К. Н. Паффенгольца и др. 1978. Статья «Склон»

ОагӀат:Рельефа кепаш
Тана гӀазкхий

**Та́на гӀа́зкхий** () — Россе импере  юкъе эггара боккхагӀа хинна бӀу.

ЦӀи Та́н (Азов-форда бассейн) яхача хица ювзаенна я.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Тана гӀазкхий
ОагӀат:Россе имперен иррегулярни бӀунаш
ОагӀат:Эрсечен къамаш
Нуклеина цӀалх

**Нуклеи́на цӀалх** *(я)* ( — *тӀум* яхачох; ) — лакха молекулярни органикай хоттам бола, нуклеотидех диса́чох латта биополимер (полинуклеотид).
ДНЦӀ, РНЦӀ яхаш йола нуклеина цӀалхаш ерригача организмашка йолаш я, цар лоадам геттара боккха а ба: тӀехьален хоам лорабараи, дӀа-хьа кхачийтараи, Ӏалашбараи лоадамегӀа долча гӀулакхашта юкъе да́къа лоац.

## Белгалдаккхар
Шин аргӀа юкъ

**Шин аргӀа юкъ** *(я)* () — Кавказасехьарча  Тийрка аргӀаи  Шолжа аргӀаи юкъе чукхийтта йола моттиг. Из АтагӀе дукхагӀча даькъе ГӀалгӀайи Нохчийи мехкашка улл.

ЙӀоахал 110 км я, шорал — 10 км хиллал. ДукхагӀа эрий аре санна йода, цун лаьтташ оахаш да. АтагӀа Ӏаьлаха-Чуртен ораца хий диллад, хӀаьта из ше Тийркара доагӀаш да.

## Пайда ийцар
* .
Къобанхий

**Къо́банхий**, е **ГӀо́банхий** *(да)* (, , , , , ,  *[[Гипанис]]*, ) — Россе Федераце Даькъасте массехк мехкашка гӀолла дода хий. Къарший-Черсий мехка лоамара ӀодоагӀ — Аьлбоарза гӀинбухен-малхбузерчеи зӀилбухен-малхбузерчеи босенашкара.

## Белгалдаккхар


ОагӀат:Азов-фордах дӀакхета хиш
ОагӀат:АьдагӀчен дода хиш
ОагӀат:Къарший-Черсий мехка дода хиш
ОагӀат:Краснодара краян дода хиш
ОагӀат:Ставропола краян дода хиш
Дагар (физика-химе процесс)

**Да́гар**, я́гар, ва́гар, ба́гар *(да)* () — цхьа хӀама экзотермически реакцешца хувца а луш йӀовхал хьа а йоалаш чоалхане физик-химе болх. Хиннача маркхалгахьа лаьтта дола химе хьинар йӀовхала зӀанархецар санна а сердало санна а доастадала йиш йолаш да. Сийрдаювлача моттигах *а́лан доазув* оал е ше ма дарра — *[[ала|а́ла]]*.

## Белгалдаккхар

## Пайда ийцар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
Бисмал

**«АллàхӀа цӀерца, Къахетам беши Къахетам бергболаши волча» ( — ''бисмилля́хӀи-р-рахьма́ни-р-рахьи́м''). 
**

**Бисмал**, **бисмилля́хӀ** *(да)* (),  (), **бисмал даккхар** **тасми́ят** *(да)* (),  — бусалба дин чу хӀара ламазагахьа, моллагӀа цӀена, кӀеззига мукъагӀа лоадам бола хӀама хьаделехьа оала дешаш. Цунца долалу бусулба наха язду дуккха каьхаташ. КъорӀан сурат деша волалуш доаккх бисмал массаза, ИйслагӀчунгара дӀа мел ийккха.

## КъорӀан чу
КъорӀанагахьа къаьстта аят аьнна къоастадиц бисмал, бакъда цхьоалагӀча суратагахьа (Аль-Фатихьатагахьа) юкъе додаш лоархӀ из, хӀана аьлча Аль-Хьиджр яхача сурата 87-ча аята хьаяхачох Фатихьата чу 7 аят да. Цох хьакхетаду цу ворхӀнех бисмал хьалхара аят долга. Из калам иштта ан-Намль («Зунгаташ») яхача сурата 30-ча аята дакъа да. «АллахӀа цӀерца» (бисмилляхӀи) аьнна лоацца цхьан аятагахьа мара дац — 11:41. «Хьай Аьла цӀерца» (бисми раббика) яха калам КъорӀан чу йиазза латт, «цӀенавеш хьоахаве Ӏа» яхача амара тӀехьа е «деша». АллахӀа цӀи «Хьоахаяр» (Зикр) кхойтазза латт, хӀаьта 55:78 аято  Аьлан цӀи беркате хилар дувц «Фаьра я хьа Аьлан цӀи» (таба́рака исму раббика).

## Товрата чу
Товрата чу цун тарра йола калам текъам болалуча хана оал «Аьла цӀерца»  (бешем адонай). Цигга, *АллахӀ ар-Рахьма́ни-р-Роахьи́м* яхача калама тарра калам оал («Даьла къахетам беши къахетам бергболаши ва») —  «Эль-Рахум ве-Ханун».

## Каллиграфи
Бусулба каллиграфе (ХаттӀ) чӀоагӀа дукха яздеш леладеш да бисмал, ший даьржаи довзаши хилар бахьан долаш.

## Хьайба урс хьакхар
Хьайба урс хьакхалехьа бисмал даккхаро цу хьайбан дулх хьаьнала ду, нагахьа санна из дулх бусулба дин чу могадаь далеи уйла-нигат нийса хинна далеи. Бисмал даьккхадар аьнна хьарам дола дулх хьаьнала хьахилац (масала, хьакхий дулх, саӀийда дийна хьайба, денна хьайба).

## Белгалдаккхар

## Литература

*
Телекино

**Телекино** (**телевизионни кино**) — лаьрххӀа телевиденега гӀолла гойтара духьа даьккха исбахьален кино. Телевизионни исбахьаленах йолча кепаех цхьа кеп лоархӀ телекинох.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Телекинош
Наьсар

**Наьсар**, **Наьсарг** е **Наьсархий** *(да)* — ГӀалгӀай мехка дода хий. ГӀалмех хьа а даьнна Шолжах кхет. Наьсархий 29 км дӀаьха да.

## ЦӀи
*Наьсар* яхар Ӏилманхоша хьаяхачох *на́на* яхачунца дувзаденна да. Юхе мел йиса цу моттигацара цӀераш (Наьсаре а, Наьсара аре а) хица ювзаенна я.

## Тархьар
Тайп-тайпарча *летописни сводашка* дувцаш долча *Ная* хица () гӀалгӀай Наьсар хувтт Ӏилманхоша. Цу хи тӀа, цар хьаяхачох, Тевара къаьзи хинна вола Михаил Ярославич вийнав, иштта Даде-Ков яха йохаяь дӀаяьккха хинна йола шира пхье яьлла моттиг гойта белгало а я из.

Наьсархини Шолжаи бердашта тӀа мустье культурай белгалонаш кораяьй. Шоайле тара дола сийлингаш да уж, палеолита хана цу тайпара мургаш эггара хьалхагӀа 1961-ча шера Любин Петора Валерийс лехад  Наьсар-Кертеи Дошалкъий-Юртеи. Мургаш хьадаь материала оттаяь хинна ха вай замал хьалха 40 эзар шу хиннад. Иштта оттадаь хиннад Дошалкъий-Юрта корадаьча кечалаш цигарча кхераех даь хинна хилар — мустье заман чу тӀоговзанчий пхьоале хиннай цига.

1781-ча шера Леонтий Штедеро Наьсархих яздаь хиннад цун бердашта тӀа Магаса бур-боарзашта юкъе долхаш хинна бур-боарзаш да аьнна. Иштта, цо хьаяхачох, шовда цӀена хий хиннад Наьсардар, ушала санна бух болаши, ушала бердаши долаш шоашта тӀа яьнна аьргеи кӀотаргаши тӀехьа. Гечув хиннача мара дехьавоаллалуш хиннавац цига.

## Хин реестра дараш
Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача Малхбузерча-Къаспий бассейна гома юкъедод Наьсар, хӀаьта цун хин-боахаман дакъа лоархӀ — Эрсечен Гуржехьецара долча гӀайнаш тӀара дола а денна Урсдон яхача додача хих кхетталца дола Тийрк (Ердан ца лоархӀаш). Наьсара додача хин бассейн — Идалеи Тийркеи шинхиюкъа Къаспий форда бассейна дода хиш. 

Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020000212008200003575.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен дода хиш
Азов-форд

**Азо́в-фо́рд** *(ба)* (, , ) — цхьан даькъе къайла бола Малхбузерча оакафорда форд. Улл Европа малхбоале,  Украинайи  Эрсечени бердаш тӀа. Эггара тӀе́хагӀа () дола хий да: 13,5 метрал кӀоаргагӀа дац, юкъера кӀоаргал 7,4 м гарга я (6,8-8 м).

Малхбузерча оакафордах лоархӀе а, Азов-форд цунца хотташ бӀаьхо никъ бе беза: Кхерча форда оаса — Ӏаьржа форд — Босфор форда оаса — ШакӀа форд — Дарданелла форда оаса — Аьге форд — Лаьттан юкъера форд — Гибралтара форда оаса. Эггара *[[гӀара]]н* форд ба дунен тӀа, оакафордах эггара гаьнагӀа аларах.

Ширача замалахьа Азов-форд хиннабац, хӀаьта Тана Ӏаьржача фордах хӀанзара Кхерча форда оаса болча кхеташ хиннад. Хетачох, Азов-форда моттиг йизар вай заман хьалха 5600-ча шера хиннад (хьажа Ӏаьржача форда хий айдалара теори).

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* *Незнамов П. А.* Карта Азовского моря 1699 года // Труды Гос. ист. музея. — 1941. — Вып. 14. — С. 73-81, репр. карты.
* Велокурова Н. И. Гидрометеорологическая характеристика Азовского моря / Н. И. Велокурова, Д. К. Старов. — Москва-Ленинград: Гидрометеоиздат, 1947. — 116 с.
* 
* 
* *Воровка В. П.* Азовське море: вчора, сьогодні і завтра // Мелитопольский краеведческий журнал, 2016, № 8, с. 67-73.
* *Воровка В. П.* Як приборкати Азовське море // Мелитопольский краеведческий журнал, 2018, № 12, с. 10-14.
* 
* 
* 
* 
* *Демченко В. А., Демченко Н. А.* Рыбные ресурсы Азовского моря и причины их уменьшения // Мелитопольский краеведческий журнал, 2013, № 1, с. 78-81

## ТӀатовжамаш
*  
* 
*  
* 
*  в книге: В. И. Борисов, Е. И. Капитонов ККИ, 1973 Извлечения.
*   на сайте NOAA
*  
* Администрация морских портов Азовского моря РФ
*
Хьули

**Хьули́** *(я)* () — ГӀалгӀайчен  ЖӀайраха шахьарара юрт.

## Тархьар

ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерий тархьаре Хьули Кистий (Фаьппий) шахьара́ юкъейодаш хиннай. Хьулера хьадаьннад Хьулхой тайпа. Цу тайпах лоархӀ Чахканаькъан, Борзанаькъан, Хазанаькъан, Иленаькъан.

1830 шера Абхазов цӀи йоаккха къаьзи а, 1832 шера Ро́зен барони лоаман ГӀалгӀайче тӀом бахьаш тӀачайха хиннаб Хьуленна. Абхазовца ди кхайко баьхка хиннаб жӀаргахой а, уж салташа лора а беш цига ба́ха дӀанийсбаь хиннаб. 

Ши шу ма даьлланге салташеи, ди кхайко баьхкарашеи бахьа ба́ла кхы лоа ца луш тӀабаьхкарашта духьалъайттаб лоамарой. Юххера салтийи, ийс хӀиреи (царех 5 алдар (аьла) а волаш), Константинов пирстопи (пристав) вийнав. МозгӀараши ди кхайко баьхка хиннараши байда цхьан гӀала чу чӀега теха Ӏохайша хиннаб, цудухьа из гӀала йоагаяь хиннай лоамароша.

Цу тайпара хӀама нийсаденналга Петербурге дӀакхаьча хиннад. Цу шера Розен барон 30 000 салте вола бӀу а ийца (царех 500 — хӀире) гӀалгӀашта духьалваха хиннав.

Хьуле ӀотӀаводаш хьакӀала мел кхаьча лоаман эйлаш йоагаеш хиннай бароно. Бакъда ший кха́ча дага хиннача кхаьча́ча ха́на яьсса эйла ма́ра хӀама яйннаяц цунна — бахархоша йита хиннай из. Цига мел йола гӀала-вӀов лелха а лелхийта́, цига баьха́ хинна нах лехаш лийнав из вурийтта дийнахьа. Етта́ латташ йолча эскарий вордашта ухаш хиннаб гӀалгӀай, уж вордаш лорае, лоамарошца шалташца лата дезаш хиларо чӀоагӀа оттадаь хиннад эскар, из бахьан долаш барона гӀап йолча цӀаваха лаьрхӀа хиннад.

Барона ше йоазонашта юкъе яздаьд:

Браламберга яздаьчох:

Цу хана йохаяьча хана денз 2016-гӀча шерага кхаччалца цхьаь цаӀ гӀала хиннаяц эйла. Цу шера гӀалгӀай биснесмен волча Хазанаькъан Саварбека ший Даьй Хаза вӀов меттаоттаяьй.

## Бахархой

## Дешар
* Хьулера муниципальни юххьанцара юкъарча дешара школа.

## Эйлаца бувзабенна бола нах
**Илинаькъан Лорса Аппаз** — 123 шерал тӀехваьнна хинна воккха саг. Хьуле ваьхав.

**Хадзинаькъан Саварбек** — совдегархо.

## Сурташ

файл:Huli4.jpg|Хьули
файл:Huli5.jpg|Хьули


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Почтовые индексы и коды ОКАТО — Гули село Джейрахский район Ингушетия республика.

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:Хьулахой
Дагар (маӀанаш)

**Дагар** — хьалхара мукъа оаз лоацца я е йӀаьха я хьажжа ши маӀан дола термин я.

* **[[Дагар (физика-химе процесс)|Да́гар]]**, я́гар, ва́гар, ба́гар () —
* **[[Дагар]]** () —
Дагар

**Дагар** (). Укх дешаца дувзаденна тайп-тайпара маӀанаш хул:

* Дагар (*Счёт*) — «дагарде» *(считать)* яхача хандешаца хоттаденна дош; моллагӀа массалий гойтамаш белгалдаккхар е моллагӀа хӀамаш массал я белгалдар (дагардар). Иштта цун маӀан да лархӀар; хьажа: багагӀа лархӀар.
* Низоамала чу а ловзарашка а, **дагар** *(счёт)* — командай е ловзархой хӀанз укх юкъа йола моттиг гойташ дола таьрахьаш.
* Дагар, экономике — цхьа белггала идентификационни номер а йолаш, кара ахча ца луш мах бе вӀаштехьа доалийташ а дола банкера ахча:
** Текущий счёт
** Корреспондентский счёт
** Лицевой счёт
** Расчётный счёт
** Накопительный счёт
** Единый казначейский счёт
* Дагар (*Счёт*) — къаьстта ший цхьа номер йола дагара йоазув *(учётная запись)* 
** Лицевой счёт (в реестре акционеров)
* **[[Бухгалтерский счёт|Счёт]]** в бухгалтерском учёте — определённая учётная позиция для финансов. См. план счетов, а также:
** Балансовый счёт и Забалансовый счёт
** Счёт-экран
** Активный и пассивный счёт, Активно-пассивный счёт
** Ссудный счёт
** Контокоррентный счёт
* **Счёт** — оферта, документ, по которому можно провести оплату.
** Счёт на оплату
** Счёт-фактура — налоговый документ, подтверждающий изменение собственности

## Белгалдаккхар
Малхбузера Европа

**Малхбузера Европа** *(я)* — политикайи, географени, культурайи белгалонех гулъю Европай паччахьалкхений тоаба. Шийлача тӀема хана Малхбузера Европа НАТО блока доакъашхоех оалар, тӀаккха малхбоалерча-европера паччахьалкхенаш Варшавай договора организацен (ВДО) доакъашхоех оалар. 

ВДО дӀаяккхарца гӀинбухера а, зӀилбухера а, юкъера а регионашта йийкъай Европа. Цунга хьежжа, Малхбузерча Европах Бельги, Люксембург, Монако, Голланди, Франци мара дӀатохац.

## Малхбузерча Европайна юкъейода паччахьалкхенаш


Файл:Europe subregion map UN geoscheme.svg|ООН-а хьаяхачох. Сигала беса — Малхбузера Европа
Файл:CIA Western-Europe-map2.png|Малхбузера Европа ЦРУ хьаяхачох. Моажача беса — иштта ЗӀилбухе-Малхбузерча Европах дӀатоха мехкаш
Файл:Europe 1988.svg|1988-ча шерара Европа. Сийнача беса — НАТО паччахьалкхенаш, цӀечунца — ВДО


##### «Малхбузерча Европах» цу мехкарча метташка йоаха цӀи

## Белгалдаккхар

## Литература
*
ЗӀилбухера Европа

**ЗӀилбухера Европа** *(я)*  — Юкъфорда бердаш тӀеи Пиренеера ахгӀайрен тӀеи яда паччахьалкхенаш а (Португали, ХӀиспани, Андорра), Монако а, Апенниний ахгӀайрен тӀа яда паччахьалкхенаш а (Итали, Ватикан, Сан-Марино), Эллада, иштта гӀайрен паччахьалкхенаш Мальта а, Кипр а чулоацаш йола Европай регион.

Цкъаза ЗӀилбухерча Европай лоаттама́ юкъейоаккх Хорватии, Ӏаьржлоамеи, Сербии, Албании, Боснии, иштта Турцен европера да́къа а. ЗӀилбухе-Малхбоалерча Европах иштта лоархӀ Мальтий орден яха квазипаччахьалкхен кхоллам а (цун таханара доазув да цхьа Римера гӀалеи, Мальтера резиденции).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Южная Европа на сайте geographyofrussia.com

ОагӀат:Европай регионаш
Доагам

**Доа́гам** *(да)* () — шерача маӀане — цхьаццадола балхаш хиларца йӀовхал хьа а телаш, цу йӀовхалах технически пайда эца йиш а йолаш йоа хӀамаш. Химе доагамо доагача хана экзотермически реакцешка хьинар те́л, тӀуман доагамо — тӀуман реакцешка. Цхьадола доагамаш (масала, гомогений молхаш (пороха́) е онда ракетий доагамаш) шоай летадала йиш йолаш да мистадолийташдар *(окислитель)* деце а. ХӀаьта дукхагӀа мел дола цӀагӀа а ара леладу доагамаш доагаргдолаш кислород езаш да, тӀаккха царех *доага доагамаш* оал. Эггара даьржа дола доагамаш органикайдараш да, шоай лоаттаме углероди кислороди йолаш. Шоай агрегатий хьа́лах доагамаш ондачарехи (чӀоагӀачарех), коачачарехи, газа хьисапечарехи де́къ, хӀаьта Ӏалашдарах — Ӏаламачарехи (кӀор, мехкадаьтта, газ),  саго хьакхоллачарехи.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Доагам
ОагӀат:Дагар (физика-химе процесс)
ГӀинбухера Европа

**ГӀинбухера Европа** *(Се́верная Евро́па)* — Скандинавен паччахьалкхенаши царна гарга дада лаьтташи чулоаца Европай культурай-географен регион. Европай кхыча регионашца юсташ хилча йоккхеи ба́ха нах кӀезига болаши регион я.

## Юкъедолха лаьтташ
Тайп-тайпарча декъарах ГӀинбухерча Европах иштта Прибалтика а, Исланди а, Британий гӀайренаш а дӀатох.

Цхьанкхийттача къамий организаце декъарах (стандарт UN M.49), ГӀинбухерча Европах ер мехкаш дӀатох:

* Великобритани
** Нормандий гӀайренаш
*** Гернси
*** Джерси
*** Сарк
** Мэн гӀайрн
* Дани
** Фарерий гӀайренаш
* Эрланди
* Исланди
* Латойче
* Летойче
* Норгиче
** Шпицберген
* Суомий мохк
** Аландий гӀайренаш
* Свений мохк
* Эстиче

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

*
ОагӀат:Европай регионаш
Ачулкхий

**Ачулкхий** , е **Къахьахий** *(да)* — ГӀалгӀайчен МагӀалбика шахьара гӀолла дода хий.

## ЦӀи
Ачулкхин цӀи моалой меттагара йоагӀ: XIII-ча бӀаьшера  моалой ГӀалгӀай мехка тӀабаьхкача хана цу хи тӀа кхаьчаб. Къахьа хий яхаш хиннад из. ТӀаккха моалоша из къахьа хиларга хьежжа цох *Ачалук* аьнна цӀи яхийтай шоай меттала. Ха мел йода гӀалгӀай метта чу а даьнна, *-хий* тӀакхийттад цунна .

## Географи
Хин корта Дабе-Юрта ба. Цигара гӀинбухе-малхбоалехьа Черкъий-Юрта а дахе Ӏаьлаха-Чуртен орах кхет хий Кердача Реданта гаьна доацаш. Хин даьрже Ӏаьлаха-Чуртен ора 108 км кхоачача аьттача бердаца улл. Ачулкхий 18 км дӀаьха да, хий гулдеча бассейна майда — 213 км².

## Хин реестра дар
Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача Ачулкхий Малхбузерча-Къаспий бассейний гома юкъедод, хин-боахаман дакъа — Эрсечен Гуржехьецара гӀайнашта тӀара дола а денна Урсдон яхача додача хих кхетталца дола Тийрк (Ердан ца лоархӀаш). Ачулкхин бассейн — Идала́и Тийрка́и юкъера Къаспий форда бассейна дода хиш. 

Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020000212108200003077.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
Хинхьакхилг

**Хинхьакхилг** е **капиба́ра** *(я)* (; ) — буц юа дакхадийнат да хинхьакхилгаш яхача кӀалдезала чура (Hydrochoerinae). Хинхьакхилгаш яхача ваьрах йолча шин кепаех цхьа кеп я (ЗӀамига хинхьакхилгаца цхьана). Хинхьакхилг е Капибара — таханарча дийнахьа довзаш долча царгаш-йӀаьха дийнаташта юкъе эггара йоккхагӀа я.

## Белгалдаккхар
ГӀаьбартий

**ГӀаьбартой** () — Россе а Гаргара Малхбоале а даха аьдагӀашта юкъе дода кӀалкъам. Эрсиче дукхагӀа ГӀаьбартой-Малкхареи ба, иштта Краснодара а Ставропола а краяшкеи,  Къаршой-Черсийче а, АьдагӀче а ГӀинбухера ХӀирийче а бах. 

2010-ча шера дӀаяздарах ГӀаьбартой-Малкхарен бахархоех 57%   гӀаьбартой ба. Лебеш бола мотт — Даькъастен меттай дезала абхазо-аьдагӀий тоабан гӀаьбартой-черсий мотт.
## Белгалдаккхар
Россе Федераце Турпал

**Россе́ Федера́це́ Турпал** (**Россе́ Турпал** — *Ӏаьдала йоаца цӀи*) — Россе Федераце паччахьалкхен совгӀат  — турпала гӀулакх дарах паччахьалкхени халкъаи хьалха даь дикаш бахьан долаш луш йола звани.

Россе Федераце Турпала иштта къерда белгало лу — «Дошо Седкъа» яха лагпилг.

## ТӀатовжамаш

* Закон Российской Федерации «Об установлении звания Героя Российской Федерации и учреждении знака особого отличия — медали „Золотая Звезда“».
* Сайт о Героях Советского Союза и Героях Российской Федерации.
ОлгатӀе

**ОлгатӀе** () — ГӀалгӀай Мехкан ЖӀайраха шахьара юрт.

## Географи
Юрт шахьара юкъ йолча ЖӀайрахах зӀилбухен-малхбоалехьа Ӏарамхи тӀа улл.

ГӀинбухен-малхбоалехьа Хьули я, малхбузехьа Лаьжги улл.
## Тархьар
Юрт мишта хьахиннай тешаме ховш дац.

Байсаранаькъан Идриса «БӀаьшерий боадонгара» чу ба цунах хоам. Цхьа оалам да цу романа чу, шийна гонахьа дукха хӀама а кхесташ. Цу оаламо яхачох, XIX бӀаьшаре а́хнага кхаьча́ча хана цаховш саг ве́рах Аьгахоша ГӀойтамара тайпанна лаьтта дӀадала дийза́д. Цу тайпара хьелам оттабаь хиннар  яха къонах хиннав. Цо ишта дарах Танталага ГӀойтамара тайпагара цу лаьттах да́къа кхаьча хиннад. ГуржегӀара ший тайпа хьал а доаладаь ОлгатӀе йилла цига ва́ха хайнав йоах из. 
Оалам бакъ болга дӀаязбаь каьхат-хӀама деце а, Идрисага а кхаьча вайга хьа ца кхаьча хила тарлуш долга а кхетаде деза.

2002 шера сел тӀаена хӀалакья хиннай юрт.

2018 шера октябрь 22 дийнахьа ОлгатӀа 500 сага́ лаьрхӀа дола маьждиг хьадийлад.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
Аьла

**Аьла** () — феодальни монархи йолча паччахьалкхен (оалойчен) да́ е IX-XVI бӀаьшерашка дукхагӀа славаьний къамашта юкъе хинна лакхагӀа лаьтта́ча аьлано паччахьалкхен цхьан даькъа́ доалде увттавеш хинна урхаз; цхьа къаьстта болча политически кхоллама да́ (къаьстта вола аьла). Славаьнашта юкъе феодальни эздий викал хиннав; тӀехьагӀа — эздий лакхера титул лоархӀаш хиннай. Аьлан лоадама дарж паччахьа къонгашта е герцогашта нийса лоархӀаш хиннав Малхбузерчеи ЗӀилбухерчеи Европе. Юкъерча Европе (Супа Румой импери хиннача) цу титулах фюрст оалаш хиннад, хӀаьта ГӀинбухерча Европе — конунг. Аьлий иштта цхьадолча кавказа къамашта юкъе а хиннаб.

## Белгалдаккхар


ОагӀат:Ширача Эрсечен социальни лоаттам
Ферменташ

**Ферме́нташ** ( — «закваска» яхачох хьадаьннад) е **энзи́маш** *(я)* (,  «закваска») — дийнача ражашка (дегӀамашка) химе реакцеш сихъеш дола белокий е рибонуклеина цӀалха хоттамаш (рибозимаш). ХӀара ферменто ше-ший  химе реакци сихъю: цу реакцешка да́къа лоацача реагентех субстраташ оал, хӀаьта хьахулачох — продукташ. ХӀара ферменто къаьст-къаьсттача субстратаца болх бу, цунах *специфичность* оал. Масала, АТФ-азас АТФ вӀашагӀъяьккхар мара сихдиц, хӀаьта фосфорилазай кина́зас фосфорилазайна мара фосфорилировари йиц.

Ферментаце хьинар хувца йиш я: активаторашцеи (айдеш), ингибиторашцеи (лохдеш).

Белока ферменташ рибосомаш тӀа вӀашагӀъехк, хӀаьта РНЦӀ-ферменташ — оагилга тӀума чу.

«Фермент», «энзим» яха ши термин синонимаш йолаш лелаю дукха ха яьннай: хьалхаръяр дукхагӀа эрсийи немцийи Ӏилман литературе яьржа а йолаш, шоллагъяр — ингалсийи ференгийи чу.

Ферменташ тохкача Ӏилмах ***энзимологи*** оал, «ферментологи» ца оалаш (латинийи эллинойи меттай овлаш э ца де).

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
*
Дийхка (гаьний дезал)

**Дийхка** (, ) — зӀевий баьцовгӀай дезал ба. Цу дезалах я цӀихеза дола гаьний ваьраш: дийхк, корсам, кедр, гӀабаза, пихта, тсуга.

## Белгалдаккхар
Дийхк (гаьний ваьр)

**Дийхк** *(я)* (, ) — зӀевий гаьний, кӀотаргий е стланикий типовой ваьр да Дийхка *(Pinaceae)* яхача дезала чура.

Таханарча дийнахьа йовзаш я 130 гаргга дийхкий кеп. Латтан берригача ГӀинбухерча бура тӀа дӀа-хьа яьржа я. Юкъерча а субарктически Ӏалама лоаттаме дийхкаш хьу хьаю нийсача ара а лоам а цьатарра, хӀаьат субтропикашкеи, тропикашкеи экватора йистеи дукхагӀа лоам ягӀ дийхкаш, цхьабакъда, нийсача ара а хьатӀахулаш хул, масала карибера дийхк.

## Белгалдаккхар
Ботаника

**Бота́ника** *(я)* ( — «баьцовгӀех йола»,  — хьадаьннад «буц, баьцовгӀа» яхачох) — баьцовгӀех дола Ӏилма, биологен ралс.
## Хьажа иштта

* Ботаникай тептарий листам
* Ботаникай беш
* Буне
* Гербарий
* Биологи
* Таксон
* Биологен кеп
* Биологе систематика
* БаьцовгӀаш лелаяр

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* Очерки по истории русской ботаники. — М., 1947.
* Русские ботаники. Биографо-библиографический словарь. // Сост. С. Ю. Липшиц. — Т. 1—4. — М., 1947—1956.
* *Базилевская Н. А. и др*. Выдающиеся отечественные ботаники. — М.: Гос. учебно-пед. изд-во Мин. просв. РСФСР, 1957.
* Развитие биологии в СССР. — М., 1967. — С. 21—158, 695—709.
* *Базилевская Н. А., Белоконь И. П., Щербакова А. А*. Краткая история ботаники. — М., 1968.
* 

### Юкъара белхаш
* Ботанический атлас / Под ред. Б. К. Шишкина. — М.—Л., 1963.
* *Жуковский П. М*. Ботаника. — 4-е изд. — М., 1964.
* Ботаника / Под ред. Л. В. Кудряшова. — 7-е изд. — Т. 1. — М., 1966.
* 

### Дошлоргаши справочникаши
* 
* *Викторов Д. П*. Краткий словарь ботанических терминов. — 2-е изд. — М.—Л., 1964.
* *Font у Quer P*. Diccionario de botanica. — Barcelona, 1953.

## ТӀатовжамаш
* Портал «Вся Биология» : Многообразие органического мира
* Электронная ботаническая библиотека
Белокаш

**Бело́каш** (**протеи́наш**, **полипепти́даш**) — аминокислотех латташ йола, пептидий бувзамца хетта а йола лакха молекулярни  органикай хӀамаш. Дийнача организмашка белокий лоаттам генетикай кодашка хьежжа хул. Белокаш вӀашагӀъехкача хана дукхагӀча хана ткъаь аминокислотий тайпа тоъ.

Кхыча биополимерашка хьежача (полисахаридаш, ДНК) Оагилгашка белокаша кхоачашдеш дола гӀулакхаш дуккха дукхагӀа да. Ишта белокаша-ферменташа биохиме реакцеш сихъю, из бахьан долаш хӀамаш хувцаяларгахьа лоадам бола да́къа лоац цар. Цхьайолча белокаша механикай балхаш а леладу, оагилгий дегӀ чӀоагӀдеш болча го́ма даькъе а йолхаш хиларца. Иштта, белокаша керттера амал ловзаду иммунитето жоп луш сигнал дӀа-хьа йохийташи, оагилга цикл йодаши. 
Белокаш дийнатий (адамий а) кхачан лоадаме дакъа да. ДукхагӀа цу дийнаташца хоттаденна долча даарашка йоалл белок: дулха чу, чкъаьра чу, шура чу, иштта бӀарашкеи, кхешкеи. Йиа йола белокаш кхача Ӏохьача хана ферменташа аминокислоташ хьа а хулаш е́къ (ший белокаш хьаяр духьа) е кхы а чӀоагӀагӀа йохаю (хьинар даккхар духьа).

## Хьажа иштта
* Фуа шод ()

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Свойства аминокислот и белков
* PDB — Protein Data Bank
* Обзоры статей о фолдинге белков на русском
* Хаос и порядок дискретных систем в свете синергетической теории информации (В статье проводится количественный анализ первичной структуры белков со стороны соотношения хаоса и порядка)
* Научно-популярный фильм «Белок»
Сураэпа ди

**Сураэпа ди** (, ) — хӀара Саькура 2 дийнахьа Хетта Америкерча Штаташкеи Канадеи дездеш дола цӀай.

## Белгалдаккхар
ГӀулакх

**ГӀулакх** *(да)* ― массехк маӀан дола термин:

* гӀулакх *(дело)* — 
* гӀулакх *(работа, деятельность)* — 
* гӀулакх *(событие, явление)* — 
* гӀулакх *(услуга)* — 
* гӀулакх *(служба)* — 

* хоза гӀулакх *(этикет, такт, приличие, обходительность)* — 

ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
ДукхагӀа яьржа дийхк

**ДукхагӀа яьржа дийхк** (, ) — баьцовгӀа, га; дийхкаш яхача гаьний ваьра дукха дӀа-хьа яьржа кеп. Ше эттача хьале хьатӀахул Европе а Азе а.

## Белгалдаккхар
Ше ше вер

**Ше́ ше́ ве́р** е **ше́ ше́ е́р** е **суици́д** ( «ше́ ве́») — ший лоӀам болаш саго ший ва́хар хоададар. ДукхагӀча даькъе саго ший раьза а волаш ду, цхьабакъда ца воалаш (ший лоӀаме а воацаш) ше ше вувш хул. Этикага диллача чӀоагӀа чоалхане хӀама да, масала, эвтанази саго ше ше вер да алар.

*[[Самопожертвование|Ший са Ӏодилар]]* (масала, тӀема тӀа е кхыча кхераме хӀама нийсденнача метте) турпала гӀулакх лоархӀ. Цу тайпара ше вер (иштта наьх духьа ше вер а) кхы мел долча ше ше верах къестаду.

Дунен унахцӀенон организаце () хьаяхачох, хӀара 40 секунда Лаьтта цхьа саг лоӀаме а волаш ше ше вув. ВОЗ-о хьателача статистиках (15—29 шу даьнна) къона нах балара шоллагӀа моттиге латта бахьан да — шоаш шоай боабар. ХӀара дийнахьа дунен тӀа 3 эзар саго ше ше ву, хӀаьта хӀара шера — 1 млн гаргга саг (дерригача валарий 1,5 %).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 
*