Кавказера имамат

**Кавка́зе́ра има́мат** *(да)* (, , , ) — дин хьалхадоахаш оттаяь бусалба паччахьалкхе, 1829—1859-ча шерашка лоаман ДаьгӀастени Нохчийчени доазон тӀа (1848—1859-ча шерашка иштта Черсехьен да́къа а чулаьцад). ЛоӀамеча юкъарлоний цхьанкхетар а долаш, имам яхаш хьалха латташ лакхера урхаз а волаш хинна паччахьалкхе я из. Эрсий-кавказхой тӀом а баь Россе импере караерзаяьй из. Эггара чӀоагӀагӀа имамат хиннай имамалла Шамал хиннача хана (1834—1859).

## Тархьар
### Хьалхе

Имамат хьакхоллара хьалха Мансур шейха болам хиннаб 1785—1791-ча шерашка. Мансура дагалоацамех дар лоамарой Ӏадаташта когаметта шарӀа оттадари, лоала́и аьлаштеи пхьа лехара́и духьале яри. Паччахьа Эрсеченца тӀом беш хинаб Мансуреи цунна тӀехьабаьннарашеи цар Къулбаседа Кавказ караерзаергйоцаш. Паччахьа бӀунца тӀом беча юкъа Мансур есаралла вига́в.

1817-ча шера тӀом шозлагӀа кхы а чӀоагӀагӀа болабаьб. Кавказе паччахьа оартамалла оттаваьв инарал Ермолов.

### ГӀаза-Мухьаммада гӀоазот

1820-гӀа шераш чакхдоаллача хана ГӀаза-Мухьаммад лоаман эйлашка—кхалашка гӀолла дӀахьаухаш шарӀа кхы мел долча законел дезагӀа а лакхагӀа а хилар кхайкадеш хьехамаш деш чакхваьнна хиннав. Иштта гоавараштеи цар оагӀув хьаллоацача оалалдераштеи духьал гӀоазот доладе дезаш хилара́ а нах тӀабе́хаш хиннав из. Ӏаламнаьха маджлисе имамалла хержав из.

Шийна улув 7 эзар дошло вола ординг вӀашагӀ а теха. ГӀаза-Мухьаммад 1830-ча шера МаӀарлой ха́нчен на́нагӀа́ла йолча Хунзаха́ тӀакхийттав, амма Баху-Бике яхача урхал долча кхалсаг хьалха а латташ долча бӀуно юхате́ха́б уж. Цу хӀаманна тӀагӀолла Эрсечено ГӀа́за-Мухьаммада́ духьал Койсубулински экспедици кийчъяьй инарал Розен хьалха а латташ. Цу хана Генуба боккхийча наьха маьрша дужаде вӀаштӀехьадаьнна хиннад. ШоллагӀча шера ГӀа́за-Мухьаммада мурдаш ГӀизла́ра́ тӀалета́б, цу хана Къулбаседа Кавказе эрсий хилара белгало лоархӀаш хиннай из. 1832-ча шера гӀазкхий инарал Вельяминов хьалха а латташ имамата нанагӀала йола Генуб тӀа а хьийлха́ хьаяьккхай. Лоамарошта чӀоагӀа йов хиннай, имам ГӀа́за-Мухьаммад ше веннав.

### Хьамзат-Бик

ГӀаза-Мухьаммад кхелхачул тӀехьагӀа керда имам хиннав Хьамзат-Бик 1832-ча шера. 1834-ча шера Хьамзат-Бика карагӀдаьннад МаӀарлой ха́нче караерзае а, цигара Ӏаьдал карадараш боабе а (Баху-Бикеи цун къонгаши). Цхьабакъда 1834-ча шера тов бетта 19-ча дийнахь Хьамзат-Бик кхыча наьха цӀий хьерча ва аьнна пхьа лехаш вийнав Хунзахерча маьждиге.

Хьалхара ши имам хиннача хана шиш болаш организаци йолаш хиннаяц паччахьалкхе кхы а.

### Шамал

1834-ча шера имамалла Шамал хержав, кхыча имамий хана хьаькъалеи, динах воаллаш къонах лоархӀаш хиннав из.

Хержа́ча хана денз 1839-ча шерага кхаччалца паччахьалкхен лард юллаш хиннай. Шамал, кхыбола имамаш мо, цу хана Шамала лакхале къоабалъеш йолча Нохчичен имам волча Воккхача Хьажийца МаӀарлойче караерзае гӀерташ хиннав. 1839-ча шера цо вӀашагӀтеха бӀу боха а баь, Ахьулгохье гобаь лаьцаб. Уж бохабаьчул тӀехьагӀа имамат паччахьалкхе хиларах яьккхай, Шамал ший мурдаш а ийца́ Нохчашкахь дӀавахав.

Нохчашкахь 1840-ча шера шозлагӀа имамалла хержав из халкъа гулламе. Малхбоалехьарча Кавказе боккха гӀазкхашта духьалара гӀовттам болабеннаб. Цу хана денз паччахьалкхе де́гӀая́ йолаеннай.

Еррига имамат 30 шера́ хиннай латташ, 1829-ча шерагара 1859-ча шерралца.

## Доазув

Файл:Map of the Caucasian Imamate (Edward Weller 1884).jpg|Кавказа ингалсий мехкасурт|Эдвард Веллера гравировка, 1884-гӀа шу
Файл:Карта Северо-Кавказского имамата. Автор Хаджи-Юсуф Сафаров.jpg|Сафароглы Хьажа-Юсуфа  1856-ча шера Ӏарбий меттала оттадаь имамата мехкасурт
Имамата доазув даим хувцалуш хиннад тӀом дӀа мел бо́да, цхьабакъда имама кара дукхагӀча даьке Нохчичеи а, МаӀарлой ха́нчеи, ДаьгӀастен лоамен мукъа юкъарлонаши хиннай.

Го́нах лаьрхӀача имамата доазув 900 км тӀех хиннадац.

## Бахархой
Мехка ба́хача наьха дукхал 400 000 сагал дукхагӀа хиннаяц.

## Къамашцара лоаттам
Имамате дуккха къамаш да́хаш хиннад, кӀезигагӀа дале имаматера а йистерча мехкашкара а 50 къаман нах хиннаб ба́хаш.

1856-ча шера хиннача хьалах, имамата деррига лаьтта 33 наибченна дийкъад, уж къаманцарча е меттацарча белгалонах маӀарлойчарени нохчийчарнеи а е́къаш:

* 9 нохчий наибче, 1845-ча шера нохчий наибче 12 хиннай, амма 1856-ча шера Имаматах ЗӀамига Нохчиче хьакъаьстай. Цар Ӏалашвеш 17600 тӀемахо хиннав: 6200 дошло́и, 11400 гӀа́шло́и.

* 24 селий наибче. Цар чулаьцад МаӀарлой-Ӏандий-дидой деррига къамаш, цхьацца йола Цореи, МахӀтулай ха́нчени, Салатаве Гуниба дукъа́ йистереи я́да юрташ ца лаьрхӀача. Цар Ӏалашвеш 26200 тӀемахо хиннав: 7000 дошло́и, 19200 гӀа́шло́и. Имамата́ юкъе иштта цхьаццайола доаргӀойи гӀазгӀумкийи юрташ хиннай юкъейолхаш. Цул совгӀа имамате хӀижрат даь бахаш дукха доаргӀойи, гӀазгӀумкийи, гӀумкийи, лаьзгийи хиннаб.

1856-ча шера Имамата бӀун 43800 тӀемахочох 41 % нохчои 59% селеи хиннав Шамала секретар хиннача Мухьаммад ТӀахӀир аль-Карахе яхачох.

## Белгалдаккхар

### Доашхамаш

### Бовхамаш

## Литература
* Чёрный И. Я., Грабовский Н. Ф., Львов Н., П. У. Низам Шамиля (материал для истории Дагестана) // Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. III. Тифлис, 1870.
* Гаджиев В. Г. Военная организация и воинские знаки отличия в государстве Шамиля в книге «Государства и государственные учреждения в дореволюционном Дагестане». Махачкала. 1989.
* 
* 
* 
* Мухаммед-Тахир аль-Карахи Блеск дагестанских сабель в некоторых шамилевских битвах. Ч. 1. Комм. и пер. Т. Айтберова. Махачкала, 1990.
* *Мухаммед-Тахир ал-Карахи*. Три имама. — Махачкала, 1926
* 
* 

ОагӀат:Кавказа тархьар
ОагӀат:Нохчий тархьар
ОагӀат:МаӀарлой тархьар
ОагӀат:Имаматаш
ОагӀат:Лаьзгий тархьар
ОагӀат:ТӀабасрой тархьар
ОагӀат:ДаьгӀастен тархьаре хинна паччахьалкхенаш
ОагӀат:Ислам Кавказе
ОагӀат:Европай тархьара паччахьалкхенаш