open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мочкъий-Юртара консервий завод

**Мочкъий-Юртара консервий завод** () — хӀанз Бекъий-Юрта лаьтта нийслуш йола советий хана етта хинна консервий завод.

## Тархьар
ГӀалгӀай автономе областе 1931 шу хьатӀадалалехьа 17 промышленни предприяти хиннай, царех дукхагӀа мел яраш Буро тӀа хиннай, шиъ — Мочкъий-Юрта. Консервий завод 1931 шера йотта йолаяьй Мочкъий-Юртах 3 км гаьна (хӀанз Бекъий-Юрт йолча), белха тӀавиллар инженер хинна Коазой Бийбота Берс хиннав. Завода оборудовани Ӏалашъеш хиннар Ужахьанаькъан Зоврбика Козло хиннав — инженер-механик.

Завода болх 1933 шера болабаьб. Завод йотташ дохка лаьрхӀар хиннад 4,338 миллион сом. 1934 шера йоттар чакхдаьннад. Юххера из йотташ 5,53 миллион сом дӀатӀадахийтад. Бийдалца завод Ӏалашъергйолаш бешамий совхоз вӀашагӀъелла хиннай.

Завод 12 млн. баьцадаарий консервий банка хьаяра лаьрхӀа хиннай. Шера арахецаш хиннар 20 млн консервий банка хиннай. Завода белха доал Буро тӀарча консервий трестага хиннад. Завода хьаеш хиннараш баьцадаарий консерваши, кхыйола продукции хиннай (масала, хьовла). Эрсий меттала Базоркинский хиннаш йола завод, 1947 шера Черменский, аьнна цӀи тилла хиннай, гӀалгӀай мехках баьхачул тӀехьагӀа.

1931—1934 шерашка Мочкъий-Юртара консервий завод йотташ тӀавилла хиннав. 1937 шера завода цхьан цехе цӀи яьнна хиннай, цӀи техар Берс ва, аьнна, шин шера набахта чувелла хиннав. Ши шу даьннача гӀолла, 1939 шера, реабилитаци яьй.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 

ОагӀат:СССР консервий промышленноста предприятеш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен экономика
Берд-Юрт (маӀанаш)

* Берд-Юрт — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьарера юрт.
* Берд-Юрт () — Къулбаседа ХӀирийчен Аьттаберда шахьара юрт.
Сунний маьждиг

**Сунний маьждиг**, **Мухтарова маьждиг** (, ) —  Буро тӀа Тийрка аьрда берда тӀа латта сунний маьждиг. Бурон белгалонех а лоархӀ, Россе культура тӀехьален архитектуран сийленг а да (№ 161410016990006). Хьалдаьд 1900—1908 шерашка.

## Тархьар
### Доттар
Маьждиг дотта пурам 1900 шера денна хиннад пхьен урхалено Тийрка аьрда берда тӀа цу гӀулакха лаьтта хьакъоастадаьча хана. «Азов йистера край» () яхача газето дийцачох, маьждиг дотташ 80 эзар сом даха́ хиннад, царех 50 эзар деннар гӀозлой мехкдаьттаца базар ярца Кавказе вовзаш хиннавола Мухтаров Мухтара Муртаз яха вӀаьхий саг. Мухтарова дукхагӀа везаш волча И. К. Плошко яхача архитекторагара хьайийхай проект. Маьждиг дотташ инженералла Байсаранаькъан БӀунахочун ИбрахӀима баьб болх. Маьждиг хьадийлад 1908 шера Ардара 14 дийнахьа.
Маьждига хьалхара молла хӀанафий мацабах хинна Садык Радимкулов татре хиннав. 1908 шера ОагӀой бетта шафиӀий мацабах хинна Миркуленский Юсуф оттаваьв, цох татрий раьза хиннабац. Иштта имамалла Гийранаькъан Т. а хиннав (1914 шера хиннача хьалах). Советаш тӀадалехьа тӀеххьара маьждига имам Кубатиев Батырбек Хамурзаевич хиннав — эздийча хӀирий тайпах хиннавола.

### Советий хана
1934 шера пхьен совета Сунний маьждиг дохаде лаьрхӀа хиннад. Из хеза́ча 84-гӀча дошлой сура 25-гӀча татрий ротай хьовда хиннача Я. И. Беткеневс ший салташка амар даь хиннад герз бе а делла маьждиг лораде дӀаовтта, аьнна. Из Ӏаьдала бӀаргадайча, юха а даьнна, маьждига́ архитектуран сийленга цӀи а енна доха ца деш дитад. Цул тӀехьагӀа маьждигах «дина духьалара музей» хьаяь хиннай.

РСФСР-а министрий совета соцамца (30.08.1960 № 1327 (1 тӏатохам) маьждига гӀишло паччахьалкхено ха деча оттадаьд.

### ХӀанзарча Эрсече
1996 шера маьждиг Къулбаседа ХӀирийчен бусалба наьха дина урхален доалахьа дӀаденнад. 1996 шера Наджгоанцхой бетта маьждига пена тӀа цу хьанна бу ца ховш цу гӀулакха хьабаь кхоачам эккхийтаб: керттера пенаши мимари чӀоаггӀа ийттӀа хиннад, пена чу йоккха Ӏург а юташ (1,5x2 м).

2010 шера Сунний маьждига тӀехьашка 12 гӀат йола гӀишло еттай маьждига тӀехьашкара лоамаш къайладоахаш. Цу хӀаманна бурохой чӀоагӀа раьза боацаш хиннаб, хӀана аьлча из доттарца маьждига сурт ийрчдаьккха хиннад — маьждиги цунна тӀехьашкара лоамаши цӀихеза дар шоай хозалца.

## Сурташ

Файл:Мечеть Мухтарова. Открытка.png|XIX бӀаьшаре чакхдоаллаш яь открытка
Файл:Вид на Мечеть Мухтарова из владикавказского парка.jpg|Тийрка йисте йоаллача парка тӀара гу сурт


## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* Старый Владикавказ. Из истории храмового строительства 
* 
* 

ОагӀат:Сунний маьждигаш

ОагӀат:Иосиф Плошкос деттар
Мерашканаькъан (нах)

Мерашканаькъан бола цӀихеза нах:
* Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья — ГӀалгӀай Мехка дуккхача дзюдоистийи самбоистийи тренер.
* Мерашканаькъан Яхььяй ИбрахӀим — футболист, наӀарашка латтар.
* Мерашканаькъан Ӏалаудина Султан — йоазонхо, этнограф.

Мерашканаькъан
Коазой Бийбота Берса

**Коазой Бийбота Берса** () — гӀалгӀай инженер, юкъарлон къахьегамхо.

## Биографи
Берса ваьв 1888-ча шера. Боккъонца йола училище яьккхачул тӀехьагӀа цо яьккхай 1905-ча шера Томскера политехнически институт, из яккхарца цох хиннав ГӀалгӀай Мехка хьалхарча инженерех цаӀ. Деникин гӀалгӀашца тӀом баь Ӏочувенача хана Большевизма духьале яра гӀалгӀай комитета () доакъашхо хиннав Лаьнанаькъан Бексолтаца цхьана.

1931—1934 шерашка Мочкъий-Юртара консервий завод йотташ тӀавилла хиннав Берса. 1934—1938-ча шера лайчилла бетта 16-ча дийнахьа Буро тӀа эксплуатаце дӀачуенна хиннай «Стеклотара» яхаш цӀи йола стеклотарно-изоляторни завод. Из хьалъеш кулгалдеш хиннав Берса. 1992-ча шерага кхаччалца цига болх беш массехк бӀаь гӀалгӀа хиннав ГӀалме шахьаререи Буро тӀареи.

Массехк мотт ховш хиннав из, Берне, Бюхнера, Гервера, Гёте кинашкаш дешаш немций меттала, ингалсий меттала Диккенсеи, Теккереяи, Бронтеи, Гаскелеи. 

1937 шера завода цхьан цехе цӀи яьнна хиннай. ЦӀи те́хар Берса ва, аьнна, шин шера́ набахта чувелла́ хиннав. Дукха метташ а ховш, арахьара кинашкаш дешаш из хилар а Ӏеткъа́д цу гӀулакха́.

Ши шу даьннача гӀолла, 1939-ча шера маьцхали бетта 21-ча дийнахь, Берса́ реабилитаци яьй, керда хьатӀаде́на Ӏаьдал цун хьалхара бехказдаьнна хиннад — 1937-ча шера цунна таӀазар даь хиннача Ӏаьдала́ то́па́ш те́ха́й. ШоллагӀча дунен тӀема хана МагӀалбика́ немций ӀотӀабоагӀача хана Берсас немций чертёжашта таржам а деш, Мочкъий-Юртара консервий заводе латта арахьара хьачуе́на оборудовани ӀовӀашагӀ а йоахаш (немцашта дӀакхоачаргйоацаш) яьккхай цо ха.

1944-ча шера ший къаманца мехках ваьккхав Берса. Цига волаш 1946-1956-ча шерашка Казахехьарча консервий завода керттера технолог волаш болх беш хиннав из. Цу хана Берсаца цхьана, завода санитарни даькъа керттера лор а йолаш цун йоӀ Тамара а хиннай.

Берса веннав 1965-ча шера.

## Бераш
* ВоӀ Руслан — Москвера химе-технологе институт яьккха инженер-технолог, Гвердейски чарахьий сура 4-ча химе гӀулакха хьаким хиннав, 3-ча Украинерча фронте тӀом беш хиннав ШоллагӀча дунен тӀем тӀа.
* ЙоӀ Тамара, яьй 1922-ча шера тов бетта 22-ча дийнахьа — Нохч-ГӀалгӀай АССР Министрий Совета тхьамадан когаметтаоттар, лор, маьре яхай Маршани Мухьмадага.
** ЙиӀий воӀ Маршани Бахьаудин — ГӀалгӀай Мехка къахьегамеи социальни дегӀайоалаяреи министр
** ЙиӀий йоӀ Ужахьанаькъан Марет — лор.

## Каламаш
Берсас оалар йоах:
«ГӀадгӀо, Далла хам бе, шоай сага́ гӀо-новкъостал де аьттув баьлча. Лакхахиннаволча Дала оаш даьча диках маьл лургба шоана»

Руслан воӀ, Тамара йоӀ.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен инженераш
ОагӀат:ГӀалгӀай инженераш
Бекарг

**Бе́карг** е **кукал** (), Ӏилмангахьа: **массаза а хула бекарг** (, ) — Бекарга яхача дезала чура оалхазар, цу дезала эггара дӀа-хьа яьржа йола кеп. Сирача бесара кхокха́ таралеста оалхазар да.

## Этимологи
**Кукал** яха дош эггара хьалха юкъедаьккхар гӀалгӀай иллиалархо Хамхой Ахьмад хиннав. Духхьашха из дош наха дайзад цун «Лорса Лида» яхача илле чура. Эрсий метта чура чудаьккха хинна хила тарлуш да, из ала йиш я эрсий *кукушкеи* *кукали* шоай хьаалара тара хилар бахьан долаш, хӀаьта эрсий «кукушкал» чӀоагӀагӀа латиний «Cuculus» яхачунна а я из цӀи тара.

**Бекарг** яхар *дека/ека/бека* яхача хандешагара доагӀаш да, хӀаьта из ше оалхазарий зовне оаз яхийтар белгалйоаккхаш хандош да, кхыдола маӀанаш дувцаш ца хилча а.

## Куц оттадар
Ший дозалцеи, дӀоахалцеи Солсакхокханна тара я бекарг, амма зӀамигагӀа а я уж, бос а чӀоагӀагӀа ба цар. МаӀа кукал сечул йоккхагӀа хул. Ткъамаш ира да, цӀог герго́ да.

### Даар
Кукалий кертера кхача сагалматаш да: кӀормаца нӀовцискаш, чоапилгаш. Вешта гизгаш, догӀан нӀаний, миталаш, зӀамига пхьидарч а, ункхаш а юъ.

## Сурташ

Cuculus_canorus_vogelartinfo_chris_romeiks_CHR0431.jpg|**Кукал**
Cuculus_canorus_vogelartinfo_chris_romeiks_CHR0791.jpg|**Гаьна тӀа ягӀа кукал**
Cuculus_canorus_vogelartinfo.jpg|**ГӀетта йода кукал**
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.48.jpg |*Cuculus canorus canorus* + *Acrocephalus arundinaceus* - Museum specimen
Cuculus canorus bangsi MHNT.ZOO.2010.11.149.13.jpg |*Cuculus canorus bangsi* + *Phoenicurus moussieri* - Museum specimen


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оалхазараш
Товсолта-Юрт

**Товсолта-Юрт** (, ) — ХӀирий Аьттаберда шахьара юрт. «Юрта хьисапе моттиг Товсолта-Юрт» яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я.

## Географи
Аьттаберда шахьара юкъе улл, ГӀалменна дехьеи-сехьеи. Шахьара юкъ йолча Берса-́Юртах гӀинбухехьа улл 2,5 км гаьна, Бурох 28 км гаьна улл гӀинбухехьа—малхбузехьа.

Товсолта-Юрта гӀай да: зӀилбухехьа Берс́а́-Пхьенца, зӀилбухен—малхбузехьа Кердача Боткъий-Юртаца, малхбузехьа Инала-Юртаца, гӀинбухен-малхбузехьа Брутацеи Цалыкацеи, гӀинбухехьа Боткъий-Юртаца, малхбоалехьа Долакха-Юртаца.

## Тархьар
Хӏанзара Товсолта-Юрт шоайла гаьна доацаш яьда́ча къаьнарча юртех вӏашагӏтеха я.

Юрта тархьар доладенналга лархӏа мегаргда хӏанзарча Товсолта-Юрта́и Хумалага́и юкъе Елизаветинское яха гӏап йила́ча ха́на денз. Из хиннад 1783 шера. Цу гӏа́па́ йисте 1814 шера Товсолта-Юрт йиллай, 1815 шера Габиса-Юрт йиллай. Цхьабакъда хӏанзара Товсолта-Юрт нийслуча метте ба́ха хайша́раш Дударанаькъан Темарболати, Ӏийсаи, Жанхоти яхаш хинна хӀирий Тага оалдараш () хиннаб. Даьра аьлера а баьнна ГӀалме аьтта берда тӀа хайшаб уж XIX бӀаьшаре долалуш. Цига цар кхо юрт йиллай, эрсий меттала Джанхотов-Ларс, Иса Дударово, Темирболат Дударово яхаш хиннайола. Юххера цу ерригача юрташкара нах 1855 шера низагӏа Карджине Ӏохувшабаь хиннаб ба́ха, хӏаьта йита́ кагий юрташ вӀашка а теха цхьа юрт хьаяь хиннай. ГӀалмес цу метте чӀоаггӀа гола тохандаь, хӀирий меттала Зильга аьннад цох — «Гола тохаш яр» яха маӏан долаш).

## Бахархой

## Динаш
Юрта цхьа маьждиг да.

## Юртара хьабаьннараш
* Ахсаров Энвер Бимболатович — Советий Союза турпал, майор.
* Борукаев Батраз Магометович — Россе физкультура дукха дика хӀамаш карагӀдийна болхло, халкъашта юкъерча класса спорта пхьар (лоӀамеча кӀалтохаргах), спорта пхьар (самбо, дзюдо, желтий-румий кӀалтохаргахьа), ерригсоюза оагӀата кхелахо.
* Борукаев Рамазан Асланбекович — советий геолог, ГӀазакхий ССР Ӏилмай академе академик, геолого-минералоге Ӏилмай доктор, профессор, Заслуженный деятель науки ГӀазакхий ССР дукха дика хӀамаш карагӀдийна болхло, Ленина преме лауреат, ГӀазакхий ССР паччахьалкхен преме лаурет (венначул тӀехьагӀа).
* Дзарасов Савкудз Дзабоевич — советий лоӀамеча кӀалтохарга бугӀа, шозза СССР чемпион, Руме хинна Аьланпхьен ловзарий боарза́ призёр, халкъашта юкъерча класса спорта пхьар (лоӀамеча кӀалтохаргах).
* Дзарахохов Хаджи-Мурат Уариевич — БӀорахой тӀема турпал.
* Фидаров Афако Пациевич — инарал-лейтенант, воккха тӀеман хьаким, дипломат.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

;Топографически мехкасурташ
* 
;Видео
:  (27.04.2021)

ОагӀат:Аьттаберда шахьара нах баха моттигаш
Дега ишемически лазар

**Дега ишемически лазар** (; , хьадаьннад  — *исхайми́а* — «ишемия» яхачох, хӀаьта из ше хьадаьннад —  — *и́схо* — «гоаде, соцаде» яхачохи,  — *айма* — «цӀий» яхачохи) — дега дулха́ кислородацеи кхачан хӀамацеи хронически кхоачам цахиларо хулийташ дола хьал. Цу хьалан эггара дукхагӀа хулаш дола бахьан да атеросклеротически бляшкаш коронарни артерешка хьаӀар. Дега ишемически лазар белгалдеш йолча *симптомех* лоархӀ дувхьар а, стенокарди хьахилар а (накха чу лазар дар). Юххьанца цӀий лелар телхача, симптомаш гуча ца ювла мег, цудухьа, хьал геттара халчадалар а — инфаркт миокарда (дега приступ) хилар — хьалххе гуш белгалонаши симптомаши йоацаш хила мегаш да. Дега ишемически лазар 2019 шера дунен тӀа Ӏоажала керттера бахьан дар аьнна оттадаьд ВОЗ яхача организацес.

Дега ишемически лазар *хила кхерам бола фактораш* шин даькъа екъ: модифицируеми йоацараши (тӀахьожам лоаттабе вӀаштехьа доацараш), модифицируеми яраши, царех я гӀаьле увзари, дегӀ тоъал хьинаре хьоадеш ца хилари, совдола дозали, балансированни доаца хӀама даари. Дега ишемически лазар хургдоацаш *профилактика* яра духьа вахар-лелар тоаде деза (корта бохабу хӀамеи гӀаьле увзари дитар, дарбане хургдолчча тайпара хӀама даар, физически упражненеш яр). ХӀаьта *дарба* деш хилча, вахар-лелар тоадарал совгӀа, молхаш а язъю: статинаши, антикоагулянташи антиагреганташи, бета-блокатораши, иштта кхыйола препараташ а. Цхьайолча хана этӀавар а эшаш хул.

## Хьажа иштта
* Эндоваскулярни хирурги

## Белгалдаккхар

## Литература

### Ӏилман лустамаш

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* 
* 
*  

ОагӀат:Кардиологи
ОагӀат:Миай лазараш
ОагӀат:Дега лазараш
ОагӀат:Ӏоажала бахьанаш
Мадданера бусалба университет

**Маддане́ра бусалба университе́т** () — СаӀудий Ӏарбий мехка Мадинате йоалла эггара йоккхагӀчарехи лоархӀаш йолчарехи йола бусалба университет.

Университет йиллай СаӀудий паччахьа №11 йолча амарца 1961 шера Тов 6 дийнахьа (хӀижратах 1381 шера РобиӀ аль-авваль бетта 25 дийнахьа). Дешар цу шера Ардара бетта 11 дийнахьа доладеннад. Университете деша вагӀаш 16 эзар совгӀа саг ва, болх беш 1434 факультетий доакъашхо ва (2017). Кхыча университеташка мо а доацаш, Мадданерча университете алхха дина Ӏилмаш мара хьех: тафсир, фикъхӀ, хьадиса Ӏилма, даӀват, дина бовхамаш, Ӏарбий мотт.

Ӏарбий мотт цаховчарна шин шера лаьрхӀа кийчвеш йола курсаш я, вешта ше дешар 4 шера да. Университет ма яккханге студента́ бакалавра цӀи лу. Университет яккхачарга дӀахо, безам хилча, дешийта бусалба Ӏилмай магистра а, доктора а дарже оттаргволаш.

Студенташта паччахьалкхено бетт-бетта ахча ухийта. Маха бала ца безаш чуӀе моттиг а, ӀоцӀаваха-ва́ фекеман билеташ а лу, хӀара студентага цкъа Макка хьажол а дайт. ХӀара дийнахьа малхбуза ламаз даьлчеи, пӀаьраска дийнахьеи университетера мах бала ца безаш Пайхамара маьждиге автобусаш ух, пхьера ламаз даьлча, студенташ юха университете Ӏочубуг.

## Белгалдаккхар
Дахкилганаькъан

**Дахкилганаькъан** () — хӀанзара гӀалгӀай тайпанцӀи. Хьахиннай Дахкилг яхача гӀалгӀай цӀерах. ДукхагӀбола Дахкилганаькъан Долакха-Юрта бахаш ба. Тайпа хьадаьнна моттиг Аьге-Кхала я.

## Хьажа иштта
* **[[Дахкилганаькъан(нах)|ЦӀихеза Дахкилганаькъан]]**

## Белгалдаккхар

*
Дахкилганаькъан (нах)

Дахкилганаькъан тайпах бола цӀихеза нах:
* Дахкилганаькъан Абдурахьмана ИбрахӀим — Ӏилманхо, багахбувцамхо;
* Дахкилганаькъан Элберд-Хьажий Шукри — Ӏилманхо, хоамбоаржабархо;
2024 шу

ООН лаьрхӀачох, 2024 шу **Дунен къамашта юкъера [[Верблюдовые|инкала дийнатий]] шу** да аьнна дӀакхайкадаьд.

КӀайэрсече качествон шу да.

Эрсече товшхалеи, исбахьалени, дезалеи, спортеи шу да.

СНГ волонтёрий лелама шу да.

Эрсечен — Ченкехьен товшхала шу да.

## Белгалдаккхар
ВӀов

**ВӀов** (я) () — гӏалгӏай а, нохчий лоамашка а, иштта Гуржехьа а цхьадолча кхыча мехкашка а латташ йола тӀеман гӀишлош; шерагӏча маӏане лаьцача, моллагӏа йола лакхеи готтеи йола тӏеман гӀишло. 

ГӀалгӀай гӀишлонхоша вов цхьа шу ха тохаш йотташ хиннай, шу далалехьа вӀов хьалъетта яьнна ца яьлча болх соцабеш хиннаб, вӏов йотта болабенначарна чӏоагӏа эхь тӏадоагӏаш хиннад.
ЦӀечой Султана Ӏийса

**ЦӀечой Султана Ӏийса** () — гӀалгӀай Ӏаламсаг.

## Вахар
Ваьв Кустанайски областе. 1,5 шу даьннача хана да́ дӀаваьннав, цул тӀехьагӀа наьн-наьнаца баьхаб. Джанбул яхача пхье юххьанцара дешар дийшад. 8-гӀча классе КъорӀа деша а волавенна, паразаш кхоачаш де а волавеннав. ЗӀамига волча хана денз хӀама нийсса Ӏодехкаш хилар бахьан долаш хьисап дар дукха дезаш хиннав, из бахьан долаш ишкол яккхача, Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университета физикан-математикан факультете деша эттав. Цигара ше хьаваьннача Ӏаьлий-Юрта балха эттав математика хьехаш. Ишколе хьехаш волаш гӀалгӀай дийшача нахагара бусалба Ӏилма эцаш хиннав, парте болхлоша из зе а зувш лоткъамаш яздеш а хиннад. 1990 шера Алжире де́ша вахав шарӀа Ӏомаде. Из яьккха́ цӀаве́ча, Ӏарбий мотт хьехаш хьужаре йийла́ хиннай цо МагӀалбике. Хьужарено кхаь шера болх баьб, цул тӀехьагӀа дӀакъайлай из.

## Сесаги дезали
ЦӀечой Ӏийсас йоалаяьр хӀанз Аьлте-Юрт йилла́ча Малсаганаькъан Аьлте тӀехьенах волча дийшача сага йоӀ я. ЙиӀий дас хьоаха а даь йоалаяьй цо из, хӀаьта цо ше а ший хана уст-дас хьоахадаь йоалаяь хиннай ший фусам-нана — из хиннай къаьда хиннача Озанаькъан Ильяса йоӀ.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀайчен дин нах
ОагӀат:ЦӀечой
БӀ

**БӀ** (*бӀ*) - шовзткъа ялхлагӀа алап да ГӀалгӀай алапата чура.

## Деша́ш
* бӏа
* Бӏьржа
* Бӏел
* Бӏам
* Бӏу

БӀ
ОагӀат:ГӀалгӀай слапат
Ӏаьржа форд

**Ӏаьржа форд** *(ба)* () — чура форд ба Малхбузерча океана бассейна юкъебоагӀаш. Босфор яхача форда оасага гӀолла Ӏаьржа форд ШакӀа фордаца хотталу, дӀахо «Дарданеллы» яхача форда оасага гӀолла (цу форда оасех Ӏаьржача форда оасаш оалаш а нийслу) — Аьге фордацеи Лаьттан Юкъерча фордацеи хотталу. Кхерча форда оасага гӀолла Ӏаьржа форд хотталу Азов-фордаца.

ГӀинбухехьара Ӏаьржа форда чу кӀоарга чуйижай ГӀирман ахгӀайре. Ӏаьржача форда тӀагӀолла додаш да Европаннеи Азенни юкъера гӀай.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Южное отделение Института океанологии РАН

Ӏаьржа форд
ОагӀат:Малхбузерча океана фордаш
ОагӀат:Эрсечен фордаш
Инкалаш

**Инкалаш** (; ) — ког-шонка дийнатий кӀалтоабан инкала куце дийнатий дезала Camelini яхача триба чура дакхадийнатий ваьр да.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Библе чу хьоахадаь дийнаташ
Инкалаш
ОагӀат:Дакхадийнатий ваьраш
Эйрлангга университет

**Эйрлангга университет** () — паччахьалкхен университет; Малхбоалехьарча Ява тӀа Сурабае улл. Хьайийлай 1954 шера лайчилла бетта 10 дийнахьа. QS World University Ranking 2025 рейтингца, Айрлангган университет 287-гӀа меттигехь ю дуьненан тоьллачу университеташна юкъахь.

## ЦӀи
Университетах «Эйрлангга» аьнна цӀи тиллай Малхбоалехьарча Ява тӀа 1019—1042 шерашка паччахьал деш хиннача сага цӀерагӀа. Цун бӀарчча цӀи хиннай «Раке Халу Шри Локешвара Дхармавангса Эйрлангга Анантавикраматтунгадева», амма дукхагӀа вовзаш хиннав Прабу Айрлангга аьлча.

## ГӀишлош
Эйрлангга университетага 14 факультети 1 аспирантуреи я, кхаь кампуса чу болх беш я уж. Уж кхоккхе кампус Сурабае я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Universitas Airlangga

ОагӀат:ХӀиндонезехьен университеташ
Вьетнам

, (), бӀарчча официальни цӀи —  — паччахьалкхе я ЗӀилбухен-Малхбоалехьарча Азе ХӀиндченкехье яхача ахгӀайре тӀа уллаш. Малхбузехьа доазув Лаосацеи Камбоджацеи да, гӀинбухехьа — Ченкехьеца да, малхбоалехьареи зӀилбухехьареи ЗӀилбухен-Ченкий форд ба.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

}}

Вьетнам
ОагӀат:Паччахьалкхенаш — ООН доакъашхой
Европа

**Евро́па** — дунен дакъа да Лаьттан гӀинбухен ахбура тӀа. Цун гоннахьа ГӀинбухерча океана фордаш а, Малхбузерча океана фордаш а ба. Европан майда 10 млн гаргга км² я. 742,5 млн саг вахаш ва цига (2013 шерага диллача). Азец цхьанна цо Еврази яхаш гӀара лоаттаю.

Европа пхиъ даькъех екъалуш я: ГӀибухени, ЗӀилбухени, Малхбузени, Малхбоалени иштта Юкъера Европеи.

## Географи

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Европа
Дударанаькъан

**Дударанаькъан** () — Мохлой тайпанна юкъедоагӀаш дола ваьр.

## ЦӀихеза нах
# Дударанаькъан Ӏабдул-Мажит — бусалба дийша саг, теолог, тархьара Ӏилмай кандидат. ГӀалгӀай Мехка Ӏилман балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна ва.
# Дударанаькъан Баьтала Урусхан (1939—2021) — йоазонхо, оазарх

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дударнаькъан
БӀаьстинг

**БӀа́ьстинг** (, ; ) —  яхача баьцовгӀай тоабан ваьр. БӀаьстинга дукхагӀа йола кепаш — хоза зизаш тохаш лакха йоацаш баьцаш я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Гуржий

**Гуржий** *(ба)* (шоай цӀи — **картвелаш**,  — *картвелеби*) — картвелий дезалах бола гуржий мотт бувца ЗӀилбухерча Кавказера къам.

ДукхагӀа мел бараш шоай доазона тӀа баха, иштта Туркий малхбоалерча провинцешкеи ХӀирана чухьарча шахьарашкеи (къаьстта Ферейдуншехр яхача пхье), цул совгӀа Эрсечен цхьайолча регионашка йоккхий диаспораш я. Гуржаша дукха хана денз жӀаргахой ди лелабу (православи), из цар тӀаийцаб 319 шера бекарга бетта 6 дийнахьа.

Гуржехье моастагӀий тӀабара керттерча наькъаех гаьна хилар бахьан долаш хӀанзара гуржий Шин форда юкъерча хьалхагӀарча бахархоех лархӀа йиш я.

## ЦӀи
Гуржаша шоаех йоаккха цӀи «картвели» яхаш я (дукх.т. къ. -гурж. ქართუელნი [картуэлни],  [картвелéби]; цхь.т. къ. -гурж ქართუელი [картуэли],  [картвéли]). Меттага кхаьчача гуржаша цох  [картули] оал — ма дарра «картий», тӀаккха мехках —  [сакартвело] — «картвелий моттиг».

*«Гуржий»* яха цӀи тӀаена я. Ширача персаьнаша Гуржехьех «Гурган» («бертий мохк») яхад. Цу цӀера тӀара доагӀ гӀалгӀай, нохчий «гуржий», туркий ( [гюрджюлер]), эрсий (къ. гурджины/гурзины, тӀехьагӀа — грузины), вешта Даькъастен къамаша (аьдагӀий, хӀирий иштта дӀ.) йоаха цӀераш а цу тӀа йолхаш я, джӀайхоша йоаккхачул дӀа мел ийккха, цар гуржех «мосха» оал, гуржий къама юкъедахача мушхой яхача тукхамий цӀерá.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Гуржий
Гелатхой

**Гелатхой** — гӀалгӀай тайпа. 13 наькъах декъалу. Тайпан кхаьлл ГелатӀе я.

## Тархьар
Гелатхой тайпа хьадаьннад ГелатӀе яхача кхаьллара. Цун цӀерца ювзаенна тайпан цӀи.
## Лоаттам
Гелатхой тайпо чулоац наькъаш:
Бочнаькъан, Бузуртанаькъан, Газикнаькъан, Гезгнаькъан, 
Досхнаькъан, Дзарнаькъан, Озанаькъан, Пошнаькъан, Карнаькъан, Котаганаькъан, Чербижнаькъан, Хучнаькъан, Тутнаькъан.
## ЦӀихеза нах
1. Озанаькъан ИсмаӀалий Салман — ГӀалгӀай оазархо, таржамхо, йоазонхо.

2. Пошнаькъан Ахмад — ГӀалгӀай молла.

3. Пошнаькъан Хасбулат — Эскархо.

4. Тутнаькъан Идрисий Эсет — ГӀалгӀай советски лор.

5. Бузуртанаькъан Бурснак — Имам Шамала Наиб.
## ТӀатовжамаш
## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## Литератур
Эрсий

**Эрсий** () — малхбоалерча славяний къам да, Эрсече эггара дукхагӀа дола халкъ да. Иштта Европерча къамашта юкъе а эггара дуккхагӀа ба уж. Дерригача дунен тӀа 135 млн гаргга эрсе ва. Цар къаман мотт — эрсий мотт ба.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Къамаш алапатах
Австрали (гӀара)

**Австра́ли** *(я)* ( — дош хьадаьннад  — «зӀилбухера» яхача дешах) — Лаьттан Малхабоалени ЗӀилбухени ахбураш тӀа ула гӀа́ра. ГӀаран деррига лаьтта дӀалаьца Астрали паччахьалкхе улл. Астралии Океании яхача дунен да́къа́ юкъейо́даш я из гӀа́ра.

## Сурташ

Simpsondesert.jpg|
Summer_Bay.jpg|


## Хьажа иштта
* **[[Астрали]]**

## Белгалдаккхар

* Австрали (*ингал.*)

ОагӀат:Географи
Шолх (баьцовгӀа)

**[[Черёмуха (подрод)|Шолх]]** (*Черёмуха*, *Padus*) — «Хьач» (*Prunus*) яхача баьцовгӀий ваьра юкъейоагӀача цхьайолча кепий юкъара цӀи. Цхьайолча тишъеннача классификацех — ше къаьстта ваьр да *Rosaceae* яхача дезалах. ДукхагӀа йолча хана «шолх» («черёмуха») аьлча кхетаеш яр я .

## БаьцовгӀаш
* Шолх Маака (*Prunus maackii*)
* Шолх антипка (*Prunus mahaleb*)
* Шолх ма ярра (*Prunus padus*)
* Пенсильванера шолх (*Prunus pensylvanica*)
* ТӀехьаяха шолх (*Prunus serotina*)
* Виргинера шолх (*Prunus virginiana*)

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Шолх ма ярра

**Шолх ма ярра** (*Черёмуха обыкнове́нная*, е *черёмуха кистева́я*; ) — лакха йоацача гаьний (наггахь кӀотаргий) кеп я; Хьармакха (*Rosaceae*) дезалах долча Хьача ваьрах лоархӀаш я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Чербижнаькъан

**Черби́жнаькъан** () — Гелатхой тайпан никъ.

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Гелатхой:Наькъаш
Хьарпхой

**Хьарпхой** — гӀалгӀай тайпа. Шин наькъах декъалу. Тайпан кхаьлл Хьарп я.

## Тархьар
Хьарпхой тайпа хьадаьннад лоаман ГӀалгӀайчен Хьарп яхача кхаьллара. Цун цӀерца ювзаенна я тайпан цӀи: *«Хьарп»* + *«хой»*.

## Лоаттам
Хьарпхой тайпо чулоац наькъаш:

Матенаькъан

Ӏамархананаькъан

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## Литература
## ТӀатовжамаш
ГӀайрбика-Юрт

**ГӀайрбик-Юрт** () — ГӀалгӀай мехка Наьсарен шахьара юрт. Долакха-Юртаца цхьана ГӀайрбика-Юрто муниципальни кхоллам хьабу.

## Географи
;Сахьата оаса

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ 
ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
Хьовлашк

**Хьовлашк** (, ) — баьцовгӀа да; Ӏилман классификацега диллача, духхьал цхьан тайпара мара ца хулаш зиза тохаш долча баьцовгӀий ваьр да,  яхача дезала юкъедоагӀаш.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Хетта Америкера Штаташ

**Хетта Америкера Штаташ** () — ГӀинбухерча Америке улла паччахьалкхе я.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
Хьач

**Хьач** (, ) — баьцовгӀий ваьр да  дезала чура. Цо шийна чулоац 250 гаргга кеп. ХӀанз Prúnus яхача ваьра юкъедехкаш дола дукха дола кепаш хьалхагӀа къаьстта шоаш ваьраш долаш дар: боал, шапша, гӀамгӀа, гуржий боал, кхыяраш а.

## Кепаш
Ерригаш ваьро дагаръю 254 кеп.

* Америкера хьач (*[[Prunus americana]]*)
* Слива узколистная (*[[Prunus angustifolia]]*)
* Маньчжурера гӀамгӀа *(Prunus mandschurica)*
* ГӀамгӀа (*Prunus armeniaca*)
* Гуржий боал (*Prunus avium*)
* Алыча (*Prunus cerasifera*)
* Боал (*Prunus cerasus*)
* Слива вишнеплодная (*[[Prunus divaricata]]*)
* Коара хьач (*Prunus domestica*)
* Миндаль (*Prunus dulcis*)
* Слива кустарниковая (*[[Prunus fruticosa]]*)
* Вишня железистая (*[[Prunus glandulosa]]*)
* Слива садовая американская (*[[Prunus hortulana]]*)
* Лавровишня (*Prunus laurocerasus*)
* Луизитания (*Prunus lusitanica*)
* Черёмуха Маака (*[[Prunus maackii]]*)
* Черёмуха антипка (*[[Prunus mahaleb]]*)
* Слива морская (*Prunus maritima*)
* Слива японская (*Prunus mume*)
* Слива Мунсона (*[[Prunus munsoniana]]*)
* Слива канадская (*[[Prunus nigra]]*)
* Черёмуха обыкновенная (*Prunus padus*)
* Черёмуха пенсильванская (*[[Prunus pensylvanica]]*)
* Шапша (*Prunus persica*)
* Слива китайская (*[[Prunus salicina]]*)
* Слива абрикосовая (*[[Prunus simonii]]*)
* Черёмуха поздняя (*Prunus serotina*)
* Сакура (*Prunus serrulata*)
* Тёрн (*Prunus spinosa*)
* Слива прибрежная (*[[Prunus subcordata]]*)
* Слива косматая (*[[Prunus subhirtella]]*)
* 
* 
* Уссурийскера хьач (*[[Prunus ussuriensis]]*)
* Виргинера шолха (*Prunus virginiana*)

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Са Беш (''эрс'')
Баппа

**Баппá** (, лат. *[[Taraxacum brachyrhynchum|Taráxacum]]*) — дуккхача шерашка даха баьца баьцовгӀа. Петар яьнна генараш да, ӀажагӀа зизаши чӀегӀаши да, шура хьисапе мутт йоаллаш да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Кулга

**Кулга** [кульгæ] *(да)* (, ) — сага лакхерча маьжений долча дистальни дáкъа. ГӀалгӀай метта из дош яздеш *«кулга»* аьнна дале а, Ӏодешаш хилча юкъе кӀаьда хьарак латташ мо деша деза, иштта тӀеххьара оаз «а» — лоаца я, геттара мела хьахоз, вӀалла йоацаш мо — «кульгæ».

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* 

*
Ӏаьржа шоршал

**Ӏаьржа шоршал** (, ) — оалхазар да. Ӏилман классификацега диллача, «Ӏаьржа шоршал» яхар биологе кеп я. Из юкъейод «Шоршалаш» яхача ваьраи, иштта дӀахо, цу ваьрах долча кхыча кепашца цхьана, «Шоршала» яхача дезалаи.

## Сурт оттадар

Ӏаьржа шоршалаш 25 см доккха хул. МаӀа оалхазар Ӏаьржа бедарца хьакъоастлуш хул. Се оалхазар бора беса хул.

### Даар
Ӏаьржа шоршалаша садоалла хӀамаш а, догӀа нӀаний а, кхыдола зӀамига дийнаташ дуъ.

## Сурташ

Solsort.jpg|
20060413-Blackbird-MrBlackInFlight.jpg|
Merlo bianco.jpg|
Turdus merula merula  MHNT.ZOO.2010.11.186.11.jpg |*Turdus merula merula * 


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Боккъонца дола шоршалаш
ОагӀат:Евразера оалхазараш
Лаьчаш

**Лаьчаш** (, ) — гӀаьр-оалхазараш да. Ӏилман классификацега диллача, «лаьчаш» яхар биологе ваьр да. Из юкъедод «лаьчан» яхача дезала. Лаьчаш дунен тӀа чӀоагӀа даьржа оалхазараш да. Ӏилмангахьа латиний меттала цар йола цӀи *Falco* я. Из дош хьадаьннад «марс» яха маӀан долаш, латиний «falx» яхача дешах.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

*
ОагӀат:Оалхазарий ваьраш
ОагӀат:Чарахьал деш леладу оалхазараш
Гон

**Гон** *(молото́к)* — ӀотӀатохаш йола кечал я. Хьастамаш дӀатохаш, е хӀамаш йохаеш, е кхыдолча белха гӀулакха лелаеш я. ДукхагӀча даькъе Ӏандах хьаю. Гон — кхетамеча саго пайда эцаш эггара ширагӀа йолча кечалех цаӀ я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* 

ОагӀат:Слесарий кечалаш
ОагӀат:ЖӀовнаш
Москалаш

**Москалаш** *(я)* (, ) — оалхазараш. Ӏилман классификацега диллача, «Москалаш» яхар биологе ваьр да. Из юкъедод «акхакотама» яхача дезалаи, иштта дӀахо, «котама куце» яхача тоабаи.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

### Литература
*  
*
Сакаш (маймалаш)

**Сакаш**, е**питецинаш** (, ) — маймалаш да. Ӏилман классификацега диллача, «Сакаш» яхар биологе ваьр да. Из юкъедод Pitheciinae яхача кӀалдезалаи, «саковые» (Pitheciidae) яхача дезалаи.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Саковые
БӀехал

**БӀехал** (), Ӏилмангахьа йола цӀи я: **массаза а хула бӀехал** (; ) — дохьаж детта лихь ба. Ӏилман классификацега диллача, «массаза а хула бӀехал» яхаш йола кеп юкъейода боккъонца дола бӀехалаш яхача ваьраи, хӀаьта уж → бӀехала яхача дезалаи. Европеи Азеи каст-каста нийслу уж.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Боккъонца дола бӀехалаш
ОагӀат:Евразера текхадийнаташ
ОагӀат:Дийнаташ, йоазонца сурт оттадаь дола 1758 шера
Лангураш

**Лангураш** () — маймалаш да. Ӏилман классификацега диллача, «Лангураш» яхар биологе ваьр да. Из юкъедод «Мартышковые» яхача дезала. Цу ваьро 11—15 кеп чулоац.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*  

ОагӀат:Мартышкий
ОагӀат:Азера дакхадийнаташ
Мирики

**Мирики́**, е **брахителесаш** (иштта , ) — маймалаш да. Ӏилман классификацега диллача, «Мирики́» яхар биологе ваьр да. Из юкъедод гизга куце маймалий (*Atelidae*) яхача дезала.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ, йоазонца сурт оттадаьд 1823 шера
ОагӀат:ЗӀилбухерча Америкера дакхадийнаташ
ОагӀат:Гизга куце маймалаш
Мирикина

**Мирикина**, е **ночная обезьяна**, е **трёхполосый дурукуль** () — шера мераж йолча маймалий тӀехдезала дакхадийнатий кеп я. Единственный ночной вид среди высших приматов.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Чахра

**Массаза а хула чахра** ( хьадаьннад  яхачох; Эрсечен зӀилбухехьа а, КӀайэрсече а, Полхехьа а, Украине а: *буряк*, *бурак*; ) — цхьан шера дахаш а, шин шера дахаш а, е дуккхача шерашка дахаш а баьца баьцовгӀа да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Нитт

**Нитт** *ба* (, ) — зиза тохаш дола баьцовгӀа да. Ӏилман классификацега диллача, «нитт» яхар биологе ваьр да. Из юкъедод  яхача дезала́.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Ахча

**Ахча** — маьхаца дистар долаш, хьалуча товарах е деча гӀулакхах атта дӀахувца йиш а йолаш йола эквивалент я. Ахча тайп-тайпарча кепе хила мегаш да: товар, мах бола каьхат, маьха хьарак, чота тӀа дӀаяздаьр, тайп-тайпара дола хайра.

## Ахчах лаьца гӀалгӀай кицаш
* Ахчо гаргало хотт, ахчо из йоха а ю.
* Ахчо сигала бода никъ лехаб.
* Ахчо хьаькъал совдаккхац, дешаро совдоаккх.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Сайт о деньгах России
* Деньги в древнем мире

Ахча
Шекар

**Шекар** *(сахар)* — дуккха даьржа дола наха дуача хӀамаех дола товар да. Шекара керттера компонент — сахароза я, амма цул совгӀа цу продукто чулоацаш хила мег тайп-тайпара примесеш. КӀайча шекара юкъе уж хилара мегаргдолаш да 0,25 % кхаччалца хуле, хӀаьта рафинированни шекара чу — 0,1 % кхаччалца.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Шекар
Пашбукъ

**Пашбукъ** (, ) — дакхадийнат да. Ӏилман классификацега диллача, «Пашбукъ» биологе кеп я. Из юкъейод сагалматаш дуача дийнатий тоабаи, «балкъазара» яхача дезалаи. Ӏилмангахьа кхы а «эрсий пашбукъ» оал цох. Трибайна юкъейоагӀача шин кепех цаӀ я ер пашбукъ; хӀаьта вож шоллагӀъяр я .

## Белгалдаккхар

## Литература

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Ах-хичура дакхадийнаташ
ОагӀат:Евразера дакхадийнаташ
ОагӀат:Балкъазара
ОагӀат:Дийнаташ, йоазонца сурт оттадаьд 1758 шера
ОагӀат:Цхьантайпара дола дакхадийнатий ваьраш
Нокхармозий

**Нокхармозий**  — гӀетта лела сагалматаш. Ӏилман классификацега диллача, укхаза «Нокхармозий» яхар клада я. Из юкъейод Apoidea яхача тӀехдезала́. Ювмозаштеи зунгаташтеи гаргара да нокхармозий.

Нокхармозий тохкаш долча Ӏилмах апиологи (е апидологи) оал.

## Белгалдаккхар

## Литература

## ТӀатовжамаш
Саьмарсаькх

**Саьмарсаькх** *(ба)* (, ) — дуккхача шерашка дахаш дола баьцовгӀа. Ӏилман классификацега диллача, «саьмарсаькх» биологе кеп я, Хох яхача ваьра́ юкъейодаш.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Хох
ОагӀат:Юкъерча Азен буне
ОагӀат:Дарбан баьцовгӀаш
ОагӀат:КӀоанолгаш
ОагӀат:Саьмарсаькх
ОагӀат:Библе чу хьоахаду баьцовгӀаш
Дарбан баппа

**Дарбан баппа** (), е **Кхай тӀара баппа** *(Одуванчик полево́й)*, е **Молхатика тӀара баппа** *(Одуванчик апте́чный)*, е **Массаза а хула баппа** *(Одуванчик обыкнове́нный)* () — баьцовгӀа да. Ӏилман классификацега диллача, «Дарбан баппа» биологе кеп я. Из юкъейод  яхача ваьраи, дӀахо,  яхача дезалаи. Ший ваьра чу эггара дукхагӀа йовзаш йола кеп я дарбан баппа.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Юкъера говрбарг

**Юкъера говрбарг** (, ) — дуккхача шерашка даха баьца баьцовгӀа да. Ӏилман классифигацега диллача, «Юкъера говрбарг» биологе кеп я. Из юкъейод  яхача ваьраи,  яхача дезалаи.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Говрбарга
ОагӀат:Евразен буне
ОагӀат:Баьш тӀара баьцовгӀаш
ОагӀат:БаьцовгӀаш, духхьашха йоазонца сурт оттадаьд Species Plantarum яхача книжка тӀа
Хьандарг

**Хьандаргаш** (, ) — тайп-тайпара кепах йолча хьандар яхача кӀотарга сомаш да, уж кхоачаш латтача хана хьадаьха. Хьандаргех дарбан растительни сырьё лоархӀ.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Молхаш алапатах
ОагӀат:Поливитаминни препараташ
ОагӀат:Юкъара тонизирующи хӀамаши адаптогенаши
ОагӀат:Хьандар
ОагӀат:Комараш
Пхьагалаш

**Пхьагалаш** *(я)* (, ) — дакхадийнаташ. Ӏилман классификацега диллача, укхаза «пхьагалаш» яхар дийнаташта юкъе къаьстта ваьр да. Из юкъедод «Пхьагала» яхача дезала́.

## Белгалдаккхар

## Литература

* 
* 

 

Пхьагалаш
ОагӀат:Дакхадийнатий ваьраш
Мозий

**Мозий** () — сагалматаш да. Ӏилман классификацега диллача, «мозий» дийнаташта юкъе ши ткъам дараш (Diptera) яхача тоаба юкъедолх.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Био-энциклопедия 

ОагӀат:Мекх-лоаца
Papilio demodocus

***Papilio demodocus*** — кӀормац да. Ӏилман классификацега диллача, *«Papilio demodocus»* яхар биологе кеп я. Из кӀормац *[[Papilio]]* яхача ваьрах да, цу ваьраца цхьана из юкъедода михакемаш яхача кӀормаций дезала́ ().

## КӀалкепаш
* *Papilio demodocus demodocus* (Esper, 1798)
* *Papilio demodocus bennetti* (Dixon, 1898)

## Ареал
Юкъера а ЗӀилбухера а Африка, Мадагаскар.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Хвостоносцаш
ОагӀат:Дийнаташ, йоазонца сурт оттадаьд 1798 шера
ОагӀат:Африкера сагалматаш
Къулбаседа Кавказа Лоамарой Союза I гуллам

**[[Лоамарой Республика|Къулбаседа Кавказа Лоамарой Союза]] хьалхара гуллам**, е **Буро тӀара гуллам** Буро тӀа хиннаб 1917 шера маьтсела 1-8 деношка хиннад (къаьнарча ӀаьдалагӀа маьтсела 14-21 деношка).

## Хьалха хиннар
Тушола бетта 1 дийнахьа Саькура гӀовттамах хабар де́на хиннад Буро тӀа, 3 ди ма даьлланге (тушола 4 дийнахьа) гӀовттам дӀакхайкабаь хиннаб. Тушола 5 дийнахьа Шаханов Басията фатере лоамарой эздеш гулбенна хиннаб. Паччахь доалах ваьнначул тӀехьагӀа из доал хьалаца нигат этта хиннад цар. Бутт хиллал ха яьккхай цар Ха́нна йола доалаче лархӀа еза е цох дакъаста деза соцам бе гӀерташ. Тушола 6 дийнахьа Къулбаседа Кавказа цхьанкхийтта́ча лоамарой ха́нна йола комитет вӀашагӀъелла́ хиннай, цунна хьалха латташ Шаханов а волаш. Из мел дар додача юкъа́, тушола 8 дийнахьа, цу Буро тӀа Ха́нна йолча доалачено къоабалъяь йола Каьй балха совет () гулъяь хиннай.

Тушола беттеи бекарга беттеи Къулбаседа Кавказа хӀара регионо моттигера политикахой гулламаш деш хиннад шийна хьалха латтаргвола викал вувцаш. Ха́нна йолча комитето берригача лоамарой гуллам маьтсела 1 дийнахьа дӀабахьа лаьрхӀа хиннад.

## Доакъашхой
Шинфордъюкъа гӀинбухерча даькъе мел долча мехкашкара викалаш хьалбехка́ хиннаб гуллам болча. ХӀара каь () 5000 сагагара хоржаш хиннав. Нагахь санна цхьа моллагӀа бахьан этта из 5 эзар саг вӀашагӀкхеташ хинна ца хилча, кӀезигагӀа хилча а мегаш хиннад. Кхаж тасса ткъаьра мел ваьнна кхалвар а маӀавар а йиш йолаш хиннав.

Гулламе 300 е 340 викало дакъа лаьца хиннад.

## Гуллам
Гуллам Далгат Башира болабаь хиннаб, гуллама хьалхарча ден тхьамада волча. Из хиннад Буро тӀа Олгай кхалнаьха гимназе гӀишлон чу дийнахьа 3 сахьат даьннача хана. Цкъарчоа Шахановга дош алийтад. Шоашта ловчча тайпара даха пурам деннача гӀовттамах лаьца дош хиннад оалаш. Цу хана доакъашхой Къулбаседа Кавказ Россена дӀаюкъеяхийта нигат долаш хиннаб из автономи йолаш демократеи федерацеи республика хилар бехкам а болаш. Из къамаьл долаш Ха́нна йолча доалаченга йистхинна а хиннаб доакъашхой.

Къулбаседа Кавказа Лоамарой Союза Юкъера комитета дӀачӀоагӀъяь хиннай амараш кхоачашдеш йола маьже йолаш, цунна тхьамадалла Чермоев Тапа хержа́ хиннав, веррига комитете чувахар 17 саг хинннав.

Гуллама ваӀадо Немцашцара тӀом соцабе безаш хилар а, лоамарошта хьалха мо шоашца герз леладе пурам далийтар а, къаман милици вӀашӀагӀйолла езаш хилар а дувцаш хиннай.

Мая 7 дийнахьа конституци дӀачӀоагӀъяь хиннай, 30 лустам а болаш. Дешарцеи, кхел ярцеи ювзаенна реформаш е лаьрхӀа уйла хиннай, урхам вӀашагӀболла нигат хиннад.

## Хьажа иштта

* Ӏандий гуллам
* [II гуллам]

== Белгалдаккхар ==


== Литература ==

* 
* 
* 

== ТӀатовжамаш ==

* 
* 
* 
* 

[ОагӀат:Лоамарой республика
ОагӀат:Бурон тархьар
Ахка

**Ахка** (эрс: *Ле́то*) — бӀаьстанна тӀехьеи гуйранна хьалхеи йоагӀа шера ха я. Ахкан керттера белгало я гонахьарча Ӏалама температура лакха хилар. Малх цӀарабоалача дийнахьа денош эггара дӀаьхагӀа хул, бийсаш эггара лоацагӀа хул.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Описание лета в природе

ОагӀат:Ахка
ГӀалгӀай гӀалаш

**ГӀа́лгӀай гӀа́ла́ш** — юкъерча бӀаьшерий гӀалгӀай архитектурай объекташ я; ва́хара́ а, духьале яра́ а, хоам-ха дара́ а, зем бара́ а кхерах хьалъетта лакха гӀишлош я уж. ДукхагӀъяраш ГӀалгӀайчен ЖӀайраха шахьаре я, хӀаьта цхьаяраш Шолжа шахьаре а я. Хьалха XIX бӀаьшерага кхаччалца Наьсарен шахьаре массехк вӀов хиннай, кхы а дукхагӀа ГӀалме шахьаре а хиннай.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀай архитектура
ГӀалме шахьареи Буро тӀеи маьршача гӀалгӀашта туржаӀ дар

**ГӀалме шахьареи Буро тӀеи маьршача гӀалгӀашта туржаӀ дар** — 1992 шера гурахьа, ардара бутт чакхбоаллачеи лачилла бутт болалучеи хана, ГӀалме шахьара юрташка а, иштта, Буро тӀа а овла болаш бахаш хинна гӀалгӀай къамах бола нах боабеш лечкъабеш хӀалакбеш хинна хӀама да. Из даьраш ба хӀирийи национал-экстремисташи россе салтийи. Цу хана Эрсечен Ӏаьдало ХӀирий мехка гадаьккхад, хӀаьта эттача хатарах ***«ГӀалгӀайи хӀирийи къамай дов»*** аьнна цӀи дӀаяхийтай.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш

### Бокъоний акташ
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
Наджгоанцхой бетта 11-гӀа ди

***', <small>лоацца:</small> ***11 наджгоанцхой**' — григоре ханоргагӀа шера -гӀа ди да. 
Шу чакхдала   диссад.

1582 шера ардара бетта 15-гӀа денга кхаччалца — наджгоанцхой бетта 11-гӀа ди юле ханоргагӀа да, 1582 шера ардара бетта 15-гӀча денгара денз — наджгоанцхой бетта 11-гӀа ди григоре ханоргагӀа да.

XX-гӀчеи XXI-гӀчеи бӀаьшерашка ер ди цхьатарра нийслу юле ханоргагӀа -гӀча денца.

XX-гӀчеи XXI-гӀчеи бӀаьшерашка григоре ханорг юле ханоргал хьалхагӀа да 13 денна. Кхыча бӀаьшаренашка григореи юлеи ханоргий таьрахьаш вӀаший нийсдалар — кхыча тайпара хул.

## ЦӀайнаши дагалоацама деноши

### Дунендараш

### Мехкадараш

## Хинна хӀамаш

### XVIII бӀаьшерал хьалха

### XIX бӀаьшерал хьалха

### XIX бӀаьшера

### XX бӀаьшера

### XXI бӀаьшера

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Шера денош
ОагӀат:Наджгоанцхой бутт 
ОагӀат:Наджгоанцхой бетта 11-гӀа ди
Урхам

**Урхам** *(ба)*() — урхал ду субъекти объекти вӀашкайоагӀача хана хула хьал, ше шийна доал дар, урхал дар.

Урхам бизза, кхоаччаш боацаш а хила йиш йолаш ба, ший система чу цхьацца дола урхал дара механизмаш хилар маӀан а долаш (юхадолха бувзамаш)

## Адамашта юкъера аспект
Урхам яха кхетам эггара хьалха адамашта юкъерча аспекте лелабу.

Юкъарлон чу урхам яхар лохерча урхал дара лагӀашка доал гулдалар, аьнна, маӀан долаш хул каст-каста. Ший духанга диллача, адамий йоккхача тоабан (адамий монада) урхам дӀабахьар цу тоабан белгга хӀамаш лорадар а дегӀадар а духьа леладеш да, тайп-тайпара кеп йолаш хила йиш йолаш да из:
* этносе — Ӏадатаца,
* в паччахьалкхен чу — бокъонца,
* в цивилизаце —  динца,
* дунен системе — хоамца.

### Россен юрташкара урхам

Россен юрташка дукхагӀа мел дола хаттараш пхьегӀе деш хиннача гулламашка дувцаш хиннад. ПхьегӀе гулдалар дукха хана денз долаш хьадоагӀаш хӀама да.
## Белгалдаккхар
ГӀалгӀай-Юрт

**ГӀалмисте** (, )), иштта **ГӀалгӀай-Юрт** (), — ГӀалме шахьаре улла юрт я. 

«ГӀалмистен юрта моттиг» яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я.

## Географи

ГӀалмен аьтта берда тӀа улл шахьара юкъ йолча Шолхен духьала. Буро малхбузехьа я, 7 км гаьна.

## Тархьар
Кавказйовзархо йолча Н. Волковас яхачох, юрт «ГӀалгӀай» () яхаш хиннай , XVIII бӀаьшаре чакхдоаллаш — XIX бӀаьшаре долалуш Й. Гюльденштедт, Ю. Клапрот яхача немций тохкамхоша белгалйоаш хиннача *Боккхийи Кагийи ГӀалгӀай* () оалаш йолча юрташта юкъейодаш хиннай из. 

## Охлой

; Къамай лоаттам
2010 шера хьисап деш Ерринроссе нах дӀаязбарах:

1926 шера Къулбаседа Кавказа краях хьисап деш нах дӀаязбарах:

## Урамаш

## Инфраструктура
* Культура цӀенош
* ГӀалмистен №1 йола ишкол
* ГӀалмистен №2 йола ишкол
* Юрта администраци
* №1 йола берий беш  
* №19 йола берий беш
* Хьайбай клиника
* Дукха функцеш йола спорта майда

## Ди
* Юрта болх беш маьждиг да, ер цӀай долаш: ул. Ленина, 209

## Белгалдаккхар
## Примечания

## Литература
* 
* 

ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
Албаканаькъан МурцаӀалий Джабраьил

**Алба́канаькъан МурцаӀа́лий Джабраьил** () — цӀихеза вола гӀалгӀай оазархо ва.

## Биографи
Албаканаькъан Джабраьил ваьв 1940-ча шера бекарга бетта 2-гӀча дийнахьа ГӀалмисте. Диъ шу даьнна кӀаьнк хиннав из 1944-ча шера гӀалгӀай къам мехках доаккхача хана. Цун бера шераш дӀадахад, СибарегӀа бала а хало а ловш. Дешар ГӀиргӀизой мехка дӀадола а даь, цигга юххьанцара ишкол яьккхай цо. 1957-ча шера ГӀалгӀайче ше ваьча ГӀалмисте цӀавеначул тӀехьагӀа, цо дийша чакхъяьккхай юкъера ишкол. Цул тӀехьагӀа из Шолжа-ГӀалий тӀарча хьехархой института кийчон отделене деша эттав из. 1959-ча шера Нохч-ГӀалгӀай педагогически института тархьара-филологен факультете дӀахо дешар дӀадехьад Джабраьила. Цу факультете дешаш волча хана, оазарленцара хьашт совдоал цун. Байташ язъе а сурташ дехка а из дуккха хьалха, берий шерашка, волавенна хиннав.

Албаканаькъан Джабраьила болх баьб Гадаборшакъонгий-Юрта юкъерча ишколе хьехархо волаш.

1968-ча шера ардара бетта 5-гӀча дийнахьа кхелхав из. Ӏилма Ӏомаде аьттув хиннача шерашка хала лазар кхийтта́ хиннад цох.  Из лазар Джабраьилах кхетара бахьан гӀалгӀай къам СибарегӀа дахийтарца хоттаденна хиннад, цун йишас Лидас дувцачох. 1957-ча шера из ГӀиргӀизехьара Кавказе цӀавоагӀача хана, цунца цхьан цӀермашен чу нийсбенна хиннаб Дошлакъий-Юртара гӀалгӀай, шоай берашца цӀабоагӀаш. ЦӀермашен сеца́ча юкъа хьогденнача берашта хий эца дагахьа араваьннача тӀехьависа хиннав Джабраьил. Шийла, цӀайза Ӏан ди хиннад из. Дарзах удаш, халла тӀехьакхийнав, хӀаьта, тамбура чу шелваларо кхетам чура ваьккхав из. Цул тӀехьагӀа гучадаьннад ревматически полиартрит яха тӀехкашта хула лазар. Ийс шера из лазар ловш хиннав Джабраьил.

## Кхоллам
Ший байташ араяха из волавеннав 1960-ча шера. Уж каст-каста кепатохаш араювлаш хиннай «Сердало» газета тӀа а «Лоаман Ӏуйре» альманаха тӀа а. 1967-ча шера Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанчено кепатеха арабаьккхаб «Наьна кулгаш» яха оазархочун байтий гуллам. Цунна юкъеяхай тайп-тайпарча тематиках йола байташ. Иштта арадийнад дӀахо кхыдола балхаш: 1969-ча шера — **«ГӀалмисте»**, 1985 шера — **«Лоамашкара мух»**, 2003-ча шера — **«[[ГӀалгӀайче, хьо еза сона]]»** *(поэт кхелхачул тӀехьагӀа)*. Иштта цун стихаш юкъеяхай гӀалгӀай поэзен антологена а.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Оазархой алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой
ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой
ГIалгIай багахбувцам

**ГӀалгӀай багахбувцам** () — йоазонца доаца гӀалгӀай литература да.

## Багахбувцамах дола балхаш
ГӀалгӀай багахбувцам дӀаязбеш, тохкаш, къахьегаш хиннаб гӀалгӀай Ӏилманхой: Беканаькъан ДордагIа́ Тембот, Малсаганаькъан Кураза Зоврбик, МутаӀаланаькъан Хьажбийкар, Осменаькъан Сосе Хьамзат, Малсаганаькъан Увайса Або, Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим, ЖабагӀа Ийже Махьмад, Тенканаькъан Абукар, Матенаькъан Адама Мухьмад.

ГӀалгӀай багахбувцам Ӏомабара даькъе нонагӀа бола толам лархӀа беза 1940-ча шерашка МутаӀаланаькъан Хьажбийкареи Осменаькъан Хьамзатеи арахийца «ГӀалгӀай фольклор» яха гуллам. Цу тӀа дар беламе, сатирически фаьлгаш, хьайбаех дола фаьлгаш, наьртех йола оаламаш, лирическии, бегийи, саг йоагӀача-йодача доахеи, турпалеи иллеш.

1961-ча шера Малсаганаькъан Дошалкъаси Заьзганаькъан Бахьаудинеи арахийцар «Хьайбах дола гӀалгӀай фаьлгаш» яха кинижка. 1967-ча шера арадаьлар шоллагӀа том. Цу то́ма́ юкъебахар керда гулбаь багахбувцам. Из гуллам оттабаьр а арахийцар а Малсаганаькъан Увайса Або вар. 1991-ча шера кепатеха арадаьлар Танкенаькъан Абукара оттадаь багахбувцама кинижка.
  
1998-2000 шерашка арадаьлар Дахкилганаькъан ИбрахIима кийчдаь «ГӀалгӀай оаламаш, дувцараш, фаьлгаш, кицаш» яхеи «Мудрые наставления предков» яхеи багахбувцама гулламаш. 2002-ча шера  кепатехар Малсаганаькъан Увайса Або оттадаьча «ГӀалгӀай багахбувцам» яхача гуллама.

Дахкилганаькъан ИбрахӀима гӀалгӀай багахбувцамах язъяь монографеш я: «Вайнаьха багахбувцам», «Исторический фольклор чеченцев и ингушей», «Мифы и легенды вайнахов». ИбрахӀима дукха экспедицеш еш хиннай вай гӀалгӀай юрташка, цо дӀаязбаь багахбувцам кепатеха хиннаб альманахе, багахбувцама кинижкашка (1967-чеи 1991-чеи шерашка арадаьннарашка) «Сказки, сказания и предания чеченцев и ингушей», «Сказки и легенды ингушей ичеченцев», «Илли».

## Багахбувцама жанраш

Багахбувцама жанраш: *[[миф]]аш, [[оалам]]аш, [[легенда]]ш, [[наьрт-орстхо]]ех дола [[дувцар]]аш, тайп-тайпара [[фаьлг]]аш, сакъердаме [[дувцар]]аш, Цагенах дола [[дувцар]]аш, [[илли|иллеш]], [[белхам]]аш, [[назам|назмаш]], [[ховли-довзали|ховли-довзалеш]].*

Тайп-тайпара кепатехача фаьлгашта юкъе къаьстта бӀарг тӀаотташ да тамашийна-турпала фаьлгаш. ДукхагӀчарех цар йолаш йола сюжеташ вай багахбувцаме дӀаязъяь хиннаяц. Уж дӀа а язъяь, кепатохарца гӀалгӀай фаьлгий жанр дуккха йӀаьхегӀа хинна дӀаэттай. Духхьашха байнаб Дахкилганаькъан ИбрахӀима балхага гӀолла фаьлгашкара дукха турпалхой: Малх-кӀант, Бетта-кӀант,Седкъий-кӀант, Оршми, энжалаш, Ӏовдилг, Джаьнталг, ГӀомботи Бийботи, Тамаш-Таьштамар, Къамар 3аман, Къу Малсаги Майра Малсаги, Пахьтати Махьтати, мехкарий Харсен Нарс, Тани Гуг, кхыбараш а .

Иллешта юкъе боккхача маьхе да «ГӀаьла Пайтакха» яха илли. Цу тӀа гу къавенна даи цун зӀамагӀа вола воӀи лоам вахаш волга, хӀаьта воккхагӀа вола воша ара вахаш волга, из арахьа бахаш хиннача кхыча къамех болча аьлашта тӀемца духьала увтташ волга. Илле тӀа ювцаш йола ха я гӀалгӀай лоамашка арабувлаш, ара баха Ӏохувшаш хинна ха.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

* 

ОагӀат:ГIалгIай багахбувцам
Овшанаькъан Iалихана Эльза

**О́вшанаькъан Ӏалиха́на Эльза** () — Ӏилманхо-филолог, ГӀалгӀай паччахьалкхен университета хьехархо я.

## Биографи

### Дешар
О́вшанаькъан Эльза яьй 1968-ча шера кӀимарса бетта 18-ча дийнахьа Шолжа-ГӀала тӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР. 1986-ча шера, ишкол яьккха йоаллаше, из деша эттай Л. Н. Толстой цӀерагIа йолча, Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университете, филологически факультете. ТӀехдика университет йистеяккхарца 1991-ча шера Ӏилман лакхерча ишкола йолча Комитето дӀахьожаярца из лаборантал балха отт гӀалгӀай филологе кафедре. 1992-ча шера цо болх бу ассистент йолаш Л. Н. Толстой цӀерагIа йолча Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университете, цу шшера цигга аспирантуре деша эттай. «ГӀалгӀай метта цӀера къамаьла доакъош» () яха кандидатски диссертаци кийчъяьй цо, Оздой Фирузас кулгалдеш. 2007-ча шера цох кандидат хиннай «РФ къамай метташ (Кавказхой метташ)» () яхача даькъе.

### Болх
1995-ча шера денз цо болх бу ГӀалгӀай паччахьалкхен университете. 2001 шера денз йоккхагӀйола хьехархо йолаш, хӀаьта 2010 шера — доцент йолаш .

Хьехаш йола дисциплинаш:

* История изучения иберийско-кавказских языков
* Современный ингушский язык
* Введение в нахскую филологию
* Сравнительная грамматика нахских языков

### Дешара-методически болх
* Монографи «Ингушские части речи в ингушском языке» — 2012 ш.
* ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Фонетика. Лексикологи. Морфологи. — 2021 ш.
* Введение в иберийско-кавказское языкознание. — 2021 ш.
* ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Морфологи. 1-ра дакъа. ЦӀера къамаьла доакъош — 2020 ш.
* ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Морфологи. 1-ра дакъа. ЦӀера къамаьла доакъош.
Хандош, хандеша формаш, гӀулакха къамаьла доакъош — 2020 ш.
* ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Морфологи — 2021 ш.
* Иберийско-кавказское языкознание — 2024 ш.
* ГӀалгӀай метта морфологе практикум — 2024 ш.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
https://inggu.ru/about_the_university/structure/313/

ОагӀат:ГIалгIай Iилманхой
ОагӀат:ГӀалгӀай филологаш