Лоамарой Республика

**[[Къулбаседа Кавказ]]еи [[ДаьгӀасте]]ни лоамарой союз** (1917 шера маьтселагара ардара беттага кхаччалца), **Къулбаседа Кавказа Къамай Союза Республика**, е лоацца **Лоамарой Республика** (1918 шера денз) — Къулбаседа Кавказе 1917 шера маьтсела 1 дийнахьа хиннача лоамарой гулламе кхайкаяь хинна автономе паччахьалкхен кхоллам. 1918 шера бекарга бетта Союза Юкъерча комитето ше кортамукъа хилар кхайкадаьд шоай Паччахьалкхенах Къулбаседа Кавказеи ДаьгӀастени къамай союз (лоацца — Лоамарой Республика) хьахиларца. Официально кортамукъале 1918 шера маьтсела 11 дийнахьа кхайкаяьй Батумерча маьршача конференце. Цхьан даькъе къоабалъяь хиннача Лоамарой Республика майда хиннай 125 000 км², 4 млн гаргга охло волаш а хиннай.

## Паччахьалкхен лоаттам

### Паччахьалкхен кеп
Паччахьалкхе демократе республика хиннай халкъа гуллама хьалха латта кеп а йолаш. ХӀара къам ше шийна доал де бокъо йолаш хиннад. Доал дара федеральни маьженаш хиннай Лоамарой Доалачеи Союза кхетачеи (мажлис — халкъа гуллам)).

### Лаьттеи из административни декъари
Цкъарчоа Союза́ а, цул тӀехьагӀа Лоамарой республика́ а ворхӀ лоӀаме «штат» юкъе́йо́даш хиннай къаман белгалонга хьежжа́ белгал а яьха конфедера́це белгало́нга хьежжа́ вӀашагӀ а те́ха, уж яьдай ДаьгӀастени, ГӀалгӀайчени, Нохчичени, ХӀирийчени, Къарший-Малкхарени, ГӀаьбартий-Черсечени, АьдагӀийчени, НегӀий эрий аренийи, цхьан юкъа́ Абхазехьени лаьтташка.

Цкъарчоа Лоамарой союза Юкъерча комитето чулаца гӀерташ хиннад дукха лаьтташ: ДаьгӀастен областа деррига лаьттеи, 6 округа лаьттеи (Бурони, Хасой-Юртеи, Нальчикеи, Шолжа-ГӀалийи, Веданеи, Наьсарени), Тийрка областа къаранегӀий дакъеи, Ставропола губерне чура негӀийи туркмений лаьттеи.

II гуллам хиннача хана Лоамарой союзах дӀалаьрхӀай Закатала округи, Абхазехьеи (Сухума округ), Къобана областа черсийи, абзойи, къаршийи лаьтташи.

Ший кортамукъале кхайкаеча хана Лоамарой доалачено аьнна хиннад::

«Кердача паччахьалкхен лаьтта ший доазонашца хургда: гӀинбухехьа — ДаьгӀастени, Тийркеи, Ставрополеи, Къобанеи, Ӏаьржача фордеи областий а провинций а дӀаяьннача Россе импере чу хиннаш дола доазонаш долаш; малхбузехьа – Ӏаьржа форд, малхбоалехьа – Къаспий форд, зӀилбухехьа – Кавказадехьарча доалаченца баьча бартага хьежжа кӀоаргӀагӀа дувцаргдола доазонаш».

Ишта хьакхайкадир юххьанца чулаца безам хиннача лаьттел совгӀа Къобана областа а, Ӏаьржача фордеи Ставрополеи губерний а лаьтташ чулацар паччахьалкхен нигат хилар.

1919 шера Паража маьрша конференци хилалехьа Лоамарой Республика викалаша шоаш чулаца нигат дар дӀабелгалдаьккхар: гӀинбухе-малхбузехьа гӀай Къобанхица къоастадаьд, зӀилбухехьа Лоамарой Абхазехьенцареи Гуржехьенцареи гӀай Ингурхица къоастадаьд. ГӀинбухе-малхбоалехьара гӀай ГӀумхица къоастадаьд. ГӀозлой мехкацара гӀай  яхача станцега гӀолла дода. Лоамарой Республика́ юкъейолхаш дӀалаьрхӀай Закатала округи ЗӀилбухера ХӀирийчеи.

### Кхел яр
Мехка еш йола кхел шарӀанна тӀатайжа еш хиннай. 1919 шера наджгоанцхой бетта тӀеман-шарӀан кхелаш вӀашагӀйийхка хиннай. Хьалхара тхьамада волаш оттаваьр Мустафаев Ӏабдул-Басир-Хьажа хиннав.

### Охлой
Союзо чулаьца хиннад ДаьгӀастен къамаш а, нохчий а, гӀалгӀай а, хӀирий а, къарший а, малкхарой а, аьдагӀий а, абзой а, абхазой а,  Ставропола йистера эрий ара дахаш дола къамаш а — негӀийи туркменаши, эрсийи, украинхойи, гӀазкхийи, кӀезига дола халкъаши — эрмалойи, янийи, немцийи, жугтийи, эстийи, кхыбараши.

1918 шу долалуш хиннача хьа́лах, Ӏаьдало хьаяхачох, мехка вахаш 4 221 860 саг хиннав. Царех:

* 76,47 % — лоамарой къамаш (3 228 529).
* 21,14 % — эрсий, украинхой, гӀазкхий (892 362).
* 2,39 % — эрмалой, яний, немций, жугтий, эстий (100 969).

Лоамарой доалачено кавказерча мухӀажирий тӀехье даьймехках тоха лаьрхӀа хиннад, царга хаьттача цаӀ-ах миллион саг хиннав из.

### Мулк
Паччахьалкхен кхоллам дӀабола мара луш боацача хана кавказерча бӀаьхийча наьха ахчах лоаттабаьб из, царех хиннаб мехкадаьттаца хӀама хьадеш хинна Чермоев Тапа яха нохчои, гӀозлой миллионхой хинна Тагиев Хьажеи, Асадуллаев Марзеи, кхыбараши. ТӀехьагӀа, Лоамарой Союза шоллагӀча гулламе, мехка охлош тӀера ийъергйола йоал оттаяь хиннай: хӀара лоам вахача сагагара ах соми, хӀара шаьрача вахача сагагара цхьа соми.

Лоамарой доалачено ше яьккхача хана ший ахча арахийца хиннадац, цудухьа дукха бала хьийга хиннаб цо ахчан сумаш () ца тоъаш. ГӀозлой мехкагареи Гуржий мехкагареи хьаийдеш хиннад цар сумаш.

### Байракх

Ужахьанаькъан А.-с Республика байракхах лаьца яздаьд:

Из байракх хӀанз оттадергдолча суртах я: ворхӀ кӀай пхорагӀа бода оаса ворхӀ баьццарча пхорагӀа бодача оасаца аргӀ-аргӀах хувцалуш Ӏобода, хӀаьта гата лакхерча Ӏежа́ йистерча миӀинге, сийнача биъсабарга фона тӀа, ворхӀ кӀай ворхӀ са бола седкъа ба — Республика́ юкъейоагӀача ворхӀ халкъан белгало. Байракха́ сийна бос дӀаюкъе́бахийта́б из кӀайи баьццареи бесагӀа къаман байракхаш йолча Анхалти Саксонии яхача немций паччахьалкхенех хьакъоастае…»

## Тархьар

### Хьалхе́
Лоамарой Республикацара гӀулакх отталехьа массехк бӀаьшера Россе импери Кавказ караерзаеш ӀокӀоаргаювлаш хиннай, цу гӀулакха тӀеххьара мур (итап, лагӀа) йолаш хиннам Кавказа тӀом. Кавказа тӀом 1864 шера дӀачакхбаьннам Россе доал дӀачӀоагӀдаларцеи Къулбаседа Кавказа имамат йохаяь дӀаяккхарцеи. Лаьтташ хьадаьха доллашехьа, Россе хьакимаша мехка рузкъанцара хьал чуйина, тӀатеӀӀа́ меттадоаладеш хиннадац.  Арахьара Ӏочуихача ахчех мехкадаьттаца хӀама хьадар дегӀадоаладеш хиннад.

Россе лоаттабеча Ӏоткъамах чӀирлеха лийрхӀа́ча Кавказера бе́ха́ дӀабаха́рашеи мухӀажирашеи цар тӀехьенаши 1914 шера Хьалхара дунен тӀом болабелча, арахьа тайп-тайпара организацеш вӀашагӀъехка болабенна хиннаб шоай къамаш кортамукъадаха нигат долаш. Россеца тӀом беш хиннача арахьарча паччахьалкхенаша оагӀув а лоацаш мехка латташ дола импере Ӏаьдал дохадеш болх хиннаб дӀахьош. 1917 шера Саькура бетта гӀовттам хиларца Россе импери йохаяьй.

### ГӀовттама мур

#### Лоамарой союз

Тушола бетта 6-ча дийнахьа Къулбаседа Кавказа цхьанкхийттача лоамарой Ха́нна йола Юккъера комитет йиллай, Шаханов Басият хьалха а волаш. Цу юкъа́ моттигера Ӏаьдал долаш хиннараш Лоамарой союза комиссараши, Ха́нна йола доалчеи, Советаши, исполкоми ба. Шоай болх бола а баь Лоамарой союза вӀаштӀехьадаьннад моттигера керртера Ӏаьдала маьже хьахила, цунца нах революценна тӀаберзар сих а даь. Къулбаседа Кавказе моттигера съездаш хьае болабеннаб нах.

1917-ча шера маьтсела 1-ча дийнахьа Лоамарой союза I съезд хиннай, цига да́къа лоацаш тайп-тайпарча Даькъастен мехкашкареи къамашкареи 300 е 340 викал хиннав. Революцех лаьца къамаьлаш хиннад съезде деш, '''шоаш''' лерхӀар чакхдаккха аьттув бенна йола. Доакъашхой нигат хиннад Къулбаседа Кавказах автономи а яь кердача Эрсеченна юкъеяхьа, нагахь санна из демократени федеративноста́и тӀатовжаш республика хуле, цу къамаьлаца Ха́нна йолча доалченга йист а хиннаб уж. Къулбаседа Кавказа Лоамарой Союза Юккъера Комитет вӀашагӀъелла кхоачашдеш йола маьже хургйолаш, цун тхьамадалла хержав  Чермоев Ӏадл-Мажид, веррига цунна юкъе́ваха́р 17 саг хиннав. Конституци а тӀаийцай, цу чу 30 лустам хиннаб.

## 1917—1920 шерашкара доалачен цхьаццабола гӀулакхчий

Tapa Chermoyev2.jpg|Чермоев Ӏадл-Мажит (Тапа?), мехкадаьттан промышленник, Юккъерча комитета хьалхара тхьамада, хьалхара премьер-министр, нохчо хиннав къаман. 1937 шера Параже веннав, эмиграце волаш.
Haydar Bammat.jpg|Бамматов ГӀайдар (), арахьарча гӀулакхий министр, гӀумке хиннав. 1965 шера Параже дӀаваьннав, эмиграце волаш. Чермоев Ӏадл-Мажидаца гаргало лелаеш хиннав.
Коцев Пшемахо.jpg|Коцев Пшемоаха (), шоллагӀа премьер-министр, гӀаьбарте хиннав. 1962 шера Истмале веннав, эмиграце волаш.
Kaplanov Rashid-khan.jpg|Капланов Рашид-Хан (), Юкъерча комитета шоллагӀа тхьамада, чурча гӀулакхий министр, гӀумке хиннав. 1937 шера большевикаша топаш теха вийнав.
Nukh Bek Shamkhal Tarkovsky.jpg|Тоаркхой НугӀбик (), тӀеман министр, гӀумке хиннав. 1951 эмиграце а волаш Шувцархой мехка веннав.
Ahmed Tsalikov.jpg|Цаликов Ахьмад (), Мажлиса (Халкъа гуллама) тхьамада, бусалба хӀире хиннав. 1928 шера Параже веннав, эмиграце волаш.
Темирханов З.jpg|Темарханов Зубайр (), Мажлиса (Халкъа гуллама) тхьамада, гӀумке. Шозза таӀазар даь хиннав, 1952 шера вовзаш воацаш ДаьгӀасте веннав.
Ibrahim bey Haydarov.jpg|Гайдаров ИбрахӀимбик, вӀашагӀтассара наькъай министр, лаьзге хиннав. 1949 шера Анкаре дӀаваьннав, эмиграце волаш.
Alihan Kantemir.jpg|Кантемир Ӏалихан (), ГӀозлой мехкеи Гуржий мехкеи Республика официальни викал, бусалба хӀире хиннав. 1963 шера Мюнхене дӀаваьннав, эмиграце волаш.
Апашев, Даниял.jpg|Апашев Даниял (), 1919 шера Доалачен тхьамада хиннав, гӀумке хиннав къаман. Большевикаша топаш теха́ вийнав 1920 шера.
Даидбеков, Адиль-Гирей Абдул-Кадырович.jpg|Даидбеков Ӏаьдалгири (), транспорта министр, гӀумке хиннав. 1946 шера Баку веннав.
Tadjuddin Penzulayev.jpg|Пензулаев Таджуддин, юстице министр, гӀумке хиннав. 1937 шера большевикаша таӀазар даьд. Булгаковаца «Моллай къонгаш» яха пьеса язъяр.
Muhiddin Penzulayev.png|Пензулаев Мухьиддин, бувзамеи зӀанареи министр, гӀумке хиннав. 1942 шера Буро тӀа веннав. Пензулаев Таджуддина воша хиннав.
Kumyk-Alkhasov-Tugan.jpg|Алхасов Тухан ({{lang-kum|Алхас Тогъан}), Лоамарой Республика доалачен доакъашхо, гӀумке хиннав. Мишта веннав ховш дац.
Kaitbekov.jpg|Каитбеков Расулбик (), эскара штаба хьаким, гӀумке хиннав. Большевикаша 1921 шера топаш те́ха́ вийнав.
Vassan-Girey Jabagiyev2.jpg| ЖабагӀа Ийже Висангири, ахчан министр, гӀалгӀа хиннав. Лоамарой Республика декларация язъяри, цун Консититуци язъечарна юкъера цаӀи хиннав. Социолог, публицит хиннав. 1962 шера Истмале дӀаваьннав, эмиграце волаш.


## Белгалдаккхар

**ТӀатоха эшар**

**Хьасташ**

## Литература
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Б. М. Кузнецов. 1918 год в Дагестане 

ОагӀат:Лоамарой республика
ОагӀат:Кавказа тархьар
ОагӀат:ДаьгӀастен тархьара паччахьалкхенаш
ОагӀат:Европан тархьара паччахьалкхенаш