Тоадархо:Доакъашхо/Халкъа лорал

**Халкъа лорал** (, е **халкъа дарба** ( — ноахалгара ноахалга доалаш къамо-халкъо гулдаь дола лазараш тахкарах а царех дарба дарах а дола Ӏилма. Халкъа лорала методех цхьа дакъа хӀанзарча лорала́ юкъе до́даш а хила йиш йолаш да, нагахь санна уж эффективнии кхерамзеи хилар хьагучадаьлча. Хийла халкъа лорала юкъе сихьр юкъедоалаш а хул, иштта каст-каста «кхыдолча лорала» элементаш а хул — дукхагӀча даькъе цхьаккха пайда а боацаш, кхыметтала зене йола дарбан методаш.

*Халкъа лорал* яхача терминал совгӀа цкъаза иззамо маӀан долаш **ӀадатагӀа дола лорал** () яхар а лелаю —  тайп-тайпарча лостамашца лелаеш йола термин: ченкий лорал, хӀиндий аюрведа, Ӏарбий унани лорал, иштта дукха хана денз да́хача къамий лорала кепаш. *ӀадатагӀа дола лорал* мехка унахцӀенон система́ юкъейоалаяь ца хилча, каст-каста *тӀатоха лорал*, е *[[альтернативная медицина|кхыдола лорал]]*, е *ӀадатагӀа доаца лорал* оал цох.

## Тархьар

XVIII-гӀа бӀаьшу хиллаллца халкъа лорал юкъара тӀаийцача лоралах хьакъасташ хиннадац. Цу хӀаман масал да Теодор Цвингер яхача базелерча лоро яздаь *«Sicherer und geschwinder Arzt, oder vollständiges Arznenbuch»* (1684) яха кинажка. Гиппократеи кхыча ширача лорийи «дегӀа сокашта юкъерча бувзамах» йолча постулаташта тӀа а товжаш язбаьб цо из.

«Халкъа лорал» яха термин XIX-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе юкъейоалаяьй немций Ӏилманхоша шоай лорий балхашка, цу хана цунца бахархоша шоай могашалца хьа мел леладеш долча гӀулакхий куц  хиннад цунца, цудухьа цунна юкъе хиннад  тӀагӀолла деш хинна каьл а, цул совгӀа гигиена а, бахархоша шоай ӀадатагӀа дола лорал леладар а. Цу хана лораш болабеннаб бахархоша леладеш дола хӀамаш харц хилар белгалдаха, из даьд, масала, Иеремия Готхельфс ший *«Wie Anne Bäbi Jowäger haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren geht»* яхача романа тӀа (1843—1844).

XIX-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш Ӏилманцеи, далилашцеи лоралца къахьегаш хиннача мехкашка «халкъа лорал» яхача термина керда маӀан шерра даьржа дӀаэттад: цунца кхетадаь баьннаб корта боаца, каьлца дувзаденна дарба, из классически лорала́ духьал а увттадеш. «Халкъа лорал» яхари, «Лоралцара » яхари цхьа маӀан долаш леладе баьннаб.

Халкъа лорало гулдаьр Ширача заман боккхагӀа болча лораша ӀотӀадаьккхад шоай йоазонашка, царех ба: Сушрута, Гиппократ, Гален, Цельс, тӀехьагӀа Ибн Сина. Эрсече халкъа лорала цхьацца йола белгалонаш XVIII-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш яьча экспедицешка дакъа лаьцача Ӏилманхоша язъяьй П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И. Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин, кхыбараш. XIX-ча бӀаьшера Россе клинически лорал дилла́ бола М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин, иштта кхыбараш а шоай практике халкъа лорала цхьацца дола хьисапаш леладеш хиннаб.

Ӏилман лорало цахаддаш тохкаш да халкъа лорала хьисапаш, царех боккъонца болх беш дараш хьатӀаэцаш а да. Масала, массайтта шера, 1969-ча шера денз, баьцовгӀаех яьккха ши эзарнел совгӀа молха тохкаш Ту Юю яхар хьалха а йолаш болх баьчул тӀехьагӀа  дарба корадаьд цхьан шерарча сагалбаьцах . Из хӀама бахьан долаш 2015-ча шера Нобела преми еннай цунна.

### СССРеи Эрсечеи
Советий зама оттача хана (1926—1970) халкъа лоралах бола хоам «Советская этнография» яхача журнало мара кепатохаш хиннабац. Халкъа лорал да ер аьнна журнала тӀа къаьстта белгалдоаккхаш а хиннадац из, хьалха денз даьхача къамий вахара дакъа аьнна яздеш хиннад цох. Журнала тӀа иштта «Из истории науки» яхаш рубрика а хиннай, цу тӀа хьалхагӀа хиннача заман ӀадатагӀа хиннача лоралах бола хоам язбеш хиннаб.

Халкъа лорал дӀаяздеш хиннарех ба шоай хана ченкий, хӀиндий, хӀиранхой. Славаьнаша цу тайпара хӀамаш дӀаяздеш хиннадац, цудухьа 1990-ча шерашка ӀадатагӀа хинна лорал дӀаязде эттача хана, укх дуне тӀа мел долча къамашкара хьа а ийдеш дӀаяздаьд.

#### Бокъонца урхал дар
1980—1990-ча шерашка халкъа лорал гӀордалар бахьан долаш (из дувзаденна хиннад, перестройкацеи, инфляцецеи, ахча Ӏалашдарца проблемаш хиларцеи), «халкъа дарбанчаш» (халкъа лораш) чуболаш тайп-тайпара юкъара организацеш вӀашагӀъехкаш хиннай. Цу цхьанкхетараша аттаеш хиннай «халкъа лорашта» шоай белха́ легализаци еш дӀаяхьа езаш хинна процесс — легализаци 1993-ча шера денз вӀаштӀехьайоалаш хиннай № 5487-1 йола «Об охране здоровья» яхача законагӀа .

1993—1994 шерашка — ӀадатагӀа дола лорий дера лицензировани еш йола система хьавӀаштӀехьаяьккхай.

1990-ча шера оагӀой бетта 20-ча дийнахьа «Общероссийская профессиональная медицинская ассоциация специалистов традиционной народной медицины и целителей» яха ассоциаци вӀашагӀъеллай. Халкъа лоралах йола форумаши, конференцеши, иштта говзанчаш кийчбари дӀакхухь цо.

1991-ча шера «Федеральный научный клинико-экспериментальный центр традиционных методов диагностики» хьайийлай.

Цу организацеша «халкъа дарбанчашта» тайп-тайпара «Ӏилман цӀераш» тел: «халкъа лорала профессор», «хьинара-хоама Ӏилмай академик» иштта уж цӀераш бакъьеш кхыдола «официальни каьхаташ».

1993-ча шера арадаьннача закона тӀа ши оагӀат я язъяь «Целители и практики нетрадиционной медицины». «Целители» (дарбанчаш) яхараш дарбан баьцашца, сагалматашца, вахара хьехарашца дарба деш хила беза, тӀаккха «практикаш» яхараш ва́харах а, даарах а долча хьехарашцеи, а́марашцеи, гипнозацеи иштта фу йоах хац «биохьинара гонашта коррекци» ярцеи. Закон арадаьнначул тӀехьагӀа дукха къовсамаш хиннад боккъонца болча лораша деш, хӀана аьлча цхьаккха лорий дешар дийша боаца нах цу законагӀа легально «дарба де» йиш йолаш хьахиннандаь. 2011-ча шера цу закона тӀа иштта «халкъа лорал» яха 50-лагӀа  тӀатехаб, цу тӀа сихьарцеи дуӀашцеи деш дола дарба кхыча дарбах хьакъоастаде гӀерташ хӀама даьд, цхьабакъда халкъа лорал уж хӀамаш доацаш хилац.

2007-ча шера РАМН баьча тохкамах, Эрсече халкъа дарба деш бола 95 % нах лорий дешар дийша бац, царех 40 % совгӀа саг хьаькъала телха хиларах дарба де дезаш ба.

Цхьайолча регионашка шоай моттигера законодательнии подзаконнии акташ я. Масала, 2014-ча шера хиннача хьалах, Рязанеи, Омксеи, Новосибирскеи областашка моттигерча доалчено халкъа лоралца ва́ларах бола чӀоагӀам баьб. Цу актегӀа областерча унахцӀено лораяра министерствогара пурам ца даьккхача дӀахо болх лелабар дехк, деррига каьхаташ а лорий учрежденашка мо леладе деза аьнна а тӀадиллад царна ший кулгаца хӀара унахочо раьза хилар яз а дайташ.

## Критика
Дерригача дунен унахцӀено лораяра организаце «кхыдола лорал» лела ца дича бакъахьа хилар хьех, леладе дезар далил дола лорал да яхаш хьалхадоах цар, из кхерамзеи, тешамеи хилар бахьан долаш
.

### Кхерамзал
130 совгӀа мехка халкъа дарбанчий дера тӀахьожам лоаттабеш йола акташ я. Уж акташ ювзаенна я цар белхаца хьахулача рискашца. Дешанза болча наха мотт Ӏалама компонентех хьаяь молхаш кхерамзегӀа я аьнна, цхьабакъда каст-каста хьал  хул. Из доацаш дуккхача халкъа лорала хьисапашка эффективни йоацаши, лазар хӀаччийдоаккхаши йола практикаш юкъйолаш а хул. Масла, хӀиндий халкъа лоралгахь лелаеш йола дуккха препараташ сага́ зене дола деза маьхаш доахкаш хул. Хийла халкъа лорала гӀулакхаш уголовно таӀазар деш хила йиш йолаш а да.

### ДӀаювлаш латта кепаш йоаяр

Халкъа лорала цхьайолча практикашка наггахь мара ца хулача е яйна дӀайоаллаш латтача кепаех хьаяь препараташ лелаю. Царех я сома лореш, цхьадолча  , бирналий муӀаш,  тӀарча цӀокъий дегӀа доакъош, иштта кхыдар. ДегӀайоагӀаш йолча паччахьалкхенашка даьржа да браконьерал: халкъа лоралгахь леладеш дола аькхаши баьцовгӀаши доах цар.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
*  
* 
* 
* 

**ВОЗ материалаш**
* 
* 
* 

ОагӀат:Халкъа лорал
ОагӀат:Лорала тархьар
ОагӀат:Халкъа товшхал