Магас

**Магас** *(я)* (иштта **Магате**) — ГӀалгӀай Мехка нанагӀала. 

ХӀанзара Магас йиллай 1992 шера, 700 шерал совгӀа хьалха Аланойчен нанагӀала а хинна йохаяьчул тӀехьагӀа меттаоттаяьй из. Эрсечен субъекта административни юкъ йолча пхьешта юкъера эггара зӀамигагӀеи къонагӀеи я из. Мехка лоадам бола пхье я иззамо цӀи йола пхьен округ хул цох.

## Этимологи
Тархьаре Магасах яхад *МаӀас, Маγас (МагӀас), М.к.с. (Макас), Микес, М.н.к.с. (Минкас), Мегет, Ме-цио-сы, Май-гэ-сы*.

ГӀалгӀай Мехка кердача нанагӀалий цӀи «Магас» хургйолаш хьийхар цӀихеза тархьархо Коазой Дауда Нурдин ва. Юххера ГӀалгӀайчен Мехкдас кхычарна юкъера из хержа хиннай. Моттигерча тархьара, археологе, лингвистикан хоама тӀа а товжаш, цигарча географе цӀерай топонимикага овла а бодаш тиллай кердача нанагӀалийна цӀи. «Магас» яхача топонима чу «Ма» гӀалгӀай меттала *[[малх]]* яхилга да. ХӀаьта, «га»/«го» («круг», «диск») тӀатехача хьахул «мага»/«маго» — «маьлха гом, маьлха го». Чаккхенга латта «с» — гӀалгӀай «са» (лаьтта, моттиг) яхачох хьадаьнна дола моттиг белгалъю да́къилг да.

«Магас» ширача гӀалгӀай меттала «маьлха лаьтта/моттиг» яхилга да, амма нагахьа санна из пхье цӀи яле, «маьлха пхье» аьнна, дашха йиш я из дош.

## Географи
Магас Наьсаренах зӀилбухен-малхбоалехьа йоал, ГӀалгӀайчен ХӀирий мехкаца долча гӀай. Пхье Шолжал лакхехьа латт лакхача шувна тӀа, цун абсолютни лакхал форда тӀех 540-негара 600-нега кхаччалца метр я.

 Лелаеш йолча ханагеи географе йӀоахалгеи хьежжа́ юкъера маьлха делкъе Магасе 12:01 даьлча хул.

## Тархьар

### Шира зама
#### Духхьашха хьоахаяри моттиги
Шира **Мага́с** Аланой паччахьалкхен нанагӀала хиннай. Эггара хьалха из тептараш тӀа хьоахаяьй иттлагӀча бӀаьшера ваьхача МасӀуди яхача Ӏарбечо 943 шера. Магас илла моттиг белгалъю кхыча Ӏарбечо, МасӀуде заманхочо, Ибн Рустас. Цо язду, Аланой мехкагара малхбоалехьа уллача Сарир цӀи йолча паччахьалкхен доазон тӀара (хӀанз нохчашкахьа Орга хий доагӀачара) кхаь дийнахьа малхбузехьа лоамашкеи баьшкеи гӀолла никъ бича, гӀаш воагӀа саг Магасе кхоачаргва, аьнна. Цунна тара да XI-ча бӀаьшера ваьхача Аль-Бакре яздаьр а. 

Шира Магас хинна моттиг белгалъеча хана тархьара хоама́и археологе оахкамаштеи тӀа а товжаш тайп-тайпара эршаш эттай Ӏилманхой хила мегачоа:ГӀаьбартий-Малкхарой мехка йоаллача Джулатаца а , ЭгӀарча Архызерча бур-боарзаца а, Алхан-Кхаьллерча бур-боарзаца а нийсъю из, таханарча ХӀирийчен Берса-Пхье, Товсолта-Юрт, Инала-Юрт, Берд-Юрт йолчеи, ГӀалгӀайчен Наьсарен шахьара Яндаре, Экажакъонгий-Юрт, Ӏаьлий-Юрт, СурхотӀе, иштта Наьсаре, хӀанзара Магас йолчеи а нийсъю — укхаза корадаьд аланой заман 30-нел совгӀа бур-боарзи, пхьаи, уж хьахотта духьалъоттама сангараши, дуккха кашамаши. В. Б. Виноградова хетачох, укх сийленгий тоабан область Даькъасте эггара йоккхагӀчарех я. А. Алемана Гильом Рубрука Castellum Alanorum аьнна язъяьр Магас хила мегаш я аьнна аьнна хиннад. 2020-ча шера Гентерча Университетера Ӏилманхо волча Джон Лэтам-Спринкл яхачо Краснодарерча йисте уллача Ильичёвски бур-боарзаца нийсъяла мегаш я Магас аьнна аьннад.

ГӀалгӀай Ӏилманхошта хетачох, Оалойчен нанагӀала Магас иллай хӀанз Яндаре, ГӀаьзе-Ков, СурхотӀе, Экажакъонгий-Юрт, Ӏаьлий-Юрт ядача айъеннача метте, хӀанзара Магаса доазув чу а лоацаш, малхбоалехьа Эса чӀоже дӀатӀа а йоалаш.

#### Пхьен вахари йохаяри
Ше эггара чӀоагӀагӀа дегӀаена Магас дӀаэтта ха йолча хана, Кавказага диллача, геттара йоккха пхье хиннай из 15 эзар совгӀа саг а вахаш. Магасе йоазонаш а, дин а, тайп-тайпара лакха исбахьале йола говзалаш а, кизга-Ӏоакъинг а хиннад. Кхыча Европерча мехкашка геттара деза хинна даьре кӀадаш тӀехьа укхаза боккхийчари берашеи леладеш хиннад.

Ишттал йоккха фарал Магасе а, йоккхача Аланойче а, географецара моттиг дика хилар бахьан долаш хиннай: аланой паччахьалкхенга гӀолла йолхаш хиннай Евразе тӀа гӀолла бодаш хиннача Боккхача Даьре наькъа лоадам бола маршрут. Товар тӀадола кираш лоамий довкъашка гӀолла Ӏаьржа форд болча ӀотӀадолхаш хиннад, цигара кемашта а даьлийя, Ваьзареи, Мисарееи долхаш хиннад.

1235-ча шера Каракоруме — Моалой импере нанагӀалий чу Малхбоалехьарча Европе шедар хьа а доаккхаш геттара боккха тӀом хьош Ӏочубаха беза шоаш аьнна лаьрхӀад курултае. Джувейне, Рашид-ад-Дина, «Юань ши», кхычар а хьадувцачох, моалой 1238 шу чакхдоалаш, Ӏай, Магаса хьатӀаайттаб, Бату-хан, иштта Мункэ а хьалха а волаш. Цхьан бетта духьала лаьттаб гӀалгӀай моалошта, тамашийна дика духьале вӀаштӀехьадаьннад цар, амма моалой сов дукха хиларах дӀаяьккхай Магас моастагӀаша. Из хиннад, 1239 шу долалуш. «ЦӀи мара хӀама йисанзар Магасах», ― язду моалой бӀенаца хиннача йоазонхочо аль-Джувейне.

#### Оахкамашка корадаьр
Юкъерча боарза заман чухьа хӀанз Магас уллача *«[[Северокавказская культура|Къулбаседа Кавказа товшхала-тархьара юкъарал]]»* хиннай латташ. Цу товшхалах йола дуккхадола археологе сийленгаш пхье хьалйоттача хана гучайийнай. Никъ болча а, иштта *Экажакъонгий-Юрт I* яхача Ӏемарий 5-ча боарза́ кӀалеи, *Экажакъонгий-Юрт II* яхача Ӏемарий 1-ча боарза́ кӀалеи дукха кашамаш корадаьд — юкъерча боарза заман 26 каш. Цу сийленгашка техка материалаш Къулбаседа Кавказа товшхала-тархьара юкъарал дегӀаяра ерригача этапий экам беш я: из отташ хиннача духхьарча стаде тӀара вола а венна цун чаккхенга кхаччалца.

1997-ча шера маьтсела бутт хьатӀабалехь Магас йоттача 13 боарзеи, 43 къаьстта дола каши, цхьандаькъе еха кхо пхьаи кораяьй. 2001-ча шера саькура бетта ГӀалгӀай паччахьалкхен университета цхьан корпуса́ юхе лаьттан кӀалха Ӏемараш корадаьд, хила мегачох, сарматӀий заман а долаш — вай замал хьалхагӀа IV—III-гӀа бӀаьшераш. ТӀемахо хиннав из говрацеи кхыча тӀемахочун гӀирсацеи дӀавелла хинна.

*Экажакъонгий-Юрт I* яхача Ӏемарий № 1—4 йола боарзаш аланой хьалхарча заман — вай заман III—IV-ча бӀаьшерий сийленгаш да, цига корадаьд герзи, хозала лелаяь хӀамаши, цӀагӀа лелаяь пхьегӀаши оаттхалаши. Кхы а ши бур-боарз болча, уж а хьатӀабоагӀача наькъа кӀала хиннад, V-ча бӀаьшерага ехкаш йола шортта хӀамаш а кораяьй — хӀонной заман хӀамаш — Къулбаседа Кавказ яхача регионе наггахьа мара нийслуш доаца хӀама да из.

2001-ча шера хиннача хьалах Магасе хиннад укх тайпара археологе сийленгаш: № 1—5 йола Магасера боарзаш — вай з. хь. 3—1-гӀа эзаршераш, *Магас-I* яха пхьа — вай з. хь. 1-ча эзаршера юхьиг, *Магас-II* яха пхьа — вай заман 1-гӀа эзаршу.

### ХӀанзара зама
1994-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа ГӀалгӀай Мехкда волча Овшанаькъан Руслана хьалхара кхера биллаб ГӀалгӀайчен нанагӀалийна.

1994-ча шера бекарга бетта 15-ча дийнахьа Россе Федераце Президент волча Б. Н. Ельцинс «ГӀалгӀай Мехка нанагӀала йоттарах» яхача амара́ кулг яздаьд. Из ди «Магас пхьен ди» аьнна дездеш да.

1998-ча шера бекарга бетта 3-ча дийнахьа Халкъа Гулламо «ГӀалгӀай Мехка нанагӀалий цӀерах лаьца — Магас пхье» яха чӀоагӀам тӀаийцаб.

1998-ча шера ардара бетта 31-ча дийнахьа Магаса хьалхара объект хьайийлай — Мехкдаь гӀала — цига йоалл ГӀалгӀай Мехкдаь администраци. Цул тӀехьагӀа цох аьттехьеи аьрдехьеи ши гӀишло хьалъяьй: Доалчени, Халкъа Гулламеи.

2000-ча шера маьтсела бетта 25-ча дийнахьа ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гулламо Россе Федераце Паччахьалкхен Дума чу № 90044015-3 йола «ГӀалгӀай Мехка нанагӀалийна Магас яха цӀи яларах» яха Федеральни закона проект хьалчуйихьай. 2000-ча шера оагӀой бетта 26-ча дийнахьа Паччахьалкхен Думас из закон тӀаийцад.

2000-ча шера тов бетта 11-ча дийнахьа Овшанаькъан Руслана Магаса пхьен администраци хьавӀашагӀъеллай.

2000-ча шера оагӀой бетта 20-ча дийнахьа РФ Федераце Совето ший чӀоагӀамца № 149-ФЗ «ГӀалгӀай Мехка нанагӀалийна Магас яха цӀи яларах» яха Федеральни закон могадаьд. Россе Федераце Президент волча В. В. Путинс оагӀой бетта 26-ча дийнахьа кулг яздаьд цунна.

Ишта 2000-гӀа шу чакхдоаллача хана денз Магас ГӀалгӀай Мехка нанагӀала а йолаш дӀаэттай официально.

2008=ча шера ардара бетта 11-ча дийнахьа Мехкдас ший амарца Магас пхьен тхьамагӀа чӀоагӀдаьд.

2010-ча шера наджгоанцхой бетта 14-ча дийнахьа Магаса тхьамагӀийна тӀа а товжаш Пхьен Совето ший соцамца Магаса байракх чӀоагӀъяьй.

2010-ча шера кӀимарса бетта 19-ча дийнахьа ГӀалгӀай Мехкдаь администраце чу Магас керда Генеральни план чӀоагӀъяьй. Цу тӀа хьалхадаьккхар хиннад административни юкъ хьалъетта чакхъяккхар. Администраце гӀишлош ма яьллинге товшхала́и, дешара́и, унахцӀенони лаьрхӀа йола гӀишлош йотта йолаяьй, иштта массехк гӀа́т йола нах бахаргбола гӀишлош а.

2013-ча шера Мехкдаь ЛакхацӀенна духьала 100 метр лакха йола Барта гӀала хьалъяьй гӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа — лоамара вӀов мо хургйолаш хьалъяьй из.

## Моттигера шедоалдар
Магаса моттигера шедоалдара маьжений оттамах я:
* моттигерча шедоалдара викал йола маьже — Пхьен совет;
* муниципальни кхоллама кулгалхо — Магаса пхьеда;
* муниципальни кхоллама кхоачашдеш-доалдеш йола маьже — Магас пхьен администраци (моттигера администраци);
* муниципальни кхоллама тӀахьожам беши чот еши йола маьже.

### Дай (мэраш)

* 1998—2000: Мизенаькъан Илез
* ????—????: Бекбузаранаькъан Муса
* 2002—2008: Мержой Ваха
* 2008—2011: Саганаькъан Алсбик
* 2011—2011: Белхарой Йоакъап
* 2011—2015: Малсаганаькъан Дауд
* 2015—2019: ЦӀечой Беслан
* 2019—2019: Марзенаькъан Мухьмад
* 2019—2020: Арсамаканаькъан Руслан
* 2020—2023: Овшанаькъан Ӏусман
* 2023—: Орцханаькъан Зайт

## Бахархой

; Къамашцара лоаттам
2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох:
* гӀалгӀай — 1961 саг (78,38 %)
* эрсий — 406 саг (16,23 %)
* маӀарлой — 26 саг (1,04 %)
* кхыбараш — 109 саг (4,36 %)

2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхье дахаш хинна къамаш (1 %-ал кӀезигӀа дӀалоаца къамаш «Кхыбараш» яхачоа даьча кӀалдаьккхача йоазонга хьажа):

## Дешар
**Ӏилма**
* Оахаранаькъан ЧхьагӀий цӀерагӀа йола ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт

**Лакхера дешарченаш:**
* ГӀалгӀай паччахьалкхен университет (Керттера корпус)

**Ишколаш**
* № 1 йола лицей
* Лицей-берий беш
* «Марем» школа
* Дешар лу юкъарче

## Товшхал
* ГӀалгӀай Мехка Янданаькъан Хамарзий Жамалдий цӀерагӀа йола Къаман библиотека
* ГӀалгӀай Мехка паччахьалкхен архива гӀулакх

## Транспорт

Пхьенах 8 км гаьна Наьсаре яха аьшкнаькъа станци йоалл, 33 км гаьна — «Магас» аэропорт, юхегӀолла «Кавказ» яха федеральни автомагистраль йода — «Бакинка».

2017-ча шерагара денз пхье лиспедашта лаьрхӀа така да, хӀанзара велотакси (велокэб) я йолаш.

;; Автобусаш лелар
Магасе гӀолла автобуса маршрут 2015-гӀа шу долалуча хана хецай. Пхье болх беш маршрутагӀа лелача таксе система я.

Пхье маршруташ:
* № 1М ЖамаӀат маьждиг — ЖамаӀат маьждиг (гӀоз беш я)
* № 2М Заьзганаькъан Идриса проспект — Заьзганаькъан Идриса проспект (гӀоз беш я)

Кхыча пхьешка лела маршруташ:
* № 111 Магас — Аэропорт «Магас»
* № 112 Наьсаре (аьшканаькъа возгале) — Оалкам (Магасе гӀолла)
* № 118 Магас — СурхотӀе
* № 119 Магас — Ӏаьлий-Юрт
* № 120 Магас — Яндаре
* № 121 Наьсаре (Барта майда) — Магас
* № 122 Наьсаре (Барта майда) — Магас
* № 144 Шолжа-Пхье — Магас
* № 149 Наьсаре (Барта майда) — Магас
* № 515 ЛОК «Ӏарамхий» — МагӀалбик
* № 536 Магас — МагӀалбик

## Терко тӀаоза моттигаш
* Аланой наӀараш
* Мехка къаьгӀе
* «Кавказа дог» яха жамаӀата маьждиг
* ГӀалгӀай паччахьалкхен 80 шу дизара къаьгӀе
* Нохчий мехка хьалхарча Президента Кадыров А. А. цӀерагӀа йола къаьгӀе
* Спортацарча сийлен къаьгӀе
* «Эрсечен ноаной» къаьгӀе
* Барта гӀала
* Нанна дола сийленг
* Аланойче майда
* Мехкдаь ЛакхацӀа

## Сурташ

Файл:Vovnushki-arkhitekturnoe.jpg|Магас, йотта йолаеш
Файл:Magas001.jpg|Президента ЛакхацӀа
Файл:Magas-1.PNG|Мехка къаьгӀе (аьрдехьа Никита Хрущёва урам ба).2010 щу
Файл:Magas-2.PNG|Мехка къаьгӀе (гӀалгӀай паччахьалкхен 80 шу дузаш йиллай).2010 шу
Файл:Magas-4.PNG|ГӀалгӀай Мехка Доалчен гӀишло.2010 шу
Файл:Magas-3.PNG|Магаса администраце гӀишло.2010 шу
Файл:Magas 2021.jpg|Магаса юкъ.2021 шу
Файл:Магас (Magas) 2.jpg|Заьзганаькъан Идриса проспектах даьккха сурт
Файл:Alania Gates 2.jpg|Магас Тауэрах Аланой наӀарашка гӀолла даьккха сурт2015 шу
Файл:Скульптура ингушского воина 1.JPG|Пхье Ӏочуводача латтача наӀарашка дола ГӀалгӀай тӀемахочун бӀалгӀа



## Белгалдаккхар
;Доашхамаш

;Нормативни бокъон акташ

;Бовхамаш

## Хьажа иштта
* Магаса пхьедай
* Заьзганаькъан Идриса урам

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Нарожный Е. И.* События 1230—1240-х годов на Северном Кавказе и о «потерянном» Магасе // Золотоордынское наследие. — Вып. 4. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2021. — С. 141—153.
* 
* 
*  

## ТӀатовжамаш

* Магаса пхье администраце мазаоагӀув
* Магаса пхье мазаоагӀув
* Магас — «Мой Город»

*
ОагӀат:XX бӀаьшера йийхка пхьеш
ОагӀат:Россе республикий нанагӀалаш
ОагӀат:Аланой
ОагӀат:Эрсечен дӀаяьнна пхьеш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен пхьеш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:Нохчийчен тархьар
ОагӀат:Ховш йоаца географе координаташ йола лустамаш