Маьлхий

**Маьлхий** (, , , ) — гӀалгӀай къамани нохчий къамани тархьара юкъарло. Нохчий ӀаьдалагӀа — нохчий тукхам да. ГӀалгӀай ӀаьдалагӀа — ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерашкара шахьар я.

## ЦӀи
ГӀалгӀайи нохчийи меттала маьлхех дукхален таьрахье 
*маьлхий* оал, цхьабакъда цхьоален таьрахье гӀалгӀай меттала *маьлхе* язду, амма нохчий меттала — *маьлхи*. *Маьлх* яхача грамматически овла́ чура «аь» алапа́ транскрипци мишта ю хьежжа эрсий меттала малхи а, мелхи а, мялхи а язду.

Вешта, дукхагӀа эрсий меттала *м<u>а</u>лхистинцы* е *м<u>е</u>лхистинцы* аьнна язду, иштта *м<u>я</u>лхистинцы* а — маьлхий хьабаьннача Маьлхйистах я из цӀи.

## Къаманга бехкар
Нохчий Ӏилманхоша яздечох, маьлхий нохчий тукхамех цаӀ да, е нохчий тайпа да. Маьлхий бовзаш хиннаб иштта кистех дӀатохаш (укхаза кистешца ловш хиннараш лоамарой гӀалгӀай фунаш хиннад). Е. Н. Кушевас маьлхий гӀалгӀай лоархӀаш хиннаб.

## Маьлхиста
Маьлхий хьабаьнна моттиг Маьлхйист я. Из я таханарча Нохчичен зӀилбухен-малхбузехьарча даькъе улла чӀож. Маьлхйист улл ГӀалгӀайи Пхийи мехкашца доазув долаш. 

Россе импере Кавказ караерзаеча хана Маьлхйист Гуржехьерча Россе администрацен кара хиннай — Кавказерча края Каьлакен губерне Тионетский уезда. Эрсийи гуржийи каьхаташка Митхо «волость» е «общество» оалаш хиннай из. Волосте бахараш гаьнарча кистий да́къа лоархӀаш хиннад цар. ТӀехьагӀо Маьлхйиста МӀайстаца цхьана вӀашагӀ а теха Аллаго яхача административни шахьара́ юкъейихьай.

## Тархьар

### Овла

#### Духхьашха хьоахабар
Духхьашха йоазон тӀа маьлхий хьоахабаьраш гуржий хила безаш ба.

XX-ча бӀаьшера хьалхарча даькъе хиннача тохкамхошта хеташ хиннад гуржаша нахски фунаш хьоахадеш хилча, уж шоайле къестадеш хиннадац аьнна, кхыметтала XVI-ча бӀаьшера а — Эрсий паччахьалкхен каьхаташка а тӀехьа царех хоам хьаболабеннача хана. Цхьабакъда тӀехьагӀа даьча тохкамашка из ишта цахилар белгалдаьккхад. Масала, гуржий йоазонца даьча XIII-ча бӀаьшерарча тептара тӀа «мелки» яха этноним хиннай хьоахаеш — XX-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъера цхьаццаболча Ӏилманхоша цу мелкешца ловш бараш маьлхий хиннаб аьннад. 

XVI-гӀча бӀаьшере яздаьча кхыча йоазонгахьа маьлхий баьха́ Маьлхйист хьоахаяь хинна хила а мег: 1589—1590-ча шерашка эрсий-кӀахтой къаьшта хьалха латташ хиннача аьла С. Г. Звенигородскиси дьяк  *[[Статейные списки (дипломатия)|лустамий листам]]* (отчёт) язбаь хиннаб  Къаьй приказе дӀадохийтаргдолаш. Кхы мел йолча топонимашта юкъе *Метцкие гребни* яха цӀи хьоахаяьй цар. Цкъаза из Маьлхйист я оал Ӏилманхоша, цу моттига хьалхара эрсий цӀи хила еха из яхаш.

### Гуржашцара гаргало
Нахскии гуржийи лоамароша шоайла дукха хӀама хьаэцаш хиннад: товшхала хӀамаш а, гӀишлош еш йола говзалаш а, юртбоахама хьисапаш а. Хьалха маьлхаша пхещца гаргало лелаяьй. Хьаяхачох, ЖӀарге яхача маьлхий пхье бахача наьха Шатили яхача пхий пхьерча нахаца доттагӀал тувсаш моттигаш хиннай. 1840-ча шерашка пхештеи маьлхештеи юкъе *доттагӀал* (пхий меттала *удзмобилоба*) хилар эрсий эпсар хиннача А. Л. Зиссерман яхача йоазонхочо дийцад. Цо яздаьд, цунна вовзаш волча Шатилерча Важика яхача сага Маьлхйисте дукха доттагӀий хиннилга а, цу тайпара цун цига дукха доттагӀий хилар бахьан долаш мара Маьлхйистеи МӀайстеи ваха аьттув баьннабац цун, цу хана вайнаьха фу долча чува́р чӀоагӀа кхераме хӀама лаьрхӀад цар.

## Ди
#### Ислам
XVIII-ча бӀаьшеренгара денз маьлхий шоай дукхагӀча даькъе им дилла болабеннаб.

## Белгалдаккхар
**Доашхамаш**

**Бовхамаш**

## Литература
* 
* 
* 
* Акты, собранные Кавказской археографической комиссией / Под ред. А. П. Берже и др. (в 12 томах). — : тип. Главного Управления Наместника Кавказского (и др.), 1866—1904.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:Эрсечен къамаш
ОагӀат:Нохчий тукхамаш
ОагӀат:Нохчий тайпаш
ОагӀат:Маьлхий
ОагӀат:ГӀалгӀай тархьара шахьараш