Ийс гӀала

**Низбаь зе хинначарна егӀа мемориальни комплекс** (),  иштта лоацца йоаха цӀи я «**Ийс гӀала**» () — Наьсаре йоалла музей (мемориала комплекс) я, низбаь зе хинначарна хетаяь. ГӀалгӀай Мехка лоархӀамеча сийленгех да.  я. 2005-ча шера бекарга бетта 25-ча дийнахьа ГӀалгӀай Мехка Доалчен № 78 йолча чӀоагӀамца ГӀалгӀай Мехка муниципальни лоадам болча товшхалеи тархьареи тӀехьаленна юкъе я.

## Тархьар
Музей хьайийлай 1997-ча шера саькура бетта гӀалгӀайи нохчийии, мехках баьха, Казахехьеи Юкъерча Азеи бахийтача 23-ча дийнахьа. Проект яьр ва Россе Федераце дукха дика хӀамаш карагӀдаьнна суртанча Поалонкой Мурад. Духхьашха сийленгацара болх болабаьб 1996-ча шера. Из шийтайпара Ӏимар да, ийс къаман мел байнараш дагалаьца хьалдетта. Цунна 2002-ча шера проект ярах Россе исбахьален академе дошо майдилг еннай. «Ийс гӀала» архитектуран сийленг да, цул совгӀа из юкъедихьад Россе исбахьален академе реестра. 2005-ча шера бекарга бетт 25-ча дийнахьа даьккхача ГӀалгӀай Мехка Доалчен № 78 амарах ГӀалгӀай мехка муниципальни лоархӀам болча товшхалеи тархьареи тӀехьаленна юкъе я.

1997-ча шера хьалдеттад аьшкасаьргаца йийхка латтача ийс гӀалай кепе. Уж ийс гӀала юст шоай мехкаех даьккхача ийс къаманца. Юкъерча гӀала чу — 4 гӀат да, цун лакхал я 25 метр. ХӀара гӀало хьахьокх гӀалгӀай къаман тайп-тайпарча хана чухьара тархьар. 2010-ча шера мемориал шеръяьй. Ийс гӀала́ чухь музей я гӀалгӀайи нохчийи мехках бахарах мел бола хоам болаш. Мемориала комплекс лаьрххӀа хьайийлай 2012-ча шера аьтинга бетта. Кхетачеша йийзай ГӀалгӀай Республика хьахинна ди дездарца. Экспозицешта юкъе да карташкаши, сурташи, кхоачамаши, цӀагӀара кечалаши, иштта репрессех йола кхыйола экспонаташи.

2012 шера музея доазон тӀа Дагалоацамеи сийлени мемориал хьайийлай. Цун юкъерча даькъа тӀа Акхача Дивизен ГӀалгӀай дошлой сура сийленги Брестерча гӀапковна тӀеххьара лорадархочун Барханой Уматгиренна дегӀа сийленги латт. Силенгашта аьрдехьа гӀалгӀай тӀемхошта хетаяь йола аркада латт. 18 плиташ тӀа 36 Георгиевски кавалерийи, Дошо Георгиевски герза кавалерийи, Святой Георгечун 4 даржа кавалерийи цӀераш ӀотӀаяьхай. Аркада йолалуча йоалл Артемьева «Навеки вместе» яхача сурта сюжет йола барельеф йоалл. Сийленгашта аьттехьа шоллагӀча аркадага (колоннадага) гӀолла 18 мемориальни плита улл, шоашта тӀехьнахьа тайп-тайпарча 36 цӀихеза къахьегамхой цӀераш латташ: революционераш, БӀорахой тӀема доакъашхой, иштта гӀалгӀай паччахьалкхе хилар дегӀадоаладаргахьа дакъа лаьцараш а, массала, , , С. Эржакинез, Заьзганаькъан Идрис, Е. Крупнов, Г. Мартиросиан, М. Джабагиев, иштта кхыбараш а. Из аркада йолалуча хӀанзарча ГӀалгӀайчен карагӀдийна дика хӀамаш а толамаш а дувцаш йола барельеф йоалл.

2014 шера мемориальни комплексе Ӏооттаяьй 1944 шера гӀалгӀай мехках баьхача хана хиннача цӀермашена экспонат. Цу хана къама оттаяьча геноцида дагалоацама оттаяьй из. Экспонат латт Л-2046 сери йолча цӀерпоштахи (локомотив), «» яхача вагонахи, цу моча ваганошка низзагӀа дӀачубохкаш Ӏобугаш хиннаб мехках доаккхача къаман нах. Экспоната шинна оагӀорахьа ши монумент латт таьрахьаш тӀадолаш «1944» а, «1957» а, гӀалгӀай къам мехках даьккха шуи, къам Кавказе цӀадена шуи белгал а деш. Иззал, 13 шера, гӀалгӀай Ӏо а бига баьхаб Казахехьеи Юкъерча Азеи. ШоллагӀча монумента тӀа хьалбоаллаш бола малх гойт, гӀалгӀай къаман кортамукъалени, шоай мехка цӀадареи, юхадийнадалареи белгало йолаш мо.

Комплекс РФ Художествий ккадемен реестра юкъейихьай, иштта 2002 шера денз Академик А. Сахарова цӀерагӀа йолча музея а юкъара юкъарчен а «Памятник и памятные знаки жертвам репрессий на территории бывшего СССР» яхача каталога юкъеяьккхай. 2005-ча шера бекарга бетта 25-ча дийнахьа ГӀалгӀай Мехка Доалчен № 78 йолча чӀоагӀамца ГӀалгӀай Мехка муниципальни лоадам болча товшхалеи тархьареи тӀехьаленна юкъейихьай.

## ДӀакхухьаш дола вӀашагӀкхетараш
Музейо хӀара шера тархьара лоархӀаме денош лоархӀаш дӀакхухьаш дола вӀашагӀкхетараш:
* Саькура бетта 23-гӀа ди — гӀалгӀай мехках баьха ди
* Маьтсела бетта 18-гӀа ди — къамашта юкъера музеяй ди
* Ардара бетта 30-гӀа ди — политически репрессех байнараш дагалаьца

## Экспозицеш
Мемориала композицен керттера доакъош да:

* ГӀалгӀайчен 1770 шера денз долча паччахьалкхен вахара хетаяь йола аркада;
* ГӀалгӀайчен 1917 шерага кхаччалца долча тӀема тархьара хетаяь йола аркада;
* Кавказа дошлой дивизен сийленг;
* Брестерча гӀапковна тӀеххьара лорадархочун Барханой Уматгирен сийленг;
* Советий Союза Турпал Василий Маргелова сийленг;
* Экспозици «Вагон»;
* Музей-гӀала;
* ТӀема техника;
* ГӀалгӀайчен бокъонна ха ду маьжений байнача болхлой дагалоацама аллея.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен гӀалаш
ОагӀат:Наьсарен товшхал