open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ейна дӀайоалаш латта кепаш

**Ейна дӀайоалаш латта кепаш** *(я)* () — гонахьарча Ӏалама цхьадола фактораш Ӏаткъаш хилар е геттара шоаш кӀезига хилар бахьан долаш ейна дӀаяла кхерам болаш йола биологе кепаш.

ХьалхагӀа наха уйла йицар цу тайпарча хӀамах, шоашта даар, нихь, кхаькхий, иштта кхы а дукха хӀамашца дийнатех пайда эцаш. Нах беба мел беб, базараш йоккхагӀа мел хул наьх хьашташ дукхагӀа а хулаш, оакхарий, баьцовгӀаш хӀалакъеш лийнаб нах. Из бахьане дуккха кепаш ейна дӀаяьннай. Цунах саготаде наха (дукхагӀа Европерча наха) XVI-ча бӀаьшера мара болабеннабац, чарахьал ду моттигаш йоассалуш латталга зийначул тӀехьагӀа. ТӀаккха цу хана доладаьд цхьацца цамогадар (запреташ) юкъе даха. ХӀаьта гӀалгӀаша а, цхьацца кхыдолча къамаша а, дилла кхетадеш хиннад: оакхарашта а баьцовгӀашта а Ӏоткъам бе йиш йоаца ха́наш юкъейоахаш хиннай.

## Белгалдаккхар
Экологи

**Эколо́ги** *(я)* () (хьадаьннад  — Ӏече, фусам +  — «хьехам, Ӏилма» яхача дешаех) — дийнача организмаша шоайлеи шоай Ӏеш долча дунецеи беш болча бувзамех дола Ӏилма. Термин эггара хьалхагӀа юкъеяккхар немций биолог хинна Эрнест Геккель ва 1866-ча шера «Организмай юкъара морфологи» («Generelle Morphologie der Organismen») яхача белхагахьа.

## Белгалдаккхар

## Литература
* *[[Ахатов, Айдар Габдулхаевич|Ахатов А. Г.]]* Экология: Энциклопедический словарь = Akhatov A.G. Ecology. Encyclopaedic Dictionary. — Казань=Kazan: ТКИ, Экополис, 1995. — 368 с. — Тираж 5000 экз. — ISBN 5-298-00600-0.
* *Ахатов А. Г.* Экология и международное право = Ecology & International Law. — М.: АСТ-ПРЕСС, 1996. — 512 с. — Тираж 1000 экз. — ISBN 5-214-00225-4.
* *[[Будыко, Михаил Иванович|Будыко М. И.]]* Глобальная экология. — М., 1972. — 327 с.* Одум Ю. Экология. В 2 т. — М.: Мир, 1986.
* *[[Одум, Юджин|Одум Ю.]]* Основы экологии / Пер. с англ. — М., 1975. — 740 с.
* *Пианка Эрик.* Эволюционная экология. — М.: Мир, 1981. — 399 с.
*
Ларбо

**Ларбо** *(ва/я)* (, ) — къаьстта цаӀ (е дукхагӀа нах) лорабара гӀулакх деш вола саг; е цхьа лоравеш волча сага́ кхерамзле кхоачашъеш йолча службай квалификаци йола болхло.

## Хьажа иштта
* Лорадер
* Хаьхо

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Сервис
ОагӀат:Белха-говзалаш
Ларбой
Ейна дӀаялар

**Ейна дӀаялар** е **Ейна дӀайовлар** *(Вымирание)* — биологе чуи экологе чуи хула  цхьа къаьстта йолча биологе кепах е таксонах лоархӀаш мел дола дийнат е баьцовгӀа укх дунен тӀара дӀайоалаш хилар. Ейна дӀайовлара бахьанаш шин тайпара хила мегаш да: Ӏаламца хьахинна е саго оттадаь.

## Белгалдаккхар
Лорадер

**Лорадер** е **Ха дер** *(ва/я)* () — моллагӀа цхьа хӀама лорадеш вола саг. Массехк тайпара хул:

* моллагӀча гӀарол деш йолча организацен болхло (тӀемацара гӀарол, ведомственни гӀарол, ведомствал арахьа дола гӀарол, частни ха деш йола организаци).
* Вахтёр
* Хаьхо
* Пхьарчо
* Набахтен тӀахьожар
* Ларбо
* Часовой
* Комбо

## Кинош
* 

## Хьажа иштта
* ГӀарол

ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
Дебадалар

**Де́бадалар** *(да)*, е **репроду́кци** *(я)* — ше мо фу шийх хьада́лийтара лаьрхӀа йола ерригача дийнача организмашка дола куц. Цу куцо цахаддаш вахар дӀа-хьа кхачийтар Ӏалашду. Дебадалар шин тайпара хул: '''бесполый''', '''половой'''.

Оагилгех латтача организмай дебадалара бухе латт оагилг екъаялар.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* 

ОагӀат:Юкъара биологи
ОагӀат:Дебадалар
ТӀар

**ТӀа́р** *(ба)*, тӀа́раш *(да)* — кхалсага накха; дегӀа лакхерча хьалхашкарча даькъе йоалла, бер докхадара лаьрхӀа йола шийна чу шурий оӀаш а йоахка маьже. Шинна тӀа́ра тӀа пхелагӀча пӀендараш тӀа нийсса кӀаьд боалл — ареола оал цох. Цу ареолайна юкъе тӀара бухьиг боалл. Цу чура шура араяларца бер Ӏоде ха гаргаеча йолалуш йола лактаци хул.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Накха
ОагӀат:Кхалсаг
Боглус

**Боглус** *(я)* () — организма вахара́ кхерам тӀалоаттабеш дола дестам. Боглус '''кхерамеча''' оагилгех латт. Эпителиальни (цӀекий) '''кхерамеча''' дестамех **цӀийоацар** оал. Дестам '''кхерамза''' хила йиш йолаш а да, боглус мо йоацаш.

ВОЗ-а лаьрхӀачох, 2018-ча шера боглус бахьане лаьттан букъ тӀа 9,6 млн саг веннав, царех 30-60 % дарба де йиш йолаш а хиннав.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Материалы по онкологии от РАН 
* Российский научный центр рентгенорадиологии
* Российский онкологический научный центр имени Н. Н. Блохина
* Противораковое общество России
* Как определяется стадия рака толстой кишки по системе TNM 
* Статистика онкологических заболеваний.
Орц

**Орц** *(да)* () — хьу тӀаяьнна йола босе. Орц дукхагӀа гӀинбухера босе хул.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Рельефа кепаш
УнахцӀено

**УнахцӀено** *(я)* е **магар** *(да)* е **могашал** *(я)* () — син а дегӀий а юкъарлен а хьал маьрша нийсаденна хилар, алхха лазараши айпаши цахилар аьнна а доацаш.

УнахцӀено тохкача Ӏилмаех лоархӀ: диетологи, фармакологи, биологи, эпидемиологи, психологи, психофизиология, психиатри, педиатри, лорала социологи, лорала антропологи, психогигиена, дефектологи, иштта кхыдараш а.

УнахцӀено лораяр — паччахьалкхен функци я. Дерригача дунен тӀа адамлен унахцӀено лораяра болх дӀахьош я Дунен унахцӀено лораяра организаци.

## Белгалдаккхар
КӀо

**КӀо** *(ба)* () — гӀоргӀа Ӏехьача  хьажкӀах деш дола гӀалгӀай даар.

## КӀо бахар
КӀо кийчабергболаш хьажкӀаца цул хьалхагӀа де мел дезачох *«кӀо ба́хар»* оал.

ХьажкӀа кхаьчача, гӀадамаш тӀара из хьа а йоахаш чуэц. Чуийца хьажкӀа бетта чура йоаккх. Бетта чура яьккха хьажкӀа (тӀера «лордаш» Ӏояьха хьажкӀа) йокъаю. Йокъаяь хьажкӀа фуалъйоаккх. ХьажкӀа фуалъяьккхарца цох туми фийгаши хьадувл.
ХьажкӀай фийгаш хьайре Ӏохь. КӀо хьабеш хилча гӀоргӀа Ӏохь из — Ӏохьача оатхалага сов низ ца байташ. ХьажкӀа Ӏохьаш цох жувр хьабоал. Из жувр ловс. Жувр лайсача, чилла хьисапе болча жуврах ишк хьакъаст. **Ишк** яхар жувр лайсача юхе мел йиса́р я. ТӀаккха ишк е́гаю. Ишках е́гаеча хана тӀера яйга тувхараш (тумах йиса хинна хӀамаш)  дӀайолх, хӀаьта дезагӀа дола да́къилгаш (гӀоргӀа аьхьа жувр) кӀалхахьа дус. Из гӀоргӀа Ӏехьа жувр кхехкабича кӀо хьахул. Худар ала йиш яц цох, кӀо мара. КӀо ча́ма́ чӀоагӀа кӀаьда хул.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀай даар
Урдуви Тамареи

**«Урду́ви Тама́ре́и»** () — 1924-ча шера язъяь йола Озанаькъан ИсмаӀалий Салмана поэма. ГӀалгӀайи нохчийи метта хьалхара поэма я. Цу тӀа автора тӀахьехам бу халкъага дӀаяхача замах къовсам лоаттабараи лоаман кхалсага маӀача наха нийсса бокъонаш хилийтараи.

## Поэмах лаьца
Цу поэмах лаьца Нохч-ГӀалгӀай университета доцент волча В.Б.Корзуна яьздаьд: «20-гӀча шерашка кепа теха араяьннача произведенешта юкъе къаьстта белггала я Озанаькъан Салмана «Урдуви Тамареи» яха поэма. Цо тешал ду кердача советий заман хьалашка, ший безам хуле, гӀалгӀай Ӏадаташца лоаттабеча къовсаме котъяла тарлу кхалсаг». 

«Урдуви Тамареи» яхача поэмас шийна йоагӀаш йола моттиг  яккхай гӀалгӀай литературе. Поэма тӀа дувцаш дола хӀамаш дуккхаза нийсденна хиннад гӀалгӀай халкъа вахаре. Ха  дӀа мел йода хувцалуш хьаденад гӀалгӀай къаман вахар. Хувцалуш хьаденад из мехкарий а. Цудухьа 1958 шера кердаяккха хиннай из автора а. Фатем яхаш хинна поэма турпалхочун цӀи Марем, аьнна хийцай автора.

Озанаькъан Салмана язъяь «Урдуви Тамареи» яха поэма нохчий а гӀалгӀай а литературе эггара хьалхара хилара тешал ду нохч-гӀалгӀай литератораша. Йоазонхочун Пхьилекъонгий Махьмад-СаӀида 50 шу дизара хетаяьча юбилее белгалдеш дувцар. Масала, нохчий йоазонхочо Суланаькъан Мамеда яьхад: «Фу бахьан белгалву аз Озанаькъан Салман? Нохчийи гӀалгӀайи йоазонхоех эггара хьалха цо поэма язъяь хиларах». ХӀаьта Нохч-ГӀалгӀай Университета литература кафедра доцент хиннача В.Б.Корзуна яьхад: «Озанаькъан Салмана «Урдуви Тамареи» яха поэма Нохч-ГӀалгӀай литературе гучаянна хьалхара произведени  я».

«ГӀалгӀай хьалхара сюжетни поэма язъяр Озанаькъан Салман ва. Цун цӀи «Урдуви Тамареи» яр. Цу тӀа бувц гӀалгӀай кхалсаг дӀа яхача заман тӀехьадисача гӀулакхех мукъаяларах бола никъ». Из йоазув даьд профессора Дахкилганаькъан Абдурахьмана ИбрахӀима «ГӀалгӀай литература» яхача 9-гӀча класса Ӏаморга тӀа.

## Белгалдаккхар
Оахаранаькъан Чхьагӏий Рашид-Бек

**Оахарганаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек** () — Даькъастен къамашта юкъера хьалхара гӀаттархо; Таджикистана *«Авиаце пионер»*; ГӀалгӀайчен хьалхара фекемахо. Къаьстта хьожадар долча авиаординга юкъе волаш, тӀемахочун декхар кхоачашдеш веннав.

## Биографи

### ТӀем тӀа вахалехьа
Ваьв 1893-ча шера Фуртовге. ЦӀийх гӀалгӀа вар: цун да цӀихеза гӀалгӀай къам тохкаш хинна Ӏилманхо Оахаранаькъан ЧхьагӀа хиннав, хӀаьта нана Байсара Мочкъий йоӀ Ӏашат хиннай. Гимназе деша ваьгӀав, тӀаккха цул тӀехьагӀа 1914-ча шера Каьлакера тӀеман дешарче яьккхай.

### Хьалхара Дунен тӀом
Хьалхара Дунен тӀема тӀа дакъа лоацаш «Илья Муромец» яхача Россе императора тӀеман-фе флота (РИВВФ) авиадивизиона. Цу дивизиона́ юкъе йодаш хиннад бомбаш етта 10 фекема. Цар керттерча декхарех хиннад немций бӀун  (коммуникацеш, ларамаш, иш. дӀ.) бомбаш етташ Эрсечен авиаце тӀеман операцешка да́къалацар.

### ШоллагӀа дунен тӀом
1942 шера январь 30 дийнахьа Рашид-Бек хьалха а волаш арадаьннача кхаь фекема́ зенитни герз дийта́ хиннад. Ши кема чудежад немцаша цу юкъа дӀалаьцача лаьтта. 1944 шера Ленинграда область немцашкара юхаяккхачул тӀехьагӀа корадаьд чудожадаь хинна фекемаш. ГӀаттархой дегӀамех диса́р (Оахаранаькъан Рашид-Бека дегӀ а) Арбузово яхача юрта йисте сийдеш дӀаделла хиннад.

## ЦӀагӀара нах
* Да — Элмарзий ЧхьагӀа (1850—1914), россе Ӏилманхо, гӀалгӀай этнограф, юрист.
* Воша — Руслан, милице болхло хиннав, балха волаш вийнав.
* ВоӀ — Хьажа, ГӀаьбартой-Малкхарой паччахьалкхен университета лорий факультета декан.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* *Ларенок А. П., Гладкий В. А., Блашкевич В. М.* Крыльям Таджикистана — 70. — Душанбе, 1994. — C. 16-17.
* Ахриев Рашид-бек Чахович // vainah.info

ОагӀат:Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀема фекемахой
ОагӀат:ГӀалгӀай тӀемахой
Баскин-Роббинс

**Баскин-Роббинс** - калыккуспо кафе сьӧлтэт-мороженый. Шаерамы 30-лэсь трос мурт со кезьыт дунне франшиза. 2800 герӟаськом объектысь базироваться 5800 штатын. Сюрес лэсьтон предприятие кылдытэмын вал 1953-тӥ аре мороженой слияние кык соослы нимаз Бертын Баскин но Роббинс Ирв, кудӥз луись вар. - Озь, нимаз предприятиос мороженой поттон кык кузя слияние нимаське Burt’s Ice Cream Shop но Ice Snowbird Cream. Со вакытлэн шӧмыз 21 snowbird мороженой басьтыса, выль но выль кадь со ушъя.

## Мукет сайт
*официальной сайт
Къамашта юкъера фонетикай алапата таблица (ингалсий мотт)

**[[МФА|Къамашта юкъера фонетикай алапатах]]** ингалсий-америкай оазаш дӀаалар белгалдаьккхад.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Фонетика а фонологи а метташка гӀолла
ОагӀат:Ингалсий мотт
ОагӀат:Къамашта юкъера фонетикай алапата таблицаш
Матенаькъан Хьасана Ахьмад

**Мате́наькъан Хьаса́на А́хьмад** () — физик-Ӏилманхо, гӀалгӀашта юкъера хьалхара физика-математикай Ӏилман доктор. Россе Ӏалама Ӏилмай академен академик. ГӀалгӀай паччахьалкхен университета «Юкъара физика» яхача кафедран кулгалхо а, иштта М. Д. Миллионщикова цӀерагӀа йолча Шолжа-ГӀалий тӀарча паччахьалкхен мехкадаьттан университета «Физика» кафедран профессор а ва.

## Вахара сурт оттадар
Ваьв 1948 шера наджгоанцхой бетта 25 дийнахьа Алма-Ате. Юкъера школа дошо ла́гпилг йоаккхаш чакхъяьккхай. 1966-ча шера СССР радионизъоамалах низъоамала пхьар хиннав, иштта СССР футболах низъоамала пхьара кандидат а хиннав. Цу шера деша эттав Москоарча паччахьалкхен университета механика-математикай факультете.

Ший Ӏилмаца болх беча юкъа Матенаькъан Ахьмада 5 физика-математикай Ӏилман кандидат арахийцав. 270 совгӀа Ӏилман болх язбаьб Ахьмада.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* *Хусейн Таргимов.* Физик Ахмет Матиев избран академиком Российской Академии естественных наук // «ГӀалгӀайче», Лайчилла 18, 2017

ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой
ОагӀат:Хьарпхой
ОагӀат:Матенаькъан
Матенаькъан (нах)

**[[Матенаькъан]]** цӀихеза нах:

* Матенаькъан Хьасана Ахьмад
* Матенаькъан Ӏаббаса Ильяс
* Матенаькъан Ӏумара Ӏаббас

*
Матенаькъан

**Мате́наькъан** () — ГӀалгӀай тайпанцӀи, Хьарпхой а Обанхой а тайпий никъ хила йиш йолаш ба.

## Хьажа иштта
Матенаькъан тайпанцӀи йола цӀихеза нах

## Белгалдаккхар

*
Коазой

**Коа́зой** — гӀалгӀай тайпа. Коазой хьабаьнна моттиг лоамара Каьзи яха юрт я, цу тӀара йоагӀа Коазой цӀи а. Тайпа доладаьр ТӀаргамара хьаваьнна Аьрзи яхаш цӀи йола саг хиннав.

## Тархьар

### Тайпа доладалар
Тайпа доладаь ЖогӀасткъий Аьрзи ТӀаргамара хиннав. Цкъа жа доажадеш наб котаяьнна, Аьрзе жа наьха макха кха́шка даьнна хиннад, кхай даьна зе деш. Кхай да́ чура а ваьнна Аьрзена тӀакхийтта хиннав, лета́ча Аьрзе из вийнав. Цига пхьа а хьерча́ дӀаваха вийза́в цун.

Ший ноанахой хиннача Къоастошка хьулалуш хиннав Аьрзи. Къесте бехка́ хьаайттаб ТӀаргамхой чӀир лехаргйолаш шоай маьри хьава́ аьнна. Къоастоша «Из тха хьаьша ва» аьнна хиннад, «Ӏуйрана оаха из дӀанакъаваьккхача, шоашта лой, шоай пхьа лехаргба оаш» аьннад цар. ХӀаьта Къоастоша лийрхӀа́р кхыдар хиннад: бусса хьадалчий дӀа-хьа бахийта́ шоай тайпан нах тӀа а бийха́ духьаллатта кийчбеннаб уж. Ӏуйрана ТӀаргамхой хьатӀабехкача, Къоастоша аьннад: «Ер тха йиший-воӀ ва, цул совгӀа тха хьаша а ва ер. Оаха из шоана лургвац. Шо тӀахьадде, тхо юхалата кийча да шоана». Цига хӀама кега ца де аьнна, ТӀаргамхоша шоай пхьа тӀехьатеттаб, тӀехьагӀа ле́харгболаш.

Къесте Аьрзи 7 шера ваьхав. Къоастой тайпана хьалха лаьтта́чо «Тхоца дӀаӀе, сай ялх воӀа лурра лургда аз хьона а» аьнна аьнна хиннад цунга. ХӀаьта вокхо «Со Ӏей, са еррига тӀехье хьаийца я яхаргда. Сайга гӀолла ваьхача тол сона» аьннад. Из аьнна Къоастоех дӀакъаьстав из. Цхьан юкъа́ хьагӀарашка бийсаш йоахаш лийначул тӀехьагӀа, ЦӀелийлоаманна кӀала моттиг къоастаяь хиннай цо шийна, цхьабакъда из Саьлгхой доалахьа хиннай. Аьрзе шийна безабенна лоаман бухь шийга хьабохка аьнна хиннад. Вокхар, кхы дукха уйла а а ца еш, бехкаб цунга лоаман бухь. ТӀаккха Аьрзи ше бухь ийцача лоаман босе, Чулхи берда тӀа гӀала йотта волавеннав.

Бехка саьлгхой хьаайттаб раьза боацаш: «Тха мехка гӀала йотта хьона бокъо еннар малав?» аьнна. «Ер лаьтта са да, — *аьннад Аьрзе*, — аз шугара лоаман бухь ийцаб, хӀаьта бухь са бале, беррига лоам а са ба». Аьлча, дийцача хӀама цахилча, Саьлгахоша дов даьд Аьрзена из цу меттера эккхаве гӀерташ. ХӀаьта Аьрзи духьаллаьттав, дӀацаводаш, дов юха деш. Юххера кхеле бахаб уж. Кхело Аьрзи бакъваьв:

Аьрзе ший гӀала хьал а етта, гуржий йоӀ йода а яь, ший тайпа доладаь ва́ха хайнав.

Аьрзи ва́ха Ӏохайнав цу метте. Цо Ӏойиллача юртан цӀи [Каьзи] тиллай. Цо бухь ийца [ЦӀелийлоам хӀанз а Коазойлоам оалаш, цӀи йоаккхаш ба. «Коазой» яха тайпан цӀи Каьзи юртан цӀерах хьаяьннай. ХӀаьта «Каьзи» яхалга фу яхалга да тахан ховш дац.
Аьрзе ГуржегӀара йодаяь саг йоалаяьй. Цо ялх воӀ ваьв Аьрзена.

### Цул тӀехьагӀа
ГӀалгӀай шаьрача ӀокӀалбувлача хана дукха Коазой а ӀокӀалбаьннаб. Уж бах Ӏохайшаб Онгушта, ТӀой-Юрта, Наьсар-Керта, Яндаре. 1860 шера Онгушт йохаяьчул тӀехьагӀа, Онгуштара Коазой цаӀаш ТӀой-Юрта ба́ха Ӏохайшаб, вожаш Каьзе юхабахаб. Советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа, Каьзера дукхагӀбола Коазой Онгушта юхабаьхкаб. ХӀаьта цхьабараш Каьзе а Ӏийнаб ба́ха:
Каьзе 1944 шера гӀалгӀай СибарегӀа бахийталца нах баьхаб.

## Хьажа иштта
* Коазой тайпах бола цӀихеза нах

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## ТӀатовжамаш
*
Йовлой (нах)

**[[Йовлой]]** тайпан цӀихеза нах:

* Йовлой Ӏаьржбаьре Берд (1888—1952) — спортсмен, кӀалтохаргах лоташвар. ГӀалгӀай политикайи юкъареи болхло. *«Кавказа Лом»* аьнна цӀи йоахаш хиннав.
* Йовлой Ахьмада Рая (1945—2015) — гӀалгай мукъамхо, иллиалархо, хореограф; ГӀалгӀайчен къаман артист, Россе Федерацен артиста балха дукха дика хӀамаш карагӀдийна артист.
* Йовлой Билана Берс (1978) — гӀалгӀай йоазонхо, ПТРК директор
* Йовлой Къамбулата Башир (1966—2019) — ГӀалгӀайчен боксах дукха дика хӀамаш карагӀдийна тренер.
* Йовлой Шахьбота Сулумбик (1937—2008) — бусулба дийша саг. ГӀалгӀай Мехка хьалхара муфти.
* Йовлой Гилане Муса — лоӀамеча кӀалтохарга бугӀа.

*
ХьажкӀа

**ХьажкӀа** (, ;  L. ssp. *mays* е ) — цхьан шера даха баьца культурни баьцовгӀа. Ялата баьций дезала чура ХьажкӀа яхача ваьра викал. ХьажкӀах жувр а кӀо а боах.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Маькха ялатий культураш
ОагӀат:Ялата баьцаш
ОагӀат:Модельни организмаш
ОагӀат:Тропикашкара юртбоахам
ОагӀат:Кхачан баьцовгӀаш
ОагӀат:Дарбан баьцовгӀаш
*
1979 шу

Ер шу «Дунен берий ди» аьнна кхайкадаь хиннад Цхьанкхийттача къамай организаце.

## Белгалдаккхар
ГӀомара аре

**ГӀомара аре** — дукхагӀа гӀум улаш йола яьсса аре.

Лаьтта дукханахьа я гӀомара аренаш, царех эггара цӀихеза, эггара йоккхагӀа я африкерча гӀаран деррига гӀинбухера да́къа дӀалоацаш йола Сахьаре.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Географи
ТӀоговзанча

**ТӀого́взанча** (, ) — хӀама (гӀишлош) хьалйотташ вола болхло; кхераца (иштта кхерах хьаяь кхыйолча материалаца) хӀама хьалйотта ховш вола говзанча. Тахан гӀалгӀаша иштта леладу **[[гӀишлонхо]]** *()* яха дош а.

Тайп-тайпара гӀишлош йоттара гӀулакх массахана а даьржа а эшаш а хиннад Кавказе, юкъерча бӀаьшерашка масала чӀоагӀа даьржад гӀалаши вӀовнаши йоттар. Цу хана чухьа геттара цӀихеза хиннаб къаьстта гӀалгӀай тӀоговзанчаш. Царех ба, масала:
#Аьрзера Янд;
#Фуртовгера Оахарганаькъан Дугои, Лаьнанаькъан Дации Чуранаькъан Хазбии;
#Барханера Барханой Баки;
#Хьулера Дударанаькъан Ерда;
#Йовлера Йовлой Арсамак;
#Хаьнера Хоаной Хинг;
#ТӀаргамара Аьлданаькъан Таьт-Боткъа.

Хьалйоттара говзал лелаеш бӀарчча тайпаш а хиннад. Царех лоархӀаш хиннаб, масала, Лакхереи, Юкъереи Лохереи Озигара Баркинхой. ГӀалгӀай тӀоговзанчаш арахьа а бовзаш хиннаб, ГӀалгӀайчен доазол дехьа — Нохчийи, ХӀирийи, Гуржийи мехкашка. Цига дӀабехаш хиннаб уж чоалхане гӀалаши вӀовнаши йоттар духьа.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 
* 

ОагӀат:ТӀоговзанча
Эстехье

**Эстиче** ( , ), официальни цӀи — **Эстий Респу́блика** () — ГӀинбухерча Европера паччахьалкхе, Балтий форда малхбоалерча берда тӀа улл. Эстиченна гонахьа Суомий форда ган а Рижски форда-ган а хиш да. Эстичен паччахьалкхен гӀай малхбоалехьа Россе Федерацеца да (из гӀай 324 км дӀаьха да), зӀилбухехьа — Латойченца да (333 км). ГӀинбухехьа Суомий форда гана тӀагӀолла форда гӀай дода Суомий мехкаца. ГӀинбухехьара а Малхбузехьара а Балти-форда хиш да. НанагӀала — Таллин я.

Эстиче ООН доакъашхо я 1991 шера тов бетта 17 дийнахьа денз, Европа союзе я 2004 шера маьтсела 1 дийнахьа денз, НАТО чу я 2004 шера маьтсела 29 дийнахьа денз, ОЭСР чу — 2010 шера оагӀой бетта 9 дийнахьа денз. Иштта Евро­пан Сове­та юкъе а я (1993), Шенгенски зона а Еврозона а юкъейодаш я.

Паччахьалкхен кортамукъале кхайкаяьй 1918 шера саькура бетта 24-ча дийнахьа.

Паччахьалкхен мотт — эстий ба. Лелаш дола ахча — ев­ро да.

## Белгалдаккхар
Байтмал

**Байтмал** *(я)* — харцо лелаяр е чӀоагӀа зулам дар бахьан долаш бӀарчча ваьр мехкара арадоаккхаш деш дола таӀазар.

ГӀайгӀа, сагото, хало, къахьо, иштта цу тайпара кхы а хоаламаш белгалдоаккхаш гӀалгӀаша лелаеча каламех я *«[[Байтмал-яӀ]]»* яхар.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ТаӀазар
ГӀалгӀай Мехка Конституцен ди

**ГӀалгӀай Мехка Конституцен ди** ― Конституци тӀаэцар бахьан долаш Саькур 27 дийнахьа ГӀалгӀай Мехка дездеш дола цӀай.

## Белгалдаккхар
Фоамар

**Фоамар** *(я)* (, ) — хоза хьадж. Хьаджах цу тайпара цӀи яккхаро хьагойт из хоаялча тоам хулаш хилар. Фоамаро дика уйлаш дагатувсийта мег (сатем, корзагӀвалар, мецавалар), цунца цхьана из кхийттача дегӀацара белгалонаш а хул: кӀоаргагӀа садахар, цкъаза пхаьнашкара Ӏоткъам лохабалар,  хоза хьадж йоагӀача хӀамаша дегӀа пхьидаш мелъялийта а мег, уж дукха чуэцаш хилча.

Хьадж хоза хетар е цахетар хӀара саго ше-шийна оттаду, сага поалхамца дувзаденна да из. 
Иштта фегахьа фоамар яйта хӀама мел дукха я хьежжа а хул — цхьайола хӀамаш (хьокхама, индол) дегаза е хоза хеташ хила йиш я фега цун дукхал ай мел лу. Инсанин тӏехь болу уьш гӏалати бола хӏумнаш бахьна долу химически субстанцеш вайн, хӏинца хуьлу олеинан кислота, линолеван кислота, мочевина, лактат, электролитеш, стероидан хӏоттамаш а, кхин а хӏумнаш.

## Зизай фоамар
ДукхагӀча даькъе зизай фоамар дургал хьахиларца ювзаенна я нокхараштеи кхыча зиза дузача садоаллача хӀамаштеи дикагӀа хоалургйолаш, зувргйолаш.

## Хьажа иштта
* Хьадж
* Парфюмери
* Ароматерапи
* Феромонаш

## ТӀатовжамаш
* 
* 
* Ароматы, ароматы… — Тема с крупными цитатами о запахах и духах на форуме «Большая Научная Библиотека > Для наших женщин > Мадамский клуб»

ОагӀат:Хьадж
ПӀаьраска

**ПӀаьраска** () — ераннеи шоаттаннеи юкъе дола кӀиран ди. ISO 8601 стандартаца оттадьчох кӀиран пхелагӀа ди лоархӀаш да.

## Дош хьадалар
ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа лаьттача кӀирагахьа пӀаьрасках *пхера* яхад. ХӀаьта *пӀаьрска* тӀаийца дош да. ПӀаьраска ден цӀи хьаяьннай  *[параскеви]* яхача дешах, хӀаьта из ше хьадаьннад  дешах.

## Хьажа иштта
* **[[Шу]]**
* **[[Бутт]]**
* **[[КӀира]]**
* **[[Ди]]**

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:КӀиран денош
Ушкорт

**Ушкорт**  — ГӀалгӀайче Шолжа шахьарара лоаман корт.  Форда тӀехе тӀара лакхал 1633 метр я. 

Йисте яда юрташ: Оалками Мужечеи.
## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Ушалкомар

**Ушалкомар** (, ) — Вересковые яхача дезала чура баьцовгӀа. Ушалкомарий мел йолча кепай комараш яа мегаргйолаш я.

## Белгалдаккхар
Ацетилсалицила цӀалх

**Ацетилсалицила цӀалх** *(я)* (, ), вешта аьлча **аспири́н** — анальгези еш а (лазар дужадеш), йӀовхал южаеш а, хьув южаеш а йола молха. Цул совгӀа аспирин тромбоциташта циклооксигеназа хилар юхатохаш йола молха я (антикоагулянташца тувла ма е).

## Белгалдаккхар
ЙоргӀа

**ЙоргӀа** *(я)* () — когаш цхьан оагӀорахьа Ӏоувттадеш йодача говрий болар.

## Хьажа иштта
* ГӀа
* Йоалинг
* Йорт

## Белгалдаккхар
Супа йоазонаш

Бусалба дингахьа **Супа йоазонаш** да — Товрати, Инжили, Забури, КъорӀаи, ИбрахӀима тептараши, Мусай тептараши. ХӀара бусалба саг уж АллахӀагара хиларах догтийша хила веза, царех хувцанза хьакхаьчар КъорӀа мара доацалга тӀаэцаш.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Товрат
Бутт (маӀанаш)

* Бутт *(ба)* — ха йистара боарам; шера да́къа, масала, григоре ханорга чу шийтта бутт ба.
* Бутт *(ба)* — Лаьттан Ӏаламца хьахинна новкъар
* Бутт — хьажкӀай фийгаш доахкача тума гонахьа хьахула лордаш.
Тептар

**Тептар** *(да)* (хьадаьннад  — *тетрадь* яхачох, ) — хан-ханнахьа зарба тохаш арахецар.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Тептараш
Доккха цӀирцӀир

**Доккха цӀирцӀир** (, ) — чӀоагӀа даьржа oалхазар да. Ӏилман классификацега диллача, «Доккха цӀирцӀир» яхар биологе кеп я. Из юкъедод «ЦӀирцӀираш» яхача ваьраи, хӀаьта дӀахо, цу ваьрах долча кхыча кепашца цхьана «ЦӀирцӀира» яхача дезала́и.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Ботт

**Ботт** *(ба)*, **бетташ** *(да)* ( хьадаьннад  яхачох) — тайп-тайпара хӀамаш лелаю аксессуар, чехол е ногӀар йола кӀопилг.

Сен духьа лелаю хьажжа: бӀаргсаьнаш леладу ботт хул, еза хӀамаш лелаю ботт хул, кагий ахча леладу ботт хул, перо бола шаькъарг лелабу ботт хул, дӀоагӀаш леладу ботт хул, фотоаппарат лелаю ботт хул, иштта кхы а.

Бетташ маьхалах деш хул, пластиках деш хул, цӀеках деш хул, иштта кхы а.

Чухьанахьа бетташ кӀаьда материал долаш хул — замша, велюр, даьри е цӀока.

## Литература
*
Мохктохкархо

**Мохктохкархо** *(ва/я)*  () — мохк тахкарах воалла саг. Вешта аьлча, моллагӀча цхьан моттигах хоам гулбеш, тохкаш къахьега саг.
## Белгалдаккхар
Хоамбоаржабархо

**Хоамбаржабархо**, е **журналист** () — ший гӀулакха́ е баьржача хоама гӀирса редакце чу дӀачулургболаш хоам гулбеш, кхоллаш, тоабеш, кийчбеш вола литература болхло.

## Хоамбоаржабархочун бокъонаши декхараши
Хоамбоаржабархой дукха бокъонаши декхараши да. Уж дерригаш белгалдаьха да пресса а, радио а, телевидене а дер нийса хулийташ долча законашка.

### Хоамбоаржабархочун бокъонаш
* лоӀаме (мукъа бола) хоам лахари, из хьаэцари, цунах пайда эцари, из дӀабилла улбари, боаржабари (кепатохар). 
* паччахьалкхен Ӏаьдала маьженашка а, меттигерча шедоалдара маьженашка а, иштта предприятешка а, организацешка а, учрежденешка а ахари, цигарча хьакимашка тӀаийца́ хила йиш йолаш хилари;
* законо могадеш долча техникай гӀирсех пайда а эцаш, къувла ца дезаш йоазонаш де йиш хилар, ;
* статистикай, архивий, библиотекай, музеяй дарашка атта тӀакхача йиш хилар;
* тӀакха́чара́ бийла болча хоамага кхача хьалхале хилар;
* официальнича каьхаташка кхоачаш маьхаза хоаттамаш () де йиш хилар;
* редакцера удостоверени е баьржача хоама гӀирса кепаеттача моттигера из хилар бакъдеш дола моллагӀа каьхат дӀахьокхарца чрезвичайни хьал дӀакхайкадаь йолча Ӏалам корзагӀдаьннача метте а, катастрофаш а, авареш а хиннача метте а, бӀынашка а кхыча гулламашка а хила йиш хилар;
* хьакхаьча дола хоамаш бакъ да-дац тохкаргдолаш говзанчашка кхайкар;
* шоаш кийчдаь дола балхаш шоай цӀераца, харццӀераца е цӀи ца йоаккхаш доаржаде йиш хилар;
* редакце тоадаьчул тӀехьагӀа хоамбоаржабархочун уйлашта духьале йолаш хӀама хилча, ший цӀи йоакххаг материал кепаторах ва́ла йиш хилар;
* язъяр малав ца хайтара́и, хьасташ гуча ца бахара́и бокъо хилар, нагахьа санна кхело оттадарца уж къайленаш на́халъяьха́ еце.

### Хоамбоаржабархочун декхараш
* кепатоха Ӏобулаш бола хоам объективни а бакъ а хилар;
* хьакхаьча хоам тайп-тайпарча хьасташка тахкар;
* саг сийзваккха (кӀезигве) мегаш дола хӀама яздарах е къодамаш дарах лоравалар;
* долчунца вӀашка ца доагӀа дешаш бакъъяь йолча факташца харц йолга дӀагойта;
* шоай авторствох е авторствой къайленах хоам луш болча наьха дехараш чакхдаккхар;
* тоадархочо (керттерча тоадархочо) тӀадиллар кхоачаш ца деш дитар, нагахьа санна из  духьале а еш мара хьаделуш деце;
* тоадархочун (редакце) удостоверени е кепаеттача боаржабеча хоама гӀирсашта ше тӀаязвеш дола кхыдола каьхат дӀахьокхар а, ше малав дӀаалар а;
* шоашта пайда бар духьа (коммерцен Ӏалашо йолаш) продукт е  еш болчарех рекламай хоам боаржа ца бар (цун цӀай, бувзама телефон, банка чот).

## ЦӀайнаши дагалоацама деноши
* Хоамбоаржабархочун ди (Украина)
* Шоай болх кхоачашбеш байнача хоамбоаржабархой дагалоацама ди.

## Хьажа иштта
* Хоамбоаржабар
* Фега гӀолла дола хоамбоаржабар
* ТӀеман корреспондент
* Къамашта юкъера хоамбоаржабархой организаци

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Fowler, Nathaniel Clark. (1913). ''The Handbook of Journalism: All about Newspaper Work.--Facts and Information of Vital Moment to the Journalist and to All who Would Enter this Calling.'' New York: Sully and Kleinteich.

ОагӀат:Медиапрофессии
Къарший

**Къарший** (, ) — Даькъастара тюркий къам; Къарше-Черсийчен хьалха денз даьха къам, Ӏеш дукхагӀа цун лоамани лоамашта гарга дадача лаьтташкеи ба ГӀобанхин, Теберда, Подкумок, Малка, Джегута, Доккхаи ЗӀамигеи Зеленчук, Большая Лаба, Уруп яхача хиний атагӀенашта йисте. 

Йоккхача европеоидни раса Кавкасионски антропологе тайпах лоархӀ. Тюркий меттаех бола къарший-малкхарой мотт бувц.

## Хьажа иштта
* Малкхарой
* Къарший жена фу
* Къарший говрий фу
* Къарший байракх
* Тюркий
* Аьлбоарз

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* *Безугольный А. Ю., Бугай Н. Ф., Кринко Е. Ф.* Горцы Северного Кавказа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.: проблемы истории, историографии и источниковедения. — Москва: Центрполиграф, 2012. — С. 336. — 480 с. — ISBN 978-5-227-03570-7.
* 
* 
* 
* 
* Казиев Шапи, Карпеев Игорь. Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.
* Мизиев И. М., Джуртубаев М. Ч. История Карачаево-Балкарского народа с древнейших времен до присоединения к России. Духовная культура Карачаево-Балкарского народа . — Нальчик : Эльбрус. — 1994. — 216 с.
* Алиева С. К. Помощь тыла фронту в годы Великой Отечественной войны. Карачаевск. Изд. КЧГПУ. 2002. С. 11-12.
* Койчуев А. Д. Карачаевская автономная область в годы Великой Отечественной войны. Ростов-на-Дону. Изд. РГПУ.1998. С.305.
* Койчуев А. Д. В годы Великой Отечественной войны сражались отважно, спасали евреев, детей и взрослых, но это не считали за подвиг // Евразийский Научный Журнал. — № 6. — 2019.
* Алиев У. Д. Прошлое карачаевцев. Название Карачай. Образование Карачая. 1927 г.

## ТӀатовжамаш

* Сайт о Карачае и карачаевцах 
* Сайт о карачаево-балкарском народе

ОагӀат:Кавказа къамаш
ОагӀат:Народы России
ОагӀат:Депортированные народы
ОагӀат:Тюркий къамаш
ОагӀат:Карачаево-Черкесия
ОагӀат:Къарший
Жуккарг (маӀанаш)

**Жуккарг** — массехк маӀан дола термин:

* **[[жуккарг]]** *(я)* — эггара дукхагӀа модз а дуаш, нокхарий аьла *(пчеломатка)* пхаьръяр (пхоара хилийтар) керттера декхар а долаш бола борша нокхармоза ().
* **[[жуккарг (саг)|жуккарг]]** *(ва)* — нах белабе а царга сакъердийта а декхар дола артист ().
* кхы а **«жуккарг»** оал → дер дайна лелача сагахи, наьх ахчах вахача сагахи, дукха сетта а сетташ, басарий дувхар а леладеча маӀача сагахи.
Шондонг

**Шондонг** () — дунен тӀа эггара йоккхагӀа йола хьагӀар. Вьетнаме йоалл из, Фонгня-Кебанг яхача къаман парке. 2009 шера бекарга бетта британерча спелеологашта кораяь хиннай из. ХьагӀара чу лаьтта кӀалхара хий да додаш. Цхьайолча моттигашка 200 метр лакхеи 150 метр шереи хул из хьагӀар. Шондонга юкъара оахам 38,5 млн м³ ба. Маьлха сердал кхетача цхьайолча моттигашка буц а гаьнаш а йоахк цу хьагӀара чу.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Скрытый мир крупнейшей в мире пещеры сняли с помощью дрона. Видео
* Внутри самой большой в мире пещеры Шондонг. Фоторепортаж
* В крупнейшей пещере в мире можно летать на самолете // МК, 24.01.2011
* World’s Biggest Cave Found in Vietnam, National Geographic, 2009
* Mark Jenkins, Conquering an Infinite Cave. There’s a jungle inside Vietnam’s mammoth cavern. A skyscraper could fit too. And the end is out of sight. // National Geographic, Jan 2011
Курай таьӀа моттиг

**Курай таьӀа моттиг** *(я)* — малхбузера  дукъаца, гӀинбухера Йоккхача Кавказаца, зӀилбухера ЗӀамигача Кавказаца доазув теха а йола, малхбоалехьа Къаспий фордагахьа чукхийтта а дола лаьтта.
БугӀа

**БугӀа** (; ) —  барг-шолха а долча муӀаш-хара а долча дакхадийнатий систематически тоаба. Карарча хана Ӏилмангахьа бугӀаш триба яхача таксономически рангах а лоархӀаш Bovinae (БугӀий) яхача кӀалдезала юкъеяьхай. ХьалхагӀа цу Bovinae яхача кӀалдезала викалаш бугӀаш мара яцар, амма керда генетически тохкамаш даьчул тӀехьагӀа царна юкъейихьай винтороги антилопаш а.

«БугӀаш» яхаш наха дукхагӀа йовзаш яраш **[[Домашний бык|коа тӀара бугӀаш]]** я. Цхьабакъда Ӏилмангахьа бугӀи бӀарчча классификаци я массайта ваьраши кепаши чулоацаш.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:БугӀаш
Ера

**Е́ра** *(да)* (, ) — кхаьраннеи пӀаьраскаи юкъе дола кӀиран ди.

ISO 8601 стандартаца оттадьчох кӀиран диълагӀа ди лоархӀаш да.

## Дош хьадалар
Дош геттара кӀоарга овла болаш да. ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа лаьттача кӀирагахьара доагӀа *ера* яхар, бакъда иштта Коазой Ӏийсас хьаяхачох, ерача денах *еринг* яхад. Мичча тайпара дале а, дош, хьагучох, 4 (''йиъ'') яхача дагаргах хьадаьннад.

## ГӀалгӀай кицаш
* Ера ди — сайрен хьоашолга уха

## Хьажа иштта
* **[[Бутт]]**
* **[[КӀира]]**
* **[[Шу]]**
* **[[Ди-бийса|Ди]]**

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:КӀиран денош
Идал-Пхье

**Идал-Пхье** *(я)* () — Эрсечен зӀилбухе-малхбоалехьара пхье. Идал-Пхьен областа административни юкъ я Идал-Пхье. Турпал-пхье аьнна лоархӀаш я. Идал-Пхье 1 004 763 саг ва вахаш.

## Белгалдаккхар
Вешкаранаькъан (нах)

**[[Вешкаранаькъан]]** ()
* Вешкаранаькъан Султана Мухьмад — цӀихеза гӀалгӀай оазархо. 
* Вешкаранаькъан Хьажбийкара Яхьъя — лорий Ӏилмай доктор, лор-офтальмолог.
* Вешкаранаькъан Хьажбийкара Султан — Новосибирска паччахьалкхен аграрни университета «Ботаника и ландшафтная архитектура» яхача кафедрай кулгалхо.
Вешкаранаькъан Хьажбийкара Яхьья

**Вешкаранаькъан Хьажбийкара Яхьья** ( — лорий Ӏилмай доктор, лор-офтальмолог (бӀаргий лор).

## Вахара сурт оттадар
Ваьв 1953 шера. 1980 шера ЦӀеча Эскара цӀерагӀа йолча Къобана лорий института дарбан факультет яьккхай, дарбан гӀулакха белха-говзал йолаш. 1980 шера денз 1988 шерага кхаччалца Нохч-ГӀалгӀай АССР Наьсарен шахьара поликлинике лор-офтальмолог волаш болх баьб. 1988—1990 шерашка Пирогова цӀерагӀа йолча 2а Ленина ордена Московера паччахьалкхен лорий института (МОЛГМИ) клинически ординатура чакхйоаккх бӀаргий лазарий кафедре. 1991—1993 шерашка ГӀалгӀай мехка клинически дарбанче офтальмологе ралса кулгалхо волаш хул. 1993—1994 шерашка Наьсарен шахьара поликлинике керттера лор волаш къахьийгад.

1994 шера денз 1996 шерага кхаччалца ГӀалгӀай мехка цӀий дӀа-хьа дувттача станце керттера лор хиннав. 1996 шера денз 2000 шера Маьцхали беттага юха а ГӀалгӀай мехка клинически дарбанчен офтальмологе ралса кулгалхо оттаваьв. 2000 шера Муттхьал бетта Ростова Паччахьалкхен Лорий Университета (РГМУ) бӀаргий лазарий кафедре «Йийла глаукома хилча лазерни трабекулопластикай профилактика» яха тема йолаш кандидатий диссертаци лоръю. 2000 шера Михий бетта денз 2002 шера Чантарага кхаччалца ФУВ РГМУ бӀаргий лазарий кафедре ассистент хиннав. 2002 шера Чантарагара денз 2007 шерага кхаччалца цу кафедрай доцент хиннав, тӀаккха дӀахо — кафедрай профессор.

Кафедре бӀаргий хьувкхерах лаьца йола лекцеш ешаш а семенараш хьош а хиннав; ординаторашцарча гӀулакха кулгалхо волаш, кафедрай боахама ассистент хиннав. Офтальмологий клинически дарбанче 6 ралса доалдаьд, хирургий а консультантий а болх беш.

Белха-говзала дарж лакха хилар бахьан долаш кхаь кандидатий диссертаце кулгалхо хиннав.

2000 шера Эрсечен офтальмологий Съезде Юкъарлен Кулгалхой доакхошхо хьаваьв.

2008 шера РГМУ Ӏилман Совете дӀачӀоагӀъяь йола «Кишечный эндотоксин как универсальный фактор патогенеза эндогенной воспалительной патологии глаза и антиэндотоксиновое направление ее лечения» яха докторий диссертаци лоръяьй лорий Ӏилмай доктора дарж яьккхалга.

2008-2010 шерашка лорий Ӏилмай доктор волаш Москвера Н. И. Пирогова цӀерагӀа йолча РГМУ бӀаргий лазарий кафедрай а лораш тоабара факультета кафедрай а профессор хиннав.

2010—2012 шерашка Россе Ӏалама Ӏилмай академе (РАЕН) «Клиника-Талларан Юкъарле» (Клинико-Диагностическое Общество) яхача талларан юкъарче Ӏилман консультант волаш болх баьб. 2012 шера Маьцхали бетта денз циггача поликлиникай лорий статистикай кулгалхо хул, тӀаккха — № 3 ГП № 134 йолча филиала кулгалхо. 2015 шера Россе Федераце Россе Ӏилмай академика звани еннай.

## Балхаш
Вешкаранаькъан Яхььяс 40-ннел совгӀа Ӏилман болх кепатехаб, цул совгӀа 1 изобретенени, 3 патентийи, 1 монографени да́ ва.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Вышегуров Яхья Хаджибикарович // «Лучшие работники России».

ОагӀат:ГӀалгӀай лораш
ОагӀат:Вешкаранаькъан
Коа тӀара жӀали

**Коа тӀара жӀали** (, *дворня́га*, *дворня́жка*) — коа леладеш дола жӀали. Дуккха ха а яьнна, къаденнача коа тӀарча жӀалех «марац» оал.

## Хьажа иштта
* Къаьсттача фух доаца жӀали

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ЖӀалий тайпаш
Къаьсттача фух доаца жӀали

**Къаьсттача фух доаца жӀали** () цхьа къаьстта долча жӀали фух хьадаьнна доаца жӀали. Ӏилманхоша лелаю термин «паргӀатта дебалу жӀалеш» (), къаьсттача фух доаца жӀалий керттера оамал хьабелгалъергйолаш. Цу морггача жӀалех лоархӀаш да коа тӀара жӀалеш а, йовсараш а.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ЖӀалий тайпаш
Урхалду сенат

**Урхалду сенат** () — Россе импере къаьстта императоро дӀа а оттаеш, цунна кара а йолаш, лакхера паччахьалкхен низам даккхара а, кхоачашдара а, кхела а маьже. Из хьакхеллар Пётр I ва .

## Белгалдаккхар
Марац

**Мара́ц** — къаьна коа тӀара жӀали.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ЖӀалий тайпаш
Ӏаьржадаьредаш (химе элемент)

**Ӏаьржадаьредаш** () — химе элементий ража чу йиълагӀча мура 7-гӀча тоабан зирхӀата номер 25 йола элемент.

## Белгалдаккхар
Ӏаьржадаьредаш

* **[[Ӏаьржадаьредаш (химе элемент)|Ӏаьржадаьредаш]]** () — химе элемент
* **[[Перманганат калия|Ӏаьржадаьредаш]]** ()
Калий перманганат

**Калий перманганат** (, ) дукхагӀа дӀа-хьа яьржа цӀи — **Ӏаьржадаьредаш** (*марганцо́вка*) — Ӏаьржадаьредаша-миста калий; Ӏаьржадаьредаша цӀалха калийн тух. Цун химе формула ишта я — KMnO4.

## Белгалдаккхар
ГӀайракх

**ГӀайракх** *(я)* () — хедаеш, этӀъеш, тедаш дола гӀирсаш (херх, кӀод, урс, мангал, иштта кхыяраш) ир а еш абразивни материалах а бола кхестабеш бола кхер.

## Белгалдаккхар
Эг

**Эг** *(я)* е **аьлх** (, ) — хедаеш, этӀъеш, тедаш дола гӀирсаш (херх, кӀод, урс, мангал, иштта кхыяраш) иръеш бола абразивни материалах бола кхер.

Иззамо хӀамаш наха дуккха хана денз лелаяьй. Археологе кораяьча хӀамаш хьагойт эгаш, аьлхаш, гӀайракхаш  геза заман чухьа тайп-тайпарча культурашка дӀа-хьа яьржа хинналга.

## Литература
* 

## Примечания

## Ссылки
*
Урам

**У́рам**, е **уврам** *(ба/я)* () — дукхагӀа йолча хана ший белггала цӀи а йолаш, нах бахача моттиге тоабаь (жагӀа е тӀо билла́) улла никъ. Урама тӀа латта гӀишлош цу урамах дӀатӀа а язйийя, хӀара гӀишлон ший аргӀан номер лу. Урамашта техкаш йола цӀи моллагӀа хила йиш йолаш я, хӀаьта дукхагӀа е белгалваьннача сага цӀерагӀа хул (масала́, Магасера Заьзганаькъан Идриса урам), е моттига цӀерагӀа (масала, Наьсарера Истмален урам), е къаман цӀерагӀа тулл (масала, Наьсарера нохчий урам)
Саганаькъан Салихана Мухьаммад

**Са́ганаькъан Са́лихана Мухьа́ммад** () — Норгичера гӀалгӀай Ӏилманхо. Ӏалама Ӏилмай академик.

## Белгалдаккхар
Хьамиск

**Хьамиск** (, *чашковое (чишковое) дерево*, *эзгиль*; ) — Хьармакха яхача дезала чура гӀаьнаш Ӏолегадеча баьцовгӀай ваьр.

## Белгалдаккхар
Масжид аль-Хьарам

**Хьарам маьждиг** е **Масжид аль-Хьарам** *(да)* (,  — *аль-ма́сджид аль-хьароа́м*) — Макка керттереи эггара доккхагӀеи дола маьждиг. Аль-Хьарам маьждиге ХьажцӀа доал. Бусалба дин чу чӀоагӀа деза лоархӀ. Масджидуль-Хьарам мо кхыча маьждигел дезагӀа долаш кхы а ши маьждиг мара дац — Маддане доалла Масджид ан-Набавийи Байтульмакъдисе доалла Аль-Акъса маьждиги. Хьарам-маьждига чу даь дола ламаз 100000-зза чӀоагӀагӀа маьл болашагӀа да.

## ЦӀераш лелаяр
*Аль-Хьарам* яхари *Хьараме* яхари цкъаза тувладу, уж гаргадоагӀаш доландаь. Ма дарра аьлча, «Хьараме», аьнна, шийна чу кхычахьа хьаьнала даь дола гӀулакхаш хьа́рама долча лаьттах оал, из лаьтта маьждигал доккхагӀа да — еррига Макка я оал из, хӀаьта маьждиг цу лаьттан тӀа улландаь, каст-каста маьждигах а «Аль-Хьарам» оал. 

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Маккара маьждигаш
Гаьнкомар

**Гаьнкомар** е **Дитт** (, 
*тутовник*; ) — баьцовгӀай ваьр да  яхача дезала чура.

## Белгалдаккхар
Тана

**Та́на** *(да)* () — Эрсечен Европерча даькъера дода хий. 1870 км дӀаьха да, хий чулоацача бассейна майда 422 эзар км² я. Хин гарахье — 0,096 м/км. Ший дӀоахалах Европе пхелагӀа да.

Таний корт Новомосковске улл форда тӀехенал 180 м лакхагӀа. Таний корт пхьан керттерча  ба.

Таний тӀа ши пхьа-миллионхо улл: Воронежи Таний-тӀара-Ростови.

## Белгалдаккхар
Кхерча форда оаса

**Кхе́рча форда оаса** *(ба)* (, , )) — Азов-форд Ӏаьржача фордаца хотташ бола форда оаса. Малхбузера берд ГӀирман Кхерча ахгӀайре хул, малхбоалера — Тамана ахгӀайре. Европайнаи Азени юкъера гӀай хул Кхерча форда оасах. Форда оаса шерал 4,5-негара 15 километрага я. Эггара йоккхагӀа йола кӀоаргал — 18 метр. Лоадам болашагӀа дола фордков — Кхерч.
## Белгалдаккхар
Цискакомар

**Цискакомар** (, ) — Паслён яхача ваьрах йола баьцовгӀа.

## Белгалдаккхар
Ӏаьржакомар

**Ӏаьржакомар** (, ; ) —  яхача ваьрах йола баьцовгӀай кеп.

## Белгалдаккхар
Диг

**Диг**, **догараш** *(да)* () — дукхагӀча даькъе дахча тедаш лелаю кечал.
Пхьиленаькъан Ӏасолта Махьмад-СаӀид

**Пхьиле́къонгий Ӏасо́лта Махьмад-СаӀи́д** (; ) — гӀалгӀай советий йоазонхо, оазархо, прозаик, драматург. ГӀалгӀайчен йоазонхой Союза Кулгалдара тхьамада хиннав.

## Белгалдаккхар
Эрш

**Эрш** ― массехк маӀан дола термин:

* Эрш (я) — Эса тӀа ула гӀалгӀай юрт
* эрш (я) ()
* эрш (я) ()
* эрш (я) () — бустама боарам
Эрш (бустам)

**Эрш** () — къаьнара эрсий йӀоахала бустам.
1 эрш = 1/3 сажень = 4 четверть = 16 вершок = 28 дюйм = 0,7112 м.

## Белгалдаккхар
Ӏандий ГӀойхий

**Ӏандий ГӀойхий** *(да)* (, ) — Гуржехьа а (КаьхтӀе) Эрсече а  (ДаьгӀасте) дода хий; Сулака аьтта га. Ӏандий ГӀойхий 144 км дӀаьха да.

## Топоними
«Къойсув» яха цӀи тюркий (гӀумкий) «къой сув» — *устагӀий хий* яхачох кхаьчай. Ах XX-гӀа бӀаьшу чакхдаллалца «Къойсув» аьнна Сулаках цӀи я́хай.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* Водное путешествие клуба Новый Бродяга
* Андийское Койсу — Водные маршруты
* река Андийское Койсу
* 
*
БӀын

**БӀын** *(я)* ( хьадаьннад   «тоийта!» яхачох) — доалачегара е болхлушволчунгара дӀадехашдар хьадаккхар духьа организаце е предприяте чу цхьана бартбаь болх соцабар; дезар хьадаккхара наькъех никъ ба къахьегамхошта.

## Законодательство
; Россе Федераце
Россе Федерацен Къахьегама кодекса 398-гӀча статья чу бӀын я коллективни къахьегама къовсам башхара духьа къаьстта ха а йилла болхлоша шоай лоӀаме а болаш шоай къахьегама декхараш (дерригаш бӀарчча е цхьандаькъе) кхоачаш ца дар.

БӀын мел латтача хана шинна оагӀоний бокъонаши декхараши леладу Къахьегама кодекса 409—417 статьяшка оттадаьча тайпара.

## Тархьар

Дунен тархьаре эггара хьалхагӀа хинна бӀын папируса тӀа дӀаязъяьй Аменнахт яхача йоазончас Ширача Мисаре хиннай аьнна, Рамсес III фиръӀов хиннача хана.

### Россе импере, СССРе, Россе Федераце
* Ленски топаш тохар
* 1899 шера студентий бӀын
* Нарочаний чкъаьрахой бӀын
* Новочеркасски топаш тохар
* 1989 шера СССРа шахтёрий бӀын
* 2015 шера денз Россерча дальнобойщикий бӀын

## Белгалдаккхар

## Литература
*
*
* *[[Поссе, Владимир Александрович|Поссе В. А.]]* Всеобщие стачки: Испания. Бельгия. Швеция. Америка. Франция. Австрия. Швейцария. Голландия. Италия. Россия. — Женева: Г. А. Куклин, 1903. — 100 с.

## ТӀатовжамаш
* 
* 
* 

*
ОагӀат:Къахьегама бокъо
ОагӀат:Чрезвычайни ситуацеш
ОагӀат:Духьалдовлара наькъаш
ӀажагӀа горийдуарг

**ӀажагӀа горийдуарг** (, *стрекоза желтоватая*, или **сжатобрюх жёлтый**, *сжатобрюх желтоватый*; ) — *[[Sympetrum]]* яхача ваьрах йолча горийдуаргий кеп.

## Белгалдаккхар
Саькомар

**Саькомар** (, ) — дукхача шерашка яха баьца баьцовгӀа,  яхача ваьрах йола кеп.

## Белгалдаккхар
Зарба тохаш арахецар

**Зарба тохаш арахецар** () — зарба тохарца дебадаь арахецар. Уж хила мег:
* дешаргаш;
* газеташ;
* тептараш;
* альманахаш;
* гулламаш;
* бюллетенаш, иштта кхыдар а.
## Хьажа иштта
* Хан-ханнахьа арахецар
* Пресса
* Публикаци

## Белгалдаккхар
Тавхьид

**Тавхьид** *(да)* () — цӀерашкагахьа а куцашкагахьа а АллахӀ цаӀ хилар белгалду бусулба термин. Тавхьид ислама кертте латта кхетам ба, шахӀадат («АллахӀ воацар кхы Даьла вац» яхар) доаладарца эггара хьалха тарматал (*[[ширк]]*) харцдеш бола. *Тавхьид* яха дош *ваххьада* яхача дешагара доагӀ «цхьа хӀама цаӀ дар», «цхьа хӀама цаӀ мара доацаш лархӀар» аьнна маӀан долаш дола

## Кхетам
Тавхьид яхар АллахӀ деррига хӀама кхеллар волга тӀаэцари, из цаӀ мара цахилари къоабалдари да. ТӀеххоза цӀераши тӀехцӀена куцаши да АллахӀа. Хьалха денз ва а волаш дийна а волаш лерг а воацаш ва Из. Цхьанна хӀаманна эшам болаш вац Из, ше шийца кхоачам болаш ва Из, хӀаьта ше мел дола хӀама Из эшаш да. Дуненашка, сигаленашка мел доаллачунна доал да АллахӀага. Эггара дукхагӀа тавхьида бовхамаш КъорӀан Маккарча сураташа доашх, царна юкъе белгалдаккха мегаргда «аль-Ихляс» яха сурат.

Даьла цаӀ вара бовхамаша жӀаргахой Троица харцъю. АллахӀага дезал ба яхаш дола моллагӀа хабараш хоададу тавхьидо. Тавхьидо иштта керасти ду жугтий уйланна: Ӏаламий Даьла цхьан хержача къаман мара оагӀув лоацаш ца хилар.

Лоадам болаш да иштта моллагӀа текъам АллахӀа́ мара бе́ йиш ца хилар. Текъам (Ӏибадат) яхачунца ловш дар динца ювзаенна Ӏамал я аьнна да́лац, деррига вахар-лелар Даьла цаӀ варца хила деза. Адамаша АллахӀа де́ аьнннар хьаде де́за, хьарамдар-хьаьналдар къеста а деш.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:Монотеизм
ОагӀат:АллахӀ
Даьла цаӀ вар

**Да́ьла цаӀ вар** *(да)* е **Монотеизм** *(я)* ( — «Даьла цаӀ хилар», хьадаьннад  «цаӀ» +  «Даьла») — Даьла цаӀ мара воацалга тешар.

Монотеизм эксклюзивнии инклюзивнии хул. Хьалхаръяр цаӀ мара воацача хьаькъало хьалоацалургвоацача Даьлах тешар (политеизмаи, пантеизмаи духьала) да, шоллагӀъяр Даьла массехкача хьалашта тӀехьа хилар къоабал деш я, хӀаьта мел дукха мара уж хьалаш цахиларах, из деррига цхьа Даьла ва яхаш я.

Даьла цаӀ вар ИбрахӀамга дехкача динашта (жугтий, жӀаргахой, бусалба динаш) доагӀаш да дукхагӀа, цхьабакъда индуизм философе чуи, сикхизма чуи цхьадолча кхыча динашкеи долаш да.

Цхьаболча тохкамхошка хаьттача, монотеизма чу теизм, пантеизм, панентеизм, деизм иштта кхыдола кхетамаш белгалдаха йиш я, из къастта цхьан хӀаман тӀа сеца́ яц яхаш

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

ОагӀат:Даьла цаӀ вар
ОагӀат:Ди
ОагӀат:Дин философи
Унзара кхел

**Унзара кхел** *(я)* () — бусалба, жӀаргахой, жугтий эсхатологе чу — Далла мутӀахьа хиннараши Ӏаьса хиннараши къестабеш Далла ергйола тӀеххьара кхел я.

## Бусулба дин чу

## Белгалдаккхар

## Литература
* *[[Плугин, Владимир Александрович|Плугин В. А.]]* Эсхатологическая тема в древнерусской общественной мысли. М.,1971.
* *Цодикович В. К.* Семантика иконографии «Страшного суда». Ульяновск, 1995.
* *Романчук Л. А.* «Страшный суд» // Романчук Л. Демонизм. Зверь Апокалипсиса (мифы, версии, реалии). М.: Мэйлер, 2012. — С.196-210.

ОагӀат:Унзара кхел
ОагӀат:Эсхатологи
База

**База** (; ) — ЦӀума (*Taxaceae*) дезала чура ЦӀум яхача ваьрах йолча гаьний кеп я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Асхьабаш

**Асхьабаш** () е **сахьабаш** *(ба)* ( — новкъост, тӀехьавазар) — Мухьаммад Пайхамар, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, бӀарг вайна а бола, байна дӀабовлаллца из Даьла Элча волга бакъдеш а хинна бола цун тӀехьаба́зараш.

## Асхьабий оагӀаташ
Дийшача на́ха сахьабаш кхаь тоабах бе́къ:
* МухӀа́жираш — Маккара (е кхыча меттигера) Маддане хӀижрат даь бола тӀехьабазараш. Шоай рузкъа-хьал а, гаргара нах а Даьхе а ислам бахьан долаш дитад цар.
* Анса́раш — Маддане е Мадданенна гаьна доацаш баьха тӀехьабазараш.
* Кхыбола асхьабаш — кхыча моттигашка има диллараш а, Макка хьаяьккхачул тӀехьагӀа цига има диллараш а. Царех е «мухӀа́жираш» е «ансараш» а́лац, «асхьабаш» мара.

Бусулба на́ха беррига асхьабаш лархӀа беза, царех цхьаккха къеста ца веш.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* 

Асхьабаш
ОагӀат:Бусулба терминаш
ГӀарагӀураш

**ГӀа́рагӀураш** (, ) — оалхазарий цхьа ваьр. ГӀарагӀураш Ӏеш я Европеи, Азеи, ГӀинбухерча Америкеи, Австралеи. ГӀарагӀураш, цар мел йола кепаш, хий долча моттигашца ювзаенна я.

## Белгалдаккхар
ГӀинбухера Америка

**ГӀинбухера Америка** (, , , , ) — Малхбузен ахбура тӀа улла Лаьттан гӀа́ра.

ГӀинбухера Америка аре къаьстта ше лоархӀаш хилча — 20,36 млн км² я, гӀайренашца цхьана — 24,25 млн км² я. ГӀинбухера Америкай я аьнна лоархӀ гӀайренаш: Гренландии (2,176 млн км²), Канадера Арктикан гӀайрений цӀови, Вест-Индии, Алеутски гӀайренаши, иштта кхыяраш а.

## Хьажа иштта
* Америка
* ЗӀилбухера Америка

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи
Географе дунен шод

**Географе дунен шод** *(ба)* () — Лаьтта кхестара соаи Лаьттан тӀехеи вӀашкайоагӀа моттиг. Географе дунен шод шиъ ба: Арктике боалла (ГӀинбухера оакафорда юкъарче) ГӀинбухера дунен шоди Антарктиде боалла ЗӀилбухера шоди.

Географе дунен шодангахьа еррига меридианаш вӀашкайоагӀ, из бахьан долаш йӀоахал яц цун. ГӀинбухерча шода шорал +90 градус я, хӀаьта зӀилбухерчун шорал −90 градус я.

Географе дунен шодамашкахьа дунен оагӀонаш яц. Шодамашка е ди е бийса хувцалац шодамаша Лаьттан дийнахьарча кхестаргахьа да́къа ца лоа́цандаь.

Географе дунен шода тӀа Малх 23,5° градусал лакхагӀа айлац, из бахьан долаш дунен шодамашкара температура чӀоагӀа лоха я.

Географен дунен шодамий хьал бехкама да, хӀана аьлча Лаьттан мгновенни соа хувцалу. Цудухьа географе дунен шодамаш хӀара шера меттахьара дувл.

## Хьажа иштта
* Магнитный полюс
* Полюс недоступности

## ТӀатовжамаш

* 

ОагӀат:Географе терминаш
ОагӀат:Дунен шодамаш