open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эволюци

**Биологе эволю́ци** (хьадаьннад  — «хьадоаржадар» яхачох) — популяций генетикан лоаттам хувцабаларцеи, адаптацеш хьахиларцеи, Биологе кепаш хьахиларцеим йоврцеии, экоражи биосфераи эргая́ларцеи цхьана хула дийна Ӏалам дегӀада́ра естесственни процесс.

## Хьажа иштта
* Эволюционизм
* История эволюционного учения
* Эволюционная биология
* Синтетическая теория эволюции
* Доказательства эволюции
* Хронология эволюции
* Критика эволюционизма
* Антропогенез
* Социальная эволюция
* Теистический эволюционизм
* Конвергентная эволюция

## Белгалдаккхар

## Литература


ОагӀат:Эволюце биологи
ТӀера тӀехкий гом

**ЭкзотӀехкий гом** е **тӀера тӀехкий гом** — дукхагӀа мел долча бӀукъатӀехкйоацарашка бола тӀехкий гом. Цхьаццачара лаза (раковина) хьисапе я (цхьалхагӀъяраш, моллюскаш), кхычара кутикула я (членистоногичара хитина гӀагӀ). Цар белгалонех белгало я оагилга организмаш цу го́ма чу ца хилар.
Чура тӀехкий гом

**ЭндотӀехкий гом** е **чура тӀехкий гом** (е лоацца «тӀехкий гом») букъатӀехкйолчара тӀехкий гом. Кхаьта́ бола маьжений гуллам ба из мезенхимах хьахулаш йоагӀаш йола. Къаьста яьдача тӀехкех латт шоайла чачхамаи, тӀехкаи кӀадаша е фиброзай кӀадаша хетта йолча. Цар цхьана ӀотаӀа-лелийтача ража мела (пассивни) дакъа ду. 

ТӀехкий гом бекъ:
* соан тӀехкий го́ма́и (букъчкъаьра гӀад, тути, наькха гом)
* тӀатеха (когий-кулгийи цар гомийи тӀехкаш).

Бехкама () иштта тутенни, тутен кӀалхенни а екъ. Тутен кӀалхе туте мел йоаца тӀехк я.
## Белгалдаккхар
ЗӀилбухера оакафорд

**ЗӀилбухера оакафорд** (, ) — иштта цӀи йоаккх Тийнеи Малхбузереи ХӀиндийи оакафордий зӀилбухерча доакъоех, уж цхьана вӀашагӀтехача. Иштта Ӏилманхоша (2000 шера денз дуккхача паччахьалкхенаша) белгалбоах ЗӀилбухера оакафорд къаьстта «пхелагӀа оакафорд» аьнна. 

Цун хьатӀаийца аре — 20,327 млн км² я.
Юкъера кӀоаргал — 3270 м.
Эггара кӀоаргагӀа моттиг — 8264 м.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Оакафордаш
Пхалг

**Пхалг** *(ба)*, дукх.т. **пхалгаш** *(да)* ( «зӀамига пха, пхалг», ) — кӀезига кислород йоалла пхаьний цӀий капиллярашкара пхаьнашка кхухьа кагий миаш. Капиллярий ма́за баьлча долх пхалгаш. 
## Гистологи
Пхалга юкъйист 20-100 мкм я. Пхалгий пенаш кхаь чӀибалах латт: чурчеи, юкъерчеи, тӀерчеи.
#Пхалгий чухьнахьара чӀибал эпителия оагилгех латта эндотелий я. Пордув санна я из.
#Пхалгий юкъера чӀибал шаьрача пхьида оагилгех я. Юкъера чӀибал дика этта ца хилар бахьан долаш, пенаш артерилгийчарел диткъагӀа да пхалгий.
#ТӀера чӀибал адвентици я.

## Пхалгий тайпаш
Пхалгаш кхаь тайпара хул:

* **Капиллярашта тӀехьа доагӀа пхалгаш** — 12—30 мкм юкъйист йолаши, массехк капилляр вӀашагӀкхетарца хьахиннеи
* **Гулду пхалгаш** — 30—50 мкм юкъйист йолаши капиллярашта тӀехьа доагӀа пхалгаш вӀашагӀкхетарца хьахиннеи.
* **Пхьидий пхалгаш** — 100 мкм юкъйист йолаши. У них хорошо развита средняя оболочка, в которую входит один слой гладкомышечных клеток. Наружная оболочка также хорошо развита.

## ТӀатовжамаш
* Histology of the blood vessels  — Миай гистологи.

## Белгалдаккхар
Дега-миай система

**Дега-миай система** *(я)* () — дийнатий а сага а организма чу цӀий кхестар Ӏалашдеш йола маьжений система. Дега-миай системай керттерча балхех да маьженашкеи кӀадашкеи кислород а, вешта органикай хӀамаш а кхухьаш уж кхабари, цунца цхьана кӀор-миста гази метаболизма кхыдола сурсаташи дӀаийцари.

Дега-миай система къайлаи къовланзеи хул. Сага дега-миай система дерригача БукъатӀехк йолча дийнатий санна къайла я.

Дега-миай система тӀа, цӀий кхестарал совнагӀа, кхы а маьженашкареи кӀадашкареи лимфа хьаялар а ӀотӀакхет. Лимфа лимфан миашкеи, оъашкеи лимфан системай протокашкеи гӀолла йо́д, тӀаккха пхаьний системах кхет динбехка пхаьнаш хотталуча метте.

Дега-миай система юкъе керттера ши да́къа белгалдаккха йиш я: миаши доги. Дего цӀий цхьан метте ца латтийташ, из хьа чу а озаш миашка арадетт, тӀаккха миашка гӀолла из цӀий маьженашкеи кӀадашкеи дӀа а кхоач, дог долча юха а доагӀ.

## Миаш

## Дог

## ЦӀий лелара гомаш

## Белгалдаккхар

*
ЧӀибал

**ЧӀибал** *(я)* () — цхьайолча хӀаман ерригача тӀехенна тӀакхелла йола чкъор, боал.

Лорала чу:
* **ЧӀибал** — моллагӀча анатоме маьжен е кӀада чу е тӀа уллаш бола оагилгий боал.
АйламӀилма чу:
* **ЧӀибал** — цхьан е массехк седкъа́ (е моллагӀча айламӀилман объекта) гонахьа бола газа хьисапе мохк.
Географе чу:
* **[[Географе чӀибал|ЧӀибал]]** —  Лаьттан бӀарчча хадданза йола тӀехе.
ГӀишлонхой механике:
* **[[Оболочка (строительная механика)|ЧӀибал]]** — цаӀ кхыча шиннел дуккха боккхагӀа боарам бола де́гӀа геометре кеп.
Программировани чу:
* **[[Оболочка операционной системы|ЧӀибал]]** — болх беш йолча ража функцешца пайдаэцачун бувзам бе йиш хургйолаш интерфейс Ӏалашъеш йола программан кхоачама модуль.
Даара промышленноста чу:
* **[[Колбасная оболочка|ЧӀибал (чкъор)]]** — марш чубехка каьхат.
ЧӀибал (гӀишлонхой механика)

**ЧӀибал** *(я)* () материалаша духьале яра чу — цхьа боарам кхыча шиннел дуккха боккхагӀа бола де́гӀа геометре кеп.

Карарча хана, чӀибалий теори гӀишлонхой механика къаьсста ралс санна белгалйоах.

## Хьажа иштта

* Гиперболоидни кострукцеш;
* ГӀайба-чӀибал — гӀишлонхой конструкци.
* Цхарала чӀибал — гӀишлонхой конструкци.
* Керттера чӀибал — эггара чӀоагӀагӀа низ беш йола кема, фекема, ракета маьже.

## Литература
* 
* 

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Сопротивление материалов
ОагӀат:Строительная механика
Материалаша духьале яр

**Материалаша духьале яр** (, къамаьла юкъе ,  — материалий чӀоагӀал) — машении конструкцийи оаттхалаш мел чӀоагӀеи тешамеи я тохка Ӏилма. МоллагӀа хӀаманна тӀабахийта йиш йола низ тохк цо, из объект юхарг а йоацаш е талхарг а йоацаш. Из гӀулакх цо Ӏалашду цу объекта лоаттами, чулоацами лахарца.
## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

*
Сийна йелла

**Сийна йелла** (, ) — Вакциниум яхача ваьрах йола гӀаьнаш Ӏолегача кӀотаргий кеп. Йеллашта эггара гаргагӀа я ецхами Ӏаьржа йеллеи.

## Белгалдаккхар
ГӀинбухерча Америкера бовлг

**ГӀинбухерча Америкера бовлг** (; ) — бовний Megascops яхача ваьра йоккха йоаца кеп.

## Белгалдаккхар
Идалбат

**И́далбат**, е **ФаьратӀе** *(да)* (, , , *Фырат*; , *Аль-ФуроатӀ*, ассир. ܦܪܬ *Парат*,  *Ep’rat*, ) — Малхбузерча Азе эггара доккхагӀа а дола, Туркехьеи, Шаьмеи, Иракеи гӀолла дода хий. Эрмалой лоамера зӀилбухехьа а дахе́, Аранцхих кхетарца ШаттӀ-аль-Ӏараб хьахулийт. Идалбат ше хьахул ши хий вӀашагӀкхетарца: корт Эрзурума гӀинбухехьа улла Къарасувхийи (Малхбузера Идалбат), корт АрартӀен зӀилбухен-малхбузехьа, Ван яхача Ӏама гӀинбухехьа улла Муратхийи (Малхбоалера Идалбат). Хий 2700 км дӀаьха да (Муратхица — 3065 км), хӀаьта цун бассейна майда 673 эзар км² я.

## Литература
* 
* 

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Библиография по водным ресурсам и международного права
* Еврейская энциклопедия: ссылки на Евфрат в Ветхом Завете
* 

ОагӀат:ШатӀ-аль-Ӏараб-хин ганаш
ОагӀат:Туркехьен дода хиш
ОагӀат:Шаьме дода хиш
ОагӀат:Ирака дода хиш
ОагӀат:Библе тӀа хьоахадаь дода хиш
Ӏарбий-жугтий къовсам

**Ӏарбий-жугтий къовсам** *(ба)* () — цхьан оагӀорахьа духьал латташ Ӏармий мехкаши, Жугтечен кара йолча лаьтташта баха Ӏарбийи болаш, вокха оагӀорахьа сионитий болами Жугтий Паччахьалкхеи йолаш этта дов-тӀом. Жугтече 1948-ча шера мара йилла еце а, дар дийцача, из къовсам бодаш латта бӀаьшерал совгӀа ха я, XIX бӀаьшера сионитий болам эттача хана денз. Цигара боагӀ жугташа шоай паччахьалкхе хьаяккха гӀерташ лелабу болх.

## ТӀатовжамаш

* ''Говард Гриф''. Юридические права еврейского народа на Землю Израиля в свете международного права.
* Статьи об Арабо-израильском конфликте в библиотеке научно-просветительского журнала «Скепсис»
* 1897-2001. Этапы и развитие арабо-израильского конфликта на сайте Би-Би-Си
* Карты Израиля и палестинских территорий на сайте Би-Би-Си
* Арабо-израильский конфликт: первая и вторая интифады
* Арабы однажды уже признали Израиль
* 
* 
* 
* 
* Как израильские правые видят решения израильско-палестинского конфликта
ХӀиндера крылатка

**ХӀиндера крылатка** (; ) — тропикашкара ювцӀога куце долча чкъаьрий тоабах бола чкъаьра. ДукхагӀа ХӀиндий оакафорда чу Ӏеш ба.

## Белгалдаккхар
Дунай

**Дуна́й** () — дӀоахалага дилача шоллагӀа дола дода хий да Европе (Идала тӀехьа). Массехк доазонашта тӀехдувла дода хий да Дунай. Европан Союза доазона тӀа эггара дӀаьхагӀа дола хий да. 2860 км дӀаьха да.

Дунай дӀадолалу Шварцвальд яхача моттигерча лоамашкара (Германи). Дунай массехк паччахьалкхен доазона тӀа гӀолла Ӏодода е цу паччахьалкхений гӀай а хинна Ӏодода. Царех я: Германии, Астрии, Словакии, Венгрии, Хорватии, Сербии, Болгарии, Румынии, Украинаи, Молдавии. 

Массехк паччахьалкхений нанагӀалашка гӀолла чакх а дувлаш Ӏодода Дунай, масала, Вена, Братислава, Будапешт, Белград. Дунай Ӏаьржача фордах дӀакхет, Румынени Украинайи гӀайна тӀа дэльта хьа а еш.

## Белгалдаккхар
Фискал

**Фискал** *(я)* (, , юххьанцара — довзара хьарак, тӀехьагӀа — хьарак, фискал шерача маӀане) — маӀан тӀадилла дола цхьа амат; кеп а (фискала тӀера куц), чулоацам а (фискала маӀан) тара хила а доагӀаш, къаьстта цхьа хоам дӀахьош а дола, традицешка дӀачӀоагӀдаь а дола социальни-культурни хьарак.

Тайп-тайпарча понятий, зӀилий, явлений бехкама хьарак да фискал.

## Хьажа иштта
* Алхиме фискалаш
* Астрономе фискалаш
* Паччахьалкхен фискалаш
* Дин фискалаш
* Сакральни геометри
* МаӀа-кхал хилара фискалаш
* Коммунистий лелама фискалаш
* Кхерама фискалаш
* Символизм
* Символизм (изобразительни исбахьале)

## Белгалдаккхар

## Литература
*
Аметиста цӀог-лоаца алкхашк

**Аметиста цӀог-лоаца алкхашк** (, ) — алкхашкий дезалах дола дека оалхазар. Африке Сахьарен зӀилбухехьа тропикай хьунашка дахаш да. Цун даара юкъе да: инжира сомаши, генаргаши, сагалматаши. Сагалматаш ше гӀетта додаш лувц цо.

## Белгалдаккхар
Ферба

**Ферба** е **насос** *(я)* (, ) — механикай низ тӀабахийтарца хӀамаш (коачалаш е газаш) меттахьара 
йоаха чоалх.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

ОагӀат:Фербаш*
Мур

**Мур** *(я)* (, ) — юхьи чаккхеи къоастаяь йола ха́на е кхыча боарама дакъа.
## Белгалдаккхар
КӀай ча

**КӀай ча**, е **къулбаседа ча**, **гӀинбухера ча**, **ошку́й**, **нанук**, **умка** (, , , ) — чарчий дезалах дола дулхах дажа дакхадийнат. КӀай чанна гаргара я бора ча. Доккхалага дилача лаьтта гӀолла лелача дийнаташта юкъера кӀай ча шоллагӀа йоагӀа, чӀугал-воатагара́ тӀехьа. КӀай беса тха доландаь оал цох ишта «кӀай ча» аьнна.

## Белгалдаккхар
Дулхах дажа

**Ду́лхах да́жа, ду́лхах да́жараш** е **гӀаьр-дийнатий**, **гӀаьр-оакхарий** (,  — плацентарни дакхадийнатий тоаба. ЖӀале куцеи (Caniformia) циска куцеи (Feliformia) кӀалтоабаех латт.

ГӀаьр-дийнатий тоаба юкъеболх 16 дийнатий дезал а массехк дайна дӀадаьннараш а.

ХӀанзара гӀаьр-дийнаташта юкъе 128 дийнатий ваьрах йола 280 совгӀа дийнатий кеп я. ГӀаьр-дийнаташ дерригача дунен тӀа дӀа-хьа даьржа да.

## Белгалдаккхар


ОагӀат:Дакхадийнатий тоабаш
The Carpenters

**Carpenters** — америкахой вокальни-кечалий мукъама тоаба. Хьаяьраш Карпентер йиша-воша да: Карени Ричарди яхаш цӀераш йолаш.

## Дискографи
* *Ticket to Ride* (1969)
* *Close to You* (1970)
* *Carpenters* (1971)
* *A Song for You* (1972)
* *Now & Then* (1973)
* *Horizon* (1975)
* *A Kind of Hush* (1976)
* *Passage* (1977)
* *Christmas Portrait* (1978)
* *Made in America* (1981)
* *Voice of the Heart* (1983)
* *An Old-Fashioned Christmas* (1984)
* *Lovelines* (1989)
* *As Time Goes By* (2004)

## ТӀатовжамаш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:Мукъама тоабаш, хьахиннай 1969 шера
ОагӀат:Мукъама тоабаш, ехай 1983 шера
ОагӀат:Поп-тоабаш
ОагӀат:«Грэмми» премен лауреаташ
ОагӀат:Мукъама дуэташ
ОагӀат:Иллиалархой A&M Records
ОагӀат:Керда толашагӀа волча иллиалархочунна луш йола «Грэмми» преми
ОагӀат:Хетта Америкерча Штатий софт-рок-тоабаш
ОагӀат:The Carpenters
Баьри

**Ба́ьри** *ва/я* (, ) — говра е кхыдола дийнат (инкал, вир, пил) хоахкаш вола саг. Къаьстта говра хоахкачох оал кхы а говрабаьри е дошло.

## Дош

## Хьажа иштта
* Баьрел

## Белгалдаккхар
Говрабаьри

**Го́враба́ьри** *ва/я* (, ) — духхьал говра хоахкаш вола саг. Вешта, говра а иштта кхыдола дийнат а (масала, инкал, вир, пил) хоахкаш волча сагах баьри оал. Ишта *«баьри»* яхар шерагӀа да *«говрабаьри»* яхачох.

Къаьстта говраца а лелаш бӀун юкъе волча бӀухочох «дошло» оал.

## Дош

## Хьажа иштта
* баьрел
* дошло

## Белгалдаккхар
Баьрел

**Ба́ьрел** *да* (, ) — саг (*[[баьри]]*) дийната (говрий, инкала, вира, пила) букъа тӀа а вагӀаш дӀа-хьа ахара способ. ЛоацагӀча маӀане — любительски спорта е салаӀара тайпа. Белха-говза говрий спорта чу баьрел массехк дисциплинах декъаш да: говраш хахкар, конкур, троеборье, джигитовка, вольтижировка. Дарбанна баьрел леладарах «иппотерапия» оал.

## Хьажа иштта
* баьри
* дошло

## Белгалдаккхар
Оакхарий (маӀанаш)

**Оакхарий**:
* Оакхарий (, ) — дакхадийнатий кӀалкласс
* «Оакхарий» () — мукъама тоаба.
* «Оакхарий» () — америкера комеде анимационни сериал.

## Хьажа иштта
* Аькха (маӀанаш)
*
Аькха (маӀанаш)

**[[Аькха]]** *(Зверь)* — дакхадийнатий кӀалтоабан викал. Цул совгӀа кхы а маӀанаш хила мег:

## Массови исбахьале
* «Аькха» («Зверь») — «Театр Теней» яхача тоабан 2006 шера арадаьнна альбом.
* «Аькха» — тайп-тайпарча паччахьалкхенашка а шерашка а даьха хинна кинош.
* «Аькха» — 2009 шера америкера телесериал.
* Аькха — комиксашкара персонаж.

## Нах
* Рома Зверь (ваьв 1977 шера; боккъонца йола цӀи: *Роман Витальевич Билык*) — россе мукъамхо, «Оакхарий» *(Звери)* яхача тоабан хьалххо а вокалист а.
* *Аькха* *(Зверь)* — Эдмундо яхача бразилерча футболистах тилла цӀи (прозвище) (ваьв 1971 шера).

## Кхыдар
* «Аькха» *(Зверь)* — Хетта Америкерча Штатий президента балхара машен.
* Компьютер «Аькха»

## Хьажа иштта
* Оакхарий (маӀанаш)
* Дийнаташ (маӀанаш)
Chupa Chups

**Chupa Chups**, иштта лоацца: **Чупс** *(я)* (исп. ) — гӀаджилга тӀа ягӀа конфеташ хьаеш йола хӀиспанера компани. 1958 шера Энрике Бернат яхачо вӀашагӀъеллай из. Таханарча дийнахьа из компани Perfetti Van Melle яхача италой-голландхой транснациональни корпорацен доалахьа я. ЦӀи хьаяьннай «Ӏувша» яха маӀан долча хӀиспаний хандешах — *chupar*.

## Тархьар
Хьадийцачох, цхьан дийнахьа Энрике Бернат яхачунна бӀаргадайна хиннад беяьхка́ мерза хӀамаш еша а еша́ кулгаш бӀехдаьча берага на́на лувш. Цига дагаденад цунна мерза хӀамай дизайн, уж эггара дукхагӀа юачарна — берашта, эшшача тайпара йоацилга. Иштта дагадехад цунна гӀаджилга тӀа ягӀа конфет хьае.

Шоай товар дӀа-хьа доаржадеча хана Chupa Chups компанес инструкци телаш хиннай тикай доалахошка: леденецаш хьалха мо тӀехьашкахьа ца увттаеш, бераш дӀатӀакхоачаргдолча кассашта йисте увттае яхаш.

## Логотип
Chupa Chups логотип хьаяьр ва Сальвадор Дали яха сюрреалист. Из логотип кхоллача хана пайда йицаб цо хӀиспаной байракха тӀа латтача бесаех. 

ХӀаьта, цул а хьалхагӀа, духхьашха хиннача логотипа тӀа слоган лаьтта хиннай: «És rodó i dura molt, Chupa Chups», каталоний меттала цун маӀан да «Из герга а я, чӀоагӀа дуккха а я».

ChupaChups Tree.jpg|250px|Чупа-чупсий ассортимент
Airbus A320-200 Syphax AL (SYA) SP-ACK - MSN 2645 - Bingo Airways Chupa Chups C S (10272863094).jpg|250px|Chupa Chups компанен логотип латта фекема, аэропорт Тулуза-Бланьяк (LFBO), Ференгий Мохк.


## Белгалдаккхар
Мангостан

**Мангостан**, е **мангустин** (), иштта: *мангостин, гарцини, мангкут* — га я; Гарциния яхача ваьра кеп.

## Ботаникай хоам

Мангостан — пирамида хьисапе корх а йолаш, Ӏаьржа-бора коаст а йолаш, 25 метр лакха а йолаш, даим баьццара хула га я.

ГӀаьнаш герга-дӀаьха да, баьде-баьццара лакхехьареи, ӀажагӀа-баьццара кӀалхахьареи да, 9—25 см дӀаьхеи 4,5—10 см шереи да. Къона гӀаьнаш — хьармакха беса да.

Сом герга ба, 3,4—7,5 см юкъйист а йолаш.

## Распространение
Родина мангостана — Юго-Восточная Азия. Широко культивируется в Таиланде, Мьянме, Вьетнаме, Камбодже, Малайзии, Индии, на Шри-Ланке, Филиппинах, Антильских островах, в Центральной Америке, Колумбии, тропической Африке (Занзибар, Либерия, Гана и Габон).

## Белгалдаккхар

## Литература

* 
* 

ОагӀат:Клузиевы
ОагӀат:Евразен буне
ОагӀат:Сомаш
ОагӀат:ЗӀилбухе-Малхбоалерча Азен буне
Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/А

* «Ак» я́хаш я́ьгӀа́ йоӀ ший цӀагӀа йисай
* А́ла де́зача аьнна дош — то́ха е́зача те́ха топ
* А́ла йоӀага — хаза несийна
* Арара лелача эзарнел карара цхьа хьазилг тол
* АргӀа йоаца эгӀазло — ше́ра бола ба́ла
* Атта Ӏодаь рузкъа михо дӀадихьад
* АттагӀадар дите, халагӀадар де
* Ахархо екханга хьеж
* Ахча доацачоа бохч эшац, эхь доацачоа бехк хетац
* Ахчано гаргало хотт, ахчано из йоа а ю
* Ахчеи рузкъеи мара кхы хӀама ца гуча нахах бӀехача хӀаман юкъера водаш санна вада веза
Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Б

* Бакъдар дезачох мара хургвац визза доттагӀа
* Бакъдолчуннеи харцдолчуннеи юкъе пордув миссел юкъ йоацаш а хул
* Барт боаца дезал — де́ха́ дӀадаха́ цӀа
Хребет

}}|The reason given is "}". }}If you disagree with its speedy deletion, please explain why on its talk page.  If this page obviously does not meet the criteria for speedy deletion, or you intend to fix it, please remove this notice, but do not remove this notice from a page that you have created yourself.

*Administrators, remember to check   and [ the page history] ([ last edit]) before [ deletion].*
|}}
Дукъ

**Дукъ** *(да)* () — йоккхача таках йӀаьхъенна улла айъенна рельеф, е вешта аьлча хоттаденна аргӀах Ӏодолха лоамаш е лакха гувнаш. Дукъах дукъ аргдолаш дика гуш йола босенаш хила еза цун, лакхе уж хотталуш йола моттиг га а гуш.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

*
ОагӀат:Оронимаш
Гув

**Гув** *(ба)*, дукх.т. *гувнаш* *(да)* ( — гонахьеца йистача айъенна а йола, лоамал лохагӀа а йола рельефа кеп.
## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Оронимаш
*
ОагӀат:Рельефа кепаш
ИджмаӀ

**Иджма́Ӏ**, е **Барт та́р** *(да)* ( — барт та́р, ) — моллагӀча цхьан хаттара́ тӀагӀолла цхьан бартан тӀехьа Ӏаламнаьх уйла нийсъялар.  ФикъхӀа хьастех хьаст ба.

## Тархьар
ИджмаӀ хьахилар хьалхарча мужтахӀидаш хиннача Ӏаламнахаца дувзаденна да VII бӀаьшера шоллагӀча даькъе. «Мадданен 7 факъихӀ» оалаш цӀи йоахаш гулбеш хинна дийша́ча наьх барт тайча иджмаӀ кхайкадеш хиннад. Уж ба: СаӀид ибн аль-Мусаййиб, Ӏурват ибн аз-Зубайр, Къасим ибн Мухьаммад, ӀубайдуллахӀ ибн ӀабдуллахӀ, Сулейман ибн Ясар, Хариджат ибн Зайд, Абу Бакр ибн Ӏубайд аль-Харис. Нах башхабаьнна хаттараш тахкара аргӀеи наькъаши Ӏоувттадаьд цар.

ФикъхӀа хьаст санна иджмаӀа хьал дӀаоттадаь хиннар Мухьаммад аш-ШафиӀи хиннав, цхьабакъда цо а,Малик ибн Анаса санна, иджмаӀ санна тӀаэцаш хиннар мадданерча факъихӀаша оттадаьр мара хиннадац. Абу ХӀанифата аьнна хинначох, иджмаӀ кхы алхха мадданерча Ӏаламнахагара а доацаш, моллагӀча лерхӀам, лоадам болча тоабагара доагӀаш хила йиш я.

## ИджмаӀа оагӀаташ
ИджмаӀ юкъедаккхарга хьежжа, Ӏалам наьх барт та́р кхаь оагӀатах (даькъе, тайпах) де́къ:
* *аль-иджмаӀ аль-къавлий* () — дӀакхайкадаьр. Дувца отта а даь, техка соцам баьр да;
* *аль-иджмаӀ аль-аӀмалий* () — леладешдар. Соцам ше оттабаьбац, хӀаьта цун тара дола хаттар техка Ӏодилла́р доландаь, техкачох дӀатара а даь этта иджмаӀ;
* *аль-иджмаӀ ас-сукувтий* () — кхайкадаь доацар. Цхьан дийшача сага нийсъенна уйла я, кхычара цун духьала кхыйола уйла хьайоалаяь а йоацаш;
## Тайп-тайпарча мазхӀабашка иджмаӀа хьал
ИджмаӀацара гӀулакх мазхӀабашка башх-башха латт:
* ХӀанафийша асхьабий иджмаӀ хьаэцача хана, хӀанафийша шоаш цу асхьабий хьадийсаш тешаме да аьнна, лоархӀаш хинна хила дезаш хиннад.
* Маликийша Мадданерча муджтахӀидий иджмаӀ мара лархӀацар, из иджмаӀ а *аль-иджмаӀ аль-къавлий* е *аль-иджмаӀ аль-аӀмалий* яхачарех а хила дезар.
* ШафиӀийша иджмаӀ КъорӀана́и Сунната́и гӀончалла мара лоархӀаш хиннадац, ший низ бола бокъон хьаст санна тӀа эцаш хиннадац цар из. 
* Хьанбалий иджмаӀий еррига оагӀаташ тӀаэцаш хиннаб, нагахьа санна Мадданерча муджтахӀидашкара уж хилча.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
*   
* 
*  

ОагӀат:Ислама терминаш
ОагӀат:ФикъхӀа хьасташ
БӀорахол

**БӀорахол** () — бокъо́нцара бувзам ба сагаи паччахьалкхенеи юкъе. Из бувзам белгалбоалл шоайла цар долча бокъонашцеи, декхарашцеи, бехктокхамцеи.

## ТӀатовжамаш
* БӀорахолах лаьца Европай Совета ков
Царг (маӀанаш)

**Царг** яхачун маӀанех да:
* Царг (биологи) — кхача хьокхабе эша багара маьже.
** Сага царгаш
* Царгаш — механизма кхалингаш
Бацой

**Ба́цой**, **фаьппий-бацой** *(ба)* (, цхь.т. — ; , , ), гӀалгӀай меттала цхь.т.: **ба́цо** — Гуржехьа КахтӀойче дахаш дола къам. МоцагӀа гӀалгӀай лоамара ара а байна ТушетӀе баха Ӏохайшача гӀалгӀаех хьабаьнна лоархӀаш ба. Динах бацой православхой ба, вайнаха юкъе уж мара бац из ди лелабеш. Дукхалага дилача 2017 шера бацой 3000 гаргга хиннаб.

## ДӀа-хьа баха ховшари дукхали
ТушетӀе бацой хьабаьхкаб ГӀалгӀай лоамара. ТушетӀе, Ӏандий ГӀойсу яхача хин лакхахьа уж баьхаб тушхошца цхьана. СССР 1926 шера нах дӀаязбаьча хана *бацби* е *цова-тушин* аьнна дӀаязвенна алхха 7 саг хиннав — уж хиннай пхье Ӏеш хинна 7 кхалсаг; Гуржий ССРе Телавски уезде дӀаязбаь хиннаб бацой мотт бувцаш 2 564 саг. ХӀанзарча хана дукхагӀа мел бола бацой КӀахтӀойче бах, Алазани яхача хин лакхахьа уллача Земо-Алвани яхача юрта.

## Тархьар
ДукхагӀа болча тохкамхоша, къаьстта гуржий болчара а, йоах бацой гӀалгӀаех хьабаьннаб. ГӀалгӀай а бацой а къаман оаламашка дувц иштта, бацой ГӀалгӀай лоамара хьабаьхкалга. Цхьацца моттигашка хьоахадаьчох, гӀалгӀай (фаьппий, къаьна ханашка кистий) юххьанцара ТушетӀе хьалбаьхка баха ховшар хиннад XVI бӀаьшу чакхдоаллаш е XVII бӀаьшу долалуш.

П. К. Услар яхачо бацой нохчех дӀатохаш хиннаб.

## Мотт
Бацой къаман мотт бацой мотт ба, иштта гуржий мотт а лебу. ЦӀихезача гуржий тохкамхочо С. И. Макалатияс кхы а 1933 шера яздаьд бацоша бувца мотт гӀалгӀай мотт болга.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Гуржехьен къамаш
ОагӀат:Вайнах
ОагӀат:ГӀалгӀай тархьар
Сага царгаш

**Сага царгаш** еза кхача бохабеши, боаттӀабеши хьокхабе аьнна. Царг дукхагӀа дентинахи (царга дулх) пульпахи (царга тӀум) уж тӀакхоллача сирахи латт. ХӀара царга ший кепи, царгий мугӀара юкъе къаьстта йола моттиги я, иштта хӀарачун ший нервийи, миайи, лимфай раж а я.

ЛерттӀача хьалан тӀехьа сагага 28-32 царг я. Царгаш берийъяраши, даимаяраши хул.

Берий царгаш 20 хул: 8 хьалхашкара царги, 4 къоахки, 8 кхалеи. Царгаш 3 бутт баьннаса зана дез араювла йолалу. 6 шу даьннача хана денз 13 шу даллалца берий царгаш даима йолча царгаш хувцалу.

Даима йолча царгех лоархӀ: 8 хьалхашкара царги, 4 къоахки, 8 премоляри, 8-12 моляри (кхала).  Наггахьа совлен йола царгаш а гучаювла (берий а, даимаяраш а). Кхетама кхалаш е *пхьарцаргаш* оалаш йола кхоалагӀа кхалаш цахилар гӀаьххьа лоархӀ, ха мел йода дукхагӀа болча Ӏилманхоша рудименташ я аьнна а увттаю уж, хаттар ше къовсаме дале а.

## Царга оттам
Царгаш е лакхерча мочхала царг-кӀоагий ганашка йоахк, е лохерча мочхала царг-кӀоагий даькъа чу йоахк. Царгаш тайп-тайпарча ондачеи (чӀоагӀача) кӀаьдачеи доакъоех латт. Ондача кӀадех лоархӀ  царга сир, царга дулх, цемент, кӀаьдача кӀадех — царга тӀум.

Анатомега йиллача, белгалйоах: царга ботт (долал арахьа дагӀа царга дакъа), царга овла (мочхала кӀоага чу а дагӀаш, долаш хьулдеш дола царга дакъа), царна фоарт (долаш кхоачалуча е сир цементага йодача метте).

Царга буххьерча Ӏурга гӀолла () царга чухьа эшаш мел йолча хӀаманца царг кхоабаш йола артереши, совлен йола коачал царгагара дӀакхухьа лимфатически сосудаши, царга иннерваци Ӏалашъеш йола нерваши йолх.

## Царгий лазараш

* Кариес
* Патологическая стираемость зубов
* Пульпит
* Периодонтит
* Пародонтит
* Зубной камень
* Цементома

## Теркал де доагӀар
* Царга сир сага эггара чӀоагӀагӀа дола кӀада да
* Сир оагилгех латтац, энамелобластех хьайоаллаш йола метаболиташ мара яц из.
* Кхыдола царга кӀада мо доацаш, эпителиях хьахул сир.

## Хьажа иштта
* Царгий формула
* Бердаш увттадар
* Царгий бозбуача
* Тридцать три (кино)

## Белгалдаккхар

## Литература
* *Боровский E. В., Гемонов В. В., Копаев Ю. H., [[Зедгенидзе, Георгий Артемьевич|Зедгенидзе Г. А.]], Персиц М. М., Прохончуков А. А., Смольянинов В. М.* Зубы  // Большая медицинская энциклопедия, 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. — Т. 8.
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Нумерация зубов в стоматологии

ОагӀат:Сага баге
ОагӀат:Царгаш
Царг

**Царгаш** — дукхагӀа мел долча букъатӀехк йолча дийнатий бага 
дукхача доакъоех латта тӀехках хьахинна маьже. Цхьадолча чкъаьрашка царгаш иштта къамарга шода чу а йоахк.  
Царгаш эш даар хьалаца аьннеи, из бага лоаттаде аьннеи, хьокхаде аьннеи, иштта дулхах дажача дийнаташта даар эттӀаде езаш хул, хӀаьта цхьадолча дийнаташка (пилашка, сувсакхаговрашка иштта кхычарга) йола царгаш лорадала аьннеи тӀакхета аьннеи еза —  кӀомсараш 

Царгаш чкъаьрий плакоиднича чкъорах хьахиннай . хи-тӀоара царгаш хьахилар багара эпителий хобаяларца (эпителия хоборг — ) дувзаденна да. Цу хоборгах — «царга пластинка» оал. Эггара цхьалхагӀа йола царга кеп конуса хьисапеяр я, цу тайпара царгаш дукхагӀча чкъаьрийи, хичу-фе дахача дийнатийи, текхадийнатийи я. Дакхадийнатий царгаш кхача хьокхае аьнна эш, цудухьа цар царгий кеп чоалханегӀа я, уж кепага хьежжа екъаш а я (гетеродонтизм): хьалхашкара царгаш, къоахкаш, моляраш (кха́лаш).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Оахаранаькъан ГӀаьбартечун Нурдин

**Оа́харанаькъан ГӀа́ьбартечун Нурди́н** () — цӀихеза гӀалгӀай энциклопедист, филолог-арабист, таржамхо, тархьархо,  Россе комунистий цӀеча эскара эпсар. ГӀалгӀашта юкъе Москверча паччахьалкхен университете 40 шерал совгӀа болх цо мара баь хиннабац.

## Биографи
Оахаранаькъан Нурдин ваьв 1904 шера Михий 17 дийнахьа Буро тӀа. Цун да́ — ГӀойберд полковник звани йолаш эпсар хиннав. Нурдина даь-да — Мусоста Темаркъа, иштта полковник а волаш эпсар хиннав эрсий кавалере чу, турпал а волаш эрсий-туркий тӀема тӀа кхелхав из 1878 шера.

1933 шера Нурдина да веннача хана цун 13 шу кхы а дизза хиннадац. Ший нана — Куркъийнаькъан ГӀойрбика Заби, дагайоагӀаш хиннаяц цунна, 3 шу даьннача хана дӀакхелхай из. Нанас кӀаьнках Мусост аьнна цӀи тилла хиннай, цун даь-даь-даь цӀерагӀа, амма Нурдин яха цӀи дӀачӀоагӀаеннай тӀехьагӀа.

Кхелхав 1987 шера Ардара 14 дийнахьа Москоа. ДӀавелла воалл лоам, ГӀалгӀайче.

## Библиографи

## Белгалдаккхар

## Литература
### Гӏалгӏай меттала
* 

### Эрсий меттала
*
Йовлой Билана Берс

**Йо́влой Била́на Бе́рс** () — гӀалгӀай йоазонхо, 2010 шера денз ГӀалгӀай паччахьалкхен телерадиокомпанен директор.

## Вахар
Йовлой Билана Берс ваьв 1978 шера Шолжа шахьара Сипсой-ГӀалий тӀа (хӀанз Шолжа-Пхье яхаш я).
1994 шера деша эттав ГӀалгӀай паччахьалкхен университета тархьара факультете, 1999 шера дийша йистеяьккхай цо из.
Ший кхоллама никъ Берса дӀаболабаьб «ГӀалгӀайче» яхача газета корреспондент волаш.
Дуккхача шерашка ГӀалгӀайчен Мехкдаь пресс-служба болхло волаш къахьийгад. 2010 шера денз ГӀалгӀай Паччахьалкхен телерадиокомпанен кулгалхо ва.

2010 шера ардара бетта Москве хиннай Россе, СНГ, доазол дехьарча къонача йоазонхой ийслагӀа юбилейни форум. Цу форуме дакъа лоацаш хиннав Йовлой Берс. Цига дуккхача цӀихезача литератораша а йоазонхоша а могадаьд цун «Лоаман ӀаьдалагӀа» («По закону гор») яха хьалхара роман. Деррига Йовлой Берсас яздаь ши роман да эрсий меттала: 2009 шера — «По закону гор» (), 2011 шера — «Идеальный» ().

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Есин А. Б. «Анализ литературного произведения». Учебное пособие. Москва, 2005
* Коазой А. «Под сенью законов гор» (Отзыв на роман Б. Евлоева «По законам гор») // Ингушетия. № 215-216, 23 декабря 2010 г.
* Хализев В. Е. Теория литературы. Москва, 2005
Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш

**<center>[[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/А|А]]  [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Б|Б]]  [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/В|В]]  [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Г|Г]]  [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Д|Д]]  [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Е|Е]]  [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Ж|Ж]]</center>**
**<center>[[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/З|З]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/И|И]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/К|К]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Л|Л]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/М|М]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Н|Н]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/О|О]]</center>**
**<center>[[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/П|П]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Р|Р]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/С|С]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Т|Т]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/У|У]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Ф|Ф]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Х|Х]]</center>**
**<center>[[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Ц|Ц]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Ч|Ч]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Ш|Ш]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Э|Э]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Ю|Ю]] [[Проект:ГӀалгӀай мотт/Кицаш/Я|Я]]</center>**
Пхо

**Пхо** *(ба)*, дукх. т. — **пхорч** *да* () — гӀашлой герзаца дӀатохаш йола хӀама (*[[снаряд]]*). Ширдолгаца тохаш йолча хӀамах **[[овгар]]** оал. Артиллерес тохаш йолча хӀамах дӀандарг оал. Пхон керттера ши белгало я — гаьна дӀакхетари чӀоагӀа зе деш дӀакхетари. Уж шаккхе белгало кхоачаш хул инерци яха хӀама бахьан долаш.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* Пули для пневматического оружия.
Пхо (пхьегӀа)

**Пхо** *(я)*, дукх. т. — **пхонаш** *(я)* () — пхьегӀан лохера да́къа, цун кӀийле.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ГӀалгӀайче (газет)

**ГӀалгӀайче** (Ингушетия) — эрсий меттала арахецаш дола ГӀалгӀайчен юкъарлен-политикан газет. ГӀалгӀайчен правительствон официальни зарбан маьже я.
Йизза йола юридически цӀи — ПАУ «ГӀалгӀайче» газета редакци (ГАУ редакция газеты «Ингушетия»).

## Тематика
Газето ГӀалгӀай мехкаца дувзаденна долча хӀамех хоам бу, чу хинна дале а, арахьа хинна хӀама дале а. Къаьстта аьлча, юкъарлен-политикан хьалах дувц, экономикаца дувзаденнача хаттарех жоп тел, иштта унахцӀено лоръярахи, дешарахи, юртбоахамахи иштта кхыча гӀулакхех лаьца дола хьалаш тохк.

ГӀалгӀай Республика арахеца керда законодательни акташта а кепатох цунца цхьана уж юридически дӀачӀоагӀдерца.

ХӀара кӀирара тираж — 5000 газет.

## Тархьар
Газета хьалхара номер шолжа шахьара «Къахегама байракх» яхача газета кӀийлен а йолаш 1993-ча шера бекарга бетта 24-ча дийнахьа кепатеха араяьннай Сипсой-ГӀалий тӀа (хӀанз Шолжа-Пхьа я). «ГӀалгӀайче» газет хьакхолла аьнна амар Овшанаькъан Руслана кӀеззига тӀехьагӀа даь хиннад — Тушел 27-ча дйинахьа.

Газета оттадаьри цун хьалхара тоадархо хиннари цӀихеза вола Шадинаькъан Сулумбика Хьусейн хиннав, ГӀалгӀайчен Пачхьалкхкомитета зарбан хьалхара кулгалхо хинна вола.. 1994-ча шера цунна когаметта Чахканаькъан Ӏалаутдина Манолис тӀавенав (тӀехьагӀа ГӀалгӀайчен президента пресс-секретарь, ГӀалгӀайчен культура министр, Эрсечен Минкультура пресс-гӀулакха кулгалхо хургвола)

2016-ча шера формати, дизайни, арахецара хаи хийца а хийца, бизнез-чудуллар «Беркат» а долаш редакци кердача газета тӀа даьнннад. Цу хана хоамий онлайн-портал а йолаяьй.

2016-ча шера PDF-формате электронни дӀатӀаязвалар юкъедаьккхад.

## Редакци
«ГӀалгӀайчен» керттера тоадархой:
* Шадинаькъан Хьусейн (1993—1994, 1995—1997).
* Чахканаькъан Манолис (1994—1995, 1999—2002).
* Ноакастой Хаваш (1997—1999).
* Гадаборшанаькъан Або (1997, 2002—2008).
* Боранаькъан ФатӀимат (2008—2012).
* Мержой Ӏийса (2012—2015).
* Боканаькъан Шамсудин (2015 — вай ханнолца).

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀайчен газеташ
ГӀалгӀайче (телерадиокомпани)

**Паччахьалкхен телехьежареи радиокхайкаяреи компани «ГӀалгӀайче» ** (), е **ПТРК «ГӀалгӀайче»** () — «Ерригача Россен паччахьалкхен телехьежареи радиокхайкаяреи компани» яха ФГУП-а ГӀалгӀай мехкара филиал.

## Хьокхачеш

### ГӀалгӀай меттала
* «ГӀалгӀай мотт»
* «Хоамаш»
* «Дина лерхӀамаш»
* «Са хьамсара юрт»
* «Вай къоаной»
* «Вахара оагӀонаш»
* «Белгалбаьннача наьх цӀераш»
* «Юртара вахар»
* «Вай боахам»
* «ПӀаьраска бийса»
* «Даар»

### Эрсий меттала
* «Вести Ингушетия»
* «Утро Ингушетии»
* «Местное время. Воскресенье»
* «Вести — Северный Кавказ»
* «На страже здоровья»
* «Молодёжный формат»
* «Эти дети»
* «Лица»
* «Музыкальная открытка»

## Теле-, радиоканалаш
* «Россия-1», ПТРК «ГӀалгӀайче»
* «Радио России», ПТРК «ГӀалгӀайче»

## ТӀатовжамаш
* Ютуб-оагӀув
* ПТРК «ГӀалгӀайче» Официальни мазаоагӀув 
* ВГТРК

ОагӀат:Эрсечен регионашкара паччахьалкхен телекомпанеш
ОагӀат:Эрсечен регионашкара паччахьалкхен телеканалаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржамара гӀирсаш
ОагӀат:ГӀалгӀай меттала йола телеканалаш
ОагӀат:Эрсий меттала йола телеканалаш
ОагӀат:«Ерригача Эрсечен паччахьалкхен телехьежареи радиокхайкаяреи компани» яхача ФПУП-а филиалаш
ОагӀат:Россе Федедерацен хьалха хинна федеральни паччахьалкхен унитарни предприятеш
НогӀар

**НогӀар** *(да)*, е **кеп** *(я)* () — моллагӀа коачал чуйотташ йола хӀама, яьшка, гӀутакх, дӀакъовлаш дола цар лакхера да́къа.

## Пайда эцар

Файл:Donetsk streethole cover 06.jpg|Канализаце люка ногӀар
Файл:Kronenkorken 01 KMJ.jpg|Кроненпробка — оакъинга шуша тӀадолла маьхала ногӀар
Файл:BouteilleLaitBioFrance.jpg|ХьийнахӀамах даь ногӀар
Файл:Mint box polypropylene lid.JPG|Tic Tac яхачун ногӀар
Файл:Soapstone pot.jpg|ПхьегӀан ногӀар (кеп)


## Белгалдаккхар
Кеп (маӀанаш)

* Кеп (я) () — цхьан боарамах хӀамаш хьаеш кхоачам чуботта оатхал; кирбишкаш еш йола кеп; пхорч деш дола кеп; 
* Кеп (я) ()
** Биологе кеп ().
* Кеп (я) ()
* Кеп (я) () — ло.
* Кеп (я) () — эрш.
* Кеп (я) () — ше тӀакъовлаш долча хӀаманца хоттадаланза дола ногӀар.

## Белгалдаккхар
Хьамалдаккхар

**Хьа́малдаккхар** *(да)* ) — саг венначул тӀехьа цун дакъа дохкалургдоацаш молхаш техе тоадар. Декъий хьа́малдоаккх бӀаьхача наькъа́ из дахьа дезаш хилчеи, анатоме мургаш деш хилчеи. ДегӀамаш хьа́малда́хар ширача хана денз леладеш да, масала, Ширача Мисаре пирӀовний дегӀамаш баьцашца хьа́малдахар даьржа́ хиннад. Вай хана массаза формалин лелаю дакъа хьа́мадоаккхаш хилча. 

## См. также
* Пластинаци
* Лиофализаци
* Манчестерера хьам
* Хьам
* Ломбардо, Розалия
* Салафия, Альфредо
* Таксидерми

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Анатоми
Идалйисте

**И́далйисте́** *(я)* () — Идала уллув уллаш дола лаьтта.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Идалйисте
Урхаз

**Урхаз**, иштта цкъаза **урха́з** () — мехка урхал деш, е вешта аьлча доал деш, мехка тӀалатташ вола саг.
## Белгалдаккхар
Класс (биологи)

**Кла́сс** *(я)* (, дукх. т. *classes*) — биологе систематике керттерча иерархе классификаце рангех ранг.

Систематикай оагӀатий иерархе чу класс тайпа́ кӀалеи аргӀа́ лакхе́и латт.

Масал:
*  относится к классу Насекомые (Insecta).
* Растение  относится к классу .

Иногда используются также производные ранги:

* **надкласс** () — ранг выше класса,
* **подкласс** () — ранг ниже класса,
* **инфракласс** () — ранг ниже подкласса.

## Названия классов
Названия классов, как и названия других таксонов, ранг которых выше рода, являются униномиальными, то есть состоят из одного слова — существительного (или прилагательного, используемого как существительное) во множественном числе, написанного с заглавной буквы.

В ботанике и микологии для названий классов и подклассов используются стандартизированные окончания (эти окончания только рекомендуются, но не являются обязательными). В вирусологии для названий классов и подклассов стандартизированные окончания обязательны:

## Литература
* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: ингалсий метталара таржам — М.: Мир, 1980. — С. 17, 24—25.

## Ссылки
* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000, Vienna Code, 2006Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000)Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)Проверено 18 августа 2008 г.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002)Проверено 18 августа 2008 г.

## См. также
* Биноминальни номенклатура
* Таксонашта цӀийоаккхаш лелаю фосташ
Жанси

**Жанси** *(да)*, иштта **сувра** *(да)* () — кха доаллача маьхалийи лаьтта-кха доаллача маьхалийи аммонийи (царна юкъе цар кристаллогидратий а) нитраташ доахкача минералий яьржа́ йола цӀи.
 
## Жансий цӀераш

## Жанси леладар
* Жанси лаьтта тоадеш леладу, калий жанси къаьстта дика да, хӀана аьлча баьцовгӀашта эшаш йола калий а дӀакхет лаьттах;
* Натрий нитрат Ӏаьржа молха хьаеш эшаш да.
* Аммоний жанси лелхаш йола хӀамаш хьаеча метте эш, масала, аммонали аммотоли хьадеча.
* Иштта натрийи калийи нитраташ юача хӀамах дукха етт, уж консерванташ хилар бахьан долаш. Масала, нахча хьаеш е марш хьабеш.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:Минералаш алапатах
ОагӀат:Нитраташ (минералаш)
ОагӀат:Минералий классификаци
ТӀехьавазар

**ТӀехьава́зар** — 
#моллагӀа цхьан сага никъ хьалаьца цунца дӀавахар, цу сага́ тӀехьахилар ()
# тӀехьава́заш вола саг ().

ОагӀат:Ислама терминаш
ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
Байсаранаькъан

**Байсаранаькъан** яха тайпанцӀи Хамхой шахьара Аьгекхалара ГӀазданаькъанга чуйодаш я, ГӀазданаькъан Байсара цӀерах. Цун ши воӀ Мочкъеи БӀунхои Ӏаьдала амалдеш болаш, эрсаша дӀаязбеча хана «Базоркин» аьнна яьзбаьб уж, хӀаьта гӀалгӀашта юкъе *Байсара Мочкъеи* *Байсара БӀунхои* аьнна баха́б, цудухьа цхьаболча йоазонхоша Байсаранаькъан аьнна белгалйоах цар тайпан цӀи, цхьабакъда Бузаркъанаькъан оалараш а, Базоркъо́ оалараш а ба. Иштта эрсаша санна керда тайпанцӀи ца кхоллаш ГӀазданаькъан оалараш а ба, эрсий меттала долча тайпара Базоркин оалараш кхы а дукхагӀа ба.

## Байсар
Байсара да́ КӀарцхала Пхьажи(?) хиннав (эрсий меттала Пъхачи аьнна латт дӀаязваь), хӀаьта цун нана ЦӀулой тайпан хиннай

Байсар эрсий паччахьа эскаре прапорщик хиннав язде, деша ховш. Лоамарой берашка дешийта, аьнна, Маздаке йийла́ча ишколе дийша хила тарлу цо. Бохтаранаькъан Маликат  йоалаяь хиннай. Цар Мочкъеи БӀунхои яхаш ши воӀ хиннав.

## Байсара Мочкъа

## Байсара БӀунхо

## Хьажа иштта
Байсаранаькъан (нах)
## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:Байсаранаькъан
ОагӀат:ГӀазданаькъан
Вахар (таксон)

**Ва́хар** *(да)*, е **Биота** *(я)* () — цхьайолча биологе классификацешка еррига Лаьттан дийна организмаш гулъешйолча таксонах йоаха цӀи. Старшее научное название этого таксона — *[[Somobialia]]* (исходно во французском написании «l'Empire Somobial»). *Biota* яхача термина Таксономе синонималла иштта *Vitae* («вахар»), *Eobionti* яха дешаш леладу'.  

Цу таксона ранг тӀехдомен аьнна къестъю.

## КӀалара таксонаш
Массехк дийнача организмий классификаци я йовзаш. Царех цхьанне хьаяхачох, еррига организмаш йиъ тоабах екъа йиш я:
* ; вирусаши вироидаши чулоаца ранг йоаца тоаба;
* ; домена ранг йола таксон;
* ; домена ранг йола таксон;
* ; оагилга чу тӀум мел йоалла дийна организмаш (царех я баьцовгӀаш, жӀаленускалаш, дийнаташ) чулоацаш йола домена ранг йола таксон; 

Ширъяьнна классификаци:
* домен Эукариоташ — тӀум йоалла организмаш;
* домен Прокариоты — тӀум йоаца организмаш;
* домен Вирусы — оагилгах йоаца организмаш.

## Хьажа иштта
* Жизнь
* *[[Neomura]]*

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* .
* . 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш

*Systema Naturae 2000 / Classification: ''Biota''


ОагӀат:Таксонаш рангех
Каь

**Каь** *(ва)* () — хьалха — гӀалгӀай шахьаро мехка кхеле́ хоржаш хинна саг — цигара —  Ӏаьдала маьженашка (каст-каста законадательни/викала) хила хержа вола хьаким.
## Белгалдаккхар
Къаь

**Къаь** () — моллагӀча мехка гӀулакх хьалдаккха вохийташ вола цу мехка лакхера дипломатикай викал.
## Белгалдаккхар
Домен (биологи)

**Доме́н** **(я)** (, ), е **тӀехдоалаче**, — цаӀ е массехк доалаче чулоацаш йола биологе систематике эггара лакхера ранг (*[[ТӀехдомен]]* лоархӀаш ца хилча).

Термин юкъеяьккхар Карл Вёзе ва 1990-ча шера. Цо еррига организмаш кхаь доменах йийкъа́ хиннай:
* археишта (*Archaea*);
* нӀанкӀигашта (*Bacteria*), е эунӀанкӀигаш (*Eubacteria*);
* эукариоташта (*Eukaryota*, е *Eukarya*).
Хьалха хиннача ражашца (систематикашца) юсташ хилча, нӀанкӀигаш (прокариоташ) шин таксонах йийкъа́ хиннай — археиштеи эунӀанкӀигаштеи, хӀаьта царех хӀараяр ший рангах эукариоташта нийса хиннай.

Цкъаза уж кхо тӀехдоалаче вирусашца цхьан таксонах тох — , хӀаьта цун ранга цӀи тӀехдомен аьнна къестаю. 
## Лакхерача ранга тоабаш екъара кхыйола систематикаш
Массане тӀаийцача Вёзечо оттаяьча систематикал совнагӀа, лакхерача ранга тоабаш екъара кхыйола систематикаш а хул:

## Хьажа иштта
* Геном

## Примечания

ОагӀат:Таксономе рангаш
Монастырь

**Монастырь** *(я)* —
* ший доалахьа мехкаш а доахан а долаш болча киназа боахама организаци
* иштача организаце доа­лахьа дола киназ а чуӀеш дола цӀенош а лаьтта а

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Ди
Бур-боарз

**Бур-боарз** *(ба)* () — археологе сийлингий тайпа; го баьккха чӀоагӀъяь хинна а йола, цхьан хана нах баьха хинна моттиг.

## Белгалдаккхар

## Литература
Садахар

**Сада́хар** *(да)* (, ) — дийнатийи баьцовгӀайи цхьайолча фусийи катаболизма керттера кеп. 
Садахар яхар дийнача организмий *[[метаболизм]]* (хӀамаши хьинари хувцадалар) Ӏалашдешйола физиологе процесс я, цо *[[гомеостаз]]* (чухьен даимле)  лоаттаю арахьара кислород (О<sub>2</sub>) хьаэцарцеи метаболиташ (метаболизм хиларца совйоалар: СО<sub>2</sub>, H<sub>2</sub>O иштта кхыяраш) дӀаараяьккхарцеи. Метаболизма сухалга хьежжа цхьан сахьата́ пехкашка гӀолла, юкъера боарам хьалаьцача, кӀора мистача газа 5-18 литри хин 50 грамми чакхйоалл. ХӀаьта царца цхьана 400-нел совгӀа гӀетта органикай хоттам хьабоалл, царех ацетон а йолаш. Садоахача юкъа организма доалахьа йола шортта химе хьинар доалла хӀамаш мистаялийтарца хьинар кӀезиг дола продукташ хьахул  (кӀора миста гази хийи), хӀаьта уж хьахургйолаш молекула хьисапе йола кислород эш.

Под **внешним дыханием** понимают газообмен между организмом и окружающей средой, включающий поглощение кислорода и выделение углекислого газа, а также транспорт этих газов внутри организма по системе дыхательных трубочек (трахейнодышащие насекомые) или в системе кровообращения.

Клеточное дыхание включает биохимические процессы транспортировки белков через клеточные мембраны; а также собственно окисление в митохондриях, приводящее к преобразованию химической энергии пищи.

У организмов, имеющих большие площади поверхности, контактирующие с внешней средой, дыхание может происходить за счёт диффузии газов непосредственно к клеткам через поры (например, в листьях растений, у полостных животных). При небольшой относительной площади поверхности транспорт газов осуществляется за счёт циркуляции крови (у позвоночных и других) либо в трахеях (у насекомых). У человека в состоянии покоя газообмен через кожу с атмосферой составляет около 2–3% от легочного газообмена.
Мисарерча йоазоний транслитераци

Мисаре тохкача Ӏилмангахьа **[[транслитераци]]** — мисарера йоазонаш тоаяра (гойтара) процесс я, иероглифаш (е иератика чура а, демотика чура цар эквиваленташ) алапата фискалех дӀа а хувцаш (масала, латиний алапех). Из йоккха атто я Ӏилман кепатохамаш дара́.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Мисарера йоазув
ОагӀат:Транскрипцен транслитерацеш
Сунт

**Сунт** *(я)* () — додача хин пхорагӀа оттадеш дола гидротехнически догӀар. Сунт ше а хьахул хиво лакхехьара Ӏокхехьа́ча гаьнех, нувхех. Сунт на́ха тох цхьа гӀулакх кхоачашдара духьа, масала, Ӏама́ хий Ӏоаде е электростанци йилла.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*
Шира Мисаре

**Шира Мисаре** (; «Египет» яха дош хьадаьннад →  е  яхачох) — Африкан гӀинбухен-малхбоалехьа Нилхий лохахьа додача гӀолла хиннача Ширача дунен геттара лоадаме йолча цивилизацен тархьара региона а цун культуран а цӀи. Ширача мисархоша шоаш шоай матах **Та-Кемет** оалаш хиннад (транслит. ), **Та-мери** (), **Та-уи** (); хӀаьта копташ — **Ке́ми** яхад ().

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* История ДРЕВНЕГО МИРА
* Центр египтологических исследований РАН
* Религия, история и культура Древнего Египта
КӀора миста газ

**КӀора миста га́з**, е **[[Углерод|Углеро́да]] диокси́д** *(я)* () —  химе формула а йола, лерттӀача хьале бесаза йола хайра́ хьаж йоаца газ. Кхыча газашца ийна йоацача хана мисто́ содай хьаж хила йиш я. .

ЛерттӀача хьале айхе 1,98 кг/м³ я (фел 1,5 чӀоагӀагӀа еза). ТӀехар-Ӏена Ӏоткъама кӀала коача хилац, чӀоагӀача хьалагара газа хьисапе хьахул (возгонка). ЧӀоагӀа углерода диоксидах бекъа ша оал. Айбаьча Ӏоткъама кӀала кӀора мистача газ коача ерз, дӀа-хьа яхьа езаш хилча накъа йоалл из цун белгало.

Лаьттан тӀехар-Ӏанара чу кӀора мистача газо 0,04 % дӀалоац, юкъера боарам хьалаьцача. КӀора мистача газа гӀолла Маьлха ультрафиолета зӀанараш чакхйоал, хӀаьта цунца цхьана Лаьттас хьахеца инфрацӀе зӀанараш а чакхйоалалу, цудухьа парникови газех лоархӀ из. вследствие чего должен участвовать в процессе глобального потепления. Изначально, до появления жизни, углекислый газ составлял основу атмосферы Земли и его уровень снижался от десятков процентов до долей одного в результате процесса фотосинтеза. Постоянный рост содержания этого газа в атмосфере наблюдается с начала индустриальной эпохи. Деятельность человека, прежде всего сжигание ископаемого топлива, увеличила его долю в атмосфере Земли примерно с 280 ppm (частей на миллион) в начале индустриализации до 407,8 ppm в 2018 году. Рост содержания углекислого газа выше, до определённой концентрации, приводит к появлению облаков из углекислоты, что ведёт к похолоданию. Оба эти явления объясняют, почему температурные условия существования жизни на Земле относительно стабильны в течение миллиардов лет.

## Белгалдаккхар
Гордона сунт

**Гордона сунт** *(я)* (, ) — Астрале Тасмани штатерча Гордон яхача хи тӀара гидроэлектростанци. 140 м лакха из (мехка 5-гӀа я).

1963 шера Астрален доалчено Хеттача Америкерча Штатий 5 миллион доллар боарам бола грант енна хиннай Гордонхий тӀа сунт йотта. 1974 шера хьалъетта́ яьлар из. Проекта автор Кротти сунт йоттарах цӀихеза хиннавола (*[[:en:Crotty Dam|Crotty Dam]]*) Серхио Гуадичи ва. 

Хин хьоарсам шерделча хьахинна Ӏам кхы боккха бац, 12,5 км³ оахам ба цун.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Электростанцеш алапатах
Мата

**Мата** *(я)* — мохк е даьймохк аьнна маӀан дола ширдаьнна гӀалгӀай дош.

## Белгалдаккхар
Бехкам

**Бехкам** *(ба)*:
* Бехкам () - шартӀ; хиларга е цахиларга хьежжа гӀулакх-хьала лоаттам хувцабу хӀама. Масала, бусалба дин чу хьаькъале воацачунна ламаз параз даь дац, цудухьа *хаькъале хилар* ламаз параз даь тӀадижара бехкам хул.
** *бехкама* () — цхацца бехкамаш лорадеш хилча бакъдолаш е уж хилча мара бакъдоацаш.
** Бехкам болаш хилар ().
* Бехкам — литературни произведене сюжета така дӀадоладалара духьиг.
* Бехкам () — хӀама хьаде йиш йоацаш саг вехкаш дола амар, вешта аьлча дураз, де́хкар, соцадар да.

## Белгалдаккхар
Фуса

**Фуса** *(я)* (; , хьадаьннад  — *зӀамигеи*  — *вахари* яхача дешаех) — бӀаргаца хоалуш йоацача дийнача кхолламех йоаккха цӀи. Фусех, масала, лоархӀ вирусаш, нӀанкӀигаш, иштта цхьайола цхьаноагилга баьцовгӀаши дийнаташи.
## Белгалдаккхар
Сурхохий

**Сурхохий** () — ГӀалгӀай мехка Наьсарен шахьаре гӀолла дода хий. Шолжа аьтта га.

## Географи
СурхотӀа дола а деле, малхбузехьа до́да хий Экажакъонгий-Юртагахьа. Шолжа 239 километре аьттача бердах кхет цунах Сурхохий. Хий ше 9 км дӀаьха да, хий гулдеча бассейна майда 88,5 км² я.

Сурхохин ши га да: Кени (аьтта га) Борз-Аьлии (аьрда га).

## Хин реестра чура дараш
Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача Сурхохий Малхбузен-Къаспий бассейна гома юкъедод, Шолжа хинбоахаман да́къа да (хин кертагара дола а денна Шолжа-ГӀалийга кхаччалца. Сурхохин хин бассейн — Идала́и Тийрка́и юкъера Къаспий форда бассейна дода хиш. 

Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020001112108200005451.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Дода хиш алапатах
ОагӀат:Шолжа ганаш
ОагӀат:Шолжа бассейн
ОагӀат:Наьсарен шахьара дода хиш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен дода хиш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
Кен

**Кен** *(да)* () — ГӀалгӀай мехка СурхотӀенна гаьна доацаш дода хий. Сурхохин аьтта га да. Кена атагӀенна гаьна доаццаш моалоша гӀалгӀашта духьала ха лоаттадаьд (*хьажа* СурхотӀе). Белгалдаккха деза, цкъаза леладеш дола **Кенч** яха дош харц долга.

## Географи
Кен  яхача моттиге дола а деле, СурхотӀа кхаьчача малхбузехьа дерз Экажакъонгий-Юрта. Цига додаш аьтта оагӀорахьара шийх кхы а «Эрз-аьлийи, Борз-аьлийи» хьа а кхийтте, даьржа СурхотӀара ӀодоагӀаш дола Кен яха хий хьакхет Сурхохих цун 1,5 километре, хӀаьта из а дукха ха ялалехьа Шолжах кхет. Хий 20 км дӀаьха да, хий гулдеча бассейна майда 37,4 км² я.

## Хин реестра чура дараш
Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача, Кен Малхбузен-Къаспий бассейна гома юкъедод, Шолжан хинбоахаман да́къа да (хин кертагара дола а денна Шолжа-ГӀалийга кхаччалца. Кена хин бассейн — Идала́и Тийрка́и юкъера Къаспий форда бассейна дода хиш.

Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020001112108200005475.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
*  

ОагӀат:Дода хиш алапатах
ОагӀат:Шолжа (Тийрка га) бассейн
ОагӀат:Наьсарен шахьара дода хиш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен дода хиш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
Ха (лорадар)

**Ха** *(да)*
# Цхьа хӀама е моттиг лорадар, ха дар ()
# цхьа хӀама лораду моттиг, ха ду моттиг, ха лоаттаду моттиг ()
# Хаьхой, хадераш, цхьа хӀама е моттиг лорае увттабаь нах ()

## Белгалдаккхар
Оартам

**Оартам**, е **сардал** () — урхазо цхьан моттига́ доалде вохийта гӀулакхче, цу моттига тӀавуллашвар.
## Белгалдаккхар
ГӀулакхче

**ГӀулакхче** () — Ӏаьдала балха вола саг.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Социальни тоабаш
Хьовхе

**Хьовхе** *(я)* — лоамий е гувний массахана Ӏи тӀалатта босе. Хьовхе яхача деша духьала цӀечахье латт. ШерагӀча маӀане хьовхех моллагӀа Ӏене латтача моттигах а оал, масала, бетта хьовхе
## Белгалдаккхар
ЦӀечахье

**ЦӀечахье** *(я)* — малх тӀалатта лоаман босе. ЦӀечахье массаза хьовхен духьала увттаю. ШерагӀча маӀане цӀечахье моллагӀа маьлхе латта моттиг, оагӀув хила йиш я, масала, бетта цӀечахье.

## Белгалдаккхар