Истинг

**Истинг** *(да)*, **хетта́ ферт** *(я)* () — ӀотӀадаьккха гӀалгӀай къаман гӀарчош долаш фертах баь бӀарчча кӀувс.

## Тархьар
Истингаш дар шира гӀалгӀай исбахьале я. Фертах кӀувсаш дар ГӀинбухерча Кавказе кхыча мехкашка а довзаш хиннад. Истингаш духхьала кхалнаха мара деш хиннадац. Цунца дувзаденна да цар ишта цӀи хилар а: «истий» яхача гӀалгӀай дешах хьайоаллаш я из. ГӀарчоштеи истингаштеи геттара лоархӀаме бух болаш да XX бӀаьшу долалуш яздаь дола кулгайоазув — «Ghalghaj gharchož».

ГӀалгӀай меттала лелаш къаьстта́ ши термин я: *истинги*, *хетта́ фертеи*. Шаккхе а *ферта* я из — бӀегӀингах хьадаь материал, кӀада, гата. Цхьабакъда тайп-тайпара хьаеш а лелаеш а да истинги хетта́ фертеи. Истинг кӀалтувсаш а йолаш, цхьалха басардаь ферта я. Хетта́ ферта — гӀаьрчоний хьисапегӀа шиъ е кхы дукхагӀа бос а болаш, юкъе *инза* а тохаш хьаеш йола ферт я, хьаяь яьлча пе́нах куцала́ тохаш а йоллаш.

Истингаш дара исбахьале ширача ханашкара хьайоагӀаш я, хӀана аьлча, шира хилар а символизм хилар а шийца а долаш йола гӀалгӀай гӀарчой исбахьале белгалъяьннай цунца. Тохкамхоша ма аллара, гӀалгӀай гӀарчой белгалонех я: композиций айхал, лаконичность, та́ка́й пластичность, симметреца хилар, ше́ра гарт хилар.

XX-гӀа бӀаьшу долалуш археологе-этнографе экспедицеш еш ГӀалгӀай лоам хьалъиха́ча тохкамхоша массехк хетта́ча ферта́ фиксаци яьй. Цу тайпара болх беш хьалхарчарех хиннав Оахаранаькъан Бачий Хьажбикар — 1920-ча шерашка Кистий чӀожереи гӀалгӀай шаьрачареи юрташка а ухаш цу тайпарча кӀувсай сурташ дийхкад цо. ТӀехьагӀо из болх дӀахо дӀабихьаб этнографаш а суртанчаш а хиннача  а, Доврбиканаькъан ГӀаз-Мухьмада а, Байсаранаькъан Муртаза Мурада а, кхыча́р а.

ДӀахо ха дӀа мел йода ферташцара болх ГӀалгӀай Мехка дукхача советий Ӏилманхоша техка́б, царех хиннаб Крупнов Игнатия Евгений а,  а, Аькхенаькъан Алхаста Хасолта а, кхыбараш а.

Байсаранаькъан Мурада хетта́ча фертий гӀаьрчонаш тӀара хьатӀадаьха́ сурташ Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен мохкбовзара музее уладаьд. 1990-ча шерашка музея архив Наьсаре хьалйоагӀача царех цхьа да́къа дайна дӀадаьннад.

1978-ча шера «Декоративно-прикладное искусство Чечено-Ингушетии» яха каталог арадаьннад, цунна юкъе́даха́д Оахаранаькъан Хасолта а, Доврбиканаькъан ГӀаз-Мухьмада а, кхычар а дийхка гӀаьрчоний сурташ. 2015-ча шера автор волча Эрол Йылдырси вӀашагӀделла́ча Бештой (Оахаранаькъан) Салманеи «Истинг» яха кинажшка арадаьккхад Туркий мехка. Цунна юкъе́даха́д гӀалгӀашеи мухӀажирашеи XIX-ча бӀаьшера шоашца Хьункархой мехка хьаденача истингийи хетта́ча фертийи сурташ. Кинашка чу 90-нел совгӀа ферта я белгалъяьккха.

Цхьайолча гӀалгӀай юрташка истингаш шоашта дарал совгӀа дохка а деш хиннад. ГВ некоторых ингушских сёлах ковры-истинги изготавливались не только для своих нужд, но и для продажи. Признанными центрами по изготовлению войлочных ковров в Ингушетии во второй половине XIX-ча бӀаьшерен шоллагӀча даькъе — XX бӀаьшера цӀихеза хиннад шаьрачара Буро-КӀалхеи, Аьлте-Юрти, Дошлакъий-Юрти, Пхьилекъонгий-Юрти, лоамара ГӀовзтӀеи.

Карарча хана къаьнара истингаш цхьаццайолча музеяшка долаш да, масала, ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музееи, ГӀалгӀай Мехка гойташ йолча исбахьалений музееи. 2024-ча шера аьхки Шолжа-Пхье «Истинг. Войлочная летопись ингушей» яхаш гойтам хиннаб гӀалгӀай паччахьалкхе хьаяь 100 шу дизара́ хетадаь.

Истингаш Эрсечен къамай материальни йоацача товшхала тӀехьаленах долча лаьрххӀа долча арахецаре юкъедахьа лаьрхӀа а хиннаб  вӀашагӀдоллаш долча.

## Технологи
ГӀалгӀаша жа дукха доажадеш хиннад, цудухьа тха шортта хиннад царга. Из тха ферта́ хье а хьувш, дӀадулаш хиннад цар. Тхе чо бӀаьхагӀа мел хула ферта чӀоагӀагӀа хургья яхаш хеташ а хинаб уж. Тха хьувлехьа маьлхе докъадеш хиннад из до кӀезиглургболаш, цул тӀехьагӀа демахи бӀехалахи цӀендеш тха саьргаш дийтте цамцадоахар.

ГӀалгӀай мехка ферташ хьаяр кхычахьа Кавказе из дечоа тара да. Хетта ферташ хьаеш тайп-тайпара лагӀаш да: тха Ӏалашдар, дӀахьадиллар, хица дохьадар, тоӀадар, ферта хьаяр, гӀаьрчош дехкар.

Истинга гӀаьрчошца гӀалгӀай  сюжеташ гойташ хиннад: багара бага дахарал совгӀа уж дувцараш цӀагӀарча гӀирсаца а, пхьегӀашца а, барзкъаца а, лекхаргашца а, ферташца а дӀахьадолхаш хиннад.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* Маркграф О. В. Очерк кустарных промыслов Северного Кавказа с описанием техники производства. М.: С. В. Лепёшкин, 1882. — 288 с.
* Кудусова-Долакова Ф. И. Семья и семейный быт ингушей (конец XIX-начало XX в.). — Ростов-на-Дону, 2005.
* Исаев Э. А. Религиозно-этические основы традиционной культуры вайнахов. Диссертация доктора философских наук: 09.00.13 / Место защиты: ГОУВПО «Дагестанский государственный университет». — Махачкала, 2009. — 347 с. — С. 108, 187.
* Султыгова М. М. Сельскохозяйственная лексика ингушского языка. Диссертация доктора филологических наук: 10.02.02 / Место защиты: Институт языка, литературы и искусства Дагестанского научного центра РАН. — Махачкала, 2012. — 340 с. — С. 131, 162.
* Елдыр Э., Бештой С. Истинг. — Стамбул. 2015.ISBN 978-60584401-1-1.
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* 
*  

ОагӀат:Истинг
ОагӀат:ГӀалгӀайчен товшхал
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:КӀувсаш
ОагӀат:Кавказера халкъа говзалаш