open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ГӀалгӀай меттала газеташи журналаши

* **[[Сердало_(газет)|«Сердало»]]** (1923 ш. — хӀанз а) — ГӀалгӀай Мехка къаман юкъара газет
* **[[ГӀалгӀайче (газета)|«ГӀалгӀайче»]]** () — ГӀалгӀай Мехка юкъара-политикан газета
* **[[Наьсарен колхозхо|«Наьсарен колхозхо»]]** (1939 – 1943 шш.) — Наьсарен шахьара газет
* **[[Ачалкхен колхозхо|«Ачалкхен колхозхо»]]** (1941 ш.) — Ачалкхений газет
* **[[Байракх (газета)|«Байракх»]]** (1958 – 1960 шш.)
* **[[Ленина байракх|«Ленина байракх»]]** (1958 ш. — ?) — Наьсарен шахьара газет
* **[[Къахьегама байракх|«Къахьегама байракх»]]** (1962 – 1963 шш.) — Шолжа территориальни колхоза-совхоза урхален газет
* **[[Знамя Труда|«Къахьегама байракх»]]** — юкъара-политикан газета
* **[[Наьсарен оаз|«Наьсарен оаз»]]** — Наьсарен юкъара-политикан газет
* **[[СелаӀад (журнал)|«СелаӀад»]]** — гӀалгӀай берий журнал
* **[[Литературни ГӀалгӀайче|«Литературни ГӀалгӀайче»]]** (журнал)
* **[[Даймохк (газет)|«Даймохк»]]** ( ? — 2012 ш. )— «нийсхо» яхача организацен газет
* **[[Къаман дош|«Къаман дош»]]** () (1933 — 1944 шш., 1997 ш. — хӀанз а)— МагӀалбикарча шахьара юкъарлон-политикан газет
* **[[МагӀалбика хоамаш|«МагӀалбика хоамаш»]]** () (2021 ш. — хӀанз а)— юкъарлон-политикан газет
## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоам боаржабу гӀирсаш
ГӀалгӀай ханорг

**ГӀалгӀай ханорг** () — беттий а деной а шоай меттала цӀераш а йола, гӀалгӀаша хьалха денз леладеш дола ханорг.

## Хьажа иштта
* гӀалгӀай къаьнара ханорг
* ха
* зама
* эзар шу
* бӀаь шу
* шу
* шера ханаш
* бутт
* кӀира
* ди-бийса

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ханорг
*
Магас (телерадиокомпани)

**Къаман телерадиокомпани «Магас»** (), хьалхагӀа ***Къаман телерадиокомпани «ГӀалгӀайче»*** () — ГӀалгӀай мехка хоам кхайкабеш йола паччахьалкхен автономе учреждени. ОТР яхача канала маза партнер я (хӀара дийнахьа 06:00—09:00, 18:00—19:00).

## Партнёраш
* Reuters.
* ИТАР-ТАСС.
* РИА-Новости.
* ПТРК «ГӀалгӀайче».
* РГВК «Дагестан».

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* В Ингушетии состоялось открытие национальной телерадиокомпании
* Государственная национальная телерадиокомпания — новый тренд информационного вещания
* Газета «Сердало», № 80-81 (11015-016), 20.06.2013 г.: Один день из жизни национальной телерадиокомпании «Магас»
* Ю. Евкуров: «Качество вещания ГНТРК „Магас“ должно соответствовать европейским стандартам»
* В Ингушетии начало вещание национальное телевидение «Магас»
* Прошла встреча руководства ГНТРК «МАГАС» с руководителем телекомпании «ДОЖДЬ» Натальей Синдевой 
* Директор радио «Ангушт» принял участие в обсуждении сетки вещания телеканала ГНТРК «Магас»

ОагӀат:Эрсечен телекомпанеш
ОагӀат:Эрсечен регионашкара паччахьалкхен телекомпанеш
ОагӀат:Эрсечен регионашкара паччахьалкхен телеканалаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабу гӀирсаш
ОагӀат:Телеканалаш гӀалгӀай меттала
ОагӀат:Телеканалаш эрсий меттала
ОагӀат:БӀарчча дийнахьа болх бу телеканалаш
ОагӀат:HD-телеканалаш
ОагӀат:Россе Федерацен субъектий паччахьалкхен автономе учрежденеш
ГӀалгӀайчен административни-лаьтта декъар

## Пхьеш
# Магас
# Илдарха-ГӀала
# МагӀалбик
# Наьсаре
# Шолжа-Пхье

## Шахьараш

### [[Наьсарен шахьар]]
* Административни юкъ — Наьсаре
* ОКАТО код — 26 220 000 000

**Нах баха моттигаш:**
# Ӏаьлий-Юрт
# Буро-КӀале
# ГӀаьзе-Коа
# Долакха-Юрт
# ТӀой-Юрт
# Пхьилекъонгий-Юрт
# СурхотӀе
# Экажакъонгий-Юрт
# Яндаре

### [[МагӀалбика шахьар]]
* Административни юкъ — МагӀалбик
* ОКАТО код— 26 215 000 000
**Нах баха моттигаш:**
# Аьккхий-Юрт
# Вежарий-Юрт
# Дабе-Юрт
# Махьмад-ХитӀе
# Заьзгакъонгий-Коа
# Инаркъе
# Черкъий-Юрт
# Керда Редант
# Дола-Коа
# СоагӀапче
# Юкъера Ачалкхе
# Къулбехьера

### [[Шолжа шахьар]]
* Административни юкъ — Шолжа-Пхьа
* ОКАТО код — 26 230 000 000
**Нах баха моттигаш:**
# Оалкам
# Алхасте
# Аьрште
# Берд-Юрт
# Галашке
# ДаьттагӀа
# Мужече
# ГӀажара-Юрт
# Эбарг-Юрт
# Чималх

### [[ЖӀайраха шахьар]]
* Административни юкъ — ЖӀайрах
* ОКАТО код — 26 205 000 000

1. Бейни
2. Хьули
3. ДжӀайрахь
4. Лаьжги
5. Ольгети

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайче
ГӀалгӀайчен байракх

**ГӀалгӀай Республика паччахьалкxен фаьтта** *(я)*, **ГӀалгӀайчен фаьтта** (, ) — ГӀалгӀай мехка керттерча паччахьалкхен белгалонех цаӀ.  Байракх кӀайча бесара биъ са бола кӀада да, цун юкъе цӀеча гома йола хьарак а латташ, цу тӀара дӀайода хӀара зӀи чакхайоаллача дӀакъовланза болча гома хьисапе а йолаш. Байракха шорал цун дӀоахалца нийсдича — 2:3 да.

## Сурт оттадар
Байракха лакхерчеи лохерчеи доакъой дерригача дӀоахала баьццарча беса ши оаса бода, царех хӀаране шорал байракха шоралах ялхлагӀа дакъа миссел долаш. Берката хьарака чурча гома зӀилорг байракха шорала цхьайттлагӀача даькъа боараме я. Берката хьарака зӀанараш чакхйоалача дакъовланза болча гома зӀилорг байракха шорала ткъаь пхелагӀача даькъа боараме я. Берката хьарака гом хьахулача оаса шорал байракха шорала цхьайттлагӀача даькъа боараме да. Берката хьарака зӀанарий оаса шорал байракха шорала ткъоалагӀача даькъа боараме да.

Берката хьарака зӀанарех цаӀ байракха дӀоахалга диллача нийсса урагӀа яха а ГӀалгӀай Паччахьалкxен байракха лакхерча даькъа тӀа а я. Берката хьарака зӀанараш чакхйоалача дакъовланза болча гома лакхерча йистаи арахьарча гомаи юкъера юкъ байракха шорала ийслагӀача даькъа боараме я. 

Берката хьарака зӀанараш берригача гонагӀа цхьатарра йовкъаш йолаш а сахьата гӀоаролга лелара духьала ерзаяь а я. ГӀалгӀай Паччахьалкхен байракх хила еза, цун боарам моллагӀа бале а, цунах яздаьчунца нийслуш.

### Беса маӀанаш
КӀай бесо хьахьокх къаман цӀена уйла-нигат хилар; баьццара бесо Ӏалама беркат белгалдоаккха, иштта гӀалгӀай къамо лелабу Бусулба Ди; цӀе бос — гӀалгӀай халкъа лийна халои денали хьахьокх, цара шоай мохк безар белгало еш.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен паччахьалкхен даздараш
ГӀалгӀайчен буне

**ГӀалгӀайчен буне** (, ) — ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа тархьарца яьржа йолча баьцовгӀай гуллам.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* *ГӀалгӀай Республика официальни мáзадáкъа:* Мехках лаьца

ОагӀат:ГӀалгӀайчен географи
ГӀалгӀайчен тхьамагӀа

**ГӀалгӀай Мехка паччахьалкхен тхьамагӀа**, **ГӀалгӀайчен тхьамагӀа,** иштта а **ГIалгIайчен фост** (, ) — ГӀалгӀай Мехка паччахьалкxен белгалонех цаӀ. ТхьамагӀа къоабалдаь дӀачӀоагӀдаьд 1994 шера август 26 дийнахьа.

## Сурт оттадар
ГӀалгӀайчен тхьамагӀа герга да, из латт шин гомах: чурчеи тӀерчеи — цаӀ шоллагӀчоа чухьанахьа. ТхьамагӀа юккъе ткъамаш дӀа-хьа доаржадаь аьрзи латт. Аьрзи эзди, тешаме хилар а, къонахчал, хьаькъал хилар а гойташ йола белгало я. Аьрзе шин ткъамагӀара урагӀаяхийтай гӀалгӀай вӀов. Из къаьна а къона а йола ГӀалгӀайче гойташ белгало санна латт, гӀалгӀай культура керттерча сийлингех хиларга хьежжа. ВӀовна аьрдача оагӀорахьа гуш ба Маьтлоам, хӀаьта аьттача оагӀорахьа — Бешлоамкорта.
Лоамаштеи вӀовна́и лакхе Ӏочухьежаш гуш ба нийсса ийже кхаьча́  малх, цу тӀара лохехьа ӀочуйоагӀаш ворхӀ зӀы а йолаш. ЗӀамагӀча гома лохерча даькъа тӀа гойташ да малхи лаьттеи даим лелаш хилара белгало санна дола хьарак.

Боккхачеи зӀамигачеи гомашта юкъе йоазув да: лакхе эрсий меттала — *«Республика Ингушетия»*, лохе гӀалгӀай меттала — *«ГӀалгӀай Мохк»*.

ГӀалгӀай паччахьалкхен тхьамагӀа пхи бос болаш леладу: кӀай, сигала беса, баьццара, цӀе, дошо беса-ӀажагӀа. КӀайча бесо белгалду ГӀалгӀайчен халкъа уйлаши леладу гӀулакхаши доаггӀача тайпара цӀена хилар; сигала бесо — сигален, седкъийи седкъарчийи белгало; баьццарча бесо хьахьокх ГӀалгӀайчен Ӏалам, лаьттан беркати дӀайийна хӀама хьувкъаш хилари, хӀаьта иштта бусулба дин — Ислама белгало а я из; цӀе бос — из дукхача шерашка гӀалгӀай къамо дийна диса гӀерташ лоаттабаьча къовсама белгало я; ӀажагӀа бос — сагаи Ӏаламаи вахар хилара бахьан долча маьлха бос ба.

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен паччахьалкхен даздараш
ГӀалгӀайчен географи

**ГӀалгӀайчен географи** таханарча дийнахьа шера тахка хинна яц.

ГӀалгӀайче улл Керттерча Кавказа дукъан гӀинбухерча босенаш тӀа (цун юкъерча даькъе) иштта цун йихе дадаш долча зӀамигача довкъашта тӀа — Тийрка дукъи, Шолжа дукъи, Тархий дукъи.

ГӀалгӀай мехка гӀай (доазув) малхбузехьеи гӀинбухехьеи ГӀинбухерча ХӀиричеци, ГӀаьбартe-Малкхарий мeхкаци да, малхбоалехье — Нохчий мeхкаца да, зӀилбухера ГӀалгӀайчен гӀай Гуржий мeхкаца да, из цхьатара хул Эрсечена паччахьалкхен гӀайца.

Мехка йӀоахал гӀинбухера зӀилбухега 144 км я, малхбузера малхбоалега — 72 км.

## Хьажа иштта
* ГӀалгӀайчен буне
* ГӀалгӀайчен дийнатий дуне
* ГӀалгӀайчен бовхьаш
* ГӀалгӀайчен хин объекташ

## ТӀатовжамаш
* *ГӀалгӀай Республика официальни мáзадáкъа:* Мехках лаьца
ГӀалгӀайчен дийнатий дуне

**ГӀалгӀайчен дийнатий дуне** (, ) — массахана е цхьан юкъа ГӀалгӀай Мехка доазона тӀа Ӏеш долча акха долча дийнатий еррига кепаш.

## ТӀатовжамаш
* *ГӀалгӀай Республика официальни ма́заоагӀув:* Мехках лаьца

ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏалам
ГӀалгӀайче
ГӀалгӀайчен гимн

**ГӀалгӀай Республика паччахьалкxен гимн**, иштта **ГӀалгӀай гимн** (, ) — ГӀалгӀайчен паччахьалкхен даздарашта юкъейоагӀа элемент. Гимн тӀаийцай 1993 шера Маьцхали 27 дийнахьа дерригача къамо кхаж а тоссаш. Гимна дешаш яздаьр Чуранаькъан Рамзан ва.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен паччахьалкхен даздараш
ОагӀат:ГӀалгӀай меттала ашараш
ГӀалгӀайчен пхьеш

ГӀалгӀай Мехка тахан 5 пхье я.

## Хьажа иштта
* ГӀалгӀайчен декъар

## Белгалдаккхар

ГӀалгӀайче
ОагӀат:ГӀалгӀайчен пхьеш
ГӀалгӀайчен хиш

**ГӀалгӀай Мехка хин объекташ/ресурсаш** () — деррига е цхьандаькъе ГӀалгӀайчен доазон тӀа йола гидрографен объекташ.

## Дода хиши хьарсамаши
Россе Федерацен Паччахьалкхен хин реестрах ГӀалгӀай Мехка мел дола дода хиш Къаспий фордах кхеташ долча Тийркеи Идалеи шолхин бассейна юкъедоагӀаш да (код 02). Из бассейн Малхбузен-Къаспий бассейна округах лоархӀаш я (код 07). ГӀалгӀай Мехка Доалчен хоамага диллача, мехка юкъереи зӀамигеи додача хин 720 бассейн я, мехка мел долча додача хин юкъара дӀоахал 1 350 км совгӀа я, хӀара нийссаьнилга километра тӀа 590 м совгӀа хитоатолгий маза ба. Уж гидрографе показателаш эггара лакхагӀчарех я Россе Федерацен Даькъастен федеральни округе. 

ГӀинбухен-Малхбоалерча Кавказе эггара доккхагӀа дола хий Тийрк да. Хьалха денз гуржашкахьара хьадолалучара ГӀалме шахьара гӀолла дӀа мел дода цул дехьа а сехьа а баьхаб гӀалгӀай, тӀехьагӀа — аьтта берда тӀа. Амма таханарча дийнахьа, эрсий Ӏаьдало ГӀалме шахьар ГӀалгӀа Мехка доазонгахьа цалархӀар бахьан долаш Тийрко таханарча ГӀалгӀайче дӀалоацар геттара зӀамига моттиг я — ЖӀайраха шахьара ГӀалме шахьарца гӀай долча. Тахан ГӀалгӀайчен керттера хиш ераш да: Шолж (керттера хинбоахама объект; малхбузехьара малхбоалехьа Ӏододаш да; Наьсарени Шолжеи шахьараш, иштта Магаси, Наьсареи, Илдарха-ГӀалеи, Шолжа-Пхьеи), Эс (зӀилбухехьара гӀинбухехьа Ӏододаш да; ЖӀайрахеи Шолжеи шахьараш), Фарта (зӀилбухехьара гӀинбухехьа Ӏододаш да; Шолжа шахьар).

**Паччахьалкхен хин реестра тӀа яздаьр теркал а деш, «Ономастикон Ингушетии» яхача балха́ тӀа а товжаш оттаяь ГӀалгӀай Мехка додача хих лаьца йола таблица<br><small>(кхыдолча хьасташкара хоам лохе сноскашца белгалбаьккхаб)</small>:**

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## Карташ
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* 
* 
* 
* 
*  
* 
; Статьяш
* 
*  
*
ГӀаьзе-Ков

**ГӀа́ьзе-Коа** () — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьара юрт.

## Географи
ГӀаьзе-Коа улл Шолжа аьттача берда тӀа.

Юхе яда нах баха моттигаш: гӀинбухехьа — Пхьилекъонгий-Юрт, гӀинбухе-малхбоалехьа — Яндаре, зӀилбухе-малхбузехьа — Экажакъонгий-Юрти Наьсареи, зӀилбухе-малхбоалехьа — СурхотӀеи Алхастеи, зӀилбухехьа — Буро-КӀале, малхбоалехьа — ГӀажара-Юрт.

## Тархьар
ГӀаьзе-Коа йиллар Экажакъонгий-Юртара нах ба

## Баха нах
ГӀаьзе-Коа 2015 шера 1871 саг ваьхав.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
СолсагӀаьли

**СолсагӀаьли** (, ) — зиза;  яхача дезала юкъейоагӀа баьцовгӀай ваьр. В современных систематиках включающий более 80 видов. Центр происхождения и наибольшего разнообразия видов тюльпанов — горы северного Ирана, Памиро-Алай и Тянь-Шань. За 10—15 миллионов лет эволюции тюльпаны расселились до Испании и Марокко на западе, до Забайкалья на востоке и до Синайского полуострова на юге. На севере интродуцированные человеком популяции тюльпана лесного достигли Шотландии и южного побережья Скандинавии.

## ТӀатовжамаш
* 
* 
* *Лисянский, Б. Г., Ладыгина, Г. Б.* Тюльпаны. — М.: Астрель; АСТ, 2002. — 152 с. — ISBN 5-17-014176-9 (АСТ). — ISBN 5-271-04222-7 (Астрель)
* 
* 
*
ХӀирийче

**ХӀирийче** (, ) — Россе Федерацен субъект; цунна юкъе йоагӀа республика. Иштта, Даькъастен федеральни го́ма лоаттамá юкъейоагӀаш я, Даькъастен экономически шахьара дакъа лоархӀаш а я.

НанагӀала — Буро.

Доазув: малхбузехьа — ГӀаьбартой-Малкхарой мехкаца да, гӀинбухехьа — Ставропола крайца да, малхбоалехьа — ГӀалгӀай мехкацеи Нохчий мехкацеи да, зӀилбухехьа — Гуржий мехкаца да.

Кхеллай 1924 шера Баьцамеа 7 дийнахьа.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ХӀирийче
ГӀинбухера дунен шод

**ГӀинбухера дунен шод** (, ) — ГӀинбухерча ахбура тӀа Дунен соа дунен тӀехенца вӀашагӀкхета моттиг.  ГӀинбухерча оакафорда юкъерча даькъе боалл из. ГӀинбухера дунен шод тувлабе йиш яц ГӀинбухерча магнитий дунен шодаца.

## Белгалдаккхар

* *Северный полюс // Большая Советская Энциклопедия:* в 30 т. Т. 23 : Сафлор — Соан / Гл. ред. А. М. Прохоров. — Изд. 3-е. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — 640 с. — С. 134.
ГӀинбухера оакафорд

**ГӀинбухера оакафорд** (, ) — эггара зӀамигагӀа бола Лаьттан оакафорд. Из улл Евразеи ГӀинбухерча Америкайи гӀинбухе. Оакафорда аре 14,75 млн км² я. Хин йоаккхал — 18,07 млн км³.

## Географи


## ТӀатовжамаш

ГӀинбухера океан 

ОагӀат:Оакафордаш
ГӀара

**ГӀáра** *(я)* (, ;  — *«чулоацаш дола», «хадданза дола»*) — лаьттан чӀора доккха дакъа да, дукхагӀча даькъе хица тӀакхелла доацаш, хӀаьта йисташ океанал лохагӀа долаш.

Эрсий меттала «материк», «континент» яха терминаш маӀанах цхьатарра лоархӀ е маӀанашца гаргга йолаш лоархӀ. ХӀаьта гӀалгӀай меттала уж шаккхе чулоацаш да «гӀара» яха дош.

ГӀара, геологе маӀанга диллача, континентальни тайпах йолча чӀора йоккха блок я. Декъа лаьтта () чулоацачул совгӀа, цо чулоац иштта *гӀара йист* а, шельф а, цу тӀа яьда гӀайреш а. ГӀарий йисташ хувцалу геологе ха́нагахьа. Хьалхарча за́машка Лаьтта тӀа хиннача гӀараех *палеоконтиненташ* оал.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
; Дошлоргаш
* 

## ТӀатовжамаш
* Реконструкция дрейфа материков

ГӀараш
ГӀараш
ГӀаьбартой-Малкхарой мохк

**ГӀаьбартой-Малкхарой мохк** (; , ) — республика я Россе Федераце чу, иштта Даькъастен федеральни гома лоаттамá юкъейоагӀаш я.

Аре — 12 470 км². НанагӀала — Нальчик. 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀаьбартой-Малкхарой мохк
ГӀургӀажаш

**ГӀургӀáжаш** (, ) — гӀажа куце тоабан оалхазарий ваьр.

## ТӀера куц
ГӀургӀажий бедаргаш бесах е цӀенна кӀай хул, е сира хул, е Ӏаьржа хул. Боршеи кхали гӀургӀажаш шоайла куцах къоастае хала да (башхало кӀеззига я царна юкъе).

## Классификаци
Таханарча систематике гӀургӀажаш ворхӀ тайпа екъалу:
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Оалхазараш
ГӀалгӀай паччахьалкхен университет

**ГӀалгӀай паччахьалкхен университет** *(я)* () — ГӀалгӀай мехка керттера университет. Хьакхеллай 1994 шера. Россе Федераце эггара зӀамагӀа йолча университетех лоархӀаш я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 100 наций. ИнгГУ: 15 лет поиска и развития
* Ингушский государственный университет
* Наука в жизни общества ингушей

ОагӀат:Россе Федерацен университеташ
ОагӀат:Магас
ОагӀат:ГӀалгӀайче дола Ӏилма
ОагӀат:ГӀалгӀайче дола дешар
ОагӀат:Россе Федерацен классически университетий ассоциаци
Казахехье

**ГӀазакхстане** (, ,  , иштта официально **Респу́блика ГӀазакхстане** (кастта пайда эца аббревиатурах **РК**) — паччахьалкхе я, Евразин юкъе уллаш йолаш. Цун  доккхагӀа дола дакъа Азех да, зӀамагӀа дар — Европах да.

Баха нах — 17 733 198 саг. ГӀазакхстанена аре, цун Конституцех 2 724 902 км² я, иштта Дуне тӀа ийслагӀа моттиге я из.

Керттера пхье — Астана. Паччахьалкхен мотт — гӀазакхой мотт.


Flag_of_Kazakhstan.svg|
Coat of arms of Kazakhstan.svg|


## Географи
Аренаш дӀалоац дукхагӀа дола лаьттий дакъа (44 %), баьцаренаш (14 %) а. (26 %) яьссааренаш лоац лаьтташ дӀа, (5,5 %) хьунаш а.

## ТӀахьожаяргаш
* Маьрша ДоагӀалда ГӀазакхстане (<span style="color:gray;">''эрс.''</span>)
Гаргара Малхбоале

**Гаргара Малхбоале** (, , , ) — Малхбоалера Азин ГӀинбухера Африкан юкъе уллача региона исторически цӀи я.

## ТӀахьожаяргаш
Гаудеамус

«**Гаудеа́мус**» е «**Гаудеа́мус и́гитур**» (  — «гӀадгӀоргда вай», «сакъердаргда вай») —  латиний меттала йола студентий гимн. Цу иллен хьалхарча дешах тилла я цох цӀи.

## Тексти таржами

## Литература
* *Бабичев Н. Т., [[Боровский, Яков Маркович|Боровский Я. М.]]* Словарь латинских крылатых слов. — М.: Терра, 1997. — С. 291—292.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Гаудеамус в исполнении камерного хора «Гаудеамус» МГТУ имени Баумана
* Гимн в формате mp3 (3,12 MB)

ОагӀат:Исбахьале
Географе чӀибал

**Географе чӀибал** *(я)* () — географе кертера кхетам — эрсечен географеи Ӏилма чу цох кхетаю Лаьттан бӀарчча хадданза чӀибал е вешта аьлча цун тӀехе. Цун лоаттама доакъош: литосферан лакхера дакъа (лаьттан чкъор), тӀехар-Ӏанара кӀалхара дакъа (тропосфера, стратосфера), еррига ХинтӀехар-Ӏи а биосфера а, иштта антропосфера — шоайла чу а дувлаш вӀаший бувзам болаш да. Царна юкъе хӀамацеи хьинарцеи хадданза хувцар лелаш да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
### Ӏилман мазадоакъош
* Русское географическое общество
* Кафанов А. И., Кудряшов В. А., 2005. Классики биогеографии: биобиблиографический указатель
* Официальный сайт факультета географии и геоэкологии СПбГУ
* Официальный сайт географического факультета МГУ им. М. В. Ломоносова
* Официальный сайт факультета географии Герценовского университета 

### Ӏилман-гӀордаьнна мазадоакъош
* География Мира
* Геопортал Гео-2000. Информация обо всех странах мира
* География, природные богатства, почва, климат
* «География. Планета Земля» — географический межпредметный образовательный портал
* Журнал «Вокруг света»
* Газета «География»
Гиацинт

**Гиацинт** (, ) — Asparagaceae дезала баьцовгӀий тайпа да. 

## Сурташ

Hyacinthus_orientalis_2612.JPG
Hyazinthe.jpg|
Garden_Hyacinth_Hyacinthus_orientalis_'Purple_Voice'_Flower_1644px.JPG|


## ТӀахьожаяргаш
Геосфера

**Геосфе́ра** ](я) ( ←— Лаьтта +  — бур) — Лаьтта дуне хьадеш гергала чӀибалаш.

## Тайпаш
Массехк керттера йола геосфера белгалъе йиш я:

 
## Хьажа иштта
* Лаьтта
* Сигален гергал

## Литература
* *Круть И. В.* Введение в общую теорию Земли. М., 1978, 368 с.
* *Ласточкин А. Н.* Системно-морфологическое основание наук о Земле (Геотопология, структурная география и общая теория геосистем). Спб., Издательство НИИХ СПбГУ, 2002, 762 с. ISBN 5-7997-0450-9.
* *Ясаманов Н. А.* Основы геоэкологии. Учебное пособие для ВУЗов. Академия. 2003, 352 с. ISBN 5-7695-1043-9.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Геосфераш — Геологех лаьца деррига.
Говрбарг

**Говрбарг** e **йоккха дынбарг** (, ) — баьцовгӀа да Дынбаргий дезала, Дынбарга тайпа.

## Литература
* *Подорожник большой* // *Plantago major* L. s.l. (incl. *P. intermedia* DC., P. *major* L. subsp. *intermedia* (DC.) Arcang.), часть 1201. Т. 3. С. 240
Голланди

330px|right
**Голланди** (  , ) — паччахьалкхе я, из латташ я малхбузер-европай даькъехи Карибера форда чура Бонэйр, Синт-Эстатиус, Саба яхача гӀайренахи.


Flag of the Netherlands.svg|Байракх
State coat of arms of the Netherlands.svg|Герб


## Литература
*  (обл.)
* 
* Paul Arblaster. *A History of the Low Countries*. Palgrave Essential Histories Series New York: Palgrave Macmillan, 2006. 298 pp. ISBN 1-4039-4828-3.
* J. C. H. Blom and E. Lamberts, eds. *History of the Low Countries* (1999).
* Jonathan Israel. *The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477—1806* (1995).
* J. A. Kossmann-Putto and E. H. Kossmann. *The Low Countries: History of the Northern and Southern Netherlands* (1987).
* Christophe de Voogd. *Geschiedenis van Nederland.* Arena Amsterdam, 2000. 368 pp. ISBN 90-6974-367-1.
* Г. А. Шатохина-Мордвинцева ИСТОРИЯ НИДЕРЛАНДОВ. — М.: Дрофа, 2007. 

## ТӀахьожаяргаш
Гонконг

, лоацца  е **Сянга́н** — ЛаьрххӀа йола администрати́вни шахьар я Чинхойче. Иштта, из я Азеи Лаьттеи хьалхагӀа яьннача финансий юкъарченах цаӀ.


File:Flag of Hong Kong.svg|Байракх
File:Regional Emblem of Hong Kong.svg|Герб


## ТӀатовжамаш
* Гонконга Правительство
* DiscoverHongKong  — Official site of the Hong Kong Tourism Board
* ДоккхагӀа дола коммерцица доаца ков Гонконгахи Макаохи лаьца — Hong Kong.ru
* Эрсечен Керттера Консульство Гонконге

ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Географи

**Географи** ( — «лаьттан сурт оттадар», , ) —

# Лаьттан географе чӀибал тохкаш долча Ӏилмай гуллам ба. Географе кертера тохкама объекташ я: геосфераш а (тӀехар-Ӏи, биотӀехар-Ӏи, литотӀехар-Ӏи, хинтӀехар-Ӏи), геосистемаш а (ландшафташи, Ӏалама зонаши, биогеоценозаши).
# МоллагӀча моттигах (иштта объектах, хиларах, процессах) лаьца ховраш да (гӀáрий географи, океаний географи, Эрсечен географи, ГӀалгӀайчен географи, иштта кхыяраш а).

Географи — эггара къаьнарча Ӏилмах Ӏилма да. Цун дукхагӀа дола бовхьамаш оттадаь хиннад эллиной заман чу. Уж ховраш 1 *(хьалхарча)* бӀаьшаре гулдаьр ва цӀихеза географ Клавдий Птолемей.

Малхбузера географи эггара лакхерча боараме дегӀаяр Кхоллама заман чу хиннад. ЧӀоагӀа лоархӀаме хиннад цу хана Меркатор Герхардий толамаш.

Таханарча академен географен лардаш егӀараш XIX *(ткъестлагӀача)* бӀаьшарен 1-ча ахдаькъе хиннаб Гумболдa Александри Карл Риттери.

## ТӀатовжамаш
### Ӏилман мазаоагӀонаш
* Русское географическое общество
* Кафанов А. И., Кудряшов В. А., 2005. Классики биогеографии: биобиблиографический указатель
* Официальный сайт факультета географии и геоэкологии СПбГУ
* Официальный сайт географического факультета МГУ им. М. В. Ломоносова
* Официальный сайт факультета географии Герценовского университета 

### Ӏилман-гӀоръяьнна мазаоагӀонаш
* География Мира
* Геопортал Гео-2000. Информация обо всех странах мира
* География, природные богатства, почва, климат
* «География. Планета Земля» — географический межпредметный образовательный портал
* Журнал «Вокруг света»
* Газета «География»
ГӀ

**ГӀ гӀ** (*ГӀ гӀ*) — ялхлагӀа алап да ГӀалгӀай алапата чура.

## Дешáш
* гӀала
* гӀаьро
* гӀиринг
* гӀор
* гӀум

## ТӀахьожаяргаш
Гуржехье

**Гуржехье**, **Гуржий Мохк** e **Гуржий Паччахьалхе** ( , Сакартве́ло, ) — паччахьалкхе я Кавказа дехьен малхбузера даькъе Ӏаьржа форда малхбоалера фордйиста тӀа. Гуржий Мохк Хьалхара Азехи Гаргара Малхбоалехи ба; кастта Гуржехье тохкаш хул Европан дакъа санна.

Гуржий Мехка гоннахьа да малхбоалехьа Ӏаьржа фордан хиш, гӀинбухехьеи малхбоалехьеи Эрсечеца гӀай да, зӀибухехьа — 
Эрмалойчеи Туркий мохки, зӀибухе-малхбоалехьа улл ГӀозлойче.
280px|right


Flag_of_Georgia.svg|Байракх
Greater_coat_of_arms_of_Georgia.svg|Герб


## Географи

### Буне

Гуржий баьцовгӀий дуне чӀоагӀа дӀаьхий да. 4500 тайпаш чулоаца цо.

### Дийнатий дуне

Гуржий мeхкa тайп-тайпара оакхарий нийслу. 

## ТӀахьожаяргаш
ГӀалгӀай Республика Мехкда

**ГӀалгӀай Республика Мехкда** е **ГӀалгӀайчен Мехкда** () — ГӀалгӀай Мехка паччахьалкхен лакхахьарча дарже вола саг.

## ГӀалгӀайчен Мехкдай листам

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен Мехкдаьй
ГӀишлонхо

**ГӀишлонхо** (эрс: *строитель*) — хӀама (гӀишлош) хьалйоттарца бувзам бола белха-говзанча.

Иштта гӀалгӀаша ширарча хана денз леладеш да **[[тӀоговзанча]]** *(каменщик)* яха дош.

## Белгалдаккхар
ГӀозлойче

**ГӀо́злойче**, официальни цӀи — **ГӀо́злой Респу́блика** (, , ) — Кавказа дехьа эггара йоккхагӀа йола паччахьалкхе. Мехка вахаш 9 миллион совгӀа саг ва (наджгоанцхой бутт, 2013 ш.), аре — 86 600 км².

НанагӀала Баку я. Мехка да — Али́ев Гейда́ра Ильха́м.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* ГӀозлойче
* ГӀозлойчен тархьар

*
Дакка

**Да́кка** () — Бангладеша нанагӀала, иштта цун йоккхагӀйола пхье. Гангах лоархӀача Буриганга яхача хин аьрдача берда тӀа улл Дакка. Дакка VII бӀаьшаре йиллай. 1971 шера денз а я из Бенгалойчен нанагӀала, цхьабакъда цул хьалхагӀа 1608—1717 шерашка а хиннай.

Пхье вахаш 9 724 976 саг ва (2005), пхьейистера нах баха моттигаш лоархӀаш хилча, 16,6 млн саг хул (2008).

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Пхьеш алапатах
Дакхадийнаташ

**Дакхадийнаташ** (, ) — букъа тӀехк йола дийнатий класс я. Цар керттера белгало я шоай кӀоригашта шура юаяр. Дакхача дийнатий кӀоригах *бокхаш (я)* оал.

## ТӀатовжамаш
Дамаск

**Дама́ск** (, *Димашкъ*, или , *Аш-Шам*) — Шаьма нанагӀала, иштта йоккхалах мехка шоллагӀа йола пхьа а.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Дарбан календула

**Дарбан календула** (, ) — баьцай баьцовгӀа да Календула тайпан Астрай дезала чура.

## ТӀахьожаяргаш
ДаьгӀасте

**Да́ьгӀасте**, **Селий мохк**, е **Селехье**, **Селий республика** *(я)* — Россе Федераце субъект, цун лоаттама республика.
Эггара зӀилбухехьа улла субъект (республика) я Россе Федераце чу, иштта Даькъастен федеральни гóма лоаттамáи Даькъастен экономикай шахьараи юкъейоагӀаш я.
 
ДаьгӀаcте кхеллай 1921 шера наджгоанцхой бетта 20 дийнахьа. НанагӀала — Махачкхаьлл я. 50 270 км² боккха ба Селий мохк, 3 015 660 саг ва цига вахаш.


Flag of Dagestan.svg
Coat of Arms of Dagestan.svg


ЗӀилбухехьа Селий Мехка гӀай да ГӀозлойченца, Гуржий Мехкаца зӀизбухе-малхбузехьа да, иштта малхбузехьа цун гӀай да Нохчий Мехкаца, Ставропола краяца гӀинбухе-малхбузехьа да, хӀаьта ГӀалмакхой Мехкаца духхьала гӀинбухехьа да.

Паччахьалкхен метташ лоархӀ эрсийи ДаьгӀасте мел дахача къамай метташи. Царна юкъера ший йоазув а официальни статус а йолаш ба массехк мотт: жӏайхойи, агӀлойи, гӀозлойи, доаргӀойи, гӀумкийи, гӀазгӀумкийи, лаьзгийи, ногӀойи, мухӀдойи, тӀабасройи, таьтийи, цӀахбийи, нохчийи.

## Белгалдаккхар
;Комментареш


;Хьасташ

## ТӀатовжамаш
* ДаьгӀастен Мехкдаь мазаоагӀув 

*
Даькъасте

**Да́ькъасте**, е **[[Къулбаседа]] [[Кавказ|Кавка́з]]** () — Эрсечен лоаттаме йола тархьара-культурай регион.

Даькъастенах лоархӀ Йоккхача Кавказа довкъий гӀинбухера босеи Кавказа хьалхеи (зӀилбухерча босен Псовхига кхаччалца дола малхбезухьара дакъа). Эггара дукхагӀа Россе бахархой йола моттиг я. БӀарчча бахархой дукхал 6 миллион саг.

Баха нах 14,8 млн саг (2010 шера наджгоанцхой бетта 1 денга), е 10,5 % Эрсечена баха наьх.
Аре 257,3 эзар км² (Россе арен 1,5 %)

## Даькъастен мехкаш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Литература
* *Сафронов И. Н.* Геоморфология Северного Кавказа и Нижнего Дона. — Ростов-на-Дону: Изд-во Ростовск. ун-та, 1983. — 160 с.
* *Чупахин В. М.* Физическая география Северного Кавказа. — Ростов-на-Дону: Изд-во Ростовского ун-та, 1974.
* *Казиев, Ш. М., Карпеев Игорь*. Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.
* *Ефремов Ю. В.* Голубое ожерелье Кавказа. — Л., Гидрометеоиздат, 1988. — 160 с.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Кавказ
Даьла

**Даьла** (, ) — Бусалба, Жугта, ЖӀаргахой  динашка эггара чӀоагӀагӀа бола лакхера низ.

## Белгалдаккхар
ДаьттагӀе

**ДаьттагӀе** () — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьаре улла юрт.

«Юрта хьисапе моттиг ДаьттагӀе» яха муниципальни кхоллам хул цох ше мара кхы юрт юкъе а ца йодаш.

## Географи
ДаьттагӀе Фортан аьрда берда тӀа улл. Гарга яда юрташ я: БерхӀатӀе, малхбузехьа — Мужече (9 км кӀезигагӀа хул нийса ӀотӀаво́даш хилча), гӀинбухен-малхбузехьа — Галашке (машенновкъа гӀолла во́даш хилча, эггара гаргагӀа я), зӀилбухен-малхбузехьа — ЮртетӀеи, Эга чӀожи, ЦӀеча-Ахкеи.

;Сахьата оаса

## Тархьар
ДаьттагӀе 1801-ча шера йиллай аьнна хьоахаеш я эрсий йоазонашка оарстхой пхьа я яхаш. ДаьттагӀа оалаш эрсий йоазонашка дукха хана денз вӀашагӀтохаш моттигаш хиннай гӀалгӀай ши юрт: ДаьттагӀеи БерхӀатӀеи, къаьстта́ хьоахаеча хана «Верхний Даттыхи», «Нижний Даттыхи» аьнна хьоахаеш хиннай уж. ДаьттагӀера хьабаьннилга лоархӀ булгучанаькъани кӀориганаькъани (тархьара ДаьттагӀера), гӀоандалойи белхаройи (БерхӀатӀера). Цу тайпий гӀалех йиса хьокхаш я цу юрташка латташ хӀанз а.

ДоттагӀоша XIX-ча бӀаьшера эггара дукхагӀа тух даккхарца къахьегаш хиннад, цудухьа тух цу хана деза хинна хиларга хьежжа, таро́ йолаш шиш болаш лаьрхӀаб уж лоалахарча наха юкъе.

1851-гӀа шу долалуча хана лоамарошта таӀазар дара духьа инарал Сипсочо тоаба а гулъяь ший бӀун дошлой подполковник Мезенцев хьалха а латташ дукха ха́на денз майрача гӀаьрахой бӀы хиларца цӀихеза́ча ДаьттагӀенна тӀом бе бахийта́ хиннаб, тӀаккха ше гӀашлой ийца́ гаьна доацаш йоаллача ГӀандал-Босенна ӀотӀавахав.

1859-ча шера денз оарстхой шоай юрташка ба́хар доладеннад, цудухьа ДаьттагӀера а баьхаб уж. Цу хана ДаьттагӀенах гӀазкхий гӀала хьаяьй.

1863-ча шера, цӀеноех даьча листамаша хьаяхачох, ДаьттагӀа Ӏеш 33 фусам хиннай, тӀаккха юртда́  Гата хиннав.

1865-ча шера беррига оарстхой низагӀа дӀакхолхабаьб ДаьттагӀера, царех дуккхабараша Хьункархой мехка хӀижрат даьд.

1875-ча шера тӀеман хьакимаша пурам а денна, ДаьттагӀа кхаькхалойи цхьоройи шахьарашкара нах хьалъаха болабеннаб паччахьа Ӏаьдала лаьтташ арендагӀа а эцаш.

1944—1958 ча шерашка гӀалгӀай мехках а баьха́ Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха́ лаьтта́ча хана юрт *Ключевое* яхаш хиннай.

## Бахархой

### Къамашцара лоаттам
2010-ча шера Ерригроссе хьисап наш нах дӀаязбаьчох:

## ДаьттагӀа баьраш
* Орцханаькъан Идиг-Хьажий Хизар

## ТӀатовжамаш
*  

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:Шолжа шахьара муниципальни кхолламаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Дели

**Де́ли** (, *Дилли*; пандж. ਦਿੱਲੀ; ; ) — ХӀиндехье йоккхалах шоллагӀа йоагӀа пхьа (Мумбаи яьлча). Къаман керттера гом Дели яхаш ба гом. Уллаш я ХӀиндехьен гӀинбухе Джамна яхача берда тӀа.


File:Flag of Delhi Capital Territory.svg|Байракх
File:Emblem of India.svg|Герб

## ТӀатовжамаш

* 

ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Дер

**Дер** *(да)* () — субъекто (са доала хӀама) объектаца (дийнадоаца кхоллам) вӀаший бувзам хилара процесс. Из деча юкъа субъекто ший моллагӀа дола хьашташ кхоачашду, дагалаьцар Ӏалашду.

## Дерах бола кхетам
Селлара хала хилар бахьан долаши соцашдоаца арахьарча хьа́ла хувцамаш бахьан долаши лохарча филогенеза стадешка денз гонахьарча дуненца бувзаман доаладара психикай кепаш хьахул.

Къаьстта маӀан да ориентира-тохкама дер дегӀадоаладар.

Сага къаьстта сина белгалонаши дегӀа белгалонаши хьахилараи дегӀаяраи керттера деран кеп - къахьегам ба. Къахьегамца цӀийх лета да кхыдоа дераш: ловзар, хӀама Ӏомадар. Социале-тархьаран боламца, къахьегамах "хаькъалцара болхбар(къахьегам)" хьахул, из да социумашта эшашдола теорецара дер. Дийнатий эволюцеца цар гонахьарча лоаттамца бола вӀаший бувзами, ориентира-тохкама дери халагӀеи халагӀеи хул.

Дер аьнна цӀи яьккха йиш я моллагӀча маӀан долашдоа хӀама дарах. МоллагӀдола "дер" деш вар - "дерхо"

## Синонимаш
"Дер" яхача деша синонимаш - къахьегам, гӀулакх, болх, болам кхы а дӀ.

## Белгалдаккхар
Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим

**Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим** () — гӀалгӀай йоазонхо, фольклорист. ГӀалгӀай паччахьалкхен байракха автор лоархӀаш ва.

Ваьв 1937 шера Маьцхали 14 дийнахьа Буро тӀа.
Кхелхав 2014 шера Муттхьал 15 дийнахьа.

## Къахьегам
**Ӏилман белхаш**

* «ГӀалгӀай багахбувцамахи литературахи йола программа» (1971)
* «Ингушская литература (период развития до 40—х годов)» (1975)
* «Устное народное творчество вайнахов» (1977)
* «Исторический фольклор чеченцев и ингушей» (1978)
* «Сказки, сказания и предания чеченцев и ингушей» (1986)
* «Мифы и легенды вайнахов» (1991)
* «Начало Назрани»
* «Ингушские сказания, предания, сказки, пословицы»
* «Ангушт»
* «Шли в подданство не из принуждения»
* «История повторяется»
* «Мудрые наставления наших предков. Из ингушского фольклора» (2001)
* Боль и гордость моя — родная Ингушетия (2007)
* «Ингушский нартский эпос» (2013)

**Исбахьален кхолламаш**

* «Кукий денал» (1976)
* «Шутар. Повести дувцараши» (1986)
* «Берд» (1990)
* «Наьначе»

## ТӀатовжамаш
* Дахкилг-наькъан Ибрахьимах лаьца (<span style="color:gray;">''эрс''</span>) 

ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
Дахкий

**Дахкий** (, ) — грызунаша тоабан (*Rodentia*) дакхадийнатий дезал.

## Сурт оттадар

ДегӀий юстарал e 5 *см* масала (*Берадахка*) е 48 *см* масала (''Цицкхолг'') хулаш да.

Дахкий маркӀаьже е бийса ха йолача хана болабу шоай болх.

## ТӀахьожаяргаш

Дахкий — Доккхача Эрсий энциклопейда чу (<span style="color:gray;">''Эрсий Меттал''</span>)
Ишкол

**Школа**, е **Ишкол**, е **Дешарле** *(я)* ( хьадаьннад  — «салаӀар, дешарах ва́лар, школа» яхачох) —
юкъара дешар луш йола дешарче я. Шерача маӀанах «школа» е «ишкол»  аьнна ала йиш я моллагӀча дешарчех (мукъама школа, исбахьлен школа, спорта школа, и. кх.).

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Дешар
Джакарта

**Джака́рта** *(я)* (, ; 1527 шерага кхаччалца — **Сунда Келапа**, 1619 шерага кхаччалца — **Джаякарта**, 1942 шерага кхаччалца — **Бата́вия**) — ХӀиндонезехьен нанагӀалеи эггара йоккхагӀа пхьаи. 
острова Ява гӀайрен гӀинбухе-малхбузехьа улл реки Чиливунгхий (Кали Бесар) Явай фордах кхетача метте.

Майда — 664 км² (Пулау-Серибу гӀайренаш а лоархӀаш). Бахархой дукхал — 10 562 088 саг (2020). Айхе — 14 469,56 саг км². Динаш: 85,5 % — бусалбаш, 5,2 % — протестанташ, 4,8 % — католикаш, 3,5 % — буддисташ, 1 % — хӀиндуисташ.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Дешарг

**Де́шарг**, **кинижка**, **книжка**, иштта **жай**, е **жагни** *(да)* (, ) — зарба тохача продукцех йола кеп; кепатохарца даь е кулгаца даь йоазув (сурташ) тӀа а долаш, вӀашагӀъеллача е къаьста я́дача оагӀонех е тетрадех латташ а дола, хан-ханнахьа доаца арахецар. Дешарг дукхагӀа йолча хана шовзткъеи бархӀнел дукагӀча оагӀонех латт.

Къаьнарча ханашка гӀалгӀай лоам баьхача цӀанна́ха (цӀайна́ха) леладеш хиннача дешаргех *джей* оалаш хиннад, вай хана жайнаш дина дешаргех цӀийоаккхаш леладу.

## ТӀатовжамаш
* Книга // Стефанов С. И. Реклама и полиграфия: опыт словаря-справочника. — М.: Гелла-принт, 2004. — 320 с..

ОагӀат:Дешаргаш
Ди (тешар)

**Ди** *(ба)* (, ) — 

* жӀаргахой — 2,31 млрд (Лаьттан бахархой **33 %**)
* бусалба нах — 1,58 млрд (Лаьттан бахархой **23 %**)
* хӀиндий ди лелабераш — 0,95 млрд (Лаьттан бахархой **14 %**)
* буддисташ — 0,47 млрд (Лаьттан бахархой **6,7 %**)
* къаьнара ченкой динош леладераш — 0,46 млрд (Лаьттан бахархой **6,6 %**)
* сикхи — 24 млн (Лаьттан бахархой **0,3 %**)
* жугтий — 15 млн (Лаьттан бахархой **0,2 %**)
* меттигера динош леладераш — 0,27 млрд (Лаьттан бахархой **3,9 %**)
* динах тарадоаца хӀама леладераш — 0,66 млрд (Лаьттан бахархой **9,4 %**)
* атеисташ — 0,14 млрд (Лаьттан бахархой **2 %**).

## Хьажа иштта
* Динош

## ТӀатовжамаш
* Библиотека Гумер — Дина китабаш (''эрс'')
* *Аллес Г.* Религия // The Encyclopedia of Religion. Macmillan Reference, 2005.
* *Asad, Talal.* The Construction of Religion as an Anthropological Category // Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore, 1993. P. 27-54. 
* Pivovarov D. V. [On Universal Definition of Religion // [:ru:Journal of Siberian Federal University]. Humanities & Social Sciences, 2015. Т.8, №1. С. 52-63
Ди-бийса

**Ди-бийса** (, ) — Лаьтта ший оасá гонахьа кхосташ йоаккхаш йолча мурá гаргга нийслуш бола хан дистара боарам ба.

АйламӀилма кхетамгахьа массаза ди-бийса оалаш да «маьлха ди-бийса» . Каст-кастта ди-бийсах «ди» оал.

Ди-бийса декъалу 24 сахьатах (1440 минотех е 86400 секундех) иштта бехкама декъалу йиъ мурах — Ӏуйре, ди, сайре, бийса.

Ханорга деноех-бийсанах латт кӀираш а бетташ а.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Ха
Ди (хан дакъа)

**Ди** () — малх хьакхетараи малх чубизараи юкъера хана юкъ я. Наггахьа «ди» яха дош нийсду «ди-бийса» яхача дешаца.

## Денах лаьца кицаш

* Ди бийсаца къоаст бийса денца къоасташ санна.

## Хьажа иштта

* **[[Ӏуйре]]**
* **[[Бийса]]**
* **[[МаьркӀаже]]**
* **[[Сайре]]**

## ТӀатовжамаш
Диваж

**Диваж**  () — вереский дезала баьцовгӀай тайпа да. Цо шийна чу гулъю 600 совгӀа видаш преимущественно вечнозелёных, полулистопадных и листопадных кустарников, изредка небольших деревьев.

## ТӀахьожаяргаш
Дийнаташ

Дийнаташ (, , ) — ширача замалахь денз белгалйоаха организмай оагӀат. Вай хана биологе доалаче лоархӀаш я.

## ТӀатовжамаш
Дийнахьара кӀормацаш

**Дийнахьара кӀормацаш** (***Papilionoidea***, , ) — кормаций тӀехдезал да. Йолаш я 13&nbsp;700 совгӀа вид (Robbins, 1982).

## кӀормацаш

* СийнакӀормацаш

## ТӀатовжамаш
Дилижанс

**Дилижа́нс** (дош хьадаьннад  яхача дешаех) — пхьанашта юкъе нах дӀа-сахехкаш транспортий гӀирс я, иштта пхьашта юкъера юкъара транспорта кеп я. Цул совгӀа, дилижанс лоархӀаш я нахи поштеи дӀа-сакхухьаш хинна говрашца хехкаш дукха моттигаш йола файтон.

## ТӀахьожаяргаш
Доадолгаш

**Доадолгаш** (, ) — чӀоагӀа ткъамаш дола садоалла хӀамай дезал.

## Галерея



Coccinelle1.jpg|Кукольная стадия божьей коровки
Coccinellid unusual pattern.jpg|*[[Coccinella]]* (вид из США.)
Lady beetle taking flight.jpg|*[[Harmonia axyridis]]* с расставленными крыльями
sa_lady-beetle-larva.jpg|Личинка божьей коровки поедает тлю
NKN-2007-08-20 114240 ladybugs coccinelle (Yvan Leduc author for Wikipedia).jpg|*[[Coccinella septempunctata]]* (божья коровка питается пыльцой с голода) (Канада)
Ladybug renton-wa.jpg|*[[Cycloneda sp.]]* на почке пиона (*[[Paeonia]]*); Рентон, Вашингтон, США
Steelblue Ladybird (Halmus chalybeus) on leaf.jpg|Синяя божья коровка (*Halmus chalybeus*) на дубовом листе
Ladybird.jpg|*[[Coccinella septempunctata]]*
Propylea.14-punctata.1.jpg|Четырнадцатиточечная коровка
Tytthaspis sedecimpunctata01.jpg|*[[Tytthaspis sedecimpunctata]]*
Hippodamia convergens 08089.JPG|*[[Hippodamia convergens]]*
Coccinella bipunctata detail.jpg|Двуточечная коровка
Ladybird-Coccinellidae-mating.jpg|Спаривание семиточечных коровок
Ladybugs on Jurmala beach.jpg|Семиточечные коровки на рижском взморье


## ТӀатовжамаш
* *Богданов-Катьков Н. Н.* Обзор божьих коровок (Coccinellidae), вредящих культурным растениям . Л. 1927

ОагӀат:Дийнаташ алапатах
Ди (Ӏаламий хилар)

**Ди** () — оазий хилар да Лаьттан тӀехар-Ӏанара чу. Ди къовкъар тӀоа сегарца цхьана хул. ТӀоа сегачул тӀехьагӀа цо ший гонахьара фо 30 000 °C дӀайха хьаду, хӀаьта из селлара сиха дӀохьалуш фо э́гаш тохалу. Раскаты грома возникают из-за того, что молния имеет значительную длину, и звук от разных её участков доходит до уха наблюдателя не одновременно. Возникновению раскатов способствуют также отражение звука от облаков и рефракция звуковых волн, распространяющихся по различным путям. Кроме этого, сам разряд происходит не мгновенно, а продолжается некоторое время.

Громкость раскатов грома может достигать 120 децибел.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ТӀехар-Ӏи
ОагӀат:Совт
ОагӀат:ТӀоа
ОагӀат:Метеорологи
ОагӀат:ТӀехар-Ӏанараца хула электрически хӀамаш
Ди-бийса (маӀанаш)

**Ди-бийса:**

* Ди-бийса — Лаьтта ший оаса гонахьа кхестара мура гаргга нийсалуш бола хан дистара боарам ба.

## Нах баха моттигаш

### Беларусь
* Сутки — деревня, Дрогичинский сельсовет, Дрогичинский район, Брестская область
* Сутки — деревня, Каменковский сельсовет, Узденский район, Минская область

### Эрсече
* Сутки — деревня в Смоленской области России, в Сафоновском районе
ДогӀа

**ДогӀаш** () — тӀехар-Ӏанара тӀадамий хьисапах йола йоачонаш я морхаш чура Ӏолегаш. Цар юкъера диаметр 0,5 – 6—7 мм хул.

Юкъйист зӀамагӀа йолаш тӀадамаш долча тӀаьда йоачонах серсар () оал. 

Юкъйист 6—7 миллиметрал йоккхагӀа йолча тӀадамаш морхех Ӏолегача хан доха дохаш царех зӀамагӀа тӀадамаш хьахул, цубахьан эггара чӀоагӀагӀа догӀа дале а, цун тӀадамий юкъйист 6—7 мм йоккхагӀа хилац.

ДогӀан чӀоагӀа овсарал хувцалуш хул 0,25 мм/сахьатах доладенна (серса догӀа) 100 мм/сахьатах кхаччалца (чӀоагӀагӀа догӀа).

## ТӀахьожаяргаш
*
Дода хий

**Дóда хий**, е **Хи-тоатал** *(да)* () — Ӏаламца а хьахинна ший хьоарсамага гӀолла Ӏододаш дола хий. Дода хий долалу моттиг — хин корта ба, хӀаьта из кхоачалу (кхыча хийнах дӀакхета) моттиг — хин даьрже да. 

Цкъаза додача хих аьли оал, цхьабакъда Ӏилманхоша «аьли» аьнна увттадеш дола маӀан хий додаш йола готтеи дӀаьхеи дола ор аьнна да.

## ТӀатовжамаш
Дохк

**Дохк** (, ) — тӀехар-Ӏена хилар, зӀамигача Ӏин доакъошца хьахинна дола фо чу хин Ӏар (фе температур **−10°** лакхагӀа йолча хана — хин тӀадамаш, **−10..−15°** йолча хана — вӀашагӀъийна хин тӀадамаши шан кристалликаши, температур **−15°** лохагӀа хилча — шан кристалликаш).

## Хьажа иштта
* Морх
* Мух
* Лоа
* СелаӀад
* Тхир

## ТӀатовжамаш
Дотув

200px|
thumb|'''Дотув'''

**Дотув** (да) - (, ) — химий элемент я. Белгалъю **Ag** хьаракаца.

## Сурташ

Silver-nugget.jpg|**Дотув**
Siliqua_Constantine_III-RIC_1355.jpg|**Дото ахча**


## ТӀатовжамаш
Дошлакъий-Юрт

**Дошлакъий-Юрт**, е **Дошалкъий-Юрт** *(я)* () — хьалха Наьсаренна гаьна доацаш къаьстта́ улаш хинна юрт; тахан Наьсарен биъ административни го́машта юкъера цаӀ ба **Дошлакъий-Юрта административни округ**  () яха цӀи а йолаш.

## Географи
Наьсарен малхбоалехьарча даькъе улл.
Дошлакъий-Юртах малхбузехьа Аьлте-Юрт улл, зӀилбухен-малхбузехьа Наьсар-Керте.
Гарга яда пхьанаш: зӀилбухехьа Экажакъонгий-Юрт, малхбоалехьа — Буро-КӀале, ГӀаьзе-Коа.
Дошлакъий-Юрт паччахьалкхен архитектуран сийленг лоархӀа Наьсарен буро латт.

## Тархьар
ГӀалгӀай шаьрача ӀокӀалабувла болабенначул тӀехьагӀа хӀанз Дошлакъий-Юрт уллача метте массехк пхьа хьахиннай, 1840-ча шера хиннача хьалах Орасха-Юрти, Ӏовлурга-Юрти кхыяраши хиннай Ӏояхка. Наьсарен гӀовттам ӀотоӀабаьчул тӀехьагӀа тӀеман администраце кагий пхьанаш (отараш) дӀа а йоахаш йоккхий юрташ Ӏоехкаш план кхоачашъе йолаяьй. Цу хана вӀашгӀйийхкай хӀанз Наьсаренах лоархӀа цхьайола юрташ: Аьлте-Юрт, Наьсар-Керте.

1944—1958-ча шерашка гӀалгӀайи нохчийи мехках баьха хиннача хана юртах *Рухс* аьнна цӀи тилла хиннай, хӀирий ӀаьдалагӀа «сердал, сердало ялар» яхаш маӀан хиннад цун.

1995-ча шера Дошлакъий-Юрт яха муниципальни кхоллам дӀа а баьккха, Наьсарен шахьарах из хьа а къоастаяь, Наьсарен пхьенна дӀаюкъе а йихьа, Наьсарен пхьен Дошлакъий-Юрта муниципальни округ хьаяьй цох.

2009-ча шера Дошлакъий-Юрта административни округ аьнна цӀи тиллай цох.

## Оахкамаш
Мустье товшхала гӀирсаш В. П. Любина́ корадаьд Дошлакъий-Юрта йисте 1961-ча шера. Уж гӀирсаш моттигерча кхерах даьлга а, мустье заман гаьна доацаш кхера кийчбеш пхьоале хиннилга техкад. Кораяьр 30 гаргга кхерах, дукхагӀа андезитах яь мустье заман хӀама я.

## Бахархой

## Хьажа иштта

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Наьсарен административни округаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Дрил

**Дрил** () приматий вид я мартышкий (Cercopithecidae) дезала чура. Мандрилаца цхьана цар лоаттаду мандрилий тайпа (Mandrillus).

## ТӀатовжамаш
Дубай (эмират)

**Дуба́й** () — эмират я Хетта́ча Ӏарбий Эмираташ чу. Из уллаш я Ӏарбий ахгӀайрен тӀа Фаьрсий форда ган зӀилбухехьа.

Эмирата нанагӀала иззамо цӀи йола пхьа я Дубай.


File:Coat of arms of Dubai.svg|Герб
File:Flag of Dubai.svg|Байракх

## ТӀатовжамаш
* Дубайи Правительство
* Дубайи Туризма Департамент
* Дубайи статистикан юкъ
Дуга

**Дуга** (, ) — цхьан шера а дуккха шерашка дахаш дола ялата дезала баьцовгӀай тайпа да; Ӏовкультура.

## ТӀахьожаяргаш
Дошохьазилг

**Дошохьазилг** е **ЦӀагӀара дошохьазилг** (, ) — Канарара гӀайренаш тӀара (Serinus canaria) канарара жугатхьазилгий карӀема () оалхазарий кӀалвид я.

## Сурт оттадар

Эггара цӀихеза дошохьазалгаш ӀажагӀа беса дараш да. Амма тахан дуккха тайп-тайпара беса хулаш да уж.

ХӀанзара дошохьазалг доккхагӀа да. Декаш дар а, боса болаш дар а дошохьазалгаш *13,5 см* — *14,5 см* кхаччалца хул.

## ТӀахьожаяргаш
* Дошохьазалгаш (<span style="color:gray;">''эрс''</span>)
Дошув

**Дошув** (, ) — химий элемент я. Белгалъю **Au** хьаракаца.

ЦӀена дошув — ӀажагӀа беса кӀаьда маьхал да.

## Сурташ

Mineraly.sk_-_zlato.jpg|**Дошув**
Histamenon_nomisma-Constantine_VIII-sb1776.jpg|**Дошо ахча**


## ТӀатовжамаш
Дуне

**Дуне** *(да)* е **Лепа** *(я)* (, , вешта  — «наькъахо») — го́ма гӀолла седкъа́ гонахьа кхесташ йола айлама объект. Дуне тоъал доккха хила деза герга хьахургдолаш ше тӀаозар ардамаца, амма, иштта, йӀовхалатӀума реакци йолаялара тоъал доккха доацаш.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Фотожурнал NASA

*
ОагӀат:Айлама хӀамай тайпаш
Дунен тӀара метташ

**Дунена метташ** — 7 эзар совгӀа мотт ба Лаьтта тӀа.

Эггара дукхагӀа баьржа болча 40 меттал къамаьл ду Лаьтта тӀа бахача наьх гаргга 2/3 даькъо. Эггара дукхагӀа нах бувц Чинхой мотт, ХӀиндий мотт, Ингалсий мотт, ХӀиспаной мотт, Ӏарбий мотт, Эрсий мотт, Португалхой мотт. Иштта тоъал баьржа ба Ференгий мотт, амма из шоай наьна (хьалхара) мотт санна тӀаийцача наьх таьрахь дуккха дац.

## Эггара дукхагӀа даьржача меттай дезалаш
# ХӀиндий-европай метташ ~ 2,5 млрд саг, юкъелоацаш: индоарий метташи, германий метташи, балто-славяний метташи;
# Сино-тибетски метташ ~ 1,2 млрд саг, юкъелоацаш кертера — чӀинхой мотт;
# Урало-алтая метташ ~ 500 млн саг, юкъелоацаш кертера — тюркий метташ.

## Дунен лоадам бола метташ
ХӀанзарча меттаех халкъашта юкъера санна лархӀа йиш я (мотт лебеш болча наьх дукхал кӀезигалуча лостамах):

## ТӀахьожаяргаш
Дынбарг

**Дынбарг** (, ) —  цхьан шера е дуккха шерашка дахаш дола баьца, нийлхагӀа кӀотаргий тайпа да Дынбаргий *(Plantaginaceae)* дезала. Цу тайпа чу 150 совгӀа вид юкъейоагӀаш я.

## ТӀахьожаяргаш
Дунен дакъа

**Дунен дáкъа** () — дакъа лаьттан регионаш я, гӀáраш (континенташ) е цар доккхий доакъош чулоацаш, юхе яьдаш йола гӀайренашца цхьанна.

Массаза белгалдоаха ер ялх дунен дакъа:
* Астрали;
* Ази;
* Америка;
* Антарктида;
* Африка;
* Европа.

Наггахьа къаьстта дола дакъа санна белгалъю Океани. НийлхагӀа цунна тохкам бу Астралица цхьанна, вӀашагӀтеха дунен дакъа Астралии Океании санна. Дунен доакъоех декъари гӀáрашах декъари башхало йолаш да, иштта башхало йолаш да Америка хьаелалех довзаш хинна Тиша Дунехи (Еврази а Африка а), Керда Дунехи (шаккхе Америка) декъар. Дуне доакъоех декъадалар ха йодаш истореца хьахиннад.

## ТӀахьожаяргаш
Дунен оакафорд

**Дунен оакафорд** (, ) — хинтӀéхар-Ӏанара керттера дáкъа да, хадданза, амма массанахьа ца кхоачаш йола Лаьттан хин чӀибал (чкъор) я, гӀараштеи гӀайренаштеи го беш, туха лоаттам юкъара цаӀ болаш. Дунен оакафорд дӀалаьца улл лаьттан тӀехен гаргга 70 %.

Континенташеи доккха гӀайрений цӀовнашеи дунен оакафорд бéкъа диъ доккхача даькъех (оакафордех):

* Малхбузера оакафорд ()
* ХӀиндий оакафорд ()
* Тийна оакафорд ()
* ГӀинбухера оакафорд ()
Наг-нагахьа царна юкъера белгалбоаккхаш хул
* ЗӀилбухера оакафорд ()

Оакафордий йоккха регионаш йовзаш я фордаш санна, иштта форда гáнаши, форда оáсаши санна. Лаьттан оакафордаш тохкаш долча Ӏилман цӀи *[[Океанологи|«Океанологи»]]* я.

## Географи


## Хьажа иштта
* Форда хий
* ГӀара

## Литература
* *Рябчикова А.М.* Физическая география материков и океанов., изд. «Высшая школа», М. 1988

## ТӀатовжамаш
* Океанаши фордаши.
* П. Ю. Плечов Происхождение океана.
Еврази

**Еврази** *(я)* ,  — эггара йоккхагӀа йола гӀара. Цун аре — 54,759 млн км² я, из дерригача лаьтта арен 36 %. Баха нах — 5 млрд совгӀа (2010) (Лаьттан бахархой ¾ я).

## Истори

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ЖӀаленускалаш

**ЖӀаленускалаш** (,  е ) — дийна Ӏалама доалаче я. Цо вӀашагӀтох баьцовгӀай а дийнатий а цхьайола белгалонаш чулоацаш йола эукариотий организмаш.

ЖӀаленускалаш тохкаш долча Ӏилмах микологи оал. Из ботаникай раздел санна лоархӀаш да, хӀана аьлча хьалхагӀа жӀаленускалаш баьцовгӀай доалаче лоархӀаш хиннад.

## Белгалдаккхар

* Атлас распространения грибов и миксомицетов России. Ботанический институт им. В. Л. Комарова РАН
* Лаборатория систематики и географии грибов: Полезные ссылки
ЖӀали

**ЖӀали** (, ) — коа тӀара дийнат, кара Ӏомадаьча дийнаташта юкъе (цискаш мо) эггара гӀордаьннарех лоархӀаш да (дийнат-компаньон).

Зоологе чу оттадаьчох жӀали — пхьарчий дезала плацентарни дакхадийнат да.

ЖӀалеш маӀа е кхал хилар къоастаду: маӀачох «*[[пхьу]]*» оал (), кхалчох «*[[сука|зуд]]*» оал (). ЖӀале кӀоригех «кӀа́за»/«кӀа́зилг» оал. Уж а маӀа е кхал хилар къоастадеш хилча: *«пхьаркӀа́за»* оал е *«зудкӀа́за»*.

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дийнаташ алапатах
ОагӀат:Дакхадийнаташ
Жакъоп

**Жакъоп** (, , ) — дукха шерашка дахаш дола баьца баьцовгӀий кеп я Цискакомарий ваьра чура. 

## ТӀахьожаяргаш
ЖожагӀате

**ЖожагӀате** (,  → хьадаьннад  — *Гадес* е *Аид* яхача дешаех) — тайп-тайпарча динаша (ИбрахӀимай динош, Зороастризм), иштта мифологе а хьаяхачох — къемата денна тӀехьа хургйола къинош долча нáхá таӀазар ду моттиг. ДукхагӀа йолча культурашкеи диношкеи жожагӀате массаза а ялсмаленна духьал оттаеш я.

## ТӀатовжамаш
* Ад в энциклопедии Мифы народов мира
Жугтехье

**Жугтехье**, иштта **Жугтече** е **Жугтий мохк** (, , ), официальни — **Жугтий Паччахьалкхе** (, ), — паччахьалкхе я зӀилбухе-малхбузера Азе. Йиллай Палестина лаьтташта тӀа. Бусулба наха тӀаийца бац. Бахача наьх таьрахь 2016 шера долча дарех 8,585 млн саг ва, аре — 22 072 км². 97-гӀа моттиге я бахача наьх таьрахьах, иштта 147-гӀа моттиге — арех.

НанагӀала Байтулмакъдис лоархӀ шоай. Паччахьалкхен метташ — жугтий, Ӏарбий.


Flag of Israel.svg|Жугтечен байракх
Coat_of_arms_of_Israel.svg|Жугтечен герб


## ТӀатовжамаш
Дынбарг ланцетгӀа

**Дынбарг ланцетгӀа** (, ) — баьцовгӀа да Дынбаргa тайпа, Дынбаргий дезала чура. 

## Литература
* 
* 

## ТӀахьожаяргаш
Е (кириллица)

**Е е** (*Е е*) — хӀанзара дерригача кириллицай алапатий алап да. Эрсий а, кӀайэрсий а, болгарой а алапаташ чу — ялхлагӀа алап да дагарах, украинхой а, сербий а, македонхой — ворхӀлагӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из бархӀлагӀа алап да.

Алап дегӀадаьннад эллиной алапах эпсилон (Ε, ε).

## Кодий ильга

В HTML прописную букву **Е** можно записать как  или , а строчную **е** — как &amp;#1077; или &amp;#x435;.

## Хьажа иштта

* ГӀалгӀай мотт

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш