open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бахархой цӀераш

**Бахархой цӀераш**, иштта: **этнохоронимаш**, **демо́нимаш** (хьадаьннад  — *"къам"и* +  — *"цӀи"и* яхача дешаех), **катойкóнимаш** (хьадаьннад  — *"кӀал"и* +  — *"цӀа"и* яхача дешаех) — къаьстта йолча моттиге бахача на́хах йоаха цӀераш.

ГӀалгӀай метта уж цӀераш хьахул моттига цӀера́ суффикс *-хо* тӀатохарца (дукхален таьрахье кхы а чаккхе *-й* тӀатохаргья), масала, Магас → магасхо (цаӀ), магасхой (шиъ е дукхагӀа).

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Лексикологи
ОагӀат:Ономастика
ОагӀат:Семантика
ОагӀат:Топонимика
Ерригача Эрсечен муниципальни кхолламий лаьттий классификатор

**Ерригача Эрсечен муниципальни кхолламий лаьттий классификатор** (), *лоацца:* **ОКТМО** — Россе Федерацен административни-лаьтта декъара объектий классификатор. «ЕСКК» яхачун юкъейодаш я.

ДӀачӀоагӀъяь хиннай 2005 шера Чантара 14 дийнахьа. Амма 2014 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа денз статистически практиканна юкъеяьккхай ОКТМОн керда эрш: ОК 033—2013.

Цу дийнахьа денз духхьал ОКТМО я йоала платёжни порученеш тӀа белгалъяха езар (ОКАТОнна когаметта).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Справочник «ОК 033—2013. Общероссийский классификатор территорий муниципальных образований» на сайте КонсультантПлюс
* ОКТМО на сайте Росстата
* Узнать код ОКТМО по ОКАТО

ОагӀат:Россе Федерацен ведомственни кодаши классификатораши
ОагӀат:Россе Федерацен административни-лаьтта декъар
ОагӀат:Геокодаш
ОагӀат:Кодий мугӀамаш
Wayback Machine

**Wayback Machine** () — «Интернета архив» яхача коммерчески йоацача библиотекай маьхаза онлайн-архив. Лохаш йолча роботашца Wayback Machine оагӀоно интернета доккхагӀа дола дакъа архиве дӀа а дуллаш, массане тӀакхача аьттув болаш хулийт. Сервис 1996 шера хьайийла хиннай, хӀаьта юкъарленна цунах пайда эца вӀаштӀехьа да 2001 шера денз. ТӀехьарча 20 шера Wayback Machine оагӀоно каталогаш а еш, коллекци хьаяьй 286 миркха совгӀа веб-оагӀонах. Архивни сурташ HTML а, JavaScript а, CSS а яхача форматашца гойташ да. Wayback Machine оагӀоно дӀаяздаь дӀадехка долча документий гӀонца наьха аьттув ба мазаоагӀонаш тӀа хинна дола хувцамашта зем баккха а уж вӀаший диста. 2021 шера хиннача хьалах Wayback Machine онлайн-архиво вӀаштӀехьа доалийт 591 миркха совгӀа дӀаяхка йолча мазаоагӀонашта тӀакхача.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

ОагӀат:Интернета тархьар
ОагӀат:1996 шера хьайийла мазаоагӀонаш
ОагӀат:Дийла тӀакхоачилга
UTC+3:00

**[[Всемирное координированное время|UTC]]+3** — сахьата оаса, леладу укх паччахьалкхенашкеи моттигашкеи:

## Дерригача [[год|шера]]
* :
:* Москвера ха:

* 
*  (цхьандаькъе тӀаийца паччахьалкхе)
*  (цхьандаькъе тӀаийца паччахьалкхе)
*  (цхьандаькъе тӀаийца паччахьалкхе)
*  (цхьандаькъе тӀаийца паччахьалкхе)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  *([[частично признанное государство|цхьандаькъе тӀаийца паччахьалкхе]])*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  ()
*  ():
:* Острова Эпарсе
* 

## [[Летнее время|Аьхки]] [[Северное полушарие|ГӀинбухен ахбура тӀа]]
* 
*  ()
* 
* 
* 
*  *([[непризнанное государство|тӀаийца йоаца паччахьалкхе]])*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Города в UTC+3

ОагӀат:Сахьата оасаш
Хьа даь вала Ӏаб

**«Хьа да́ь вала Ӏаб»** — хӀанз а лелабеш бола сардам.

Укхаза «Ӏаб» яхача деша маӀан тайп-тайпара доаладу. Цхьабакъда, нийса дар ишта да: «Ӏаб» яхар «Ӏаба» *(удовлетвориться, насытиться)* яхача дешах хьадаьннад. Цу сардама юкъе «Ӏаб» яхача дешаца белгалвоаккхар ва сардам бо́дачун даьна эггара бо́чагӀа вола дезалхо. Эрсий меттала аьлча: *«Пусть у твоего отца умрёт любимый (член семьи)»* яха маӀан да цу сардама.

## Белгалдаккхар
Инфузореш

**Инфузореш** (), е **бӀаргацӀацкъама** (; ) — Alveolata яхача тоабан протистий тайпа.

## Белгалдаккхар
Паччахьалкхен географе цӀерий каталог

**Паччахьалкхен географе цӀерий каталог** ():  — Росреестра федеральни хоамий система. Эрсечен доазона тӀа йолча цхьа миллион хиллал географе объектий цӀи чулоац цо системо.

## ТӀатовжамаш
* Государственный каталог географических названий на сайте Росреестра
* Реестры ГКГН  на сайте Росреестра

ОагӀат:Шевар тӀакхача йиш йолча хьале дола хоамашкаш
ОагӀат:Эрсечен топоними
Муниципальни кхоллам

**Муниципальни кхоллам** () — къаьстта доазув а дола нах а бахаш дола лаьтта. Цу лаьтта Эрсечен меттигера шедоалдар леладу, вешта аьлча, дукхагӀа меттигера дарже дола декхараш кхоачашду цига.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Общероссийский классификатор территорий муниципальных образований

ОагӀат:Россе Федерацен меттигера шедоалдар
*
ОагӀат:Россе Федерацен муниципальни кхолламий мугӀамаш
ОагӀат:Россе Федерацен административни-лаьттан единиций тайпаш
Юпитер

**Юпи́тер** — эггара доккхагӀа дола дуне да Маьлха коа, Малхагахьара гаьналага диллача пхелагӀа да. Сатурнаи, Уранаи Нептунаи тарра Юпитер газа хьисапе гигант лоархӀ.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*  

Юпитер
ОагӀат:Лакхера Ӏочухецаш аппараташ хинна йола айлама хӀамаш
ОагӀат:Маьлха коара дуненаш
Маьже

**Ма́ьже** ( хьадаьннад  яхачох — «гӀирс, ке́чал» ):
* Маьже (биологи) — ший белггала функци лелаеш а йола, тайп-тайпарча оагилгехи кӀадаехи латташ а йола, дийнача организма чура къаьстта моттиг (гуллам).
** Сага маьженаш
* Урхалду маьже — цхьан хӀаманна урхалдеш йола паччахьалкхен е юкъарлен организаци.
** Паччахьалкхен Ӏаьдала маьже — паччахьалкхен Ӏаьдала лоаттама да́къа.
** Публичини Ӏаьдала маьже — юкъарле а паччахьалкхе а публични Ӏаьдал кхоачашдеш йола организаци.
Боабашкаш

**Боа́башк** () — боабашкий дезала́ юкъедоагӀача массехк оалхазарий ваьрий викал: боархабоабашкаш, ныркови боабашкаш, савкаш, тоатолга боабашкаш, цӀеркема-боабашкаш, мускусни боабашкаш, крохалаш; ерригаш — 110 совгӀа кеп. Боабашкаш дуккханахьа дӀа-хьа яьржа я. Эрсече 30 совгӀа кеп я.

Эрсий меттала маӀача боабашках **се́лезень** оал, боабашка кӀоригех — **утя́та** оал.

## Белгалдаккхар

## Литература
*
Боабашкий

**Боабашкий** (,  — хи тӀа лелаш долча оалхазарашта юкъера гӀажа куце (Anseriformes) тоабан шерра дӀа-хьа баьржа а бола, эггара дукхагӀа а бола дезал. Цу дезала юкъейода 40—50 ваьрах йийкъа йола 150 хиллал оалхазарий кеп.

## Белгалдаккхар
Юккъера Ӏалама лоаттам

**Юккъе́ра Ӏа́лама лоа́ттам** (, ) — Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа 40—45° а 62—68°  юкъеи, ЗӀилбухен ахбура тӀа 42° а 58° а  юкъеи хулаш бола Ӏалама лоаттам. ГӀинбухен ахбура тӀа юккъерча оасан ахнел дукхагӀа йола тӀехе дикъа лаьтта да, ЗӀилбухен ахбура тӀа тӀехен 98 % хий да. Юккъера Ӏалама лоаттама белгалонех лоархӀ тӀехар-Ӏанара Ӏоткъами, температуреи, фои, михаши каст-кастта а чӀоагӀа а хувцадалар. Уж хувцамаш циклонаш бахьан долаш хул.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Климатологи
ОагӀат:Ӏалама лоаттама тайпаш
ОагӀат:Географе оасаш
Маьже (биологи)

**Маьже** (,  — «кечал») — ший белггала функци лелаеш а йола, тайп-тайпарча оагилгехи кӀадаехи латташ а йола, дийнача организма чура къаьстта моттиг (гуллам). БаьцовгӀай а дийнатий а ва́хар дувзаденна да дуккхача маьженаша маьжений системашка цхьана болх барца.

## Хьажа иштта
* Сага маьженаш
* Дийнатий маьжений системаш

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Маьженаш (биологи)
Сом (маӀанаш)

**Сом** — массехк маӀан дола термин.

* сом *(ба)* — зиза тохача баьцовгӀай генеративни маьже.
* сом *(да)* — рубль.
Сом (ахча)

**Сом** () — хӀанзарча Россе Федерацени (россе сом), КӀайэрсечени (кӀайэрсий сом), Приднестровски Молдвений Республикеи (приднестровски сом) валютай цӀи.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Сом (ахча)
ОагӀат:Эрсечен ахча
Гипертрофически кардиомиопати

**Гипертрофически кардиомиопати** *(я)* — ер ма дий аьнна къоастаде йиш йола бахьан доацаш дог шердалар. ДукхагӀа дега оагилгашта юкъе йоаллача юкъа́и оагилгаштеи хул. Гипертрофи хилча цӀий овсара тувса вӀаштӀехьадалац дега, цул совгӀа электрически потенциалий хьала́ а зе де йиш йолаш да.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Кардиологи
ОагӀат:Хирурги
Мехкай телефона кодаш

**Мехкай телефона кодаш** () дӀачӀоагӀдаьд E.123 а, E.164 а номераш йолча ITU-T хьехамца. Цхьайолча хана цу кодех **IDD** кодаш оал (International Direct Dialing), е **ISD** кодаш (International Subscriber Dialing).

## Гулбаь хоам
Таблицай мугӀараш зоний номераш я, **+** яхача хьарака́ тӀехьайоагӀа хьалхара дагарг. ХӀаьта колонкаша мехка кода шоллагӀа дагарг хьагойт (нагахьа санна зона екъаш яле).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Мехкай кодаш  *(мессехк меттала)*

ОагӀат:Мехкай листамаш
ОагӀат:Классификатораш
Телефона кодаш|Мехкаш
Телефона нумерацен планаш
Хьоашаланаькъан (нах)

**[[Хьоашаланаькъан]]** тайпах бола цӀихеза нах. 
* Хьоашаланаькъан Татре Ӏаьла — Ӏаьдало духьале еш хиннавола цӀихеза хинна гӀалгӀай оазархо;
* Хьоашаланаькъан Махьий Мухьмад

*
ГӀалгӀашца бувзам хинна цӀихеза нах

## Культура болхлой
### Оазархойи йоазонхойи
* Вано Мурадели
* Важа Пшавела

## Политикеи юкъарлеи
* Деникин
* Харачой Заьлмах
* Николай паччахь
* Серго Эржакинез
* Иосиф Сталин
* Чикатило

## Ӏилманхой
* Горепекин Фома Иванович
* Крупнов Игната Евгений
* Петр Карлович Услар
* аль-МасӀуди

## Дин нах
* Жаррахь ибн ӀабдуллахӀ
* Иласха-Юртара Хьажа
* Шамал
ТӀонкийнаькъан (нах)

**[[ТӀонкийнаькъан]]** цӀихеза нах:

* ТӀонкийнаькъан Хож-Ӏаьлий Абукар
* ТӀонкийнаькъан Аюпа ИсмаӀал

*
ТӀонкийнаькъан (нах)
Альма-матер

**А́льма-ма́тер** (,  е «кхоаба-нана») — юххьанца, дукхагӀа теологеи философеи дешар луш хиннача дешарчений (дукхагӀча даькъе университетий) къаьнара цӀи.

ХӀанзарча лексике «алма-матер» аьнна хьоасташ е бегаш беш саго оал ше деша ваьгӀача е вагӀача дешарчех; Ӏилманхоша ишта цӀи йоаккх эггара дукхагӀа шоаш болх беча моттигах.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

ОагӀат:Университеташ
ОагӀат:Латиний меттала каламаш
Рума импери

**Рума импери** (, , ) — Ширача Рума паччахьалкхен тархьаре республиканна тӀехьайоагӀа фаза. Цу юкъа цун белгалонех хиннай: автократически кулгалдара кеп хилар а, иштта Европеи Лаьттан Юкъера фордйистеи доалахьа доккхий лаьтташ хилар а.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Ширача Рума тархьар Ширача Рума тархьарахи культурахи лаьца хьасташи йоазонаши, иштта карташи, хоамашкаши

ОагӀат:Рума импери
ОагӀат:Шира Рум
ОагӀат:Европа тархьара паччахьалкхенаш
ОагӀат:Гаргарча Малхбоален тархьара паччахьалкхенаш
ОагӀат:Африка тархьара паччахьалкхенаш
Ло

**Ло** (, ) — массехк маӀан дола термин.

ОагӀат:Абстрактни маӀан дола терминаш
Котаганаькъан

**Котаганаькъан** () — Гелатхой тайпан никъ.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Котаганаькъан
Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанче

**Нохч-ГӀалгӀа́й де́шаргий за́рбанче**, е шоай цӀи **Нохч-ГӀалгӀа́й кни́жни изда́тельство** (, ), 1989 шера денз — **Книга**  — советий паччахьалкхен зарбанче хиннай. 1925 шера Шолжа-ГӀалий тӀа хьайийла́ хиннай из. Массово-политическии, производственнии, юртбоахамеи, исбахьалени, мохкбовзареи литература а, нохчийи гӀалгӀайи ишколашта лаьрхӀа Ӏаморгаш а арахецаш хиннай, таханарча дийнахьа йоацаш я..

## Тархьар
Шолжа-ГӀалий тӀа йиллай 1925 шера. Ший хана зарбанчен директораш хиннаб гӀалгӀай къамах а бола Заьзганаькъан Бахьаудин, Чопанаькъан Данил, Галай Хьасан, Зайтанаькъан Хьажбийкар (1983—1993 шерашка).

### Зайтанаькъан Хьажбийкара хана
Хьалха зарбанче хьаким хинна Галай Хьасан пенсе вахача, цунна когаметта вайта хиннав Зайтанаькъан Хьусена Хьажбийкар. Хьалха «Сердало» газет чухиннача, «нохчий гастроном» оалача, цӀен шоллагӀча гӀата тӀа хиннай зарбанче цу хана, кхо редакци йолаш: массово-политически, исбахьален литературан, школе Ӏомадеча кинижкай.

Болхлой:
* керттера редактор — хьалха республикан культуран министр а хинна Гапаев Ӏаддал
* редактораш
# Саракаев Хьамзат
# Куприянова Евгения
# Заьзганаькъан Азамат
# Нашхой Тамара
# Шаденаькъан Султан
# Ӏарчакханаькъан Сали
# Палихова Наташа
# Ирисханов Ӏимран
* технически редактор — Липатова Света
* художественни редактор — Магомадов Мансур
* корректораш:
# Висаитова Аьсет
# Асхабова Лиза
# Малсаганаькъан Рая
# Симагина Валя.

Перестройка йола а енна экономикацара гӀулакх хувцаделча, массехк хувцам хиннаб:
* Ӏаьдало лаьрхӀа хиннад кинижкаш арадаха кийчду зарбанчеи, царна кепа етта И. Заболотне цӀерагӀара типографии вӀашагӀтоха, царех «Книга» яха цхьанкхетар (объединени) хьаде. Цу типографена юххе, Субботников урама тӀа хьалйихьа́ хиннай зарбанче.
* Ӏаьдала доалара а даьнна кулгалхоша дӀахо болх бе лаьрхӀа хиннад хозрасчёта наькъагӀа. Моттигерча йоазонхой кинижкаех, ишколашта лаьрхӀача Ӏаморгех хулаш болча пайдо Ӏалашбергбацар селлара дукха нах. Цудухьа цу хана зарбанчен директор хиннача Зайтанаькъан Хьажбийкара Москвагара, моттигерча хьакимашкара пурам а даьккха, дунен цӀихезача классикий литература арадаха бокъо яьккха хиннай, уж кинижкаш маьха дезагӀа, наха хетташ, пайда тӀабахьаш хилар бахьан долаш. Цу шерашка арадаьлар Дюма Александра «Кхо мушкитёр», «Ткъо шу даьнначул тӀехьагӀа», Толстой Алексея «Пётр-Ӏ», Драйзер Теодора «Стоик», «Титан», «Финансист», Шишков Вячеслава «Угрюм-хий», кхыдараш.
* Кинижка арадаккха безам болаш волча сага ший ахчах из арадаккха пурам денна хиннад, цу гӀулакха цунна гӀо деш зарбанче а йолаш. Редакторашка, рецензенташка, цензорашка гӀолла чакхдаьнна мара арадоахаш ца хинна кинижкаш, хувцамаш хиннача денз шийга ахча долчо, вӀалла хало йоацаш, кепа тоха йиш йолаш хиннад.

## [[Оахам]]аш

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## Литература
*  

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:СССР зарбанченаш
Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой университет

**Нохч-ГӀалгӀай хьехархой институт** яхаш хиннай тайп-тайпара дешарченаш тайп-тайпарча ханашка:
* **1938-1972 шерашка**  — хӀанзара Ахьмад-Хьажий цӀерагӀа йола Нохчий паччахьалкхен университет.
* **1980-1995 шерашка** — хӀанзара Нохчий паччахьалкхен хьехархой университет .
Нохчий паччахьалкхен хьехархой университет

**Нохчий паччахьалкхен хьехархой университет** () — Нохч-ГӀалгӀай АССРе кхоалагӀа хьайийла хинна хьехархой кийчбу институт, таханарча дийнахьа Нохчий мехка Шолжа-ГӀалий тӀа болх беш я

## Белгалдаккхар
Нохчий паччахьалкхен университет

**Ахьмад-Хьажий цӀерагӀа йола Нохчий паччахьалкхен университет** (; ) — Шолжа-ГӀалий тӀара университет. 1938-ча шера йиллай.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* 
*  

ОагӀат:СССР 1938 шера хьахиннад
ОагӀат:Нохчий паччахьалкхен университет
ОагӀат:Лев Толстой цӀерагӀа йола моттигаш
Куркъанаькъан (нах)

**[[Куркъанаькъан]]** аьнна тайпанцӀи а лелаеш цӀихеза ба:
Йовлой:
* Куркъанаькъан Хьадиса Солсбик — паччахьалкхен къахьегамхо, ГӀалгӀай автономе областа 1931—1932 шерашка хинна облисполкома тхьамада а, Сердало газета керттера редактори кулгалхои.
* Куркъанаькъан Солсбика Руслан — хореограф, ГӀалгӀай Республика халкъа артист, «ГӀалгӀайче» яхача паччахьалкхен халхара ансамбла директор (2004—?).
* Куркъанаькъан Солсбика Iаламбик — гӀалгӀай а эрсий а метта Ӏилманхо

*
Куркъанаькъан

**Куркъанаькъан** () — хӀанзара гӀалгӀай тайпанцӀи. Хьахиннай Куркъа яхача гӀалгӀай цӀерах. Куркъанаькъан Йовлой а Гелатхой а тайпанна юкъебоагӀаш бола никъ ба. Йовлошта юкъе из дӀаболабеннаб Йовлой Куркъа яхача сагагара, хӀаьта Гелатхошта юкъе ТӀой-Юртара Хученаькъан хиннача Куркъа яхача сагагара болабеннаб.

## Хьажа иштта
* **[[Куркъанаькъан (нах)|ЦӀихеза Къуркъанаькъан нах]]**

## Белгалдаккхар

*
Электроинструмент (Наьсаре)

**[[Оахаранаькъан ГӀапур]]а цӀерагӀа йола «Электроинструмент» завод** (), хӀанзара цӀи — **«ВИЛС» завод** () — Наьсаре 1962 шера болх бе йолаенна завод. Заводе хьаеш хинна хӀамаш 33 паччахьалкхе дӀаухийташ хиннай. Изи трикотажни фабрикеи бахьан долаш юрт хиннача Нана-Наьсаренах пхье хьаяьй.

## ЦӀихеза болхлой
* Йовлой Шахьбота Сулумбик

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Компанеш алапатах
ОагӀат:Наьсаре
Письмо (кино)

**«Письмо»** — йизза метраж йола гӀалгӀай кино да. Ӏамархананаькъан Амура даьккхад 2024 шера. Советий хана 1970-ча шерашка боккъонца хиннача хӀамашца бух болаш даьккхад. Кино 2024 шера гурахьа арадала дезаш да. Из даккхар а арахецар а хоттадаьд ГӀалгӀай Республика хьахинна 100 шу дузаш дездарца. Премьера Магасе хила езаш я.

Кино даьккхар гӀалгӀай къаман киностуди я «INKI» яхаш. Кино доаккхаш вола режиссёр Ӏамархананаькъан Амур ва. Киноцара болх цар болабенна хиннаб хьалхагӀа лоаца метраж йола «Sajti — Zouli voh» («Сайти ― сын Зовли») яхаш кино даккхарца. ХӀаьта ер «Письмо» яха Ӏамархананаькъан Амура кинопроект юххьанца котъяьлар 2021 шера аьтинга бетта хиннача киноиндустриен дебютантий ГӀинбухерча Кавказерча питчинге. Россе Федерацен культура министр йолча Ольга Любимовас гадаьккхад цу проекта. Иштта, из кино даккха лаьрхӀа да аьнна юххьанца кхайкадаь хиннад 2021 шера. Цу шера даккха дола а даьд.

Цул хьалхагӀа кхаь шера сценарий язъяьй, цу белхаца цхьана дукха архивашкара а тархьарца дувзаденна каьхаташ лехаш а тохкаш а. ТӀаккха, кино доаккхаш кхо шу дийзад, цу юкъа кино кулгалхо ший тоабаца хиннаб ГӀалгӀай мехка а, Москве а, Москва-КӀала а, Карелий мехка а, Ленинградски областе а, Казахстане а.

Кино даьккхад советий хана 1970-ча шерашка боккъонца хиннача хӀамаш тӀа бух болаш. Кино чу дувц цхьан гӀалгӀай коммунистий тоабано, КПСС ЦК генеральни секретарь волча Леонид Брежневага къаман хьалхара яздаь каьхат дахьар. Цу наькъа царца цхьа къона хирург-онколог а хиннав.

## Кино даьккха тоаба
• режиссёр — Ӏамархананаькъан Амур
• оператор — Александр Родин
• продюсер — Ӏамархананаькъан Амур, Анна Арутюнова
• сценарист — Ӏамархананаькъан Амур
• композитор — Ӏамархананаькъан Амур

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай кино
Курскенаькъан

**Курскенаькъан** — Лаьжгера хьадаьнна тайпа.
ОагӀат:Курскенаькъан
Нахски метташ

**Нахски метташ**, иштта **На́хий метташ** () — нахски-селий меттай ткъовро. Нахски метташта юкъедолх бацойи, гӀалгӀайи, нохчийи метташ.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
*  

ОагӀат:Нахски метташ
Газиканаькъан Жабраила Берснакъа

**Га́зиканаькъан Жабра́ила Бе́рснакъа** () — гӀалгӀай архивист, Ӏилманхо, мохктохкар.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* У нас в гостях был известный ингушский историк и архивист Берснако Джабраилович Газиков.  // ГБОУ «СОШ № 1 г. Сунжа»

ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой
ГӀамгӀа (сом)

**ГӀамгӀа́** (; , *Armeniaca vulgaris Lam.*) — гӀамгӀай гаьн сом. Иштта «гӀамгӀа» оал цунна гаргарча гаьнаш тӀа хьатӀадувлача сомех, масала: манджурера гӀамгӀа (*Prunus mandshurica*), японера гӀамгӀа (*Prunus mume*), сибарегӀара гӀамгӀа (*Prunus sibirica*), бриансонски гӀамгӀа (*Prunus brigantina*).

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Сомаш
ГӀамгӀа

**ГӀамгӀа́** (, ) — сомий га. Иштта «гӀамгӀа» оал цу гаьн сомех а. Цу сомех тайп-тайпара докъадаь сомаш хьаду, царех дукхагӀа даьржачарех оал — йокъаяь гӀамгӀай гаргаш.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Евразен сомаш
ОагӀат:Сомаш
ОагӀат:Сомий гаьнаш
ОагӀат:Декоративни гаьнаш
ОагӀат:Хьачий
ГӀамгӀа (маӀанаш)

**ГӀамгӀа́**:

* ГӀамгӀа (сом) — сом

* ГӀамгӀа (*Prunus sect. Armeniaca*) — Хьач яхача ваьрах долча баьцовгӀай секци. Массехк кеп чулоац:
** ГӀамгӀа ше ма ярра *(Prunus armeniaca)*,
** Манджурера гӀамгӀа *(Prunus mandschurica)*,
** СибарегӀара гӀамгӀа *(Prunus sibirica)*,
** Японера гӀамгӀа *(Prunus mume)*.

* Америкера гӀамгӀа е Антильски гӀамгӀа *(Mammea americana)* — Маммея яхача ваьрах йола баьцовгӀа
Боал

**Боал** (, ; ) — бешамашка лелаеш йола гаьн хьисапе баьцовгӀа; Хьач яхача ваьрахи Боал яхача кӀалваьрахи йола кеп. Ерригаш  яхача баьцовгӀай дезала юкъейоагӀаш я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* Вишня обыкновенная, или садовая — Cerasus vulgaris Mill.
* Вишня кислая в Энциклопедии декоративных садовых растений 

ОагӀат:Боал
ОагӀат:Декоративни гаьнаш
ОагӀат:Эрсечен гаьнаш
ОагӀат:Камеденосни баьцовгӀаш
ОагӀат:Хьачий
ОагӀат:Евразен буни
The Plant List

***The Plant List*** (ингалсий метта маӀан — «БаьцовгӀай листам») — хӀанзарча баьцовгӀай доалачех йолча таксоний номенклатурах лаьца хоамага тӀакхоачилга Ӏлашдеш йола энциклопеде интернет-проект.

## ТӀатовжамаш
* ''The Plant List'' (2013). Version 1.1. Published on the Internet; http://www.theplantlist.org/  

ОагӀат:Ботаниках йола хоамий база
ОагӀат:Кью бешамаш
Коа тӀара бугӀа

**Коа тӀара бугӀа** () — муӀаш-хара дийнатий дезалах дола нух хьекхаду барг-шолха хьайба.

Коа тӀара бугӀаш курша доккхийча хьайбаех лоархӀаш я. Дулхи, шуреи, цӀокеи даккхара духьа леладу уж. Царех дехка́ долча хьайбаех *[[корова|етт]]* оал (цхьоален таьрахье легадеш хилча *«Ӏатт»* яха овла хул: *Ӏатта, Ӏатто, Ӏаттаца, Ӏаттах*, иштта дӀ., хӀаьта дукхален таьрахье — *[[доахан]]* да). Кхийнача маӀачарех *бугӀаш* оал, зӀамагӀчарех — Ӏаса (Ӏаьсий) е Ӏасилг (Ӏасилгаш) оал, деӀа долча маӀача дийнатах — уст (дукхален таьрахье — шерч) оал. Ши шу даьнна долчарех шинар оал. Духьарг оал пхаьрдаьча (пхоара долча) шинарах. Шера да́къа чакхдаьлча пхаьра ца хиннача шинарах а, иштта, кхоъ е дукхагӀа бутт баьлча пхаьра ца хиннача Ӏаттах а (йисте бугӀа йоллашше) *[[яловая|Ӏаьхара етт]]* оал. Пхоарал 9 бетта хул.

## Литература
* 

Доахан
Ӏарамхий (маӀанаш)

**Ӏарамхий**
* **[[Ӏарамхий]]** — ГӀалгӀай лоам дода хий
* Эрсий меттала *Армхи* яха юрт гӀалгӀай меттала **[[МохтӀе]]** яхаш я.
* **[[Ӏарамхий (курорт)|Ӏарамхий]]** — МохтӀа йоалла курорт
ШиӀий

**Ши́Ӏи́й** (, , [ши́ӀахӀ] — 1. «наьх тоаба» 2. «цхьан белхан тӀа цхьа уйла йолаш вӀашагӀкхийтта́ нах») — Мухьаммад Пайхамар, Даьлера салоти салам-моаршил хилда цунна, дӀаваьнначул тӀехьагӀа цун даь-веший воӀ, найца, асхьаб хинна Турпал-Ӏаьлеи цун тӀехьенах бола нахи мара дингахьа а, Ӏаьдалгахьа а хьалхабаьнна хила йиш яц аьнна хеташ болча наьх никъ. ШиӀий аьлча дукхагӀа ловшбараш шийтта имам къоабалвеш бола шиӀий ба шиӀийшта юкъе уж эггара дукхагӀа боландаь, хӀаьта уж дукхагӀа ХӀиране, ГӀозлой мехка, Бахрейне, Ираке,  Ливане бахаш ба. Иштта шиӀийл Йамане, Афганистане, Туркий мехка, Шаьме, Кувейте, Пакистане, ОАЭ, Таджикистане а да даьржа.
## Тархьар
Даьла элча, ﷺ, дӀаваьнначул тӀехьагӀа цун тӀехьа хали́фат мала Мадинатера нах кхьа тоабах бекъабеннаб:
#Элчан цӀен тӀара болча на́ха́ хеташ хиннад из доал Пайхамара, ﷺ, цӀен кхоачарагӀа болча нахага хила деза аьнна. Цу тайпара уйла йолчарех хиннаб, масала, Пайхамара, ﷺ, даь-воша Ӏаббас, Цун, ﷺ, даь-веший воӀ Ӏалий ибн Абу ТӀалиб, аль-Фадл ибн Ӏаббас, аз-Зубайр ибн аль-Ӏаввам.
#Мадинате хьалха денз баьхача, Маккара бусалба нах Мадинате хьалбехка́ча хана цига кӀала баьха́хиннаболча на́ха́ — Ансарашта — хеташ хиннад из доал шоашка хила деза аьнна, Мадинатен дай шоай лоархӀандаь, мухӀажираш хьатӀаийца́раш уж хиннандаь.
#МухӀажираша кхычара мо́ «доал тхога хиланза даргдац» оалаш хиннадац, хӀаьта юххера хали́фаталла мухӀажирех хинна Абу Бакр ас-Сиддикъ оттаваь хиннав.

## Белгалдаккхар
Ужахьанаькъан Гаке Мухьмад

**Ужа́хьанаькъан Га́ке́ Мухьмад** () (1913—1975) — гӀалгӀай хьехархо. 1927 шера «Ghalgh-ghazæqi lughæt» яхаш гӀалгӀай-эрсий дошлорг яздаьр ва.

## Вахар
Ужахьанаькъан Мухьмад ваьв 1913 шера Мочкъий-Юрта. Цун да́ Гаки шоллагӀча гильде таьргхо хиннав. Лакхера дешар чакхдаьккхачул тӀехьагӀа Мочкъий-Юртара № 2 йолча дизза доаца дешар луча юкъерча ишколе болх беш хиннав, 1931—1944 шерашка цун директор а хиннав. Из ишкол мехках ваьккха́ хиннача Ужахьанаькъан Ӏадл-Керамагара хьадаьха́ча цӀеношка яь хиннай.

Буро тӀа 1927 шера цо яздаь арадаьннад «Ghalgh-ghazæqi lughæt» («ГӀалгӀ-гӀазакхи лугӀат») — гӀалгӀай-эрсий дошлорг.

Кхелхав 1975 шера.

## СовгӀаташ
Ший белха карагӀдийннарех 1939 шера Кремле Ерригроссе староста хиннача Калинин Михаил Ивановича бе́ра № 9645 йола «Сийлен Белгало» яха орден хьаийцай.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
*
Ужахьанаькъан

**Ужа́хьана́ькъан** () — гӀалгӀай тайпа. Хьалха хиннача Аьгий тайпах лоархӀаш хиннаб. Ужахьанаькъан тайпа Аьгекхалара хьадаьннад. Уж тайпан вошал долаш ба ТӀонганаькъанцеи, ГӀазданаькъанцеи (царех ба Байсаранаькъан а), Жандиганаькъанцеи (царех ба Шишханаькъан а).

## Тархьар
Лоамара а́ра ӀокӀалабовлача хана Ужахьанаькъан цхьан юкъа́ Онгушта баьхаб, цигара Шолжа *аьттача* берда тӀа Шамаллоаман босен тӀа керда йилла́ча юрта хьалбаха́б. Цигара пхьа хьерча́ Илдарха отарашка дӀабахаб. Цигара цхьа ха яьлча юхабаьхкаб уж Шолжа *аьрдача* берда тӀа — хӀанз Мочкъий-Юрт уллача метте. 1858 шера Наьсархини Шолжа́и юкъе уллача о́тарех Буро-КӀале хьаяьй, хӀаьта ГӀалме тӀа уллача́рех Мочкъий-Юрт яьй. Цу хана денз дукхагӀа мел бола Ужахьанаькъан цу шин юрта ба́х.

## Ваьр-фу
ГӀа — ГӀалгӀа — ГӀаьст — ГӀарс — ГӀайтакъа — ГӀойберд — ГӀаьбарте — ГӀармакх — ТӀох — Хьакъа — Болат — Оз — ЧӀопа — ТӀаги — Шаьма — Максим — Шоа — Элберд — Аьга — Ивизд — ГӀазд — ГӀойберд — БулгӀач — Арсмак — Эбарг — Ужахь.

## Хьажа иштта
* Ужахьанаькъан (нах)

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

*
ОагӀат:Хьабаьннаб Аьгекхалара
Байсара БӀунхо

**[[ГӀазданаькъан Байсар]]а БӀунхо** ( ( — 1906) — Россе импере тӀемахо, Эрсий императора эскара инарал-майор. Эггара хьалхагӀа хинна гӀалгӀай инарал ва. Цун воккхагӀа вола воша Байсара Мочкъа ва. БӀунхочун дукха тӀема совгӀаташ да, Мочкъий дараш миссел.

## Биографи
Из ваьв 1830 шера.

1877-78 хиннача туркашцарча тӀем тӀа гӀалгӀай дивизиона кулгалхо оттаваьв из. 1996 шера Россе паччахь гӀанда тӀа чӀоагӀвеча цӀай тӀа вода Байсара БӀунхо, берригача гӀалгӀай викал волаш. 1904 шера инарал-майора чин эцай БӀунхос. Цул тӀехьагӀа, хала лазар кхийте (тӀема човнаша Ӏеткъад) 1906 шера веннав из Мочкъий-Юрта ший цӀагӀа. ВорхӀ воӀ а, дукха мехкарий а хиннаб БӀунхочун.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## Литература
* 

ОагӀат:Байсаранаькъан
ОагӀат:ГӀазданаькъан
Ужахьанаькъан (нах)

**[[Ужахьанаькъан]]** тайпах бола цӀихеза нах.
* Ужахьанаькъан Гаке Мухьмад — хьехархо; 1927 шера Буро тӀа арадаьнна «Ghalgh-ghazæqi lughæt» яха гӀалгӀай-эрсий дошлорг яздаьр;
* Ужахьанаькъан Мусай Малсаг — 2018 шера Нохчий мехка́ ГӀалгӀай лаьтташ дӀалуча хана активист волаш лийна саг. Духьале яр бахьан долаш Ӏаьдало чувелла́в;
* Ужахьанаькъан Мухьмада Ахьмад — гӀалгӀашта юкъера хьалхара физика-математика Ӏилмай доктор;
* Ужахьанаькъан Ната — ПТРК болхло, «Лица» яха авторски хьокхаче дӀахьош я;
* Ужахьанаькъан Уматгире Мухьмад — иллиалархо, мохкбовзархо;
* Ужахьанаькъан Мустбийчун Ӏаддал-Керам — ГӀалгӀай автономе областа моттигерча, яйча, кхачан промышленноста халкъа комиссар, тӀехьагӀа Ӏарамхий курорта директор.

**Ужахьанаькъан болчарца бувзабенна нах:**
* Оалмаза Кхоази — бӀорахой тӀема турпал. Ужахьанаькъан Илеза Исламага маьре яхай.

*
Паччахьалкхе йиллар

**Паччахьалкхе́ йиллар** () — керда паччахьалкхе вӀашагӀйоллара процесс. Из процесс хургйолаш, кӀезигагӀа дале, паччахьалкхен лаьттеи цун доазуви къоастаде деза, цул совгӀа керда кхелла́ паччахьалкхе дӀакхайкае а еза. ДӀакхайкаяра́ юкъе до́да керда кхелла паччахьалкхе дунен юкъарлено тӀаэцар. 

## Хьажа иштта
* Государство-правопреемник
* Дипломатические отношения

## ТӀатовжамаш
* Живарев В. Е. Международное право. — М., 2010.

ОагӀат:Халкъашта юкъера бокъо
ОагӀат:Паччахьалкхенаш кхоллар
Аре (маӀанаш)

* А́ре — шаьра лаьтта улла моттиг.
* Аре — доахан дӀалоахкача хана оала дош.
Наьсарен округ

**Наьсарен округ** (реформа хилалехьа: ) — Россе импере Кавказа оартамчен Тийрка областе 1909—1920 шерашка хинна административни-лаьттан единица. Округа административни юкъ Наьсаре хиннай цкъарчоа, бакъда администраце гӀишлонна лаьрхӀа моттиг кӀезига хиларах Буро тӀа хьалйихьай.

## Географи
Даькъастен юккъе иллай Тийрк, Шолж, Эс, Фарта додача метте, хӀанзарча ГӀалгӀай мехка лаьттеи ГӀалме шахьара малхбоалехьара дакъеи чулоацаш.

ГӀай хиннад: малхбузехьа ХӀирий округаца, гӀинбухен-малхбузехьа Курпен лоамен тӀа гӀолла Нальчика округаца, гӀинбухен-малхбоалехьа Шолжа гӀазкхий округаца, малхбоалехьа Орган округаца, зӀилбухехьа Кавказа дукъ тӀа гӀолла Каьлакен губернеца

## Тархьар
1860-ча шерага кхаччал Къулбаседа Кавказа лоамарой Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара Аьрдачени Аьттачени кара хиннаб. БӀорахой урхал Ставропола губерне мара хиннадац. Эрсий-кавказхой тӀом йистебаьнначаул тӀехьагӀа Кавказера тӀемацара урхал дӀадаьккхад. 1860-ча шера Даькъастен деррига лаьтташ Ставропола губерненеи, Къобанеи, Тийркеи, ДаьгӀастени областаштеи юкъе Ӏодийкъад. Тийрка область 8 округах лаьттай: ГӀаьбартийчохи, ХӀирийчохи, ГӀалгӀайчохи, Органчохи, Нохчийчохи, Ичкеречохи, ГӀумкийчохи.

ГӀалгӀай округа административни юкъ ХӀирийчунца цхьана Буро хиннай. ГӀалгӀай округ кхаь даькъах (участках) лаьттай: Наьсаренчохи, Дола-Ковначохи, Лоамаройчохи. ГӀалгӀай шаьрачен дуккха дола лаьтташка 1864—1865-ча шерашка шортта гӀазкхий гӀалаш йийхкай, цул тӀехьагӀа Тийрка гӀазкхий бӀун дӀаеннай уж.

1870-ча шера ГӀалгӀай округ Шолжа тӀа ядача гӀазкхий гӀалашца цхьана ХӀирий округаца цхьантехай — ишта Бурон округ хьаяьй. 1888-ча шера ГӀалгӀай округ Шолжа тӀа дадача Тийрка гӀазкхий бӀун лаьтташца цхьан а теха Шолжа отдел хьаяьй.

1905-ча шера  лаьрхӀа Шолжа отделах хьакъоаста а яь Наьсарен округ хьаяьй. 1909 шера Ӏаьдало официально дӀачӀоагӀ а даь Шолжа отдел Шолжа Округа́и Наьсарен округа́и йийкъай.
Шолжа отдел 1909-ча шера Ӏо а йийкъа Наьсарени Шолжеи ши округ хьахиннай. Наьсарен округа́ юкъедаха лаьтташ дукхагӀа гӀалгӀай бахараш хиннад.

## Бахархой
1909 шера округе 65 эзар гаргга саг ваьхав.

## Административни екъар
1913 шера округа лоаттаме 16 юртан урхале хиннай:

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* Терская область. Список населенных мест по сведениям 1874 года. Тифлис. 1878
* Краткая историческая справка об административном делении Чечено-Ингушской АССР (1785—1946 гг.). ЦГА ЧИАССР Грозный
* Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. т.68 Терская область. 1905 г.

ОагӀат:Тийрка область
ОагӀат:XX бӀаьшу ГӀалгӀайче
ГӀалгӀай Республика Къаман библиотека

**[[Янданаькъан Хамарзий Жамалда|Янданаькъан Х. Ж.]] цӀерагӀа йола ГӀалгӀай Республика Къаман библиотека** (), **ГӀалгӀай Къаман библиотек**, **ГӀалгӀай Къаман тептарче** — ГӀалгӀай мехка керттера тептарче.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Тептарчен официальни мазаоагӀув
* Тептарчен официальни оагӀув, Вконтакте

ГӀалгӀайче
Заьзганаькъан Идриса проспект

**Заьзганаькъан Идриса проспект** () — ГӀалгӀай мехка нанагӀала йолча Магасера проспект. 2,3 км йӀаьха я. Магаса хьалхареи керттереи урам я. ГӀалгӀай паччахьалкхе хьайолаяьр лоархӀаш волча ''Заьзганаькъан Бийсолта Идриса'' цӀерагӀа я из.

Заьзганаькъан Идриса урама тӀа геттара дукха административни, культурай, гӀулакхий, таьрга моттигаш йоахк: Барта ГӀала, Мехкдаь цӀа, ГӀалгӀай Республика Доалчени Халкъа Гулламеи гӀишлош,  Магаса пхьедаь цӀенош (мэри), къаман телерадиокомпане гӀишло. Заьзганаькъан Идриса урамга йодаш я керттера Аланой майда а, вешта къаьгӀенаш а, паркаш а. Заьзганаькъан Идриса урам тӀа эшар йоттар ГӀалгӀай паччахьалкхен керттерча декхарех да.

## Тархьар
Урам йоттар Магас йоттарца дувзаденна да. Магасе етта хинна хьалхара гӀишлош — Мехкдаь цӀенош, ГӀалгӀай Республика Доалче, ГӀалгӀай Республика Халкъа Гуллам — Заьзганаькъан Идриса урама тӀа еттай.

2013 шера Даькъасте хьалхара ГӀор-даде резиденци йийлай.

Заьзганаькъан Идриса урама тӀа «Кросс нации» яхача марафона трасса хиннаб. 2015 шера октябрь 10 дийнахьа хиннай из цхьа эзар—ах эзар саго дакъа а лоацаш.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:Магас
ОагӀат:ГӀалгӀайчен урамаш
СелаӀад (журнал)

**СелаӀад** — ГӀалгӀай Мехка гӀалгӀай меттала арадувла берий тептар. Доладаьд 1986 шера сентябрь 9 дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССРа комсомола маьже йолаш. 1990-гӀча шерашка кхаччалца редакци цхьана а йолаш бетта цкъа къаьстта ши номер араювлаш хиннай гӀалгӀайи нохчийи меттала. 1993 шера редакци ГӀалгӀай Мехка хьалйихьай. 2001 шера денз учредитель я ГӀалгӀай Республика Доалче. Тайп-тайпарча ханашка редакцен кулгалдеш хиннаб цӀихеза хоамбоаржабархойи йоазонхойи: масала, йилла́ча хана денз 1991 шерага кхаччалца из болх Чахканаькъан СаӀида баьб, тӀаккха Майсиганаькъан Саламхана баьб. 2015 шера денз тептара́ кулгалдер Горчханаькъан Бадрудин ва.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:Тептараш алапатах
ОагӀат:Эрсечен тептараш
ОагӀат:ГӀалгӀай тептараш
ОагӀат:Тептараш гӀалгӀай меттала
Оалмаза Кхоази

**Далганаькъан Оалмаза Кхоази** () — Долакха-Юртара БӀорахой тӀема хана гӀалгӀашта юкъе турпал хинна кхалсаг. Долакха-Юрта Деникинца тӀом бо́дача хана, тӀемахошта гӀо-новкъостал деш ший майралца белгалъяьнна хиннай из. Оалмаза Кхоазе цӀи кхы а чӀоагӀагӀа яьржай 1960 шера Заьзганаькъан Бахьаудина цох очерк язъяьча хана.

## Вахар
### Маьре яхалехьа
Оалмаза Кхоази яьй Тийрка областа Шолжа ралса Долакха-Юрта 1901 шера. 1919 шера Долакха-Юрта́ Деникин хьатӀавенача хана тӀема тӀа баха́ хиннаб Оалмаза дезал. Къонгаш бахарал совгӀа Кхоази а яха́ хиннай ший вежарашца. Цига боахкача гӀалгӀашта даар-малар кхухьаш, доарахой сангарашкара дӀакхахьа новкъостал деш, цар човнаш ехкаш, царна эшар Ӏалашде гӀерташ лийннай из. Цул совгӀа доарахочун бера топ ежача а, ше а из кхоссаш хиннай Кхоази. КӀайбарашта духьала тӀом беш майралцеи деналцеи белгалъя́ларах цӀеча эскара итт шу дузача хана — 1960 шера май 25 дийнахьа Кхоазенна сийлен грамота енна хиннай «ЦӀе партизанка» яха цӀи а луш.

### ТӀом баьлча
1919 шера Кхоази Мочкъий-Юртарча Ужахьанаькъан Илеза Исламага маьре яхай. Ислам 1920 шерашка Лоамара АССРо арахьа хьожаваь, Россе́ дешаш хиннав. Дийша́ваьнна ӀоцӀаве́ча ГӀалгӀай автоме областа налогови инспектор волаш къахьийгад. Из болх цо лелабаьб ше валлалца. 
Исламаи Кхозеи ши воӀ хиннав:
* ИсмаӀал 1920 шера ваьв, 1937 шера ГӀалгӀай хьехархой техникум а яьккха́  Мочкъий-Юртара  № 2 йола дизза доаца дешар луча юххьанцарча ишкола директор волаш хиннав..
* Беслан 1920 шера ваьв Мочкъий-Юрта. 1947  шера классически кӀалтохаргахьа лета волавеннав. Дийнахьа базар еш, сайран кӀалтохарга секце ухаш хиннав. Цхьан юртара кхыча юртара ваха йиш цахиннача хана, Беслан кхыча пхьешка а Советий Союза мехкашка а ухаш хиннав яхьашка. 1954 шера Риге хиннача Ерригсоюза спартакиаде «Классически кӀалтохаргах спорта пхьар» () яха цӀи еннай. ТӀехьагӀа классически кӀалтохаргах тренер хьахиннав. Переподгодтовках йола курсаш яхай Риге, Львове, Алмате, Харке, Ленинграде. Джамбул яхача пхье керттера тренер волаш болх баьб. Цо Ӏомабеш хинна спортсмений дика хӀама карагӀдувлаш, ГӀазакхий мехка гӀорбувлаш хиннаб. ГӀалгӀай мехка ӀоцӀаве́ча, 1957-1959 шерашка инструктор-тренер волаш болх баьб Шолжа-ГӀала тӀа хиннача физически культурахи спортахи йолча Республикански комитете.

Оалмаза Кхози кхелхай 1974 шера.

## Дагалоацам
Далганаькъан Оалмаза Кхоазех лаьца очерк язъяь хиннай Заьзганаькъан Хьусена Бахьаудина. Из кепатеха араяннай 1960 шера.

## Белгалдаккхар

## Литература
*
Планаш

**Пла́наш**, **Пла́нашка** *(я)* (, ) — Бурон № 1 йола микрошахьар. Хьалха къаьстта юрт хиннай. Планашка ба́хараш дукхагӀа гӀалгӀай ба, хӀаьта Буро тӀа хӀанз дукхагӀа хӀирий ба́харга хьежжа, Планашкарча гӀалгӀай ва́хар сатийна дац.

## Географи
Къулбехьехьа Спутник яхача тӀеман тупа́ духьала, малхбоалехьа Шолхии, гӀинбухехьа ЖӀайрахой-Юрт йолаш я́д Пла́наш. Уж еррига моттигаш вӀаши шер а енна цаӀ шоллагӀчунга дӀатӀайоалаш хьахоттаеннай.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укхох йоаккха цӀи *Пла́наш* я, иштта *Планашка* а оал, из, хьагучох *Мича?* яхача хаттарах жоп луш хьахиннад, кхыйола топонимаш мо. Юрт пла́нах йилла́ хиларах я цун ишта цӀи. 

Эрсий меттала *Карца* яхаш я микрошахьар. Хьалха из цӀи хиннай Шолхех йоаккхаш. Кердача ЖӀайрахаца вӀашагӀ а тохаш Октябрьское хьаяьчул тӀехьагӀа тиллай Планашках эрсий меттала из цӀи, мукъаяьнна йолаш.

## Тархьар
Буро тӀа теракт хинначул тӀехьагӀа, 2010 шера сентябрь 10 дийнахьа массех бӀаь хӀирий кагирхо Ӏоволавенна хиннав гӀалгӀашта духьала дола къамаьл кхайкадеш Планашка йолча оагӀорахьа. Цу юкъа Планашка бахараш шоашта зулам дергхилара́ кийчлуш хиннаб. ХӀирашта дезар хиннад ГӀалгӀай Мехкацара доазув дӀакъовлари шоай Ӏаьдал дӀадаккхари. Буро тӀара денз полице машенаша Ӏосувца а яхаш Планашка дӀатӀакхаьча бала боахкаш хиннаб уж юххера хӀирий Ӏаьдал ОМОНацеи БТРашцеи хьадухьалдена хиннад царна уж чакх ца боалийташ Ӏаьдало кагирхошца къамаьл даь хиннад Ӏаьдал гӀулакхага хьожаргда а аьнна барт баь дӀа-хьа къаьстаб цигара нна.

Куре хӀираштеи гӀалгӀаштеи къовсамаш хул каст-кастта. Нах лозабеш, човнаш яь дарбанче ӀотӀабига безаш хулийташ 2017 шера а летаб, 2021 шера Планашка доагам дувттача моттига́ йисте тепч дӀа-хьа тохаш моттигаш а хиннай, ЗӀилбухерча ХӀириийчера беха́ хьабехка́раш бахьан долаш.

## Бахархой
2010 шера Планашка вахаш 4800 саг хиннав, царех 3700 гӀалгӀа а волаш.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:Буро
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
Карца

**Карца** — массехк нах бахача моттигий цӀи:

* Карца — 1944 шера гӀалгӀай СибарегӀа Ӏобигачул тӀехьагӀа Шолхех хӀираша тилла хинна цӀи. Лелаяьй 1965-ча шерага кхаччалца, цул тӀехьагӀа *Октябрьское* тилла́й.
* Карца — хӀирий меттала Планашкех йоаккха цӀи.
* Карца — ХӀирийчен Алагира шахьара юрт.
Доагам чудоттаче

**Доагам чудоттаче**, **чудоттаче**, **заправка** *(я)* () — никъйисте йоалла транспорта́ доагам чудоттара́ лаьрхӀа йолча оборудоване гуллам.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 
*  
* *Пирогов А. Н.* АЗС Москвы и ближайшего Подмосковья: пространственный анализ. GISGeo. 2013 г.

ОагӀат:Машений транспорт
ОагӀат:Заправочни станцеш
ОагӀат:Никъйистерча сервиса объекташ
ОагӀат:Оборудовани
Нийсхо (цхьанкхетар)

**«Нийсхо»** *(я)* () — 1944 шера гӀалгӀашкара хьаяьккха́ ГӀалме шахьар юха ГӀалгӀай Республиках хьатохар керттера декхар дола юкъарлен-политически болам.
Байсара Мочкъа

**[[ГӀазданаькъан Байсар]]а Мочкъа** — Россе импере Ӏаьдала́ бӀул деш хинна гӀалгӀай инарал. Цун цӀерагӀа тиллай Мочкъий-Юртах цӀи.

## Биографи
Мочкъий да́ ГӀазданаькъан Байсар хиннав, хӀаьта нана Бохтаранаькъан  хиннай.

ДукхагӀа долча каьхаташта 1820 шу латтандаь, Мочкъа ваь шу из лерхӀа, аьнна, соцам баьб Ӏилманхоша. Цо дийшад Тифлисе жӀаргахой дин семинаре, дукхагӀа бола гӀалгӀай цу хана им диланза хинналга хьежжа. Семинари чакх ца йоаккхаш, Бурон коменданта талмач волаш, болх бе волавеннав из ший барайтта шу даьлча, 1838 шера. Дукха ха ялале прапорщика чин еннай Мочкъийна, тӀаккха хӀирашта тӀавилла́ча пирстопа гӀонча хиннав из. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀашта тӀавилла́ча пирстопа гӀонча волаш болх баьб цо, дукха ца говш 1844 шера цу пирстопа гӀонча оттаваьв, ГӀалмеца я́дача гӀалгӀай юрташта доал а дергдолаш. 1846 шера подпоручика чин еннай Мочкъийна, хӀаьта 1848 шера поручик хиннав цунах. Дукха орденаш, майдилгаш яьхай Мочкъас, селла къона воллаше; 1852 шера машаре йоацача Варшаве вахийтав из лоамарча тӀемахоех вӀашагӀъеллача эскадронаца. Цигара цӀавоаггӀаше, кхаь шера ГӀирме тӀема тӀа вахав Кавказа къамий тӀемахоех вӀашагӀъеллача дивизионаца. ТӀом чакхбаларца 1856 шера Байсара Мочкъийна капитана чин еннай. Цу шера ший мехка цӀакхаьчав Мочкъа.

ДӀахо къоаналга кхаччалца, Тийрка йисте дахача къамий нахах вӀашагӀъеллача милице 7-гӀча бӀаьра () кулгалхо волаш, чакхваьннав из, цунца цхьана ший цӀерагӀа йолча Мочкъий-Юрта доал а деш. Дукха нах кӀалхарабаьхаб цо Ӏаьдала Ӏазапах, дукха гӀулакхаш даьд вахарах бе́ха́чарна. Байсара Мочкъа веннав 1892 шера.

## Дезал
Кхо воӀи итт йоӀи хиннаб Мочкъий, шин сесаго баь.

Истийи царех хьабаьнна мехкарийи:
* Угурчанаькъан Сюзи:
** . Исмейланаькъан Элжийга яхай.
** . Кхоартой Тепсаркъийга яхай.
** Ӏашат. Оахаранаькъан Элмарзий ЧхьагӀийга яхай.
*  Жукаева Мария Петровна:
** Екатерина (Залихан). Коченов Александр Васильевичага яхай.
** Магдалина. Козлов Константинага яхай
** Надежда. Хоранов Созрыко Дзанхотовичага яхай.
** Вера (Сали). Газданов Давидага яхай .
** Любовь. Гулуевага яхай.
** Наталия. Котанаькъан Чоре Зубайрага яхай.

## Белгалдаккхар
Байсаранаькъан Идриса Аза

**Байсаранаькъан Идриса Аза** () — гӀалгӀай нервий лазарий лор, суртанча, йоазонхо. Байсаранаькъан Муртаза Идриса йоккхагӀйола йоӀ я. Яьй 1960 шера. Пирогова цӀерагӀа йола шоллагӀа Москвера институт яьккха хьалхара гӀалгӀа я. Дийша яьлча, 50 шерал совгӀа лорий болх бехьаб. Цкъа ЖӀайраха шахьар цаӀ мара йоаца лор йолаш болх баьб, цул тӀехьагӀа Наьсарерча сихача гӀон станце болх баьб.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
ОагӀат:ГӀалгӀай суртанчаш
ОагӀат:ГӀалгӀай лораш
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
Магаса пхьедай

ГӀалгӀай Республика нанагӀала йолча Магаса пхьедай:

## Хьажа иштта
* Эрсечен йоккхача пхьей дай листам

## Белгалдаккхар

Магас
*
Аль-МасӀуди

**Абу аль-Хьасан Ӏали ибн аль-Хьусайн аль-МасӀу́ди** (, хӀижрата 283—346 / григоре 896—956) — Ӏарбий ,  и . Хьалха къаьст-къаьстта хинна беррига тархьарахи географехи бола хоам гулбеш геттара боккха лоадам болаш болх цо барах «Ӏарбий Геродот» аьнна цӀи яьккхай. Ибн Хьаджар аль-Ӏаскъалане цох аьннад: «Цун жайнаша тешал ду из шиӀийи муӀтазилийи хилар», Ибн Халдуна  берригача тархьархой «имам», аьнна, цӀи цох яьккха яле а. 

«Дошо баьши жовхьарий хьасташи» яхача цун жайнах Ибн Таймияс аьннад: «...Сов дукха цу чу бакъдоаца къамаьлаш долаш, уж мел-д ховр цхьа АллахӀ мара вац».

## Белгалдаккхар
Ӏаса

**Ӏа́са** *(я)* — лаьрххӀа цхьан гӀулакха лелаеш йола гӀадж (бекъа).
:# *Посох*: жа-доахан дӀалоахкаш гӀоккхазаша (Ӏунаша) лелаю гӀадж; цхьадолча динашка а культурашка а лелаю Ӏаьдала е сийлен белгало.
:# *Трость*: саг гӀаш водача хана цунна ӀотӀатеӀаш лелаеш йола ортопедически гӀирс; иштта, бӀаргаш дайнача наха лелаю. ДегӀа́ пайда беш хиларал совгӀа Ӏасаш хозала́ а лелаю, масала, аксессуар санна. Ишта йола Ӏаса массехк доакъоех латт: гӀад (шафт), ко (е набалдашник), вийд, цул совгӀа къайла дола дакъа а хила мег.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 

ОагӀат:Вахар-лелара хӀамаш
*

ОагӀат:Эргаш хилара белгалонаш
ОагӀат:Ортопеди
ОагӀат:Опорно-двигательни аппарат телха йолча наьха реабилитаценна эша гӀирсаш
Ӏаса (маӀанаш)

**Ӏа́са** — массехк маӀан дола термин.

* **[[Ӏаса]]** *(я)* — цу тӀа ӀотаӀаргволаш лелаю гӀадж.
* **[[Ӏаса (хьайба)|Ӏаса]]** *(да)* — Ӏатта кӀориг.
Колой

**Колой** () — гӀалгӀай тайп. Тархьарца баьхаб Келе. ГӀалгӀай багахбувцамгахьа дӀачӀоагӀденнад цу тайпах волча зӀамача сагах — Колой кӀантах дола оаламаш.

## Белгалдаккхар

## Литература
МацагӀатен лоаме

**МацагӀатен лоаме**, **МацагӀате-Мтианети** *(я)* ( *мцхета-мтианети*;  *mcxeta-mtianetis mxare*) — Гуржехьен юкъе улла хӀанзара административни край. НанагӀалеи йоккхагӀа йола пхьеи МацагӀате я.

Гуржехьен мссехк тархьаран мехкаш чулаьцад: Эрцо-Тианети, Мтиулети, Хеви, Пхий мохк, Шой мохк, малхбоалера Картли.
## Белгалдаккхар
ТӀонганаькъан

**ТӀонганаькъан** () — гӀалгӀай тайпа. Аьгакхалара ба. Цар вошал да Ужахьанаькъанцеи, ГӀазданаькъанцеи, Жантиганаькъанцеи.

## Ваьр-фу
ГӀа — ГӀалгӀа — ГӀаьст  — ГӀарс  — ГӀайтакъа  — ГӀойберд  — ГӀаьбарте  — ГӀармакх  — ТӀох  — Хьакъа  — Болат  — Оз  — ЧӀопа  — ТӀаги  — Шаьма  — Максим  — Шоа  — Элберд  — Аьга  — Ивизд  — ГӀазд — ГӀойберд  — БулгӀач  — Арсмак  — Эбарг  — ТӀонг

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:ТӀонганаькъан
ТӀонганаькъан (нах)

ТӀонганаькъан тайпах бола цӀихеза нах.

* ТӀонганаькъан ЯсаӀий Хьамзат — гӀалгӀай Ӏаламсаг, Сийдолча КъорӀан Тафсир оттадаьрех ва.
* ТӀонганаькъан ЯсаӀий Марем — ПТРК болхло, массехк гӀалгӀай меттала йола хьокхаче дӀахьош я.
* ТӀонганаькъан Жамбота Ӏаддал-Хьамид — гӀалгӀай юкъарлен а политика а къахьегамхо, Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаеш кхеллача Оргкомитета доакъашхо, «Ӏарамхий» курорт хьайийла́р.

ОагӀат:ТӀонганаькъан
Малсаганаькъан

**Малсаганаькъан** — гӀалгӀай тайпа. Малсаганаькъан тайпа доладаьр Малсаг яха къонах хиннав. Цун тӀехьенах хиннав МоарзагӀа яхаш саг. МоарзагӀа пхи воӀ хиннав, царех Малсаганаькъан тайпах дола керда наькъаш хьахиннад: Ӏовлур, Хурсг, ЧӀодж, Баьтар, Бекмарза.

## Ӏовлур

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Малсаганаькъан
Ӏовлурганаькъан

**Ӏовлурганаькъан** () — гӀалгӀай тайпанцӀи. Ӏовлурганаькъан яхаш тайпанцӀи йолаш шин тайпан нах ба: Малсаганаькъани — Дошлакъий-Юртара Ӏовлургах ба, Мочкъий-Юртара Оздойи.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Ӏовлурганаькъан
Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр

**Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр** — 1944 шера гӀалгӀайи нохчий мехках а баьха, Нохч-ГӀалгӀай АССР йоха а яь 13 шу даьккхачул тӀехьагӀа из меттаеш хинна тархьаре нийсденна хӀамаш. 1956 шера ноябрь бетта 24 дийнахьа ЦК КПСС соцам арабаьнна хиннаб нохчийи гӀалгӀайи кхыча мехках даьхача къамийи автономеш меттаоттаярах, цу гӀулакхага хьажа лаьрххӀа кхелла йола Оргкомитет а хьожийташ. Нохч-ГӀалгӀай АССР юххера меттаоттаяьй доазонцара гӀулакх хувцаш: ГӀалме шахьар ХӀирий АССРа́ дӀа а луш, хьалха доалахьа хинна йоаца Наурскии Шелковскии шахьараш Нохч-ГӀалгӀай АССРах хьатехай.

## Тархьар
1956 шера ноябрь 24 дийнахьа «ГӀалмакхойи, къаршийи, малкхаройи, нохчийи, гӀалгӀайи къамай къаман автономеш меттаоттаярах» йола ЦК КПСС соцам тӀаийцаб. Цунна тӀа а тайжа Нохч-ГӀалгӀай АССРа́ Оргкомитет вӀашагӀъелла хиннай республика меттаоттаеш мел йола мероприятеш дӀаяхьар тӀадилла хиннайола.

Оргкомитет хьакхолларгйолаш ГӀазакхий мехкара хьалха Нохч-ГӀалгӀай АССРа хьакимаг хинна нах Ӏобийха́ хиннаб. Кремле гӀалгӀай ГӀалме шахьар хӀирашта йита лаьрхӀа хиннад. Шоай мехках дог лазаш хиннача дуккхача наха духьале яь хиннай цу хӀаманна. Оргкомитета доакъашхо хиннача Малсаганаькъан Заьутдина дийцад:

«1956 шера декабрь чакхбоаллача хана Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяра гӀулакхах хьалхара Паччахьалкхен комиссе заседани хилар. Комиссе тхьамада Анастас Иванович Микоян вар, доакъашхой — Маленкови, Ворошилови, Сабурови, Первухини кхыбараши.
Тхо даьлча, къамаьл деш хилар ДаьгӀастен парте обкома хьалхара секретарь. Цо аьлар ше Нохч-ГӀалгӀай АССРа пхи шахьар юха дӀалулгеи, цигара ший нах юха ДаьгӀаста дӀабохийтаргболгеи. Цунна тӀехьа Гуржехьен компарте секретарас а аьлар хьа а гӀетта: „Нохчийчени ГӀалгӀайчени лоамара шахьараш оаха а юха дӀалу“. ТӀаккха ший меттера Агкацев (ХӀирий парте обкома секретарь) уратоссавелар. ГӀалме шахьар шоашта йитар де́х аьнна аьлар цо, гӀалгӀаштеи хӀираштеи доттагӀала кхуврч цига хьабергболаш. ХӀирийчес цигара Ӏо мел бахьийта гӀалгӀа а чуэцаргва, шахьаре а Орджоникидзе а уж Ӏохувш а бергба. Микояна а, кхычара а цо де́хар дӀадала лаьрхӀалга хоаделар. Кхийттар тхо — шахьар дӀалуш я. Цар хьалхе а баь барт хиннача санна хет сона».

Цига ше мел дар царга дӀатӀааьнна хинна Нохч-ГӀалгӀай АССРа лакхехьара тхьамада хила везаш хинна ТӀонганаькъан Ӏаддал-Хьамид Оргкомитетера дӀаваьккха хиннав.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*  

ОагӀат:ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:Нохчийчен тархьар
ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР
ОагӀат:Десталинизаци
Хин корта

**Хин корта** () — дода хий (масала, тоатол) долалу моттиг. Географе карта тӀа хин корта белгалбоаккхаш хул тӀадамаца. ДукхагӀа йолча хана нийсса хин кортагара долалуш хул хьоарсам а.

## Хьажа иштта
* хин даьрже

## Белгалдаккхар

## Литература
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)

ОагӀат:Гидрографи
*
Байсаранаькъан (нах)

ГӀазданаькъан лоархӀаш болча **[[Байсаранаькъан]]** дӀаязбеш хинна цӀихеза нах:

* Байсара Мочкъа
* Байсара БӀунхо
** ИбрахӀим
** Алсбик
** Муртаз
*** Байсаранаькъан Муртаза Мурад
*** Байсаранаькъан Муртаза Идрис
**** Байсаранаькъан Идриса Аза
***** Байсаранаькъан Микаьил

Мара нохчо хиннача ТӀонганаькъан Лайсата а **Байсаранаькъан** () язъеш хиннай маьре яхачул тӀехьагӀа.
Ӏододача хин дукхал

**Ӏодо́дача хин дукхал**о́ () хьагойт цу хи чу пхорагӀа хьаийцача цхьа моттиге гӀолла цхьан ха-юкъа́ мел хий дӀадода. Ӏододача хин дукхал расходни единицех юсташ я (м³/с).

Гидрологе чу Ӏододача хин дукхал тайп-тайпара хул: эггара дукхагӀа *(максимальный)*, юкъера шера́ *(среднегодовой)*, эггара кӀезигагӀа *(минимальный)*, иштта кхы а. Хьоарсам хьахулача факторех цаӀ я аьнна лоархӀ Ӏододача хин дукхал.

Хи-тоатолаш чу а хий додача турбаш чу а Ӏододача хин дукхал укх формулаца юст:
: Q=A\,\bar{v},
укхаза:
:* Q — Ӏододача хин дукхал [м³/с]
:* A — дӀаухача хин пхорагӀа йолча сеченен майда (турба чу е хи-тоатола хьоарсама да́къа) [м²]
:* \bar{v} — дӀаухача хин юкъера сухал [м/с]

## Литература
* 

ОагӀат:Гидравлика
ОагӀат:Гидрологи
ГӀазданаькъан

**ГӀазданаькъан** () — гӀалгӀай тайпа; хӀанзара гӀалгӀай тайпанцӀи. Хьахиннай ГӀазд яхача гӀалгӀай цӀерах. ГӀазданаькъан цхьан хана хиннача Аьгий яхача доккхача тайпанна юкъедоагӀаш хинна ваьр да. Аьгекхалара цу тайпах хиннача ГӀазд яхача сагагара дӀайолаеннай из тайпанцӀи. ГӀазданаькъан лоархӀ иштта ГӀазданаькъан Байсара фуртангаш.

## Хьажа иштта
* **[[ГӀазданаькъан (нах)|ЦӀихеза ГӀазданаькъан нах]]**

## Белгалдаккхар

*
Хьаж-кӀай жалкъорг

**Хьаж-кӀай жалкъорг** (, ) — жалкъоргий (*Meropidae*) дезала оалхазарий кеп.

## Белгалдаккхар
Жалкъоргаш

**Жалкъоргаш** (, ) — жалкъоргий (Meropidae) яхача дезала чура оалхазарий ваьр. Царех дукхагӀдараш Африке Ӏеш да, амма цхьадараш зӀилбухерча Европе в нийслу, иштта Мадагаскареи, Азеи, Астралеи, Кердача Гвинееи. Цу оалхазарий цхьайола кепаш Ӏа даккха кхычахьа дӀаухаш я.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Жалкъорга
ОагӀат:Оалхазарий ваьраш
Къулбаседа Кавказера йист

**Даькъастера йист**, е **Къулбаседа-Кавказера йист** () — РСФСР доазона тӀа, 1924-ча шера ардара бетта 16-ча дийнахьа денз 1937-ча шера тушола бетта 13-ча денга кхаччалца хинна административни-лаьттан единица. Административни юкъ Тана-тӀара-Ростов яха пхье (1934-ча шера наджгоанцхой бетта 10-ча дийнахьа денз — Пятигорск, 1936 шера наджгоанцхой бетта денз — Орджоникидзе, 1936 шера декабрь 15 дийнахьа денз — Ворошиловск (хӀанз Ставрополь)). СССР 1926 шера бахархой дӀаязбаьчох цу крае бахаш эггара дукхагӀа эрсийи (46,2 %) украинхойи (37,4 %) хиннаб.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:1924 шу Ростова областе
ОагӀат:РСФСР йисташ
ОагӀат:1920-гӀа шераш Ставрополерча йисте
ОагӀат:Хьахиннай 1924 шера Эрсече
ОагӀат:Административни цхьоаленаш, дӀаяьхай 1937 шера
ОагӀат:Административни цхьоаленаш, хьаяьй 1924 шера
ГӀузмакъий Заьлмаха

**ГӀузмакъий Заьлмаха** (; 1872 шера наджгоанцхой бутт — 1913 шера тов бетта 26-гӀа ди) — цӀихеза нохчий эбарг. **[[Харачой (тайп)|Харачой]]** тайпан хиннав. Нохчаша а, вешта Кавказа юкъе а турпал санна лоархӀаш ва.

## Белгалдаккхар