open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дог

**Дог** *(да)* (, , ) — ший гартаца миашка гӀолла цӀий лелар кхоачашдеш йола маьже. Дог чура хара () да. ЦӀий кхухьа система де́гӀае́на мел йолча кхолламашка да дог, царех я букътӀехкьяраш а (саг а лоархӀаш). БукътӀехкйолчара дог массехк кӀадех латт — дегеи, эндотелийи, хоттачеи кӀадех. Дега пхьид () кхыча пхьидашта юкъе белггала я: пхорагӀа шувнаш долха пхьида кӀада из дале а, организма́ доалахьа дац из.

## Дош легадар

## Эволюце дегӀадар

### Хорда дийнаташка дог хьахилара бахьанаш

Кагийча организмашта хала хилац дегӀа́ эшашъяр кхача езача метте дӀакхачийта а, эшаш йоацар (метаболиташ) дегӀах дӀакъоастаеш дӀаараяха а (цу гӀулакха диффузен сухал кхоачам болаш я). ХӀаьта дегӀ доккхагӀа мел хул дукхагӀа хьинар, даар, фо эш, царех пайда ийцача хан-ханахьа метаболизма продукташ а дукхагӀа дӀаа́рая́ха еза. Цудухьа хьахиннай функцеш Ӏалашъю «дог» аьнна оала маьженаш хьахиннай геттара цхьалхача организмашка.

Палеонтологе оахкалаша хьагойтачох а́ла йиш я хорда йолча примитивни дийнаташка дега́ таралеста маьже хиннналга. Хорда́ мел долча дийнаташка дега́ гонахьа перикард яха хоттача кӀадах латташ бола тӀорми ба. Хорда йолча дийнатий дог иштта ногӀараш () доахкаш а да. ТӀехкйоацаргий () дега́ш а хила йиш йолаш да ногӀараши перикарди долаш. Ког-кит йолча () тӀехкйоацаргий перикардо шерг а чулоац. Сагалматийи кхыча членистоногийчари керттера миа цхьанахьа шер а деле детталуш хул, цунах а оал цкъаза «дог». ТӀехйоацаргашкеи членистоногичаргеи уж «*дегаш*» цаӀ е массехк хила йиш да малагӀа кеп я хьежжа. Хордийчар дог цаӀ мара хилац, цхьабакъда миксинаш оалаш долча дийнаташка цхьан дегал совгӀа дега́ тара йола хӀама я цӀога чу. НӀанаштеи уж мо́ йолча организмаштеи доагӀаш дац «дог» яха дош. Цхьабакъда дизза дола дог чкъаьрашка да.

## Сага дог

## Дог кхыча дегӀах дӀадоллар

ХӀанзарча лораша клинически валар тӀакхаьча волча донорагара дог а хьа а ийце, дог тишденна е хӀалакьхинна волча реципиента́ Ӏочудолл, зе́ ца хулийташ.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* Как работает сердце человека — Наглядный анимационный видеоролик
* Возбудимость сердечной мышцы, тетанус, закон Старлинга
* Сердце. Сердечно — сосудистая система // Анатомия и физиология человека. Бийский лицей
* Рекомендации по количественной оценке структуры и функции камер сердца

ОагӀат:Дега-миай система
Юкъера хьоа

**Юкъера хьоа** *(ба)*, е **мезэнцефалон** *(я)* (; «мезэнцефалон» яха термин хьаяьннай  — «месос» — юкъера яхачохи  — «энкефалос» — ма дарра аьлча «керта чу боаллар» (керта хьоа ба ловшбар) яхачохи) — букъатӀехк йолча дийнатий керта хьаь ралс. ХитӀоара кхаь первични хьаь ахкаргех юкъерчачох отт из. Боккха лоадам бола физиологе функцеш Ӏалашъю юкъерча хьаьво, царех я бӀаргса, хазар, болама́ доалдар, набарий циклий регуляци, сома хилар, юкъера нервий система хьалхьоаяра (корзагӀъяккхара) юкъера хьал лоаттадар,  терко тӀаяхийтар, ориентацени, лорадараи, юхатохараи рефлексаш, лазар хоадалара боарам хувцар, тӀехье хилар де́зарца хоттаденнар, дегӀа температура.

## Анатоме лоаттам

Юкъера хьоа биъ гувна лакхерчеи лохерчеи гувнашта нийса боаттӀабийя, хьувкха дукхагӀа йолча хана.
* Биъ гувна лакхерча гувнашта нийсса юкъера хьоа хьабоаттӀабаьчул тӀехьагӀа цӀе тӀуми, бӀаргхьоабу нерва тӀумараши царехи хетта (ассоциированни) йола Эдингера-Вестфаля тӀуми, Ӏаьржа хӀамеи, хьаь когилгаши цар кӀийленащи гу.
* Биъ гувна лохерча гувнашта нийсса юкъера хьоа хьабоаттӀабаьчул тӀехьагӀа Ӏаьржа хӀама,  бло́ка нерва тӀумараши, хьаьлга лакхерча когилгий  наьгои гу.
* Шинна хоадабаргахьа керта хьаь кхоалагӀеи диълагӀеи оагилг хотта Сильвия водопровод го́ йиш я, цул совгӀа водопровода улувра сира хӀама а гу.
Юкъера хьоа сенах латт дагала́ца аттагӀа хургдолаш цу юкъерча хьаь боаттӀабар кӀалтӀараяьккхача чан батаца дистар да: цӀе тӀумараш цу чан «бирса» бӀаргаш хул, хьаь когилгий кӀийленаш цун лергаш хул, хьаь тхов — цун чӀенг, хӀаьта юкъерча хьаь ка́ди хьаь когилгий дегӀамаши цу чан бата хургья.

Юкъера хьоа латт тховнахи юкъерча хьаь ка́да даькъахи , Сильвиева водопроводахи, хьаь когилгехи, иштта нервий хаьса къастта яьдача тӀумарехи курсехи. Юкъерча хьаь тӀехьашкахьара (цӀоган, каудальни) гӀай варолия тӀийнахи хьаьлгахи латтача тӀехьашкарча хьаьца (метэнцефалонаца) да. Хьалхашкахьара (мерий е зӀокий, ростральни) гӀай юкъхьаьца да (таламусахи, субталамусахи, гипоталамусахи, эпиталамусахи иштта кхычарехи латташ бола).

КӀоаргагӀа дувцаш хилча юкъера хьоа Ӏохьоахадаьчох латт:
* тховнах, из ше́ латт:
** биъ гувнах. Биъ гув яхар Сильвия водопроводал лакхахьа (дорсальнигӀа) юкъерча хьаь тховна «биъ гувна Ӏоакъа» е «тховна Ӏоакъа» оалача шаьрача (чӀаьпача) тӀехен тӀа йиъ айлу моттиг (гув, мутайк, богилг) я. Биъ гувна лакхерча шиннех лакхера ши гув (лакхера колликулаш) оал, лохе́рчарех — лохера ши гув (лохера колликулаш).
* када юкъерча хьаь даькъах, из ше латт:
** водопровода улуврча сирача хӀамах;
** цӀеча тӀумах;
** юкъерча хьаь ретикулярнича (цхьарала) формацех ;
** цхьаццача тутен нервий тӀумарех;
** када вентральнича (керара) даькъах;
** када дорсалнича (букъан) даькъах;
** Ӏаьржача хӀамах;
* хьаь когилгех;
** хьаь когилгий кӀийленех.

## Белгалдаккхар

*

ОагӀат:Нейробиологи
БукъатӀехкьяраш

**БукъатӀехкьяраш** *(я)* (,  — хорда дийнатий кӀалтайпа. Лаьттан тӀеи фе́геи керте йола дийнатий тоаба (синоргашца цхьана). БукъатӀехкьяраш сов дукха хиларо а, уж тайп-тайпара хиларо а, лоадам бола экологе фактор ю царех.

ХӀанзарча дийнатий дунен чухьа уж букъатӀехкьяраш сов лакха лоадам болаш хиларах, вожаш юхе мел диса дола дийнаташ, шоайла уж тара деце а, систематикан йоаца тоаба царех хьа а яь хьакъоастадаьд, букъатӀехкйоацараш аьнна цӀи а тилла.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* 
* Позвоночные животные России // Институт Проблем Экологии и Эволюции имени А. Н. Северцова — Информационная поисковая система по биоразнообразию позвоночных России
ТӀехе

**ТӀехе́** *(я)* () — моллагӀча хӀаман *тӀе*хьанахье, цхьа оахам болаш кептар из яле а, ювцар шаьрал яле а.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ТӀехений дифференциальни геометри
ОагӀат:Аналитика геометри
ОагӀат:Топологи
*
ОагӀат:Маломерни топологи
ЦӀе бос

**ЦӀе  бос** () — гуш йолча спектра йӀаьха талгӀеш йолча даькъера  бесий мохк, сага бӀарго хьалоацаш йола эггара кӀезигагӀа йола  электромагнитни зӀанархецара  частота. Спектре цӀеча беса сага хеталораш 630—760 нанометр йӀаьха йола талгӀеш я, 476—394 терагерц частота я из.

RGB системе керттерча кхаь бесаех бос ба, цунна тӀатоха бос баьццара-сийна ба.

## Ӏалама басараши [[пигмент]]аши
СелаӀадагахьа гуча цӀеча бесал совнагӀа (из а маьлха сердало спектра́ е́къар бахьан долаш хьахиннаб) дукха хана денз Ӏалама цӀе басараши пигменташи леладаьд на́ха: 
* Гемоглобин бахьан долаш цӀий цӀе лесташ хул.
* Ализарин — марена яхача басар .
* Кармин — синоргех доаха Ӏалама басар.
* Сандал — цӀе басар (цхьабакъда «сийна сандал» а хул вайна).
* Вульфенит
* Гематит — аьшкан минерал Fe2O3, цун цӀи яний «цӀий» яхачох хьаяьннай.
* Мумияш — Ӏалама аьшка оксид йоала пигменташ (мумия, мумиё яхача дешай овлеи цун овлеи цаӀ ба):
** Бокситни муми
** Топпарашха муми
** Железнтокисни муми
* ЦӀе охра — аьшкан оксид бахьан долаш я цӀе.
* Реальгар
* Киноварь — сульфидный минерал, HgS.
* Свинцови сурик

Maki i gory.jpg|Маковое поле
Cherry Tomatoes.jpg|Помидор
Rowan berries in October.jpg|Рябина
Cranberries.jpg|Ушалкомар
|Божья коровка
Owoce Wiśnia.jpg|Боал
Ruby cristal.jpg|Рубин
Blood Handshakes.jpg|ЦӀий


## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* Русский цвет. М.: Экономическая газета, 2011.
Аьхарте

**А́ьхарте́** *(я)* е **Аьхартди** *(да)* ( — *чаккхе, тӀеххьара, хургдола вахар*), **маӀад** — бусулба дингахьа цаӀ мара йоаца дилла́ хургйола Ӏел. Аьхарте мара лоадам болаш хила йиш яц бусулба сага́. Цу дешаца укх дунен чаккхенах а цӀи йоах, валара́ тӀехьа хургдолча даим долча ва́харах а цӀи йоах.

Аьхартди латт зӀамигачеи йоккхачеи дунен чаккхенех. ЗӀамига чаккхе валар да. Йоккхача Дунен Чаккхенах да Къемат дии, ялсмалеи, жожагӀатеи. Йоккха Дунен Чаккхе яхар Исрафил малайко хьалхарчеи шолагӀчеи су́ра чу фо тахара юкъера юкъ я.

## Этимологи
*Аьхарте* яхар гӀалгӀай метта Ӏарбий «а́хирахӀ» яхача дешагара доагӀ. Ӏарбаша аьхартенах «يَوْمُ الْآخِرَة» оал, цун маӀан «тӀеххьара ди» аьнна оттаде йиш я.

## Аьхартеи ер дунеи
Аьхарте укх дуненна, дунен ва́хара́ духьалъувттаду. Аьхартенах иштта *аль-маӀад* оал. Мухьаммад Пайхамара, Даьлера салот-салам хилда цунна, массаза дунен ва́харца аьхарте юсташ хиннай, дунен ва́хар аьхартенга дехкаш. Мел даьчох бекхам бала безаргболча дуненах тӀахьехаш хиннав из. Бусулба дингахьа аьхартенах бола кхетам харц дуне (хӀанзардар) бакъ дуненна духьал а увттадарца боагӀ (ялсмаленах, жожагӀатенах, дийнавергхиларах, Кхела денах болча кхетамца цхьана).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* 
* 

ОагӀат:Ислама терминаш
ОагӀат:Ӏелаш
ОагӀат:Ислама философи
ОагӀат:Ӏоажала тӀехьадоагӀа вахар
Хамхой Висангире Ваха

**Хамхой Висангире Ваха** () — гӀалгӀай оазархо, йоазонхо, таржамхо, публицист.
## Вахар
Хамхоев Ваха 1952-ча шера Михий 11-ча дийнахьа ваьв Карагагдац областа Оскарлвски шахьаре уллача Актасты оалача станце. Цигара цӀагӀарбараш Ваха а ийца, Экажакъонгий-Юрта баьннаб. 
Кхелхав 2014-ча шера саькур 15 дийнахьа.

## Фусам
Сесаг — Котаганаькъан Ювсапа Ӏашат;
Дезал:
* Дали
* Яха
* Чах
* Мухьаммад.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ОагӀат:Хамхой
ОагӀат:Персоналии:Экажево
ОагӀат:Выпускники Чеченского государственного университета
ОагӀат:Ингушские писатели
ОагӀат:Ингушские поэты
ОагӀат:Русские писатели по алфавиту
ОагӀат:Русские писатели XX века
ОагӀат:Русские писатели XXI века
ОагӀат:Муниципальные депутаты России
Ленина никъ (газет)

**Ленина никъ** 
## Белгалдаккхар

ОагӀат:Газеты на ингушском языке
ОагӀат:Газеты на русском языке
ОагӀат:ГӀалгӀайчен газеташ
Ваьраи кепаи юкъера рангаш

**Ва́ьра́и ке́па́и юкъе́ра биоло́ге́ таксо́ний ра́нгаш** *(я)* () — таксономе чу ваьрал кӀалагӀеи кепал лакхагӀеи йолха рангаш.

Цу рангий мугӀами, цар цӀераши тайп-тайпарча биологе номенклатурий кодексашка башх-башха я.

Ботанике ваьра́и кепа́и юкъе 6 ранг белгалйоах (лагӀа лохадаларах):
* **кӀалваьр** (),
* **тӀехсекци** (),
* **секци** (),
* **кӀалсекци** (),
* **мугӀ**, е *сери* (),
* **кӀалмугӀ**, е ':кӀалсери* ().

[[Зоология|Зоологе]] чуи [[Бактериология|бактериологе]] чуи цхьа ранг мара лелаяц цу тайпара, из я *'кӀалваьр*'. Зоологе чу иштта [[комплекс видов|кепий комплекс]] яхаш термин я лелаеш, доазув тоха низткъо дола массайтта кеп хилча.

== Ваьраи кепаи юкъе ранг йола таксонаш ==

[[Международный кодекс ботанической номенклатуры|Ботаникай номенклатурай халкъашта юкъерча кодексо]] [[род (биология)|ваьрал]] лохагӀеи [[вид (биология)|кепал]] лакхагӀеи ялх ранг тӀаэц. Цар цӀераш шин е кхы дукхагӀча дешал латт. Царех хьалхардар уж таксонаш шийх дӀакхетача ваьра цӀи я, цул тӀехьагӀа цу таксоний рангаш белгалйоаха дешаш долх, тӀаккха цу таксоний шоай цӀераш йолх. Тувлавеш ца хуле, цу таксоний ший цӀи а йоацаш, лохагӀа йоагӀача таксоний цӀи лелае тарлу цо.


== Литература ==
* *Джеффри, Чарлз''. Биологе номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 25—26.

## ТӀатовжамаш

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000, Vienna Code, 2006Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000)Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)Проверено 18 августа 2008 г.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002)Проверено 18 августа 2008 г.

## Хьажа иштта
* Бинальни номенклатура
* Обозначения, используемые в наименованиях таксонов
Пехкий альвеола

**Альвео́ла** *(я)* (,  «оагилг, чукхийтта моттиг, ахкарг») — пехкий эггара зӀамагӀа дола дакъа дола зӀамига ахкарг. Цу ахкаргашта гонахьа тӀахьерчаш миаш (капилляраш) да. Пехкий капиллярашца газаш дӀа-хьа хувцаялийташ садахаргахьа да́къа лоац альвеолаша. Цхьан пехка чу 300.000.000 гаргга альвеола я.

## Сурташ

Bronchial anatomy.jpg|Бронхий гаьна анатоми
Respiratory system complete ru.svg|Сага садахара система


## Хьажа иштта
* Ацинус
* Сурфактант

## Белгалдаккхар

## Хьасташ
* ''Сапин М. Р.'', *Брыксина З. Г.* Анатомия человека. — Просвещение, 1995. — ISBN 5-09-004385-X

Альвеола
Лаьттан Юкъера форд

**Лаьттан Юкъера форд**, е **Юкъфорд** *(ба)* () — Европани, Африкани, Азени юкъе боалла фордМалхбузехьа  Гибралтара форда оаса́ гӀолла Малхбузерча оакафордах кхе́т.

Лаьттан Юкъерча фордах лоархӀаш массехк форд ба: Адриа, Альборан, Балеара, Иона, Кипра, Крита, Ливанхой, Ливе, Лигурий, Тиррена, Аьге фордаш. Юкъфорда бассейнах иштта лоархӀ ШакӀа форди, Ӏаьржа форди, Азов-форди.

## ЦӀи
ЦӀи (,  — Лаьттан юкъера форд) эггара хьалхагӀа юкъе йоалаяр шира йозонхо ва Гай Юлий Солин яхаш вола. Цун ханарча наьх кхетамга хьежжа тиллай цо из, хӀана аьлча шира европайи гӀинбухерча африкайи цивилизацеш къаьстта цу форда бассейна йисте айттай. Тархьарца хьабоагӀаш цу форда цӀераш башх-башха хиннай:
* карфагенхоша «Ша́ьма форд» я́ха́д цунах, тӀаккха тӀехьагӀарча румаша *Mare Nostrum* (Тха форд), иштта цкъаза *Mare Internum* (Чура форд) яха цӀераш я́ха́й.
* Ширача ша́ьма йоазонашка а, финикий багахбувцама чу а, жугтий Библе чу а цун цӀи эггара хьалха «Боккха форд» аьнна я (, Ха-Ям Ха-Гадол, Дагаргаш 34:6,7; Ӏийса Навин 1:4, 9:1, 15:47; Иезекииль 47:10,15,20) е «Форд» аьнна я (I Паччахьий 5:9; диста I Макк. 14:34, 15:11); цхьабакъда иштта «ТӀеххьара форд» () яха цӀи а хиннай. Йоккхача Шаьмен е Супача Лаьттан малхбузерча берда тӀа алар бахьан долаш цкъаза «Малхбузера форда» аьнна таржам деш хиннад цунна (Второзаконие 11:24; Иоиль 2:20). Кхыйола цӀи хиннай «Филистимляний форд» яхаш (, Исход 23:31) жугташца даьха́ча къама цӀерагӀа. Джефри Чосера  () фордах «Боккха форд» оал (среднеангл. *Grete See*). 
* Жугтий меттала  *HaYam HaTikhon* (), «Юкъера форд», оал цох ширача янийи (*Mesogeios*), латинийи (*Mare internum*), немцийи (*Mittelmeer*) кхыдолча хӀанзарча европерчеи гаргарча малхбоалехьарчеи къамий (*Mediterranean* и т. д.) цӀерашка йоахача мо.
* Ӏарбий меттала **' (), «[КӀай] Юкъера форд» аьнна бовзаш ба, хӀаьта из доацаш бусалбеи къаьнарча Ӏарбийи литературе **' (), е «Румий форд» аьнна оалаш ба.
* Хьункархой меттала Лаьттан Юкъерча фордах Bahr-i Sefid, «ЦӀена кӀай форд» яха́д. Туркий меттала *Akdeniz* «КӀай форд», «Малхбузера форд» аьнна цӀи йоахаш ба.  Малхбузера форд аьнна маӀан оттадича нийсагӀа да, хӀана аьлча туркаша кӀай бос (*ak*) малхбузе белгалйоаккхаш лелабаьб.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
## ТӀатовжамаш

*  


ОагӀат:Малхбузерча оакафорда фордаш
Аштарха

**А́штарха**, е **А́старха** *(я)* () — Эрсечен пхьа, Аштархан областа административни юкъ. Лохерча Идала а Къаспий форда а юхе уллача лаьттан эггара къаьнагӀа йола экономикайи культурани юкъ я А́штарха.

## Маьждигаши Киназаши
pomniror.ru яхача мазаоагӀон тӀара дин объекташ:

* Астархана губерне Астархана уездни пхьа
* Бакы маьждиг. Астарха, Астархан губерни
* КӀай маьждиг. Астарха, Астархан губерни
* Благовещенски монастырь. Астарха, Астархан губерни
* Варвара киназ. Астарха, Астархан губерни
* Введена киназ. Астарха, Астархан губерни
* Владимиран собор. Астарха, Астархан губерни
* Екатеринан киназ. Астарха, Астархан губерни
* Иоанно-Предтеченски храм. Астарха, Астархан губерни
* Казана киназ. Астарха, Астархан губерни
* Кирилла часовня. Астарха, Астархан губерни
* Маьждиг (с. Мошаик). Астарха, Астархан губерни
* Маьждиг (с. Три Протока) № 35. Астарха, Астархан губерни
* Маьждиг (Солянка). Астарха, Астархан губерни
* Маьждиг (№ 1). Астарха, Астархан губерни
* Маьждиг Гумари. Астарха, Астархан губерни
* Йоккхача Исадаш тӀара маьждиг. Астарха, Астархан губерни
* Рамадан Маьждиг. Астарха, Астархан губерни
* Маьждиг № 23. Астарха, Астархан губерни
* Маьждиг № 34. Астарха, Астархан губерни
* Маьждиг № 47. Астарха, Астархан губерни
* Иоанна-Предтеченски маӀача наьх монастырь. Астарха, Астархан губерни
* Никольски надвратни храм. Астарха, Астархан губерни
* НегӀий маьждиг. Астарха, Астархан губерни
* Персаьний маьждиг. Астарха, Астархан губерни
* Покровски собор. Астарха, Астархан губерни
* ТӀехсупача богородицан Рума-католикий успене киназ . Астарха, Астархан губерни
* ТӀехсупача Богородицай тӀакхоллара сийлен къаьнарча Ӏадатий (старообрядчески) Киназ. Астарха, Астархан губерни
* Троицки собор. Астарха, Астархан губерни
* Успенски собор. Астарха, Астархан губерни
* Фёдоровски киназ. Астарха, Астархан губерни
* Александр Невскичун цӀерагӀа киназ. Астарха, Астархан губерни
* Супача Пантелеймона-каь сийлен киназ. Астарха, Астархан губерни
* Иоанн Златоуста киназ. Астарха, Астархан губерни
* Тамашений кхолланча Николая киназ. Астарха, Астархан губерни
* Петраи Павлаи киназ. Астарха, Астархан губерни
* Спасо-Преображене киназ. Астарха, Астархан губерни
* Иоанна-ТӀемахочун часовня . Астарха, Астархан губерни
* Часовня Поможения родам иконы Божией Матери. Астарха, Астархан губерни
* Ӏаьржа маьждиг. Астарха, Астархан губерни

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* Официальный сайт органов местного самоуправления города Астрахани
* 
* 
* Фотографии и достопримечательности Астрахани
* Старые фотографии Астрахани
Идал-Пхьен область

**Идал-Пхьен о́бласть** — Эрсечен субъект, ЗӀилбухерча федеральни го́ма юкъе йода. Область Малхбоале-Европай арен тӀа улл, областа зӀилбухе саккой Ӏаькъа тӀа улл. Административни юкъ — Идал-Пхье.

## Хьажа иштта

* Устав Волгоградской области
* Герб Волгоградской области
* Флаг Волгоградской области
* Гербы районов Волгоградской области
* Спорт в Волгоградской области
* Фауна Волгоградской области
* Туризм в Волгоградской области
**Тархьар**
* Царицынский уезд
* Камышинский уезд
* Сталинградский округ
* Сталинградский край
* Список библиотек Волгоградской области

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Официальный сайт правительства Волгоградской области
Хьоарсам

**Хьоарсам** *(да)* () — хиво хьаяь йола а́тагӀен эггара лохагӀа йола чукхийтта моттиг. Хьоарсама чу гӀолла хий ух.

## Хьажа иштта
* Хин гӀай
* Додача хин маза
* Додача хин бассейн
* Хьоарсамий процессаш

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* *Чеботарев А. И.* Гидрологический словарь. — Л.: Гидрометеоиздат, 1978. — 308 с.
* 
* *Кондратьев Н. Е., Попов И. В., Снищенко Б. Ф.* Основы гидроморфологической теории руслового процесса. — Л.: Гидрометеоиздат, 1982. — 272 с.
* «География. Энциклопедия для детей». Изд-во «Аванта+», Москва, 2004.

ОагӀат:Гидрографи
ОагӀат:Хий ахар
ОагӀат:Хьоарсамдовзар
Аре

**А́ре** *(я)* (дукх.т. **а́ренаш**) е **раьгӀе** *(я)* () — боккхача боараме дола лаьттан, форда е оакафорда буха тӀехен дакъа. Арений белгалонех да мухале (гарахье) лоадам боацаш хилари (5° хиллал), лакхал чӀоагӀа хувцалуш цахилари (200 м хиллал).

## Хьажа иштта
* ГӀалгӀай аре
* Лакха аре
* Пампасаш
* Прери
* Саванна
* Эри аре
* Эрсечен раьгӀений листам

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Аренаш
Пампа

**Па́мпа** *(я)* (**Пампа́саш**) (, дукх. т. *Pampas*) — ЗӀилбухерча Американ зӀилбухе-малхбоалехьара эри аре. ДукхагӀа субтропикай оаса чу улл Рио Плата даьрженна гаьна доацаш. Малхбузехьара Андаша доазув ду, малхбоалехьана — Малхбузерча оакафордо, тӀаккха гӀинбухехьа Гран-Чако саванна улл.

Па́мпас ши экорегион вӀашагӀйолл — тӀаьда пампа малхбоалехьеи  малхбузехьеи, хӀаьта цигара Ӏалама лоаттам бекъо́ ба, иштта лаьтташ а я́ькхагӀа (хьаьна доацашагӀа) да.

## Ӏалама лоаттам
Малхбузерча оакафордал гаьнагӀа мел хула па́мпа екъагӀа хул. Пампа Ӏалама лоаттам субтропикай ба. Малхбоалехьа аьхкеи Ӏайи температура кхы башха хувцалуш яц, хӀаьта малбузехьа лоаттам гӀа́ран хьахул.

## Географи
Пампа АргӀантӀени, Уругваяи Бразилеи мехкашка йолаш я. Аргентине жа-доахан доажадеш лелаю пампасаш.

## Бахархой
XVII-ча бӀаьшера пампе белггала бахархой хьахиннаб: гаучо-Ӏуй (европахойи индейцийи тӀехье я, дукхагӀа индейций цӀий доаллаш).

Вай хана дикка нах ба́ха хайша я: Аргентина бахархой ¾ пампашка Ӏеш я. Пампе уллача пхьанех йоккагӀъяраш Росарио, Ла-Плата, Санта-Фе я.

## Хьажа иштта
* Льянос
* Памперо

ОагӀат:Эри аренаш
ОагӀат:География Аргентины
ОагӀат:География Уругвая
Прери

**Прери** *(я)* ( «бай») — ГӀинбухерча Америкера эрий аре. Хеттача Америкерча Штатийи Канадани Юкъерча Малхбоале дӀадувш леладу кха́ш.  Йоккхийча раьгӀений малхбоале хул прери. Къаьст-къастта ядаш а нийслу пререш  (масала, Миссисипи штатера Джексонсй пререш).
ХӀама тӀая́лара́ кхы башха дика яц, гаьнаши,  кӀотаргаши кӀезига я, хӀана аьлча гӀара юкъера да цун мехкал ни обусловлена внутриконтинентальным расположением и Скалистыми горами, заслоняющими прерию с запада от осадков. С этим обстоятельством связаны засушливые климатические условия.

## Фауна и флора прерий
В прериях ранее обитали миллионы бизонов. До конца XIX века белые поселенцы практически истребили их, уничтожив таким образом жизненную и культурную основу многих индейских племён. Также характерными обитателями прерий являются луговые собачки, койоты.

Сегодня прерии представляют огромные слабо орошённые искусственно территории, используемые в сельскохозяйственных целях. На них выращивается пшеница, кукуруза и другие аграрные культуры.

## Хьажа иштта

* Пампа
* Саванна
* Эри аре

ОагӀат:География Северной Америки
ОагӀат:Эри аренаш
ОагӀат:Великие равнины
Даьрже

**Хин даьрже** *(да)* () — хий кхоачлу моттиг, дода хий Ӏамах, фордах, оакафордах е кхыча додача хих дӀакхета моттиг.

## См. также

* Дельта реки
* Хин корта
* Хин га
* Хин маза
* Хин хьоарсам
* Эстуарий

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* *[[Азбелев, Сергей Николаевич|Азбелев С. Н.]]* Понятие «Устье Непрядвы» в русском летописании | XLIII Международная филологическая научная конференция. 11—16 марта 2014, Санкт-Петербург.
Шаьла

**Ша́ьла**, е **Šäle** *(я)* ( — «шаьрал») — Россе Федераце Нохчичен пхье. Шаьла шахьара административни юкъ.

## СМИ
* «Зама» — Шаьлан шахьара газета.
* Телеканал СТВ-Шали.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш

*
ОагӀат:Нохчийчен шахьарий йовкъаш
ОагӀат:Шаьла шахьара нах баха моттигаш
Хи

**Хи** *(ба)*:
* Хи (ботаника) — гаьний е гаьн хьисапе йолча баьцовгӀай керттера чӀегӀа.
* Хьаь хи — керта хьаь да́къа.
* Ствол (оружейный) — деталь оружия: труба для разгона пули или снаряда в нужном направлении, в жаргоне — вообще любое огнестрельное оружие.
* Пожарный ствол — предмет пожарно-технического вооружения, то же, что брандспойт.
* Ствол (техника) — деталь технического устройства.
* Ствол (связь) — система связи, состоящая из группы функционально объединенных каналов передачи и их оконечного оборудования.
* Ствол — основная часть колонны, лежащая между капителью и базой.
* Шахтный ствол — вертикальная или наклонная горная выработка.
Ӏам

**Ӏам** *(ба)* (дукх.т. **Ӏамарч** *(да)*) (, ) — ХинтӀехар-Ӏена дакъа дола ше хьахинна е адамо кхелла фордаца (оакафордаца) хоттаенна йоаца хий латта моттиг. Ӏамарч тохкача Ӏилмах «Лимнологи» оал. Дунен тӀа 5 млн. гаргга Ӏам лоархӀ.

## Хьажа иштта
* ГӀара
* Форд
* Дода хий

## Литература
* *Спиридонов А.* Четырёхъязычный энциклопедический словарь терминов по физической географии. М. Советская энциклопедия, 1980. С. 296
* *Обручев В. А.* Основы геологии. Гос.изд.геологической литературы. М.-Л. 1947
* *Доманицкий А. П.* Реки и озера Советского Союза: (справочные данные) / А. П. Доманицкий, Р. Г. Дубровина, А. И. Исаева; под ред. А. А. Соколова;. — Л.:Гидрометеоиздат, 1971

## ТӀатовжамаш
Чарахьал

**Чарахьал** *(да)* () — оакхарий е оалхазараш леха а лехаш шоаште феса да́хар е алхха яйна дӀаяхар.

## Хьажа иштта


* Хин кӀалара чарахьал
* Феса чарахьал
* Фоточарахьал
* Чкъаьрий лувцар
* Чкъаьрий дахар
* Парижера чарахьала музей
* Привада
* Чарахьий трэйлинг
* Варминтинг
* Догхантераш
* Браконьерство
* Охота настойчивостью

## Белгалдаккхар
Таьлми

**Та́ьлми** *(да)* (,  — «таьлме я́гӀар» е ма дарра аьлча — «гӀомара тӀара кӀориг») — фуаш деча дийнатий (птиц, земноводных, пресмыкающихся, ящериц, простейших, червей и т. п. представителей животного мира) фуъ, Ӏов е  яьча ха́на денз кӀоригаш хьахиллалца кӀоригаш я́хар.

## Дош
КӀоригаш я́ха дийнат эттача, *таьлме хайнад* оал 
## Хьажа иштта
* Инкубация яиц в орнитологии
* Инстинкт насиживания
* Инкубация икры во рту
* Заботливые лягушки
* Герпетология
* Животноводство

## Белгалдаккхар
Пасхан фуъ

**Марха фуъ** *(да)* () — Кераста мархаш дездеш дуа даар, даара сурсат. Мархай фуашта къоарза басараш ду.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Пасхан даар
Хи (ботаника)

**Хи** *(ба)* ( — баьцовгӀан керттера, соан, герга-симметре вегетативни маьже, гаьний е гаьн ъьисапе йолча баьцовгӀай (масала, тӀомар-гаьнаш) чӀегӀа .

Для ствола дерева характерна форма, близкая к цилиндрической, имеющая некоторый сбег — постепенное уменьшение диаметра к вершине. Ствол с сильным сбегом по всей высоте называется сбежистым, только в нижней, комлевой части — закомелистым. Также у ствола бывают и другие недостатки формы и строения.

Часть ствола дерева, остающаяся после его спиливания и включающая в себя его корни, именуется пнём.

## Хена лоаттам
Хи пхе чӀибалах латт: 
* Дегахи (сердцевина)
* Дахчахи (древесина)
* Камбияхи
* Лубахи
*Коастахи

### Сердцевина
Центральный слой ствола, в котором часто откладываются питательные вещества и — иногда — влага.

### [[Древесина]]
Слои клеток, по которым проходит восходящий ток воды и минеральных веществ от корня к кроне. У видов деревьев, растущих в полярных или умеренных широтах в теплое время года нарастает быстрее, образуя более светлый и толстый слой, чем в холодное. Такие слои называются годичными кольцами, благодаря им можно определить возраст дерева по его пню. У растений, растущих в тропическом поясе, годичных колец чаще не образуется.

### [[Камбий]]

Слой образовательной ткани ствола дерева, в котором происходит процесс образования луба и древесины.

### [[Луб]]
Слой, в котором происходит нисходящий ток продуктов фотосинтеза (сахаров) из кроны к корню.

### [[Кора|Коаст]]
Яйнача оагилгех латта гаьна хин тӀера чӀибал. Каст-каста кӀувне хӀамаш йоаллаш хул. Ха мел йода эттӀаш, эттӀаш чӀоагӀлу. Коасто тӀоадалахи, температура цӀаьхха хувцаяларахи га лораю.

## Значение ствола

### Для растения
Ствол служит для передвижения соков растения от корней к кроне и наоборот. При этом он помогает растению удерживать вертикальное положение. В тропических лесах ствол удерживает крону растения на высоте, на которую проникает солнечный свет, делая возможным фотосинтез в его зеленых частях.

У некоторых растений, как, например, у бутылочного дерева и баобаба, ствол является «емкостью» для запасания влаги и незаменим для выживания в сухих местах: пустынях и полупустынях.

### Для животных
В стволах деревьев часто образуются полости, удобные для устройства жилищ животных, таких как белки и совы. Также некоторые насекомые, например, короеды живут под древесной корой, питаясь древесиной.

### Для человека
Древесина является основным материалом для изготовления мебели, также она применяется для изготовления других вещей, в частности жилищ и сувениров. По этой причине является актуальной проблема вырубки леса.

В определенных условиях древесина со временем становится торфом, каменным углем и, наконец, антрацитом, которые используются в качестве топлива, как и сама древесина.

Окаменелая древесина используется как поделочный камень.

## Хьажа иштта

* Ткъовро
* Коаст
* Овла
* ГӀа
* Побег
* Гудар

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Ботаника
Фуъ

**Фуъ**, е **ооци́т**, е Фуаоагилг ( —  пхаьрдаьчул тӀехьагӀа е партеногенеза гӀонца шийна чура керда организм хьахулаш дола кхал половой оагилг.

## Хьажа иштта

* Яйцеклетка
* Яйцо (пищевой продукт)
* Кладка яиц
* Спорыш
*  — инцистированая оплодотворённая яйцеклетка Споровиков.
* Инкубатор
* Овоскоп
* Яйцевой зуб

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш

*
Фуъ (маӀанаш)

**Фуъ** *(да)*:
* Фуъ — даара сурсат; дукхагӀа котама, иштта тушол котома фуаш дуъ.
** Пасхан фу — пасхан Ӏадатий даар.

## Биологе чу
* Фуъ (фуаоагилг) — кхал гамета.
* **[[Фуъ]]** — хургйолча организма Ӏодешдола оагилг.
**  — стадия жизни насекомого, которая начинается в репродуктивной системе матери, когда ооцит окружён слоем клеток от матери, который формирует свою оболочку («фолликулярные клетки»), и заканчивается, когда после оплодотворения и последующего эмбрионального развития первая ювенильная стадия разрушает раковину.
**  — окаменелые останки яиц, отложенных древними животными.

## Исбахьале
* «Фуъ» — 2007 шера Семих Капланоглу яхачо яьккха туркий мелодрама.
* «Фуъ» — Энди Вейер яхача америкерча йоазонхочо яздаь дувцар.

## Кхыдола маӀанаш
* «Фуъ» — немций гранат (*Ei*handgranate).

## Хьажа иштта

* Сюрприз чуйоалла фуъ
* ЦӀа-фуъ
Зарбанче

**Зарбанче** *(я)* () — предприяти (паччахьалкхен, юкъарлен, коопераце е частни) — литературан, исбахьален, ашарий е Ӏилман областе болх беш а йола, продукци е́бае а дӀа-хьа йоаржае а йиш йола медиакомпани. 

Зарбанченаша арахецашдар базара гӀолла, мазага гӀолла дӀа-хьа доаржаде йиш йолаш да, цул совгӀа зарбанчено ше а мег доаржаде. Доаржадар маьха́ а, маьхаза а хила йиш йолаш да зарбанче хилара бахьанга хьежжа, цун бизнес-моделага хьежжа. 

## Зарбанчений классификаци
* Белха оахамах:
** йоккхий — шера 100 тайп-тайпарча сурсатал совнагӀа
** юкъера
** кагий
* Кепа еттача литературахи из ешаргйолчарна хьожаярахи:
** универсальни
** специализаце
* Доалах:
** сага доалахьа
** кооператива доалахьа
** акционерни юкъарлен доалахьа
** паччахьалкхен доалахьа
** парте доалахьа
** юкъарлен организаце зарбанче
* Дохкар-эцарах:
** махбара́ йола
** махбара́ йоаца
* Адменистраце-лаьттан белгалонах:
** меттигера (местни)
** къаман
** халкъашта юкъера
* Арахецачун материальни лоаттамах (чӀоагӀа, кӀаьда беттагарг иштта дӀахо)
* Арахецача литературай хоама тайпах:
** йоазув чудола кинижка
** ноташ чуйола кинижка
** карташ
** бӀарзачарна литература
** электронни литература 
** истола тӀара ловзаргаш

## Хьажа иштта
* Нохч-ГӀалгӀай дешаргий зарбанче
* Маза-зарбанче
* Зарба еттара гӀулакх
* Список издательств СССР по кодам
* Список российских издательств

## Литература

* *В. М. Жарков*, *Б. А. Кузнецова*, «Экономика и организация издательского дела»
* *Шапкина О. И.* Символистские издательства России начала XX века // Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела. 2013. № 6. С. 131—136.
ВорхӀ бухь

**ВорхӀ бухь** *(ба)* — ворхӀ дунен доакъой эггара (ГӀинбухереи ЗӀилбухереи Америкаш къаьста лоархӀ).

Дунен доакъошта декъарца оттабаь бола мугӀами Лаьттан эггара лакхагӀа долча бовхьамий мугӀами цаӀ боацалга кхетаде деза. Эггара лакхагӀа бола беррига бӀаь лоам Азе боалл, Гималаи, Каракорум яхача довкъех а иштта кхычаре а да уж лоамаш.

## Улг

 Еврапани Азени юкъе доазув мишта къоастаду хьежжа

 Дунен рекорд

## Клуб семи вершин

**Клуб семи вершин** — неформальное объединение альпинистов, совершивших восхождения на высочайшие вершины шести континентов. Идея покорить все высочайшие вершины различных континентов Земли возникла в 1981 г. и с тех пор стала пользоваться популярностью.

Однако в определении того, что считать высшей точкой континента Австралия, есть разногласия. Если не учитывать другие вершины, кроме тех, которые расположены на континенте Австралии, то седьмой вершиной должен быть пик Косцюшко — высшая точка Австралии. Однако, если учитывать всю Австралию и Океанию, то высшей точкой следует признать пирамиду Карстенса — вершину высотой 4884 м, расположенную на острове Новая Гвинея.

Поэтому на сегодняшний день существует два варианта программы семь вершин: Программа с пиком Косцюшко и Программа с Пирамидой Карстенса. Основным вариантом программы 7 вершин признаётся вариант с Пирамидой Карстенса. По данным сайта, на котором ведётся статистика восхождений, 231 альпинист, в том числе 33 женщины, по состоянию на декабрь 2011 полностью завершили эту программу, 347 спортсменов покорили все 7 вершин хотя бы по одному варианту (либо по варианту с Карстенсом, либо по варианту с Косцюшко) и 118 альпинистов выполнили оба варианта программы 7 вершин.
  
В настоящее время всё большее число людей из разных стран мира стремятся взойти на высочайшие вершины всех континентов Земли. Статистика покорителей всех семи вершин по обеим версиям ведётся на сайте.

## Вторые семь вершин

 — вторые по высоте горы каждого из семи континентов.

## Третьи семь вершин

 — третьи по высоте горы каждого из семи континентов.

## Хьажа иштта
* Список высочайших вершин Земли
* Восьмитысячники
* Олимп (Марс) — высочайший внеземной вулкан (потухший)
* Реясильвия (Веста) — высочайшая внеземная гора

## Белгалдаккхар

## Литература
* Абрамов Александр, Ельков Александр, Штиль Евгений «7 вершин мира: Наука путешествовать» — М.: Ниола-Пресс, 2009. — 320 с. ISBN 978-5-366-00403-9
* Абрамов, Александр Викторович, Ельков Александр, Штиль Евгений, Коробешко Людмила «7 Вершин по-РУССКИ!» — М.: Маска, 2018. — 228 с. + 2 цв. вкл. ISBN 978-5-906955-79-1

## ТӀатовжамаш
*  (файл меток KMZ для Google Earth)
* MapsCamp https://mapscamp.com/map/9effa06fc11e42ef9783a86a2b1fed5f/poi.html

ОагӀат:Лоамаш
ОагӀат:Альпинизм
ОагӀат:Экстремальные точки Земли
ЦӀаста

**ЦӀаста** (, **Cu** хьадаьннад  яхачох) — химе элементий мура ража чура диълагӀча мура цхьайтталагӀча тоабан элемент. ЦӀокъбо́лата зирхата номер я 29. Белгалду **Cu** () яхача символаца.  **ЦӀаста** яха цхьалха хӀама тувсалуш дола, дото-сийрда-цӀеча бесара мах да. Дукха хана денз саго пайда эцаш леладу.

## Хьажа иштта

* Боарза
* Купраты
## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Медь
ОагӀат:БӀалгӀашта кечалаш
ОагӀат:Дехьадувла маьхаш
Вайнах

**Вайнах**, **Вейнах**, (*ба*) — гӀалгӀайи, нохчийи цхьана.

ОагӀат:Эрсечен къамаш
Хих чакхдаккхар

**Хих чакхдаккхар** е **Хих чакхваккхар** е **Хих чакхъяккхар** *(да)* , ( «хи чу ва́лар») — ЖӀаргахой дина эггара лоадам болашагӀа бола хьулам. Динга хьежжа цкъа е кхозза хила ӀочутаӀовеш воаккх хих чакх, иштта *супа хий* тохарца а хила йиш я хих чакхдаккхар цхьадолча динашка.

## Хьажа иштта

* Крестильный шприц
* Хих чакхдаккхар дӀадаккхар
* Байнараш хих чакхбакххар

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш

* Таинство крещения (подборка материалов на сайте «Православие и мир»)
* Памятка приходящему ко крещению
* Азбука веры: Таинство Крещения
* Современная практика подготовки к Крещению и пример Древней церкви
* Крещение Господне в русской литературе и живописи — подборка на сайте «Россия и Христианский Восток»


ОагӀат:Христианские таинства
ОагӀат:Обращение в христианство
ОагӀат:Инициация
ОагӀат:Чинопоследования
ЦӀоган тӀара оъа

**ЦӀогантӀехка** е **цӀоган тӀара оъа** *(я)* (, ) — оалхазарий цаӀ мара йоаца йоккха цӀека оъа. ЦӀоган лакхерча оагӀорахьа йоалл. Ший зӀокаца оалхазаро бедаргашта гӀолла дӀа-хьа хьокха хьаьна секрет хьаю цу оъас.

ЦӀоган тӀара оъа Фридрих II яхачун литературе хьоаю XIII-ча бӀаьшера «De arte venandi cum avibus» (*Оалхазарий [[чарахьал]]а говзал*) яхача дешарга чу, хӀаьта кӀоаргга цунах хоам оттабаьр, хила дезачох, Жорж Кювье ва 1803-ча шера. Эггара дикагӀа XIX бӀаьшаре чакхдоаллаш — XX-гӀа бӀаьшаре долалуш йолча хана техкай.

## Функции
Секрет железы маслянистый и служит для смазки перьев, предохраняя их от намокания и сохраняя эластичность. По некоторым данным, он подавляет развитие разрушающих перья бактерий и грибков.

У некоторых птиц (кур, уток и др.) в секрете копчиковой железы есть эргостерин (провитамин D), который под воздействием солнечного света превращается в витамин D. При очистке перьев птицы его заглатывают. У некоторых видов секрет этой железы способствует сохранению рогового чехла клюва.

Кроме того, секрет копчиковой железы — основной источник запаха птиц. Некоторые данные указывают на то, что он играет роль в коммуникации особей. У ряда птиц, например, у удода, он имеет сильный неприятный запах, вероятно, защищающий от хищников.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

ОагӀат:Оалхазарий анатоми
Нервий система

**Нервий система** *(я)* — шоайла ювзаеннача нервий гуллам. Чухьанахьареи арареи хьал хувца ма деллинге эндокринни системаца цхьана еррригача организма системашта доалдеш я нервий система: кхы мел йолча системашта юкъе отташ, системаш цаӀ шоллагӀчоа тоам беш болх хьабар Ӏалашду цо.

## Дакхадийнатий нервий система
### Морфологе екъар
Дакхадийнатий нервий система шин даькъе екъалу: юкъерчачохи (хьоа, букътӀехка тӀуми), юстарчачохи (хьаь тӀаре букътӀехка тӀума тӀареи хьойоагӀача нервех хьахул).

Юкъерча нервий системай лоаттам ишта увттабу:

Юстарча нервий системах туте нерваши, букътӀехка тӀума нерваши нервий вӀаши чоалъялараши я.

##### Функцех екъар
* Соматически (анимальни) нервий система
* Автономе (вегетативн) нервий система
** Вегетативни нервий системай симпатикай ралс
** Вегетативнича нервий системай парасимпатикай ралс
** Вегетативнича нервий системай метасимпатикай ралс (энтеральни нервий система)

## Хьажа иштта
* Керттера нервий система
* Перифериера нервий система
* Вегетативни нервий система
** Симпатикай нервий система
** Парасимпатикай нервий система
** Метасимпатикай нервий система
* Соматически нервий система
* Нервий кӀада
* Эндокринни система
* Иммунни система
* Къамарга йистера нервий гӀоз
* Керара нервий зӀы

## Белгалдаккхар

## Литература
* .
* 

## ТӀатовжамаш

* Анатомия человека : Неврология — учение о нервной системе

*
ОагӀат:Гистологи
ОагӀат:Нейробиологи
Адамле

**Адамле́** *(я)* () — дунен тӀа мел вола саг.
## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* Организация Объединённых Наций

ОагӀат:Нах (адам)
ОагӀат:Юкъарле
Система

**Система** *(я)* (,  «доакъех латташ дола цхьа бӀарчча дар; хоттам») — вӀаший юкъ-моттиг а бувзамаш а долча, цхьана цхьа бӀарчча хӀама хьаеш а йолча элементий дукхал.

«Система» яха дош леладу цхьа моллагӀа доккхеи чоалханеи дола хӀама *бӀарччеи, диззаи* долга белгалдаккха аьнна, цкъарчоа из кхетаде хала дале а. «Дукхал» *(«множество»)*, «совокупность» яхача понятешта тара а доацаш, шийна чухьа цхьалхало а, низам а, бӀарчча хилар а гойташ дола хӀама да «система» яхар.

Меттагахьа тайп-тайпарча маӀанашца леладе йиш йолаш да:
* *теори*, масала, Платона философе система;
* *классификаци*, масала, Д. И. Менделеева Химе элементий мура система;
* *юкъарлен цхьа куц*, масала, политикан система, экономикан система;
* *вахаре дӀачӀоагӀъеннача бокъоний гуллам*, масала, бокъон система е моральни лоархӀамеча хӀамай система;
* *конструкце принцип* («кердача системан герз»);
* *практически леладара метод*, масала, Станиславскичун система;
* *уйла яр вӀаштӀехьдаккхара никъ*, масала, дагардара система;
* *Ӏалама объектий совокупность*, масала, Маьлха система;
* иштта кхыдар а

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*
ОагӀат:Лоаттам
ОагӀат:Системий теори
ОагӀат:Кибернетика
ОагӀат:Системан инженери
ОагӀат:Метафизика кхетамаш
ГӀойхий

**ГӀойсу** *(да)* (   — *«Жена хиш»*, ,  — «стремнина», , ) — ДаьгӀастера дода хий.  ГӀойсу 169 км дӀаьха да (Ӏандий ГӀойсуца 336 км), хий ахара бассейна майда — 15200 км². ЖӀайхой ГӀойсуи Ӏандий ГӀойсуи вӀашагӀкхетарца хьахул из. Цкъахьалха Керттерча ГӀойсун аьле гӀолла доагӀ (кӀоаргал 700—1500 м я), тӀаккха Ахетлински чӀожеи, Чиркея водохранилищеи ЗӀамигача ГӀойсун аьле гӀолла дода, Къаспий фордах кхеталехьа дикка шералуш.

## ЦӀи
ГӀойсу яха цӀи тюркий (гӀумкий) меттага йода — «къой сув» яхар цар меттала *[[жа|жена]] хий* яхилга да. 

Ах XX-гӀа бӀаьшу чакхдаллалца эрсаша а я́хай цу хих  гӀумкашкара хьаийца́  цӀи — Койсу оалаш хиннад цар. Цул хьалхагӀа «Сулак» аьнна цу хин даьржех мара оалаш хиннадац. *Сулак* а гӀумкий овла болаш да: гӀумкий меттала *сув* хий да, хӀаьта «лакъ» яхар тюркий метташка яьржа йола суффикс я. ХьавӀашагӀтехача цу деша маӀан «хий даржар», «хий тӀада́лар» аьнна хьахул.

## Гидрологи

Хих дукхагӀа лоа дашарах дуз. Хий Тушолагара Михий беттага кхаччалца айлу, эггара лакхагӀа Этинга—Баьцамеа бетташка тӀадоалаш. июле. Среднегодовой расход воды — в 123 км от устья 176 м³/с. , 450 г/м³, наибольшая 45 000 г/м³.

## Ганаш
Эггара доккхагӀа га — Ахсу, цул совгӀа ГӀойхих кхет Чвахунбак, Тлар, ЗӀамига ГӀойхий. 1963-ча шера денз «ГӀурий тракт» () яха ор даьккхад. Цу орах гӀолла ГӀурий а, Яьссий а хиш ГӀойхих кхет.

## Нах баха моттигаш
ГӀойхи тӀа Кизилюрт яха пхьаи, Дубки яха пхьан хьисапе юрти , даьрже Сулак яха пхьан хьисапе юрти я́д.

## Хозяйственное использование
ГӀойхиво Махачкхаьлл а Къаспий-Пхьа а кхоаб. Цун атагӀа иштта дика акклиматизаци яьй кхорзажӀале.

ГӀойхи тӀа тайп-тайпарча ГЭС каскад я: Миатли, Чирюрта, Чиркея, иштта йоккха йоаца Бавтугая. Цар массане оттабаь бола низ 1345,6 МВт я, цу тӀа кхы а 46,2 МВт ӀотӀакхетаргйолаш кагий ГЭС-аш а я ергйолаш. ГӀойхин ГЭС-а каскада юкъе гӀоргья уж а.
## Хин реестра дар
Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача ГӀойхий Малхбузерча-Къаспий бассейний гома юкъедод. ГӀойхин бассейн Тийрк да.

Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07030000112109300000254.

Къаьстта реестра чу дӀачӀоагӀдаь да *ГӀойхин къаьнара хьоарсам* ()

## Сурташ

Файл:Сулакский каньон в районе посёлка Дубки.jpg| Дубки яхача юрта гаьна доацаш улла ГӀойхин каньон
Файл:Место слияния рек Аварское Койсу и Андийское Койсу.jpg| ЖӀайхойи Ӏандийи ГӀойхиш вӀашагӀкхета мотт
Файл:ГӀой-хи.jpg|ГӀойхий


## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

ОагӀат:Къаспий фордах кхета дода хиш
ОагӀат:ДаьгӀастен дода хиш
Аьттиг

**Аьттиг**:
* Аьттиг *(да)* () — аьтта кулг е ког.
* Аьттиг *(ва/я/ба)* () — аьтта кулг аьрдачул дукхагӀа леладеш вола саг. Дукха мел йолча хана яздеш хилча а, вешта хӀама хьаде дезаш хилча а, аьттигаца ду аьттиго хӀама. 

Тайп-тайпарча тохкамаша хьаяхачох, дунен бахархой 85-90 % аьттигаш ба, юхебисараш аьрдигаш ба. Шаккхе кулгаца цхьатарра дика хӀама хьаде ховш а хул нах, геттара кӀезига уж бале а, царех амбидекстраш оал.

## Аьттигаш дукхагӀа хилара бахьан
Вай хана ер ма йий аьнна дӀаэтта теори яц аьттигаш укх дунен тӀа дукхагӀа хӀанаб хьааьнна йола. Нейрологега диллача, дегӀа аьттача даькъа моторни белха доалдер хьаь аьрда ахбур я, из бахьан долаш Ӏилманхошта хет цу тайпара хӀама ахбурашта юкъе башхало хилар бахьан долаш хила мег аьнна. Масала, дукха ха йоацаш хиннача тохкамашка гучадаьнна хиннад аьттигий хьаь аьтта оагӀув чӀоагӀагӀа болх беш хулилга, цхьан ерригача хӀаманна уйла тӀаяхийта езача хана, цхьабакъда хӀаман дакъилгашта из тӀаяхийта езача хана чӀоагӀагӀа болх бер хьаь аьрда оагӀув хул. Из хьагуш йола башхало аьттигий белгалонех цхьа белгало я, цхьабакъда, уж аьттигаш хилар хӀанад дашхац цу башхалоно. 

## ДукхагӀа лелабу ког
Саг кулга́ аьттиг вале а, кога́ а аьттиг хила декхарийла вац из. Масала, дукха аьттигаш ба футболах ловзача хана дукхагӀа аьрдача когаца бургац ловзаяр бакъахьа хеташ.

## Хьажа иштта
* Аьрдиг
* ДукхагӀа леладу кулг
* Амбидекстр
* Хиральность (хими)
* Хиральность (физика)
* Гешвинда-Галабурда теори
* Гешвинда синдром
* Симметри (биологи)
* Ахбурашта юкъера ассиметри

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Психофизиологи
ОагӀат:Асимметри (биологи)
Аьрдиг

**Аьрдиг** *(да)* () — аьрда кулг е ког.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Психофизиологи
ОагӀат:Асимметри (биологи)
Чура лерг

**Чура лерг** *(да)* ) — лерга кхаь ралсех ралс. Лерга доакъошта юкъе эггара чоалханегӀа я чухье, цудухьа **[[лабиринт|тувлорг]]** оал цунах.

## Чурча лерга лоаттам
Чура лерг цаӀ шоллагӀча чу уллача кхаь керттерча даькъах латт: 
* ( (*labyrinthus osseus*)
* ( *(labyrinthus membranaceus)*
* Гани хазараи маьжен анализатора рецептораш

## ТӀехка тувлорг
ТӀехка тувлорг Чоажа тӀехка чу  яхаш йолча метте йоалл. Из тувлорг тӀехкех хьахинна йола чений () система я, хӀаьта цу ченашта чухьанахьа пордонах латта тувлорг йоалл.

ТӀехка лабиринта чу кхо дакъа белгалдоах массаза:
* юкъера —  *(vestibulum)*;
* хьалхашкара — митал *(cochlea)* ;
* тӀехьашкара — ах герга каналаш *(canales semicirculares)*.

Сага митал хьалхашка йоалл, ахгерга каналаш тӀехьашка йоахк, хӀаьта царна юкъе нийсача кепах йоаца наӀартӀен че йоалл. Пордо́н тувлорг тӀехка тувлорга чу улландаь цун санна кеп а, доакъош а долаш я, зӀамагӀа хилар мара башхало йоацаш. Шин тувлорга́ юкъе перилимфа яха коачалах я. Пордон тувлорга чу а я коачал, цунах эндолимфа оал. Перилимфа БукъатӀехкашкеи цӀийна плазма чуи долча коачала тара я, хӀаьта эндолимфа оагилга чурча коачала тара я.

### [[Улитка (внутреннее ухо)|Митал]]
Митал хазара маьже я. ТӀехках йола канал я из. Из канал керттерча соан гонахьа шиъ-ах гобоаккхаш чукхаст. Митал Ӏохоадаяьчул тӀехьагӀа лакхера-лохера кӀезига тӀатоаӀаяь йола, 9 мм шереи 5 мм лакхеи йола, конус я. Из канал 32 мм хиллал йӀаьха я.
### НаӀартӀеи ахгерга каналаши
НаӀартӀеи () ахгерга каналаши дегӀ га́ра ца далийта эшаш я. Ахгерга каналаш кхаь цаӀ-шоллагӀчунна паралельний йолча ченех латт, царна чу екъо́ йола ах чакхсадоагӀа коачал я. Каналашка чухьа чош доахк, уж чош коачала чу да́д. КӀезига мукха дегӀ е корта меттахьарбаьлча, каналашка йолча коачало чош оагаду, уж оагадалраца нервий импульсаш хьахул наӀартӀен (вестибулярни) нерва чу. Уж импульсаш цуссахьате хьаь чу йолх дегӀ меттахьардаьнналга хоам беш.

## ДегӀада́р
Чура лерг чӀоагӀа хьалха хьахила долалу — хи-тӀоара диълагӀа кӀира до́дача хана. Цкъарчоа мӀаьдгӀирга хьисапе болча хьаьн йисте доалл лерг, цу хана сомъенна эктодерма мара дац из. Кера чу долаш ийс кӀира далалехьа хьахинна даьнна хул лерг, цхьабакъда тувлоргаш бер Ӏодаь шу чакхдоаллача хана мара совцац йоккхахила. Филогенетикага диллача, дегӀ гара ца доалийта (вестибулярни) чурча лерга ралс эггара ширагӀа лоархӀ.

## Сурташ

Ear labyrinth.jpg|Тувлорг
Oreille Interne.png|Чура лерг
Temporal bone2.jpg|Чоажа тӀехк
Place-del'Oreille-Interne-Schema.jpg|Чура лерг


## Хьажа иштта
* Хазара маьжений гигиена
* Лерга нӀана имплантат
* Лабиринтит
* Нейросенсорни хазар талхар
* НаӀартӀен-нӀана нерв
* Эрнст Рейсснер
* Хазар
* Лерг

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Анатоми
ОагӀат:Сага анатоми
[ОагӀат:Оториноларингология]
[ОагӀат:Органы чувств
ОагӀат:Лерг
Амал (маӀанаш)

* Амал (тӀемахой болх) *(да)* — Ӏунал дар, тӀема тӀа гӀулакхаш кхоачашдеш лелар.
* Амал *(да)* — миччахьа лоацаш дола да́къа.
Амалт

**Амалт** *(да)* () — кхоачашде тӀадуллар, тӀадужадер, декхар.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Административни бокъо
ОагӀат:ТӀема бокъо
ОагӀат:Бокъон хьасташ
МӀаьдгӀирга хьисапе хьоа

**МӀаьдгӀирга хьисапе хьоа** *(ба)* е **ромбэнцефалон** *(я)* (, ) — хорда́ дийнатий хьаь ралс. МӀаьдгӀирга хьисапе бола хьоа кхийнача организмий дегӀамашка ший къаьстта доазув долаш бац, цхьабакъда хӀитӀоара долаш дегӀ кхувш доагӀача хана белгалбаккха йиш хул из. ХитӀоара ЦНС дегӀайоагӀача хана кхаь хьалхагӀарча ''(первични)'' ахкаргах латташ хул: хьалхашкахьарча хьаьхи (прозэнцефалон), юкъерча хьаьхи (мезэнцефалон), мӀаьдгӀирга хьаьхи (тӀехьашкахьара)

## Белгалдаккхар

*
Товшхал

**Товшхал**, е **культу́ра** *(я)*  (хьадаьннад  — «кийчдар» яхачун маӀане, тӀехьагӀа — кхедар, дешар, дегӀада́р, ле́рхӀам) — адамий вахара чу геттара даьржача маӀане лела кхетам. 
Культура яхар сага леладер цхьан куцан тӀехьа аргӀан тӀехьа хилар тӀадужадеш долча низамий гуллам ба. Юкъара маӀан хьалаьцача культура аьлча кхетадешдар да моллагӀа дола адамий дер, мичча тайпара хетар дӀаалари, дӀагойтари, кхетадари юкъе додаш; сага а социумо а поалхам Ӏоабар. Культура адамий субъектали объектали гойташ а отт (оамал, гӀулакх довзар, Ӏомадаьр, говзал, Ӏилма). Культура тохк философе, культурологе, тархьаро, исбахьале йовзаро, лингвистикас (этнолингвистикас), политологе, этнологе, психологе, экономикас, педагогикас иштта кхычара а.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

*
Кхача Ӏахьар

**Кхача Ӏахьард** *(да)* () — химе, иштта цкъаза механически кхача тоабар — кхача Ӏохьа а Ӏохьаш цунах хьадаьннар оагилгаша хьаэцаш йода чоалхане процесс. Кхача Ӏохьаш органикан даара макромолекуаш йоха а йохаш кагегӀча молекулех екъалу. Хьокхама да кхачан биополимераш мономерашта екъаялар. Из процесс кхача Ӏохьача (гидролитически) ферментий гӀонца Ӏалашъю.

## Хьажа иштта

* Кислотность желудочного сока
* Продвижение пищи по желудочно-кишечному тракту

## Белгалдаккхар

*
ОагӀат:Физиология
Лерг

**Лерг** *(да)* (; ) — хӀама хьахозаргдолаш дийнаташта езаш йола чоалхане маьже. Хорда́ дукхагӀа мел долча дийнатий лерго хӀама хьахазийтарал совгӀа иштта га́ра ца доаллаш дегӀ лоаттадайт. БукъатӀехк йолча дийнаташка лерг шиъ хул, уж тутен чоажа тӀехкашка доахк. Дакхадийнатий (сага а) лергаш тӀехьанахьара лазаш доахкаш да.

Сага лерг 8 до  Гц-агара хьалйолаенна йола оазий талгӀеш хоалуш да, е вешта аьлча секунда́ 8 оазий талгӀенал дукхагӀа лергах хьокхалуш хуле, уж цунна хоалургда — сага́ хӀама дӀахозаргда.

## Хьажа иштта

* Хазара маьжений гигиена
* Лерга лаза имплантат
* Хазар
* Лерга полипаш
* Лерга до (боалоз)
* Тиннитус

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

*  

ОагӀат:Акустика
ОагӀат:Анатоми
ОагӀат:Хоалама маьженаш
ОагӀат:Оториноларингологи
*
Коача тӀехкий гом

**ГидротӀехкий гом** е **коача тӀехкий гом** яхар цхьадолча дийнатий бола тӀехкий гом. Масала паразиташ йолча гергача нӀаний ба гидротӀехкий гом. Цар дегӀ даьсса гали саннна да чухье хиво юз, хӀаьта цу *«гале»* пенаш пхьидий хьоасех даь да. Пхьидий хьоасаша из хий Ӏоткъам а беш теӀаду, цудухьа мӀаьда а йоацаш, дегӀа кеп ондо́ хул.
Зоотехни

**Зоотехни** *(я)* () — хьайбаш, оалхазараш, оакхарий дебарга, кхабарга, лерттӀача хьалашка леладар тохка Ӏилма.
Рабфак

**Рабфак** *(я)* (хьадаьннад  яхачох) е **болхлой факультет** — йизза школа чакхъяккханза болчарна хьаяь хинна СССР-а учреждени. Рабфакаша кийчбеш хиннаб лакхера дешар деша ловш бола нах. Цу факультеташка 3-4 шера деша дезаш хиннад. 1919-1940-ча шерашка мара хиннаяц уж.

## Белгалдаккхар