Даде-Ков

**Даде-Ков** ()  — эрсий тептарашка хьоахаеш йола Даькъасте ила́ юкъерча бӀаьшерий заман аланой (эрсий тептарашка — «*ясий*») пхье. Даде-Ков ила́ моттиг хоадам а баь къоастаяьяц, цудухьа башх-башха йолча моттигашка лаьттай яхаш хьоахаю из.

## ЦӀи
Эрсий меттала пхье *Дедяков*, *Дедеяков*, *Тетяков*, *Тютяков*, *Титяков* яхача цӀерашца хьоахаеш я. ГӀалгӀай меттала *Даде-Ков* да из.

## Бовхамашка
1277—1278-ча шерашта кӀала (Дуне кхолларах 6785—6786 шу) Симеона тептара тӀа эрсий аьлаша татарашца Даькъасте баьча тӀемах лаьца яздаьд:

«Ростовера аьла Глеб Василькович хӀаьта ший воккхагӀча веший виӀийца Константин аьлаца, Фёдор Ростиславич аьла, Андрей Александрович аьла, иштта кхы аьлий а массо а эздешцеи Ӏушцеи бахар Менгу-Темар паччахьаца, Дала эрсий аьлашта гӀо а ма дир: гӀоръяьнна йола Ясий Даде-Ков пхье яьккхар, Ӏай, саькура бетта 8-чох, супача Закре пайхамара , есараш а, цӀетт а дукха ма лаьцар, тӀаккха моастагӀий чот йоацаш герзаца боа а ма бир, хӀаьта цар гӀала цӀераца йоага а ма йир».

Пхье мичахьа яьлай белгалдоаккхаргдолаш чӀоагӀа лоадам болаш да цох «*славный град Яськый Дедеяков*» алар. Ясаш аьнна XIII-ча бӀаьшера тептарашка Къулбаседа Кавказа аланойх оалаш хиннад, тӀаккха «*славный*» яхача эпитето хьахайт из пхье йоккха а цӀихеза а хинна хилар. ХӀатоане цу хоамаца цхьана ер ма йий аьнна географецара белгалонаш хьоахаяьяц.


Файл:Lls-o-1-dedyakov 1.JPG|Аьлий тӀем тӀа болхаш ба.
Файл:Lls-o-1-dedyakov 2.JPG|Пхьенна тӀахьелхара (лакхе аьлий фос яьккха боагӀа).
Файл:Lls-o-1-dedyakov 3.JPG|Толам безбар (кӀалха — аьлий чубоагӀаш ба).


1319-ча шера кӀала Никона тептара тӀа Теварера Михаил ве́р дувцача из веннача моттига географе ориентираш хьоахаяьй:

«…Хил дехьа Теркал дехьа, доккхийча Ясийи Черсийи лоамашта кӀала, Титяков пхье йолча, Сивинец хи тӀа, Аьшка наӀарашта юхе, дошо кортош цӀаста бӀалгӀа долча, Темара бохтара каш долча.»».

ХӀанзарча заман дукхагӀа болча тохкамхошта хетачох, «*Терка*» яхар Тийрк да, «*Сивинец*» яхар — Шолж да (тюркий-фаьрсий цӀи «Севендж» е «Сундж» хиларга хьежжа), тӀаккха «*Врата Железные*» яхараш Кавказа довкъа юкъе улла Даьра аьли да. Вешта-м, кхыдола хетараш а да долаш. Масала, В. А. Штро яхачо «*Сивинец*» ГӀойхица (Сулакаца) нийсду, тӀаккха Железные Ворота — Къаспий форда йистера Кавказа Йоккха чакхвоаллача моттигаца нийсъю.

Пхье хинна моттиг белгалъяккха гӀертача хана иштта каст-каста Москве Даде-Коара Михаил аьлий дакъа хьалдахьаш баьча наькъа́ а тӀатовж: «*Князь Юрий повеле взяти тело его и положища на телегу перевезоша за реку Адьжь. После же оттуда тело Можча-рык, оттуда перевезоша его ко граду Бездежу… и довезеша его до Москвы*». 

Река Аджь — яхар тюркий меттала «къахьа», «гӀайгӀане» яхилга да (тептарах «*еще зовется Горесть, горесть бо и бе братие*») — Кавказеи Къаспен йистеи яьржа топоним я. Е. Г. Пчелинайна хетачох, укхаза ювцар Тийрка дельта чу Горьки протока я таханарча ГӀизлара гаьна доацаш улаш йола. Бездежь яха пхье Идала тӀа лаьттай хӀанзара Енотаевка латтача.


Файл:Lls-o-1-m.tverskoy 1.JPG|
Файл:Lls-o-1-m.tverskoy 2.JPG|
Файл:Lls-o-1-m.tverskoy 3.JPG|
Файл:Lls-o-1-m.tverskoy 4.JPG|
Файл:Lls-o-1-m.tverskoy 5.JPG|


### ЦӀи
Эрсий тептарий тайп-тайпарча листамашка пхьен цӀераш башх-башха йоалаю.
* *Титяков (Тетяков)*: Львовера тептар, , Новгородера V-гӀа тептар, , , Теварера тептар.
* *Дедяков / Титяков*: , Москвера тептарий гуллам,  — укх тептарашка 1277—1288-ча шерашка хиннар дувцача хана пхьенах Дедяков (Дадаков) аьнна цӀи яьккхай, тӀаккха 1319-гӀа шу долча — Титяков (Тетяков).
* *Дедеяков*: (М. Д. Присёлкова реконструкцех).

ХӀанзарча Ӏилман-тархьара литературе дукхагӀа лелаеш йола цӀи «Дедяков» я.

Пхьен цӀи эрсий «-ов» яха чаккхе тӀакхетарца хувцаенналга лоархӀаш хиннай, из кавказхой метташка йоацандаь. В. Ф. Миллера йоах «-ков» чаккхе хӀирий «-хьау» да аьнна (эрсий ӀаьдалагӀа яздеш хилча, «-кау»), дуккхача хӀирий юрташка я из, «ков, пхьа» аьнна маӀан да цун. Иззамо гӀалгӀай меттала а да «ков» яха дош. Цудухьа эрсий тептарашкара Дедяков-Титяков гӀалгӀай «Дедя-Ков», «Титя-Ков» аьнна, е хӀирий «Дедя-хъоеу», «Тетя-хъоеу» аьнна кхетаде йиш я. Е. Г. Пчелинас цӀера маӀан иштта нохч-гӀалгӀай «Дяттахо» яхача тӀара хила мег йоах — багахбувцама чу «О канаве Тимира Хромого» яхача оалама чу ювцача моттига цӀи я из.

### Ирак-И-Дадиан
*Ирак-и Дадиан* — XVII-ча бӀаьшера наькъахо хиннача Эвлия Челеби «Книга путешествий» чу Татартупах «*Ирак-и Дадианом*» аьнна цӀи яьккхай, из цӀи «*Дедяков*» яхачунца ювза мегаш я.

## Моттиг къоастаяр
 (толам ца хулаш) Даде-Ков хинна моттиг белгалъяккха гӀерта́р М. М. Щербатов хиннав. Ший «История Российская от древнейших времён» яхача балха тӀа эрсий аьлаш 1277—1278-ча шерашка тӀом бе мишта бахабар дувцаш Кавказера ясаш Днестра тӀа баьхача язашца тувла а баь Даде-Ков Молдаве доалл аьнна лаьрхӀад цо. Иззамо гӀалат даьд В. Н. Татищевс а ший «История Российская от древнейших времён» яхача балха тӀа, бакъда цо Даде-Ков хьоахадаьдац.

### ЗӀилбухера ДаьгӀасте (Аьшка наӀараш, ГӀойхий)
1277—1278-ча шерашка эрсий аьлий тӀом бе баха Дедяков Теварера Михаил веннача Титяковца нийс а ца даь М. М. Шербатовс шоллагӀъяр лаьтта моттиг ЗӀилбухерча ДаьгӀасте белгалъяьккхай Аьшка наӀараш йолча. Хьагучох, цо даьчун бахьан хиннад тептара тӀа «Врата Железные» хьоахаяр, цу хана Аьшка наӀараш алхха Къаспий форда йисте йолча чакхвоаллача моттигаца мара нийсъеш хиннаяц. Щербатовс Даде-Ков Днестра тӀа илад яхачоа раьза а воацаш, Н. М. Карамзинс ЗӀилбухера ДаьгӀасте лаьрхӀай из, цул совгӀа шийгара ӀотӀа а техад цо из цу заман Дедух е Дивен я аьнна. Карамзина яхачоа Ю. Клапрот раьза хиннавац, Кавказе аьшка наӀараш лаьтта моттиг из цаӀ яц аьнна аьннад цо. XX-Ӏа бӀаьшу долалуча хана В. А. Штро яхачо Даде-Ков ГӀойхин бассейне хинна хила мег аьннад, Андрейайл йолча (Эндирей эйла).

### Куртата чӀож (Фиагдон)
П. Г. Бутков шийна Даде-Ков Куртата чӀожерча Фиагдон хи тӀа уллача Хуыск-адаг (Декъа аьли) яхача метте хиннача санна хет аьнна. В. Б. Пфафф Фиагдон хин чӀоже ва а вена, цига мел дукха къаьнара гӀишлош я шийна бӀаргдайначул тӀехьагӀа, Даде-Ков цига хинна хила мег аьннад. Ф. С. Гребенец (Панкратов) Даде-Ков Фиагдона тӀа латта Даллагкау да яхаш хиннав. ХӀанзарча тохкамхошта хетачох, хӀираша шоай оаламашка шоай дай а яхаш бувцача Тагеи, Куртеи пхьеде Гребенеца́ бӀаргъяйнача хана цигара вӀовнаши гӀап-гӀалаши ширача пхьенах йиса гӀишлош я аьнна меттад цунна. М. А. Караулов тептарашкара Тетяков хӀирий Теттикау яха ков да яхаш хиннав, амма цхьаболча тархьархоша хьаяхачох, цу тайпара цӀи йолаш юрт е укх лаьтташка а, е ХӀирий мехка а цӀаккха хиннаяц.

### Буро
XIX-ча бӀаьшера Даде-Ков Бурох зӀилбухехьа Тийрка аьтта берда тӀарча гувнаш тӀа лаьттача гӀажарой-аланой заман бур-боарзаца дувзаш дола хетараш доладеннад. Цох лаьца яздеш хиннаб Ю. Клапрот, Х. Д. Френ, Й. Хаммер-Пургшталь, В. Ф. Миллер, И. И. Толстой, Н. П. Кондаков. XX-ча бӀаьшера из уйла хьаллоацаш хиннав А. А. Миллер, Б. В. Скитский, Л. П. Семёнов, В. Ф. Минорский. Из эрш «Очерки истории СССР» яхача кинашка чу а кхаьча хиннай. ХӀанзарча тохкамхошта хетачох цу гипотезас массадолча тептараша Сивинец (Шолж) хий йисте хиннад алар теркал диц.

Белгалдаккха дезачох да Шолжа корта болча латташ йола хьалхара пхьаш — Ахкий-Юрти Товзан-Юрти — Бурох 15-20 км гаьна латтилга. Буро (гӀапков) Тийрка́и Шолжа́и юкъе лаьттад, амма нийсса Тийрка аьтта берда тӀеи, Шолжах 15-20 км гаьнеи хиннад из.

### МагӀара Дезалаьтта/Джулат (Татартуп)
Даде-Ков кхы Куртата чӀоже хьабелгалдоаккхалург ма дий яхачох дог а дилла, духхьашха Татартупе хинна хила мег из аьнна П. Г. Бутковс аьннад. XX-гӀа бӀаьшу ший юкъага кхаьчача хана из эрш Л. И. Лавровс хьаллаьцай. Ший балха тӀа Лавров Маздака сура хьовда хиннача А. А. Султан Казы-Гирей яхачун архиве хиннача къаьнача кулгйоазон тӀатовжаш хиннав, хӀанз дайна дӀадаьннад из. Цу йоазон тӀа дийцачох да Узбек-хан 1319-ча шера Жулат чӀоагӀале тоаеш хиннав яхар году. Ший кхыча балха тӀа Плано Карпини яхачун хоам боалабу цо моалоша массехк шера «аланой болча цхьан лоама» юхе го баьбар яхаш, из лоам Даде-Ков хиннад мотташ хиннав из. Е. Г. Пчелинас цунна хетачоа критика яьй шийна хетачоа цо лерттӀа далил ца доаладарахи, тӀачӀоагӀ ца дарахи. Лавро́ва́ тӀеххьа Даде-Ков МагӀарча Джулатерча бур-боарзаца (Татартупаца) нийсдар хьаллаьцад М. Г. Сафаргалиевси, Б. В. Скитскийси, В. А. Кучкинси, иштта укхаза оахкамаш деш хиннача Е. И. Крупновси В. А. Кузнецовси. Из эрш Е. И. Крупнова цӀерах «Йоккхача советий энциклопеде» тӀа а латт. Цу гипотезан керттера эшам ба Даде-Ков, тептараша хьаяхачох, Тийркал сехьа лаьтта хилар, Сивинец хи тӀа, амма Татартуп нийсса Тийрка тӀа латт.

### Шолжа атагӀе
Тептараш техкачул тӀехьагӀа В. О. Ключевскичо Даде-Ков Шолжа тӀа лаьттад аьнна лаьрхӀад. XX-гӀа бӀаьшу долалуча хана из аьннад Н. Ф. Яковлевс а.

Шолжа (эрсий тептарашка «*Сивинец*») атагӀа латт Дошлакъий-Юртара бур-боарз].

## Белгалдаккхар
**Доашхамаш**

**Бовхамаш**

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Иванова Е. Е.* Дедяков брал?: К вопросу об участии великого князя Дмитрия Александровича в походе на «славный град ясьскыи» // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2019. — № 1 (75).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  — см. предисловие издателя.

**Эрсий тептараш:**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* 
* Дедяков — Кубачи в эпицентре Крестового похода 1032—1033 годов… // Живой Журнал. 
* «Дадаков. В забытый город по следам князя Михаила Тверского».

ОагӀат:Нах баха моттигаш алапатах
ОагӀат:Дошоча Ордан пхьеш
ОагӀат:Аланой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар