Чхараш дола дукъ

**Чхараш йола дукъ** () — Кавказера лоаман дукъ, Йоккхача Кавказа лоамий системан кхоалагӀа дукъ. Лоамий мохк — Кавказа лоамаш ба, аре — Даькъасте. Чхараш йола дукъ юкъ-юкъе хадаш долча дукхача лоацача довкъаех латт. Уж Керттерча Кавказа довкъаца вӀаший нийсса ӀодоагӀа. Советий хана Чхараш йолча довкъа доазув КӀайхигара (Къобанхин бассейн) Эсага (Тийрка бассейн) увттадора, хӀаьта XXI бӀаьшарерча тохкамашка цун доазув доккхагӀа лоац — Чекупси Псебепси яхача хишкара (Къобанхин бассейн), Ӏандий ГӀойхига кхаччалца (ГӀойхин бассейн). Эггара лакхагӀа моттиг Къаракъая лоам ба (3646,0 м).

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала довкъах йоаха цӀи хӀанз а тахканза я, дош-дешаца нийс а деш, эрсий *Скалистый хребет* яхача цӀера таржам дича, *Чхараш йола дукъ* аьнна хул.

Эрсий меттала *Скалистый хребет* яха цӀи Россе импере ханарча литературанна юкъе нийслац — е географе-статистически дошлорга а, е Брокгауза, Ефрона энциклопедически дошлорга а йовзац из термин (1863—1885). Цу хана Йоккхача Кавказа хьалхашкахьара кхоалагӀа дола дукъ, цунна нийса долхача  (),  () цхьана *Ӏаьржа лоамаш* () яхача оронима́ юкъедо́даш хиннад.

Хьагучох, «Скалистый хребет» (Чхараш йола дукъ) яха термин советий хана хьахиннай. Оронима этимологи цун Ӏалама белгалонашца ювзаенна я: довкъа зӀилбухен босен лакхерча даькъе кӀира доакъаех чхараш хиннай, царгара йоагӀа цӀи а — *Чхараш йола дукъ*.

## Оронима гӀай къоастадар
Чхараш йолча довкъа гӀай тайп-тайпара къоастаду, малхбоалехьареи малхбузехьареи доазув къоастадаргахьа шеко йолаш хиннаб тохкамхой. Хьалхарча (1926—1947)  чу довкъа гӀай къоастаду малхбузехьа КӀайхий яхача додача хица, малхбоалехьа ДаьгӀастен гӀайнаца . Цхьабакъда, цу энциклопеде чу, кхыча лустама тӀа, «Кавказ», тохкамхоша *Чхараш йола дукъ* яхача оронимца белгалдаьккха́р духхьал  йола да́къа мара дац. Из дакъа къоастадаь хиннад малхбузехьа Иль яхача хингара  кхаччалца малхбоалехьа

ШоллагӀчеи (1950—1958) кхоалагӀчеи (1969—1978) БСЭ  *Чхараш йола дукъ* аьнна белгггала куэста йолча даькъах мара цӀи йоаккхаш хиннаяц, цхьабакъда доазув кӀезига вешта хьоахадаьд: «КӀайхигара (Къобанхин бассейн) Тийркага кхаччалца до́д» аьнна. Цу хӀаманна тӀагӀолла довкъа доазув Йоккхача Кавказа малхбузехьарчеи юкъерчеи доакъошка мара дац аьнна дӀаэттад. Цунга хьежжа СССР Генштаба  тӀа (1979—1990) Чхараш йолча довкъа гӀай КӀайхигара доладенна Эсега кхаччалца оттадеш хиннад.

XXI бӀаьшера тохкамашка довкъа гӀай белгалдаьккхад малхбузехьа дукхагӀа Ӏочу долаши — Чекупс, Псебепс (Къобанхин бассейн) яхача хишка кхаччалца, малхбоалехьа дуккха гаьнагӀа Ӏочуулаши — Ӏандий ГӀойхига (ГӀойхин бассейн) кхаччалца. Малхбоалехьа Тийрка байссейнагара ӀотӀакхет бовхьаш — ЦӀейлоама, Цхьоройлоама, Юкъералоама, Кхашка лоама, Ӏандий довкъа, Салатау; ГӀойхигахьара малбоалехьахьа ӀотӀатехад имбрински дукъ, Кули-меэр, Шунудаг, Джуфудаг.

## Юкъара хоамаш
Кавказа Керттерча довкъа параллельно улл Чхараш йола дукъ, малхбузехьа из долалу Чекупс, Псебепс хин бассейнашкара. Малхбоалехьа дукъ кхоачалу Ӏандий ГӀойхин бассейне — ГӀойхин аьрда га да из, цох корта болчахьа кхеташ дола. Чхараш йола дукъ улл малхбузехьара гӀинбухен-малхбузехьара малхбоалехьа-зӀилбухен-малхбоалехьа. Чхараш йолча довкъа параллельно дад (10-30 км гаьна):  — Псебепс хин бассейнагара КӀайхин бассейнага кхаччалца; Хьалхашкахьара дукъ — КӀайхин бассейнагара Черека бассейнага кхаччалца; юха а ОагӀонцара дукъ — Черека бассейнагара Ердан бассейнага кхаччалца.

ГӀинбухехьа улла кхо дукъ — Чхараш яри, ДаьгӀенаш яри, Хьунаш яри — Къулбаседа Кавказа рельефа тӀа белгга хьакъедаш да. Царех ша биц, кхыча довкъошта юкъе белгга да бовхьаш лакха цахиларца. Чхараш йола дукъ дикка лохагӀа да Керттера Кавказа довкъал, ДаьгӀенаш йола дукъ Чхараш йолча довкъал лохагӀа да, Хьунаш йола дукъ ДаьгӀенаш йолча довкъал лохагӀа да.:

«…тӀадувларои вӀашкадувшарои сов чӀоагӀа моноклинальни оттам бохабеш, Ӏохьоахадаь довкъаш куэста тайпара рельефа оттама кеп ца лоархӀаш, оттама-тектонически лархӀа еза»

## Керттера экамаш
Чхараш йола дукъ лакхача а лохача а лоамех латташ йола аргӀа я. ГӀинбухехьа йола босенаш  я, зӀилбухехьа яраш нийса Ӏочу йолхаш я. Чхараш йола дукъ юкъ-юкъе ха́даш да, дукхача моттигашка  юкъ а этте лоацига довкъаш долаш доагӀаш моттигаш хул цун. Хиша кхолл пхорагӀа йолха а́тагӀе́наш, довкъаца вӀашканийслуча хьахул кӀоаргга йола чӀожаш. Эггара цӀихеза йола Чхараш йолча довкъа чӀожаш я — Чегема хин (Чегема чӀож), Безенге Черека (Хулама чӀож), Малкхарой Черека (Малкхарой чӀож), Уруха (Уруха чӀож).

Советий хана Чхараш йолча довкъа доазув зӀамагӀа белгалдеш хиннандаь, дӀоахал хӀанзачул дуккха лоацагӀа да оалаш хиннад: «Лоаца географе энциклопеди» (1960—1966) — 330 км, БСЭ кхоалагӀа арахе́цар — 375 км. 2001-ча шера даьча тохкамех, Чхараш йолча довкъа дӀоахал 931 км, юкъера лакхал 1740 метр я, эггара лакхагӀа йола йизза́ лакхаленаш лоархӀ Чегемеи, Черекеи, Урухеи бассейнашка, царгара дӀахо бовхьаш лохлу. Довкъа эггара лакхагӀбола бухь ба Чегемеи Черекеи бассейний хинкерта лоам ба — Къаракъая, цун лакхал 3646,0 м, БСЭ кхоалагӀча арахецара чуи, СССР Генштаба 1984-ча шера мехкасурташ тӀеи кхыйола лакхал я — 3646 м}. Довкъа тӀа хьунаш ягӀа — наджеи, попеи, иштта кхыяраши (дукхагӀа орцаш тӀа). XX бӀаьшу долалуш Ӏаьржача лоамий довкъий орцашкара хьу дикка дӀаяьккха хиннай; Лоацача географе энциклопеде яхачох, лоаман баьх йикъа аренаш я Чхараш йолча довкъа зӀилбухерча босе тӀа, ,  — Йоккхача Кавказа гӀинбухерча мухалений керттера даьгӀенаш я уж.

### Довкъа морфометрии керттера бовхьаши
2001-ча шера арабаьннача «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат» яхача балха тӀа Чхараш йола дукъ дийкъад 24 даькъах хин бассейнашка гӀолла. Иштта тохкамхоша белгалъяьхай керттера морфометрически белгалонаш (доазон йӀоахал, юкъереи тӀехи йола лакхал), цул совгӀа Чхараш йолча довкъа морфологически белгалонаш а. Дистад мехкасурташ тӀагӀолла юсташ йолча циркулца (мехкасурта масштаб 1:200 000 хиннай, тӀаккха чуийнна тохкам беча хана — масштаб 1:50 000). Царел совгӀа айламерча фе тӀарча а суртех пайда ийцаб.

«Йоккхача Кавказа довкъаш …» яхача балха тӀа хьоахадаь ца Ӏеш, бовхьаш хьоахадаьд ЭСБЭ лустамашкахьа (Ӏаьржача лоамий дакъа санна), иштта СССР Генштабеи ФГУП «Госгисцентра» мехкасурташа яхачох лоархӀаме дола бовхьаш аьнна цӀи йоаккхаш а.

}
! rowspan=2 | Довкъа дӀоахал(км)
! colspan=3 | Лакхал (м)
! rowspan=2 | Кхыйола геообъекташ
|-
! юкъера
! colspan=2 | ЛакхагӀдола бовхьаш
|-
| colspan=6 style="text-align:left; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-top: 1px solid #FFFFFF; border-left: 1px solid #FFFFFF" | **З—С—З ↖**
|-
| Чекупс-Псебепс(+ Кудако) ||align="center"| 28 ||align="center"| 240 ||align="center"| 324,6 || цӀи йоаца лоам (ЛоамкӀалара дукъ) ||
|-
| Адагум (+ Абин, Хабль) ||align="center"| 40 ||align="center"| 210 ||align="center"| 413,6 || цӀи йоаца лоам (Кхерашха дукъ) ||
|-
| Хабль-Убинка (+ М. Хабль, Б. Хабль, Иль) ||align="center"| 23 ||align="center"| 590 ||align="center"| 875,1 || Убиньсу Дерби) ||
|-
| Афипс-Шебш(+ Безепс) ||align="center"| 36 ||align="center"| 480 ||align="center"| 612,4 || Забытая ||
|-
| Псекупс ||align="center"| 38 ||align="center"| 520 ||align="center"| 772,6 || Сарай-Гора ||
|-
| Пшиш ||align="center"| 26 ||align="center"| 810 ||align="center"| 1080,7 || Боз-Депе ||
|-
| Пшеха ||align="center"| 30 ||align="center"| 870 ||align="center"| 1328,61158,1 || МатазыкБерзанкорта ||
|-
| КӀайхий ||align="center"| 50 ||align="center"| 1070 ||align="center"| 1235,0 || Герга Чхар ||
|-
| Лаба ||align="center"| 53 ||align="center"| 1180 ||align="center"| 1664,6 || Берзанкорта ||
|-
| Уруп ||align="center"| 30 ||align="center"| 1480 ||align="center"| 1703 || гора б/н ||
|-
| Доккха Зеленчук ||align="center"| 16 ||align="center"| 1520 ||align="center"| 1751 || Больше ||
|-
| ЗӀамига Зеленчук ||align="center"| 19 ||align="center"| 1400 ||align="center"| 1560 || Джунгур ||
|-
| Къобанхий ||align="center"| 65 ||align="center"| 2050 ||align="center"| 2592,32644 || Доккха БермамытЗӀамига Бермамыт ||
|-
| Малка||align="center"| 47 ||align="center"| 2440 ||align="center"| 2955 || Найджидзга ||
|-
| Чегем ||align="center"| 40 ||align="center"| 2780 ||align="center"| 36463300 || Къаракъая (Акъ-къая дукъ)Акъ-къая (Акъ-къая дукъ) ||
|-
| Черек ||align="center"| 23 ||align="center"| 3260 ||align="center"| 3497,5 || Соухауз ||
|-
| Урух ||align="center"| 30 ||align="center"| 3280 ||align="center"| 3529,33453,83420,5 || Ваза-ХохБоровцекКион-Хох ||
|-
|  (+ }, , ) ||align="center"| 18 ||align="center"| 2750 ||align="center"| 3438,7 || Каривхох ||
|-
| rowspan=2 | Тийрк (+ Ӏарамхий) || rowspan=2 |align="center"| 21 || rowspan=2 |align="center"| 2210 ||align="center"| 3003 || Маьтлоам || **' хьаст
|-
| rowspan=2 |align="center"| 3171,7 || rowspan=2 | [[Гайкомд|КхаькӀоамтӀе]]| || rowspan=2 |  хьаст
|-
| rowspan=2 | [[Шолж]] (+ [[Эс]]) || rowspan=2 |align="center"| 67 || rowspan=2 |align="center"| 2350
|-
| || Гора Гора ||
|-
|  ||align="center"| 81 ||align="center"| 2400 ||align="center"| 2855 || ДӀай-Лам ||
|-
| Акхсай ||align="center"| 17 ||align="center"| 2310 ||align="center"| 2726 || Цоболго ||
|-
| Акхташ ||align="center"| 28 ||align="center"| 2390 ||align="center"| 2745 || Суябимеэр ||
|-
| [[Ӏандий ГӀойсу]] ||align="center"| 105 ||align="center"| 2040 || ||  ||
|-
| colspan="6" style="text-align:left; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF; border-left: 1px solid #FFFFFF" | **↘ В—Ю—В'''
|}
* Бодула
* Ламутакъая 3176 м
* Иткъаябаши 3197 м
* Ликоран 3030 м
* Кала (Къала)
* Метеген 3154 м
* Мулучу 3005 м
* Хазнибаши 3103 м
* Домбайлыбаши 2993 м
* Араухох 2680 м

## Геологически оттам
Кхо дукъ — Чхараш яри, ДаьгӀенаш яри, Хьунаш яри — хьахиннад лоаман породаш чухарцарца, ха мел йода царех чӀоагӀа чӀор хьахиннай. Куэстий мугӀаршта юкъе чукхитта моттигаш я, цига лохагӀа улл кӀаьда чӀор. Чхараш йола дукъ ше латт сома уллача кӀирах — из я Лохерча  Лакхерча ме́ла муреи заман . Чхараш йолча довкъа Ердани КӀайхини юкъера дакъа хьахиннад Лакхерча  заман дижачох: кӀирах, доломитах, мергелах. Юра мур чӀоагӀа дика бӀаргӀагуш я Чхараш долча довкъа тӀа, къаьстта ГӀа́зал чӀоже: титон, киммеридж, оксфорд яхача кхоачамах лагӀаш да цига, уж латташ да органогенни пелитоморфически кӀирахи долмитахи.

## Белгалдаккхар

### Доашхамаш

### Бовхамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоаман бовхьаш