open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ГӀулойхий

**ГӀулойхий** () — Эрсече дода хий, ГӀалгӀай Мехка гӀолла Ӏододаш да. Эса аьтта га да. Хий 24 км дӀаьха Ӏодода, хий гулдеча бассейна майда 161 км² я.

ГӀулойхий Ӏододача чӀоже юкъерча-бӀаьшерий заманга ехкаш йола ВӀовнашке латт.

## Географи
ГӀулойхий лоам ЖӀайраха шахьарера Ӏодолалуш да ( яхача лоаман босе тӀара) Нохчийченцара гӀай долча. Малхбузехьа Ӏодода из лоаман чӀоже саг цавахача гӀолла. ЧӀоже дийхк, миинг, дак, къоахк, нарк, цӀарз, тоачув ягӀа. Хьу тӀаягӀар дукхагӀа хин аьрда берд ба. Хий дода сухал 2,2 м/с я. Даьрже Эса 103-ча километре я Эса аьтта бердаца  яхача лоаман кӀала форда тӀехера лакхал 1112 метр йолча.

## Хин реестра хоам
Эрсечен паччахьалкхен хин реестро хьаяхачох, Малхбузехьарча Къаспий бассейний округага дехкаш да ГӀулойхий, цун хибоахама дакъа Шолж да хин кертагара Шолжа-ГӀалий тӀа кхаччалца. Хин *додача хин бассейн* — Тийркеи Идалеи шинхинъюкъера Къаспий форда бассейна долха хиш да.

Паччахьалкхен хин реестра чура объект код 07020001112108200005505 я.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:Шолжа бассейн
ОагӀат:ГӀалгӀайчен долха хиш
Джол

**Джол** *(да)* () — Эрсече дода хий. Таханарча дийнахьа Нохчийчен доазон тӀа додалга лоархӀ, амма тархьарца ГӀалгӀай Мехка лоархӀаш хиннад. 

Мордлоам оалача дукъ тӀа болча  яхача лоаман босе тӀара Ӏодола а делийя, 14 км дӀаьха гӀинбухен-малхбоалехьа Ӏодода попаши пхаьнаши ягӀача хьунагӀа гӀолла. Хин даьрже Фартан 40-ча километре я, цун аьтта бердаца, форда тӀехера лакхал 508,5 метр а йолаш. Хий гулдеча бассейна майда 54,5 км² я.

## Хин реестра хоам
Эрсечен паччахьалкхен хин реестро хьаяхачох, Малхбузехьарча Къаспий бассейний округага дехкаш да Джол, цун хибоахама дакъа Шолж да хин кертагара Шолжа-ГӀалий тӀа кхаччалца. Хин *додача хин бассейн* — Тийркеи Идалеи шинхинъюкъера Къаспий форда бассейна долха хиш да.

Паччахьалкхен хин реестра чура объект код 07020001112108200005567 я.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Шолжа бассейн
ОагӀат:ГӀалгӀайчен долха хиш
ОагӀат:Нохчийчен долха хиш
Хаматхананаькъан

**Хаматха́нанаькъа́н** () — жӀайрахой тайпан бола никъ. Хаматхананаькъан хьабаьннаб Кистий чӀоже ЖӀайрахой чӀож чуйо́дача уллача ЖӀайрахара. Цул совгӀа хаматхананаькъан баьха́ча моттигех я Пхьамат а, таханарча ХӀирийчен доазон тӀа нийслуш дола Бий-Кови Темин-Кови. Вошал да чуранаькъанца.
 
## Тархьар
 
### Овла
Хаматхананаькъан ба цкъарчоа шахьар а хиннача, таханарча дийнахьа тайпа а долча жӀайрахоех. Цу тайпан чухьанахьа а болаш царна кхоачарагӀа болаш уж вошал долаш ба чуранаькъанца.
 
Хаматхананаькъан, чуранаькъан мо, шоаш хьабаьннилга лоархӀ ЖӀарахьмат яхача къонахчох. Иштта Чури цун воша Хаматхани баьхача Дишнера йиший воӀ хиннав яхаш вувц ДжӀайрахолг яхаш. Хьаяхачох, ше ваха ховргволаш сатийна мух боаца моттиг лехаш хиннав из, ший наьн-вежарий болча кхаьчача из моттиг кор а яь цига хайнав из ва́ха. ДжӀайрахолгах боагӀилга лоархӀ боранаькъани, Ӏоахаранаькъани, лаьнанаькъани. Иштта кхыдола оаламаш а да цар шоай овланца хоттаденна (хьажа ЖӀайрах §цӀи, йиллар).
 
### ДӀахьаховшар
Хаматхананаькъан ЖӀайрахера дӀахьахайшаб тайп-тайпарча пхьанашка. Уж баьхаб ЖӀайрахах гаьна доацаш уллача Пхьамате.
 
Хаматхананаькъан баьхаб иштта Тийрка аьтта берда тӀа, Балте́н (Балте́рча пошта станцена) духьала илла́ча Бий-Коа, амма 1865-ча шера хиннача хьалах из пхьа йита а йита́ Пхьамата хьалбаьхка Ӏохайшаб уж — цу шера Пхьамате баьха́ча 17 дезала́ юкъе 16 дезал хӀетта́ Ӏохайша́ хаматхананаькъан хиннаб цига.
 
Хаматхананаькъанах хьабаьнна болаш ба Берса́-Пхье и КиржатӀеи ба́хаш бола хӀирий.
 
Хаматхананаькъан шоаш хьадувцачох, уж да́къа лоацаш хиннаб XVIII-гӀа бӀаьшу чакхдоаллаш XIX бӀаьшу долалуш Тагауре Дударов Ахьмад хьалха а латташ хиннача Россе импере Ӏаьдала́ духьала баьча алдарий гӀовттаме.

## Белгалдаккхар
  | тираж               = 1000
  | ref                 = Дударов
}}
* 
* 
ОагӀат:Хаматхананаькъан
МӀа доаккха моттиг

**МӀа доаккха моттиг** () — лаьттан кӀаларча е тӀехьанахьарча хьисапагӀа пайда бола оахкалаш (дукхагӀча даькъе мӀа) хьалйоаха лоаман промышленни предприятии.
 
## Белгалдаккхар

 
## Литература
* 
 

ОагӀат:МӀа доаха моттигаш
Бий-Ков

**Бий-Ков** () — Тийрка аьрда берда тӀа Балте́на духьала илла́ пхьа. Бий-Коа хаматхананаькъан баьхаб. Бий-Коарча хаматхананаькъан да́къа лаьцад Дударов Ахьмада 1804-ча шера Россе импере Ӏаьдала́ духьала баьча гӀовттаме.
 
## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала йола Бий-Ков яха цӀи йоагӀа *бий* () яхача дешах, «арасетта́ пхьа» е «хьалхала́тта пхьа» аьнна маӀан хул цун. Эрсий меттала пхьа *аул Хаматханова* яхаш йовзаш хиннай.
 
## Тархьар
Бий-Ков хаматхананаькъан пхьа я. Из иллад Тийрка аьтта берда тӀа, Балте́н (Балте́рча пошта станцена) духьала, амма 1865-ча шера хиннача хьалах цига вахаш сах хиннавац. Бий-Коана йисте гӀолла бодаш хинна ГӀалгӀай никъ цу хана вордашта пайдана а болаш 65-85 метр йӀаьха чхарашка дӀачубаккхарах уйче мо а йолаш хиннаб, чӀоагӀа йоачан йолча хана дӀалачкъа пайдана. Бий-Коара нах цу хана Пхьамат хьалбаьхка Ӏохайшаб, 1865-ча шера Пхьамате баьха́ча 17 дезала́ юкъе 16 дезал хӀетта́ Ӏохайша́ хаматхананаькъан хиннав Бий-Коара хьалбаьхка.
 
## Бахархой
Бий-Коа таханарча дийнахь ва́хаш цхьа саг вац.
 
## Исбахьаленгахь
Бий-Ков гуш да цӀихеза эрсий оазархо хиннача Лермонтов Михаила дилла́ча «Дарьяльское ущелье возле станции Балта» яхача сурта тӀа. Из цо дилла́ хила мегаш да 1837-ча шера ше духхьашха Кавказе Ӏо а вахийта́ Тийрка чӀоже кхаьчача хана. Цун сурта тӀа хьатӀаяьха Маьтлоаман малхбузехьара да́къе́и Бий-Коа тӀара гӀалаши я гуш.
 
## Белгалдаккхар

 
## Литература
* 
* 
* 

 
ОагӀат:Бурон пхьен округа нах баха моттигаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Тийркал дехьара шахьар

**Тийркал дехьара шахьар** (, ) — Бурон пхьен чура йиъ шахьарех цаӀ.
 
## ЦӀи
*Тийркал дехьара шахьар* () яха цӀи йоагӀаш я из шахьар Тийрк аьрда берда тӀа уллаш хиларах.
 
## Географи
Шахьар улл Бурон къулбехьен-малхбузехьарча даькъе. Тийркал дехьарча шахьара кара да иштта Тийрка йисте Гуржехьецарча гӀайнага кхаччалца дола лаьтташ, 5 юрта хьисапе моттиг я цу лаьтташка:

 
Тийркал дехьарча шахьара гонахьа го баьккха хьу латт Тийрка тӀара хьалволавелча. Шахьара юкъе гӀолла ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) никъ ба бо́даш Буро тӀара Эрсечен-Гуржехьен гӀайнага кхаччалца.
 
## Бахархой

 
Шахьаре вахаш  саг ва ( шу), юрташ ца лаьрхӀача. 5 юрта вахаш 1424 саг ва ( шу).
 
## Тархьар
Йилла́ча хана денз 1962-ча шерага кхаччалца Буро бӀарчча а йолаш екъа ца луш хиннай, цхьабакъда 1962-ча шера кӀимарса бетта 10-ча дийнахьа Буро тӀа 2 шахьар хьакхеллай: Ленинеи Промышленнии, тӀаккха 1977-ча шера кхоалагӀа Советий шахьар Ӏокъоастаяьй, из 1990-ча шерашка Тийркал дехьарчоаи () ГӀинбухен-Малхбоалехьарчоаи () йийкъа́й.
 
## Ӏалами инфраструктуреи
Шахьаре дукха баьццара моттигаш я, царех я То́лама парки, Хетагуров Костай цӀерагӀа йола Товшхалеи салоӀамеи юккъера парки.
 
Тийркал дехьарча шахьаре дегӀайоалаяь инфраструктура я. Дукха тикаши, кафеши, ресторанаши, сакъерда юкъарченаши я шахьаре.
Эшаш мел йола юкъара моттигаш Ӏалашъяь а я: ишколаш, берий бешамаш, дарбан учрежденеш, спорта комплексаш. Иштта йоккха таьрга юкъарченаш а я йоахкаш: ЦУМ, Мегаполис

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Бурон шахьараш