open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ШицӀогдаргаш

**ШицӀогдаргаш** (, ) — дулхах яжа садоалла хӀамаш я. Шаролгаш (эрс. многоножки) яхача тӀехклассá юкъейоагӀ уж. ШицӀогдаргаш дохьаж детташ я.

## ТӀатовжамаш
Кептар

**Кептар** (,  — куц, сибат) — массехк маӀан дола термин я.

* Геометре **[[Кептар (геометри)|кептар]]** — массайолча оагӀорахьара доазув теха а дола тӀаьпал тӀа дадача тӀадамий дукхал да.
* **[[Форма предмета|Фигура]]** — внешнее очертание, вид, форма предмета:
** Фигура в фортепиано — сложной формы горизонтальный рычаг фортепианной механики с насаженным на ось толкателем-шпилером, передающий движение от клавиши к молоточку.
** Фигура — скульптурное, живописное или графическое изображение человека или животного; также — положение, позиция человеческого тела: 
*** Фигура в танце — положение, позиция, принимаемая кем-либо при исполнении чего-нибудь в движении; часть танца; в бальном танце и балете — сочетание нескольких танцевальных шагов (па), связанных между собой и расположенных на известное количество тактов музыки.
*** Фигура в фехтовании — положение, позиция, принимаемая кем-либо при исполнении чего-нибудь в движении.
*** Фигура в катании на коньках — положение, позиция, принимаемая кем-либо при исполнении чего-либо в движении.
* **[[Фигура (психология)|Фигура]]** в гештальтпсихологии — объект, выделяемый в процессе восприятия на фоне (заднем плане).
* **Фигура** в риторике и стилистике (риторическая фигура, фигура речи, стилистическая фигура) — словесный оборот, речевой оборот, стилистический приём, придающий речи особую выразительность.
* **[[Фигура (музыка)|Фигура]]** в музыке — музыкальная фраза, выражающая идею музыкального произведения, периодически повторяющаяся; ритмическое украшение ряда нот голоса вспомогательными нотами (вариация); группа из нескольких нот одного голоса (мотив) с ритмическим содержанием в один или два такта.
* **[[Фигура, Катаржина]]** — польская актриса.
* **Фигура** — герой произведений Аркадия Гайдара «Тимур и его команда» и «Клятва Тимура».
* **[[Персонажи книг о Незнайке#Обычные горожане|Фигура]]** — персонаж книги «Незнайка в Солнечном городе», шахматист-гроссмейстер.
**Фигура** — термин в играх: 
* Фигура в игре в городки — композиция из 5 городков.
* **Фигура** — игровой элемент в играх шахматного типа:
** Фигура в шахматах — общее название короля, ферзя, слона, коня и ладьи, именуемых так в отличие от пешек.
** Фигура в сёги — общее название короля, ладьи, слона, золота, серебра, коня и стрелки, именуемых так в отличие от пешек.
* Фигура в игральных картах — название старших карт (туза, короля, дамы, валета).
Кептар (геометри)

**Кептар** *(я)* (, ) — массайолча оагӀорахьара доазув теха а дола шаьрала тӀа дадача тӀадамий дукхал.

Цхьабакъда геометре кептарашта юкъеяхьай иштта кхыйола объекташ а, масала: са, зӀы, тӀадам.

## Масалаш
* Нийса биъсабарг
* Гоамаярг
* Гом
* Дукхасабарг
* ТӀадам
* Са
Коммерце йоаца организаци

**Коммерце йоаца организаци** *(Некомме́рческая организа́ция (НКО))* — ахчацара пайда бар керттера хьашт а доаца организаци я; баь болаш бола ахчацара пайда доакъашхошта юкъе дӀа-хьа а телац цо.

## ТӀатовжамш
Сан-Франциско

**Сан-Франци́ско** (  е , багах бувцача меттала: *Frisco*) — Хеттача Америкерча Штаташка Калифорни яхача штатера пхьа, иштта гом. Цунах цӀи тиллай католицизме супа лоархӀаш волча (хӀиспаний меттала *San*) Франциск Ассизскечун цӀерагӀа. Сан-Франциско вахаш 2017 шера  884 363 саг хиннав. Бахархой дукхалах Сан-Франци́ско йиълагӀа пхьа я Калифорне, шийтталагӀа — ерригача Хетта Штаташка.

## ТӀатовжамаш
Йовлой Шахьбота Сулумбик

**Йовлой Шахьбота Сулумбик** () — бусулба дийша саг.

## Вахар

### Берал
Ваьв 1937 шера Мяцхали 24 дийнахьа Буро тӀа. Суламбика да́ — Йовлой Шовхьала Шахьбот молла хиннав, Буро тӀарча бусулба наьха тхьамада а хиннав. Цо ший воӀ Суламбик бусулба дин чухьа кхеваьв. Суламбика даь-даь-да — Йовлой Мовсар-Хьажа, (1841—1919 шш.) хьехам ийца хиннав цӀихеза волча шейх Кунта-Хьажийгара. Макка хьажол де ваха хиннав XIX бӀаьшера шоллагӀча даькъе. БӀорахой тӀема доакъашхо хиннав, иштта 78 шу даьнна волча хана кхелхав Эккаж-Юрта моастагӀий юхатохаш.

1944 шера Саькура 23 дийнахьа мехках даьккхача дерригача гӀалгӀай къамаца 6 шу даьнна Суламбик а ГӀазакхстане Ӏовигав. Берали ондарг волаш хинна хаи Суламбика Карагандински областа Балха́ш яхача пхье дӀадихьад. Цига юкъера дешар тӀехдика чакхдаьккхад, амма дошо майдилг еннаяц Суламбика́, Ӏодахийтача къамах из воландаь.

### Дешар
ГӀазакхстанера 1959 шера цӀакхаьчача Сулумбик деша эттав Буро тӀарча Лоаман-металлурге институте. 1965 шера цу чу тӀехдика а де́шаш чакхдаьккхад цо дешар «Электромеханика» яхача факультете. ТӀехьагӀа 1983 шера 46 шу даьннача хана из деша эттав Ленинградерча паччахьалкхен хьехархой институте малхбоален факультете «Ӏарбий мотти литературеи» яхача специальностах. Толамца цига дешар чакх а даьккха Йовлой Суламбик ший дешар дӀахо дӀадихьад цӀихеза гӀалгӀай бусулба дийша саг хиннача Оздой Мухьмад волча. Цига ийцад цо бусулба Ӏилмеи дешари.

### Къахьегама никъ
Суламбик болх бе волавеннав 1961 шера Ӏаьлий-Юртарча юкъерча ишколе хьехархо а волаш, из болх баьб цо 1963 шу кхаччалца. 1962 шера денз 1972 шу кхаччалца болх баьб Наьсаре «Ӏоахаранаькъан ГӀапура цӀерагӀа йолча Электроинструмент» яхача заводе. Дукха ца говш цкъарчоа отдела хьаким хиннав цох, тӀаккха завода керттера энергетик а волаш оттаваьв. Укхаза Йовлой Суламбика ше вӀашагӀъеллай керда станок, из бахьан долаш 1967 шера СССР министрий совета чу йолча Кхолламийи керда хьаделлача хӀамайи гӀулакхех йолча комитето цунна деннад автора бокъонах дола тешал. 1972 шера денз болх баьб «Чечингавтодора» Наькъа урхале, 1989 шера денз 1994 шу кхаччалца — Наьсарерча Бусулба институте проректор хиннав.

## Валар
Сулумбик-молла веннав Ӏаьлий-Юрта 2008 шера Саькура 14 дийнахьа.

## Белгалдаьккхар

## ТӀатовжамаш
*  
* 

ОагӀат:Йовлой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен дин нах
Муфти

**Му́фти** (,  — *muftī*, хьадаьннад *афта* яхача дешах, маӀан — «хетар дӀаала») — бусулба наха юкъера лакхехьара дин болхло.

## ТӀатовжамаш
1990-гӀа шераш

**1990-гӀа шераш** (эзареи ийс бӀаьи дезткъа иттлагӀа шераш; **дезткъа иттлагӀа шераш**) — иттшу да, шийна шераш чу а лоацаш 1990-гӀча шерара денз 1999-гӀа шу кхаччалца .
## Алараш

## Хьажа иштта

## Белгалдаьккхар
1994 шу

Ер шу ООН-о кхайкадаьд **[[Международные годы ООН|Дунен халкъашта юкъера]] дезалеи, спортеи аьланпхьа идеалийи шу** аьнна.

## ТӀатовжамаш
ФаччагӀа

**ФаччагӀа** *(я)* *()* — кӀомалахи гетахи кӀенжаш хьадоахаш совбаьнна лоацеи гӀожеи бола хьоаса.

1978 шера денз СССР-а доазона тӀа фаччагӀа дӀа-хьа йоаржаеш я номер 12925-77 йолча ГОСТах.

## Белгадаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* КӀомала энциклопеди (ФАЧЧАГӀА) 
* ГОСТ 12285-77 Гета

ОагӀат:КӀомалах яь хӀамаши, полуфабрикаташи, напагӀеи
Цхьаншерара баьцовгӀаш

__NOTOC__

**Цхьаншерара баьцовгӀаш** е *Цхьан шера яха баьцовгӀаш* ( е *одноле́тник*) — еррига онтогенез: кхачари, зиза тохари далари цхьан вегетационни мурах хулаш йола баьцовгӀа.

Цхьан шера яхача баьцовгӀий масалаш  — гергакхе, бесара кабуц, нарсий аьрхӀ.

Ботаникай литературе цхьан шера яха баьцовгӀаш белгалъю Маьлха хьаракаца.

## Кхы а
* Шиншерара баьцовгӀаш
* Дукхача шерашка яха баьцовгӀаш

## Белагалдаккхар

## Литература
* 
* Peter Sitte, Elmar Weiler, Joachim W. Kadereit, Andreas Bresinsky, Christian Körner: Lehrbuch der Botanik für Hochschulen. Begründet von Eduard Strasburger. 35. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2002, ISBN 3-8274-1010-X.

## ТӀатовжамаш
* Bilder einjähriger Pflanzen aus dem Bildarchiv der Universität Basel
* http://www.illinoiswildflowers.info/files/line_drawings.htm
Ваьр (биологи)

**Ваьр** (, , дукх. т. *genera*) — биологен систематике классификацен керттера йолча рангех цаӀ.

Цу рангий иерархе чу ваьр дезалали трибали лохагӀа латт, амма кепал лакхагӀа латт.

Масала,  яха кӀормаций ваьр —  дезала юкъедоагӀача ваьрех цаӀ да. ТӀаккха,  декъалу дуккхача кепех — масала, .

## Хьажа иштта
*Биноминальни номенклатура
* Таксоний цӀерашка лелаю обозначенеш
* Ваьраи кепаи юкъера рангаш
* Наьха цӀераш енна баьцовгӀий ваьраш

## Литература
* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 16, 17, 25.
* Марков А. В.. Возвращение Чёрной Королевы, или закон роста средней продолжительности существования родов в процессе эволюции // Журнал общей биологии, 2000, 61/4: 357—370.
* 

## ТӀатовжамаш
* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000, Vienna Code, 2006Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000)Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)Проверено 18 августа 2008 г.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002)Проверено 18 августа 2008 г.
КӀомала

**КӀомала** (, ) — ши дакъа долча баьцовгӀай дезал. Хьармакхазизай яхача биолеге аргӀанна юкъеболх.

Цар дукхагӀа баьржа а бовзаш а бола викалаш ба: , .

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Ши дакъа дола

**Ши дакъа дола** (Двудо́льные; къаьнара эршаш: *двусемядольные, двусемянодольные*); ), е **Магнолиопси́ды** (), — зиза хулача баьцовгӀай класс я. Цар генара зӀаммига хӀамилг цхьатара ши дакъа дола гидакъа долаш я.

## ТӀатовжмаш
Полиморфизм (биологи)

**Полиморфи́зм** биологе чу ( — *дукхача куце*) — цхьайола организмаш чурча лоаттамах е тӀерача куцах шоай яхача юкъа башхаювлаш хилар.

## ТӀатовжмаш
* 
*
КӀомал

**КӀомал** (, ) — цхьаншерарча баьцовгӀай ваьр я  яхача дезала чура. Цо шийна чулоац цхьа полиморфни кеп — . ХьалхагӀа из массехк кепах екъалуш хиннай:
*  *(Конопля индийская)*
* 
*  *(Конопля сорная)*

Ингалсий метта «каннабис» () аьнна оал лорий белха лелаеш йолча психотропни каннабисах, хӀаьта «кӀомал» () аьнна оал — юртбоахама культурах.

ООН-а 1961 шера тӀаийцача Синтарех йола Конвенце чу синтар доаллача баьцовгӀашта юкъебаьккхаб кӀомал. Иштта цу Конвенце доакъашхой болча паччахьалкхенаш декхарийла я кӀомал дӀабери кхебари тохкаш а зем беш а хила

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжмаш
Хьармакхазиза

**Хьармакхазизай** (, ) — ши дакъа долча баьцовгӀай аргӀа я. Из латт ийс дезалах.

## ТӀатовжамаш
Кондар

**КОНДАР** (, *чабре́ц* // *чебре́ц*; ) — лоха йолаш, хоза хьадж а йоагӀаш кӀотаргаш я. Кондар —  яхача баьцовгӀий дезалах ваьр лоархӀаз я.
Цица (ваьр)

**Цица** *(я)* (, ) — дукхача шерашка яхача е шин шера яхача баьцовгӀий ваьр я  яхача дезала чура. Царех дукхагӀа яьржа кеп я .
 
 

## Классификаци

### Таксономи

## ТӀатовжамаш
Мартазанаькъан Мухьмада Арсамак

**Ма́ртазанаькъан Мухьмада А́рсамак** () — ГӀалгӀай паччахьалкхен университета ректор;
филологе Ӏилмай доктор, профессор (2003). Россе Федерацен Лакхахьарчеи профессиональнии дешара лоархӀаме болхло ва.

## Биографи
Ваьв Дошлакъий-Юрта АьрхӀий 8 дийнахьа 1960 шера.

1982 шера Нохч-ГӀалгӀай университета филологен факультет яьккхача гӀоне 1986 шерага кхаччалца Ленинграде стажорал даьд (шин шера эскаре ваха́ юкъ яьккхарца). 1992 шера кандидата дессертаци лора а яь, Шолжа-ГӀала тӀа хьехархо волаш болх бергболаш юхавахав.
ГӀалгӀай паччахьалкхен университет йиллача хана денз цига болх беш хьавоагӀа. Кафедра кулгалхо а, декан а, проректор а хиннав. 2001 шера денз ГӀалгӀай паччахьалкхен университета ректор ва.

## Къахьегам
* «ГӀалгӀай поэзе антологи. ХХ бӀаьшу» яхачунни *(Антология ингушской поэзии. ХХ век)* (2006)
* «Даькъастен къамай литературан антологи. 1 Том» *(«Антологии литературы народов Северного Кавказа. Том 1»)* (2003) яхачунни ралс кийча а яь арахийцай.

Монографеш:
* «Идеология и художественный мир деревенской прозы» (2006)
* «Борис Можаев. Эволюция творчества» (2006).

## СовгӀаташ
* «КарагӀдаьннарех» йола орден (2004)
* ГӀалгӀай Мехка дукха дика хӀамаш карагӀдийна Ӏилман болхло
* ГӀалгӀай Мехка сийлен грамота

## ТӀатовжамаш
* *С. Султанов.* День недели в нашей истории  // «Сердало». № 149 (12085), шинара, АьрхӀий 9, 2018 шу.
Хишк

**Хишк** (,  е *поре́шня*; ) — дулхах дажача дакхадийнатий кеп я Соалора яхача дезала чура. Хишкаш шоай ах вахар хи чу леладеш я.

## ТӀатовжамаш
Халмарзанаькъан Мухьмада Хьасан

**Халмарзанаькъан Мухьаммада Хьасан** (*Хасан Магометович Халмурзаев*) — гӀалгӀай дзюдоист, аьланпхьа чемпион 2016 шера 81 кг кхаччалца йолча оагӀатах.

Толамхо ва: Европай 2016, кагийча на́х́а юкъе Европай 2011, Россе 2014, ахкарча Универсиадай 2015. Сингапуре 2010 шера хиннача кагийча наьха Аьланпхье ловзарашка моттиг яьккхай. Дукха дика хӀама карагӀдийна Россе спорта пхьар. Шолваь воша Халмарзанаькъан Хьусайн ва.

ГӀалгӀай Мехка Чурча гӀулакхий министерствон ППС батальоне бӀул деш ва. Полице сержант ва.

## Яхьараташ
* Орден Дружбы (25 августа 2016 года) — *за высокие спортивные достижения на Играх XXXI Олимпиады 2016 года в городе Рио-де-Жанейро (Бразилия), проявленные волю к победе и целеутремленность*.
* Медаль «За доблесть в службе» (МВД)

## ТӀатовжамаш
1913 шу

## Баьб
*Хьажа иштта: [[:ОагӀат:Баьб в 1913 шера]]*

* *бутти дии ховш дац* — Ужахьанаькъан Гаке Мухьмад, гӀалгӀай хьехархо, 1927 шера «Ghalgh-ghazæqi lughæt» яздаьр.
ЖӀале куце

**ЖӀале куце** ( е , е *собакоподобные*; ) — оакхарий (Carnivora) тоабан плацентарни дакхадийнатий шин кӀалтоабах цхьа кӀалтоаба я.

Цу жӀале куце кӀалтоаба юкъе белгалбу 9 дезал:
* Псовые (Canidae) — собаки, волки, лисицы и др.
* Медвежьи (Ursidae) — медведи и большая панда
* Ушастые тюлени (Otariidae) — морские котики и морские львы
* Моржовые (Odobenidae) — морж
* Настоящие тюлени (Phocidae) — тюлени
* Скунсовые (Mephitidae) — скунсы
* Пандовые (Ailuridae) — малая панда
* Енотовые (Procyonidae) — еноты, олинго, кинкажу и др.
* Куньи (Mustelidae) — ласки, хорьки, барсуки, выдры и др.

## ТӀатовжамаш
Россе Ӏилмай академен эрсий метта институт

**[[Российская академия наук|Россе Ӏилмай академен]] Виноградов В. В. цӀерах йола эрсий метта институ́т** — РӀА (РАН) тархьаран-филологен ралсá юкъе йода Ӏилман-тохкаман организаци. Кхеллай 1944-ча шера, гӀорваьннача Виноградов Владимира Виктора цӀи 1995-ча шера тиллай.

## Белгалдаккхар
Арапхананаькъан Марем

**Арапхананаькъан Марем** () — Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 2003 шера Этинга 3 дийнахьа (кхелхачул тӀехьагӀа). ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара берий беша хьехархо хиннай. Къаман гӀалгӀа я.

## Биографи
Яьй 1963 шера Бекарга 20 дийнахьа Оалкама. 1981 шера ше яьхача йоалла школа яьккхай. 1996 шера денз болх беш хиннай Галашкарча берий беша. 
## 2002-ча шера хиннар
2002-ча шера сентябрь бутт болалуш Гуржишкахьара ара а баьнна Галашка кхаьча хиннай нохчий тӀемахой тоаба. Бийсан юрта гӀолла дӀай-хьай баха къоал де болабеннаб гӀаьрахой. Царех цхьа тоаба Арапхананаькъан коа чуийккха хиннай. Коа айннача гӀар-татах цӀен-нана хьаара а яьнна тӀемахошка дов деш царга дӀаарадовла яха йолаеннай. ЦӀогӀа хьийкхад цо лоалахошта дӀахозаргдолаш, тӀемахоша лочкъъе аьнна хьаийца хӀамаш хьаяха а гӀерташ.

Сесага цӀогӀарч хеза мáр араваьнна хиннав. Кхалсаго баге ӀотӀакъовларгйолаш къонахá герз тӀахьекха хиннад гӀаьрахоша. Марем  лораве дагахьа ший мара  духьала Ӏоэттай, цига автомат ялийтай тӀемахочо. 

Арапхананаькъан Марема даь гӀулакх бахьан долаш тӀемахой тоаба лáцéи соцаéи аьттув баьннаб. Цар цкъа топ ца йоалийташ сатийна уллаш йола юрт хьаяьккха лаьрхӀа хинна уйла йохаяь хиннай.  Ший вахарах хадаш юртарча нáxá кхерам тӀабоагӀалга дӀахайтад цо. Арапхананаькъан Марема цӀий Ӏоухаш ший мараи бераштеи хьалхашка еннай. 

ГӀалгӀай мехкдаь Заьзганаькъан Мурата амарца денал дола кхалсаг Россе Федерацен Турпал яха звани еннай.

Указом Президента Российской Федерации N 598 от 3 июня 2003 года за мужество и героизм, проявленные при исполнении гражданского долга, Арапхановой Марем Ахметовне присвоено звание Героя Российской Федерации (посмертно).

## Дагалоацам
Арапхананаькъан Марем цӀерагӀа я Магасера берий  беш.

## Белгалдаккхар

*
Хишкаш

**Тоатола хишкаш** (; ) — оакхарий ваьр я Соалора (*Mustelidae*) яхача дезала чура. Кхаь кепах латт.

## ТӀатовжамаш
Соалора

**Соалора** (, ; ) — дакхадийнатий дезал ба оакхарий тоаба чура. Царех лоархӀаш я соалораш, норкаш, хишкаш, борцакхаш, чкъойгаш, иштта кхыяраш.

## ТӀатовжамаш
Холст

**Холст** *(я)* — перпендикулярно (цхьа тай хӀара шоллагӀчунна дӀатӀадоаллаш) тӀахьайза аьхинг дола кӀомала е гета кӀада.

## ТӀатовжамаш

* 

ОагӀат:Сурт диллара исбахьале
Даьтта басарца сурт диллар

**Даьтта басарца сурт диллар** () — генарий даьтта теха басараш леладеш йола сурт диллара техника я.

## Ссылки
* *The Artist's Handbook of Materials and Techniques*, comprehensive reference book by Ralph Mayer (1940)
Третьякова галерея

**Паччахьалкхен Третьяко́ва галере́я** () — москоара исбахьален музей я, 1856 шера Павел Третьяков яхача таьргхочо хьайийла.

## ТӀатовжамаш
* Официальный сайт Государственной Третьяковской галереи
* Виртуальный тур по Государственной Третьяковской галерее
Инвентарни номер

**Инвентарни номер** — хӀара инвентарни объекта лу номер я аналитически дагар дергдолаши организацен чура долча керттера буламаш леладара́ тӀехьа зем бергболаши. Инвентарни номер объекта́ тӀехьа дӀачӀоагӀъю из лела мел еча хана.

## Хьажа иштта
* Инвентаризаци

## ТӀатовжамаш

## Литература
* 
*
Ков:Ӏилма/Введение

**Ӏилма** *(наука)* — долаш долчох ха́р хьаӀоадара а цунна лостам бара а духьа на́ха хьадеш долчун цхьа да́къа.
Ков:Ӏилма/Предметни областеш

**[[Ӏилма|Фуд из Ӏилма?]] • [[Лестница наук|Ӏилмай лоами]] • [[Список академических дисциплин|Академе дисциплинаш]] • [[:Category:Ӏилман низамаш|Ӏилман низамий листам]] • [[:Category:Физика низамаши уравненеши|Физика низамий листам]]**




**[[Формальные науки|Формальни Ӏилмаш]]:**
* логика
* алгебра
* геометри
* математика
* информатика
* соцамаш дарах йола теори
* статистика



**[[Общественные науки|Юкъарлен Ӏилмаш]]:** 
* антропологи
* тархьар
* краеведени
* социологи
* бокъо
* политологи
* культурологи
* экономика
**[[Гуманитарные науки|Гуманитарни Ӏилмаш]]:** 
* лингвистика
* психологи
* литература лелаяр
* исбахьале лелаяр
* педагогика
* этика
* эстетика
* хоамбоаржабар
* филологи





**[[Естественные науки|Ӏалама (эмпирически) Ӏилмаш]]:** 
* адамӀилма
* айламӀилма
* биологи
* ветеринари
* географи
* Ӏаламдовзар
* геологи
* лорал
* метеорологи
* оакафордӀилма
* физика
* хими



**[[Технические науки|Техника Ӏилмаш]]**:
* архитектура
* биотехнологи
* информатика
* кибернетика
* кемашдоттар
* космонавтика
* материаловедение
* механика
* системотехника
* тӀоговзал
* химе технологи
* электротехника
* энергетика
Ков:Ислам/Хержа статья

**ХьажцӀа́** *(да)* е **КаӀбат** *(я)* (, ) — куба хьисапе хьалдетта дола бусулба зерат. Из латт Маккарча Хьарме. ХьажцӀа керттера йолча моттигех я хьажол деча хана нах гуллуш. ХьажцӀенах иштта оалаш да *«аль-Байт аль-Хьарам»*, Ӏарбий меттала цун маӀан да *«супа цӀа»*. ХьажцӀенна гонахьа го баккхарца хьажоша а, вешта зерат де баьхкача наха а тӀавоаф ду.

(''дӀахо…'')
Брокгаузеи Ефронеи энциклопеде дошлорг

«**Брокгаузеи Ефронеи энциклопеде дошлорг**» (; лоацца **ЭСБЕ**) —  эрсий меттала йола универсальни энциклопеди. Из арахийцай Россе импере Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон яхача акционерни издательски юкъарлено (Петербурге) 1890—1907 шерашка.

## ТӀатовжамаш
Дийхка хьунагӀара Ӏуйре

**Дийхка хьунагӀара Ӏуйре** () — эрсий суртанчий Шишкин Иванеи Савицкий Константинеи сурт да. Сурта тӀара чарч язъяьр Савицки ва, амма коллекционеро Третьяков Павело дӀадоадаь хиннад цун кулгйоазув, из бахьан сурта автор ва аьнна каст-кастта алхха цхьа Шишкин белгалву.

## ТӀатовжамаш
Ков:Ислам/Хержа саг

**[[Мухьаммад Пайхамар]]**, *(Даьлера салоти салам-моаршали хилда цунна)* —  тавхьид (Даьла цаӀ хилар) кхайкадаь хинна пайхамар, Ислам яха ди биллар а цун керттера саг а. Къаман Ӏарбе ва, бусалба дин Элча ва. Бусулба нах тешаш ба Мухьаммадá АллахӀа ший сийдола китаб — КъорӀа Ӏодайта хинналга.

Мухьаммад *(саллаллахӀу ӀалейхӀи ва саллам)* иштта политически къахьегамхо а бусалба уммат хьадаьр а цун да́ а хиннав. Цо урхал деча хана из уммат чӀоагӀеи йоккхеи паччахьалкхе хиннай Ӏарбий ахгӀайрен тӀа.

Мухьаммад Пайхамар *(саллаллахӀу ӀалейхӀи ва саллам)* Макка ваьв, из ваь ха  лоархӀ. Веннав Маддане . Цига дӀавелла воалл из Масжид ан-Набавий яхача маьждиге.
Ков:Ислам/Бусулба дин чура саг

**Мухьаммад Ӏаьла** (, ; Ӏоваьча хана хинна цӀи **Ка́ссиус Марсе́ллус Клей**, ) — еза йолча оагӀата чу леташ хинна америкера бийхо ва. Дунен бокса тархьара чу эггара цӀихеза болча бийхоех ва.

Мухьаммад Ӏаьла ваьв 1942 шера наджгоанцхой бетта 17 дийнахьа. Веннав 2016 шера Этинга 3 дийнахьа. Скоттсдейл яхача пхье.
*([[Мухьаммад Ӏаьла|дӀахо...]])*
Ков:Ислам/Новкъостал

**[[Ков:Ислам|Ков «Ислам»]]**

* Бокъонаш лора а еш эшаш йола статьяш язъе. Масала, **[[Аль-Фатихьа]]** санна лохе белгалдаьхача сураташта хетаяь статьяш хьакхолла.

1. 2. 3 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.  15.  16.  17.  18.  19.  20.  21.  22.  23.  24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33.  34.  35.  36.  37.  38. 39.  40.  41.  42.  43.  44.  45.  46.  47.  48. 49. 50.  51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. 112. 113. 114.
Ков:Ислам/Керда статьяш

* Маккара сурат
* Мадданара сурат
* Ислам
* Шахьадат
* Бусулба нах
* Маьждиг
Ков:Ислам/Бусалба Ӏилманхой

**Мухьаммад ибн Муса Хорезми** (, *Mohammad ebne Mūsā Khwārazmī*) — цӀихеза персаьний математик а, астроном а, географ а. Цо диллад эггара хьалха алгебра яха Ӏилма.
Ков:Ислам/Хьадис/Архив

#*«Боккъал, АллахӀага малайкаш да, Даьла хьехавеш бола нах лехаш наькъаш а доахаш. ХӀаьта уж царна корабича, шоай ткъамашца цу наха́ го бу лохерча сигала хьалкхаччалца...»*— (Бухари, Муслим).
Ков:Ислам/Хой шоана

* Бусулба дин чу кхалсаго маьр тайпанцӀи хьаэцац.
* Эггара дукхагӀа бусулба нах баха паччахьалкхе Ӏарбий яц, из я Индонези. Цунна тӀехьа йолх Пакистан, ХӀиндехье, Бангладеш.
* ДукхагӀа мел болча бусулба наха е Ӏарбий мотт а хац, е уж шоай а Ӏарбий бац.
* Америка йийлар Христофор Колумб воацилга бакъдеш ба дукхагӀа мел бола Ӏилманхой. Ма дарра дийцача, ший никъ хьоча хана XII бӀаьшера ваьхача Аль-Идриси яхаш дуне тохкаш лийнача бусалба къонахчун карташка хьежаш вахав Колумб.
* АллахӀа аьннад (маӀана таржам): *«*'Шуга моаршал хаьттача оаш юхахатталаш цул дикагӀчунца е из юхадерзаделаш*'. Боккъал, АллахӀ ше мел долча хӀаман хьисаб деш ва»*. Цудухьа *«Ассаламу Ӏалейкум ва рахьматуллахӀ»* аьлча, е *«Ва Ӏалейкум ассалам ва рахьматуллахӀи ва баракатухӀ»* а́ла деза, е *«Ва Ӏалейкум ассалам ва рахьматуллахӀ»* мукъа́ ала деза, хӀаьта *«Ва Ӏалейкум ассалам»*, а́ьнна, салам лоацца юхадерзадар кхоачам болаш дац. 
* Укх дунен тӀа мел болча наьх, цар наькъаш башх-башха дале а, КъорӀа *цаӀ мара дац*, из цхьаккха тайпара хийца а хиннадоацандаь, хувцарах АллахӀа лора а даьндаь. Кхыча динашка цу тайпара хӀама аьттехьа а дац.
ЦӀе дешарг

**ЦӀе дешарг** *(Кра́сная кни́га)* — аннотированный список редких и находящихся под угрозой исчезновения или исчезнувших животных, растений и грибов.

Красная книга является основным документом, в котором обобщены материалы о современном состоянии редких и находящихся под угрозой исчезновения видов растений и животных, на основании которых проводится разработка научных и практических мер, направленных на их охрану, воспроизводство и рациональное использование.

В Красную книгу заносят виды растений и животных, которые постоянно или временно растут, либо обитают в естественных условиях на определённой территории (преимущественно территории отдельно взятой страны), и находятся под угрозой исчезновения. Виды животных и растений, занесённые в Красную книгу, подлежат особой охране на всей отдельной взятой территории, которую охватывает конкретное издание Красной книги.

Красные книги бывают различного уровня — международные, национальные и региональные.

## Белгалдаккхар
Биологе систематика

**Биологе систематика** *я* () — Ӏилман дисциплина. Цун декхарашта юкъедоагӀ дийнача организмий классификацен лардаш йоттари, цу лардех пайда а эцаш органика дунен система оттаяри. Укхаза кхетаде деза *классификаци* яхар хӀанз йолаш йолча организмаштеи ейна дӀаяьннача организмаштеи сурт оттадар а уж системах дӀаоттаяр а долга.

## Иерархи
# Вахар/Биота
# ТӀехдоалаче / домен
# КӀалдомен
# Доалаче
# КӀалдоалаче
# ТӀехтайпа
# Инфратип
# Тайпа
# КӀалтайпа
# ТӀехкласс
# Класс
# КӀалкласс
# Инфракласс
# Надотряд / надпорядок
# Отряд / Порядок
# КӀалъаргӀа
# ТӀехдезал
# Дезал
# КӀалдезал
# Триба
# Подтриба
# Ваьр
# КӀалваьр
# ТӀехсекци
# Секция
# КӀалсекци
# МугӀ
# Кеп
# КӀалкеп
# Сорт / Порода — фу
# Разновидность / Инфракеп
# Подразновидность
# Форма
# Подформа
# Эрш

### Классификацен ражий эволюци

## Хьажа иштта

* Кладистика
* Идентификацен дӀоагӀа
* Таксон
* Дийнатий дунен таксономи
* Филогенетика

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Schuh, Randall T. and Andrew V. Z. Brower.  2009. *Biological Systematics:  Principles and Applications, 2nd edn.*  
* Simpson, Michael G. 2005.  *Plant Systematics*. 
* Wiley, Edward O. and Bruce S. Lieberman. 2011. *Phylogenetics: Theory and Practice of Phylogenetic Systematics*, 2nd ed. 

## ТӀатовжамаш

* Введение в таксономию в английском Викиверситете
* Библиотека И. Я. Павлинова (книги по истории и теории систематики и номенклатуры). zmmu.msu.ru
* Систематика органического мира
* Society of Australian Systematic Biologists
* Society of Systematic Biologists
* Willi Hennig Society
Ха дара статус

Биологе таксона **Ха дара статус** *(Охра́нный ста́тус)* — таксон карарча хана яхаш-лелаш йолаш хилара а тӀайоагӀача хана чухь юсаргйолаш хилара а гойтам ба. Ха дара статуса хьал миштад оттадеш хилча дукха фактораш теркалъю: йолаш йисача особий дукхал лархӀар хинна а ца Ӏеш, хана йӀоахала популяци дукхаялар е кӀезигаялар а, селекцен толамаш а, довзаш дола ккхерамаш а, иштта кхы а.

## Хьажа иштта

* Боннская конвенция
* Вымирающие виды
* NatureServe

## Белгалдаьккхар

## Литература
*  — Сведения об этой книге, а также список её других языковых версий на сайте МСОП.
Карл Линней

**Карл Линне́й**, нийлхагӀа **Карл Линнеус** (, , 1761 ш. дворянство даьккхачул тӀехьагӀа — **Карл фон Линней**, *Carl von Linné*) — свений Ӏилманхо ва, естествоиспытатель (ботаник, зоолог, минералог) а медик а ва.
Ваьв Села 23 дийнахьа 1707 шера Росхульт яхача пхье.
Веннав наджгоанцхой бетта 10 дийнахьа 1778 шера Уппсала яхача пхье.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Улоф Рудбек

**Улоф Рудбек** яхаш хиннаб:
* Улоф Рудбек воккхагӀвар (1630—1702) — свений Ӏилманхо.
* Улоф Рудбек зӀамагӀвар (1660—1740) — свений Ӏилманхо, хьалхавоагӀачун воӀ.
Иоганн де Гортер

**Иоганн де Гортер** —  Линней Карлаца болх беш хинна Ӏилманхо.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Нах алапатах
ОагӀат:Ӏилманхой алапатах
БӀаьшу

**БӀаьшу** (**бӀаьшаре**) *(Век, столетие)* — ражачара боаца хáн дистара боарам ба, 100 шера́ нийса. Итт бӀаьшерах латт эзаршу.

## Григоре ханорга чу
Согласно григорианскому календарю, I век н. э. начался 1 января 1 года и закончился 31 декабря 100 года. II век начался в 101 году, III век — в 201 и т. д. Последний год века начинается с номера этого века (например, 2000 год — последний год XX века). Поэтому, если основываться на летосчислении по григорианскому календарю, неверно распространённое утверждение о том, что XXI век и 3-е тысячелетие начались 1 января 2000 года; на самом деле это произошло 1 января 2001 года. Кроме того, в этой системе нет «нулевого века»: после I века до н. э. начался I век н. э.

## Хьажа иштта
* Хронологе таблица
* Ab Urbe condita
* '''Зама'''
* '''Шу'''
* '''Бутт'''
* '''КӀира'''
* '''Ди'''

## ТӀатовжамаш
Цхьанкхийтта таксономе хоамий гӀулакхче

**Цхьанкхийтта таксономе хоамий гӀулакхче** (, , **ITIS**) — правительствашта юкъера барт ба. Цига дакъа лоацаш ба Хетта Америкера Штаташи, Канадаи Мексикаи, иштта кхыйола организацеши специалисташи. Царна дагалатт ерригача биологе кепаех лаьца бӀарччеи йийлаи йола таксономе дарий база хьакхолла а из лоаттае а.

## ТӀатовжамаш

* Центральный официальный сайт организации
* Канадский сайт (ITIS*CA)
* Мексиканский сайт (SIIT*MX)
* Бразильский сайт (SIIT*Brasil)
Къаман биотехнологе хоаман юкъарче

**Къаман биотехнологе хоаман юкъарче** (, ).

Йиллай 1988 шера Бетесда яхача пхье (штат Мэриленд, ХАШ). Хьайийлай молекулярни биологен дараш лорадара а тахкара а юкъера институт санна. ХАШ Къаман медицински библиотеканна () юкъейоагӀаш я.

## NCBI декхараш
* Создание автоматизированных систем для хранения и анализа данных по молекулярной биологии, биомедицине и генетике.
* Компьютерная обработка данных полученных в исследованиях структуры и значения биологически активных молекул и веществ.
* Содействие широкому использованию баз данных и программного обеспечения для исследователей в области биотехнологий и медицинского персонала.
* Координирование усилий по накоплению биотехнологической информации по всему миру.

## Белгалдаьккхар

## Литература
* Игнасимуту С. Основы биоинформатики. — М.-Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», Институт компьютерных исследований, 2007

## ТӀатовжамаш

* NCBI HomePage — официальный сайт организации
* Базы данных медицины и молекулярной биологии  — список баз данных

ОагӀат:Хетта Америкера Штаташкара организацеш
ОагӀат:Дунен маза чура дарий базаш
Вахара энциклопеди

**Ва́хара энциклопеди** (, , ) — тайп-тайпарча специалисташа цхьана хьаеш а йола, ерригача биологе кепаех бола хоам чулоацаш а йола онлайн-энциклопеди да. Цу энциклопеде чу къоастаяь статьяш чуяха йиш я хӀара кепах лаьца (уж гаргга 2 млн я). Цу чу да видеокхоачамаш а, совт а, сурт а, графика а, йоазув а.

## ТӀатовжамаш

* Encyclopedia of Life
Fossilworks

***Fossilworks*** — организмаш тахкарах лаьца йола онлайна дарий база я. Цу чу да таксонехи, Ӏилман статьяхи, кхер хиннача дийнатий (окаменелости) коллекциехи лаьца йоазонаш.

## ТӀатовжамаш

* Сайт Fossilworks
Ков:Ислам/Аят

اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ۚ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ ۚ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ ۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ۖ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا ۚ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ

АллàхӀ. Цхьаккха даьла вац Из воацар. Дийна ва Из, массадола хӀама оттадеш ва. Таркхетаро, набаро лàцац Из. Лаьттеи сигаленашкеи мел дола хӀама карадолаш ва Из. Цхьаккха вац шафаӀат дергдолаш АллàхӀà гарга Цун пурамца мара. Ховш ва Из царна хьалхардар, царна тӀехьардар. Цун Ӏилман цхьаккха хӀамà го бац цар, Цунна лайначоа мàра. Цун Ӏилмо го баьб сигаленаштеи лаьттани. Уж лорае хала дац Цунна. Ше Лакхавар ва Из, Ше Веза-Воккхавар ва.

— «Аль-Бакъара – Етт», 255
Келматанаькъан Макшарипа Ӏалихан

**Келматанаькъан Макшарипа Ӏалихан** () — Эрсечен Федераце кхерамзлен гӀулакхчен терроризма духьале ярах а конституце оттам лорабарах а йола ГӀулакхчен оперативни-лахара урхален болхло ва. Подполковник. Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 2007 ш. Лайчилла 4-гӀча дийнахьа (венначул тӀехьагӀа).

Ваьв бекарга бетта 18 дийнахьа 1969 ш., Шолжа-Пхье, Ночх-ГӀалгӀай АССРе.
Вийнав Михий 17 дийнахьа 2007 ш., Наьсаре.

## ТӀатовжамаш
Къоастой Хьасана Абубакар

**Къоастой Хьасана Абубакар** () — Эрсечен Чурча гӀулакхий министерства болхло, полицен майор, Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 2004 ш. оагӀой бетта 29-гӀча дийнахьа (венначул тӀехьагӀа).

## ТӀатовжамаш
Къоастой Устархана Ширвани

**Къоастой Устархана Ширвани** (Ширва́ни Устарха́нович Косто́ев) — воккхагӀа лейтенант, авиацен сура юкъейоагӀача чӀуга командир, Сийлахь-Боккха Даьхен тӀема доакъашхо, Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 1995 ш. Баьцамеа 6 дийнахьа (венначул тӀехьагӀа).

Ваьв 1923 ш., Галашка, Нохч-ГӀалгӀай АССР-е.
Веннав Маьцхали 6 дийнахьа 1949 ш., Латве ССР-а Елгава яхача пхье.

## ТӀатовжамаш
Хронологий мугӀамаш

Укхаза белгаляккхай тайп-тайпара хронологе таблицаш чулоаца статьяш.

## Юкъара понятеш
: Солнечный календарь
: Лунный календарь
: Лунно-солнечный календарь
: Логарифмическая шкала времени
: Хронологическая таблица
: Периодизация истории

## [[Ӏилма]]
* Юкъара понятеш
: Хронология открытий человечества
* Биология
: История генетики
* Медицина, Физиология
: Хронология медицины и медицинской технологии
* Химия
: Хронология открытия химических элементов

* Физика
: Хронология Большого взрыва

## [[Религия|Ди]]
* Ислам
: Хьажа иштта :Category:Ислама тархьар
* Инжил
: Инжила хронологи
* ЖӀаргахой ди

## [[Спорт]]
: Олимпиада (хронология)

## [[Технология|Технологии]]
* Общие понятия
: Хронология изобретений человечества
: Хронология прогнозов будущих событий
: См. также :Категория:История техники
* Компьютеры
: См. также :Категория:История компьютерной техники
: Хронология операционных систем
: Хронология компьютерных вирусов и червей
* Свет и оптические системы
: Хронология фотографии

* Транспорт и освоение космоса
: Хронология транспортных средств
: Хронология космических исследований
: Хронология пилотируемых космических полётов
: См. также :Категория:История космонавтики
* Энергетика
: История электротехники
* Прочее
: История письменности
: Хронология развития сельского хозяйства и производства пищи

## Хьажа иштта

* Хронология
* Наша эра
* Возраст Вселенной
* Новая хронология (Фоменко)

ОагӀат:Хронологи
ШоллагӀа дунен тӀом

**ШоллагӀа дунен тӀом** *(Вторая мировая война)* (Михий 1 1939 — Михий 2 1945) — дуне тӀарча шин тӀема-политика коалиценна юкъе хинна тӀом ба. Адамлен тархьаре эггара доккхагӀа дола дов хиннад из.

Цу хана дуне тӀа хиннача 73 паччахьалкхен юкъера цу тӀема тӀа дакъа лоацаш хиннай 62 паччахьалкхе (Лаьтта бахача наьх 80 %).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Малсагнаькъан Татархана Ахьмад

**Малсаганаькъан Татархана Ахьмад** () — фекеманча-бомбардировщик, Сийлахь-Боккха Даьхен тӀема доакъашхо, ЗӀилбухера фронта, ВВС 21-гӀча вӀашагӀъийнача авиаце дивизен 5-гӀча йисте бомбаш еттача сура *(ближнебомбардировочного полка)* чӀуга командир ва. РККА майор. Эрсечен Турпал.

Ваьв 1912 шера, Аьлте-Юрта, ГӀалгӀайче, Тийркий областе, Россе импере.

Веннав 1942 шера наджгоанцхой бетта 14 дийнахьа, Варваровка яхача юрта, Кременски шахьаре, Ворошиловградски областе, Украинерча ССРе.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Мальсагов, Ахмед Татарханович (рус.). Сайт «Герои страны».

ОагӀат:ГӀалгӀай тӀемахой
Ков:Ӏилма/Хержа статья

**Матема́тика** (← — тахкар, Ӏилма) — шоашта сурт оттаду белгалонаш мара йовзаш йоацача объекташта юкъера юкъамоттигех дола Ӏилма да. Тархьараца математика хьахиннай дагардара а, дистара а, объектий кепий сурт оттадара а операций ларда тӀа.
Хронологе таблица

Карарча хана юкъара тӀаийцачох Айлама 13,5 млрд совгӀа шу да, хӀаьта Лаьттанна — 4,5 млрд гаргга шу даьннад.

ДукхагӀа йолча паччахьалкхенашка тӀаийца лелаеш я ЖӀаргахой заман ларда тӀа латта хронологи (лоацца цунах оал «вай зама» *(наша эра)* — из дӀайолалуш я Иисус Христос (бусулба дингахьа Ӏийса Пайхамар) ваьв аьнна хеталуш долча денгара).

Йозон хьасташа хьаяхачох эггара тешшамегӀа (хӀара шу нийса оттаделлал) белгалдаха вӀаштехьа да вай замал хьалха *(до н. э.)* 900 шера ӀотӀакхаччалца дола таьрахьаш. Массехк иттшу мара нийса оттаде аьттув а боацаш белгалдаха вӀаштехьа да вай замал хьалха 3 эзар шера ӀотӀакхаччалца. Кхы а хьалхагӀа хинна хӀамаш (50 эзар шера хьалха) белгалдоах радиоуглеродни анализаца, цул а къаьнагӀа дараш — кхыйолча физически методашца.

## Адамал хьалхагӀа хинна ха
* Доккхача эккхара хронологи
* Геохронологе шкала
* Эволюцен хронологи

## Палеолита хронологи
* Лохерча палеолита хронологи (3 млн — 300 эзар шу хьалха)
* Юкъерча палеолита хронологи (300—50 эзар шу хьалха)
* Лакхерча палеолита хронологи (50—14 эзар шу хьалха)

## Хронологи
* **[[20-е тысячелетие до н. э.|20-гӀа эзаршу вай з. хь.]]**
* **[[19-е тысячелетие до н. э.|19-гӀа эзаршу вай з. хь.]]**
* **[[18-е тысячелетие до н. э.|18-гӀа эзаршу вай з. хь.]]**
* **[[17-е тысячелетие до н. э.|17-гӀа эзаршу вай з. хь.]]**
* **[[16-е тысячелетие до н. э.|16-гӀа эзаршу вай з. хь.]]**
* **[[15-е тысячелетие до н. э.|15-гӀа эзаршу вай з. хь.]]**
* **[[14-е тысячелетие до н. э.|14-гӀа эзаршу вай з. хь.]]**
* **[[13-е тысячелетие до н. э.|13-гӀа эзаршу вай з. хь.]]**

* **[[4-е тысячелетие|4-гӀа эзаршу]]**
* **[[5-е тысячелетие|5-гӀа эзаршу]]**
* **[[6-е тысячелетие|6-гӀа эзаршу]]**
* **[[7-е тысячелетие|7-гӀа эзаршу]]**
* ***'
* ***'
* ****

## Хьажа иштта
* Адамлено хьадийлача хӀаман хронологи
* Адамлено хьадаьча хӀаман хронологи
* Иттшерий листам
* Гаьнарча кхоанен хан шкала

ОагӀат:Ханорг
ОагӀат:Хронологеш
ОагӀат:Деррига хронологе листамаш
Ков:Ӏилма/Проект

Лакхе цӀе бесах йола хӀанзе кхолланза йола оагӀонаш хьакхолла. Эрсий меттала йолча Википеде чура хьа а лохаш уж оагӀонаш, царна гӀалгӀай меттала таржам а деш, ГӀалгӀай Википеде чу хьачуяха.

Масала, **[[Краеведени]]** яха оагӀув хьаккхолларгйолаш (е тхьовре кхелла яле из дӀахо хьакхоачашъергйолаш) Эрсий Википеде чу иззамо йола оагӀув хьа а лахе (→ *(ru)* **[[:ru:Краеведение|Краеведение]]**), таржам де цунна гӀалгӀай меттала.
Ков:Ӏилма/Хой шоана

* Баьцамеа бетта 30-31 деношка 1886 ш. геологе экспедицена кулгалдеш, ГӀалгӀайчен Фуртовгера хурхала тӀа, вена хиннав гӀорваьнна эрсий Ӏилманхо Дмитрий Менделеев.
* Ерригача Кавказе духхьал гӀалгӀай кхалнаха **[[Курхарс|тӀаювхаеш хинна кий]]** культура-тархьара бувзам болаш я ширача «Фригера кийнашца».
* ГӀалгӀайче — Кавказа географе юкъ я аьнна лоархӀаш я.
Дикача уйлаца пайда эцар

**Дикача уйлаца пайда эцар** е **дикача уйлаца леладар** (, ) — бокъоний доктрина я Хетта Америкера Штаташка. Цо сурт оттаду кхоллама произведений авторашта низамо луш къаьстта йолча бокъонна доазув тохара́. Цу доктрино могаду, нагахь санна цхьацца белггала дола бехкамаш кхоачашдой, автора бокъоно лорадеш дола материалах лоӀаме пайда эцар. Термин  Хетта Америкерча Штаташка мара лелайиц, цхьабакъда англосаксонски бокъон раж йолча паччахьалкхенашка лелаю цунах тара йола термин — «дог цӀена долаш леладар» *(честное использование, fair dealing)*.

Дикача уйлаца пайда эцар хилийта йиш я автора бокъоний доалахочунгара цхьаккха а даьккха пурам доацаш, амма из хила деза «Ӏилма а пайдане исбахьаленаш а дегӀадоаладар» духьа (ХАШ Конституцен 1-гӀча статьяй 8-гӀча раздела 8-гӀа пункт). Из тара дац авторий бокъоний объектах пайда эцара́ официальни (частни е публични) лицензи яларах. Дикача уйлаца пайда эцача хана авторий бокъонашта тохаш дола доазув () тох йоах дош лоӀаме хилара духьа а, США Конституцен Хьалхарча тоадара́ тӀатайжа́ из деш хилар бахьан а. Иштта цу доктрина новкъосталца баланс лелаю произведенен доалахочунна хьашташтеи *(интересы правообладателя)* цу произведенен социальни а культурни а лоархӀам эшаш йолча юкъарлен хьашташтеи юкъе.

## Белгалдаьккхар
1986 шу

* ООН-о дӀакхайкадаьд Халкъашта юкъера машара шу да аьнна.

## Белгалдаьккхар
ЗӀил

**ЗӀил** *я* (,  «кеп, форма; амат») ше́рача маӀане — моллагӀча гӀулакхий а, предмета а, хилара а, принципа а уйлацара йола кеп я, цун керттера белгалонаш гуча а йоахаш.

Массехк философе концепцешка зӀил хьаькъалца кхетаеш а йола, боккъонца долаш долчун кеп я. XVIII бӀаьшера эрсий философен дошлоргаш чу зӀил гаргаюг духтӀенаца.

Ӏилма чу а, исбахьале чу а зӀил аьнна оал:
* произведене керттерча уйлах;
* теоре е саго кхеллача хӀаман юкъарча принципах;
* де дагалаьцачох е де дагалаьцачун керттерча даькъах. Духхьал цу маӀанца термин зӀил лелаеш я автора бокъо нийса лелаяра сфере а.

## ТӀатовжамаш
Россе импери

**Россе импери** () —  шера денз 1917 шера Саь-кура гӀовттам хиларца Россе республика хьакхоллалца хинна йола паччахьалкхе я.

Импери хьакхайкаяьй  шера ГӀинбухера тӀом чакхбалларца сенатарий дехарца эрсий паччахь Петра I «Ерригача россе император» яха титули «Даймехка да» яха титули тӀаэцарца.

Россе импере нанагӀала 1921-1928 шерашкеи 1730-1917 шерашкеи Санкт-Петербург хиннай (1914-1917 «Петра-Пхьа» аьнна цӀи йолаш) 1728-1730 шерашка Москоа хиннай.

Россе импери иллай Малхболерча Европеи, ГӀинбухерча Азеи, Юкъерча Европеи ГӀинбухерча Америкеи (1867 шу кхаччалца)

Россе импери лаьтта дукхалах кхоалагӀа хиннай адамлен тархьарах мел хиннача паччахьалкхенашта юкъе (Британий имперени Моалой исперени тӀехьа).

Импере да — Ерригача Россе император, цхьаккха тайпа духьале йоаца абсолюте доал долаш хиннав (1905 шера манифест арахецалца)

## Белгалдаьккхар

## Белгалдаккхар
Нотр-Дам-де-Пари

**Нотр-Дам-де-Пари** е **Парижа Даьла Наьна Элгац** (, ) — Париже йоалла католикий элгац. Ференгий нанагӀала символ санна лоархӀаш я.

## Белгалдаккхар
1926 шу

## Хиннараш
* ОагӀой 4 дийнахьа — Буро тӀа хиннача ГӀинбухен-Кавказера краеведене институт дӀаяккхай. Цунна когаметта хьайийлай ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт.

## Белгалдаккхар
Инжир

**Инжи́р** (, ; ) — Дитткомара яхача дезала Фикуса ваьрах йола субтропикера баьцовгӀа я.

## Белгалдаккхар
Дитткомара

**Дитткомара** (, ) —  яхача аргӀах бола баьцовгӀай дезал ба. Цо чулоац гаьнаши, кӀотаргаши, лианаши, иштта нийлха баьцаши.

Цу дезала чу шовзткъа ваьр я, эзарал совгӀа кеп а я.

## Белгалдаьккхар
Дунен халкъашта юкъера Ӏалами Ӏаламцара ресурсаши лорадара союз

**Халкъашта юкъера Ӏалами Ӏаламцара гури лорадара союз** (, ; , IUCN) — дунен биобашхало хилара проблемаш гучайоахаш, царна терко еш йола халкъашта юкъера коммерце йоаца организаци я.

## Белгалдаккхар
Germplasm Resources Information Network

***Germplasm Resources Information Network*** (***GRIN***, хеталуш дола таржам — **Генетикацарча ресурсий хоамий маза** () — дийнача организмах лаьца генетикарца хоам а кхыдар а онлайне гойташ йола хоаме проект я.

## ТӀатовжамаш
Булам

**Булам** *ба* () — моллагӀча субъекта (дезала, бизнеса, организацен, паччахьалкхен) хьатӀаденар (пайда) а дӀадахар а чулоацаш йола смета я. Из къаьстта цхьан мура́ оттабу, касттагӀа цхьан шера.

Эрсий меттара дош «бюдже́т» хьадаьннад къаьнарча нормандий *«bougette»* яхача дешах. Цига цун маӀан хиннад: «бохч», «ахча ула тӀорми/гали».

## Белгалдаьккхар
ГӀаьртал

**ГӀаьртал** (; ) — дукхагӀа цӀихеза долча гӀаьра оалхазарех оалхазар да кера дезала чура. Эггара доккхагӀа дола аьрзи лоархӀаш да.

## Белгалдаьккхар
Аьрзи

**Аьрзи** — масехк маӀан дола термин я.

### Моттигаш
* Аьрзи (шира пхье) (ГӀалгӀайче, Лоаман шахьар)
* Аьрзи (заповедник)

### Оалхазараш
* Аьрзий (лат. Aquilinae) — дулхах дажача оалхазарий отряда зӀамига дезал.
* Аьрзеш (лат. Aquila) — оалхазарий ваьр.
Кера

**Кера** (;  — оалхазарий дезал ба кера куце яхача тоаба чура.

## Белгалдаьккхар
1816 шу

1816 шу цӀихеза да «ахка доаца шу» аьнна. Малхбузерча Европеи ГӀинбухерча Америкеи тамашийна шийла ха эттаер. Цу тайпара хаоттама зем баккхар дӀаязде доладеннача хана денз эггара шийлагӀа шу лоархӀаш да из. Америке кхы а цох цӀи тилла хиннай «эзареи бархӀ бӀаьи далалла гӀордаь дола» аьнна (*eighteen hundred and froze to death*).

## Белгалдаьккхар
Кера куце

**Кера куце** (;   — гӀаьра оалхазарий тоаба я кердасигален (Neognathae) яхача кӀалкласса чура. Цу тоаба юкъедолх кераш а, маккхалаш а, аьрзеш а, иштта кхыдола оалхазараш а.

## Белгалдаьккхар
Бриссон, Матюрен-Жак

**Матюрен Жак Бриссон** () — ференгий зоологи естествоиспытатели.

## Вахара сурт оттадар

Матюрен Жак Бриссон ваьв 1723 шера бекарга бетта 30 дийнахьа Фонтене-ле-Конте яхача пхьа (Вандея департамент, Ференгий мохк).

Реомюр Рене Антуана Ӏаме ва. Физика профессор волаш хиннав Париже Наваррски коллеге чу, цул тӀехьагӀа юкъерча дешалеи Бонапарта лицееи.

Матюрен Жак Бриссон кхелхав 1806 шера Этинга 23 дийнахьа Париже.

## Хержа библиографи

* «Dictionnaire raisonné de physique» (2 том, Париж, 1781);
* «Ornithologia» (6 т., Париж, 1760);
* «Le Regne animal» (Париж, 1756);
* «Pesanteur specifique des corps» (Париж, 1787).

## Белгалдаьккхар
Фонтене-ле-Конт

**Фонтене-ле-Конт** ():
* Фонтене-ле-Конт — пхье я Вандея яхача ференгий департаменте
* Фонтене-ле-Конт — округ я цу пхьен юкъе
* Фонтене-ле-Конт — кантон я Вандея яхача ференгий департаменте
2004 шу

* Халкъашта юкъера дугий шу (резолюци № 57/162 ООН).
* Лоала духьале яраи из дӀадаккхараи хетадаь дола Халкъашта юкъера шу да (резолюци № 57/195 ООН).

## Белгалдаккхар
Шаькъалоатторг

**Шаькъалоатторг** *(я)* () — яздеча хана бедарга шаькъарг бокъбелча, кхы а шаькъа хьаэцаргдолаш Ӏочуувтта хӀама.

## Белгалдаьккхар

ОагӀат:Йоазон гӀирсаш
ШакӀа моартал (Ливи)

**ШакӀа моартал** (, ), е **Филений Моартал** (), иштта **Аль-Къавс** —  Ливи Италий мехка колони йолча хана бетта́ хинна моартал. Хийисте бодача Виа Бальбо яхача наькъа тӀа латт из. Рас-Лануфа́и, Аль-Акъилайнеи юкъе лаьттай, Триполитанени, Киренаикайнеи доазув гойтув.

Моартала проект оттаяь хиннар Флорестано ди Фаусто яха архитектор хиннав; Моартал дагаехари, из яйтари Итало Бальбо яха губернатор хиннав. 1937 шера март 16 дийнахьа йийлай моартал. *Arco dei Fileni* аьнна цӀи еннай царна  Карфагенера Филенаш вежарий дагалаьца.

Моартала да яздаь хиннад «Ва́ Ма́, Римал сийлахь-йоккхагӀа гӀала ма гойла хьона» (). Каддафи тӀавеначул тӀехьагӀа Ливи италий колони хинналга хинна белгало из моартал хилар бахьан долаш дӀаяьккхай.

## ТӀатовжамаш
* Philip Kenrick. *Tripolitania: Libya Archaeological Guides*. Silphium Press, London, 2009. 224 pages. pp.&nbsp;152–157.
* 
* 
* 
* George MacDonald Fraser, *[[McAuslan in the Rough]],* Barrie & Jenkins, Ltd., 1974. pp. 16-20.

ОагӀат:Ливера гӀишлонаши егӀа хӀамаши
ОагӀат:ДӀаяьха йола гӀишлонаши егӀа хӀамаши
ОагӀат:ДӀадаьха дола моарталаш
ОагӀат:Фашистий архитектура
ОагӀат:1937 шера етта гӀишлонаши егӀа хӀамаши
ОагӀат:ШакӀа гӀишлонаши егӀа хӀамаши
Ков:Ислам/Хержа калам

Шоайла бехкаш доахаш лаьтта хиннача шин къонахчун къамаьл хеза́ хиннад, яхаш, дувц Аш-ШафиӀена. ТӀаккха царех цхьаннега аьннад цо:

**إنك لا تقدر ترضي الناس كلهم فأصلح ما بينك وبين الله عز وجل فإذا أصلحت ما بينك وبين الله عز وجل فلا تبال بالناس **

**«Боккъал, беррига нах раьзбе могаргдац хьона, цудухьа хьайнеи Везеи Воккхеи волча Алла́хӀа́и юкъе дар тоаде. Алла́хӀа́и хьайнеи юкъе дар Ӏа тоадой, нах теркал бергбац Ӏа»**.


— Аз-ЗухӀд аль-Кабир, аль-БайхӀакъи.
Хьо са ецаре

**Хьо са ецаре** — Пхьилекъонгий Махьмад-СаӀида оазар.

## Белгалдаьккхар
Маккара сурат

**Маккара сураташ (, )** — ханах лаьрхӀача хьалхагӀа дола КъорӀан сураташ да. Уж дессад Мухьаммад Пайхамарага (ﷺ) хьиджратал хьалха. Кхыдола суратий тайпа да — мадданара сураташ.
Аль-Фатихьат

## Таржам
# Алла́хӀа цӀерца, Къахетам беши Къахетам бергболаши волча.
# Хоастам ба АллахӀа́, Ӏаламий Даьла волча.
# Къахетам беши Къахетам бергболаши волча.
# Бекхаман ди Ше карадолаш волча.
# Духхьал Хьона ду оаха Ӏибадат, къаьстта Хьогара дех оаха гӀо.
# Нийсача наькъ тӀа нийсде Ӏа тхо,
# Ӏайха ниӀмат деннарий наькъ тӀа, Хьо шоашта эгӀазваха воацаш е шоаш тувлабенна боацарий наькъ тӀа.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*
КъорӀан сурат

**Су́рат** () — КъорӀан 114 доакъоех цаӀ. Деррига сураташ, ийслагӀчох дӀа мел ийккхар, бисмалца дӀадолалу: «Алла́хӀа цӀерца, Къахетам беши Къахетам бергболаши волча» () яхача дешашца.

## КъорӀан суратий листам

**Белгалдаккхар:**
* ТӀехьарча шин суратах: Аль-Фалакъи  Ан-Наси яхачарех, иштта *[[Аль-Муавизатайн|аль-МуӀаввизатайн]]* аьнна оал.
* Мухьаммад Пайхамара эггара хьалха десса дола КъорӀан аяташ да аль-Аляк яхача сурата хьалхара 5 аят. Джавад Гамиди яхачо йоах бӀарчча долаш десса хьалхара сурат Аль-Фатихьа хиннад.
* КъорӀан шоллагӀа сурат Аль-Бакъара — эггара дӀаьхагӀа да, 286 аятах латт из, хӀаьта 108-гӀа сурат — Аль-Каусар — эггара лоацагӀа да, из 3 аятах латт.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

Сураташ
ОагӀат:Листамаш:Ислам
ОагӀат:Листамаш:Литература
Мадданара сурат

**Мадданара сураташ** (, ) — Мухьаммад Пайхамаро (ﷺ) Маккара хӀиджрат даьчул тӀехьагӀа Маддане десса сураташ. Макка хинначул дукхагӀа бусулба нах баьржа болча хана десса сураташ да уж.

## Белгалдаьккхар
Ков:ГӀалгӀайче/Хержа саг

**Заьзганаькъан Бийсолта Идрис** — гӀалгӀай паччахьалкхен къахьегамхо, ГӀалгӀай Автономе область кхоллаш хьалха лаьттачарех а ва, цун хьалхара кулгалхо а ва.

*[[Заьзганаькъан Бийсолта Идрис|(дӀахо деша...)]]*
Налганаькъан Мурада Руслан

**Нальгнаькъан Мурата Руслан** () — Эрсечен Чурча гӀулакхий министерства милицен капитан, Россе Федерацен Турпал. Из совгӀат цунна деннад 2012 ш. Этинга 14 дийнахьа.
Ведажанаькъан Мусай ГӀаьбарте

**Ве́дажнаькъан Мусай ГӀаьбарте** () — лор-онколог, лорий Ӏилмай доктор, профессор, Россе Ӏилмай академе доакъашхо.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀай лораш
ОагӀат:Нах алапатах
ОагӀат:Ведажанаькъан