open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лайчилла

**Лайчилла бутт** — гӀалгӀай ханорга цхьайттлагӀа бутт ба.

Из тарлуш ба юле а григоре а ханорга шера цхьайттлагӀача бетта ( — *«ийс*).

Шийна чу 30 ди долча биъ беттаех цаӀ ба Лай чилла бутт. Лаьттан ГӀинбухера ахбура тӀа ханорга гуйран тӀехьара бутт ба, ЗӀилбухера ахбура тӀа — бӀаьстен тӀехьара бутт ба.

ХӀанзара заман чу григоре ханоргах Лай чилла 23 ди кхаччалца Малх Тараз яхача седкъарче чу латташ хул, Лай чилла бетта 23-гӀара 29-гӀа денга кхаччалца — ЮвцӀога седкъарче чу, Лай чилла 29 дийнахьа денз — Змееносец яхача седкъарче чу (кхыдола дараш лоархӀаш хилча — Лай чилла 22-гӀча дийнахьа дензи 28-гӀча дийнахьа дензи).

## ТӀатовжамаш

## Литература
* Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
* Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2
Лайзиза

**Лайзиза** (, ; ) — дукхача шерашка дáхача баьцовгӀай ваьр да  яхача дезала чура. Цо шийна чулоац 19 кеп а, ше хьахинна 2 гибрид а. Хьалха хиннача СССР-а доазона тӀа хьатӀаювлаш я 12 кеп.

## Белгалдаккхар
Латиний мотт

**Латиний мотт** е **Латиной мотт** (ший цӀи ***lingua latina***, , ) — хӀиндий-европера меттай дезала чу латино-фалискски ткъоврон италийски меттай мотт.

Таханарча дийнахьа италийски метташта юкъе лелабеш из цаӀ мара бац, из а лебеш лелабиц, йоазонгахьа мара. Латиний меттах романой меттай тоаба хьаяьннай, из доацаш латиний дешаш геттара дукха европий метташка а, вешта дунен метташка а чудаьннад.

## ТӀатовжамаш
* Латиний мотт
Лаьзгий мотт

**Лаьзгий мотт** *(ба)* () — лаьзгаша бувца мотт.

## Йоазув

Лаьзгий алапата чу 45 алап да.

## ТӀатовжамаш
* Лезгинский язык и литература
* Лезгинский язык: Грамматика · Словари · Разговорники · Фольклор · Видео · Библиотека · Форумы
* Словари лезгинского языка
* John M Clifton, Laura Lucht, Gabriela Deckinga, Janfer Mak, and Calvin Tiessen. The Sociolinguistic Situation of the Lezgi in Azerbaijan. SIL International, 2005
Лаьтта (дуне)

**Лáьтта** (символ: ; , , ) — Малхагахьара хьалоархӀаш хилча, кхоалагӀа дуне. Боарамга диллача, из пхелагӀа да Малха гоннахьа кхестача дуненашта юкъе. Шийна тӀа дийна кхолламаш долча Айлама хӀамаех адама́ Лаьтта мара довзац.

Ӏилмо хьагойт Лаьтта 4,54 миркха гаргга шу хьалха хьахинналга, кхы дуккха ца говш хьахиннад цун цаӀ мара доаца новкъар а — Бутт. Вáхар Лаьтта тӀа хьахиннад иштта 4,25 миркха гаргга шу хьалха.

Цу хана денз Лаьттан биотӀéхар-Ӏе́но́ гуччахьа хийцад тӀехар-Ӏи а, кхыйола абиотически фактораш а. Уж бахьан долаш аэробни дийна хӀамаш дӀа-хьа я́ржарца йийбай, озона тӀоа а () хьахиннаб. Цу тӀайво Лаьттан магнитий го́маца цхьана вáхара́ зе́не́ йолча маьлха зӀанархе́цара низ лаьгӀбу.

Лаьттан тӀехен 70,8 % гаргга Дунен оакафордо дӀалоац, юхе дисса тӀехен дáкъа гӀа́рашеи гӀайренашеи лаьцад. ГӀараш (материкаш) тӀа да дóда хиши, Iáмаши, лаьтта кӀалхара хиши, шанаши доахк. Цар массане цхьана хинтӀехар-Ӏи лоаттаю. Довзаш мел долча дийнача дегӀамашта эшшане эшаш дола коача хий цхьаь-цхьан довзача Маьлха ковна дунен тӀехен тӀа дац. Лаьттан дунен шодамаш шанах латт, Арктикай форда ша а Антарктикай шан турс а юкъе а долаш.

Лаьттан чухье тоъал хьинаре я а́ла йиш йолаш я. Из чухье цаӀ шоллагӀчо тӀакхуллача кхаь даькъах латт: хетаргахьа, аьшкахи никелахи латташ долча чурча дегахи, цунна гонахьа долча коачача дегахи, уж шаккхе хьулдеш манти яхаш цӀи йолча сомеи декъеи болча тӀайнахи. Лаьттан физически э́камаш бахьан долаши, цун го́ма ле́лам бахьан долаши укх тӀехьарча 3,5 миркха шера́ ва́хар хилара бехкамаш кхоачаш хиннад. Ӏилмо тайп-тайпарча оттадаьчох, Лаьттан тӀа уж бехкамаш кхы а 0,5—2,3 миркха шерашка кхоачаш хила мегаш да.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Дуненаши новкъараши алапатах
Лаьтта кӀалхара хиш

**Лаьтта кӀалхара хиш** (, ) — лаьттан чкъора лакхера дакъа чу йолча оахкалаша юкъе дола хиш да коача, чӀоагӀа е газа хьисапе.

## Литература
* Ланге O. K. Подземные воды СССР, ч. 1-2, М., 1959—1963;
* Гидрогеология СССР. — М., 1971
* Савцова Т. М. Общее землеведение, М., 2005.
* 

## ТӀахьожаяргаш
Лагос

**Ла́гос** (, ) — Нигерена зӀилбухе-малхбоалехьа порта пхьа. 13 миллион пхьан бахархойи пхьан агломерацен 21 миллион бахархойи бахьан долаш, Африкайи мехкаи эггара йоккхагӀа йола пхьа я.

Эггара хьалхагӀа  йоруба тайпан йоккха йоаца эйла хиннай Лагос, хӀаьта европен колонезацеи кортамукъалеи хиннача юкъагӀа Нигерен керттера коммерцен юкъарче хьахиннай цох.

Вай хана Лагос штата еррига аре дӀалоаца ала йиш я пхьано.  Ший пхьа дукхача йоккха йоацача  шахьараех латт автомагистралешца шойле къоастаяь йола.

1991 12 декабрь хиллалца Нигерен  нанагӀала хиннай Лагос, бакъда тӀаккха  Абудже Ӏочуйигай из.

## ТӀатовжамаш
Лелейк

**Лелейк** е **Говра экипаж** ( хьадаьннад  яхача дешах, из ший аргӀах хьадаьннад ←  яхача дешах, цун маӀан хиннад – «гӀудалкх») — тӀера къайла йола пассажирий гӀудалкх я Ӏадаш () доахкаш.

Эггара хьалхагӀа лелейка кузов оасаех (тӀехкарех) охкаш хиннаб. ТӀехьагӀа, XVIII бӀаьшарен духара денз кузова кӀалха пуржинаш оттадеш хиннад. XIX бӀашарен духара денз Ӏадех (рессорех) пайда эцаш леладе доладеннад.

КасттагӀа лелейкаш лелайора саго шийна пайда эцара духьа, амбакъда тӀехьара юкъерча бӀаьшаренашкара денз Европе уж лелае йолайир юкъара транспорт а санна. Хьокхама ала йиш я дилижанс. Эггара яьржа дилижанса кеп лархӀа йиш я пошта лелейк ().

## ТӀатовжамаш
* 
*
ЛоӀаме чудар

**ЛоӀаме чудар, лоӀаме хоам,** иштта **лоӀаме контент / чулоацам** е **лоӀаме материалаш** — лоӀаме пайда эцар, де́гӀада́р, доаржадар бокъоно Ӏалашъеш йола моллагӀа функциональни кхоллам а, исбахьален кхоллам е кхыдола кхоллама материали цун чудари. Цхьайолча хана лоӀаме материалах хилара бахьан хила мегаш хул Культура лоӀаме произведенеша корта бараца оттадаь принципаш кхоачашдича.

## Корта бар
Культура лоӀаме произведени — наьха лоӀама керттера дакъа дола юридически доазонаш ца деш яр, къаьстта:
* материал леладара а, цох ахчаца пайда эцара а
* материал тахкара а, хейнарах пайда эцара а
* произведененна а цун чудара доакъошанна а кеп яккхари, уж йоаржаяри
* материал хувцара а, дегӀадоаладара а, иштта цох хьадаьннараш доаржадара а

Вешта аьлча, лоӀаме материал яхар текста а, суртий а, муама а, кхыболча кхолламий белха кеп а, чудар а да. Цар лицензеш бокъо луш хила еза царех моллагӀча гӀулакха пайда эцар (коммерце чулоацаш): кеп яккхара а, хувцара а, хийца эршаш йоаржаяра а.

## ТӀатовжамаш
* Культура лоӀаме произведенеша корта бар — «лоӀаме контента» корта бар е «культура лоӀаме произведенеша» корта бар тара да лоӀаме программни Ӏалашдара корта бара
* «Episodes of collective invention» (PDF) (Peter B. Meyer; August 4, 2003) — article on several U.S.-oriented historical examples of free content in technology
* Фу я из лоӀаме контент? :ru:WikiEducator чу
*
Лоа

**Лоа** (, ) — зӀамигача шан кристаллаех латташ йола тӀéхар-Ӏанара йоачоний кеп. Лаьттан тӀехен тӀа Ӏолегача йӀаьхъенна йолча йоачонех () да лоа.

## Хьажа иштта

* '''ДогӀа'''
* '''Дохк'''
* '''Морхаш'''
* '''Мух'''
* '''СелаӀад'''

## ТӀахьожаяргаш
Лоали

**Лоали** ( е *юла*, ) — оалхазарий кеп я Чкъордa яха дезала чура.

## ТӀатовжамаш

* «Дийнатий Дуне»
Лоаман зиза

**Лоаман зиза** (, ) — дукха шерашка дахаш дола баьцовгӀий ваьр да.

## Белгалдаккхар
ХӀиндий оакафорд

**ХӀиндий оакафорд** — аренахи кӀоаргалахи кхоалагӀа моттиг йолаш, хин тӀехен гаргга 20% дӀалоацаш Лаьттан океан ба. Цун аре 76,174 миллион км² я. Йоаккхал — 282,65 миллион км³. Эггара кӀоаргагӀа океана моттиг я Зондски жёлобе (7729 м).

ГӀинбухехьа из Азин гоннахьа ба, малхбузехьа — Африкан, малхбоалехьа — Астралин; зӀилбухехьа океана гӀай (доазув) Антарктидаца да. Малхбузера океанаца гӀай малхбоалера йӀоахала 20° меридиана тӀа гӀолла дода; Тийна оакафордаца — малхбоалера йӀоахала 146°55′ меридиан тӀа гӀолла. ХӀиндий оакафорд эггара гӀинбухера тӀадам улл гаргга 30° гӀинбухера шорала Фаьрсий форда га чу. ХӀиндий оакафорда шорал гаргга 10 000 км я, Астралин Африкан зӀилбухера тӀадамашта юкъе.

## Географи


## Хьожаяргаш

ОагӀат:Оакафордаш
ЖӀайраха шахьар

**ЖӀайраха шахьар**, иштта **Лоаман шахьар** (, ) — ГӀалгӀай Республика зӀилбухехьа улла административни муниципальни шахьар.

Административни юкъ ЖӀайрах я.

## ТӀатовжамаш
Лондон

**Ло́ндон** ( ) — Великобританеи ГӀинбухерча Ирландеи Хеттача Паччахьчен нанагӀала, иштта цу паччахьалкхен эггара йоккхагӀа йола пхьа. Администрацен екъарга йиллача, цо хьаю 33 шоашта урхал деш йола шахьарех екъалуш йола Ингалса «Йоккха Лондон» яха регион.
## ТӀатовжамаш
Лос-Анджелес

**Лос-А́нджелес** (, МФА: , , МФА: ; къаьнара цӀи: *Лос-Анжелос*, *Лос-Анжелес*, *Лос-Анхелес*, иштта йовзаш я укх цӀерах: *L.A.*, *City of Angels* — *Малайкий Пхьа*) — пхьа я Хетта Америкера Штаташка Тийна океана берда тӀа уллаш йолча штата Калифорни зӀилбухехьа.


File:Flag of Los Angeles, California.svg|Байракх
File:Seal of Los Angeles.svg|Герб


## ТӀатовжамаш

* 
* Альманах Лос-Анджелеса
* Фото Из Лос-Анджелеса
* Русский Лос-Анджелес. Сайт русскоязычных жителей города
* Фотогалерея архитектуры Лос-Анджелеса
Люксембург

**Люксембу́рг** (люк. *Lëtzebuerg*), официальни цӀи **Сийлахь Йоккха Ге́рцогство Люксембу́рг** (люк. *Groussherzogtum Lëtzebuerg*, , ) — Малхбузерча Европера пхьа-паччахьалкхе.
Мехка цӀи хьаяьннай къаьнарча немций «lucilinburch» яхача дешах — «зӀамагӀа пхьа».
Люксембурга аре (майда) 2 586,4 км² я. Цудухь из Европе эггара зӀамагӀа йола кортамукъа паччахьалкхе я.
Бахархой дукхал — 576 249 адам (2016 ш.).

## ТӀатовжам
М (кириллица)

**М м** (*М м*; цӀи: **эм**) — дерригача славаьний кириллицай алапатий алап да (13-гӀа — болгарой алапата чу, 14-гӀа — Эрсеи кӀайэрсеи алапаташ чу, 15-гӀа — сербий алапата чу, 16-гӀа македонхой алапата чу, 17-гӀа — украинхой алапата чу); иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доацача халкъий йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из 19 (ткъесттлагӀа) алап да.

## Хьажа иштта

* ГӀалгӀай мотт

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
МагӀалбика шахьар

**МагӀалбика шахьар** — ГӀалгӀай Республика административни муниципальни шахьар.

## Географи

МагӀалбика шахьар ГӀалгӀайчен гӀинбухехьа ул. Шахьара гӀинбухехьареи малхбузехьареи гӀай ГӀинбухерча ХӀирийченца да (Моздока шахьарцеи зӀилбухен-малхбузехьа, Правобережни шахьарцеи). Малхбоалехьара гӀай Нохчийченца а да (Надтеречни шахьарца), иштта ГӀалгӀайчен Шолжа шахьарца а да, зӀилбухехьа — Наьсарен шахьарцеи Илдарха-ГӀалацеи да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:МагӀалбика шахьар
Ловзорг

**Ловзорг** (эрс. *Игру́шка*) — ловзар духьа пайда эцаш йола хӀама я.

Ловзоргаша дуне тӀаэца а из кхетаде а гӀо-новкъостал ду бера
Лом

**Лом** (, ) — дулхах дажача дакхадийнатий кеп. «Ӏаьржа ферхаш» () яхача ваьра 5 викалах цаӀ ва. Уж шедараш Циский (*Felidae*) дезалах да. ЦӀокъа́ нийсса эггара доккхагӀа долча хӀанзарча хана дахаш долча цискех лоархӀаш да лом — цхьадола маӀа ломаш 250 кийла деза хул.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Дийнаташ алапатах
Ломаш
ОагӀат:Африкера дакхадийнаташ
ОагӀат:Азера дакхадийнаташ
Мадрид

**Мадрид** ( [maˈðɾið]) — ХӀиспанера керттера а эггара йоакхагӀа а йола пхьа. Баха нах — 3,273 млн саг (2010 шу).

## ТӀатовжамаш
Макак

**Мака́каш** () — ) — приматий тайпа да мартышкий дезала чура. 21 вид я цун, дукхагӀадараш  Азе дахаш да. Хьахиннад гаргга 5,1 млн. шу хьалха.

## Видаш

# *[[Macaca sylvanus]]*
# *[[Macaca silenus]]*
# *[[Macaca nemestrina]]*
# *[[Macaca leonina]]*
# *[[Macaca pagensis]]*
# *[[Macaca siberu]]*
# *[[Macaca maura]]*
# *[[Macaca ochreata]]*
# *[[Macaca tonkeana]]*
# *[[Macaca hecki]]*
# *[[Macaca nigriscens]]*
# *[[Macaca nigra]]*
# *[[Macaca fascicularis]]*
# *[[Macaca arctoides]]*
# *[[Macaca mulatta]]*
# *[[Macaca cyclopis]]*
# *[[Macaca fuscata]]*
# *[[Macaca sinica]]*
# *[[Macaca radiata]]*
# *[[Macaca assamensis]]*
# *[[Macaca thibetana]]*
# *[[Macaca munzala]]*

## ТӀатовжамаш
Макка

**Макка** (, ,  *Макка*, иштта **مكة المكرمة** - *Маккат аль-Мукаррама — Эзди Макка*, ) —  цӀе фордагара 100 км гаьна улла СаӀуди Ӏарбий мехка пхьа. Бусалба наьх хьажолдара юкъ я. Макка бусулба наьх супа пхьа я. Бусалба боацача наха Макка чу чуба́ бокъо яц.

## ТӀатовжамаш
Малх

**Малх** (, , ; символ: ) — цаӀ мара боаца седкъа ба Маьлха коа. Малха гоннахьа кхесташ я цу система кхыйола объекташ: дуненаши цар новкъараши, чинтолг-дуненаши цар новкъараши, тархседкъаши, айламгалаши, цӀог-седкъийи, айлама доми. Маьлха дозал да дерригача Маьлха ковна жамӀа даьча дозала 99,86 %.

## Этимологи
Дош хьахиннад ширча гӀалгӀай (хӀуррий) «ма» *(солнце)* яха доши «алхха« *(только)* яха доши цхьанкхетарца. Дукха ха яц гӀалгӀаша малхах «ма» я́хá. *Ма* яхар маьлха Даьла цӀи хиннай ширча хӀуррий. ХӀанзара гӀалгӀай  «малх» яхаш дола дош шин дешах латт: «ма» («малх») + «алхха» («цаӀ мара доаца, къоастадаь»). Байсаранаькъан Муртуза Идриса ший «БӀаьшерий боадонгара» яхача романа чу из белгалдоаккхаш яздаьд: «Боккхийча нáха хьаяхачох, хьалха малхах *ма* я́ха́д, тӀаккха цу тӀа *алхха* ӀотӀакхийттад» («Как говорят старики, прежде солнце называли *Ма*, а слово *алха* означает — только). Малхах Даьла веш хиннача гӀалгӀаша Ма́лхá те́къача хана даь кхайкар да *«ма алхха»*.

## Дош

## Хьажа иштта

* '''Дуне'''
* '''Сигалбутт'''
* '''Сигале'''

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Седкъадуне (''эрс'')
* Малх (''эрс'')
Малхбоалера Европа

**Малхбоалера Европа** *(я)* (, ) — деша готтача маӀанах — географега диллача юкъера а гӀинбухе-малхбоалера а йола Европа. Ба́ха нах дукхагӀа славяний къамаех ба, цар цу кӀалгӀаран () арен 2/3 да́къа лоаттаду.

## ТӀатовжамаш
* Евроатлас

ОагӀат:Географи
ОагӀат:Европа
Маджарче

**Маджарче** е **Маджарой мохк** (мадж. Magyarország, , ) — Юкъера Европе. Баха нах, 2016 шерача дарех, латта 9 823 000 сагах, аре — 93 036 км². Баха наьх таьрахьах кховзткъа кхойттлагӀа моттиге латта Эллада Дуне тӀа, иштта цхьа бӀаь бархӀлагӀа моттиге аренах.

Керттера пхье — Будапешт. Паччахьалкхен мотт — маджарой мотт.


Image:Flag of Hungary.svg
Image:Coat of Arms of Hungary.svg


## ТӀахьожаяргаш
Малхбузера оакафорд

**Малхбузе́ра оа́кафорд** *(ба)* (, ) — Лаьттан оакафорд. Доккхалага диллача Тийна оакафорда тӀехьа шоллагӀа моттиг лоaцаш ба. Из улл гӀинбухехьа Гренландени Исландени юкъе, малхбоалехьа Европаи Африкаи юкъе, малхбузехьа ГӀинбухера Америкаи ЗӀилбухера Америкаи юкъе, иштта Антарктидан зӀилбухехьа.

Малхбузерча оакафорда аре 91,6 млн км² я, цунах 16 % гаргга дӀалаьцай фордаши, форда ганаши, форда оасаши. 
Берда йистера фордий аре йоккха яц, ерригача хин тӀехен аре 1 %-ал дукхагӀа яц. Хин йоккхал 329,7 млн км³ я, из Дунен оакафорда 25 % йоккхала нийса да. Юкъера кӀоаргал — 3736 м, эггара йоккхагӀа кӀоаргал — 8742 м (Пуэрто-Рико теӀа моттиг). Шера юкъера оакафорда хин дирал 35 ‰ гаргга я. Малхбузера оакафорд чӀоагӀа чуи-ареи иха бердан така йолаш ба, фордашцеи фордай ганашцеи екъалу цун хин тӀехе.

## Географи
Малхбузера оакафорда йоккхала шоллагӀа ба. Цун майда 91,66 миллион км² я, хин боарам — 329,66 миллион км³ я. Из баьржа улл субарктически шоралашкара Антарктидага кхаччалца. ХӀиндий океанаца гӀай (доазув) дод Игольни бухьишка (20° м.й.) тӀа гӀолла Антарктида бердйист кхаччалца.



## ТӀатовжамаш

*''«Малхбузера океан»'' БЕЭС тӀа *(эрс.)*
*''Энциклопедия «Кругосвет»''  *(эрс.)*

ОагӀат:Оакафордаш
Мангалкомар

**Ма́нгалкомар** (, ) —  яхача баьцовгӀай ваьра кӀалваьр да  яхача дезала чура. Эрсече тайп-тайпарча моттигашка «Мангалкомар» аьлле цӀи йоах укх шин баьцовгӀай кепах: Сийна мангалкомар *(Ежевика сизая, Rubus caesius)*, КӀотарг-мангалкомар *(Ежевика кустистая, Rubus fruticosus)*. Цхьаболча автораш ежевикой мангалкомар хьалхарчох мара алац, шоллагӀчох — куманика оал; цхьайолча хана цу хьалхарча кепах *ожина* оал (Украине) е *ажина* оал (Кавказе).

## Белгалдаккхар
Мингал

**Мингал** (ба) е **Марс** (, ) — диъалагӀа дуне да Малхагара, боарамга диллача ворхӀлагӀа да Маьлха коа.

Цу дунен дозал Лаьттан дозала 10,7 % да. Марс аьнна цунах цӀи тиллай Ширча Румера тӀема даьла — Марса цӀерах (из тарлу ширча эллиной волча Аре́са́). Цхьайолча хана Марсах оал «цӀе дуне», аьшка оксидо луш болча цун тӀехен цӀе бос бахьан долаш.

Мингал — лаьтта тоабан дуне да кӀезига айха тӀехар-Ӏи долаш (цун тӀехен йисте Ӏоткъам 160-за кӀезигагӀа ба лаьтта тӀа болчул). Марсага ший хьахинна ши новкъар да — Фобоси Деймоси (ширча эллиной меттала — «*кхерамеи*» «*унзареи*», Ареса шин виӀий цӀераш). Уж новкъараш кхачарга хьажача зӀамига да (Фобос — , Деймос — ), нийса йоаца форма йолаш да.

Карарча хана, Лаьтта даьлча, Мингал — ма дарра дукхагӀа техка дола дуне да Маьлха коара.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Седкъадуне (''эрс'')
* Малх (''эрс'')

ОагӀат:Дуненаши новкъараши алапатах
Математика

**Матема́тика** ( <  — тахкар, Ӏилма) — шоашта сурт оттаду белгалонаш мара йовзаш йоацача объекташта юкъера юкъамоттигех дола Ӏилма да. Тархьараца математика хьахиннай дагар дара а, дистара а, объектий формана сурт оттадара а операций ларда тӀа.

## Белгалдаьккхар
Матрица (фильм)

**«Матрица»** () — культий Ӏилман-земсеттолгий боевик да Вачовски вежараша даьккха. Фильма чу дáкъа лоацаш хиннаб Киану Ривз, Лоуренс Фишборн, Керри-Энн Мосс, иштта Хьюго Уивинг а. Фильм Хетта Америкера Штатий экранаш тӀа арадаьннад 1999 шера мутт-хьал бетта 31 дийнахь. Цо дух Ӏодиллад фильмай трилогена а, иштта комиксашта а, компьютера ловзарашта а, цох лаьца йолча анимешта а.

## Сюжет
### Фильма чура áлараш
# — Матрица массанахьа я. Вайна гоннахьа я из. ХӀанз а я из вайна юхе. Хьона бӀаргаго из кóрах арахьежача е телевизор хьалсогача хáна. Хьона хоалу из, болх беча хана, киназе водаш, йоал дӀалуча хана. БӀарчча дунелг да, бакъдар къайладаккхара духьа бӀаргашта ӀотӀаэза.— МалагӀа бакъдар?— Хьо алхха лай волга, Нео. Берригаш мо хье Ӏоваьча денз зӀанараш теха волга. Хье Ӏоваьча денз хоаялургйоаца е хьокхавала йишйоаца набахта волга. Кхетаманна еттача набахта.
#Фу я Матрица? Диктат. Матрица — компьютеро хьадаь бӀалгӀий дуне да, вай карадерзадара духьа хьакхелла, вайх алхха ераш (батарейкаш) хьаергйолаш.
#Никъ хари цу тӀа гӀолла дӀавахарѝ цаӀ дац.

## ТӀатовжамаш
Махьмад-ХитӀе

**Махьмад-ХитӀе** e **Махьмад-Юрт** (эрс: *Вознесенская*) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара юрт.

## Тархьар
ГӀалгӀай Мехка кораяьча кердача кхерий заман хӀамаех лоархӀаш да XX бӀаьшера 1950-гӀча шерашка Тийрка довкъа тӀа Махьмад-ХитӀенна гаьна доаццаш корадаь сийлингаш, масала, кхерах даь догараш. Ӏилманхошта хетаргахьа дахчаца болх бе эшаш хиннай уж кечалаш. Махьмад-ХитӀа кораяь хӀамаш V эзар шера вай замал хьалха я аьнна оттадаьд Ӏилманхоша.

Махьамад-ХитӀе йиллай 1822 шера. ЗӀамигача ГӀаьбартехьенна юкъейоагӀаш хиннай из цу хана. Юрта лаьтта цкъа хьалха гӀаьбартой Мударовашка хиннад, бакъда 1820 шерашка денз Бековичи-Черкасски яхачарга кхаьчад: цкъа — Фёдорага, цунна А. П. Ермоловс ЗӀамигача ГӀаьбартехье 100 эзар десятина лаьтта денна хиннад (1824-гӀча шера, Россе импере министрий комитета тептара амарца дӀачоагӀадаьд). ТӀаккха, Фёдор кхелхачул тӀехьагӀа лаьтта цун зӀамагӀча вешийга Ефимага кхаьчад.

Цу лаьтта тӀа 1822 шера денз тайп-тайпарча къамий бахархой болча юрташ Ӏоехкаш хиннай, царех Махьмад-Юрт а хиннай. 1840 шерашка гонахьа яьда́ цхьайола юрташ мо Махьмад-Юрт а дӀаяьккхай. Лакхе хьоахабаьча Бековичи-Черкасски яхарга лаьтташ хьа а ийдеш, уж гӀазакхашта дӀатийналга ховш да.

## Баха нах

### Къамаш
Ерригроссе бахархой 2010 шера дӀаязбаьчох Махьмад-ХитӀе ба:
* гӀалгӀай — 2 647 саг (41,9 %)
* нохчий — 2 512 саг (39,8 %)
* туркий — 763 саг (12,1 %)
* эрсий — 318 саг (5 %)
* кхыбараш — 79 саг

Ерригроссе бахархой 2010 шера дӀаязбаьчох Махьмад-ХитӀе ба:
* гӀалгӀай — 739 саг (40,7 %)
* нохчий — 662 саг (36,5 %)
* туркий — 337 саг (18,6 %)
* эрсий — 46 саг (2,5 %)
* гӀозлой — 18 саг (1,0 %)
* кхыбараш — 13 саг (0,7 %)

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
Маькх

**Маькх** *(я)* (, ) — детта, кхерза е Ӏанарца кийчдаь бедах даь кхачан сурсат (напагӀа), эггара кӀезигагӀа хьоарахи хихи даь хул.

## ТӀахьожаяргаш
Маьлха ков

File: Solar planets.jpg|thumb|upright|Маьлха ковна дуненаш
circle 108 0 20 Малх
circle 108 53 5 Меркурий
circle 108 85 10 Сахула седкъа
circle 108 115 10 Лаьтта
circle 108 145 7 Мингал
circle 108 262 73 Юпитер
circle 108 417 59 Сатурн
circle 108 531 26 Уран
circle 108 599 24 Нептун


**Маьлха ков** (, , ) —  дунений раж. Цо шийна чулоац юкъе дӀанийсабенна седкъеи (Малх), цун гоннахьа кхесташ йола шоай хьахинна айлама объекташи. Маьлха ков хьахиннад газа-дема хьисапеча морхах гравитаце вӀашкатаӀар хиннача хана — 4,57 миркха шу хьалха.

## ТӀатовжамаш
Мехико

**Ме́хико** () — Мексика нанагӀала. Баха нах — 9 209 944 саг (2020 шу).

## ТӀатовжамаш
Мисаре

**Мисаре** (,  Миср/Miṣr ,  Маср/Maṣr ),  Хеми/Khēmi), официальни цӀи: **Ӏарбий Респу́блика Мисаре** ( *Джумхурийят Миср аль-Арабийя*,  *Гумхурия Маср иль-Арабийя*) — паччахьалкхе я ГӀинбухера Африкеи Азин Синайски ахгӀайре тӀеи уллаш. Цу бахьана из шин гӀара мохк санна лоархӀаш я.


Coat of arms of Egypt (Official).svg|Герб
File:Flag of Egypt.svg|Байракх


## ТӀахьожаяргаш
Тов бутт

**Михий бутт**, кхыйола цӀераш — **Моажол бутт**, **Сай Ӏа́ха бутт** (, ) — таханарча гӀалгӀай хáнорга ийслагӀа бутт.

Юле а григоре а ханоргий ийслагӀача беттаца нийслу. Шийна чу 30 ди долча биъ беттаех цаӀ ба Михий бутт. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа Михий бутт гуйрен хьалхара бутт ба, ЗӀилбухен ахбура тӀа — бӀаьстен хьалхара бутт ба.

ХӀанзара заман чу григоре ханоргах Михий 16-гӀа ди кхаччалца Малх Лом яхача седкъарче чу латташ хул, Михий 16-гӀа дийнахьа денз — ЙоӀий седкъарче чу латт.

## Белгалдаккхар

## Литература
* Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
* Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2
Моажолг

**Моажолг** (, ) — дукха шераш даха баьцовгӀа да Астрай дезала чура.

## ТӀатовжамаш

* Поацолгаш (''ингал'')
* Дарба поацолг (''эрс'')
Моалойче

**Моалойче** (, моал. *Монгол Улс*, къ.моал. ) — паччахьалкхе я Малхбоалера Азе. Цун гӀай да Эрсечеца гӀинбухеи Чинхойчеца малхбоалехьеи, зӀилбухеи, малхбузехьеи.


File:Flag of Mongolia.svg|Байракх
File:State emblem of Mongolia.svg|Герб

## ТӀатовжамаш
Моашарч

**Моаш (-арч)** (, ) — oалхазарий тайпа да акхакотамий дезала чура.

## ТӀахьожаяргаш
* 
*
Махаон

**Махаон** (, эрс: *Махаон*) — ден кӀормац да парусникаш яха дезала чура.

Борша кӀормаций хьадийла ткъамаш 64—81 *мм* хул, се — 74—95 *мм* хул. Ткъамаш ӀажагӀа беса хул.

### КӀормаца вахара лардаш

Image:Papilio machaon egg.JPG|**Фуъ**
Image:Papilio machaon - Daucus carota - Keila.jpg|**HIовциск**
Image:Papilio.machaon.jpg|**Куколка**
Image:Papilio machaon 01 04102009.jpg|**Имаго**


Укх кӀормацаштa чӀоагӀа дукха езаш йола моттигаш я: хьун аренаши, ведолгаши, хин бердаши.

### HIовциск

HIовцискаш баьцара хула, Ӏаьржа мугӀацане. ХӀара мугӀа чу 6-8 цӀе-моажа Ӏатташ хула. Цара зизаш дуа, тӀаний ха хьатӀакхоачача хӀама цадуаш э.

## ТӀахьожаяргаш
* Парусникаш 
* ЧӀагаргацӀог (Papilo machaon)
Мексика

**Ме́ксика** ( ), официальни — **Мексикахой Хетта Штаташ** () — паччахьалкхе я ГӀинбухера Америке.


File:Flag of Mexico.svg|Байракх
File:Coat of arms of Mexico.svg|Герб


## ТӀахьожаяргаш
Модз

**Модз** (, , ) — сурсат;  боккхарга чу цхьа долча даькъе хьахинна  дургал да. Модза лоаттама чу да 13—22 % хий, 75—80 % углеводаш (глюкоза, фруктоза, сахароза), иштта лоадам боаца массалах витаминаш В<sub>1</sub>, В<sub>2</sub>, В<sub>6</sub>, Е, К, С, каротин (провитамин витаминаA), фолиевая кислота.

## Литература
* *Щербина П.С.* Пчеловодство. 1956

## ТӀатовжамаш

М
ОагӀат:Кхача
Москва

**Москва**, е **Моска** *(я)* (, ) — Россе Федерацен нанагӀала. Федеральни лоадам бола пхьа я, иштта Юкъерча федеральни гома административни юкъ а я. Бахача наьх таьрахьах эггара йоккхагӀа йола пхьа я Эрсече — 12 330 126 саг (2016), иштта цу таьрахьах дунен хьалхарча итт пхьанашта юкъейоагӀаш я.
## ТӀатовжамаш
* 
* Москва. Энциклопедия / гл. ред. А. Л. Нарочницкий. — М.: Советская Энциклопедия, 1980.
Мотт

**Мотт** (, ) — чоалхане йола хьаракий раж я. 

Метташ тохкаш долча Ӏилмах лингвистика оал.

Хьаракий системаш тайп-тайпара хул:
* адамий метташ (лингвистика тохкама предмет):
** этнические языки, то есть стихийно возникшие и развивающиеся естественные языки, служащие (или служившие) в первую очередь средством общения между представителями определённого этноса (иногда — субэтноса или группы этносов);
** контактные языки (в частности, пиджины), то есть стихийно возникшие в условиях межэтнических контактов естественные языки, не играющие роль родного языка ни для одного этноса;
** плановые языки, то есть искусственные языки для общения людей (например, волапюк, эсперанто);
** жестовые языки глухих;
* формальни метташ:
** компьютерни метташ (масала, Алгол, SQL, Python);
* Дийнатий метташ;
* Кхыйола знакови системаш (масала, Наькъа хьаракий система е Зизий мотт).

## ТӀахьожаяргаш

* Дунен метташ (''ингал.'')
Мужече

**Мужече** () — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт.

## Географи
Юрт Эса аьрдача берда тӀа улл, шахьара юкъ йолча Шолжа-Пхьех 36 км гаьнеи, Магасах 40 км гаьнеи. Шолжа-Пхьен а, Магаса а зӀилбухе-малхбузехьа улл Мужече. 

ГаргагӀа ядача юртех гӀинбухехьа улла Галашкеи, малхбоалехьа улла ДаьттагӀеи, къулбехьа улла Товзан-Юхеи я.

## ЦӀи
Юрта цӀи, хьаяхачох, Мужухой тайпа доладенначун цӀерагӀа я, иштта Мужече муж ба́лар бахьан долаш оал цох ишта яхаш уйла а я. Муж яхар мела долаш диро́ дола хий бухдувла дола хьаст ба.

1944 шера ГӀалгӀай мехках баьхачул тӀехьагӀа 14 шу даьккхад «Луговое» (гӀалгӀай меттала «Баь-Юрт» аьнна даккха йиш я цун маӀан) яхаш цӀи йолаш.

## Инфраструктура
Юрта тӀехьарча шерашка йийла школа я 60 болхлочоа лаьрхӀа йола. 2021-ча шера 200  саг чулоаца Товшхала цӀенош дотта чакхдаьхад, цига 20 саг ва балха. Цунца цхьана шера йийла 120 саг совгӀа чуэца йиш йола берий беши, 35-40 саг болх беш вола, Россе дикагӀчарех я ала йиш йола хӀанзара спорта тренировочни юкъарчеи.

### Хьу яккхара комбинат
2021-ча шера хьу яккхара комбината () йиллай. Комбинате ламаз эца, лувча моттигаш я, болхлошта даар лоаттаду. Укх хана вагонка, европол деш цхьа цех я, тӀехьагӀа заготовкаш, балясинаш, щиташ дергдолаш керда ши цех хургйолаш я. Болхбеш 15 саг ва  Мужечереи йистерча Оалкамареи, Галашкареи. Моттигера попа хенаш ийду ГӀалгӀай мехкара Ӏалашдеш дола, иштта цкъаза арахьара  дийхка ардакхаш чукхухь.  Хьу йоаккхача юкъа цхьаккха хӀама йовц, кхыметтала шолхех пайда эца.

## Бахархой

; Къамай лоаттам
Ерригача Россе 2010-ча бахархой дӀаязбарах:

## Кхоачамбоацараш
Эса тӀа доахан дехьадаккха тӀий цахилар бахьан долаш, из доахан лерттӀа доажаде а, юрт-юкъе цӀена лоаттае а аьттув хилац. Цул совгӀа бахархой бебарга хьежжа, хьалха увттаяь хинна трансформатораш а пайдан йоацаш айттай. Цкъа дале, тиша хилар бахьан долаш. ШозлагӀа дале, наха керда техника чукхухьаш дӀаозаш йола ток цатаар  бахьан долаш.

Цхьан юкъа хицара гӀулакх ледардаьннадар, хӀаьта юртахой тоха а бенна, лоаман хьасташкара хий чудиллад юрта, ишта моллагӀча хана Эсара хий хьахеца йиш хургйолаш а тоадаьд хӀама.

## Тайпаш

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:Шолжа шахьара муниципальни кхолламаш
Мумбаи

**Мумба́и** е **Мумбай** (маратх. मुंबई, ), 1995 шерага кхаччалца — **Бомбе́й** () — ХӀиндехьен малхбоалехьара Ӏарбий форда йистера пхьа. «Махараштра» яхача штата административни юкъ я.

## ТӀатовжамаш
*
Мутт

**Мутт** (, ) — кхачан коача сурсат да. Из йоаккх кхаьча сомаш Ӏувдарца. Эггара чӀоагӀагӀа яьржа мутташ буача цӀенача сомаех я́ха́раш я, хӀаьта тайп-тайпарча юача баьцай хенаех, гӀадамех, овлаех, гӀаьнаех, лордаех йоахараш а хул. Комсахи боалахи яьккха мутт цхьан лоаттамах йолча муттаех лоархӀ.

Дунен тӀа эггара яьржа мутт — моажаяргаяр я.

## Хьажа иштта
* Дургал

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Кхача
Тушола бутт

**Тушо́ла бутт** — гӀалгӀай ханорга кхоалагӀа бутт. ВӀаший нийслу *Ма́ртаца* — юле ха́норга а григоре ха́норга а кхоалагӀча беттаца. Шийна чу 31 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба Тушола бутт. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа бӀаьстен хьалхара бутт ба, Лаьттан ЗӀилбухен ахбура тӀа — гуйрен хьалхара бутт (ГӀинбухера ахбура Тов бетта эквивалент).

## ЦӀи
Шера кхоалагӀча бетта цӀи гӀалгӀай меттала башх-башха йоалаяь хиннай хьалха дӀабаха́ча тайп-тайпарча тохкамхоша. Царна тӀа а товжаш хӀанзарча тохкамхоша шоашта хетачох нийсагӀа я аьнна массехк тайпара беттай цӀераш яр ГӀалгӀай Мехка дӀа-хьа яьржа лелаеш, вешта аьлча, массехк ханоргаш дар. Царех да, масала, Коазой Ӏийсас оттадаьр, ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто оттадаьр, СелаӀад тептаро оттадаьр, Мерашканаькъан Султана оттадаьр. 2022 шера ГӀалгӀайчен Мехкдаь распоряженеца официальни дӀачӀоагӀъяьй гӀалгӀай меттала беттай цӀераш, уж дукхагӀа вӀаший тарлуш я Мерашканаькъан Султана оттаяьча беттай цӀерашца. Мехка тайп-тайпара йолча организацештеи учрежденештеи хьийхад дӀачӀоагӀъяь йола беттай цӀераш лелае аьнна. Из бахьан долаш ГӀалгӀай Википеде а лаьрхӀад уж лелае.

### МаӀан
Тушола бетта цӀи тушолкотам яхача оалхазарца ювзаенна я. Эрсий меттала «март» а,  а хьаяьннай  яхачох; цига цун маӀан да — *«[[Марс (мифологи)|Марсий]] бутт»*.

## СелкъаӀилма
ХӀаназарча заман григоре ханоргах тушола бетта 11-гӀа ди кхаччалца малх «КӀудал» яхача седкъарче чу латташ хул, тушола бетта 11-гӀча дийнахьа денз — «Чкъаьрий» яхачун чу.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
* 
* Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀай ханорг
ОагӀат:Григоре ханорг
ОагӀат:Бетташ
Мутт (маӀанаш)

**Мутт**
* **[[Мутт]]** — кхачан коача продукт.
* Мутт — биологически коачалаша цӀераш
** Дакха мутт
** Латекс (шура мутт)
* Кхача Ӏохьа хий
** Гийга чу хула хий — пищеварительный сок, вырабатываемый в желудке.
** Чурий хий — пищеварительный сок, вырабатываемый в тонкой кишке.
** Панкреатий хий — пищеварительный сок, вырабатываемый поджелудочной железой.
НӀанийцӀи

**НӀанийцӀи** е **Йоккха сеткъарг** (, ) — сеткъаргий кеп я Европеи Азеи яьржа.

## ТӀахьожаяргаш
*
Н (кириллица)

**Н н** (*Н н*; цӀи: **эн**) — хӀанзара дерригача кириллицай алапатий алап да. Болгарой алапата чу 14-гӀа алап да, Эрсий а, кӀайэрсий а алапаташ чу — пхийттлагӀа алап да дагарах, сербий алапата чу 16-гӀа алап да, украинхой алапата чу — 18-гӀа, македонхой алапата чу — 17-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из ткъоаллагӀа алап да.

## ТӀахьожаяргаш
Назарет

**Назаре́т** (, *Нацра́т*; , *ан-На́сыра*;  ( ,, ); ) — Жугтече гӀинбухера пхьа. Керастий супа пхьа я из, лоадамах кхоллагӀа я Байтулмакъдисеи Вифлеемеи тӀехьа. Инджила тӀа яздаьчох, укхаз хиннад Ӏийса Пайхамар воагӀаргволга хоам бар цун наьнага Марьямага, иштта укхаза дӀадахад цун бера ханара шераш (цу бахьанах цун цӀи йоаккхаш хиннай «назаретхо» е הנוצרי — «а-ноцри», из яхилга да «Нацрат пхье вáхаш вар»).

## ТӀатовжамаш
Найроби

**Найро́би** (суахили *Nairobi*) — Малхбоалерча Африке эггара йоккхагӀа йола пхьа.

## ТӀатовжамаш
Нарс

**Нарс** (, ) — цхьан шера дахаш дола баьца баьцовгӀа да,  яхача ваьра кеп я  яхача дезала чура. Хаьсасомий культура лоархӀаш я.

## ТӀатовжамаш
Нарсий аьрхӀ

**Нарсий аьрхӀ** (, ) — цхьа вид мара йоаца цхьан шера дахаш баьцовгӀай тайпа да Зонтични дезала. ЦаӀ мара йоаца вид — **Бешара нарсий аьрхӀ** (, ) (*Anethum graveolens*).

## ТӀахьожаяргаш
Мухьаммад Пайхамар

**Мухьаммад** ﷺ () — из Даьла цаӀ хилар кхайкадаь, Ислам яха ди билла́р а цун керте́ лаьттар а. Къаман Ӏарбе ва. Бусулба дин Элча ва. Бусулба нах тешаш ба Мухьаммадá, Даьлера салот-салам хилда цунна, АллахӀа ший сийдола китаб — КъорӀа десса хинналга.

Мухьаммад ﷺ иштта политикай къахьегамхо а бусалба уммат оттадаьр а цун хьалха лаьтта́р а хиннав. Цо урхал деча хана из уммат чӀоагӀеи йоккхеи паччахьалкхе хиннай Ӏарбий ахгӀайрен тӀа.

Мухьаммад ﷺ ваь ха малагӀа я Ӏаламнаьха барт тайнабац, хӀаьта цхьаболча наха йоаллаю ха Макка  ваьлга я. Кхелхав Маддане . Масджид ан-Набавий яхача маьждига йисте дӏавеллав, тӏехьагӏа маьждиг шердеш цун каша цунна юкъе нийсденнад.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* Хасан Бальюзи. «Мухаммад и развитие Ислама».

## ТӀатовжамаш
*
Маьцхали

**Маьцхали бутт** е **Мангал бутт** (, ) — гӀалгӀай хáнорга бархӀлагӀа бутт.

Из тарлуш ба юле а григоре а ханорга шера бархӀлагӀача бетта ( — *«Август Октавиана бутт»* (маӀан: *«тӀехбоккха»*)).

Шийна чу 31 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба Маьцхали. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа Маьцхали бутт ахкан тӀехьара, кхоллагӀа, бутт ба, ЗӀилбухен ахбура тӀа — Ӏан тӀеххьара бутт ба.

ХӀанзара заман чу григоре ханоргах Мяцхали 10-гӀа ди кхаччалца Малх «Ийскогбарг» яха седкъарче чу латташ хул, Маьцхали 10-гӀча дийнахьа денз — Лома седкъарче чу.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Нарцисс

**Нарцисс** (, ) — Amaryllidáceae дезала чура цаӀ дакъа дола баьцовгӀай тайпа да.

## Сурт оттадар
Нарциссаш ӀажагӀа а, кӀай а бесах нийслу.

## ТӀахьожаяргаш
НацакӀормацаш

**НацакӀормацаш** () — кӀормаций тоаба (Lepidoptera) чура зӀамигача садоалла хӀамай гуллама цӀи я. Цар дукхагӀа сарахьи бийсани лелду шоай дáхар. КӀормацаш дийнахьара а бийсанара хилар декъадалар дика даьржа да, амма Ӏилмано деррига техка бакъдаь дац из.

## Сурт оттадар

## ТӀахьожаяргаш
Немций мотт

**Немций мотт** (, нем. , произносится: ; *deutsche Sprache*, произносится: ) — мотт ба немцаши, австрицаши, лихтенштейнцаши иштта дуккхагӀа бола швейцарцаши бувцаш. Паччахьалкхен мотт ба Германеи, Австреи, Лихтенштейнеи, иштта Швейцарии, Люксембурги, Бельги чу официальни болча меттаех мотт ба.

## ТӀахьожаяргаш
Нигери

**Ниге́ри** ( ), **Федерати́вни Респу́блика Ниге́ри** () — паччахьалкхе я Малхбузера Африке.


File:Flag of Nigeria.svg|Байракх
File:Coat of arms of Nigeria.svg|Герб


## ТӀахьожаяргаш
* Нигерена официальни мазадакъа (ингал.) 
* Нигерен официальный туристий мазадакъа (ингал.)
* Сайт ''NigeriaWorld — All about Nigeria'' (ингал.)
* Нигерена Конституци (ингал.) 
* Нигерена бокъоний гуллам (ингал.) 
* Мишта яха Нигери
Нимфалидаш

**Нимфалидаш** (, ) — кӀормаца доккха тайп да 5000 бӀасаш ца. Ишта кӀормаций тайпагара нийсалу ТӀаусабӀаргаш а, ЗӀамига ЦхьогалакӀормацаш а.

## Характеристика

КӀормаций доккхал юкъера хул. Цара хьадийла ткъамий йӀоахол: цхьачара 25 - 180 мм, дуккхагӀачара 50 -80 мм хул. Ткъамаш шера, тайп-тайпара бессаш долаш хулаш да. ДуккхагӀачара гаьнна никъ бе могаш да, масала Совди-кӀормац.

НӀовцискаш зӀамига а, доккха а нийслу. Уш 30 - 50 мм хул, тайп-тайпара бессаш а долаш.

## Нимфалидаш
* Дакасеткъарг
* ЗӀамига ЦхьогалакӀормац
* Михасеткъарг
* Совди-кӀормац
* ТӀаусабӀарг
* Таьзетдахарг
* ФаьракӀормац

## ТӀахьожаяргаш
• Нимфалидаш
Ниттий

**Ниттий** (, ) — зизай баьцовгӀай дезал да шийна юкъе гаогга 60 тайпеи 1000 види йоагӀаш, яьржа дукхагӀа тропикашка. Царна юкъера эггара цӀихеза ба нитташ, лапортеяш, иштта пилеяши солейролияши.

## ТӀахьожаяргаш
Норгехье

**Норгехье** *(я)*, е **Норгиче** *(я)*, е **Норгхой мохк** *(ба)* (, , , ) — ГӀинбухерча Европера паччахьалкхе. Улл Скандинавхой ахгӀайрен малхбузерча даькъа тӀеи йихе яьдача дуккха кагийча гӀайренаш тӀеи.

Бахача наьх таьрахь — 5 627 400(2026) саг, аре — 385 207 км². НанагӀала — Осло.


File:Flag_of_Norway.svg
File:Coat_of_Arms_of_Norway.svg


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Норгехье
ОагӀат:Паччахьалкхенаш — ООН доакъашхой
Нохчий

**Нохчи́й** (*ба*) () — Даькъастара къам; Нохчичен керттера бахархой. Иштта бах ДаьгӀасте Хасой-Юрта, Бабаюрта, Кизилюрта, ГӀизляра шахьарашкеи, тархьаран Ӏовхой шахьареи (хӀанзара Кердача ГӀазгӀумкий (Новолакски) шахьари Казбекова шахьара малхбузера дакъеи), цул совгӀа уж ба Ӏеш ГӀалгӀайчен Шолжеи МагӀалбикеи шахьарашка а, Гуржехьен Ахмета шахьаре а. Нохчий дунен тӀа 2 000 000 саг ва.

## Белгалдаккхар
### Комментареш

### Хьасташ

## Литература

ОагӀат:Нохчиче
ОагӀат:Нохчий
ОагӀат:Къамаш алапатах
Незабудка

**Незабу́дка** (, къаьнарча эллиной дешаех «дахкий лерг») — баьца баьцовгӀий ваьр да Бурачникови дезала чура.

## ТӀахьожаяргаш
Незабудкаш (''эрс'')
Нохчий мотт

**Нохчий мотт** (, ) — вайнаьха метташта юкъебоагӀаш мотт ба, нохчий къаман мотт ба.

Нохчий мотт баьржа ба Нохчичеи, ГӀалгӀайчеи, ДаьгӀастеи (Хаси-Юрта шахьаре,Гуржий мехка а (Ахмета шахьаре).

Россе Федераце 1 354 705 саг ва из мотт бувцаш, иштта мотт баьржа хилар лоархӀаш хилча нохчий мотт пхелагӀа моттиге ба. Нохчий мeхка (эрсий меттаца нийсса) паччахьалкхен мотт ба.

### ХӀанзара Нохчий алапат

## ТӀатовжамаш
Нохчийче

**Нохчийче** e **Нохчий мохк** (, ; , ) — республика я Россе Федераце чу, иштта Даькъастен федеральни округа лоаттамá юкъейоагӀаш я.

НанагӀала — Шолжа-ГӀала. Аре — 16 165 км². Росстато оттадаьчох Нохчийче  саг ва вахаш. (). Бахача наьха айхе —  саг/км2 (). Царех пхьешка бахараш —  % я ().

Доазув: малхбузехьа — ГӀалгӀай мехкацеи, ХӀирий мехкацеи, гӀинбухехьа — Ставрополерча йистаца, малхбоалехьа — ДаьгӀастенца, зӀилбухехьа — Гуржий мехкаца.


Flag_of_the_Chechen_Republic.svg|
Coat of Arms of Chechnya (2020-).svg|


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Нохчийче
О (кириллица)

**О о** (*О о*; цӀи: ) — хӀанзара дерригача кириллицай алапатий алап да. Болгарой алапата чу 15-гӀа алап да, Эрсий а, кӀайэрсий а алапаташ чу — ялхийттлагӀа алап да дагарах, сербий алапата чу 18-гӀа алап да, украинхой алапата чу — 19-гӀа, македонхой алапата чу — 19-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из ткъаь цаӀллагӀа алап да.

## ТӀахьожаяргаш
Оакхарий

**Оакхарий** *(да)*, цхьоален таьрахье: **аькха** *(да)* ( е ****  ) — фуъаш дӀа ца дехкаш дийна кӀоригаш Ӏоеш дола хӀанзара мел дола дакхадийнаташ чулоацаш йола дакхадийнатий кӀалкласс (плацента-оакхарий а, киса-оакхарий а юкъелоацаш). ХӀанзара дукхагӀа мел дола дакхадийнаташ, нах юкъе а лоацаш, — оакхарий лоархӀаш да Ӏилмо.

## Белгалдаккхар
Оалкам

**Юрта хьисапе моттиг Оалкам** () — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара муниципальни кхоллам. Административни юкъ *Оалкам* яха юрт лоархӀ Ӏаьдалга диллача, из хул ЭгӀара Оалками МагӀара Оалками.

## ЦӀи
В.Б. Виноградова́и К.З. Чокаева́и хетачох,*Оалкам* яха топоним йоагӀаш я шин дешах: «ал» – «алан», «кум» – «кам» – «чӀож». Ишта лоархӀаш хилча «аланой чӀож» аьнна маӀан хул юрта.

## Географи
Юрта хьисапе моттиг, е нийсагӀа аьлча цунна юкъе йола шаккхе а юрт Эса шинна берда тӀа улл Эса чӀоже. ЭгӀара Оалкам улл Эса аьрда берда тӀа йӀаьхъенна, из чакхъяьнна хьалмагӀаваьлча Эсал дехьа улл МагӀара Оалкам а. МагӀарча Оалкама́ къулбехьехьа хьалмагӀаваьлча Эса аьрда берда тӀа латт Гаьгий гӀалаш.

## Тархьар

Юрта хьисапе моттига статуси доазуви 2009-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» яхача ГӀалгӀай Мехка законаца къоастадаьд.

Юрта хьисапе моттиг Оалкам яхача муниципальни кхоллама́ юкъе *Оалкам* яха цхьа юрт мара яц Ӏаьдалга диллача, амма дар дувцаш хилча ши гӀалгӀай юрт я цу кхоллама́ юкъе яраш: МагӀара Оалками ЭгӀара Оалками, хӀаране тайп-тайпара тархьар а долаш, эргаш моттиг а йолаш. Ишта хьаяьхкай уж юрташ вай замалца, цул тӀехьагӀа административно вӀашагӀтехай уж.

## Бахархой

## Юрта хьисапе моттига лоаттам

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Шолжа шахьара муниципальни кхолламаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш
Оалхазараш

**Оалхазараш** (, ) — дийнатий класс. Ӏилма йовзаш дунен тӀа 10 660 оалхазарий кеп я, царна юкъе гӀетта лелараш а, гӀатта лела ца могараш а да.

Эггара зӀамигагӀа дола оалхазар колибри-нокхармоза ба, эггара доккхагӀа дола оалхазар вампал-котам я.

### Оалхазарий оттам

## Сурташ

Lightmatter_greatblueheron2.jpg|**Сигалсийна чкъаьрийдуарг**
Struthio_camelus6.jpg|**Вампал-котамаш**
Chickens_feeding.jpg|**Котамаш**
A_single_white_feather_closeup.jpg|**Оалхазарий бедарг**


## Хьажа иштта
ЦӀоган тӀара оъа

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оакхарий
ОагӀат:Оалхазараш
Овшанаькъан Султана Руслан

**Óвшанаькъáн Султáна Руслáн** () — паччахьалкхен а тӀема а болхло. Советий Союза Турпал (1982 ш.), инарал-лейтенант. ГӀалгӀай Республика хьалхара мехкда. ТӀемлой-интернационалистий гӀулакхаш кхоачашдара комитета тхьамада. «Боевое братство — без границ» яхача къамашта юкъерча союза лакхерча совета доакъашхо.

## Биографи
Овшанаькъан Руслан ваьв ардара бетта 29 дийнахьа 1954 шера Казахий ССР Кокчетавски областа «Володарское» яхача юрта (хӀанз Казахстанен ГӀинбухен-Казахий областа Айыртауски шахьара Саумалколь юрт я из). Руслана да́ Овшанаькъан Ювсапа Султан-Хьамид ва, нана — Овшанаькъан Тамари.

Советий Эскара юкъе хиннав 1971 шера денз. Советий Союза маршала А. И. Ерёменко цӀерах йола Орджоникидзевски лакхера дерригача эскара командни училище яьккхай цо. 1971–1975 шерашка дийшад цо цига. 1980 шу кхаччалца бӀул даьд Даькъастен тӀема округе: 1975—1976 шш. — мотострелкови взвода хьовда волаш, 1976–1979 шш. — мотострелкови рота хьовда волаш. 1979–1980 шш. — мотострелкови батальона штаба кулгалхо хиннав.

1982 шера маьтсела бетта 7 дийнахьа Овшнаькъан Руслана́ «Советий Союза Турпал» яха звани еннай. Приказа текст:
*«За мужество и героизм, проявленные при оказании интернациональной помощи Демократической Республике Афганистан, Указом [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от [[7 мая]] [[1982 год]]а [[капитан (воинское звание)|капитану]] Аушеву Руслану Султановичу присвоено звание [[Герой Советского Союза|Героя Советского Союза]] с вручением [[Орден Ленина|ордена Ленина]] и [[Медаль «Золотая Звезда» (СССР)|медали „Золотая Звезда“]] № 11472»*.

1993 шера саькура бетта 28 дийнахьа гӀалгӀай къамо ГӀалгӀай Республика Мехкдалла хержав Овшанаькъан Руслан.

1994 шера саькура бетта 27 дийнахьа из ГӀалгӀайчен Мехкда хилар бокъо дӀачӀоагӀъяш цхьаькхаза хоржамаш хиннад. Цу хоржамашка дакъа лаьцарий 94,2 проценто кхаж тессаб Овшанаькъан Руслана́.

## Каламаш
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен кулгалхой
Нускала лоткъам

**Нускала лоткъам** () — гӀалгӀай къаман йиш. 1902 шера из дӀаязъяьй Ригерча политехнически института дешархо хиннача ДжабагӀий Мухьмада. Цу кепатохара белгалдаьккхарашта юкъе язъя хиннай: *«Ингушская народная песня. Записана студентом Рижского политехнического института Джабагиевым в 1902 году... Из отчета А. Грена. Из материалов Л. Г. Лопатинского»*.

## ТӀатовжамаш
*  

ОагӀат:ГӀалгӀай къаман ашараш
ОагӀат:ГӀалгӀай меттала ашараш
Нью-Йорк

**Нью-Йо́рк**  () — эггара йоккхагӀа йола Америкера пхьа. Баха нах — 8 405 837 саг (2013 шу). 

Нью-Йорко шийна чулоац пхи шахьар (*амер.* боро): Бронкс, Бруклин, Куинс, Манхэттен, Статен-Айленд.

## Тархьар
### Пхьа йиллар
Нью-Йорк йиллай XVII бӀаьшаре голландаша-колонисташа. 1664 шу кхаччалца цун цӀи хиннай «Керда Амстердам».

## Сурташ

Seal of New York City.svg|Герб
Flag of New York City.svg|Байракх


## ТӀатовжамаш
Океани

**Океа́ни** — Дунен дакъа; географически, кастта геополитически дунен шахьар я, из латт юкъера а зӀилбухера-малхбузера а Тийна океана доа́къой зӀамигача гӀайренашахи атоллашахи.

## Кортмукъа мехкаши кхыдола лаьтташи

## ТӀахьожаяргаш
Организм

**Органи́зм** *(я)* ( от  — «оттаду» хьадаьннад  — «кечал» яхачох) —  дийна дегӀ. Организма ший белгалонаш я из дийна йоацача матерех къоастаеш йола. Цу белгалонех да хӀамаш хувцаялар хилар, ший дегӀ лоаттаде низ кхачар, ноахала белгалонаш а юсаш дебале магар..

## Белгалдаккхар
Оршот

**Оршот** *(да)* (, ) — кӀирандени шинараи юкъера кӀиран ди. Стандарта ISO 8601 оттадьчох кӀиран цхьоалагӀа ди лоархӀаш да.

## Тархьар
ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа латтача кӀирагахьа оршотах *цхьаьра* яхад. ХӀаьта *оршот* тӀаийца дош да.

## Хьажа иштта
* '''КӀира'''
* '''Бутт'''
* '''Шу'''
* '''Ди'''

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Оакафорд

**Оа́кафорд**, е **боккха форд** е **океа́н** *(ба)*(, , дош хьадаьннад къаьнара эллиной даьла волча Океана цӀерах; ) — эггара йоккхагӀа хин объект я, Дунен оакафорда да́къа лоацаши, гӀа́рашта юкъе уллаши. Оакафорд ший хиш гóбахара раж йолаш а ба, иштта кхыйола лаьрххӀа белгалонаш йолаш а ба. Оакафордо хадданза вӀаший бувзам бу тӀехар-Ӏанарцеи лаьттан чкъорцеи.

Оакафордехи фордехи латташ болча Дунен оакафорда тӀехе Лаьттан тӀехенах гаргга 71 % я (361 млн км²). Оакафордий хибухен рельеф тайп-тайпара я.

Оакафордаш тохкаш долча Ӏилман цӀи «Океанологи» я; оакафорда бунеи дийнатий дунеи тохкаш йолча биологен  ралса цӀи «Оакафорда биологи» я.

## Хьажа иштта
* Дунен оакафорд
* Форда хий
* ГӀа́ра

## Литература
* *Рябчикова А.М.* Физическая география материков и океанов., изд. «Высшая школа», М. 1988

## ТӀатовжамаш
* Океанаши фордаши.
* П. Ю. Плечов Происхождение океана.
Пандар

**Па́ндар** — кхо мерз бола вейнаьха мукъама кечал (локхарг). Вешта из термин шерача маӀане а лелаю, ишта, «пандар» оал эрсий меттала «гармоника» оалачохи (каьхата пандар а аьлле), чӀондаргахи (Ӏад хьекха пандар а аьлле).

## Пандарах лаьца

Пандара мерзий оттам ба: c-d-g. Пандар гӀалгӀайи нохчийи мел ба́хача чӀоагӀа баьржа ба. Нохчий ӀаьдалагӀа цох «пондар» оал.

## Гаргара мукъама кечалаш
* Пантур
* Пандура
* Пандури
* Пондар

## Хьажа иштта
* Каьхата пандар
* ЧӀондарг

## Белгалдаккхар
Пардаш

**Пáрдаш** (, ) — дулхах дажача дакхадийнатий ваьр да Циский яхача дезала чура. Эггара гаргагӀа да Цискаш *(Felis)* яхача ваьра.

Пардаш дегӀах доккха жӀали морг хул. ДегӀа дозал 5 кийлагара 30 кийлага кхаччалца хул. Парда 4 метр гаьна кхоссаяла мог. 
Массехк кеп я Пардаш яхача ваьра юкъейоагӀаш:
* 
* 
* 
* 
*  *[[Lynx issiodorensis]]*

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Пардаш
Параж

**Параж** *(я)*(  */пагӀи́/*) — Фаьренгий мехка нанагӀала; «Иль-де-Франс» яхача региона администраце юкъ.

Параже вахаш 2,148 млн саг ва (2014 шу), дӀалоацача лаьттага диллача Евросоюзе пхелагӀа я йоккхалах. Параж улл Фаьренгий мехка гӀинбухехьа, Сена хин бердаш тӀа.

## Белгалдаккхар
Парусникаш

**Парусникаш** (, , ) — кӀормаций дезал да.

## Кепаш

* Papilio demodocus
* Махаон

## ТӀахьожаяргаш
Парусникаш
ПӀ

**ПӀ пӀ** (*ПӀ пӀ*) — кириллица алапаташкара шолха алап. Тахан леладеш да массехк метташка: абзой, агӀлой, аьдагӀий, гӀалгӀай, гӀазгӀумкий, гӀаьбартий-черсий, доаргӀой, лаьзгий, мухӀдой, нохчий, тӀабасрой, цӀахбий. ГӀалгӀай алапата чу ткъаь кхоалагӀа алап да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Паччахьалкхе

**Паччахьалкхе** (, ) — къаьстта долча доазона тӀа юкъарлено вӀашагӀъелла политикан кеп я. Ший доалахьа урхалдара а низбара а аппарат йолаш, цхьан доазона тӀа вӀаштӀехьдаьккха политикан кортамукъа публични Ӏаьдал да.

Е Ӏилма чу а, е халкъашта юкъерча бокъон чу а, дац юкъара цаӀ дола, массане тӀаийца дола «паччахьалкхе» яха духтӀе белгалъяр. «Мата» (мохк) яха дош маӀанах гарга да цунна, амма иззамо йола термин яц из. «Мата» яха дош «паччахьалкхенал» шерагӀа да. Массадолча мехкаша а Ӏилмо а бӀарчча ший долчча тайпара тӀаийца а дола юкъара цаӀ а дола «паччахьалкхе» яха термин юридически белгалъяр хӀанза а доацаш да. Цхьанкхийттача Къамий Организаци яхача эггара йоккхагӀа йолча халкъашта юкъера организаце аргӀа яц моллагӀа дола вӀашагӀдоллар паччахьалкхе я е яц аьнна белгалде. Из хаттар кхыча паччахьалкхенаши правительстваши деш долча халкъашта юкъера-бокъон къоабалдара хаттар да.

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Пиголкин А. С., Головистикова А. Н., Дмитриев Ю. А., Саидов А. Х.* Теория государства и права: учебник под редакцией А. С. Пиголкина. — Москва: Юрайт-Издат, 2005. — С. 61-63. — ISBN 5-94879-145-9.философский клуб. — М.: Летний сад, 2010. ISBN 978-5-98856-119-4
* 
* 

## ТӀатовжамаш
Пекин

**Пеки́н** () ГӀинбухера нанагӀала — Ченкий Халкъа Республикан нанагӀала.
Цун юкъерча лоаттама пхьанех я Пекин.
## ТӀатовжамаш

* О Пекине на сайте Пекин.ру
* Описание Пекина на muhranoff.ru 
* Пекин
* Пекин на сайте Русско-китайского клуба
Пил

**Пилан** (, ) — дакхадийнатий дезал ба «тӀоалда» (хоботовые) яхача тоаба чура. Цу дезала чура лоархӀаш да лаьтта гӀолла лела эггара доккхагӀа доа дакхадийнаташ.

## ТӀатовжамаш
Плеядаш

**Плеядаш** (, айламӀилман белгалдар — **M45**; иштта а пайда эца ший цӀерах **ВорхӀ йиша** (), Инжили Тоурати чу — **Кима**) — дӀа-сабаьржа седкъий цӀов ба Ӏаса седкъарче чу.

## ТӀахьожаяргаш
Поацолг

**Поацолг** ( ) — дуккха шераш даха баьцовгӀий тайпа да  дезал чура.

## Кепаш
*[[The Plant List]]* долча дарех тайпо чулоац 338 кеп, царех цхьаяраш:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**  — Гвоздика Шабо
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
Подалирий

**Подалирий** (, ) — кӀормац да парусникий тайпа. 

КӀормаций хьадийла ткъамаш 68—72 *мм* хул. СекӀормацаш боршакӀормацал доккхагӀа да.

Уж кӀормацаш этинга бетта денза лай чилла кхачалца лелаш да.

### Сурташ

Image:Flambé-chenille2.JPG|**HIовциск**
Image:Iphiclides_podalirius01.jpg|**Сурмагур**
Segelfalter04.JPG|**Ткъамий кӀалхара оагӀо**


## ТӀахьожаяргаш

* Парусникаш
Пархилг

**Пархилг** (, ) —  дезала чура цаӀ мара доаца oалхазар да. Лелаш да Америкеи, Евразии, ГӀинбухера Африкеи.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Дийнаташ алапатах
ОагӀат:Оалхазараш
Политика

**Поли́тика** ( «паччахьалкхен дер») — Ӏаьдала органий дер а, паччахьалкхен урхалдар а чулоацаш поняти я, иштта цунна юкъедоагӀа паччахьалкхено болхбараца бувзам дола юкъара вахара хаттараши хилараши. Политика тохкаш я политологи яхача Ӏилма чу.

## ТӀатовжамаш