open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хий

**Хий** *(да)* (водорода оксид) (, ) — Н2O химе формула йола органикай боаца бинарни хоттам. Хин молекула водорода шин зирхатахи кислорода цхьан зирхатахи латт. Уж шоайла хетта́ я ковалентни бувзамца. ЛерттӀача хьа́ле́ хилча хий коача да, бос а боацаш (дукха сома ца хилча), хьадж а, чам а боацаш.

Онда хьал долча хих ша оал (шан кристаллаша лоа е йис кхолла мег), га́за хьисапе долча ха́на хих «хин Ӏи» оал. Лаьттан дозала 0,05 % гаргга хих латташ да.

Лаьттан тӀехен 71 % хиша дӀалаьцай (оакафордаши, фордаши, Ӏамаши, дода хиши, бутув шанаши) — 361,13 млн км2. Лаьтта тӀа хин 96,5 % гаргга оакафордашка да, 1,7 % дунен хин ламагӀараш лаьттан кӀалхара хиш да, кхы а 1,7 % — бутув шанаши шан *кийнаши*; доккха доаца дакъа додача хишка да, иштта Ӏамашкеи ушалашкеи. 0,001 % морхашка гуллу. Лаьттан тӀара хин доккхагӀдола дакъа дир да, юртбоахама пайдан дац. Тезача хин дакъа 2,5 % гаргга да, белгалдаккха деза цу дерригача хин 98,8 % шана тархенашкеи лаьттан кӀаларча хишкеи долга. Дерригача тезача хин 0,3 % кӀезигагӀа додача хишкеи Ӏамашкеи тӀехар-Ӏанара чуи да, цул кӀезигагӀа (0,003 %) дийнача организмашка да.

Дика чӀоагӀа полярни растворитель да хий. Ӏалама чу массахана ийна хул тухашцеи газашцеи.

Лаьттан тӀа вахар хилара: дийнача организмай химе лоаттама а, Ӏалама лоаттама а, хаоттама а белггалча бехкамаех бехкам ба хий хилар. Лаьттан букъа тӀа мел долча са доаллача хӀамашта эггара чӀоагӀагӀа эшаш дар хий да.

## Дош легадар
* хий (да)
* хиш (да)

* Мичахьа? Хила/хи чу
* Мичахьара? Хилара/Хи чура

## Белгалдаккхар
Хинзиза

300px|thumb|right|Хинзиза
**Хинзиза** (, ) — шиъ дакъа дола баьцовгӀай ваьр да. Из зиза цаӀ мара дац **Хинзизай** () дезала чу.

## ТӀахьожаяргаш
Хаоттам

**Хаоттам** (, ) — моллагӀча моттиге къаьстта белгалъяьча хан юкъ чу гу йиш йола метеорологически элементай а, тӀехар-Ӏанара хиларий а хьокхамий гуллам ба. 

«*Хаоттам*» яхаш йоа поняти тӀехар-Ӏанара карара хьáлаца бувзам болаш я, из духьала я «Климат» яхаш йоа понятенна. Цун бувзам тӀехар-Ӏанара юкъера хьáлаца ба йӀаьхача хан мурах лаьрхӀа.

Хаоттама сурт оттаде йиш я тӀехар-Ӏанара Ӏоткъамацеи, фен температурацеи, фен тӀуналцеи, миха нидзацеи, морхаш йолаш хиларцеи, .

## Хьажа иштта
* '''ДогӀа'''
* '''Дохк'''
* '''Морхаш'''
* '''Мух'''
* '''Лоа'''

## ТӀатовжамаш
Хох

[thumb|right|[Хох|Хох]]
**Хох** (, ) — дуккха шерашка дахаш доа баьца баьцовгӀа да. «Хох» яхача ваьра кеп я. Хох шера яьржа хаьсасомий культура санна лоархӀаш ба.

## ТӀахьожаяргаш
Хох (баьцовгӀай ваьр)

thumb|right|250px|Хох (''Allium'')
[thumb|right|[Хох|Хох]]
**Хох** (, ) — шин шера а дуккха шерашка дахаш доа баьца баьцовгӀий ваьр да.

## ТӀахьожаяргаш
ХьажцӀа

**ХьажцӀа́** *(да)* е **КаӀбат** *(да)* (, ) — куба хьисапе хьалдетта дола бусулба зерат. Из латт Маккарча Хьарме. ХьажцӀа керттера йолча моттигех я хьажол деча хана нах гуллуш. ХьажцӀенах иштта оалаш да *«аль-Бэйт аль-Харам»*, Ӏарбий меттала цун маӀан да *«супа цӀа»*. ХьажцӀенна гонахьа го баккхарца тӀавоаф ду.

## Дош легадар
Фу? ХьажцӀа́
Мича? ХьажцӀа (шаккхе «а» лоаца да)

## ТӀатовжамаш
* Бусулба саг *(эрс.)*
* Бусулба ди *(эрс.)*
* Бусулба ди - нийса никъ  *(эрс.)*
ХинтӀехар-Ӏи

**ХинтӀехар-Ӏи** ( ←  — хий  — бур; ) —  Лаьттан хин чкъор я. Из екъаш я Дунен оакафордахи, континентальни тӀехен хихи, лаьтта кӀалхара хихи.

Укх дуне тӀа хин юкъара йоккхал я — 1390 млн км3. ХинтӀехар-Ӏанара дозал —
1,46·1021 кг. Из 275-за дуккхагӀа да тӀехар-Ӏанара дозалал.

Хин дукхагӀа дола да́къа оакафорда чу да, кӀезигагӀа — бутув шанаш чуи, континентальни Ӏамаш чуи, Лаьтта кӀалхара хиш чуи да. ХинтӀехар-Ӏанара йоккхала 96,4 % дир дола оакафордий хиш да, 1,86 % — бутув шаний хиш, 1,68 % — Лаьтта кӀалхара хиш, хӀаьта, дикъа лаьттан тӀехьнахьара хиш — 0,02 % кӀезига совгӀа мара дац.

## ТӀатовжамаш
* 

Х
ОагӀат:Географи
Шоанхой Элмарза-Хьажа

**Шоанхой (Хо́втанаькъан) ЗӀорий Э́лмарза-Хьажа** () — гӀалгӀай тӀеххьара цӀув. Дика ха яха́ воккха саг волча хана бусалба динца им дилла́д. БӀаьннел тӀехваьнна волаш шозза хьажол даь хиннад, им диллачул тӀехьагӀа а мехка лоархӀаш саг хиннав.

## Вахар
Ховтанаькъан Элмарза-Хьажа ваьв 1766 шера лоаман ГӀалгӀайчен Шоане яхача юрта. Цу хана гӀалгӀай шоай динах а боахкаш хьабоагӀаш хиннаб. ГӀалгӀай
дукхача даьлашта текъача хана, тоъал доккха долаш ши элгац хиннад МекъалтӀа: Мекъали ХӀал-Ерди. Цу элгацашка цӀувнаш болаш хиннаб изи цун воша Берди. Наьха текъамашта хьалха лаьттачарех болаш ердашка гӀулакх деш хиннаб уж.

1873 шера 107 шу даьннача Элмарзас бусалба ди тӀаийцаб. 1905 шера цӀайсаг хинна волча Элмарза Макка хьажол даь хиннад. 1908 шера 142 шу даьннача Элмарзас шозлагӀа хьажол даьд. Веннав 1923 шера, 157 шу даьнна волаш.

ГӀалгӀай мехка хиннача къоаноех дукха ваьхарех хиннав Элмарза-Хьажа. Текъама ди лелабеча хана, кховзткъа вурийтта (77) шера цӀайсаг волаш ха яьккхай цо. Из ва эггара тӀехьа цу дарже волаш къахьийгарех. Цхьа бӀаьи барайтта шу даьнна а волаш, бусалба ди хьатӀаийцаб цо. Цунга кийчо еш, шовзткъа ди-бийса даьккхад Элмарза-Хьажас, хьагӀар чу халбата воаллаш, марха кхоабаш, цул тӀехьагӀа, имане а вена, шозза ХьажцӀа вахав. ШозлагӀа хьажол даь цӀаверзаш, Маккарча шайхаша аьннад цунга: «Хьажол къоабала хиннад хьа. Кхы а дукха вахаргва хьо». Цу хана цхьа бӀаь ткъаь ткъеста шу даьнна хиннав из

Ше дунен чу вахаш мел яьккхача хана, наьха гӀулакха латташ, дикадар хьалхадоахаш, ший вахарца наха масалаш луш, ваьхав Ховтнаькъан Элмарза-Хьажа. Элмарза-Хьажа доккха хьаькъал долаш, ялх къаман метташ ховш хиннав (гуржий, пхий, гӀаьбартой, черсий, гӀумкий, хӀирий). Пхеша, шоашта юкъе дов даьлча, кхеле вугаш хиннав из. Элмарзас, нийсхонца дов дужадийя, тоам беш хиннаб

Кхелхав 1923 шера. ДӀавеллав ше ваьча юрта Шоане. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь шовзткъа вурийтта шу даьккхад цо.

## Ваьр-фу
Ховтанаькъан Элмарза-Хьажа тайпах Шоанхой ва. Элмарза-Хьажий да́ ЗӀора хиннав, цун да́ — ГӀаркхаш, цун да́ — Лаьча, цун да́ — Хабарг, цун да́ — Хоза, цун да́ — Ховт.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

ОагӀат:ГӀалгӀайчен дин нах
ОагӀат:Шоанхой
Хьандар

[280px|thumb|<div class="center">[ЖӀале хьандар|'''ЖӀале хьандар'''

**Домен:**  Эукариоташ
**Доалаче:**  БаьцовгӀаш
**Отдел:**   Зиза тохаш дола
**Класс:**   Ши дакъа дола
**АргӀа:**   Хьармакхазиза
**Дезал:**  Хьармакха
**Ваьр:** Хьандар]]

**Хьандар** (, ) — хьармакхазиза аргӀах дола хьармакха дезала чура баьцовгӀай ваьр да.
thumb|right

## ТӀатовжамаш
*
Хьармакх

**Хьармакх** (, ) — хьандара () ваьрах дола баьцовгӀий кепайи сортий гулдара цӀи я. Саго кхеду уж.

## Сурташ

Starr_020815-0018_Rosa_sp..jpg|**ӀажагӀа хьармакхаш**
Rose_rouge.JPG|**ЦӀе хьармакхаш**
Rosen_02.jpg|**Хьармакхий курс**
Rosa_canina,_Hagebutten_01.JPG|**ЖӀале хьандара сом**


## ТӀахьожаяргаш
Хьоар

**Хьоар** *(да)* (, ) — тайп-тайпара культура ялат эхьа даьлча доаккхаш дола напагӀа да. Хьоар даккха йиш йолаш да кӀах, балах, Ӏаьржача кӀах, сулах, кемах, мукхах, борцах, хьажкӀáх, дугах. ДуккхагӀа хьоар кӀих доаккх. Хьоар хиланза даргдоацаш да маькх хьаеш. КӀих даьккха хьоар сортаех декъаш хул: йоккходар, лакхера, хьалхара, шоллагӀа, обойни. ХьажкӀах даьккхача хьоарах жувр оал. 

ГӀалгӀаша кӀи хьоарах тайп-тайпара даараш ду: хьоара хьалтӀамаш, чӀаьпилгаш, олгаш (ольгаш)

## Хьажа иштта
* Кхача
* Ялат

## ТӀатовжамаш
Хьу

**Хьу** *(я)* () — керттера вахара кеп гаьнаш йола биоценоза экологе система.


Grib skov.jpg|мини|ГӀа хьу Дане
Diližanská příroda.jpg|мини|ГӀа-шера хьу. Эрмалойче, Дилижан
Thai rain forest.jpg|мини|ДогӀан тропикай хьу Таиланде
Conifer forest.jpg|thumb|right|Корса хьу Сьерра-Неваде лоаме Калифорне гӀинбухехьа
ROSWO Huerquehue1.jpg|мини|right|Боараме Вальдивера хьунаш Чили зӀилбухехьа.
Brussels Zonienwoud.jpg|мини|Попа хьу *([[Fagus sylvatica]])*


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Биологи
Хьунхьазилгаш

**Хьунхьазилгаш**  (, ) — oалхазарий ваьр да вирхьазилга дезала (*Fringillidae*). Дахаш да йийла моттигашкеи байтолгашкеи.

## ТӀахьожаяргаш

Хь
ОагӀат:Оалхазараш
ХьунцӀолг

**ХьунцӀолг** (, ) — дека oалхазар да Вирхьазилга дезала чура.
ЦӀердош

**ЦӀердош** () —  къамаьла дакъа да, лексемий цӀера а класса а категорех дола. Керттерча къаьмаьла доакъоех дакъа да.

ЦӀердош оал саг е хӀама белгалдеча къаьмал даькъах. ЦӀердешо жоп лу мала? фу? яхача хаттара. ЦӀердешаш хувцалу дожарашца, таьрахьашца. ХӀара цӀердош кхаь классах цхьан классе хул: маӀача наьха, кхалнаьха, кхыча хӀамай. Предложене чу подлежащи, кхоачам, сказуеме цӀера дакъа хила йиш йолаш да. 

ЦӀердешо цӀи йоаккха моллагӀча хӀаман шерача маӀанца; уж я − хӀамай цӀераш (шу, пен, кор, кӀод, соалоз), адамий (бер, йиӀиг, кӀаьнк, кхалсаг, саг), напагӀа цӀераш (ялат, хьоар, шекар, тӀоа, цӀалх), дийнатийи организмий цӀераш (циск, жӀали, къайг, хеназӀокъеттарг, ц1еначкъаьра, бактери, вирус, микроб), фактийи хиннарийи цӀераш (пожар, спектакль, къамаьл, сагото, гӀайгӀа, кхерам, ираз), географий моттигаш (Эрсече, Наьсаре, ГӀалми, Башлоам, Ази), иштта белхай, хьалай, гӀулакхай куц (дикал, сихал, боадо, адар, ваӀан, латар).

## ЦӀердешай классаш

* I. ва ; ба
* II. я ; б а
* III. я ; я
* IV. да ; да
* V. ба ; ба
* VI. ба ; да

## ТӀатовжамаш
ЦӀецӀогдарг

**ЦӀецӀогдарг** (, ) — доккха доаца дека oалхазар да «чолхахьазилга» яха дезала чура.

## ТӀатовжамаш
*
Царгаш-йӀаьха дийнаташ

**Царгаш-йӀаьха дийнаташ** (, ) — дакхадийнатий эггара дуккхагӀа йола тоаба я. *[[:ru:Виды млекопитающих мира|«Mammal Species of the World»]]* яха справочника дарех (2005) техкай 2277 царгаш-йӀаьха дийнатий кеп.

Цу тоабан викалий къаьстта белгало я диастема хилари лакхера а лохера мочхалах йоккха ши царг йоаллаш хилари.

Царгаш-йӀаьха дийнаташ даьржа да массанахьа, цхьайола гӀайренаши Антарктидеи ца лоархӀаш.

## ТӀатовжамаш
* Цицхолгаш — Дунена го баьккха (''эрс'')
Цахцалаш

**Цахцалаш** (, , ) — царгаш-йӀаьха дийнатий ваьр да бӀарашдуарга дезала чура. Цахцалий 25 кеп я, царех дукхагӀаяраш Ӏеш я ГӀинбухера Америке, евразера кеп йоацар — из я сибарера цахцал (*Tamias sibiricus*)..

## ТӀахьожаяргаш
ХӀирий мотт

**ХӀирий мотт** (,  — хӀирий,  ; *Дигорон æвзаг* — дугарой  е *Ирон æвзаг*) — хӀираша бувца мотт. Из лоархӀаш ба ХӀиндоевропа меттай хӀиндохӀирана ткъоврон хӀирана тоабан малхбоалехьера кӀалтоабан мотт.

Баьржа ба ГӀинбухерча ХӀиричеи, ЗӀилбухерча ХӀириче. ХӀирий мотт лебеш 480—540 эзар саг ва (Эрсече 550 431 саг), царна юкъера ГӀинбухерча ХӀириче — гаргга 380—450 эзар саг.

## ТӀатовжамаш
ЦӀеракӀаьга

**ЦӀеракӀаьгаш** (, ) — дуккха доацача синоргий дезал. Цо чулоац 30 гаргга кеп.

Кагий йолаш геттара тувсалуш лили бесара садоалла хӀама я цӀеракӀаьга. АгӀойи саь-кури бетташ шоайла хотталуча хана чухь хул из. ЦӀеракӀаьга сигалара Ӏодоссаш да. ЧӀоагӀа лоа дошадеш садоалла хӀама я из. Из дӀахьокхаделча даша лоа а ша а.

## ТӀатовжамаш
* Жизнь животных. Том 3. Членистоногие: трилобиты, хелицеровые, трахейнодышащие. Онихофоры / под ред. М. С. Гилярова, Ф. Н. Правдина, гл. ред. В. Е. Соколов. — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1984. — С. 247. — 463 с.

ОагӀат:Дийнаташ алапатах
Цицхолгаш

**Цицхолгaш** (, ) —  царгаш-йӀаьха дийнатий ваьр да дахкий дезала чура. Цо шийна чулоац 64 кеп.

Цицхолгаш дегӀах 8—30 *мм* хула, цӀог дегӀа массал хула, наггахьа доккхагӀа а, дозал 37—39 *г*, вешта 400—420 *г.* хула кхыяраш.

## Вахара куц

### Дуар

Цицхолгаш масса йола хӀама юъ. Цхьачара баьцовгӀаш юъ, кхычара зӀамига дийнаташ дуа.

## ТӀахьожаяргаш
* Цицхолгаш — Дунена го баьккха (''эрс'')
Цхьа дакъа дола (баьцовгӀаш)

**Цхьа дакъа дола** (, ) — зиза тохаш долча баьцовгӀий йоккхалах шоллагӀа класс. Цхьа дакъа дола баьцовгӀаш дерригаш гаргга 59 000 *(шовзткъеи ткъеста эзар)* кепи, 2800 *(ши эзари бархӀ бӀаь)* ваьри 60 *(кховзткъа)* дезали. Из шедар дӀалаьрхӀача зиза тохаш долча баьцовгӀий гаргга ¼ дакъа да.

В конце XX — начале XXI веков ботаники-систематики увеличили количество семейств однодольных за счёт дробления уже существующих, так что в некоторых системах классификации растений «старое» семейство Лилейные распределено по нескольким десяткам семейств. Самым многочисленным семейством является Орхидные (899 родов, 27 801 вид), отличающиеся чрезвычайно сложными, красивыми цветками. На втором месте по количеству видов стоит очень важное в хозяйственном отношении семейство Злаки (759 родов, 11 554 вида). Другие большие семейства — Осоковые (110 родов, 5784 вида), Ароидные (117 родов, 3368 видов) и Пальмовые (185 родов, 2522 вида).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:БаьцовгӀаш
ЦӀокъ

**ЦӀокъ** (, )&nbsp;— дулхах дажа дакхадийнатий кеп я циский дезала чура. Ӏаьржача ферхий () ваьро чулоацаш виъ викалах цаӀ ва. Иштта царца цхьана цӀокъ юкъедоагӀаш да «доккхий цискаш» яхача кӀалдезалá.  Дош «тигр» хьадаьннад укх  дешах, хӀаьта, из ший оагӀарахьара хьадаьннад укх  дешах, овлах «**taig*» маӀанца «ир; масса».

## ТӀатовжамаш
ЦӀейлоам

**ЦӀейлоам** () —  ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьарера дукъ. Цун лакхагӀа бола бухь 3171 метр лакха ба. ЦӀейлоам дукъ хиларга хьежжа, кортош да цун, масала, Коазойлоам.

Ширача хана денз ЦӀейлоам супа лоархӀаш хиннаб гӀалгӀаша. Дукха гӀалгӀай оаламаш да цунца дувзаденна.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоаман бовхьаш
ЧӀондарг

**ЧӀондарг**, иштта **Ӏад хьекха пандар** — гӀалгӀай къаман мукъама кечал.

## Хьажа иштта
* Пандар
* Каьхата пандар

## Белгалдаккхар
ОагӀой бутт

**ОагӀой бутт** — гӀалгӀай ханорга тӀеххьара шийттлагӀа бутт. ВӀаший нийслуш ба *Декабрца* — юле ханорга а григоре ханорга а шийттлагӀча беттаца. Шийна чу 31 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба ОагӀой бутт. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа Ӏан цхьолагӀа бутт ба, хӀаьта ЗӀилбухен ахбура тӀа — ахкан цхьолагӀа бутт ба.

## ЦӀи
Шера тӀеххьарча бетта цӀи гӀалгӀай меттала башх-башха йоалаяь хиннай хьалха дӀабаха́ча тайп-тайпарча тохкамхоша. Царна тӀа а товжаш хӀанзарча тохкамхоша шоашта хетачох нийсагӀа я аьнна массехк тайпара беттай цӀераш яр ГӀалгӀай Мехка дӀа-хьа яьржа лелаеш, вешта аьлча, массехк ханоргаш дар. Царех да, масала, Коазой Ӏийсас оттадаьр, ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто оттадаьр, СелаӀад тептаро оттадаьр, Мерашканаькъан Султана оттадаьр. 2022 шера ГӀалгӀайчен Мехкдаь распоряженеца официальни дӀачӀоагӀъяьй гӀалгӀай меттала беттай цӀераш, уж дукхагӀа вӀаший тарлуш я Мерашканаькъан Султана оттаяьча беттай цӀерашца. Мехка тайп-тайпара йолча организацештеи учрежденештеи хьийхад дӀачӀоагӀъяь йола беттай цӀераш лелае аьнна. Из бахьан долаш ГӀалгӀай Википеде а лаьрхӀад уж лелае.

Бетта цӀи эрсий меттала «декабрь» я (), из хьаяьннай ,  яхача бетта цӀерах. Латиний метта *«итт»* яхилга да из.

## СедкъаӀилма
ХӀаназарча заман григоре ханорга чу ОагӀой бетта 20-гӀа ди кхаччалца Малх «Змееносец» яхача седкъарче чу латташ хул, ОагӀой бетта 20-гӀча дийнахьа денз — «Ӏаддалхо» чу латт.

## Белгалдаккхар

## Литература
* Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
* Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2

## ТӀатовжмаш

ОагӀат:ГӀалгӀай ханорг
ОагӀат:Григоре ханорг
ОагӀат:Бетташ
ОагӀат:Юле ханорг
Циск

**Циск** е **Коара циск** (, ) — коа тӀара дийнат, эггара даьржа кара Ӏомадаьча дийнатах дийнат да (жӀалех тарра). Боршача цисках **кӀуци** оал, сечох
**кӀаца** оал, циска кӀоригах - **кӀуцилг**. Берий меттала (хьоасташ) цисках **цици** оал.

## ЦӀено
Цискаш чӀоагӀа цӀена дийнаташ да. КӀезигагӀа дале дийнахь иттазза мотт хьекхаш шоай деррига дегӀа цӀенаду цар. Иштта кӀуцаш шоай кӀоригаш а цӀенаю.

ЦӀена хилар бахьанце маьждига чу лелийта йиш йолаш да. Бусалба дын чу цискаш цӀена лаьрхӀа да.

## ТӀатовжамаш
Циска

**Циска** (, ) — дакхадийнатий дезал да отряда акха тоаба чура.

## ТӀахьожаяргаш
* 
* D. E. Wilson und D. M. Reeder: *Mammal Species of the World*. Johns Hopkins University Press, 2005. ISBN 0-8018-8221-4
Чахканаькъан Идриса СаӀид

**Чахканаькъан Идриса Саид** (22.01.1938 — 30.10.2008) — гӀалгӀай йоазонхо, оазархо, драматург, кинодраматург, таржамхо, публицист, юкъарлен болхло.

## Кхолламаш
ГӀалгӀай меттала яздаь:
* Юххьанцара халонаш. (*Дувцарий гуллам, 1960*)
* Са турпалаш. (*Дувцараш, 1961*)
* ГӀарагӀураш. (*Байташ, 1962*)
* Седкъий догӀа. (*Байташ, 1966*)
* Иштта мара… (*Вай ханара роман, 1967*)

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Чахкнаькъан СаӀидах лаьца (<span style="color:gray;">эрс</span>)

ОагӀат:Нах алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
Йоккха Ачалкхе

**Йоккха Ачалкхе** е **Черкъий-Юрт** () — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара юрт.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* ГӀалгӀайченга баха нах

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Чималх

**Чималх** () — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт.

Моттигерча шедоалдарах йолча бокъонга диллача, Чималхах из ше цаӀ мара юкъе а йоацаш муниципальни кхоллам хьабу *[[сельское поселение|юрта хьисапе моттиг]] Чималх* яхаш *(сельское поселение Чемульга)*.

## Географи
Юрт улл Чималх яхача хин аьрдехьа, шахьара юкъ йолча Шолжа-Пхьегара зӀилбухехьа 18 км гаьна, хӀаьта Магасагара малхбоалехьа 45 км гаьна.

Гаргга яда юрташ я: гӀинбухен-малхбузехьа — ГӀажарий-Юрт, гӀинбухехьа — Берд-Юрт, гӀинбухен-малхбоалехьа — Ах-Боарзе, зӀилбухен-малхбоалехьа — БӀумат, зӀилбухехьа — Аьрште.

## Тархьар
1944 шера саькура бетта къам мехках а даьккха Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀа а яьккха, Чималха цӀи хийца хиннай «Чинары» аьнна.

## Бахархой

## Инфраструктура
Чималха моттигера админстраци я, юкъера ишкол, фельдшерий-акушерий пункт, товшхала цӀа а да.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш
ОагӀат:Шолжа шахьара муниципальни кхолламаш
Чинтолг-шимпанзе

**Чинтолг-шимпанзе** (, е , ) — шимпанзе ваьрах йоа кеп я гоминидий дезала чура.

## ТӀахьожаяргаш
Ченкехье

**Ченкехье**, иштта **Чинхойче** (я) е **Ченкий Халкъан Республика** (**ЧХР**) (,  *(КНР)*, *Китай*, ), () —  ЗӀилбухерча Азера паччахьалкхе.
Бахача наьх таьрахьах лаьрхӀача эггара боккхагӀа мохк ба (1,38 млрд совгӀа.


File:Flag of the People's Republic of China.svg|Байракх
File:National Emblem of the People's Republic of China (2).svg|Герб


## ТӀатовжамаш
Чкъаьрий

**Чкъаьрий** (, ) — хи чура букъатӀехка дийнатий парафилиен тоаба я. Йоккха мочхал-баген тоаба я организма постэмбриональни дегӀадар мел долча хана садахар лакашкара долаш.

Чкъаьрий лел дира а теза а хиш чу, кӀоарга океана таьӀа моттигашкара дӀадоладенна лоаман хи-тоатолгаш кхаччалца. Чкъаьрий геттара лоадам болаш роль лелаю дукхагӀа йолча хин экосистемаш чу. Иштта экономически лоадам болаш ба чкъаьрий сага цо цох кхача юкъе пайда эцара бахьане.

ХӀанзарча чкъаьрий боарамаш чӀоагӀа башха да 7,9 мм (*Paedocypris progenetica*) доладенна 20 м (сувсакха аькхал) кхаччалца.

Дуне тӀа йовзаш я (2013 ш. мяцхали 5-ча денга) чкъаьрий 32 834 кеп. ХӀара шера сурт оттаду гаргга 300—500 кердача кепашта. 
Эрсече Ӏеш я гаргга 3000 кеп, цу юкъе тезача хиш чу корайоагӀ 280 дукхагӀа кеп.

Чкъаьрий тохкаш я зоологен раздел — **ихтиологи**.

## ТӀатовжамаш
Чкъаьрийдуаргаш

**Чкъаьрийдуаргаш** (, ) — доккхача (80—100 см, кхы лакхагӀа а) оалхазарий ваьр да чкъаьрийдуарга дезала чура. Уж оалхазараш Ӏеш да ушал йисте, цига цар фос хул чкъаьреи пхьидарчи кхыдола хин дийнаташи.

## ТӀахьожаяргаш
Човка

**Човка** (, ) — шера дӀа-хьадаьржа oалхазар да Евразе ХьаргӀаш яха ваьра чура.

## ТӀахьожаяргаш
* Вороны. «Дийнатий Дуне» чура статья.
Чокхи

**Чо́кхи** *(да)* (, гӀаьб: *Цей*, нох: *Чокхиб*, гур: *ჩოხა*, xIир: *Цухъхъа*) — Кавказа къамашта юкъе даьржа хинна маӀача наьх тӀера барзкъа. ГӀалгӀаша иштта *«чокхи»* оал кхалнаьх тӀехьнахьарча дувхарах а.

Чокхи леладеш хиннад: абазошеи, абхазхошеи, аьдагӀашеи, гуржашеи, гӀалгӀашеи, гӀаьбарташеи, черсашеи, къаршашеи, нохчашеи, селашеи, хӀирашеи.

Карарча хана цӀагӀа а ара а леладеча барзкъех ца лоархӀе а, чокхи леладеш да цӀай-дувхар санна.

## ГӀалгӀай маӀача наьх чокхи
ГӀалгӀай къаьнарча чокхех ховш дукха хӀама дац. Я. Потоцкийчунга чокхи тӀадувхача гӀалгӀачун сурт да, цига уръоттабаь качмат а болаш да из, черсий цхьацца долча чокхешта тара. Цул совгӀа, Л.Л. Семенова маьлхарча кашамашка лехача чокхех а а́ла доагӀ, XVI—XVIII бӀаьшерашка йилла йола. Кораденар даьрех даь е тхан маӀача наьх дувхар да, а́ба (халат) аьнна цӀи йоаккх цо цох. Цунах кхетаде доагӀ из ше́ра хинна хилари, XIX-ча, XX-ча бӀаьшерашка леладаьраш санна теӀа ца хилари.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Чуранаькъан Мухьмада Рамзан

**Чуранаькъан Мухьмада Рамзан** () (ваьв наджгоанцхой бетта 8 дийнахьа 1966 шера, ДжӀайраха) — гӀалгӀай оазархо, йоазонхо. ГӀалгӀай паччахьалкхен гимн язъяьр ва.

## Кхолламаш
* Кортмукъале лаьца гӀáнаш () (1998)

## ТӀатовжамаш
* ГӀалгӀай оазархо Цхьорой Рамзан

ОагӀат:Нах алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ЧӀагаргаш

**ЧӀагаргаш** е **Боккъонца дола чӀагаргаш** (, ) — oалхазарий ваьр да ЧӀагарга дезала чура.

## ТӀахьожаяргаш
* «Дийнатий Дуне»
ЧӀагаркӀалг

[thumb|[Бекарга чӀагаркӀалг|'''Бекарга чӀагаркӀалг''']]
**ЧӀагаркӀалг** (, ) — цхьа дакъа долча баьцовгӀай ваьр да Спаржа (Asparagaceae) яхача дезала чура.

## ТӀатовжамаш
Шанхай

**Шанха́й** (чин.. 上海, пиньинь: Shànghǎi) бахача наьх дуккхал лоархӀаш хилча эггара йоккхагӀа йола пхьа я Ченкехьа а дуне тӀа а. Из улл Янцхий фордах кхетача моттиге Ченкехьен малхбоалехье.
Баха нах — 24 152 700 саг (2015 ш.).


Shanghai-Bund-20-Skyline-2012-gje.jpg
Shanghai-Skyline-44-abend-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-76-Sportler-2012-gje.jpg
Shanghai-moderne Architektur-08-2012-gje.jpg
Shanghai-altes Wohngebiet-34-2012-gje.jpg
Shanghai-Sea Palace Floating Restaurant-04-Staebchenbaenkchen-2012-gje.jpg
Shanghai-Markt-08-Fische-2012-gje.jpg
Shanghai-Yuyuan-Garten-34-2012-gje.jpg
Шапша

thumb|'''Зиза теха шапша'''
**Шапша** (, ) — баьцовгӀа да хьармакха яхача дезала чура.
Чкъорда

**Чкъордa** (, ) — оалхазарий дезал да хьазилга куце тоабан.

## ТӀатовжамаш
* «Дийнатий Дуне»
Чоапилгаш

**Чоапилгаш** (, , ) — садоалла хӀамай тоаба я.

## ТӀатовжамаш
*
Шахьар

**Шахьар** (, , ) — ши маӀан дола термин я:
#(*шахар*) — гӀалгӀай тархьара юкъерча бӀаьшарен доазон гуллам ба (, *общество*). Уж къаьнара шахьараш хьа а хинна лелаеш хиннай XVI-XVII бӀ.шш. ГӀалгӀайче лоамашка а лоамий хьалхашке а. Уж оттаяь хиннай гӀалгӀай юкъарле бехкама административно декъара духьа.
#(*район*) — таханарча хана ГӀалгӀайчен доазув административно декъаш йола цхьанкхийтта мотт ().

## Список ингушских шахар и тейпов
* Мецхал шахьар
* ЖӀайраха шахьар
* Цхьорой шахьар
* Кхаькхале шахьар
* Орстхой шахьар
Шувцарехье

**Шувцарехье** *(я), *'Шувцархой мохк** ''(ба)'' (, , , рм. ''Svizra''), официальни цӀи — **Швейца́рски Конфедера́ци*' (, , , рм. *Confederaziun svizra'') — паччахьалкхе я Малхбузера Европе.


Flag of Switzerland (Pantone).svg|Байракх
Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg|Герб


## ТӀатовжамаш
Шера ханаш

**Шера хáнаш** (, ) — цхьан шера цикл бехкама () éкъаш йола йиъ мур.

Шера ханаш хул:
#*[[Ханорг]]а* шера ханаш — дукхагӀа долча дунен мехкашка къоабалдаь да цхьа шу диъ дáькъах декъар, хӀара дáкъа чу кхоъ ханорга бутт болаш.
# АйламӀилма́н шера ханаш — царна чот йолалу малх цӀаболари малх цӀара бáлари ханашцеи (Ӏа, ахка), ди-бийса нийсдаларцеи (гуйре, бӀаьсти).

## ТӀатовжамащ
* Шера ханаш
* Шера ханаш Доккхача Советий Энциклопеди чу
* Календарь русской природы А. Н. Стрижов
* NASA мазаоагӀон тӀара 2004-ча шера ха́наш хувцаялар гойта айламара сурташ
* Видео — айламара шера ханаш хувцаялар миштад

Ш
ОагӀат:Ха
Шинара

**Шинара** (, ) —  оршотаи кхаьранеи юкъера кӀиран ди.
Стандарта ISO 8601 оттадьчох кӀиран шоллагӀа ди лоархӀаш да.

## Дош хьадалар
Дош геттара кӀоарга овла болаш да. ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа лаьттача кӀирагахьара доагӀа *шинара* яхар. КӀиран шоллагӀа ди хиларга хьежжа  2 (шиъ) яхача дагаргах хьадаьннад «кхаьра».

## Хьажа иштта
* '''КӀира'''
* '''Бутт'''
* '''Шу'''
* '''Ди'''

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Шоатта

**Шоатта** (, ) — кӀиран ди да пӀаьраскан кӀиранден юкъе. КӀиран ялхлагӀа ди лоархӀаш да.

## Этимологи
ГӀалгӀай метта дош чудаьннад гуржий меттагара. Гуржаша «шабати» оал. ХӀаьта цул хьалхагӀа гуржий метта жугтий меттагара  чудаьннад из («шаббат»).
## Тархьар
ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа латтача кӀирагахьа *шоатта* яхар ца хиларал совгӀа, ишта цӀи яккха мегаргдола ялхлагӀа ди а хиннадац. ЦӀи а, ди а  (кӀиранди санна) керда юкъедаьккхача хӀамаех да.

## Хьажа иштта
* '''Шу'''
* '''Бутт'''
* '''КӀира'''
* '''Ди'''

## ТӀатовжамаш
Шолжа

**Шолжа**, е **Шолж**, е **Šuolz**, иштта **Шолжа-хий** е **Šolž-(xij)** *(да)* (, , , ) — Даькъастен малхбоалерча даькъера дода хий; Тийрка аьтта га. 278 км дӀаьха да, бассейна майда — 12 000 км² я. Керттерча Кавказа дукъа гӀинбухерча босен тӀа, ГӀалгӀайчен доазона тӀа, дӀадолалу, 1200 метр лакха. Юртбоахамаша кхашта хий детташ леладу.

## Хий дахар

Ушкорт яхача лоаман шанашкара доагӀа, цигара УшхотӀен аргӀенаш тедаш  Шолжа-кертани юкъе улача чӀоже дода. ДӀахо ГӀалгӀайчен лаьтташка гӀолла 37 километра хьо ший никъ. Экажакъонгий-Юрта кхаьчача, масайтта тоатолах декъа а делийя, 12 километра Илдарха-ГӀалагахьа дода. Укхаза малхбоалехьа а дийрзе Закан-Юрта кхоач, цигара 85 километра дахача Тийрках кхет.

## Оттам
Шолжа хий дукха хул. Ца хаддаш догӀа делхаш хилча 4 метр айлу. Хий эггара лакхагӀа бекарга бетта хул, хӀана аьлча, цу хана дукха догӀаш а хул, Ӏай дийлха лоа а даш.

XIX—XX бӀаьшерашка дерригача хих ша бора (хий геттара сиха долча меттигаш ца лаьрхӀача). Кхыметтел ший кечалаши, герзи тӀехьа эрсий бӀу Шолжарча ша тӀа гӀолла дехьа бувлаш моттигаш хиннай, хӀаьта тӀехьарча итт шерашка хих ша бац, Кавказа мехкал меладеннадаь.

## Пайда эцар
XIX бӀаьшаре нохчаша Шолжа бердаш тӀара хьу а тедаш бӀаьсте хий айделча ГӀизларе Ӏоихийтад.

Вай заман Шолжа хий кхашта детта, иштта цу чура чкъаьрий а лувц.

## Ганаш
* Аьрда ганаш: Нефтянка.
* Аьтта ганаш: Эса, Валарг, Гехий, Форта, Гойта, Орга, Джалка, Белка.

## Шолжа йисте яда нах баха моттигаш
Шолжа тӀа я́даш я:
* Пхьеш — Нана-Наьсаре, Илдарха-ГӀала, Шолжа-Пхье, Шолжа-гӀала, Гумса.
* Юрташ — Товзан-Юхе, Ахки-Юрт, Эккажакъонгий-Юрт, Буро-КӀале, Пхьилекъонгий-Юрт, Эбарг-Юрт, Эна-Хишке, Шовдан-Юрт, Саь-МуӀашке, Закан-Юрт, Хаьмбе-Ирзе, ГӀулара, Ӏалхан-ГӀала, Ӏалхан-Юрт, Чурт-ТогӀе (Петропавловски), Баса-ГӀала, БоргӀане.

## Поштагахьа

## Белгалдаккхар

## Литератута
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Дода хиш алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
ОагӀат:Тийрка ганаш
Шолжа шахьар

**Шолжа шахьар** — ГӀалгӀай Республика административни муниципальни шахьар я. Из улл ГӀалгӀайчен малхбоале.

## Муниципальни оттам

## ТӀатовжамаш
Шу

**Шу** (, ) — бехкама хан дистара боарам ба. Тархьарца массаза цун маӀан хиннад сезоний цикл (бӀаьсти, ахка, гуйре, Ӏа). ДукхагӀа долча мехкашка шера ханорга йӀоахол нийса я 365 е 366 ден. Карарча хана шу яха духтӀе иштта пайда эцаш лелаю дунений системаш чу дунеш седкъашта гонахьа кхестара (масала, къаьстта Лаьтта Малха гонахьа) хáна экам *(характеристика)* санна.

## ТӀатовжамаш
Эзар шу

**Эзар шу** (, , ) — хан дистара боарам ба 1000 шерá е 10 бӀаь шерá нийсса.

## Хьажа иштта

* '''Зама'''
* '''БӀаь шу'''
* '''Шу'''
* '''Бутт'''
* '''КӀира'''
* '''Ди'''

## ТӀатовжамаш
Шера ханаш (маӀанаш)

**[[Шера ханаш]]**, е **сезонаш** — ханорга е мехкала белгалонашца оттадеш дола шера 4 да́къа.
; Мукъамаш
* «Шера ханаш» — Антонио Вивальде 4 чӀондарга концертах латта цикл (1723)
* «Шера ханаш» — 12 пьесах латта Петр Чайковске фортопьяно тӀара цикл (1876)

; Сурташ
* «» — Джузеппе Арчимбольдочун (1563—1573)
* «» — Никола Пуссена суртий цикл (1660—1664)
* «» — Франческо Соцце суртий цикл (палаццо Изнелло, 1760)
* «» — Марк Шагала мозаика (Чикагонна денна совгӀат, 1974)

; Литература
* «» — Джеймс Томсона поэма (1730)
* «» — Европай эггара дикагӀча кхолламашта юкъе йихьа́ йола Кристионас Донелайтиса поэма (1775)
* «Шера ханаш» — Панова Верай роман (1953)
* «Шера ханаш» — Дмитрий Зуева Москва-КӀалхен Ӏаламах яздаь дола книжка («Московский рабочий», 1956)
* «Vremena Goda» — ший цӀи «Анна Борисова» аьнна а язъяь Григорий Чхартишвиле кепатеха роман (2011)

; Кино
* «Шера ханаш» — киноальманах (СССР, 1968)
* «Шера ханаш» — документальни кино (СССР, 1975)
* «Шера ханаш» — Алан Алдий исбахьален кино (США, 1981)
Янехье

**Янехье**, официальни цӀи — **Яний Мохк** е **Яний Республика** (, Elláda,  , Ellīnikī́ Dīmokratía, , ) — ЗӀилбухерча Европе паччахьалкхе. 2010-ча шера Яний мехка вахащ 11,3 миллион совгӀа саг хиннав, аре — 131 957 км². Бахача наьх таьрахьах кховзткъеи кхойттлагӀа моттиге латта Эллада дуне тӀа, иштта дезтӀкъеи пхийттлагӀа моттиге аренах.

НанагӀала — Афины. Паччахьалкхен мотт — яний мотт.


Image:Flag_of_Greece.svg
Image:Coat_of_arms_of_Greece.svg


## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Паччахьалкхенаш алапатах
Эздел

**Эздел** *(да)*, иштта **хоза гӀулакх** *(да)* — гӀалгӀай къаман Ӏадатий а гӀалгӀачун дерригача вáхара лéлара а дӀачӀоагӀаенна латтача бокъоний гуллам ба. Эздел гӀалгӀай культура дог да, цун лард я.

«Акха нах» гӀалгӀай моцагӀа ше мо кхыбоацача лакхерча боараме кхел оттаяра́ гаргабаха хиннаб, цун тӀакхача цӀаккха вӀаштехьадаргдац укх дуне тӀарча дегӀадена къамашта» — яздаьд Далгат Башира.

## Этимологи
«Эздел» яха дош хьахилара массехк эрш я:
# Хьалхарча эршагӀа яхачох, «эздел» шин дешаех латт: *«эзе»* + *«де»* (эрсий меттала цхьана цар маӀан да — «делай/делать взвешенно»), тӀаккха суффикс «л» тӀатохарца цӀердош *«эздел»* хьахиннад.
Цу эрша критика я:
• Хандешаех хьадаьнна белгалдешаш дӀаьха -а́ чакхенца хул (дувца — дийца́, лархӀа — лаьрхӀа́, оза — эза́).
• «Дел» яхар амара кеп я, хӀаьта цу кепе цӀердешаш хилац гӀалгӀай меттала. 
• «Де» яхача хандешах хьадаьнна цӀердешаш «дар» кепе хул (ловза де — ловзадар, доала де — доаладар, лувча де — лувчадар).
Цунухьа из дош «оза» яхача тӀареи «де» яхача тӀареи даларе, цун кеп «эза́дар» хила йоагӀар, «эздел» доацаш.

# ШоллагӀча эршагӀа, тюркий метташкара доагӀа из дош: цар «özden» яха дош да, «маьрша, сий долаш» маӀан долаш. Из дош шин дешаех латт - «öz» (ший-), «den» (-гара). Цига кхетадеш дола маӀан «озден» волаш саг шийгара хӀама деш, дош оалаш, шел лакхагӀа саг воацаш хилар да, аьла санна. Из дош дукхача метташта юкъесецад, царна юкъе эрсий метта а. Эрсашха из дош «уздень» да. Къарший-малкхарой къаман эздел «Озден Адет» яхаш да («Эздий Ӏадат»). Из дош гӀалгӀай мишта хьахиннад:
1. Тюркий «ö» оаз вай меттала яц, цох е -э, е -о хьахул.
2. Кхыча меттаех тӀаийдаьча дешай -а́н/-е́н чакхе Ӏойож (масала, Ӏарбий шайтӀа́н, султӀа́н (شيطان، سلطان) — шайтӀа, солта; турк. къумгӀа́н, озден (qumğan, özden) — гӀумагӀа, эзди(й)
3. «Эздий» белгалдош да, цун цӀердеша кеп -л тӀатеха хьахул (дика — дикал, хоза — хозал, эзди — эздел)

## Принципаш

Эздел леладеш лораеча керттерча принципех да воккхагӀал-зӀамагӀал лархӀари, эгӀенца-магӀенца сий дари.

## Доакъош
* Наькъ тӀара эздел
* Хьаша-да лархӀа
* Шу тӀара эздел
* даьца-наьнаца дола эздел

## Кхыча къамашка
ГӀалгӀай «эздел» яхача кхетама́ дара тара да гуржий «Картвелоба», лаьзгий «Лезгивал, черсий «Адыгэ Хабзэ». ГӀалгӀайдар мо Ӏадатах доагӀаш дола хӀамаш белгадоаха меттацара низам да из.

## Хьажа иштта
* ВоккхагӀал-зӀамагӀал

## ТӀатовжамаш

*
Яний мотт

**Яний мотт** *(ба)* (ший цӀи —  [],  [], ) — янеша бувца хӀиндоевроперча меттай дезала метташта юкъера мотт.

## Белгалдаккхар
Эрсий мотт

**Эрсий мотт** (, МФА: , ) — малхбоалерча славаьний метташта юкъера мотт ба. Эрсий къаман мотт ба. Эрсече дуккxагӀа болча наха бувцаш бола мотт ба.

## Алапат
Эрсий метала 33 алап да:

## ТӀатовжамаш
Эса

**Эса**, **Эс** *(да)* () — дóда хий да Даькъастен чу, Шолжах хьакхета аьтта га да из.

Хий 133 км дӀаьха да, цун бассейна майда 2060 км² я. Эса хий дукхагӀча даькъе ӀодоагӀ ГӀалгӀайчен доазон тӀа гӀолла (91 км).

Дуккха гӀалгӀай къаьнара дувцараши оаламаши да Эсаца дувзаденна.

## ТӀатовжамаш
Аьтинга бутт

**Аьтинга бутт**, иштта хьалхагӀа Аьттинга, Этинга бутт (кхыйола цӀи — **Мангала бутт**, , ) — гӀалгӀай хáнорга ялхлагӀа бутт ба.

Из тарлуш ба  шера ялхлагӀача бетта ( — *«[[Юнона|Юнонай бутт»]]*).

Шийна чу 30 ди долча биъ беттаех цаӀ ба Этинга бутт. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа ахкан хьалхара бутт ба, Лаьттан ЗӀилбухен ахбура тӀа — Ӏан хьалхара бутт ба.

ХӀанзара заман чу григоре ханоргах лоархӀаш хилча Этинга 21-гӀа ди кхаччалца Малх «Ӏаса» седкъарче чу латташ хул, Этинга 21-гӀча дийнахьа ди денза — «Кайран Седкъа» седкъарче чу.

## ТӀатовжмаш

## Литература
* Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
* Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2
Эукариоташ

**Эукарио́таш** *(я)* ( хьадаьннад  «дикка» +  «бӀар; тӀум» яхачарех), е **тӀума** — тӀум йоалла оагилгах латта дийнача дегӀамий цӀа (тӀехдоалаче). Прокариоташта (нӀанкӀигаштаи археишта) дӀа мел ийккха организм тӀума я. Вирусаши, вирусоидаши иштта е прокариотех е эукариотех яц, хӀана аьлча кхы меттала уж дийна организмаех лархӀа еза-езац яхаш дола хаттар а къувсалуш да.

## ТӀатовжамаш
ХӀабиш

**ХӀабиш** (, Итьопья, ), официальни цӀи — **Федерати́вни Демократи́чески Респу́блика ХӀабиш** (), иштта хьалхагӀа йовзаш хиннай  **Абиссини** яха цӀи — малхбоалерча Африкера паччахьалкхе.

## ТӀахьожаяргаш
Энциклопеди

**Энциклопе́ди** *(я)* (,  (XVI бӀаьшерал тӀехьагӀа); хьадаьннад дешах  — «Биззáча го́ма чу Ióмадар» →  — гó +  — Ӏомадар, пайдейя) — ражах нийсабаь бола адамий дерригача ховрий доакъой гуллам. Иштта энциклопеди оал Ӏилмий гуллам чулоацаш долча Ӏилман справочни Ӏаморгах (дукхагӀа дошлорга куцах долаш). 

Боккъола бакъдар дийцача, энциклопеде дагалоацам укх дунен тӀа доаржадаь дола ха́раш хьагулдар а, хӀанз ба́хача на́ха кхетаергйолча ража́ тӀехьа нийсаяр а, вайна тӀехьа тӀабоагӀаргболчарга дӀакхачийтар а да, хьалха даха́ча бӀаьшерашка хьийга́р тӀехьа тӀабоагӀачарна пайда боацаш хургдоацаш, Ӏилмаца айяь йола вай тӀехье дикагӀеи даькъалагӀеи хургйолаш, хургдолча ноахалашта гӀулакх ца деш вай дайна дӀадергдоацаш. 

## ТӀатовжамаш
Эрмалойче

**Эрмалойче** *(я)*, e **Эрмалой мохк** *(ба)*, бӀарчча официальни кеп — **Эрмалой Респу́блика** ( , ) — Кавказа дехьара паччахьалкхе.

Эрмалойче вахаш  саг ва (2017 шера), лаьтта — 29 743 км². Цхьадолча дарех бахача наьх таьрахьах цхьа бӀаь ткъесткъа ялхлагӀча моттиге латт Эрмалойче Дунен тӀа, иштта цхьа бӀаь ткъесткъа бархӀлагӀча моттиге лаьтта.

НанагӀала — Ереван. Паччахьалкхен мотт эрмалой мотт ба.

Паччахьалкхе Эрмалой лоамера гӀинбухе-малхбоалехьа Хьалхарча Азе улл. Фордага дувла бердаш дац. Малхбоалехьара гӀай ГӀозлойчецеи, тӀаийцайоацача Лоаман Арцахен Республикацеи да; зӀилбухе-малхбоалехьа — ГӀозлой мехка лоаттаме йолча Нахичевана Автономни Республикаца да; зӀилбухехьа — ХӀиранаца, малхбузехьа — Туркий мехкаца, гӀигбухехьа — Гуржехьеца.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Юкъарло

**Юкъарле** () — адамий тоаба я, цхьа хьашташи Ӏаьдалаши дола.

## ТӀатовжамаш
Юкъарле (маӀанаш)

**Юкъарле**:
* Юкъарле (социальни система)
** Первобытни юкъарле
** Традиционни юкъарле
** Индустриальни юкъарле 
** Постиндустриальни юкъарле 
** Граждански юкъарле
** Информационни юкъарле

* Общество (форма коммерческой, научной, благотворительной и т. п. организации)
** Акционерное общество 
*** Открытое акционерное общество 
*** Закрытое акционерное общество 
** Общество с ограниченной ответственностью
** Хозяйственные товарищества и общества
Юкъера Америка

**Юкъера Америка** (, , ) — регион я ГӀинбухери ЗӀилбухери Америкашта юкъе уллаш. Юкъера Америка геологически а, географически а бувзам болаш я гӀинбухера-американски континентаца.

ДукхагӀа бувцаш бола мотт Юкъера Америке — хӀиспаной мотт ба (ингалсеметта цаӀ мара боаца мохк — Белиз ба). Юкъера Америкай баха нах хьабаьннаб цигара овлан бахархойех — индейцашах, иштта европейцашах а, цар хьабалоабаьча африкера лайх а.

## Географи

Юкъера Америке дола:

* мехкаш: Белиз, Гватемала, Гондурас, Коста-Рика, Никарагуа, Панама, Сальвадор.

* метташ: хӀиспаной, ингалсий, индейские, креольские.

* валюта (лелаш дола ахча): Белизски доллар, Гватемальски кетсаль, Гондурасски лемпира, никарагуански кордоба, коста-рикански колон, ХАШ доллар.

* Сахьата оаса: UTC-6 (Панаме UTC-5).

## ТӀатовжамаш
Юкъера Ачалкхе

**Юкъера Ачалкхе** е **Баьтамарза-Юрт** (, ) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара эйла.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
Эхь (сериал)

**«Эхь»** () — Норгичерча дешархой вахар дувца сериал. Хьалхара сери арахийцай михий бетта 25-чадийнахь 2015 шера. ХӀара мур цхьан сагах лаьца я. 2018 шера британера принц Уильями цун сесаг Кэтрини Норгиче баха́ хиннаб а́мал ловздаьчарца лаьрххӀа цхьа сери ювцара духьа.

## Белгалдаккхар
ГӀалгӀайчен хоам боаржабу гӀирсаш

**[[ГӀалгӀайче]]н [[хоам боаржабу гӀирсаш]] ([[СМИ]])** — ГӀалгӀай Мехка дола, берригача на́ха́ лаьрхӀа хоам гулбеши, цунца болх беши, дӀа-хьа боаржабеши дола гӀирсаш (органаш).

## Газеташ
* Сердало — 
* ГӀалгӀайче —

## Тептараш
* Литературни ГӀалгӀайче

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоам боаржабу гӀирсаш
Юкъера Малхбоале

**Юкъера Малхбоале** (, , )  —  Европани Пакистана́и юкъе уллаш долча Малхбузера Азена лаьттах йоаха цӀи; цкъаза цо, къаьстта ингалсийи американийи литературашка шийца хувца термин Гаргара Малхбоале, амма касттагӀа цох кхетаю Гаргара Малхбоалена мехкай ХӀиранаци, Пакистанаци Афганистан цхьанна гуллама белгало. и поэтому большей частью применяется не отдельно, а в составе объединённого термина «Ближний и Средний Восток». Как следствие, «Средний Восток» применяется часто только к Ирану, Пакистану и Афганистану, про остальных говорят «Ближний Восток».

## Юкъера Малхбоален паччахьалкхенаш
* Бахрейн
* Республика Кипр
* Египет
* Иран
* Ирак
* Израиль
* Иордания
* Кувейт
* Ливан
* Оман
* Палестина
* Катар
* Саудовская Аравия
* Сирия
* Турция
* Объединенные Арабские Эмираты
* Йемен

## ТӀахьожаяргаш
Языкан

**Языкан** (, , ) — кӀормац да бражникий дезала чура ().

## ТӀатовжамаш
Ялсамале (бусулба)

**Ялсамале** (я) е **Джаннат** *(я)*() — Къематьди даьлча им диллараш даим хургбола ялсмален беш. Ялсмале белгалйоаккхаш иштта оал:**ан-наӀим** («фарал»), **аль-фирдаус** («ялсмале»).

## Кхыйола Ӏинкаш
Ямал

**Яма́л** — Сибарен гӀинбухехьара ахгӀайре. Цу ахгӀайрен йӀоахал — 700 км, шерал — 240 км. Цун гонахьа ба Карски форди «Обски борд» яха цу форда гаи.

АхгӀайре кхы а еррига караерзаяьяц адамо. Укхаза дегӀадоаладаь да саьрч леладар а чкъаьрий дахар а. Ямале йоккхагӀа йола Ӏалама газ йоалла моттигаш я.

## ТӀатовжамаш
Японий мотт

**Японий мотт** (,  *«нихонго»*) — японаша бувцаш бола мотт ба, иштта Японе паччахьалкхен мотт а ба.

## ТӀатовжамаш
Яьсса аре

**Яьсса аре** *(я)* (, ) — къаьстта ший белгалонех арен тӀехе йолаши, иштта кӀеззига е вӀалла йоацаш буне а, ший тайпара дийнатий дуне а дола Ӏалама зона.

Яьсса аренаш хул гӀомареи, кхереи, лоабати иштта кхыяраш. Къаьстта белгалъйоах лай аренаш (Антарктидеи, Арктике — арктикай ареи). Эггара цӀихеза йола гӀомара аре — африкерча гӀаран деррига гӀинбухера да́къа дӀалоацаш йола Сахьаре я (эггара йоккхагӀа йола аре). Яьсса аренашта гарга я ах-яьсса аренаш, иштта экстремальни ландшафт санна лоархӀаш йола.

Еррига яьсса аренаша дӀалоац 16,5 млн км² совгӀа (Антарктидах чёт ца еш), е екъа  тӀехена гаргга 11 %, Антарктидаца 20 % совгӀа.

## Белгалдаккхар
Г

**Г г** (*Г г*; цӀи: **гэ**) — дерригача славаьний алапатий а дукхагӀа долча кхыча кириллица алапатийи диълагӀа алап. Къаьнача славяний азбука чу цу алапа цӀи «» яхаш я, киназ-славаьнийчун чу а — «глаголь» яхаш да, «а́ла» яхача маӀане. Кириллица чу ишта язду — , аргӀан таьрахь 3 а долаш, глаголица чу ишта латт — , аргӀан таьрахь 4 а долаш. Кириллически кеп гамма (Γ) яхача яний доккхача алапах хьаяьннай.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀай алапат
ОагӀат:Эрсий алапат
ОагӀат:Къаьнара славаьний алапат
Японехье

**Япони** ( *Нихон*, *Ниппон*, из яхилга да «малх хьалкхета моттиг»), официальни цӀи «Нихон коку», «Ниппон коку»  () — гӀайрен паччахьалкхе я Малхбоалера Азе.

## Белгалдаккхар
Немцехье

**Немций мохк** е **Герма́ни** (, ) — мохк ба Малхбузера Европе. Аре— 357 021 км² я. Баха наьх таьрахь 2011 шера хьисап деш нах дӀаязбарах — 80 миллион совгӀа саг.

Дуне тӀа 16-гӀа моттиг я баха наьх дукхалах (2-гӀа Европе) иштта 62-гӀа лаьттах (территория).
Кертера пхье — Берлин. Паччахьалкхен мотт — немций. Гаргга 65 % баха нах кераста ди леладеш ба.

## 

File:BRD.png
File:Siegessaeule Aussicht 10-13 img4 Tiergarten.jpg|***'
File:Hamburg_Rathaus.jpg|***'
File:München_Panorama.JPG|***'
File:Köln_Panorama.jpg|***'


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Германи-Online
Л

**Л л** (*Л л*; цӀи: **эл**) — дерригача славаьний кириллицай алапатий алап да (12-гӀа — болгарой алапата чу, 13-гӀа — Эрсеи кӀайэрсеи сербийи алапаташ чу, 14-гӀа македонхой алапата чу, 16-гӀа — украинхой алапата чу); иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доацача халкъий йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из 18 (барайттлагӀа) алап да.

## Хьажа иштта

* ГӀалгӀай мотт

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
Яндаре

**Яндаре** () — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьарара юрт.

## Географи
Яндаре улл Яндархий Шолжах кхетача моттигал кӀезига лакхагӀа, Наьсаренгара 7,5 км гаьнеи, Магасагара 15 км гаьнеи гӀинбухен-малхбоалехьа.

Юхе яда нах баха моттигаш: гӀинбухехьа — Илдарха-ГӀала, гӀинбухен-малхбоалехьа — Эбарг-Юрт, зӀилбухен-малхбоалехьа — ГӀажарий-Юрт, зӀилбухехьа — СурхотӀе, зӀилбухе-малхбузехьа — Экажакъонгий-Юрт, малхбузехьа — ГӀаьзе-Коаи Пхьилекъонгий-Юрти.

Яндаре гувнаштеи хьунаштеи юкъе улл. Яндархий юрта юкъе гӀолла ӀодоагӀа. Яндарерча хьунагӀа саьрч, лийгаш, бертий, чарч, соалораш, иштта кхыдола оакхарий дах.

## Тархьар
Яндарех дехьеи сехьеи шин тайпара оал. Вай Ӏилманхошта болх беча хана дукха моттигаш кораю укхаза, хьалха нах баьха хилар белгалонаш хьагойташ. Ӏилманхоша яхачох юкъерча бӀаьшерашка Магас-Пхьен юкъе йоагӀаш хиннай хӀанз Яндаре улла моттиг.

ГӀалгӀай лоамара аренашка ӀокӀалбувлача хана укхаза эггара хьалха ваха хайнар Малсаганаькъан ГӀойтмара (ГӀойте) ГӀайрбик ва. Цу хана цо дегӀа́ цӀа хӀанз а да́гӀаш да Яндаре, цунга хьажа нах а ухаш. Дукха хӀама ца эшаш ши бӀаь шу доал цу цӀен.

## Инфраструктура
Яндаре кхо ишкол я, культура цӀенош да, кхы а административни гӀишлош а я. Яндаре юрта юкъара рузбан маьждиг дегӀад 1900 шераш долалуш. Тахан а цига керда хьалдаь доккха маьждиг дагӀа ерригача юрто рузба а деш.

## Баха нах
Яндаре бах: Барханой, Галай, ГӀоандалой, Йовлой, Коазой, Малсаганаькъан, Местой, ТӀоаршхой, Хьоашаланаькъан, Цхьорой, ЦӀечой, иштта кхыбараш а. Яндаре дукха боккхий нах бах, унах цӀена а болаш, моллагӀа хаьттача хӀаманна дала жоп а долаш, цудухьа яндархой гӀулакх оамалца да аьнна лоархӀ.

; Къамаш
Ерригача Россе 2010 шера бахархой дӀаязбарах:

## ЦӀихеза баха нах
* Хьоашаланаькъан Татре Ӏаьла — гӀалгӀай цӀихеза оазархо
* ЧӀасанаькъан Бози-Хьажий ГӀайтакха

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
ГӀалгӀайче баха нах

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
Ӏарждарбуц

thumb|'''Ӏарждарбуц'''
**Ӏарждарбуц** (, ) — зиза баьцовгӀий ваьр я «Ӏарждарбаьций» дезала чура.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ӀаӀа

thumb|'''ӀаӀа''' (''Árctium'')
thumb|'''ӀаӀай зиза'''
**ӀаӀа** е **Хьаржакъ** (, ) — шин шера дахача баьцовгӀий ваьр я «Астра» (*Астровые*) яхача дезала чура.

## ТӀатовжамаш
Ӏилма

**Ӏилма** (, , ) — долаш долчох ховраш хьаӀоадарáи уж ражах дӀанийсдарáи тӀайирза адамий дера (*деятельность*) область.

Цу дера лард я: факташ гулдари, уж массаза кердадахари, уж ражах дӀанийсдари, иштта критически анализ а цун буха тӀа керда хараца еш йола синтез а. Цу харо зем беш Ӏалама е юкъарча хиларий (*явлений*) сурт оттаду. Факташцеи поалхамашцеи бакъъеш йола гипотезаш дӀачӀоагӀъю Ӏалама оттама е юкъарлен закона хьисапе.

## ТӀатовжамаш
Ӏимаьшк

**Ӏимаьшкаш** (), **Ӏимаьшка** (, ) — кулгаткъама (Chiroptera) тоабан *Yinpterochiroptera* яхача кӀалтоаба юкъебоагӀа дакхадийнатий дезал. ХьалхагӀа из дезал *Megachiroptera* яха къаьсттача кӀалтоаба санна белгалбоаккхар, амма хӀанзарча молекулай-генетикеи кариологеи дараша бакъдац из.

## Кепаш
*Pteropodidae* яхача дезало чулоац 170 совгӀа кеп (40 ваьр).

КӀалдезал *Pteropodinae*
Поп

**Поп** ( ) — гӀа-шера гаьний ваьр да попий (Fagaceae) дезала чура.

## ТӀатовжамаш
ФордгӀалойче

**ФордгӀалойче** (, , [puɾtuˈɣaɫ], миранд. *Pertual*), официальни цӀи **ФордгӀалой Респу́блика** (, миранд. *República Pertuesa*) — Европе эггара малхбузехьагӀа йола паччахьалкхе я.

Мехка ший цӀи хьаяьннай Порту яхача пхьен цӀерах ().


File:Flag of Portugal.svg
File:Coat of arms of Portugal.svg


## Белгалдаккхар

## Литература
* Капланов Рашид М. Португалия после второй мировой войны (1945—1974). М.: Наука, 1992.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Мехкаш
Гамбург

**Га́мбург** ( , моттигера ,  ; ) — Немций Мехка гӀинбухехьара пхье.

## Белгалдаккхар
Ӏалам довзар

**Ӏалам довзар** *(да)* () —  Эрсечен юкъерча дешарченашка юххьанцарча а юкъерча а классашта хьéхаш йолаш ишколера дешара предмет. Дукхача ишкóлашка из предмет **«Гоннахьара дуне»** () аьнна цӀи тилла я.



Ӏалам довзаргахьа цо Ӏомаду Ӏалама Ӏилмай (айламӀилман, биологе, географе, геологе, физикай, химе, экологен и. кх.), юххьанцара лардаш.

## ТӀатовжамаш
* Природоведени — Педагогически дошлорг (*эрс*)
* Российский образовательный стандарт основного общего образования по природоведению (5-й класс)  (*эрс*)
Пхьарчий

**Пхьарч** (, , е ***соба́чьи'',''' е ***во́лчьи**') — аькха тоабах дола дакхадийнатий дезал да.

ДегӀа йӀоахал 18—22 см долалулш 160 см кхаччалца хул. Дагара ду 14 тайпа а, гаргга 35 видаш а. Даьржа да дерригача материкаш тӀа, Антарктида ца лоархӀаш

## ТӀатовжамаш
Пхье

**Пхье**, е **гӀа́ла** () — йоккха нах баха моттиг я. Пхье бахача наьха гӀуллакхаш дуккхагӀа юртбоахамаца дувзаденна хилац. Пхье доалахьа дегӀае́на экономика а боахам а хул. Пхьех ала йиш я бахархой вахар Ӏалашдеш йолча архитектурни а инженерни а гӀишлой гуллам аьнна.

ГӀалгӀашта юкъе из термин геттара кӀоарггача тхьоврера йоагӀаш я. Хьалха денз нах баха Ӏохайшача моттигах пхье оалаш хиннад. Пхьеш дукха хана денз исбахьалеи, пхьоарали, техникеи дегӀайоагӀаш юкъарченаш хиннай.

## Дош
Цхьоален таьрахье — *пхье* (я). Дукхален таьрахье — *пхьеш* (я). Мичахьа? Пхье.

## Хьажа иштта
* Кхаьлл
* Юрт
* Эйла

## ТӀатовжамаш
* 
* *Гидденс Э.* Современный урбанизм // Социология, 2005.

*
ОагӀат:Географе терминаш
ОагӀат:Нах бахача моттигий тайпаш
Пхьидарч

**Пхьидарч** е **ЦӀог доацараш** (, , ) — хи чу а лаьтта а цхьатарра даха дийнатий йоккхагӀа йола тоаба я. Дагар ю гаргга 6000 кеп.

## ТӀахьожаяргаш
Пхьилекъонгий-Юрт

**Пхьилекъонгий-Юрт** () — ГӀалгӀай Республика Наьсарен шахьара юрт.

## Географи
Юрт улл Шолжа-хин аьрда берда тӀа, Алханчуртски канала малхбоалехье, Наьсарен гӀинбухе-малхбоалехье. Иштта зӀилбухеи малхбоалехьеи Ӏобода федеральни лоадамах бола машена никъ  «Кавказ». Юрт гӀолла Ӏобода Даькъастен аьшка наькъа мугӀ (станци Плиево, участок Беслан—Слепцовская).

Юхе яьда нах баха моттигаш: гӀинбухе-малхбоалехье — пхье Илдарха-ГӀала, на северо-западе — пхьеш Верхние Ачалуки, Средние Ачалуки и Нижние Ачалуки, на юге — эйла Гази-Юрт, на юго-западе — эйла Барсуки, на востоке — эйла Яндаре.

## Баха нах
Пхьилекъонгий-Юрта 2015 шера 15 133 саг ваьхав.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш
Р

**P** — дуккха маӀанаш дола термин я. Цо маӀан ду:

* Р — кириллица чура алап.
* P — ялхийттлагӀа алап да Латиной алапата чу.

## Ӏилма чу
* Фосфор — химически элемент я, белгалъю P санна.
* P — статистически гипотезешта тестировани еш пайда эцаш лелабеш бола борам.
* Жреческий кодекс — Пятикнижи хьасташта юкъера цхьа хьаст.

## Кхыдар
* Р — паровозий сери.
* P — америкера рок-тоаба.
Реджеп Тайип Эрдоган

**Редже́п Тайи́п Эрдога́н** ( ) — туркий политик, паччахьалкхен болхло, 2014 шера Маьцхали 28 дийнахьа денз Туркий Мехка мехкда.

## Биографи
Реджеп Тайип Эрдоган ваьв 1954 шера Cаькур 26 дийнахьа Истмале берд-хаьхочун фусаме. 2003 шера хабар дар арадаьнна Эрдогана дай аджарой хиннаб аьнна, амма 2014 шера Эрдогана хайтар из бакъ доацилга. 1965 шера Эрдогана чакхъяьккхай Пийале Паша ишкола, цул тӀехьагӀа 1973 шерá имам-хатыба лицей яьккхай. 1981 шера Эрдогана Мармара университет чакхйоаккх.

## Карьера
1994 шера Истмален пхье́да́ хиннав. 1997 шера Эрдогана йийшай Зия Гёкальпа язъяь йола поэма, хӀаьта цун юкъера мугӀараш тоадаь хиннад цо:

 «Маьждигаш вай сур-Ӏераш я, моартолчеш вай геза кийнаш я, мимараш — вай гебагӀаш а, мутӀахьа бола салтий а ба».

Юххьанцара уж мугӀараш поэма юкъе хиннадац. «Тайп-тайпара дин долча наха юкъе моастагӀал доаржаде гӀертав» аьнна Ӏаьдало 10 бутт ха теха, набахта чувелла хиннав из. Амма 120 ди а даьккха араваьннав. Из бахьан долаш пхьедаь дарж дита дезаш хилар цун.

2003—2014 шерашка Туркий Мехка премьер-министр хиннав.

2014 шера Маьцхали 10 дийнахьа Туркий Мехка мехкда хоржаш хиннача хоржамашка котало яьккхай, 2018 шера юха хержав.

## Путч
2016 шера Баьцамеа 15-16 деношка Туркий Мехка эскар путч е хьежа́ хиннад, амма цар гӀулакх хиннадац. Цу деношка 238 саг вийнав, 3 эзар саг лозаваьв.

## ТӀатовжамаш
Республика

**Респу́блика** ( — «юкъара гӀулакх»; ) — паччахьалкхен урхала кеп. Республике паччахьалкхен Ӏаьдала маьженаш цхьа ха йилла хоржаш хул е дерригача халкъан представительни учреждене гӀолла (масала, парламент) хьакхоллаш хул. БӀорахошка шоай доалахьа сага бокъонаши политика бокъонаши йолаш хул. Республикай эггара лоадамегӀа йола белгало я **[[мехкда]] хоржаш хилар** а **хувцалуш хилар** а.

2006-ча шера Дуне тӀа 190 паччахьалкхен юкъе 140 официальни республикаш лоархӀаш я.

## Белгалдаккхар