open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ӀиндаргӀа

**ӀиндаргӀа**, е **Ӏи** *(да)* — сийрдача тӀехен тӀа хьахулла бӀаргаца зе йиш йола баьде моттиг. Сердало луш йолча хӀаман духьала  моллагӀа кхыйола объект оттайича, цу объекта тӀа а йиже, цун тӀехьашка сердало дӀа ца кхоача моттиг я Ӏи яхашдар.

## Белгалдаккхар
ГӀалгӀай Мехка Лакхехьара кхел

**ГӀалгӀай Мехка Лакхехьара кхел** () ― Россе Федерацен ГӀалгӀай Мехка доазона тӀа болх беш йола кхéла Ӏаьдала лакхехьара маьже.

Юкъарча юрисдикцен кхелий ража юкъейоагӀаш я, Россе Федерацен Лакхехьарча кхела духьала жоп луш а я. ГӀалгӀайчен юкъарча юрисдикцен шахьарашкарча (пхьанашкарча) кхелашта апелляцен инстанци хулаш я.

Лакхехьарча кхело дер мишта хила деза дӀаяздаьд Россе Федерацен Конституце тӀеи «Россе Федерацен кхела ражах» долча федеральни конституце закона тӀеи.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*
Цхьорой Марет

**Цхьорой Марет** () — филологе Ӏилмай доктор, дин тархьара доктор, Сорбонна университета профессор. Шаккхе диссертаци Фаьренгий Мехка чакхъяьккхай.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Ӏилманхой алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой
Зонтиказизай

**Зонтиказизай** (, ) — генара ши дакъа долча баьцовгӀай аргӀа. APG II яхача классификацен ражагӀа эвастеридаш II яхачарна юкъедаьхад.

## Белгалдаккхар
Гамаж

**Га́мажаш** () — чура хара муӀаш йолча дийнатий шин ваьрах болча викалий юкъара цӀи:

* ваьр 
** 
** 
** 
** 
* ваьр 
** 

Азера гамаж коа-карта лела Ӏомадаь дукхагӀа долча даькъе шура яккхара духьа леладеш дола дийнат да ЗӀилбухерча Азеи, Африкеи, ЗӀилбухерча Европеи.

ГӀинбухерча Америке хьалхагӀа «гамаж» аьнна харц оалаш хиннад булах.

## Литература
*
ФиръӀов

**ФиръӀов** (хьадаьннад  яхачох; ) — Ширача Мисаре урхазех йоаха цӀи. Мисархой тархьара дукхагӀа йолча хана чухьа «фиръӀов» официальни сийлахьа цӀи хиннаяц. Юххьашха из эвфемизм санна хьахиннай мисархой тархьаре «Керда паччахьалкхе» аьнна белгалъйоаккхаш йолча замалахьа. Паччахьа цӀии, цун официальни сийлахьа цӀераши хьайоалаяра когаметта оалаш хиннад «фиръӀов», къаьстта I эзара бӀаьшерий юккъе дӀа-хьа яьржай из цӀи.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Фараоны (цари) Египта
* Digital Egypt for Universities 
* 10 Influential Pharaohs.
Лорса Лида

**«Хье́ йоагӀе́ яде́ йо́ла»**, **«Йо́ла со́га»**, е на́ха́ юкъе яьржа́ цӀи **«Лорса Лида»** — гӀалгӀай иллиа́лархочо́ Хамхой Ахьмада 1936 шера язъяь йола йиш, тӀехьагӀа халкъа йиш хинна дӀаяхай.

## Тархьар
Йиш хьахиларах Хамхой Ахьмада ше дувц:

Лорса́р (Хаматхананаькъан Лорсеи цун дезали) бахаш ДӀаьхача Къуха хиннаб. Лида цӀагӀа йоккхагӀа хиннай, хӀаьта из йоацаш кхы а 5 дезалхо хиннав. Ведажанаькъанга маьре яхай.

1944 шера гӀалгӀай мехках баьхача хана денз ерригача паччахьалкхе гӀалгӀай культура, масала, ашараш массанена хозаш лекхар могадеш хиннадац. 1953 шера Сталин венначул тӀехьагӀа «Лорса Лида» гӀалгӀай меттала йола хьалхара йиш хиннай радиога гӀолла лакхийтар.

2010 шера «Лоам» яхача гӀалгӀай мукъама тоабо лекхар из йиш, цул тӀехьагӀа кхы чӀоагӀагӀа гӀоръяьлар из.

## Сакъердаме бакъдар
Йиш араяьннача хана денз Лида яха цӀи техкар чӀоагӀагӀа даьржа хиннад, из йиш наха езаенна хиларга хьежжа.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай къаман ашараш
ОагӀат:ГӀалгӀай меттала ашараш
Суэца хьарсам

**Суэ́ца хьарсам** (; , *Къанат ас-Сувайс*) — шлюзаш йоаца Мисарера кемаш лела хьарсам. Суэца хьарсам Лаьттан Юкъера форди ЦӀе форди хотташ да. Хьарсам уллаш йола моттиг Африканеи Евразенни юкъе доазув санна лоархӀаш я. ХӀиндий оакафорда́и Лаьттан Юкъерча форда акватореннеи (Малхбузера оакафорд) юкъе эггара лоацагӀа бола никъ Суэца хьарсама гӀолла бо́да: хьарсам бахьан долаш ерригача Африкана го баккха ца безаш, никъ 8000 км чӀоагӀагӀа лоацбеннаб, хӀаьта хьалха е из го баккха безар, е детта́ долча кемаш тӀара мовхьаш Ӏо а йоахаш лаьттан тӀагӀолла кхахьа дезар. Суэца хьарсам 1869-ча шера ноябрь 17-ча дийнахьа дийлад кемашта. Керттера ши фордков да: Порт-СаӀиди Суэци.

Синая ахгӀайрен малхбузехьа улл хьарсам. ДӀоахалах 160 км да, тӀехьанахьара шорал 350 метрага кхоач, буха тӀа гӀоллара шорал — 20 метр. Хьарсам керттерча шин фордковна юкъе улл: Лаьттан юкъерча форда тӀа латтача СаӀид-Фордковнаи, ЦӀеча форда тӀарча Суэца́и. Хьарсама малхбоалехьа СаӀид-Фордковна духьала Фуад-Фордков да шийна чу хьарсама администраци Ӏеш дола. Суэца духьала малхбоалерча оагӀорахьа Тавфикъ-Фордков доалл. Хьарсама тӀа Тимсахь Ӏама гаьна доацаш йоккха промышленни юкъарче я — ИсмаӀилийят яха пхьа.

## Белгалдаккхар

## Литература
*  (обл.) (1-е изд. — М.: Географгиз, 1952. 40 с.)

## ТӀатовжамаш
* 
* 

Суэца хьарсам
ОагӀат:Мисарен хьарсамаш
1869
16
ОагӀат:Таьрга наькъаш
ОагӀат:1869 шу Мисаре
Ферта (маӀача наьха дувхар)

**Ферта**, вешта **тӀакхолла ферта** (,  , карач.-балк. жамычы, джамычы, , ) — кӀайи, Ӏаьржеи, бо́реи бесах хула бӀегӀингах яь йола пхьешаш доаца тӀакхоллар. ТӀакхолла ферта Кавказе яьржа лелаеш я. Къестаю баьречун фертеи (йӀаьха а аьпа а йолаш, таьш ухаш, шера белажаш дӀа-хьа дагӀаш) гӀаш волчун фертеи (лоацеи шаьреи йолаш, таьш доацаш). Кавказерча Ӏуштеи чарахьаштеи эшаш дола дувхар да. Халхарча хана чухьа моллагӀча наькъахочо дувхаш хинна барзкъа хиннад ферта.

## Белгалдаккхар

## Литература
*
Ферта

**Фе́рта** яхар массехк тайпара кхетаде мег:
* ферта — маӀача наьх дувхар
* ферта — цхьаккха догамаш а доаца духхьал басар даь мара боаца бӀегӀинга кӀувс
* хетта-ферта ― гӀаьрчош тӀадола массехк да́къах вӀашагӀбелла (хетта) бола бӀегӀинга кӀувс

## Хьажа иштта
* истинг
Беканаькъан Джабраила Ибрахьим

**Беканаькъан Джабраила Ибрахьим** () — гӀалгӀай театра а кино а актёр.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*
Пхьиленаькъан Абазбика Амир

**Пхьилекъонги Абазбика Амир** () — гӀалгӀай оазархои, хьехархои, хоамбаржабархои.

## Кхоллам
;байтий гулламаш:
* «Тешам» (1969 ш.)
* «Даьй ловца» (1971 ш.)
* «ЦхьоагӀо» (1973 ш.)
* «Вахара илли» (1983 ш.)
* «Вахар – са безам» (1986 ш.)
* «Сатемза уйлаш» (1990 ш.)
* «Моя республика цветет» (2001 ш.)
* «Вахарах йола уйлаш» (2007 ш.)

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*
Пхьиленаькъан (нах)

**[[Пхьиленаькъан]]** цӀихеза нах:

* Пхьиленаькъан Абазбика Амир

*
Пхьиленаькъан

**Пхьилекъонгий** () — гӀалгӀай тайпа, ТӀаргамхоех хьадаьннад.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Пхьиленаькъан
Къобан

**Къо́бан** — топоним.

* Къобанхий
* Къобана Аре — Къобанхин атагӀе.
Н. И. Пирогова цӀерагӀа йола Россе къаман тохкама лорий университет

**[[Пирогов, Николай Иванович|Н. И. Пирого́ва]] цӀерагӀа йо́ла Россе къаман тохкама ло́рий университе́т**, е **РНИМУ** () — Эрсечени Европайи йоккхагӀча лакхерча дешарчех йола Россе лорий университет. Деша вагӀаш 9000-нел совгӀа саг ва. Пирогова университете 135 дешара кафедра я, профессорий-хьехархой дукхал — 1205. Университета интернатура 200 дукхагӀа саг вагӀ хӀара шера, тӀаккха клинически ординатуре 700 совнагӀа ординатор ва университета 72 кафедре 36 белха-говзалах. Аспирантуре (очни а заочни а) 90 кафедере 36 белха-говзал (лорий а, биологе а, химе а) Ӏомаеш 550 саг ва .

## Университета тархьар
Университета тархьар 1906-ча шера долалу. Цу хана  *[[Московские высшие женские курсы|Московерча кхалнаьх лакхерча курсий]]* ларда тӀа *лорий факультет* вӀашагӀъелла хиннай. Цул тӀехьагӀа курсех *[[Второй Московский государственный университет|ШоллагӀа Москвера паччахьалкхен университет]]* хьаяь хиннай, хӀаьта цунах 1930-ча шера выделился самостоятельный **2-гӀа Москвера паччахьалкхен лорий институт** хьакъоастаяь хиннай.  1946-1956-ча шерашка Сталина цӀерагӀа хиннай институт, хӀаьта Сталина зулам гучадаьлча — гӀорваьннача эрсий хирург, анатом хиннача Пирогов Николай Ивановича (1810—1881). 1966-ча шера ноябрь 28 дийнахьа СССР-а Лакхерча Совета указаца университета   Ленина орден еннай 60 шу да́лар бахьан долаш. Из ма хилланге *Пирогова цӀерагӀа йола 2-гӀа Ленина ордена Московера паччахьалкхен лорий институт ()* (МОЛГМИ).

1991 года ноябрь 5 дйинахьа распоряжением РСФСР-а министрий совета амарца Пирогова цӀерагӀа йола 2-гӀа МОЛГМИ когаметта керда цӀи тиллай: Россе паччахьалкхен лорий университет (РГМУ).

2010-ча шера, Пирогов Н. И. ваь 200 шу дизача хана, университета цӀера чу Ӏилманхочун цӀи меттаоттаяьй. Цу шера иштта мехка лакхерча дешаре къаьстта белгалйоахачарна юкъеяхай Пирогова университет, цудухьа *[[Национальный исследовательский университет России|къаман тохкам университета]]* (НИУ) цӀи еннай цунна — РНИМУ им. Н.И. Пирогова.

## Оттам

* Дарбан факультетт
* Педиатрен факультет
* Лорий-биологе факультет
* Вузал хьалха кийчояра факультет
* Москвера факультет (педиатри, дарбан гӀулакх)
* Стоматологе факультет
* Медико-биологе факультета фармаце ралс
* Клиникай психологеи юкъарча  белхат факультет.
* Хьалхара доацача говзала дешара факультет
* Халкъашта юкъера факультет

## Хьажа иштта
* Пироговская студенческая научная медицинская конференция
* 
* 
* Фотоальбом Выпуск врачей 2-го Московского медицинского института 1926 - 1931 годов обучения

## Комментарии


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Сайт студентов РНИМУ
* История РНИМУ
* Студенческое научное общество РНИМУ
* Студсовет студгородка "Медик"
Хьалхара дунен тӀом

**Хьалхара дунен тӀом** (кӀимарса бетта 28, 1914 шу — лайчилла бетта 11, 1918 шу) — эггара доккхагӀа долча лаьттан букъ тӀа хиннача тӀемаех цаӀ.

ТӀом болабе даьккха бахьан хиннад 1914 шера кӀимарса бетта 28 дийнахьа Гаврило Принцип яхача босний серба астрий-мажарий эрцгерцог Франц Фердинанди цун сесаг Хотек Софияи Сараеве боабар.

Хьалхарча дунен тӀема юкъе дакъа лаьца паччахьалкхенаш шин даькъах екъаенна хиннай:
* *[[Центральные державы|Юкъера паччахьалкхенаш]]*: Германхой, Астрий-Мажарой, Хьункархой импереши Болгарой паччахьалкхеи, цар оагӀув лоацараши;
* *[[Антанта]]*: Россе империи, Британий империи, Фаьренгий республикеи, цар оагӀув лоацараши.

ТӀом бодача юкъе 70 миллионал совгӀа саг эскаре ваьккха хиннав, царех 60 миллион Европера а воаккхаш, царех 9-10 миллион саг веннав. ТӀемахоех хиннабоацачарна юкъе 7-12 миллион саг веннав, царех 1 миллион хиллал тӀема операцешка вийнав; 55 млн гаргга сага́ човнаш яьй.

Хьалхара дунен тӀом бахьан долаш паччахьалкхенаш йоха а еш доккх-доккхагӀа дола гӀовттамаш хиннад, царех да, масала, 1917 шера Россера Саькура а Ардара а гӀовттамаш, 1918 шера Германехьен Лайчилла гӀовттам. ТӀом бахьан долаш йиъ импери йохаяь дӀаяьккхай: Россе, Астрий-Мажарой, Хьункархой, Германхой.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

*  
* 
* 
* 
* 
* 

Хьалхара дунен тӀом
Шахнаме

**«Шахнаме»**, е **«Шах-наме́»** ( — «**Паччахьий дешарг**», «Паччахьех дола дешарг», «Паччахь-дешарг») — гӀордаьнна дола фаьрсий литературай сийлинг, хӀиранхой къамий эпос. «Паччахьий дешарга» чу ХӀирана тархьар дувц ширача замангара VII бӀаьшера ислам хьаотталца. Цхьан саго язъяь йола эггара йӀаьхагӀа йола поэма я: «Илиада» а «Одиссея» а шаккхе цхьана йолчул шозза йоккхагӀа я Шахнаме. Фирдовсичунга кхачалехьа, цул дуккха хьалхагӀа Мовсес Хоринаци яхача эрмалой тархьархочо хьоаяь хиннай эпос 5 бӀаьшера.

## Белгалдаккхар

## Литература
* Бертельс Е. Э. Фирдоуси // Литературная энциклопедия: В 11 т. Т. 11. — М.: Художественная литература, 1939. — Стб. 753—757.
* 
* 
* Стариков А. А. Фирдоуси и его поэма «Шах-наме»  // Фирдоуси. Шах-наме. М., 1957. Т. 1. (Литературные памятники)

## ТӀатовжамаш

* Хаким Абулькасим Мансур Хасан Фирдоуси Туси. Шахнаме Перевод (неполный) с персидского: В. В. Державин, С. И. Липкин
* Шахнаме
* Шахнаме
* Фирдоуси. Шах-наме

*
ОагӀат:Эпоса произведенеш
ОагӀат:Дешаргаш алапатах
ОагӀат:Фаьрсий меттала йола литература
ОагӀат:Фаьрсий мифологи
ОагӀат:ХӀирана тархьар
ОагӀат:Афганистанен тархьар
ОагӀат:Узбекехьен тархьар
ОагӀат:Таджикистана тархьар
ОагӀат:«Дунен дагалоаттам» реестра объекташ
ОагӀат:X бӀаьшера Ӏарбий дешаргаш
ОагӀат:XI бӀаьшера Ӏарбий дешаргаш
Оагилг (маӀанаш)

**Оагилг** *(да)*:
* **[[Оагилг]]** биологе чу — еррига организмаш шийх латташ йола цхьалха цхьоале.
* **Оагилг** — зӀамига цӀалг.
** Оагилг (керттерча деша тӀара даьккха маӀан) — набахтен камера.
* Дега оагилг — дега йиъ камерех цаӀ.
* Клетка (теория графов) — наименьший регулярный граф для заданных обхвата и степени.
* Клетка — на шахматной доске любой квадрат, на котором может одновременно находиться не более одной фигуры или пешки.
;Исбахьале чу:
* «Оагилг» — 1963 шера даьккха дола габона-фаьренгий кино, режиссёр Робер Дарен.
* «Оагилг» — «Седкъий никъ» яхача сериала пилотни эпизод, 1965 шу.
* «Оагилг» — 1975 шера даьккха дола фаьренгий кино , режиссёр Пьер Гранье-Дефер.
* «Оагилг» — 1985 шера даьккха дола италий кино, режиссёр Джузеппе Патрони Гриффи.
* «Оагилг» — 1989 шера баьккха бола советски кинофаьлг, режиссёр Екатерина Образцова.
* «Оагилг» — 1989 шера даьккха дола америкьхой кино, режиссёр Лэнг Эллиотт.
* «Оагилг» () — 2000 шера яьккха йола психологически триллер  (США).
* «Оагилг» —  2001 шера даьккха дола телесериал (Россия).
* «Оагилг» — 2003 шера даьккха дола полхой кино.
* «Оагилг» — 2015 шера Ф. М. Достоевскичун «Аьсалъяр» яхача доккхача дувцар хьа а лаьца даьккха дола россе кино.
Лом Паччахь

«**Лом Паччахь**» (, ) — Дисней студен 32-гӀа бӀарчча метра́ж йола берийкино. Симба яхаш цӀи йолча ломилгах да из берийкино. «Лом Паччахь» духхьашха гойтад Этинга 15 дийнахьа 1994 шера Хеттача Америкерча Штатий мессехк пхьанашка. ХӀаьта дунен тӀа прокате берийкино арадаьлар Этинга 24 дийнахьа. Иштта Чантара 25 дийнахьа 2002 шера сурти совти толашагӀа а даь IMAX-премьера хилар «Лом Паччахьа». Михий 16 дийнахьа 2011 шера «Лом Паччахьа» юха а премьера хилар 3D-и IMAX 3D-и формате.

2018 шера Лом Паччахь гӀалгӀай меттала арадаьлар. Таржам вӀаштехьдаьккхар «Эздел» яха культура юкъарче я. ГӀалгӀай Мехка цун премьера хилар Села 1 дийнахьа.

## Белгалдаккхар
Пошта индекс

**По́шта и́ндекс** () — пошта цӀайна́ (вахача моттига́) тӀатохаш йола алапашцара е дагаргашцара аргӀа. Пошта индекс лелаю пошт дӀа-хьа къоастаяр (ши-шегӀа дола дӀа-хьа къоастадар юкъе а лоацаш) аттагӀа хургдолаш. Таханарча хана дукхагӀа мел йолча къаман пошта Ӏамалаша лелаеш я пошта индексаш.

## Белгалдаккхар

## Литература
* Первая попытка введения почтовых индексов в СССР // Филателия СССР. — 2005. — № 8. — С. 46—49.
* 

ОагӀат:Пошта бетташ
ОагӀат:СССР шийгара говзалаш
Дола-Ковна шахьар

**Дола-Ковна шахьар** (), 1944—1955 шерашка **Аланой шахьар** () — 1935—1955 шерашка юххьанцара ГӀалгӀай, тӀаккха Нохч-ГӀалгӀай автономе областа а, тӀехьагӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР а, 1944—1955 шш. ГӀинбухера ХӀирий АССР а доалахьа хинна административни-лаьттан да́къа. Административни юкъ — Дола-Коа (1944 шера денз — Аланой-Юрт).

## Бахархой
1939 шера хьисап деш нах дӀаязбеча хана Дола-Ковна шахьаре вахаш 6657 саг хиннав, царех гӀалгӀай — 61,2 %, нохчий — 28,5 %, эрсий — 5,4 %.

## Тархьар
*Дола-Ковна округ* 1926 шера тушола бетта 2-ча дийнахьа ГӀалгӀай АО лоаттаме вӀашагӀбелла хиннаб. 1931 шера тов бетта 30-ча дийнахьа цу округах *Дола-Ковна шахьар* хьаяьй.

1934 шера ГӀалгӀайи Нохчийи автономе областаш вӀашагӀтеха керда хьахиннача Нохч-ГӀалгӀай АО юкъеяхай. 1936 шера наджгоанцхой бетта 23-ча дийнахьа шахьар дӀа а яьккха, саькура бетта 25 дийнахьа меттаоттаяь хиннай. 1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР-ах дӀатехай.

1940 шера 4 сельсовет хиннай: цхьоалагӀа Къаскима, шоллагӀа Къаскима, Дола-Ковна, СоагӀапчен. 1944 шера тушола бетта 7-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР гӀалгӀай мехках а баьха́ дӀа ма яьккхинге, Дола-Ковна шахьар ХӀирийчен АССР-а́ дӀа а енна, цунах **Аланой шахьар** хьа а яь (цига баьхараш аланой хиларга хьежжа), 4 сельсовета керда цӀераш техкай (1945-ча шера дарех): Советски, Хурыкау, Аланское, Ногцарда.

1955 шера тов бетта 20-ча дийнахьа Аланой шахьар дӀа а яьккха, цун лаьтта МагӀалбиках дӀатехад.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:1926 шера хьаяь шахьараш
ОагӀат:ДӀаяьхай 1955 шера
ОагӀат:1920 шераш ГӀалгӀайче
ОагӀат:Хьахиннай 1926 шера Эрсече
Къаским

**Къаским** (, ) — карарча хана ХӀирийчен Маздака шахьаре улла гӀалгӀай юрт.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Коды ОКАТО и ОКТМО — Хурикау

ОагӀат:Моаздака шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:1872 шера Эрсече хьахиннараш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
МагӀалбик

**МагӀалбик**, **МагӀалбике́**, е **МоагӀалбик** *(я)* () — ГӀалгӀай Мехка гӀинбухен-малхбузехьара пхье. Бахархой таьрахь лаьрхӀача из ГӀалгӀайчен йиълагӀа пхье я Наьсареннеи Шолжа-Пхьеннеи Илдарха-ГӀалаи тӀехьа.

МагӀалбик иштта *"ТӀема сийлен гӀала" (Город воинской славы)* яха цӀи йолаш я.

МагӀалбика муниципальни шахьара административни юкъ я, амма ше цу шахьара юкъейодаш яц. Республикай лоадам бола пхье я.

## Тархьар
Маьцхали 27 дийнахьа 1939 ш. РСФСР-а Лакхерча Совета Президиума амарца МагӀалбика пхьен статус еннай.

08.10.2007 ш. Россе Федерацен Президента Амарца МагӀалбиках *«Город воинской славы»* яха цӀи тиллай.

## Баха нах
**Эрсече чу хьисап деш нах дӀаязбара дарашца лард йолаш МагӀалбикара къамий лоаттам**

## ТӀатовжамаш
* МагӀалбика администрацин сайт 

ОагӀат:Пхьенаш алапатах
ОагӀат:МагӀалбик
Келаматанаькъан

**Келаматанаькъан** — Кокурхой тайпанна юкъедоагӀаш дола ваьр.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Келаматанаькъан
Келаматанаькъан (нах)

**Келаматанаькъан** — гӀалгӀай тайпанцӀи (фамилия). Коккурхой тайпах бола никъ. Цу тайпан наькъан цӀихеза нах ба:

* Келаматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла
* Келаматанаькъан Макшарипа Ӏалихан

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Келаматанаькъан
Закир Найк

**За́кир Ӏабдуль-Кари́м Найк** (; ваьв , , ХӀиндехье) — хӀиндий бусалба даӀват дер, Ислама тохкама фонда да́. Хирург-лора диплом долаш ва. Мумбай пхье Ислама халкъашта юкъера школа йилла́р ва.

## Биографи
За́кир Ӏабдуль-Карим Найк ваьв 1965 шера октябрь 18-ча дийнахьа ХӀиндехьа Мумбай яхача пхье. Мумбаера школа ма яьккханге  эттав. Мумбаера университет яьккхай лоралеи хирургини бакалавра дарже волаш. Сесаг ФархӀат Найк а, воӀ Фарикъ а, Закир санна даӀват деш ба. Фарикъа хьехамаши, хаттарашта тела жопаши даь ютуб-канале хул каст-кастта.

1991-ча шера болабаьб Закир Найка ди хьехаш бола болх, цу шера йийлай цо Ислама тохкама фонд а. Закира хьаяхачох, даӀват де цун чам сомабаьккхар хиннав 1987 шера цун вайза вола Ахьмад Дидат. Цкъаза Закирах шийх цӀи йоах «Дидат плюс» аьнна.

Цун дуккха дискуссеш дӀа а язъеш СМИ а Дуненмазага а гӀолла дӀа-хьа йоаржаю. Цун диспуташ массехкача кабела каналаш тӀа гойташ я, царех я цо ше йийла йола Peace TV а. Цун хьокхачений темаш: «Ислами хӀанзара Ӏилмеи», «Ислами жӀаргахой дии», «Ислами секуляризми».

Муттхьов бетта 2015 шера «Ислама́ гӀулакх дарах» яха совгӀат денналга хиннав СаӀуди Ӏарбий Мехка паччахьо Салмана. 200 000 ХАШ доллари, 200 грамм еза дошо мейдилги еннай совгӀата́.

2017-ча шера ший ХӀиндехьа терроризма оагӀув лаьцай аьнна бехк тӀабиллаб Закира́. Бахьан хиннад 2016-ча шера июль 1-ча дийнахьа Бангладеша нанагӀала йолча Дакке 28 саг вувш оттаяь хинна теракт. Из яьча цхьан тӀемахочо ше даьр Найка лекцешка ладийгӀа даьд аьнна хиннандаь биллаб Закир Найка бехк тӀа. Цу хана денз Малайзе ва вахаш.

## Белгалдаккхар
Келаматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла

**Келаматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла** () — Эрсечен политик, юрист. РФ Президента амар денна, 2019 шера Аьтинга 26-ча дийнахьа ГIалгIай Республикан кулгалде оттаваьв из: цкъарчоа мехкадаь гӀулакхаш кхоачашдеш, тӀаккха Тов 8 дийнахьара денз мехкада волаш.

Ваьв 1959 шера бекарга бетта 9 дийнахьа, ГӀазакхой ССР-а Алма-Атай областа Каскеленски шахьара, Чемолган яхача юрта.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
ОагӀат:ГӀалгӀайчен Мехкдаьй
ОагӀат:ГӀалгӀайчен кулгалхой
ОагӀат:Келаматанаькъан
ХӀама хьадеш вола саг

**ХӀама хьадеш вола саг**, **совдегархо**, е **бизнесмен** (, ) — базар ярца, хӀама хьаярца е цхьа гӀулакх дарца шийна пайда а беш болх беш вола саг.

## Белгалдаккхар

## Литература
*
Наджгоанцхой бетта 31-гӀа ди

## Баьб
*Хьажа иштта: [[:ОагӀат:Баьб Наджгоанцхой 31]] дийнахьа*

* 36 шу вай з. хь — Антония зӀамагӀаяр (еннай 37 шера), румера матрона, Германик яхача бӀунбаьччийи Клавдий яхача императореи на́на я.
* 1543 — Токугава Иэясу (веннав 1616 шера), Японен мехкада (1603—1605), Токугава сёгуний династи йолаяьр.
* 1769 — Андре Жак Гарнерен (веннав 1823 шера), фаьренгий фега гӀолла лелар, дунен тӀа хьалхара парашютист.
* 1797 — Франц Шуберт (веннав 1828), австрера композитор.

### XIX бӀаьшу
* 1834 — Сергей Третьяков (веннав 1892 шера), эрсий бизнесмен, коллекционер, меценат, Павел Третьяков яхачун зӀамагӀа вола воша.
* 1896 — Заьзганаькъан Бийсолта Идрис

### XX бӀаьшу
* 1911 — Ванга (*Вангелия Гуштерова*; веннав 1996 шера), «ясновидящи» аьнна наха цӀи а йоаккхаш болгарой цӀихеза кхалсаг.
* 1973 — БӀарахой Мустафай Нина — гӀалгӀай Ӏилманхо-филолог, ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама института директор
* 1981 — Джастин Тимберлейк, америкьхой иллиалархо, ашарий автор, продюсер, халхархои актёри, йиъ премий «Эмми» а, ийс «Грэмми» а лауреат.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
СоагӀапчера Сулумбик

**ГӀоандалой Гоаража Сулумбик**, дукхагӀа яьха́ цӀи: **СоагӀапчера Сулумбик** (), иштта **Гоаража Сулумбик** () (1878, СоагӀапче — Маьцхали 25, 1911, Буро) — цӀихеза гӀалгӀай эбарг. ГӀоандалой тайпан хиннав. Заьлмахаца цхьана Николай паччахь хиннача хана эрсий Ӏаьдала́ дукха зе даь саг хиннав. Сулумбик а, Заьлмах а турпалаш мо лоархӀ Кавказе, ӀотоӀабаьча на́ха́ еча харцонна духьалбаьнна хилар бахьан долаш.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Ингушский абрек Сулумбек Горовожев // «Абрек», 18.12.2016
*  // Лейла Гагиева, 1.04.2019
Дожар

**До́жар** () флективни (синтетически) е агглютинативни оттам болча метташка — дешаш хувца грамматика оагӀат я цӀереи цӀерметтеи къамаьла доакъой а (цӀердош, белгалдош, таьрахьдош), царна гарга долча гибридни къамаьла доакъой а (причасти, герундий, инфинитив, иштта кхычар а). Дожаро хьагойт цу Ӏохьоахадаьча къамаьла доакъоша предложене чу лелаеш йола синтаксически а, семантически а роль.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Дожар
РСФСР артиста балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна артист

**РСФСР артиста балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна артист** () — РСФСР Лакхехьарча Совета президиумо луш хинна сийлен звани. Белгалбаьннача бӀорахой карагӀдийна дика хӀамаш паччахьалкхенои юкъарленои тӀаэцар лоархӀаш хиннад из звани яларца. Звани дӀачӀоагӀъяь хиннай 1931 шера КӀимарса 10 дийнахьа.

## Белгалдаккхар
Горепекин Фома Иванович

**Горепекин Фома Иванович** — эрсий Ӏилманхо, этнограф, кавказовед, гӀалгӀай культура а тархьар а тохкаш хиннав.

Ваьв 1874 шера Этинга 7 дийнахьа Тийрка областа Ессентукски станице.

Горепекин Фомас кириллицай ларда тӀа гӀалгӀай йоазув оттадаь хиннад. Из алапат оттадеш цо болх дӀабихьаб 1909—1913 шерашка. ГӀалгӀай мотт Ӏома а баь, тахка а техка, ше оттадаьча йоазонца абат арахийца хиннад цо, цул совгӀа дукха гӀалгӀай багахбувцама кхолламаш дӀаяздаь а хиннад. ГӀалгӀай ширача замалахьа шоай йоазув хиннад яхаш хиннав, Салге ше леха́ хиннача ширача пхьегӀаш тӀа даь хинна йоазонаш тӀара гӀалгӀай хьаракашта кепатеха хиннад цо. 1918 шера Буро тӀарча съезде 69 гӀалгӀайша «Наха сий дер» аьнна цӀи енна хиннай цунна.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

ОагӀат:Россе имперен Ӏилманхой
ОагӀат:СССР Ӏилманхой
Проект:ГӀалгӀай мотт/Берашта

__NOTOC____NOEDITSECTION__
ВИКИ-ПРОЕКТ**<h2 style="margin:0; padding:0; color:}; font-size:400%; font-weight:bold; border:0"><span style="font-family:constantia">ГӀАЛГӀАЙ МОТТ</span></h2>**
Ӏовлура гӀала

**Ӏо́влура гӀала**, **Ӏо́влурга гӀала** *(я)* () — Малсаганаькъан Ӏовлуреи цун дас Сурхочои етта́ хинна цхьан хана Наьсаре яьгӀа вӀов; гӀалгӀай архитектурай тархьара объект. ГӀалгӀай Мехка тхьамагӀа тӀа юккъе латт. 

1869 шера Ӏаьдало йохаяьй. Вай ханага диллача, Дошлакъий-Юрта доазув тӀа нийс а луш, из гӀала е́гӀа́ча метте «Ӏовлурга-Юрт» яхаш юрт хьахинна хиннай.

## Тархьар
Ӏовлура гӀала хьалъетта хиннай XIX бӀаьшу долалуш Шолжа йисте лакхача берда тӀа. ВӀаьхи саг хиннача Малсаганаькъан МоарзагӀий Сурхочо йолаяь хиннай из гӀала йотта, хӀаьта цун воӀ Ӏовлурга дӀачакхъяккха хиннай из. ВӀов йотта кхертӀо Шолжара ийбаьб, хӀаьта лабанкхерий (наӀар саьнаши кораши лакхера хьадергдолаш эша кхерий) лоамара кхехьад. Ӏовлура гӀала тӀера Ӏаьржа яь хиннай.

Шаьрача ӀокӀалбаьлча, гӀаьра ухачарех шоай баха моттигаш лораергйолаш етта хиннай Ӏовлура гӀала. Хьалъеттача, хӀара бийсана гӀала чухьа ха де тайп-тайпарча тайпан нах Ӏеш хиннаб яхаш дувц. Ӏовлура гӀала йисте Малсаганаькъанга шоай хьайр хиннай, кӀезигагӀа яле а цаӀ. Цул совгӀа говрий ремаш, доахана Ӏул а хиннад цар таро хиларга хьежжа.

Ӏовлура гӀала 1869 шера Маьцхалий 25 дийнахьа Тийрка областа хьакима амарца йохаяьй. Из даьд Шамал есаралла вига́и Эрсий-кавказхой тӀом дӀабаьннеи итт шу да́лар дездеш. 1935 шера йиъ метр а хургйоацаш хиннай гӀала. Карарча хана цу гӀалах хӀама йисаяц цун лардах дийхка́ кхерий мара, из мичахьа яьллай хайташ.

1959 шера Малсаганаькъан Дахий Дошлакъас ший «Игора бӀунах долча деша» тӀара кхеталуш йоаца цхьацца моттигаш» яхаш цӀи йолча Ӏилман балха тӀа хьоаяьй Ӏовлурга гӀала. Из цо ювц Игора бӀунах долча дешагахьа вувцаш вола Овлур гӀалгӀа хиннилга гойташ ший гипотеза бакъъеча хана.

Наьсаре Малсаганаькъан Орасха КӀарцхала сийленг де́гӀа́ дукха ха ялалехьа 2013-ча шера оагӀой бетта малсаганаькъан вӀашагӀкхийтта́ Ӏовлурга гӀала яьла́ча метте сагӀа даьд бошта дулх дӀа-хьа луш. Тайпа вӀашагӀкхийттача Ӏовлура гӀалий тархьар а дийца, из шаьрачара хьалхара гӀала хиларга хьежжа йицлургйоацаш ер моттиг тӀехьена белгалъяккха еза аьнна соцам баьб малсаганаькъан.

## Хьажа иштта
* Ӏовлур
* Малсаганаькъан

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен архитектура
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:Наьсарен культура
ОагӀат:Наьсарен тархьар
ОагӀат:Малсаганаькъан
ОагӀат:Ӏовлурганаькъан
Нисаб

**Ниса́б**, е **боарам** () — загат важиб хилар дӀадоладу боарам. Шоаех загат дала мел дезача рузкъаех хӀараненна ши-ший ба из. Цу боарамга из рузкъа кхаьчача, цох загат даккхар параз а хинна из доалахьа долчунна ӀотӀадож.

## Хьадийсаш
* ХьадоагӀ, Абу ТӀоалиба воӀ Ӏаьлас, АллахӀ раьза хилва цунна, дийцадар аьнна, Даьла Элчано, Даьлера салоти салам-моаршал хилда цунна, аьлар аьнна: «Нагахьа санна хьога ши бӀаь дото дирхӀам дале, бӀарччача шера́ хьа доалахьа хинна дола, царна тӀера 5 дирхӀам дала дезаш ва хьо. Ткъаь динарал кӀезигагӀа хьа дошув дале, цунна тӀера загат дала дезаш вац хьо. Нагахьа санна хьога 20 динар дале, бӀарччача шера́ хьа доалахьа хинна, царна тӀера ах динар дала дезаш ва хьо. Нагахьа ахча дукхагӀа хуле, цу боарамга хьежжа лархӀа деза загат. Цхьабакъда бӀарччача шера сага доалахьа хиннадоацача рузкъах загат дала дезаш дац.
* Пайхамара, Даьлера салоти салам-моаршали хилда цунна, аьннад: «БӀарччача шера сага доалахьа хиннадоацача рузкъах загат луш дац».
* Даьла Элчано, Даьлера салоти салам-моаршали хилда цунна, аьннад: «Ялатахи сомехи загат дала дезац, нагахьа санна уж пхин мовхьел кӀезигагӀа дале.
* Даьла Элчано, Даьлера салоти салам-моаршали хилда цунна, аьннад: «Сигалара хий деттачохи, даьха́ча кӀоагашкара догӀан хий хьачуувзаш йолча тӀомар-гаьнехи (хьийкъачун) иттлагӀа дола дакъа лу, хӀаьта хий детташ леладечох — ткъоалагӀа дола дакъа».

## Белгалдаккхар

## Литература

## ТӀатовжамаш
* Форма расчета величины закята для денежных средств в рублях — Zakaat.Narod.ru
* 

ОагӀат:Ислама терминаш
Жӏайхой мотт

**Жӏайхой мотт** (, ма дарра: «лоаман, лоамара мотт»; ) — нахски-селий меттай дезала маӀарлой-Ӏандий тоабан мотт. Жӏайхой къаман мотт ба.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Эрсечен метташ
ОагӀат:МаӀарлой мотт
ОагӀат:ДаьгӀастен метташ
ОагӀат:Йоазув дукха ха йоацаш оттадаь дола метташ
Цийцарг

**Цийцарг**, е **аштаркх-котам** (;) — оалхазар, цийцарга яхача дезала викал. *Numida* яхача ваьра цаӀ мара йоаца кеп я, цун къаьнара цӀи я , саго коа лелае Ӏомаяь я.

Малхбоалерча Африке цунах *канга* оал (, е ); ЗӀилбухерча Африке *генефала* оал (ма дарра маӀан: «гвинейера оалхазар»); Итале — *фирӀовна котам* ().

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

Ц
ОагӀат:Цхьа кеп мара йоаца оалхазарий ваьраш
Безамабуц

**Безамабуц** (, ) — цхьа-шин шера яхаш йола баьцовгӀа. Зонта (Umbelliferae) яхача баьцовгӀай дезала юкъейоагӀаш я; 50—80 см лакха я.

Безамабаьца лордаш кӀоанолга́ шерра лелаю даар кийчдеча хана.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Зонта
ОагӀат:КӀоанолгаш
Безамабуц (ваьр)

**Безамабуц** (, ) — шин шера дахача баьцовгӀай доккха доаца ваьр,  яхача дезала юкъедоагӀаш да.

## Белгалдаккхар
Uwu (эмотикон)

**uwu** — бочадалар, цхьа хӀама хозахетар белгалдеш йола эмотикон. **U** яхача алапо бӀаргаш белгалду, хӀаьта **w** яхачо баге белгалъю.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* uwu в Know Your Meme

ОагӀат:Фурри
ОагӀат:Неологизмаш
ОагӀат:Интернет-мемаш, хьахиннай 2005 шера
ОагӀат:Социальни мазашкара жаргон
Гвадалахара

**Гвадалаха́ра** ( ) — Мексикера пхье; Халиско штата нанагӀала. Йиллай 1542 шера.

## Белгалдаккхар
ЦӀе кардинал

**ЦӀе кардинал** (, ; ) — оалхазарий кеп,  яхача дезала юкъейоагӀаш я. Официальни фискал морг лоархӀаш я массехк америкерча штата чу: Вирджини, Малхбузера Вирджини, Иллинойс, Индиана, Кентукки, Огайо, ГӀинбухера Каролина.

## Белгалдаккхар
Ерригача Россе административни-лаьтта декъара объектий классификатор

**Ерригача Россе административни-лаьтта декъара объектий классификатор**, *лоацца:* **ОКАТО** () — Россе Федерацен административни-лаьтта декъара объектий классификатор. «ЕСКК» яхачунна юкъейодаш я.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Россе Федерацен ведомственни кодаши классификатораши
ОагӀат:Россе Федерацен административни-лаьтта декъар
ОагӀат:Геокодаш
ОагӀат:Кодий мугӀамаш
ГӀалгӀайче дола дешар

**ГӀалгӀайче дола дешар** — дукха хана денз отташ хьайоагӀа ГӀалгӀай Мехкара дешара система. Цо чулоац берийбешамаш, ишколаш, юкъера-специальни а лакхера а дешарченаш.

## Советий Ӏаьдал тӀадалехьа
1868 шера Саькура 14 дийнахьа Наьсаре шин шерара лоаман ишкол йийлай. ГӀалгӀаша цхьан тохабенна етта́ хиннай из. 60 сага́ лаьрхӀа́ хиннача ишколе отта безам болаш 200 саг хиллал саг хиннав. Цигга болх беш хиннараш ба хьалхара гӀалгӀай хьехархой: Аьлтамаранаькъан -молла, Заьзганаькъан Мочкъий Бийсолт, Кхоартой Бийберд, Совтанаькъан Элжа.

1909 шу чакхдоалаш ГӀалгӀай мехка шоллагӀа дешарче йийлай. Ю. В. Терпуговас Ахки-Юртйисте ший *Привольное* оалаш болча боахаме хьаийла хиннай из. Цига кхычарел совгӀа Марзабиканаькъан Ӏусман а хиннав хьехаш 1912—1913 шерашка. Цул тӀехьагӀа Дошлакъий-Юрта йийлай, тӀаккха Мочкъий-Юрта, Наьсар-Керта, Экажакъонгий-Юрта, СурхотӀа, Къаскиме ишколаш ела чам чубенаб наьха.

## ГӀалгӀай Республика кхеллачул тӀехьагӀа
1994 шера апрель 23 дийнахьа РФ доалчен № 380 йолча соцамца йиллай ГӀалгӀай паччахьалкхен университет. Из йилла́р Лакхехьарча дешарах йола РФ паччахьалкхен комитет я.

1994 шера май 17 дийнахьа ГӀалгӀайчен Овшанаькъан Руслана амарца Лоамара кадетий корпус кхолларах амар даьд.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
*
Малсаганаькъан Уматгире ГӀапур

**Ма́лсаганаькъан Уматгире́ ГӀапу́р** () — цӀихеза кардиохирург, хьалхара гӀалгӀай лорий Ӏилмай доктор, профессор, Эрсечен дукха дика хӀама карагӀдийна лор (). Дега айпаш таллареи эттӀаварца дарбадареи технологеш дага а йохаш, уж клинически белха́ юкъе а йоахаш къахьегаш хиннав. Лоралах лаьца массехк монографи язъяьй, иштта 60-нел совгӀа Ӏилман болх кепатехаб. Бураковски академика цӀерагӀа йола майдилг а, диплом а денна хиннав, цул совгӀа «Даймехка тешаме воӀ» () яха ордени «БӀаьшера меценаташ» () яха халкъашта юкъера благотворительни ордени енналга хиннав.

## СовгӀаташ
* Бураковски академика цӀерагӀа йола майдилг а, диплом а.
* «Даймехка тешаме воӀ» яха орден.
* «БӀаьшера меценаташ» яха халкъашта юкъера благотворительни орден.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай лораш
ОагӀат:Малсаганаькъан
Сага дог

**[[Человек разумный|Сага]] [[Сердце|дог]]** — конуса хьисапе йола пхьидех латта хара маьже. Дегах пхаьнаш кхет, дегагара артереш йолх. Пхаьнашкара цӀий хьа а ийце, артерешка цӀий дӀатувс дего. Дог чухьанахьа шин дегтӀенахи шин оагилгахи дийкъа́ да. Аьрдача дегтӀе чуи, аьрдача оагилга чуи артере цӀий дода, хӀаьта аьттачарга чу пхаьний цӀий дода. Дог тохадаларах систола оал, гӀелдаларах диастола оал. 

Сага дог цхьан мино́та́ 72-за тохалуш хилча, 66 шера́ 2,5 миркха дега цикл ергья цо. Дега дозал башх-башха хул: ха́нага хьежжа́и, маӀа е кхал хиларга хьежжа́и. Юкъера боарам хьалаьцача, кхийнача маӀача сага дог 300—360 грамм хул, кхалсага дог 250—320 грамм хул.
Дог а, цунца дувза денна лазараш а тохкача лорала ралсах (даькъах) *[[кардиология|кардиологи]]* оал.

## Дега лазараш

## Хьажа иштта

* Аускультаци
* Кардиологи
* Дега биофизика
* ЦӀий лелар
* Перифериера дог
* Пха
* Ваьча денз дола дега айпаш
* Дега лазараш
* Дог
* Саго хьадаь дог
* Дега-миай система
* Дега символ
* AbioCor

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Анатомия и физиология сердца 

ОагӀат:Дега-миай система
ОагӀат:Кардиологи
ОагӀат:Сага анатоми
Дега лазараш

**[[Дог|Дега]] [[лазар]]аш** *(да)* ()  — дега-миай лазарех дола лазараш. Лазаро лаьца долча дего лерттӀа болх хьабиц, цун цаӀ е массехк да́къа эшадалар бахьан долаш: эпикард, перикард, миокард, эндокард,  дега ногӀараш, дега миаш. Дега болх лаьгӀбенна хилча, эшаш мел яр маьженашка дӀакхачац, цудухьа из дерригача де́гӀа зе деш Ӏаткъ. Дега лазараш клинически гуча ца дувлаш дукха ха яккха йиш йолаш да, хӀаьта уж хьахилара керттерча бахьанех да саг верста́ хилари, кӀезига дӀа-хьа хьовш хилари, гӀаьле увзари. ЧӀоагӀденна айтта́ долча мехкашка нах тайп-тайпара боглусаш хинна ла дега лазарех.

## Дега лазарий тайпаш
### Дог [[сердечный ритм|гарт]]ах да́лари, импульсаш лерттӀа дӀа-хьа ца яхари
* Харцгарт
* Миокарда чу импульсаш лерттӀа дӀа-хьа ца яхар
:* Атриовентрикулярни блокада
:* Гиса курсга кога блокада
* Фибрилляци
** ДегтӀений фибрилляци
** Оагилгий фибрилляци
* Экстрасистоли

### Дега́ [[воспаление|хьувкху]] лазараш
* Эндокардит
* Миокардит
* Перикардит

### НогӀарий айпаш
* Ваьчул тӀехьагӀа хьахула дега айпаш
* Вича денз дола дега айпа
* Митральни стеноз
* Митральни ногӀар кхоачамбоацаш хилар
* Митральни ногӀара пролапс
* Аортан стеноз
* Аортан ногӀар кхоачамбоацаш хилар
* Ийна дола ногӀарий айпаш

### Артериальни гипертензеш
* Гипертония
* Артерий гипертензи

### Ишеми бахьан долаш эшадалар
* Миокарда инфаркт
* Дега ишемически лазар
* Стенокарди

### Дега миаш эшадалар
* Кардиосклероз
* Дега нича лазараш
* Атеросклероз

### [[Патология|Чолакхал]] дола лазараш
* Дега миа
* Дог кхоачамбоацаш хилар
* Миокарда гипертрофи

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Болезни сердца и сосудов. Сайт  Фонда Содействия Кардиологическим Больным "Здоровое сердце", 2001 год
* Болезни сердца и их диагностика  - Портал 4567.ru Болезни сердца - 2006-2008

ОагӀат:Кардиологи
*
Дог кхоачамбоацаш хилар

**Дог кхо́ачамбо́ацаш хилар** *(да)* (; ) — синдром. Цун белгало я дега пхьид (миокард) йоаггӀача тайпара лоац ца ялар. Дог кхоачамбоацаш хилча, лерттӀа деттадала магац дега́, цудухьа цӀий а лерттӀа дӀа-хьа до́дац дегӀа́ гӀолла. Кхоачамбоацар мичахьа да хьежжа́ симптомаш а ше-ший хул. Сага кхоачамбоацашдар аьрда оагилг хилча,  цӀий зӀамигача гомагахьа лаьгӀ а луш юхасувц. Цу мо волча унахочо са а вешта доах (саг вувхь), цӀий а Ӏеттаду, цун цӀока сийнадале́ дӀаотт (цианоз хул), из доацаш кхыйола белгалонаш а я. Нагахьа санна кхоачамбоацар аьтта оагилг хилча, боккхача гомагахьа пхаьний цӀи сувц, из бахьан долаш когаш-кулгаш а, дийхк а дест, масала́. Дог эшам болаш хилча, маьженаштеи кӀадаштеи кислород таац (гипокси хул), ацидоз хул, иштта метаболизмо лерттӀа болх хьабе тигац.

## Хьажа иштта
* Дог
* Дега-пехкий кхоачамбоацаш хилар
* Доги миаши дужадер

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* Национальные рекомендации по диагностике и лечению ХСН 
* Хроническая сердечная недостаточность: диагностика и медикаментозная терапия Consilium-medicum
* Хроническая сердечная недостаточность у больных артериальной гипертензией: особенности терапии Consilium-medicum
* Женщины и сердечная недостаточность Consilium-medicum
* Хроническая сердечная недостаточность у лиц пожилого возраста: особенности этиопатогенеза и медикаментозного лечения Consilium-medicum

ОагӀат:Кардиологи
ОагӀат:Дега лазараш
ОагӀат:Миай лазараш
ОагӀат:Дог кхоачамбоацаш хилар
Харцгарт (маӀанаш)

**Харцгарт** *(да)* (, хьадаьннад  — *ἀ* — «дац» яхачохи *ῥυθμός* — «гарт» яхачохи):

## Лорал
* Дега харцгарт — яьржа́ йола диагноз.

## Исбахьале
* Харцгарт исбахьален чу — сурт оттадеш дола материал вӀашагӀтохара къаьстта йола кеп.
* «Харцгарт» — Бориса Хлебников Борис режиссер вола исбахьален кино.

## Белгалдаккхар
Харцгарт (исбахьале)

**Харцгарт** *(да)*, е **Аритми** *(я)* (хьадаьннад  — «вӀашкацада́р» яхачох) — исбахьален кхоллам вӀашагӀтохара лоадам бола хьисап (). Из хьисап деча хана говзанчас, шийна ховш а цаховш а (хьаькъалца кхетадеш е дего́ хьехар бахьан долаш) ший кхоллаш йолча исбахьален произведене чура кепаш дуккхаза цхьатарра кердаювлар (симметрични хилар) дита а дите, асимметрични йолаш хулийт.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Симметри
ОагӀат:Архитектурай дисциплинаш
ОагӀат:Ширача Янехьен архитектура
ОагӀат:Архитектурай теореш
ОагӀат:Дизайн
ОагӀат:Монументий исбахьале
ОагӀат:Исбахьален философи
ОагӀат:Эстетика
ОагӀат:Литературай теореш
ОагӀат:Исбахьалейовзара терминаш
ОагӀат:Гарт
Ков:Ӏилма/Керда статьяш

* **[[Лорал]]:**
** Сага анатоми
** ТӀехк
** Пехкаш
*** Пехкий альвеола
** Дега-миай система
*** Миаш
**** Пхаьнаш
***** Дукъа пха
*** Дог
**** Сага дог
**** Дега лазараш
***** Дог кхоачамбоацаш хилар
***** Дега харцгарт
***** Дега фибрилляци
****** ДегтӀений фибрилляци
** Нервий система
*** Керта хьоа
*** Юкъера хьоа
*** МӀаьдгӀирга хьисапе хьоа
*** Лерг
****Чура лерг
* Хими
** Къанза кислота
Дега харцгарт

**Дега харцгарт** *(да)* е **аритми** *(я)* (хьадаьннад  — «вӀашкацада́р» — дега гарт харцда́лар) — лазар. Дега гарт () харцдаьлча нервий импульсаш дега́ гӀолла йоаггӀача тайпара чакхювлац, цудухьа дог детталуча хана цун гарт, сухал хувцалу, дега доакъий аргӀа харц оттар. ВОЗ эксперташта хетачох, *дега харцгарт* яхар лерттӀача синусий гартах мел доаца дега гарт да (ВОЗ, 1978).

## Хьажа иштта

* Проводящая система сердца
* Дега гарт тайп-тайпара хила мегар
* Кардиологи
* Сага дог
* Дега болх
* Холтера бӀарглакхар
* Электрокардиографи

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* *Киякбаев Г. К.* Аритмии сердца. Основы электрофизиологии, диагностика, лечение и современные рекомендации // М.: ГЭОТАР-Медиа, 2013. — 240 с. ISBN 9785970427217.
* *Кушаковский М. С., Гришкин Ю. Н.* Аритмии сердца. Расстройства сердечного ритма и нарушения проводимости. Причины, механизмы, электрокардиографическая и электрофизиологическая диагностика, клиника, лечение. Руководство для врачей / Изд. 4-е, испр. и доп. // М.: Фолиант, 2017. — 720 с. ISBN 9785939292450.
* 
* 

ОагӀат:Дог нийсача гартах да́лар
ОагӀат:Дега-миай система
ОагӀат:Симптомаш алатах
ГӀалгӀайче (маӀанаш)

**ГӀалгӀайче** яхача деша массехк маӀан хила мег:

* **[[ГӀалгӀайче]]** — Россе Федераце чура республика.
* «ГӀалгӀайче» — ГӀалгӀай Мехкара ВГТРК филиал.
* «ГӀалгӀайче» — ГӀалгӀай Мехка къаман телерадиокомпани.
* «ГӀалгӀайче» — ГӀалгӀай Мехка къаман радиостанци.
* «ГӀалгӀайче» — паччахьалкхен къаман халхара ансамбль.
* «ГӀалгӀайче» яхаш цӀи йолаш хиннай 1993—1994 шерашка футбольни клуб «Ангушт».
* «ГӀалгӀайче» — зӀамагӀара ракетни кема, Эрсечен ВМФ Ӏаьржача форда флота юкъедодаш да.
Дега фибрилляци

**Дега фибрилля́ци** *(я)* () — дега маза болча дулха цхьадола мазаш къаьст-къаьста́ детталуча хана дегага хула хьал. Дега дулх цхьатарра цхьана детта ца далар бахьан долаш цун болх ишта овсара хилац. Дог фибрилляцех доаккхаргдолаш лоаццача юкъа́ (0,01 сек) электрически ток чакхъялийтар (дефибрилляци яр) дика лоархӀ. Накха эттӀа а баь дог гуча даьккха дале, дефибрилляци еча хана дега́ 1500—2500 вольт напряжени тӀайохийт, нагахьа санна накха эттӀабаь беце, 4000—7000 вольт тӀайохийт. Дега фибрилляци екъалу дегтӀений фибрилляцехи оагилгий фибрилляцехи.

## Хьажа иштта
* ДегтӀений фибрилляци
* Оагилгий фибрилляци

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Лешаков С. Ю. Данные ЭКГ и неотложная помощь при фибрилляции и трепетании желудочков
* Диагностика и лечение фибрилляций предсердий

ОагӀат:Чолакхал дола процессаш
ОагӀат:Дега-миай система
Фибрилляци

**Фибрилляци** яхачун маӀанаш:
* Дега фибрилляци — дега маза болча дулха цхьадола мазаш къаьст-къаьстта, цхьатарра доацаш лоацдалар. Белгалйоах:
** ДегтӀений фибрилляци
** Оагилгий фибрилляци
* Фибрилляци (ботанике) — баьцовгӀий хьоасий пе́на () цхьайолча фибриллашта юкъера бувзам бохабалар. Из хул фибриллашта юкъерча моттиге хий чудаьлчеи, баьцовгӀий хьоасий оагилга пена́ механически зе дича а хул фибрилляци.
Сарла-ла-Канеда

**Сарла-ла-Канеда**, е **Сарла** () — Фаьренгий мехка зӀилбухен-малхбузехьа ула коммуна. Аквитани яхача административни региона Дордонь яхача департамента юкъейоагӀаш я. Иззамо цӀи йолча гома супрефектура а юкъ а лоархӀаш я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* Туризма офиса мазаоагӀув

ОагӀат:Дордонь департамента коммунаш
ОагӀат:Фаьренгий мехка супрефектураш
ДегтӀений фибрилляци

**[[ДегтӀе|ДегтӀе́ний]] [[Фибрилляция сердца|фибрилля́ци]]** *(я)* (), иштта **ле́па дега харцгарт**() — дега оагилгел лакхахьа хула лазарца дувзаденна дола гарт харцда́лар, е нийсагӀа аьлча сиха харцгарт оттар. Эггара чӀоагӀагӀа даьржача харцгартех лоархӀ дегтӀений фибрилляци. ДегтӀ́ений фибрилляци хилча, дегтӀенаш хӀара минота́ 350—700-зза тохалуш хила йиш я. Харцахьа-бакъахьа, гартах доацаш детталуш хул дог, цудухьа цун маза бола дулх барт болаш, цхьана вӀашагӀкхийтта́ болх бе аьттув болаш хилац. Ле́па харцгарт пха бустача ха́на гучада́ла йиш йолаш да, нагахьа санна пха тайп-тайпара юкъ йолаш бетталулга зийча. ХӀаьта диагноз я аьнна хоадам ЭКГ фу йоах хьежжа мара оттайиц: сага дегтӀений фибрилляци хилча, *P кхаллингаш* дӀайоалл, дегтӀенашка электрически хьинар хилча мара дӀаювлац уж. Царна когаметта дуккха f талгӀеш хул, цар гойт дегтӀений фибрилляци (ле́пар, э́гар) йолга.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Дега-миай система
Аль-Маида

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Сура 5. Аль-Ма’ида // Йусуф Али «The Holy Qur’an» (Священный Коран: Текст, перевод и комментарии), 1938.
* Коран. Пер. акад. И. Ю. Крачковского. М. 1983.
Ан-Нисаъ

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Оцифрованные рукописи суры ан-Ниса  / Всемирная цифровая библиотека.
Масжид ан-Набавий

**Аль-Масжид ан-Набавий**, е **Пайхамара маьждиг** *(да)* () — Мадданера маьждиг. Бусалба дин чу, дозалга диллача, Пайхамара маьждиг шоллагӀа доагӀа, Маккарча Хьарам-маьждига тӀехьеи, Байтулмакъдисе доаллача Акъса маьждигал хьалхеи. Мухьаммад Пайхамар, Даьлера салоти салам-моаршали хилда цунна, дӀавелла́ воалл цу маьждиге.

## Тархьар
ХӀижрат даьчул тӀехьагӀа Мухьаммад Пайхамар, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, Маддане Ӏохайнав, цу хана Ясриб яхаш хиннай из. Цига Цо а цун асхьабаша а, АллахӀ раьза хилва царна массаненна, цӀенош детта́, цӀеношта маьждиг хьатӀаде доладаьд. Пайхамара, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, ше а да́къа лаьцад маьждиг хьалдеш. Хьалдетта́ хиннача маьждига хьалхашкеи тӀехьашкеи бӀоагӀий доахка отараш хиннад, юкъе тхов тӀабоаца ков хиннад. Шоай цӀеношкара маьждиге дӀачубувла йиш йолаш хиннаб Пайхамара а, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, (истий цӀеношкара), цун цхьабола асхьабаш а шоай къаьстта́ цӀи йолаш хиннача наӀарашка гӀолла. ТӀехьагӀа асхьабашта юкъе Абу Бакраяр мел йоацар дӀакъайлийта́ хиннай Даьла Элчано, Даьлера салам-моаршал хилда цунна. Пайхамар, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, вала ма веллинге, цун сесаг Ӏа́ишата цӀагӀа дӀавелла́ хиннав из, тӀехьагӀа Абу Бакр а, ХаттӀаб воӀ Ӏумара дӀабийхкаб цунна йисте.

Цул тӀехьагӀа масайттазза тоадеш, шердеш хьаде́над маьждиг, кастта Пайхамари, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, бакъ хинна вола хьалхара ши халифи, Даьла раьза хилва царна, воалла Ӏаишата цӀа чу а лоацаш, хӀаьта цу цӀен тӀа баьццара чаьтар детта́ хиннад, вай хана маьждига эггара чӀоагӀагӀа йовзаш йола белгало я из. Чаьтар маца даьд тешшаме ховш деце, а, XII бӀаьшу долалуш даьча йоазонашка хьоахадаь да из.
 

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

Масжид ан-Набавий
ОагӀат:Мадданера маьждигаш
Хинкъайг

: *«Зимородок» е «хинкъайг» лаха эттача укх оагӀонна тӀа хьожаву, амма уж цӀераш кхы а ювзаенна я «[[зимородки|хинкъайгаш]]» яхача оалхазарий ваьрацеи, «[[зимородковые|хинкъайга]]» яхача оалхазарий дезалцеи*.

**Хинкъайг** (, *голубой зимородок*; ) — «хинкъайга» (*Alcedinidae*) яхача оалхазарий дезала чура зӀамига оалхазар, хьазилгах кӀеззига доккхагӀа да.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Хинкъайг
ОагӀат:Евразен оалхазараш
ОагӀат:Африкан оалхазараш
ОагӀат:Океанен оалхазараш
Баьццара хенахзӀокьеттарг

**Баьццара хенахзӀокьеттарг** (; ) — хенахзӀокьеттаргий дезалах дола оалхазар. Евразен малхбузехьа даьржа да. Россе Федераце дукхагӀа Идалйистен малхбузехьеи Кавказеи хул. ДегӀа́ чкъайга́ тара я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Евразен оалхазараш
ОагӀат:Баьццара хенахзӀокьеттаргаш
БӀар (ваьр)

**БӀа́р** (, ) —  яхача дезала юкъейоагӀаш йолча баьцовгӀай ваьр. Шийна чу 20 совгӀа кеп чулоац.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:БӀара
ОагӀат:Евразен буне
ОагӀат:ГӀинбухерча Америка буне
ОагӀат:ЗӀилбухерча Америка буне
БӀар (маӀанаш)

**БӀар** яхачун массехк маӀан да:

* БӀар — цхьайолча баьцовгӀай (дукхагӀа гаьний е кӀотаргий) сом, дукхагӀча даькъе чухьанахьа юаш йола тӀум а йоаллаш, тӀехьанахьа чӀоагӀа чӀор а йолаш.
* БӀар () — БӀара яхача дезала юкъейоагӀаш йолча баьцовгӀай ваьр, шийна чу 20 хиллал кеп чулоац.
* БӀар — бочабӀарах яьккха кийчъяь хьу, мах болаш я.

#### Театра чу
* «Беневенто бӀар» — Сальваторе Вигано яхачун балет, Франц Зюсмайер яхачун мукъама тӀа йилла я (театр Ла Скала, 1812).
* «Бозбуачашха бӀар» — Сергей Слонимский яхачун балет, Э.-Т.-А. Гофмана «Щелкунчик» яхача фаьлга мотивашка гӀолла хьаяь я (Мариински театр, 2003).

## Хьажа иштта
* Антон Орехъ (хӀанзара цӀи Андрей Кравченко, ваьв 1972 шера) — россе хоамбаржабархо, «Эхо Москвы» яхача радиостанцен болхло.
* Орехи — Эрсечен Нижегородски областа Воскресенски шахьаре улла юрт
Эзми

**Эзми**, е **Озми** (, ) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий нах баха моттиг; 1944 шу кхаччалца ГӀалгӀайчен доазона тӀа хиннай, амма карарча хана Ӏаьдало ХӀирийчен доазона тӀа лоархӀаш я, административни Буро пхьенна юкъе а йодаш. ХьалхагӀа Эзме гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш бӀарчча комплексаш хиннай. Царна юкъе хиннай: 2 вӀови, 16 гӀалеи, иштта 3 маьлхара каши. Таханарча дийнахьа цхьайола гӀалаш мара йисаяц.

## Тархьар
МоцагӀа хӀанзара юрт уллача метте ши юрт хиннай Лакхера Эзмии Лохера Эзми. Уж Ӏояхкараш ЖӀайрахара гӀалгӀай хиннаб 1643 шера. Оаламо дувцачох ши воша хиннав уж Жабои Бочеи яхаш. Цу шинна юрта бӀаррча архитектурни комплексаш хиннай, гӀалаши вӀовнаши а йолаш.

1944 шера гӀалгӀай мехках бахалехь Эзми ЧИАССР ГӀалме шахьара юкъе хиннай (цул а хьалхагӀа ГӀалгӀай автономе областа юкъе). ГӀалгӀай Ӏобигачул тӀехьагӀа юртара вӀовнаши дукхагӀа мел йола гӀалаши йохаяьй. ГӀалгӀай Сибарера цӀабаьхкачул тӀехьагӀа Эзми ЧИАССР Наьсарен шахьара юкъе хиннай. Амма бакъда, 1962 шера ЧИАССР Ӏаьдало Эзми ХӀирий Мехка дӀаеннай. 1963 шера денз Эзми Буро пхьенна юкъейоагӀаш я.

## Бахархой

; Къамай лоаттам
Ерригача Эрсече 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

ОагӀат:Буро пхьенна юкъейоагӀаш йола нах баха моттигаш
БӀар

**БӀар** () — цхьайолча баьцовгӀай (дукхагӀа гаьний е кӀотаргий) сом, дукхагӀча даькъе чухьанахьа юаш йола тӀум а йоаллаш, тӀехьанахьа чӀоагӀа чӀор а йолаш. Ма дарра бӀар сенах оал ха́ йиш я из термин мичахьа лелаю е сево тохк хьежжа.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Ореховая энциклопедия 
*  

*
ОагӀат:Сом
Проект:ГӀалгӀай мотт/Берашта/Берий энциклопеди

Файл:Берашта — гаки.jpg|
Файл:Берашта — гаки 2.jpg|
Файл:Берашта — гаки 3.jpeg|*<h2 style="margin:0; padding:0; color:}; font-size:250%; font-weight:bold; border:0"><span style="font-family:arial black">ГАКИ ДЕЛ<br><span style="color:#f00;">«ХА-ХА»</span> яхаш</span></h2>*
Файл:Берашта — гаки 4.jpg|*<h2 style="margin:0; padding:0; color:}; font-size:250%; font-weight:bold; border:0"><span style="font-family:arial black">ГАКИ НАБ ЕШ УЛ</span></h2>*
Хьоа

**Хьоа** *(ба)* (, , ) — ерригача хордийчарга хӀана яц аллал яьржа йола керттерча нервий системай керттера маьже. БукъантӀехкйолчара керта хьоа туте чу боалл.

## Хьажа иштта

* Сага керта хьоа
* Гипоталамуса-гипофиза система
* Лимба система
* Эндокринни система
* Лакхехьара нервий болх
* Нейробиологи
* Нейрохими

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Ф. Блум, А. Лейзерсон, Л. Хофстедтер, «Мозг, разум и поведение».
* 
* Эволюция мозга человека.
* Атлас мозга  — на английском языке с русским переводом основных терминов
* Мозг и разум — Лекции на английском языке с иллюстрациями и видеоматериалами. Строение мозга, нейробиология, нейропсихология
* 
* 

 (ХитӀоара чӀибалех хьахула маьженаши кӀадаши)

*
ОагӀат:Нейроанатоми
ОагӀат:Нейробиологи
Телефоний нумерацен план

**Телефоний нумерацен план** () — телефона номерий система. Цо телефоний маза чу пайдаэцачарга вӀаштӀехьдоалийт телефонаца зӀы дӀатоха а хьаэца а, иштта зӀы дӀатохача хана мичахьа кхача веза белгалде а, хьаетташ вар мала ва ха́ а (хьажа: АОН).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш