Фаьппий

**Фаьппий**, **fäppij**, е **мецхалой** (), иштта **Фаьппий шахьар**, **Мецхалой шахьар** (, тархьарца иштта , , ) — гӀалгӀай къаман тархьаре хинна юкъарло; ГӀалгӀайчен юкъерча бӀаьшерий шахьар я. Фаьппий хьабаьнна а баьха а моттиг гӀалгӀай лоамара Кистий чӀож я. Фаьппий юкъара кхала Аьрзи хиннай цкъарчоа, цул тӀехьагӀа — Мецхал, им диллалехь дина гӀулакха́ Фалхане вӀашагӀбеттабеннаб фаьппий.

XVII-ча бӀаьшера фаьппех цхьа дакъа Гуржехьа дӀадахад — царех бацой хьахиннаб, цхьаькха цхьа дакъа Селашкахьа Аухе дӀадахад — царех хьахинна ваьппий яхаш арарча аьккхий тайпа да.

## ЦӀи

### Вайнаьха цӀераш
Фаьппий эндоним гӀалгӀай меттала — *фаьппий* я, къаьнарча латиний ӀаьдалагӀа «fäppij» аьнна язду из. Нохчий меттала фаьппий цӀи *ваьппий* аьнна язъю, цхьабакъда Н. Г. Волковас яхачох, из цӀи «хьагучох, гӀалгӀашта юкъе мара йовзаш яц. КӀезигагӀа дале, Гихий, Форта, Рошни, Орга хи тӀарча нохчашта юкъе а, кхы а малхбоалехьа хӀаьта а, из термин кхы корайиц.

Ф. И. Горепекинс фаьппий яхачун  маӀан гӀалгӀай метта тӀара «поселенцы, идущие в нестройной толпе» аьнна даьккхад. Цу тайпара Р. Л. Харадзес а А. И. Робакидзес а «пришлый/новопоселенец» яхача дешашца ювзаенна хила мег аьнна аьннад (цхьабакъда къаманга диллача, кхы мел болча гӀалгӀаех эргаш а боацаш). Ю. Д. Дешериева́ хетачох, из цӀи этимологеца яшха йиш йолаш яц. Дж. Николса́ хетачох, фаьппий яхар шира гӀалгӀай дош хила йиш йолаш дац, хӀана аьлча шолхадаьккха «-пп-» нахски метташка нийслац. А. Н. Генкос из цӀи, «веппий» яха кеп хьа а ийца гуржий тептарашка хьоахаваьча гӀажарий Уобос яхача паччахьаца йийзай — ишта из цӀи вай заман X-гӀча бӀаьшерага йиллай цо.

### Арахьара цӀераш
Тархьарца фаьппий гуржий овла болча кистий () яхача арахьарча цӀерца бовзаш хиннаб, е цу цӀера эршашца — гаргара кистий (). ТӀехьагӀо уж терминаш эрсий литература́ юкъеяьхкай. Ха-зама мел йоала цу деша маӀан дӀашер а денна, кистий оалаш хиннад массадолча нахски къамаех, юххьанцара фаьппех мара из йоахаш цӀи хиннайоаццашшехь. «Кистий» яха цӀи «мецхалой» () яхачох дӀахийцай XIX-ча бӀаьшера, цунга хьежжа Фаьппий шахьар а Мецхалой шахьар () оалаш дӀаяхай; Из хиннад шахьара юкъ Мецхале Ӏочуйихьача хана. Семён Броневскис яхачох, зоврхоехи, жӀайрахоехии, кистехи () гӀалгӀай лоамароша цхьатарра «гӀалгӀай» я́ха́д ().

ХӀираша фаьппех *[[макхалон|маккъалаш]]* () я́ха́д, хӀаьта фаьппий Ӏарамхи йисте баьха хиларах цу хих *Маккъалдон*  () я́ха́д цар, цудухьа эрсий меттала а «Армхи» а́ларал совгӀа  «Макалдон» а оал цох. «Маккъал» () яха цӀи цхьаццадолча мехкасурташка фаьппий белгалбоахаш тӀаязъеш а хиннай. «Маккъал» яха цӀи гӀалгӀайи хӀирийи *[[маккхал]]*/*мæхъхъæл* () яхача дешаца дувзаду. А. Н. Генконна хетачох, из цӀи хӀираша Аьрзи кхаьлахи, цун бахархоех хьаийцай. Иштта хӀираша фаьппех «*фаппи*» я́ха́д яхаш даь йоазонаш а даь.

Немций тохкамхочо Гюльденштедта яхачох, черсаша а Фаьппий мехках хӀираша мо Маккъал я́ха́д.

## Шахьара лаьтта

Фаьппий баьха́ча тархьара лаьттах *Фаьппи* я́ха́д, цунга хьежжа эрсий меттала *Фяппи* аьнна язъю из, иштта *Вабуа (Ваппуа)* а, *Вабо* а оал, *Бабий* а оал эрсий меттала. Таханарча дийнахьа шахьара доазув нийслу ГӀалгӀайчен ЖӀайраха шахьаре, цхьан даькъе ХӀирийчени Гуржехье тӀеи дӀатӀа а доалаш. 

Сулейманова хьадоаладаьчох, Фаьппе доазув малхбузехьа ЖӀайрахацеи, зӀилбухехьа Пхий мехкацеи, малхбоалехьа Хамхецеи Цхьорецеи хиннад, тӀаккха гӀинбухехьа шаьрача а́ра ӀотӀадоаллаш хиннад из. Фаьппий шахьаро Ӏарамхе чӀожа доккха дола дакъа дӀалоацаш хиннад гӀинбухехьа шаьрача аренах хьокха а луш. Фаьппий юххьанцара ба́ржар А. Н. Генкос «к западу от реки Ломеки (древнее название реки Терек)» оалаш белгалдаьккхад, таханара еррига хӀана яц аллал ХӀирийче чулоацаш.

Бацой оаламашка *Бабий* яхар (Ваппи, Фаьппи) дай хьабаьнна моттиг йолаш санна ювц. Иштта Ваби яхар бацоша шоай мехках йоаккха цӀи я.

## Тархьар
### Юкъара кхала
Фаьппий юкъара гӀала малагӀъяр хиннай соцам бе аьттув ца боалаш башхабаьннаб тохкамхой. А. Н. Генкоси Заьзганаькъан Мурадеи яхачох, фаьппий юкъ Аьрзе хиннай яхаш я, Сулейманова́и Чахкенаькъан Жабраила́и хетачох, юкъ Мецхале хиннай; Ма дарра дийцача, Сулеймановс Мецхал дингеи урхалгеи йиллача, лаьрхӀай Мецхал керттера, Чахкенаькъан Жабраила урхалгеи товшхалгеи экономикагеи йиллача лаьрхӀай из керттера. Цхьабакъда Саьмпинаькъан Исроапала Сулеймановс «динга йиллача Мецхал керттера хиннай» яхаш даь хинна къамаьл юхате́ха́д массехк тохкамхочоа тӀа а товжаш (уж ба «гӀалгӀай къаман динах цхьа хӀама мукъа яздаь бола» Оахаранаькъан ЧхьагӀеи, Далгат Башири, Л. П. Семенови, Е. И. Крупнови) — Исропала Фалхан белгалйоаккх фаьппеша дина гӀулакх леладаь керттера кхала аьнна.

### Юкъерча бӀаьшерашка а кердача заман чу хинна юкъарлон хьал
Н. Г. Волковас яхачох, фаьппий шахьаре баьхараши Кхаькхале баьхараши  хиннабац, царна юкъе малагӀа башхало я тахка эттача, фаьппий а кхаькхалой а цхьа къам а долаш, цхьа мотт бувцаш а болаш хиннилга хьагучадоал, кхаькхалой лакхача лоамашка ба́хаш хилари, фаьппий ЖӀайраха чӀоже ба́хаш хилари мара башхало а йоацаш.

Этнографаш хиннача Р. Л. Харадзеи А. И. Робакидзеи даьча тохкамех, фаьппий кхаькхалоех е Ӏадатех а е ва́харах-ле́ларах а хьакъасташ хиннабац.

### Гуржехьеи Селашкахьеи дӀабахар
XVI—XVII бӀаьшерашка фаьппех цхьа дакъа Гуржехьа уллача ТушетӀа дӀабаха́ хинна хила мегаш ба. Цу фаьппех хьабаьннараш тахан бацой оалаш бовзаш ба.

Фаьппий шозлагӀа дӀабахар нийсденнад XVII—XVIII бӀаьшерашка. Цу хана уж дӀабахаб Аухе — ДаьгӀасте. Цу фаьппех хьайбайннараш ваьппий яхаш ба тахан шоаех нохчий тайпа а лоархӀаш, шоаш хьабаьнна моттиг ТӀаьрш а лоархӀаш, цар тайпан тептаро ма яххара.

### Эрсий паччахьалкхенцара бувзам
1811 шера наджгоанцхой 8-ча дийнахьа фаьппий 12 кхаьлан хьалххоша Россе имперенна мутӀахьа хургхиларца дув биаб. Цхьабакъда, цхьаццайолча гӀалгӀай шахьараша е тайпаша дув буаш хиннабале а, эрсаштеи гӀалгӀаштеи юкъера юкъмоттиг ше хиннар юсаш хиннай. Дар дийцача, эрсашта а гӀалгӀашта а цу тайпара дув баар шоайла барт бара маӀан долаш лаьрхӀад из.

### Эрсий-кавказхой тӀом
Эрсий-кавказхой тӀема хана эрсаша фаьппий караберзабеш а къахьийгад. 1830-ча шера кӀимарса бетта эрсий ши бӀу, Абхазов инарал-майор хьалха а ваьнна, ГӀалгӀай лоамарошта таӀазар де Ӏочувена хиннав. Эрсий эскар Тийркеи Эсеи чӀожашка гӀолла Ӏочакхдаьнна хиннад бохам беш. Къаьстта чӀоагӀа духьаллаьттаб Эбанера обанхой. Цхьабакъда юххера из Ӏочуварца фаьппий кхаьлаш хӀалакьяьй, хӀаьта фаьппий шоаш цхьан юкъа́ Россе Имперенна мутӀахьабаьб. ГӀалгӀай лоам духхьашха паччахьа Ӏаьдала кхелаши бӀорахой системеи тӀаоттаяьй.

### Эрсеченна юкъабахачул тӀехьагӀа
Россе импере Фаьппий шахьар караерзаяьчул тӀехьагӀа ппий шахьар юкъейодаш хиннай цкъарчоа ТӀема-хӀирий округа́и, тӀаккха ГӀалгӀай округа́и, тӀаккха Бурон округа́и, Сунженский отдел, Наьсарен округа́и.

## Кхаьлаш
* Эбан
* ГӀовзтӀе
* ТатхартӀе
* Хьарп
* Таькахьасте
* Хьастмоаке
* Фалхан
* Хьамишк
* Аьрзи
* Морч
* ТӀаьрш
* Фалхан

## Галерея

Файл:Erzi, Ingushetia, Erzi tower complex, panoramic view.jpg|Аьрзера гӀалаш
Erzi, Ingushetia, Erzi towers.jpg
Древнее строение, Ингушетия, Кавказ, горы, Ancient tomb of medieval architecture in Ingushetia.jpg
Ingushetia, Russia, Armkhi Valley.jpg


## Белгалдаккхар
### Доашхамаш

### Бовхамаш

## Литература
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
; Дошлоргаш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Я .  З .  Ахмадов О Ч Е Р К исторической географии и этнополитического развития Чечни в  XVI 9 XVIII  веках Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы 2009
* Угрозы национальной безопасности России на Северном Кавказе: этноконфессиональный аспект - Гаджи Пирмурадович Герейханов, Алексей Григорьевич Лукьянов, Игорь Сергеевич Моренов
* Из истории горцев Восточной Грузии: Тушетия XVI-первой половины XIX вв - Абрам Ибоевич Шавхелишвили Мецниереба, 1983
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьара шахьар
ОагӀат:ГӀалгӀай шахьараш