open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ангушт

**Ангушт**, е **Онгушт** *(я)*— ГӀалме шахьара къаьнара гӀалгӀай юрт, карарча хана Ӏаьдало ХӀирийчен доазона тӀа лоархӀаш я.

## Этимологи
Ӏоахаранаькъан ГӀойберда Нурдина цу деша дашхар «А́не гуш йола моттиг» (Ане гуш тӀе) аьнна увттадаьл. Бакъда, Нурдина оттадаь дашхар профессор хиннача Дахкилганаькъан ИбрахӀима нийса хийттадац: «Тешаме хетац «Ангушт» яхаш дола дош кхаь деша маӀанцара дашхар (этимологи оттаяр): *«ан»* — шаьре, горизонт; *«гуш»* — бӀарго тӀаэцаш, зувш; *«т» («те»)* — моттиг белгалъяккхар. Цу тайпара декъарца, хьаяхачох, хьахул *«Шаьре (горизонт) йола моттиг»*. Из дика наьх санна ишта доацача саннеи, увзадаьи тешаме доацача саннеи хеталу. Цу тайпарча дашхара (этимологен) бехке, хетаргахьа, юххьанцара хьал да, из да термина гӀалгӀай маӀан эрсий йоазонца оттаде гӀертар. ХӀаьта гӀалгӀаша цу юртах из цӀи цӀаккха я́ха́ яц. Цар «Онгашт» оал. Из кеп я юхь аьнна хьаэца езаш яр, хӀаьта тӀаккха хьадоаладаь хинна да́шхар бух боацаш хул».

Бакъда, Коазой Нурдина́ из нийса хийттадац: «Дахкилганаькъан ИбрахӀима ишта яхе а, тхона хетачох Ангушта цӀи гӀалгӀай «ан» яхача гӀалгӀай дешаца дувзаденна да (*«а́н»* — «сигале»; *«а́наюх, а́найист»* — «горизонт» (ма дарра аьлча «сигален йист, чакххе»); *«а́не»* — «шаьре, а́ре, раьгӀе» *(плоскость, равнина)*.

«А́н» яха дош геттара шира да — эггара ширагӀча дунен метташка хиннад из — шумерой, хуррой (гӀалгӀай меттаца бувзамаш дола).
 
АнгуштӀе яхача термина маӀан ишта да: *«ан»* — сигале, «-гуш» — бӀарго хьалоацаш, гуш, зувш, *«тӀе»* — тӀа, из да сигале шийна *тӀера* гуш йола моттиг. Йиста «**ДухьаргуштӀе**ца»: *«Духьар»* — духьала (цаӀ шоллагӀчо духьал), *«-гуш»* — бӀарго хьалоацаш, гуш йола, *«тӀе»* — тӀа. Оаламо хьаяхачох ЖӀайрахарча къонахо ший эйлан духьал йилла хиннай из.

## Бахархой

; Къамай лоаттам
Ерригроссе бахархой 2010 шера дӀаязбаро оттадаьчох:

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
Аьлбоарз

**Аьлбоарз** (, , ) — Кавказе багӀа (5642 м. фордал лакхагӀа)  стратолелхалоам— эггара лакхагӀа лоаман бухь ба Россе Федераце. Цхьачара Аьлбоарзах эггара лакхагӀа лоаман бухь ба аьнна оал ерригача Европе, амма ишта аьлча нийса хургда нагахьа санна Европани Азени гӀай Керттерча Кавказа довкъа тӀагӀолла до́далга вай хьатӀаэцаш дале (масала, ишта лоархӀ Америке). Цхьабакъда Европе дукхагӀа даьржа да Европани Азени гӀай Кумо-Манычски таьӀа моттига тӀагӀолла до́далга, цудухь ишта лоархӀаш хилча Аьлбоарз Азе багӀ, хӀаьта Европан эггара лакхагӀа бухь ба альпий лоам Монблан. Дунен доакъой эггара лакхагӀа долча бовхьашта юкъехьош ба Аьлбоарз («ВорхӀ бухь»).

## Белгалдаккхар
Маьтлоам

**Маьтлоáм** *(ба)* () — ГӀалгӀай мехка багӀа лоам. Маьтлоама гӀинбухерча босен лохе гӀолла ГӀалме шахьараца административни гӀай дода. Лоам 3003 метр лакха ба (кхычахьа яздаьчох— 2993 м) я. ТӀаьпа лоам ба.

ГӀалгӀай паччахьалкхен герба тӀеи Бурон герба тӀеи латт Маьтлоама сурт.
Маьтлоама бухь ГӀалгӀай республика нанагӀала Магасереи Буро тӀареи бӀаргагуш ба.

## Сурташ

File:Coat of arms of Ingushetia.svg|Маьтлоам ГӀалгӀайчен герба тӀа
File:Coat_of_arms_of_Vladikavkaz.png|Лоам Бурон байракха тӀа
File:Stolovaya Mt from Vlz September 2009.jpg|Буро тӀара даьккха лоаман сурт (2009 шера маьцхали бетта)
File:Stolovajagora.jpgБуро тӀара даьккха лоаман сурт (2010-ча шера саь-кур)
File:Stolovaya Mt from Vlz April 2010.jpg|Буро тӀара даьккха лоаман сурт (2010 шера бекарга бетта)
File:Stolovaya Mt from Vlz November 2009.jpg|Буро тӀара даьккха лоаман сурт (2009 шера лайчилла бетта)


## Белгалдаккхар
Эри аре

**Эри áре**, е **раьгӀе** *(я)* () — гӀаьххьеи субтропическии Ӏалама лоаттам болча баьца баьцовгӀаш тӀаяьна шаьра аре.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Эрий аренаш
ОагӀат:Ландшафта тайпаш
ХӀинде-европай метташ

**ХӀи́нде-евро́пай метташ** *(Индоевропе́йские языки́)* — дуне тӀа эггара дӀа-хьа баьржа бола метта дезал. Лаьтта бахаш нах мел йолча гӀараш тӀа долаш да цу дезалах дола метташ. Уж метташ лебеш 2,5 миркха саг ва.

## Белгалдаккхар
Чемпион

**Чемпион** *(ва)/(я)* — моллагӀча яхьарашка (дукхагӀа низаоамалхой) толам баьккха саг.
## Белгалдаккхар
Чемпионат

**Чемпионат** *(я)* — чемпиона звани йоаккхаш йола яхьараш
## Белгалдаккхар
АьдагӀий мотт

**АьдагӀий мотт** () — аьдагӀаша бувцаш бола мотт ба. абхазо-аьдагӀий дезала юкъебоагӀаш ба из.

## Белгалдаккхар
Керттера Кавказа дукъ

**Керттéра Кавка́за** (**Хий декъа**) **дукъ** — гӀинбухе-малхбузехьара (Ӏаьржача фордара) зӀилбухе-малхбоалехьа (Къаспий фордага кхаччалца) 1100 км совгӀа йӀаьха а йолаш ца хаддаш йода  лоаман аргӀа.

Кавказа дукъо Кавказ шин даькъе екъ: Кавказа сехьенни (Къулбаседа Кавказ, Даькъасте) Кавказа дехьенни (ЗӀилбухера Кавказ).

Керттерча Кавказа дукъо иштта цхьацца долча хин бассейнаш а екъ: гӀинбухе —
ГӀобанхий, Тийрк, ГӀойхий, Самур, тӀаккха зӀилбухе — Ингури, Риони, Кура.

Керттера Кавказа дукъ чудодача лоаман ражах Йоккха Кавказ оал (Хьалхарча Азен бовхьашца ювзаеннача ЗӀамига Кавказ мо а йоацаш).

Цхьадолча хьасташа Европанни Азенни юкъера гӀай Керттерча Кавказа дукъа хий декъарца оттаду.

## Белгалдаккхар
Лоамий система

**Лоамий система** — вӀаший йисте хиларах цхьан лоархӀаш а дола, морфологе цхьоагӀо а йола, цхьа хьахилара бахьан а дола лоамаш (е лоамий доккха дола да́къа).

## Лаьттан керттера йола лоамий системаш

* Лоаман Алтай
* Моалой Алтай
* Альпаш
* Андаш (Андай Кордильераш)
* Аппалачи
* Атлас
* Пиринеяш
* Доккхий Гималаяш
* Малхбоалера Гималаяш
* Йоккха Кавказ
* ЗӀамига Кавказ
* Тянь-Шань
* Памир
* Гиссаро-Алай
* Гиндукуш
* Гималаяш
* Каракорум
* Куньлунь
* Кордильераш
* Саянаш
* Урал

*Карпаты

## Белгалдаккхар
Тийрка аргӀа

**Ти́йрка аргӀа** (, , , ) — Кавказсехьа Тийрка аьттача берда тӀа ула лоаман система. Из улл  Нохчийи, ГӀалгӀайи, ГӀинбухерча ХӀирийи ГӀаьбартой-Малкхаройи мехкай доазон тӀа.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Кавказа довкъаш
ОагӀат:ГӀалгӀайчен довкъаш
ОагӀат:ГӀаьбартой-Малкхарой мехка довкъаш
ОагӀат:ГӀинбухерче ХӀирийчен довкъаш
ОагӀат:Нохчийчен довкъаш
Тюркий метташ

**Тюркий метташ** *(Тю́ркские языки́)* — Азеи Малхбоалера Европеи дикка дӀа-хьа даьржа долча меттай дезал. Цу меттала къамаьл деш 180 млн совгӀа саг ва.

## Белгалдаккхар
Кавказасехье

**Кавка́засехье́**, **Кавка́за хьалче** — Йоккхача Кавказа лоамаех гӀинбухехьа улла дукхагӀа шаьра йола аре. 

ЗӀилбухера-гӀинбухе-зӀилбухера малхбоалехьа-зӀилбухе-малхбоалехьа 900 км совгӀа км йӀаьха я.

## Белгалдаккхар
Боз

**Боз** (, , ) — боамбе-каьхата айхе дола кӀада.

## Белгалдаккхар
Когаш-цӀе фордаоалхазар

**Когаш-цӀе фордаоалхазар** () () — астралера фордаоалхазар яхача оалхазарий кепан кӀалкеп я. Фордаоалхазарий (Laridae) яхача дезала юкъедолхаш да уж.

## Белгалдаккхар
Тоачув

**Тоачув**, е **Тоачо** *(да)* (, ; ) — гӀаьнаш Ӏолега  гаьна хьисапе йола баьцовгӀа,  яхача ваьра кеп я.

Сомаш дуаш да. Коаст а сомаш а Ӏилман а халкъа а лоралгахьа пайда эцаш леладу.

## Белгалдаккхар
Велико Търново

**Вели́ко-Ты́рново** (**Великое Тырново**, ) — административный центр Великотырновской области и общины Велико-Тырново в Болгарии, на скалистых склонах долины извилистой реки Янтры, в северных предгорьях Балкан, на важном в стратегическом отношении пункте пересечения нескольких дорог (от переправы через Дунай при Свиштове и Русе, на Шипкинский перевал и на Сливен через гор. Елена). 67,1 тыс. жителей (2010). Древняя столица Болгарии (XII—XIV век). Город знаменит архитектурными памятниками и привлекает много туристов.


Veliko Tarnovo002.JPG|
Крепостта Царевец.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Former Post Hall Veliko Tarnovo 2.jpg|
SS. Forty Martyrs Church.jpg|
Hill Devingrad,Veliko Tarnovo,Bulgaria.jpg|
Veliko Tarnovo - Varosha quarter.jpg|


## ТӀатовжамаш
* Болгария // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
БӀаьстен цӀазамбуц

**БӀаьстен цӀа́замбуц** (, ; ) — травянистое растение; вид рода  семейства , часто вносимого в состав рода  в ранге подрода.

## Белгалдаккхар
АргӀа (дукъ)

**АргӀа** *(да)*, **Шолжа аргӀа** *(да)* (, , , ) — Кавказа сехьара лоаман дукъ. Йиъ республика доазона тӀа улл из: ГӀаьбартой-Малкхарой мохк, ГӀинбухера ХӀирийче, ГӀалгӀайче, Нохчийче. Шолжа аргӀа хьакъоастадаь да зӀилбухехьа Шолжаца, зӀилбухе-малхбузехьа Тийркаца, малхбузехьа Урухаца. ГӀинбухехьа Тийрка дукъаца гӀай оттадеш йола Алханчурта атагӀе улл.

Шолжа аргӀа эггара лакхагӀа бухь —  Заманкул лоам ба (926 м). Гола тохача шаьрача аренца йистача дукъа лакхал 600 метр кхоач, малхбузехьара малхбоалехьа лохалу, тӀаккха Шолжа-ГӀа́ла́ гарга лакха доаца гувнаш мара дисац. Тийрк Керттерча Кавказа дукъа тӀара ӀодаоагӀаш Шолжа дукъá чакхдоал (ЙоалхотӀе йолча), цига АргӀа НаӀараш ().

Лоамий босенаш дукхагӀа шаьрача арен баьцовгӀаех йиза я, лакхахьарча малхбузехьарча даькъе — листача хьун аренаш йисай.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*
ЗӀамига Кавказ

**ЗӀамига Кавказ** *(я)* (, , ) — ЗӀилбухерча Кавказера лоаман раж. Довкъаши, лелха лоамаши, чӀаьпа лоамаши чу а лоацаш чоалханеча ражах латт ЗӀамига Кавказ.

## Белгалдаккхар
Москвера ха

**Москвера ха** (МСК, MSK) — Эрсечен нанагӀала Москва хьачулоацаш йолча сахьата оасай ха я. Россе Федераце малхбузехьарча дукхагӀа мел йолча регионашка лелаш я из ха. Москвера ха 2014-ча шера ардара бетта 26-ча дийнахьа денз UTC+3 яхача ханна нийса я. 2011-ча шера тушола бетта 27-ча дийнахьа денз 2014-ча шера ардара бетта 25-ча денга кхаччалца UTC+4-ненна нийса хиннай.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Эрсечен эггара нийсагӀа ха 
* Нийсса Москоара ха

ОагӀат:Сахьата оасаш
ОагӀат:Россе Федераце йола ха
Шанлоам

**Шанлоам** *(ба)* (, ) — Йоккхача Кавказа Керттерча Кавказа дукъа бовхьаех бухь ба. ГӀалгӀайченни Гуржехьенни гӀайна тӀа улл. ГӀалгӀайчен эггара лакхагӀа бола бухь ба (4451 м). Шанлоаман дукъаи (малхбоалехьа) Куро-Шинонни (малхбузехьа) Охкара-хин чӀоже улл.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоаман бовхьаш
Лоамий мохк

**Лоáмий мохк** *(ба)* — чоалхане лоаттам бола лаьттан чкъор а йолаш Лаьтта тӀехен доккха да́къа. Юхе ядача аренали фордали масайтта километр лакхагӀа хиллал дáд лоамий мехкаш.

Къоасттадаь доазуви географе цӀии йолаш хул лоамий мехкаш (масала, Альпаш, Кавказ, Алтай, Памир). ЦаӀ-шиъ лоамий мохк *[[лоаман раж]]а* чу йодаш хила йиш я, иштта лоаман ражи лоаман мохки цаӀ хила тарлу. Цкъаза термин *«[[лоамаш]]»* яхача деша синоним санна лелаю.

## Хьажа иштта
* Лоамий раж
* Лоаме
* Лоамаш

## Белгалдаккхар
Къобана археологе товшхал

**Къобана товшхал** (, ) — боарза замалахьеи (цун тӀехьарча даькъе) аьшка замалахьеи (цун хьалхарча даькъе) Кавказе хинна йола археологе товшхал. Цу товшхалах дола археологе сийленгаш корадаьд Керттерча Кавказа довкъан юкъерча даькъа шинна а оагӀорахьа, гӀинбухерча оагӀорахьа дукхагӀа а долаш. ХӀанзара локализаци я — Даькъасте (Россе Федераци: ГӀалгӀай, ГӀаьбартий-Малкхарой, Къарший-Черсий, ХӀирий мехкаш, Нохчийчен малхбузехьара шахьараш), иштта Кавказа дехье а (Гуржехьен гӀинбухехьара шахьараш). Къобана археологе культура хиннай вай замал хьалха XIII/XII — IV бӀаьшерашка. Цхьаболча тохкамхоша цу археологе товшхалар таьрахьаш оттадар хьалхагӀарча замашкахьа дӀатӀаозаш хиннад, къобана культура чухьнахьа кхы а протокъобана археологе культура а лоархӀаш — вай замал хьалха XIV бӀаьшерагара денз, хӀаьта цхьаболчар кхы а хьалхагӀа — вай замал хьалха 2-гӀча эзаршарен диъ доакъоех шоллагӀчунгареи кхоалагӀчунгареи денз.

Ӏилмангахь даьржа да къобана археологе товшхалга хӀанз Даькъасте дахаш долча къамай кечала товшхал а сакхетама товшхал а, цу къамаех да: кавказхой мотт бувца бацойи, гӀалгӀайи, нохчийи, хӀиранхой мотт бувца хӀирий, тюркий мотт бувца малкхаройи къаршийи. Къобанхошта лоалах кхыйола археологе товшхалаш хиннай: гӀинбухен-малхбузехьа — меотий товшхал (Къобанйистера культура), зӀилбухен-малхбузехьа — колхида, малхбоалехьа — каякента-харачой, гӀинбухехьа — срубий, тӀехьагӀа — саккой. 

Къобана товхалал хьалха хиннай — Къулбаседа Кавказера, цунна тӀехьа — саккой-сарматийи кхыйолеи товшхалаш .

## Хьаеллари цӀии
Къулбаседа Кавказера археологи тохкаш духхьашха цӀенхашта къахьегар XIX-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе доладеннад. Оахкамашкеи археологе сийленгехи дукха шира хӀамаш кораяьй, царна юкъе къобана товшхалах яраш а хиннай. 

Къобана товшхала цӀи йоагӀа Къобана Ӏимарашкара — цу товшхалга дийхка хьалхара Ӏимараш да уж. Цу Ӏимарий цӀи ше йоагӀа МагӀара Къобан () яхача юрта цӀерагара (цкъаза цхьалха а даьккхе, «1869-ча шера Къобан яхача юрта хьалеха́ча боарзах йолча хӀамай цӀерагӀа я» оал товшхал е «товшхала́ цӀи тиллай хӀанзарча МагӀара Къобан яхача юрта хьа́марах»).

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
*
Юкъера бӀаьшераш

**Юкъе́ра бӀа́ьшераш** — *«Античность»* яха цӀи йолча ширача заманна тӀехьа а йоагӀаш ''Кердача ханна'' хьалха а йоагӀаш йола Европайи Гаргарча Малхбоалени тархьара мур. Тархьархоша тайп-тайпара детт цу мура доазув, царех керттера да 500—1500 шш.

## Белгалдаккхар
Ӏарбий

**Ӏа́рбий** () — семитой этнометтан тоабан къамай тоаба. ДукхагӀа Гаргарча Малхбоалехьаи ГӀинбухерча Африкеи бах. Ӏарбаша Ӏарбий мотт бувца, лела Ӏарбий йоазув ду. Дукхал — 430—450 млн саг. Ӏарбий 90 % лелабу ди ислам ба, цхьан дакъа — жӀаргхой ди.

## Белгалдаккхар
Лорал

**Лóрал** *(да)* ( хьадаьннад  — «дарбан говзал», «верзавара говзал» яхача цхьанкхийттача дешаех) — унахцӀено лораяри, из дегӀайоалаяри, вахар дӀаьхдари, сага́ а дийната́ а лазараш хургдоацаш наькъаш лахари, уж лазараш хьахилча царна дарба дари Ӏалашдар тохка Ӏилма.

Юкъера лорал кхыча наькъашца диста дезаш хилча, масала, *[[кхыдола лорал|кхыдолча лоралца]]*, *[[халкъа лорал]]ца*, «лорал» яха дош доашх, хьакъоастаду: массане тӀаийца лорал, далил дола лорал, официальни лорал, цкъаза конвенциональни лорал а оал («конвенциональни»  — «юкъера», «хьадена», «массане тӀаийца» яхачох).

Кхыдолча лорала методаш тӀаийца́ долчун (юкъерча лоралца) методашца вӀашкайоагӀаш моттиг нийсъелча, цунах дизза дола лорал оал.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Лорал
Дезоксирибонуклеина кислота

**Дезоксирибонуклеи́на кислота**, е **ДНК** — дийна организмаш дéгӀая́ра генетикай программа лораяр а, кхоачашъяр а, из ноахалагара ноахалага дӀакхачийтар а, Ӏалашдеш йола макромолекула. ДНК керттерча кхаь макромолекулах цаӀ я РНКи белокаши мо. ДНК молекулас шийна чухьа лелабу нуклеотидий аргӀах латташ долча генетикай кода хьисапе бола биологе хоам.
## Оттам
ДНК шин таьх (зӀанарех) латт. ХӀара таьво шоллагӀчун водородашца бувзам бу. Из водородни бувзам ше эсала бале а, сов дукха уж кагий бувзамаш долаш, геттара чӀоагӀа шоайла хоттаденна хул тайнаш.  Водородаца хоттаяла езаш йола зирхаташта нийса духьала латташ хилац водород, кӀезига гаьнагӀа латташ хул, цудухьа водородашца цу атомо бувзам беча хана кӀеззиг ший кеп хувц таьво — кӀеззига чухьовз из. ХӀара тай чухьайза́ хилар бахьан долаш тайнаш цаӀ шоллагӀчоа хьатӀахьийза́ да, цудухьа спираль мо хул ДНК.

## Хьажа иштта
* ДНК репликаци

## Белгалдаккхар

ДНК
ОагӀат:Радиобиологи
Оагилг

**Оáгилг** *(да)* —  дерригача дегӀамий лоаттама эггара зӀамигагӀа дола да́къилг. Оагилг ший хӀама хувцаялар а,  ший юха кхоллар а долаш да. Цхьан оагилгах латтача дегӀах цхьаноагилга оал (дукхагӀа дола цхьалхадараш а нӀáнкӀигаш а). Оагилга лоаттами вахаран дери тохкача биологен даькъах цитологи оал.

## Белгалдаккхар
Лазар

**Лазар** *(да)* (, ) —  дийна дегӀ ший лерттӀача оттамах дáлар. Лазара хьáле (цамогаш) волча сага белгалонех хила йиш я ма еззача тайпара гомеостаз лоаттае вӀаштӀехьа ца дáлар, цун вахара дӀоахалца, леларца бала хилар. Лазар хьахул патогена факторашта дегӀа хьинараи функционалаи духьал отта аьттув ца хилча.
 
Антоним — магар.

## Хьажа иштта
* у

## Белгалдаккхар
Биологи

**Биоло́гия** (;  — «вахар» +  — «хьехам, Ӏилма» яхачох) — дийнача дегӀамехи, цар гонахьарча дуненахи дола Ӏилма. Биологе тохк вахара мел йола белгало: лоаттам, лелам, дегӀадáр, хьадáлар, эволюци, Лаьттан букъ тӀа дегӀамаш даржар. Дерригача дийнача дегӀамашта классификаци оттаю, иштта Биологен кепашта сурт увттаду, дегӀадáр тохк

## Белгалдаккхар
Сага анатоми

**Сага анато́ми** *(я)* ( — *доаттӀадар, эттӀадар*) — сага дегӀа, цун системийи маьженийи, морфологи тохкаш дола биологен да́къа. Сага анатомен тохкама предмет я дегӀ хьахилар а, из дегӀада́р а, цун куцаш а лоаттам а. Сага анатоми биологени лорий дешара́и кӀийленна южача дисциплинех я, иштта шийх хьаяьннача дисциплинашца ма хулла ювзаенна из: антропологецеи, сага физиологецеи, иштта дустара анатомецеи, эволюце хьехамцеи, генетикацеи. Сага анатоми кхыча дийнача дегӀамий анатомех хьакъоастаяй, хӀана аьлча сагага къаьстта анатомен белгалонаш хиларал совгӀа цунга кхетами, хьаькъали да, къамаьл де а мог цунна.

«ЛерттӀача» (унахцӀена долча) дегӀа анатоми маьжений системашца тохк — лерттӀа (систематикаца йола) сага анатоми. Из доацаш, сага анатоме ларда тӀа, хирургий поалхам тӀакхетарца, топографе анатоми яха дисциплина хьахиннай. Цо дегӀа оттам дукхагӀа цхьа моттиг хьа а лувцаш тохк, системашца ца тохкаш. Маьженаш цаӀ-шоллагӀчунга хьежжа мишта я́да Ӏомаду цар.  

Лорий Ӏилма гаьнагӀа мел доалла, маьжений къаьстта уне дола хьалаш тохка керда Ӏилма отташ да, цунах патологе анатоми оал.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Анатомические препараты
* Анатомия человека. Познавательный ресурс.
Праймер

**Праймер** *(я)* () —  ДНК- е РНК-хьежоргаца ювзалуш йола нуклеина кислотай лоаца фрагмент (олигонуклеотид). Товш (комплиментарни) йола зӀы кхоллар духьа лелача ДНЦӀ-полимеразай  юхь (затравка) хул праймер (ДНЦӀа репликаци йолча хана). Керда кхоллача зӀанара синтеза инициаци ергйолаш ДНЦӀ-полимеразашта праймер эш.

ДукхагӀа мел йолча хана ДНЦӀ кхолларгйолаш лела праймер лоаца РНЦӀа фрагмент хул. Цу тайпара рибонуклеотида праймер Праймаза яхача ферменто кхолл (прокариотий праймаза я, эукариотий ДНК-полимераза я), тӀаккха тӀехьагӀа дезоксирибонуклеотидаех хувц. Царех я репарацицара болх лелабу полимераза.

## Хьажа иштта
* ДНЦӀа репликаци
* Полимеразная цепная реакция

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Репликаце мӀаран компоненташ
ОагӀат:Молекулай биологен методаш
ДНК-полимераза

**ДНК-полимераза** *(я)* — ДНК репликаце чу да́къа лоаца фермент. Цу классах йолча ферменташа дезоксирибонуклеотидий полимеризаци сихъю, ДНК нуклеотидаш éша а éшаш, ло санна лела а еш. Цу лераца йолча комплементарноста принципага гӀолла кхетаду керда хьахиннача нуклеотида тайпа. ВӀашагӀйоллаш йола молекула лера моноспиралеца вӀашкайоагӀаш(комплементарни) я, иштта шолхача спирала шоллагӀча компонентаца вӀаший тара а я.

ДНК-полимеразах холофермент лоархӀ, цо лерттӀа болх бергболаш цӀокъболата ионаш эшандаь.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ДНК
ОагӀат:КФ 2.7.7
ОагӀат:Репликаце мӀаран компоненташ
ОагӀат:Молекула-генетикай процессаш
ОагӀат:ДНК-полимеразаш
Ховр

**Хо́вр** *(да)* е **ха́р** *(да)*, иштта цкъаза **[[Ӏилма]]** яха дош а леладу () — логикаца е факташца бакъбе а, практикаца е эмпиризма наькъашца тахка а йиш йолаш бола хоам (довзар).

## Белгалдаккхар
Хилар

**Хилар** *(да)* — долчун кеп

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Онтологи
ОагӀат:Метафизика духтӀенаш
ОагӀат:Хилар
Нуклеотидаш

**Нуклеоти́даш** (нуклеозидфосфаташ) — нуклеозидай фосфорни эфираш 
йола органикай хоттамий тоаба. Нуклеотидаша хьинарацеи, хоамацаи ювзаеннача оагилга чухьарча процессашка лоадам бола дакъа лоац, царех, масала, я АТФ, цАМФ, АДФ. Иштта нуклеина цӀалхайи дукхача коферментайи лоаттама юкъе йолх уж.

## Белгалдаккхар
Хромосома

**Хромосо́маш** ( «басар» +  «дегӀ») — дукхагӀа мел бола тӀехьален хоам лелабу эукариотий оагилга тӀуман чура нуклеопротеиде элементаш. Сердалон микроскопа чу хромосомаш митоза е мейоза оагилга декъадаларгахьа мара къоастаелац. Ерригача хромосомай гулламах кариотип оал. Из хӀара Биологен кепий ши-ший хул.

Эукариотий хромосома дукхача генаех латтача цхьан геттара йӀаьхача ДНЦӀа  молекулах хьахул. Хромосома эшаш йолча функционале элементаех я центромераи, теломераи репликацен инициацен тӀадами.

Термин оттаеча хана эукариоташкахьа белгалйоахача элементашта оттаяьяр, хӀаьта тӀехьарча хана нӀанкӀигай е фуса хромосомаш ювца баьннаб. Из бахьан долаш цун доккхагӀа дола маӀан «тӀехьален хоам  лелабеш, кхоачашбеш, дӀай-хьай кхоачийташ йолаи нуклеина цӀалх шийгахь йолаи структура» аьнна увттаду. Эукариотий хромосомаш — тӀуман чу, митохондри чу, пластида чу ДНЦӀ йола структура. Прокариотий хромосомаш — тӀум йоаца оагилга чура ДНЦӀ йола структураш. Фусай хромосомаш — капсида лоаттаме йола ДНЦӀа е РНЦӀа молекула.

## Белгалдаккхар
Ген

**Ген** *(я)* ( — ваьр) — классически генетика чу — даьех е ноаноех тара хилара оттамеи функциональнии дакъилг а дола, моллагӀча дегӀа къаьстта йолча функцех е белгалонах бола хоам а лелабеш йола фактор.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Материалы по генетике от Российской Академии Наук 
* ГЕН 

ОагӀат:Генома оттам
Генаш
АтагӀе

**АтагӀе** *(я)* — гонахьарча аренга хьежача чукхийтта йола йӀаьхъенна уллача рельефа кеп. ДукхагӀча даькъе додача хиво беча  эрозен болх ба. Додача хиво бердаши кӀийлеи кӀезига-кӀезига Ӏохьош, атагӀе кхолл.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Географи
ЧӀож

**ЧӀож** *(да)* е **ЧӀоже** *(я)*  — ира босенаш йола кӀоарга лоаман атагӀе. ЧӀожеш додача хиво  гӀолла никъ тулача хана хьахул. Каньонашка санна а доацаш чӀожан бух додача хиво кхы беррига бизац (дукхагӀа йолча хана диса́ дакъа хьуно дӀалоац), цудухьа чӀож лоамашка  санна долаш нийслу. 

ЧӀожашка каст-кастта шан- а лай- а хьетташ,  Ӏимаш хилара кхерам хул.

## Белгалдаккхар
Бавари

**Бава́ри** *(я)* (; ; официале цӀи: **Кортамукъа паччахьалкхе Бавари**; ) — Германен зӀилбухехьаи зӀилбухе-малхбоалехьаи улла федеральни лаьтта; аренга дистача эггара доккхагӀа долаи, адамий дукхалага хьежача шоллагӀа доагӀаи ФРГ лоаттама лаьтта.

НанагӀала — Мюнхен. ВорхӀ административни гóма екъалу. Бахархой кхаь къамах латт — бавархой, франконцаш, швабаш. Лаьттан регионале шифр — 09.

## Белгалдаккхар
Валар

**Валар** е **кхалхар** *(да)*, иштта **Ӏоажал** *(я)* () — организма мел йола биологеи физиологеи процессаш сацар, вахара дер хáдар.

Лоралагахьа валар танатологи яхача Ӏилмо тохк. 
## Валарах динашка яхар
### Ислама чу

## Белгалдаккхар
Бер хьаэцар

**Бер хьаэцар** (да)— бокъонца да-нана ца хулача сага ший воӀ е йоӀ хьадеш бер кхедара тӀаэцар. Бусулба дингахьа могадаьдац.

«Хьаийцав хьо» () а́лар тӀехьарча шерашка беламе а хеташ бегашка юкъе леладу юкъарлен маза чу

## Белгалдаккхар
Вахар

**Ва́хар** е **да́хар** *(да)* () — биологен керттера кхетам — *дийна мел долчун белгалонаш* а йолаш матери хилара хьинаре кеп; хӀама хувцаялар а дегӀ дахаш хилар а Ӏалашдеш йолча физикайи химеи процессий гуллам. Гонахьарча дуненца дӀа а Ӏамаш дийнача оагилго организмаш тайп-тайпара йолаш хулийт. Дийнача матерен керттера белгало я ДНЦӀ репликаце лелабеш бола генетикай хоам.

*«Вахар»* яхача дешаца иштта кхетаду организм хьа а хинна из яллалца хулаш йола юкъ.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Биологи
ОагӀат:Вахар
ОагӀат:Юкъара биологи
Хими

**Хи́ми** (дош хьадаьннад  яхачох) — хӀамаши, цу хӀамай лоаттами оттами тохкаш дола Ӏилма. Цул совгӀа, химе тохк цхьан хӀамах кхыйола хӀама хьа мишта хилар а — химе реакцеш, уж реакцеш хьахулаш болх беш дола законаш а.

Еррига хӀама зирхатех латтандаь, хӀаьта зирхаташ химе бувзамца вӀаший хотта а луш молекулаш хьае могаш а йоландаь, химе ше тохкашдар эггара хьалха зирхаташкареи молекулашкареи денз хьайо́ла а енна тохк, е вешта аьлча, химе элементашкареи цар бувзамашкареи денз.

Хими иштта чӀоагӀа физикацеи биологецеи ювзаенна я, царна юкъе къоастам а бехкамаца увттабеш ба. Цу Ӏилмашта юкъерча доазон тӀа долчарех да: квантови хими, химе физика, физикай хими, геохими, биохими, иштта кхыдараш а.

Хими Ӏаламдовзара доккхеи лоадам болаши да́къа (область) дӀалоацаш дола Ӏилма да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Хими
ОагӀат:Ӏилма
ТӀехкий гом

**ТӀе́хкий го́м** *(ба)* (, ) — тӀехкийи, чачхамийи уж чӀоагӀдеча хоттамийи гуллам.  Вай замалахь йовза эггара къаьнагӀа йола тӀехкий гомацара организм Астрален зӀилбухерча бердашта йистерча форда буха тӀа 550—560 миллион шу хьалхагӀа я́ха́ губка хьисапе *Coronacollina acula* я. Ший куцагахьа зӀанараш дӀайолха гӀоз хиннаб из, цун тӀехкий гом уж зӀанараш хиннай.. Дукха хана денз тӀехкий гом беш хилча тувладаь дегӀ маьлхе е йӀайхача гӀомара тӀа делла докъаду.
## Типаш
ТӀехкий гомаш кхаь даькъе декъ: тӀерчоаи (экзотӀехкий гом), чурчоаи (эндотӀехкий гом), коачачоаи (гидротӀехкий гом)

### ЭкзотӀехкий гом

ЭкзотӀехкий гом е *тӀера тӀехкий гом* дукхагӀа мел долча бӀукъатӀехкйоацарашка ба. Цхьаццачара лаза хьисапе я (цхьалхагӀъяраш, моллюскаш), кхычара кутикула я (членистоногичара хитина гӀагӀ). Цар белгалонех белгало я оагилга организмаш цу го́ма чу ца хилар.

### Эндоскелет

ЭндотӀехкий гом е *чура тӀехкий гом* (е лоацца «тӀехкий гом») букъатӀехкйолчара ба. Кхаьта́ бола маьжений гуллам ба из мезенхимах хьахулаш йоагӀаш йола. Къаьста яьдача тӀехкех латт шоайла чачхамаи, тӀехкаи кӀадаша е фиброзай кӀадаша хетта йолча. Цар цхьана ӀотаӀа-лелийтача ража мела (пассивни) дакъа ду. 

ТӀехкий гом бекъ:
* соан тӀехкий го́ма́и (букъчкъаьра гӀад, тути, наькха гом)
* тӀатеха (когий-кулгийИ цар гомийи тӀехкаш).

Условно иштта тутенни, тутен кӀалхенни а екъ. Тутен кӀалхе туте мел йоаца тӀехк я. 

### Гидроскелет
ГидротӀехкий гом е *коача тӀехкий гом* яхар цхьадолча дийнатий ба, масала паразиташ йолча гергача нӀаний ба гидротӀехкий гом. Цар дегӀ даьсса гали саннна да чухье хиво юз, хӀаьта цу *«гале»* пенаш пхьидий хьоасех даь да. Пхьидий хьоасаша из хий Ӏоткъам а беш теӀаду, цудухьа мӀаьда а йоацаш, дегӀа кеп ондо́ хул.

## Белгалдаккхар
ХӀамаш хувцаялар

**Метаболи́зм** *(я)* е **[[Вещество|хӀамаш]] хувцаялар** *(да)* — вахар лоаттадар гӀоне организма дегӀа чу хула химе реакцеш. Цу балхаша организм дегӀаяйта, ебаяйта, ший лоаттам лелабайта, гонахьарча дунен Ӏаткъарах духьала латтийта. 

Метаболизм шин даькъе екъа: катаболизмаи анаболизмаи. Катаболизмагахьа чоалхане органикай хӀамаш цхьалхагӀа йолчарех йоха, хьинар хьадоалаш. ТӀаккха анаболизма процессашка — цхьалханеча хӀамаех чоалханегӀъяраш вӀашагӀъехк хьинар а доадеш.

## Белгалдаккхар
Чачхам

**Чачхам** *(я)* (, ) — хоттача кӀадий кеп. Чачхама чӀоаггӀа, кхаьта 
а йола  тоӀайича метта а отта оагилга юкъера хӀама я. Чачхама кӀада тӀехкийчунцара (иштта дукхагӀа мел долча кӀадашцара) керттера башхало чухьа нерваши пхаьнаши ца хилар да. Нагахь санна оагилга юкъера хӀама цхьантайпара хуле, чачхамах кизга е гиалина оал, нагахь мазаех латте — мáза, нагахь увзалуча мазай цхаралах латте — цхарала.
ТӀехьанахьа къаьстта йола перихондри яха хоттача кӀадай чӀибал тӀакхелла улл чачхама тӀа. Дийнатий дегӀагахьа чачхам е тӀехкий гома чӀоагӀа кӀийле хул 
е  тӀехкий гома увзалу моттигаш кхоллаш хул (тӀехкий бовхьаш тӀакхулла хоттамий тӀехенаш хьаярца е тӀехкашта юкъе тӀайнаш (прослойкаш) а хулаш уж шоайле хотт, масала, цу тайпара болх букъчкъаьрашта юкъера Ӏаькъаша бу).

## Онтогенез
Лакхерча букъанчкъаьрий дийнатий онтогенезагахьа дукхагӀа мел йолча тӀехкий дегӀаяр цкъахьалха чачхам хулаш, тӀаккха уж чачхамий кӀадаш тӀехкий кӀадаех хувцаш хул. 

Эггара хьалхагӀа чачхам чачхама чкъаьрий хьахиннай (масала, аькхалий), тӀехкий болх а лелабеш. Белгалдаккха деза, тӀехкий гомацарча букъанчкъаьрий чачхамашкахьа минерале тухий (кальция фосфата) чулоацам оагилга юкъерча хӀаман чу лоха хилар, из бахьан долаш тӀехкаел эсалагӀа я уж чӀоагӀалгахьа. Аькхалийи кхыча чачхама чкъаьрийи чачхам дуккханахьа минерале тухаш чуӀув, бакъда дийна оагилгаш цун тӀехьанахьа мара йисац.

## Классификаци
Сага дегӀагахьа кхо керттера чачхама кӀадай кеп белгалйоах:
* гиалина чачхам. Чакхсадоаллаш, сийнó я. Матриксе коллагена мазаш да, хӀаьта уж селлар диткъа долаш кхыметтал микроскопа чу цхьантайпара хеталу из. ЙӀаьхача тӀехкий чачхама тӀехе, пӀендий бовхьаш гиалинах латт, иштта меража пенилга чу, екъача къамарга чуи бронхашкеи я; цун когаметта керда тӀехкаш хьахул. Гиалина чачхамаш (хоттамий мел йоацараш) перихондрица тӀакхелла я;
* увзалу чачхам. КӀезигагӀа чакхсадоаллаш, ӀажагӀó я матриксе коллагена мазаел совгӀа эластина мазаш доландаь. Лерга лаза чуи, тӀера хазаран наькъа чуи, къамарга чуи, садоахача къамарга чуи да. Иштта перихондри ца тӀакхелла я;
* мазай чачхам. Цкъаза гиалиначох дӀатоха. Матриксе дукха сома коллагена мазаш да. Хондроциташ кагий я, параллеле мугӀарашка нийсаенна латт. букъанчкъаьрашта юкъера Ӏаькъаши декъа пхаьнаш тӀехкаш довла моттигаши мазай чачхамах латт. перихондри яц.

## [[Кулинария|Дааргахьа]]
Чачхамаш кхехкаеча хана хондрин яха хӀама хьайоалл цох. Дийнатий чачхамаш студень кийчаеча хана тоха.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Анатоми
ТӀехк

**ТӀехк** *(я)* (, ) — букъатӀехк йолча дийнатий чӀоагӀа маьже. Тайп-тайпарча кӀадаех латт, керттердар тӀехкий кӀада а долаш. ТӀехкаша дӀа-хьа волалуча хана чӀоагӀа лоадам бола дакъа лацарал совгӀа, дегӀ лорадеш функци а кхочашъю, иштта букъатӀехк йолча дийнатий чурча тӀехкий го́ма́ юкъе́ йолх уж, из доацаш цӀеи кӀайи цӀийна оагилгаш хьахул тӀехкашка, минералаш а Ӏоалу. ТӀехкий кӀада кхаьта долча хоттача кӀадаех () лоархӀ.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Японцы открывают фабрику костей
* Костный скелет человека

ОагӀат:Организма кӀадаш
ОагӀат:Хотта кӀада
ОагӀат:ТӀехкий система
ОагӀат:Анатоми
ГӀомарбӀехал

**ГӀомарбӀехал** (, *Гадюка Авиценны*; ) — курша бӀехалий ваьрах бола дохьаж детта лихь.

## Белгалдаккхар
Ӏоврат

**Ӏоврат** *(да)* — бусулба дин чу сага къайладаккха деза дегӀа дакъа. МаӀача сага Ӏоврат — цӀонгарагара кога голашка кхаччалца, кхалсага — юхьи, кулгаши мел доацар.

## Белгалдаккхар
Кхыдола лорал

**Кхыдола лорал** *(да)* 
(*тӀаэцанза дола лорал*, *парамедицина*) — Ӏилманхоша бакъъяьйоацача лазарашта дарба де *тарлуш* йолча методий гуллам. Кхыдолча лорала болх хӀанзарча Ӏилманца вӀашка ца боагӀаши хилар тамаш йолаши хул.

Кхыдолча лорала хьокхамех да гомеопати, акупунктураи натуропатия. ТӀаийца доацача лоралах *кхыдола* алара бахьан, *[[лорал|официале лорала]]* когаметта из леладар да.

## Белгалдаккхар
Халкъа лорал

**Халкъа лорал** *(да)* — лазараш толлаш (тохкаш), дарба деш къамо Ӏоадаьча ноахалгара ноахалга кхоача ховрий гуллам . Халкъа лорала цхьацца дола балхаш шоай адам дерзадаргахьа гӀулакх чӀоагӀа хилча, хӀанзарча лорала а тӀаэц. Бакъда иштта халкъа лорал каст-каста шийгахьа дарба де йиш йоаца, кхераме сихьри кхыдола лоралли доалаш а хул.

## Белгалдаккхар
Фотосинтез

**Фотоси́нтез** *(я)* (хьадаьннад  — *сердало*  — *хоттар, кхотадар, [[синтез]]* яхачох) — гуш йолча сердалон хьинарах органикай хӀамай химе бувзамий хьинар хьахилара процесс. Фотосинтеза чу дакъа лоацача фотосинтеза маьженех тайп-тайпара цӀи йоах: баьцовгӀай — хлорофилл, нӀанкӀигий — бактериохлорофилл.

## Белгалдаккхар
ЗӀамига Ази

**ЗӀамига А́зи** () е **Анатóли** (; ; ) — Азе малхбузехьара ахгӀайре, хӀанзарча Турце юкъера дакъа. Малхбузехьара малхбоалехьа 1000 км сов йӀаьха я, шорал 400 километарагара 600 км кхаччалца я. Аре — 506 эзар км² гаргга.

«Анатоли» яхар эллиной *ἀνατολή* (*«малхба́лар»*) яхачох хьадаьннад, из Туркий азера лаьтташта тӀехьа чӀоагӀъенна цӀи я (вешта европера Турце лаьттаех Румели оал).

## Белгалдаккхар


ОагӀат:Туркий мехка ахгӀайренаш
Хьинар

**Хьинар** *(да)* (хьадаьннад  — *[[дер]]*,  *[[низ]]* яхачох) — скалярни физикий боарам. Физика чу матере боламаи, болх бе низ кхачараи боарам аьнна лоархӀ, иштта метери цхьан кепера кхычунга яла аьттув хилар аьнна оал.  Хьинар физикий ражашкахьа дикка нáкъадоалл, хӀана аьлча ха мел йода из хьинар цу чу дисарага хьежжа ража къайла я е яьста я хоалу. Цу гойтамах хьинар лорадара оттам оал.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Хьинар
Туркий

**Туркий** *(ба)* (, цхь.т. *Türk*) — алтая меттай дезала тюркий ткъоврон юкъебода туркий мотт бувца тюркий къам. Шоай мехка керттера бахархой ба, иштта Кипре дахача къамашта юкъера шоллагӀа да ший дукхалгахьа. Беррига туркий тайп-тайпарча дарашта тӀатовжаш 60-80 эзарза эзар саг ва. ДукхагӀа мел бола туркий сунний бусулбаш ба.

## Белгалдаккхар
Нгерулмуд

**Нгеру́лмуд** () — 2006-ча шера АьрхӀий 7 дийнахьа денз Палау яхача мехка нанагӀала. Бабелтуап яхача гӀайрен тӀа улл (хьалха нанагӀала хиннача Корора 20 км гаьна).

Нгерулмуда керттера белгало шийна чу цхьа гӀишло мара ца я́лар да — капитолий. Тайванагара юхлург даьккха ахча а ийца картонах яь гӀишло я из (Ӏалама лоаттам бӀайха боландаь хӀама хиннадац цох).

## Белгалдаккхар
Йоазонхо

**Йоазонхо** (ва) е (я), иштта **литератор**  — лаьрххӀа цхьан адресата́ а доацаш, берригача наха́ (юкъарленна) де́ша аьнна дешаех латта кхолламаш ду саг.

## Белгалдаккхар
Жугтий

**Жугтий** *(ба)* ( [йеhудим],  [й/идн],  [джудиос] ) — жугтий мотт бувца семитаех хьадаьнна къам. Шоай ди ба — жугтий ди

## Белгалдаккхар
Жугтий мотт

**Жугтий мотт** *(ба)* е **Иври́т** (  — «жугтий мотт») — самий дезала юкъебода мотт.
## Белгалдаккхар
Юрт

**Юрт** *(я)*, е **эйла** *(я)* () — ший тайпара йола нах баха моттиг. Юрта бахача наьха вахар дукхагӀа юртбоахамца дувзаденна хул. Бахача наьха дукхалага дилача а, доазон доккхалага дилача а, дукхагӀа йолча хана юрт пхьел зӀамигагӀа хул.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Юрта хьисапе нах баха моттиг
ОагӀат:Юрта географи
ОагӀат:Нах бахача моттигий тайпаш
Терсмаймалаш

**Терсмаймалаш** (, ) — приматий тоабан эггара доккхагӀа дийнаташ чулоацаш дола маймалий ваьр да. Юххьашха сурт оттадаьд  яхача америкерча миссионеро 1847 шера малхбузера терсмаймал масала а доаладеш.



## Белгалдаккхар

ОагӀат:Африкай дакхадийнаташ
ОагӀат:Терсмаймалаш
Маймалаш

**Маймалаш** (, ; ) — приматаш яхача тоабан дакхадийнаташ.

## Белгалдаккхар
Туркий мотт

**Туркий мотт** (ший цӀи: *Türk dili* (лоаца: *Türkçe* )) — тюркий меттай дезала юкъебода Турце официальни мотт. 
ХӀанзара туркий мотт тюркий меттай зӀилбухе-малхбузен (е зӀилбухе-огузий) кӀалтоаба юкъе бода. Хьабаьннаб хьункархой меттах.

## Абат
Туркий метта 29 алап да:

## Белгалдаккхар
Маьхашха

**Маьхашха** *ба* — маьхалах баь саьрг. Маьхашхаш дукхагӀа аьшкахи, цӀастахи бу.

## Белгалдаккхар
Маьхаш

**Мах** *(да)* (, ) — химе мура ража чура элементий тоаба.  Маьхалий шоай белггала куцаш да, царех дукхагӀдараш: 
# ЙӀовхали электричествои чакхъювлийташ да.
# Къегаш да.
# Хала лалаш да.
# Тувса йиш йолаш да
 
Хьокхама́ доаладе мегаргда: кӀала, аьшк, даш, дошув, гӀаьли, дотув, цӀокъболат, гий, натрий, кальций, цинк. Иштта маьхалий эвараш а да довзаш, масала, боарза, Ӏанда.

## Классификаци
118 химе элементашта юкъе мах да аьнна лоархӀ:

Кха́ маьхий тоабан чура 6 элемент: Li (литий), Na (натрий), K (калий), Rb (рубидий), Cs (цезий), Fr (франций);

Кха-лаьттан маьхалий тоабан чура 4 элемент: Ca (кальций), Sr (стронций), Ba (барий), Ra (радий); иштта Mg (магний) а, Be (берилий) а;

Дехьадувлача маьхий тоабан чура 38 элемент:

— Sc (скандий), Ti (титан), V (ванадий), Cr (хром, Mn (Ӏаьрждаьредаш), Fe (аьшк), Co, Ni, Cu (цӀаст), Zn;
— Y, Zr, Nb, Mo, Tc, Ru, Rh, Pd, Ag (дотув), Cd;
— Hf, Ta, W, Re, Os, Ir, Pt, Au (дошув), Hg;
— Rf, Db, Sg, Bh, Hs, Mt, Ds, Rg, Cn;

Дай маьхий тоабан чура 7 элемент: Al (кӀала), Ga, In, Sn (гӀаьли), Tl, Pb (даш), Bi;

Ахмаьхий тоабан чура 7 элемент: B, Si, Ge, As, Sb, Te, Po;

Лантаноидий тоабан чура 14 элемент + лантан (La): Ce, Pr, Nd, Pm, Sm, Eu, Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu;

Актиноидий тоабан чура 14 элемент + актиний (Ac): Th, Pa, U, Np, Pu, Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No, Lr.

Юххера, яйза мел яйзача элементах 90-нел совгӀа мах хул.

Астрофизике «мах» яха термин кхыдола маӀан долаш хила йиш йолаш да — гелиял дезагӀа мел йола химе элементаш.

### Цхьайола маьхий тоабаш/дезалаш (тайп-тайпарча классификацеех)
  
;Маьхаш химе белгалонашка гӀолла
* Кха́дараш (масала: Литий, Натрий, Калий)
* Кха́-лаьттандараш (масала: Кальций, Стронций, Барий)
** Каст-каста кха́-лаьттанчарех лоархӀаш дола кхыдараш: Бериллий, Магний
* Дехьадувлараш (масала: Уран, Титан, Аьшка, Никель, Гий, Молибден, Вольфрам, КӀай дошув)
* ТӀехьадехьадаьннараш:
** Дай маьхаш (масала: КӀала, ГӀаьли)
;Маьхаш физикан белгалонехи экономикан отраслехи:
* Дезадараш (масала: Даш, ЦӀаста, Варшдотув, Кадмий, Гий)
* Хала лоаллулараш (масала: Молибден, Вольфрам)
* Къоарзадараш (масала: Даш, ЦӀаста, ГӀаьли, Цинк, Никель)
* Эздидараш: Дошув, Дотув, КӀача дошон тоабан маьхаш

## Маьхалий физикий куцаш

### ЧӀоагӀал
Деррига маьхаш (варшдотуви, франции дӀа мел ийккха) лерттӀача хьáле чӀоагӀача хьисапе хул, бакъда  чӀоагӀал хӀаране башха я. ЛохагӀа Мооса шкала чу маьхий чӀоагӀал хьахьекхай.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Маьхаш
ОагӀат:Химе элементий тоабаш
Аьшк

**А́ьшк** *(да)* (**Fe** яхар хьадаьннад  яхачох) — Дмитрий Менделеева химе элементий мура ража чура йиълагӀча мурах йола бӀархӀлагӀча тоабан элемент. Зирхата номер — 26. ЦӀена Аьшк тувсалуш дола, сирача бесара маьхал да. ТӀунал хилчеи гонахьа йӀайха хилчеи сиха мукхдуъ. ЦӀенача кислороде доаг. Аьшк КӀала даьлча эггара даьржа дола маьхал да Лаьттан чкъора чу.

Дукха хана денз леладеш да аьшк. Хьалхарча юкъарленаша геза когаметта аьшк леладе доладар тархьара чу бӀарчча мур аьнна къоастаяьй — Аьшка зама.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Химе элементаш
ОагӀат:Маьхалаш
ОагӀат:Аьшк
ОагӀат:Хувцалуш дола маьхалаш
ОагӀат:Ферромагнетикаш
Эвар

**Эвар** *(да)* () — шиъ е кхы дукхагӀа маьхал цхьан лоаладича (э́дача) хьахулашдар. Эвар, масала, гезаи Ӏанди да

## Белгалдаккхар
Малхбоале

**Малхбоале** *(я)* () — Лаьтта кхеста дунен оагӀув.

## Хьажа иштта
* гӀинбухе
* зӀилбухе
* малхбузе

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:Ориентаци
ОагӀат:Географе терминаш
Новкъар

**Новкъар** *(да)* () — айламӀилман дегӀа гонахьа ший белггалча наькъа гӀолла  лела объект. Лела никъ (орбита) дунен тӀаозаро латтийт. Новкъараш Ӏаламеи (ше хьахинна) саго кхеллаи хул.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Айлама хӀамай тайпаш
Марс

Марс — массехк маӀан дола дош.
* '''Марс''' (ба) () — ялат хьувкъаш мангала хьисапе йолаш лоаца ко дола ира кечал.
* **Марс** (ба) — Мингал — Маьлхагара диълагӀа дуне
Тувладар

**Тувладар** *(да)* () — дегӀах нихь даккхар, чураш дӀаяхар. Масала, тувлабаьча устагӀах юсар тӀехкий гоми цу тӀа доалла дулхи мара дац. ГӀалгӀаша иштта «нихь даккха» (масала, *Аз нихь доаккхарг ма дий хьа!*) леладу «етта», «доагӀар дӀале» яхача маӀанашка. 
## Белгалдаккхар
Чухье (анатоми)

**Чухье** (я), **чура маьженаш** (я) **висцера́льни маьженаш** (, ) — накха чу а кера чу а йоахка дийнатий (адамий а) маьженаш. Чура маьженех лоархӀ: садахара маьженаш, кхача Ӏохьа маьженаш, чиша а дебара а маьженаш, иштта дега-пхаьний раж а.

Чухьера лазараш тохкача лорала даькъах чура лорал е **терапи́й** оал.

## Хьажа иштта
* Терапи — дарба дар

## Белгалдаккхар
Форда бух

**Форда бух** *(ба)* — Дунен оакафорда хиш тӀалатта литосферий плитай тӀехе.
## Белгалдаккхар
ДегӀ (биологи)

**ДегӀ** () —  дийначун физикий гӀад. Дуста сицаи, кхетамцаи. Оагилга материал дегӀ аьнна лархӀац.

Биологен дегӀамаш тохкача Ӏилмах анатоми оал, хӀаьта, масала хӀамаш хувцаялар — физиологи. 

Дийна доацача дегӀах дакъа оал.

## Хьажа ишта
* Человеческое тело
* Морфология (биология)

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Анатоми
ОагӀат:Физиологи
Исланди

**Исла́нди** *(я)* (  — «шан мохк») — ГӀинбухерча Европе малхбузехьа улла гӀайрен паччахьалкхе.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Исланди
Меркурий

**Мерку́рий** (символ: ) — Маьлха коара Малхá эггара гаргагӀа дола дуне. Лаьтта тоабан дуненанашта юкъера эггара зӀамагӀа да. 

## Белгалдаккхар


ОагӀат:Планеты Солнечной системы
ОаӀат:Планеты земной группы
ОагӀат:Небесные тела, посещённые спускаемыми аппаратами
Болгари

**Болгари** e **Болгарой мохк** (, ) — ЗӀилбухе-Малхбоалерча Европай малхбоалерче даькъе Балканий ахгӀайрен тӀа улла паччахьалкхе.

Мехко ший цӀи тӀаийцай халкъа цӀерах — болгарой, ва́хаш 2014-ча шера Чан-тара 31-ча денах 7 202 198 саг ва.

НанагӀала — София. Паччахьалкхен мотт болгарой ба.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Паччахьалкхенаш алапатах
ЗӀилбухе

**ЗӀилбухе**, е **къулбехье**, ишта **уште** *(я)* ()— гӀинбухен духьала улла дунен оагӀув, зӀилбухерча дунен шода оагӀув.
## Хьажа иштта
*Малхбоале
*Малхбузе
*ГӀинбухе

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Ориентация
ОагӀат:Географе терминаш
Дезал

**Дезал** (ба) () — цхьан цӀагӀара нах. Дезал социальни институт я, юкъарлен бухера да́къа. ГӀалгӀай ӀаьдалагӀа «дезал» тӀехье я (бераш) — къонгаши мехкарийи, хӀаьта бераш а да-на́на а (мари сесаги) юкъелоацаш хилча, каст-кастта, **«фусам»** яха дош леладу.

## Белгалдаккхар
НӀанкӀигаш

**НӀа́нкӀигаш** ( , хьадаьннад  — «палочка» яхачох) — прокариотий микроорганизмий домен.

## Белгалдаккхар
У

**У** *(да)* () — наха юкъе сиха дӀа-хьа даржа лазар. У даржача хана дукха адам ла.

## Белгалдаккхар
Ассоциаци яь паччахьалкхе

**Ассоциаци яь паччахьалкхе** *(я)* — ший мел дола арахьара гӀулакхаш кхыча мехка доалахьа дӀаденна паччахьалкхе. Масала, Палау цу тайпара болх барца ший арахьара гӀулакхашта Хеттача Америкерча Штаташа урхалдергдолаш дӀаеннай. Иштта ассоциаци яь я: Кука гӀайренаши Ниуэи — Кердача Зеландеца, Микронезе Федерацен Штаташи, Маршалла гӀайренаши — ХАШаца.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Паччахьалкхений кепаш
ОагӀат:Халкъашта юкъера юкъамоттиг
ОагӀат:Ассоциаци яь паччахьалкхенаш
Чураш

**Чураш** (, ; ) — адамийи дукха оагилгаш долча дийнатийи кхача Ӏахьара а кхача арататтара а маьже. Чураш кита чу йоахк.

Кавказа дукхача къамай ӀаьдалагӀа да хьайбий чураш кхехкаяь яар (масала, Ӏаттий).

## Белгалдаккхар
Дезал (маӀанаш)

**Дезал**:
* Дезал — зӀамига социальни тоаба я е юкъарлен да́къа да (ячейка).

**Дезал** яхача термина кхы а да маӀанаш:

## Ӏилма
* Метта дезал — лингвистика чу метташ къоастадара меттай лакхера гӀат.
* Бокъон дезал — дистара правоведене чу юкъера йолча понятех я поняти.
* Дезал *(Семейство)* — биологе систематика чу иерархически классификацен керттера йолча рангех ранг я.

## Белгалдаккхар
Оарштхой-Фарта

**Оа́рштхой-Фарта**, **Оа́рштхой Форта**, иштта **Орстхой-Фарта** (*я*) (, ) — Нохчий Мехка ула юрт. Оарштхой-Фартан шахьара административни юкъ я.

## Юрт ула моттиг

Шолжа-ГӀалийна шовзткъа километр гаьна улл. Юрт юкъе гӀолла Шолжах кхеташ дола Форта дода (), тӀаккха юрта юхе гӀолла Ӏашхий дода ().
ГаргагӀа яда нах баха моттигаш: зӀилбухен-малхбузехьа — БӀумат, гӀинбухен-малхбузехьа — АгӀа-Боарзе, гӀинбухехьа — Керда Шарой, гӀинбухен-малхбоалехьа — ШаӀми-Юрт.

## Хьал
Юрта болхбеш 13 дешарче я: 9 юкъара дешар телаш я, цаӀ бархӀ шера хьехаш я, кхоъ берий беш я. Цул совгӀа дзюдо, карате, тхэквандо, бокс хьеха моттигаш я (дзюдо йиӀигашта а я).

«Ачхой» яха воллейбола тоабеи, «Марта» яха футбола тоабеи я шоай. ТӀом болалехьа юрта Политехника дешарчеи, школа-интернати хиннай.
Библикотека а латт — 70 эзар дешарг дола шахьара библиотека.

Ялат дӀадувши, доахани бешамаши лелаеши «Ачхой-Мартан» яха паччахьалкхен боахам ба. Мехка йоккхагӀа йола ги тоаду ГУП а, иштта пластик хьаю завод а латт.

## Баха нах

;Къамай лоаттам

Ерригроссе 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбаро оттадаьчох:

## Тайпаш
Оарштхой-Форта даха тайпаш:
* айткхаллой,
* аьккхий,
* галай,
* гӀоандалой,
* зумсой,
* нашхой,
* нихалой,
* пешхой,
* тумсой,
* цӀечой,
* цӀонтарой,
* чӀинхой.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
*  
* 

ОагӀат:Оарштхой-Фортан шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:Нохчичен шахьарий йовкъаш
Акхаре

Акхаре (я) () — гонахьарча лаьттаца дистача айенна йола аре. Акхаренаш шаьра хул, иштта лохо́ гувнаш долаш хила йиш я. Керттерча акхарен белгалонех да цун доазув къоасталуш хилар, нагахьа санна ишта ца хилча алхха *[[равнина|аре]]* хул цох.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Плато
ОагӀат:Термины для обозначения рельефа космических тел
Бийдал

**Би́йдал** *(я)* е **би́йда материа́л** *(я)* () — саго кхы дукха лоадам болаш кийчъеш (хувцаш) а йоаца, тӀехьагӀа кхы а кийчъе (хувца) езаш а йола къахьегама предмет. Бийдала белгало я цунца яхьаш йола уйла кхы а Ӏалашйинза хилар. Масала, каьхат хьадеш хилча дахча да бийдал, хӀана аьлча, хӀанзчул тӀехьагӀа тийда, аьрда, аьча, тӀоададаь, тоӀадаь, докъадаь хила дезаш да из дуккхача тайп-тайпарча хӀамашца бувзам а беш. ТӀаккха этанол хьадеча дахча доагам санна хул, цох бийдал а́лац, цунца яхьаш йола уйла — дахча доагадар, цу сахьате кхоачашъендаь.

Цхьайолча хана бийдал лоархӀ промышленноста юхедиссарех а, царех продукци арахецаш пайда эцандаь (вторични бийдал), иштта *саго хьаяьча бийдалах* а *(искусственное сырьё)* (масала, хьийнхӀамаш, цӀека когаметта леладераш).

Бийдалах пайда ийбу дийнаташа а, масала, оалхазарий бӀенашта бийдал ткъовронаш я).

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

*
ОагӀат:Материалаш
ОагӀат:Экономика терминаш
ОагӀат:Производствон фактораш
Машена номер

**Машена номер** () — транспорта гӀирса (машена а, кхычун а) къаьстта ший йола регистраце хьарак (номер).


AndorraVehicleRegPlate.jpg|Андорра
Germany (D) European Union license plate - Number KA PA 777.jpg|Немций мохк
Lithuania number plate.jpg|Литойче, Каунас
ManxCarRegistrationPlate.jpg|Мэн ГӀайре
Pltableseries2006.jpg|Полони
RU license plate.jpg|Эрсече
FrenchNumberPlates.jpg|Ференгий мохк
Japanese green on white license plate.png|Япони
Номерной знак (1993).jpg|ГӀазакхстане (1993 ш.)


## Белгалдаккхар
Кура

**Кура́** (, , /Мтква́ри, /Кур) — Кавказа дехьа эггара доккхагӀа дола дода хий. Туркий мехка «Эрмалой лоаме» оалача лаьтташка долалу. Кхаь паччахьалкхен (Туркий, Гуржий, ГӀозлой) лаьтташка гӀолла хьоарсам а дилла Къаспий фордах кхет.

## Белгалдаккхар
ЗӀилбухера Ази

**ЗӀилбухера А́зи** *(я)* () — географен тархьаран культурай регион йола Азен зӀилбухера дакъа.

## Белгалдаккхар
Дешарче

**Дешарче** *(я)* () — дешар тела моттиг. Дешарче лелабеча белхага хьежжа шоай цӀераш йолаш хул, масала, юкъара дешар телачох ишкол оал, лакхера дешар телачох  университет оал, тӀаккха бусулба дешар телачох хьужаре оал.

## Белгалдаккхар
Коаст

**Коа́ст** *(я)* (, ) — камбе тӀара хьа дензмел долча кӀадай гуллама юкъара цӀи.
## Белгалдаккхар

ОагӀат:Ботаника
Хьалхара Ази

**Хьалхара А́зи** *(я)*, иштта **Малхбузера А́зи** *(я)* — Азен зӀилбухе-малхбузехьара географен регион. Шийна чулоац ЗӀамига Ази а, Ӏарбий ахгӀайре а, царна улув дада Юкъерча форда малхбузера бердаш а (Левант), Кавказаи (Кавказа дехье), Эрмалойи, ХӀиранийи лоамеш. ТӀаккха политикага диллача кхаь даькъах екъ: — Гаргара Малхбоале (Африкера дакъа доацаш), Юкъера Малхбузе, Кавказа дехье (цхьандаькъе).

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Хьалхара Ази
Эрмалой мотт

**Эрмалой мотт** *(ба)* (հայերէն, հայերեն, []) — хӀиндеевропа меттай дезала чу ший къаьстта ткъовро йола эрмалоша бувцаш бола мотт.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Эрмалой мотт
ОагӀат:Языки Армении
ОагӀат:Языки Турции
ОагӀат:Языки Грузии
ОагӀат:Языки России
ОагӀат:Языки Ирака
Сагото

**Саготó** *(я)* () — цхьа бала тӀаба́рах сага́ хула во дегахоам. Сагото кхаьчача  де́ха а долаш, хургдолчох дего къоабалдергдоаца хӀама хиларах тийша хул адам. Кхерамах къасташ да: сагото йолча сага хьаькъало ший хьал тӀаэцац, хӀаьта кхеравенначо ший гӀулакх кхетаду.

Сагото иштта цхьа моллагӀдолча хӀаманцара бувзам лаьгӀбалар бахьан долаш ловшдар а да. Масала, ший нана ца гуш ха яьккхача берий саготалу — наьнах кхе́та безам хул цун, из йоацаш новкъа, хала хул. Цул совгӀа сагото цкъаза «бала» яхача деша маӀане хул.

ДегӀа чӀоагӀа зе́не́ я сагото. Из бахьан долаш гӀалгӀаша оал «Ди баьдадер бийса я, саг баьдавер сагото я» аьле. Цахаддаш саготадеча на́ха́ каст-кастта «Сина лазараш» долалу. Саг царех воахача лорала да́къах *[[Психиатрия|Психиатри]]* оал.

## Белгалдаккхар