open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жугтий ди

**Жугтий ди**  (, , ) — дин а, къаман а, этикай а мировоззрение я жугтий халкъанга этта, Даьла цаӀ веш долча адамий эггара къаьнара динашта юкъера цаӀ ди ба.

## ТӀатовжамаш
* «''Иудаизм''» . Книги по иудаизму
*  Статья «''Иудаизм''» . Энциклопедия «Кругосвет».
* Статья «''Иудаизм''». «Мир религий».
* Статья «Иудаизм (краткий очерк)». Сайт А. Львова.
* «Еврейская традиция»  Школьный учебник
* «История иудаизма до нашей эры» Обзорно-аналитическая статья Юрия Клименковского
* «Иудаизм и Ислам» Обзорно-аналитическая статья
* Словарь терминов, используемых в текстах Иудаизма
* Новейший философский словарь

## ТӀахьожаяргаш
−1

−1 (гӀал. минус цаӀ , ингал. minus One. , эрс. минус один) — −2 хьалха а, 0  тӀехьа а йолаш , царна юкъера таьрахь да.

## Математика


        
                **−1 ×**
               
                1
                2
                3
                4
                5
                6
                7
                8
                9
                10
        
        
                −1
                −2
                −3
                −4
                −5
                −6
                −7
                −8
                −9
                −10
        

## ТӀатовжамаш
КӀолх

**0**, **кӀолх**, **йоци** ( ←  — «цхьаккха») — бӀарчча таьрахь; цунна моллагӀа таьрахь тӀатехача е цох тӀерадаьккхача, тӀехьардар хувцалац, вешта аьлча, хьахулашдар тӀеххьарчунна нийсса да; моллагӀа таьрахь кӀолхах дебадича, кӀолх хьахул.

## Математика


        
                **0 ×**
               
                1
                2
                3
                4
                5
                6
                7
                8
                9
                10
        
        
                0
                0
                0
                0
                0
                0
                0
                0
                0
                0
        


## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* История нуля
* Почему нельзя делить на ноль?
* Символика чисел (нуль) /С. Курий/ «Время Z» № 2/2007

ОагӀат:Цхьаккха
ОагӀат:КӀолх
*03
ОагӀат:Шоай цӀераш йола таьрахьаш
Жуккарг

**Жуккарг** *(я)* () — маӀа нокхармоза (*Apidae sociales*). Жуккарга керттера хьожадар (декхар) да нокхармозий аьла пхаьръяр. Модз хьадеш долча мозел кхозза дукхагӀа модз дуъ жуккаргаша. Жуккарга бӀаргаш доккхий да, тӀоалдилг лоаца я, юв хилац цар. Зизай доммалхарг хьагулъеш йола аппарат яц цар.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Дийнаташ алапатах
ОагӀат:Садоалла хӀамаш
1997 шу

## Укх шера хиннар
* 5-6 июня - торжественное празднование 5-летнего юбилея образования Республики Ингушетия.
* 11 июня – Постановлением Правительства Республики Ингушетия принята Программа «Возрождение духовно-нравственных ценностей ингушского народа».
* 13 июня – Постановлением Правительства РИ создана Комиссия Правительства РИ по ингушскому языку. Утверждены состав Комиссии и Положение о ней.
* 17 июля – Постановлением Правительства Республики Ингушетия №268 утверждена целевая программа «Ингушский язык».
* 14 августа - Указ Президента Республики Ингушетия о создании Центра развития предпринимательства Республики Ингушетия в связи с прекращением действия Зоны экономического благоприятствования «Ингушетия».
* 10 сентября – в г.Назрани учрежден Ингушский общенациональный союз «Даймохк». Председателем Союза избран Шадыжев Саварбек Ибрагимович.
* 10-12 сентября – в г. Назрани прошла Всероссийская научная конференция «Ингуши и ингушский язык среди языков и народов Кавказа». В работе конференции принимают участие ученые Москвы, Дагестана, Чечни, Северной Осетии и Ингушетии.
* 15 октября - в г.Москве Председателем Правительства Российской Федерации Черномырдиным В.С., Президентом Республики Ингушетия Аушевым Р.С. и Президентом Республики Северная Осетия-Алания Галазовым А.Х. подписана "Программа совместных действий органов государственной власти Российской Федерации, Республики Северная Осетия-Алания и Республики Ингушетия по преодолению последствий осетино-ингушского конфликта и оздоровлению ситуации в республиках."
* 16 декабря - принят Закон Республики Ингушетия "О туризме".
* 29 декабря – издан указ Президента РИ «О создании Государственного колледжа искусств Республики Ингушетия».
*  30 декабря – указом Президента РИ образована Дирекция по строительству столицы Республики Ингушетия – г.Магас. Дирекция подчинена Администрации Центра Развития предпринимательства РИ.

## ТӀатовжамаш

* Хроника событий 1992–2017 // Сердало. № 51-52 (11787-788), четверг, 20 апреля 2017 года
1998 шу

## Укх шера хиннар
* 27 января 1998 г. Постановлением Правительства Республики Ингушетия создан Государственный колледж искусств Республики Ингушетия, как среднеспециальное учебное заведение при Министерстве культуры РИ.
* 30 декабря – указом Президента РИ образована Дирекция по строительству столицы Республики Ингушетия – г.Магас. Дирекция подчинена Администрации Центра Развития предпринимательства РИ.
* 14 февраля – в г.Штутгардте (Германия) спортсмен из Ингушетии Котиев Ахмед стал чемпионом мира среди боксеровпрофессионалов.
* 1 марта - выборы Президента Республики Ингушетия. Из 9 кандидатов в Президенты Республики Ингушетия победу одержал действующий глава республики Аушев Руслан Султанович, набравший 48586 голосов избирателей или 66,5 %. Исса Костоев получил 13%, Мухарбек Аушев - 9%, а Магомед Султыгов – 4% избирателей. Церемония вступления в должность прошла 14 марта.
* 5 марта - Указ Президента Республики Ингушетия об установлении в Республике Ингушетия ежегодного общенационального женского праздника "Сесарий цӀей" в последнее воскресенье июня месяца.
* 6 марта – принято Постановление Правительства Российской Федерации № 274 «О государственной помощи гражданам Российской Федерации, лишившимся жилья в результате осетино-ингушского конфликта в октябре-ноябре 1992 г.»
* 17 апреля - Постановление Правительства Республики Ингушетия об образовании Республиканского кожно-венерологического диспансера со стационаром на 100 коек.
* 30 апреля - в музее изобразительных искусств в г.Карабулаке открыта персональная выставка живописи и
графики Хашагульгова Али Татариевича "Дыхание гор".
* 28 мая - премьера спектакля "Террор" по пьесе Саида Чахкиева в Ингушском драматическом театре им. Идриса Базоркина. Драма посвящена жизни и деятельности выдающегося государственного деятеля Ингушетии Идриса Зязикова.

## ТӀатовжамаш

* Хроника событий 1992–2017 // Сердало. № 51-52 (11787-788), четверг, 20 апреля 2017 года
1 (таьрахь)

**1** (**цаӀ**; , ) — 0 *(кӀолха́)* хьалхеи, 2-ннена тӀехьеи доагӀа бӀарчча таьрахь да.
Эггара кӀезигагӀа дола бокъонца дола таьрахь да.

Латиний метта чу цхьоален таьрахь гойтара духьа лелаю «uni-», «sim-», «singul-» яха приставкаш.
Цигара вайна довзаш да дешаш, масала, *[[уникальность]]*, *унификаци* е **'.

Эллиной метта чу цаӀ хилар (''единственность'') хьахьокх «mono-» яхача приставкаца (масала, [[монокль]], [[монополи]], [[монорельс]], [[мономино]]).

== Математика ==

<TABLE BORDER CELLPADDING=10 CELLSPACING=0>
        <TR>
                <TD ROWSPAN=2 bgcolor="#E6E6FA"><FONT size=4 >**1 ×'''
               
                1 
                2 
                3
                4 
                5
                6
                7 
                8 
                9
                10 
        
        
                1 
                2 
                3
                4
                5
                6
                7 
                8 
                9
                10
        

## ТӀатовжамаш
Жуккарг (саг)

**Жуккарг** ( хьадаьннад  яхачох) — цирка, эстрадай е театра артист а вола, гротеска а буффонадай а приемах пайда эцаш а вола саг.
Наха́ сакъердаме хӀамаш гойташ ва жуккарг. Цун декхар да нах белабе а, царга сакъердийта а, шийна мел могга беламе сибаташ а, барзкъаш а дийха гучавалар.

## Белгалдаккхар
A (латиница)

**А** — хьалхара алап да латиной алапата, латински буха тӀа дукхагӀа мел дола алапаташка леладеш да. Цун хьада́лар эллиной альфа (Α, α) алапа а, финикийски алеф алапа а тӀара да. ДукхагӀа цу алапо [a] яха мукъа оаз белгалъю, цхьабакъда иштта цун эршаш а я, амма наггахьа (массала, ингалсий меттала) кхыйола оазаш белгалйоах. Кастта диграфий лоаттама чу доагӀаш хул (эггара къаьнарагӀъяр — , тӀехьагӀа лигатурах '''æ''' хьахинна дола) е диакритически хьаракашца Ӏалашду.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Латиной алапат
Bibcode

**Bibcode** — айламӀилман дарий базаши литература тӀахьожаяргаш чулоацаш йолча каталогаши лелаеш йола идентификатор я. Bibcode хьаяь хиннай SIMBAD яхача сестима чу а NASA/IPAC Extragalactic Database (NED) яхача объекташ чу а лелаергйолаш.

Амма таханарча дийнахьа цох шера пайда эц, масала, ADS яхача система чу (Астрофизическая информационная система НАСА). Код нийсса 19 хьараках латт, цаӀ мара форма йоацаш.

YYYYJJJJJVVVVMPPPPA ,

## Хьажа иштта
* :ru:Digital object identifier

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Идентификатораш
ОагӀат:Электронни каьхаташ
H (латиница)

**H**, **h** ([]) —  латиной алапата бархӀлагӀа алап. Ингалсий алапата чу цун цӀи «эйч» я, ференгий алапата чу — «аш» я, немций алапата чу — «ха».

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Латиной алапат
Ӏ

**Ӏ** (*Ӏ*) — шовзткъа ялхлагӀа алап да гӀалгӀай алапата чура.

## Дешáш
* Ӏа
* Ӏаьржа
* Ӏел
* Ӏам
* Ӏу

Ӏ
ОагӀат:ГӀалгӀай алапат
Ӏа

**Ӏа** () — йиъ шера ханашта юкъера цаӀ. Гуйраннеи бӀаьстаннеи юкъе доагӀа. Цу шера хан керттера белгало я — эттаяьнна лоха температура хилари (Цельсийх 0 градусал лохагӀа), иштта Лаьтта дукхача доакъошка (моттигашка) лоа диллари.

Шера ханаш хувцаялара бахьан да Лаьтта кхестара соа эклиптикага соттаялар.

## Ханорга Ӏа
Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа — Чантари АгӀойи Саькуреи бетташ.

Лаьттан ЗӀилбухен ахбура тӀа — Этингеи Баьцамеаи Мяцхалии бетташ.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Ӏаламе Ӏанна сурт оттадар

ОагӀат:Шера ханаш
ОагӀат:Ӏа
Ӏарбий мотт

**Ӏарбий мотт** (, *аль-люгӀот аль-Ӏаробийят*, ) — афразера меттай тӀехдезала юкъебоагӀача самий дезала мотт. Ӏарбий мотти цун эршаши бувцаш 310 миллион гаргга саг ва (наьна мотт), кхы а  50 миллион гаргга саго Ӏарбий мотт шоллагӀа мотт болаш лелабу.  КъорӀан мотт — Литературни Ӏарбий мотт — укх дунен тӀа мел болча бусалба наха цхьан даькъе лелабу (веррига 1,57 млрд саг).

Ӏарбий метта йоазув Ӏарбий алапата ларда тӀа да.

Ӏарбий мотт Цхьанкхийттача къамай организаце Генеральни ассамблеяй а, кхыча цун маьжений официальни болча ялх меттах цаӀ ба . Дерригача Ӏарбий мехкай официальни мотт ба (Ираке — кхурдий меттаца цхьана), из доацаш Чаде а, Эритрее а, Джибуте а, Сомалиленде а, Сомале а, Комора ГӀайренашка а официальни болча меттаех ба.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Метташи диалекташи алапатах
P (латиница)

**P**, **p** — 16-гӀа алап да цхьалхача латиной алапата, латиной а, вешта дуккхагӀа долча метташ чу цун цӀи я **«пэ»**.

* [хими]химе](https://inh.wikipedia.org/wiki/%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%5D%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B5) чу **P** — фосфора хьарак.
* математике *P* алапаца белгалъю тайп-тайпара йола многочленаш (полиномаш а цунца дувзаденна кхетамаш а, эггара хьалха алгоритмай класси, цу моча алгоритмашца деш дола декхарий класси).
* физике *P* алапаца белгалбу Ӏоткъам, дозал, чӀоагӀале.
* лорала чу *P* алапаца белгалъю цхьа витамин.
* экономике *P* алапаца белгалбу мах.

## ТӀатовжамаш

P
ОагӀат:Латиница алапаш
ОагӀат:Латиной алапат
T

**T** яхилга хила мегаш да:

* T, t — двадцатая буква латинского алфавита.
* Т, т — буква кириллицы, двадцатая буква русского алфавита.
* Τ, τ (тау) — 19-я буква греческого алфавита.
* T — химический символ трития, радиоактивного изотопа водорода.
* T, t — в физике:
** Обозначение времени
** Обозначение температуры
* т — сокращённое обозначение тонны.
* Т — серия паровозов.
* T-… — серия советских танков:
** Т-34
** Т-44
** Т-54/55
** Т-62
** Т-62А
** Т-64
** Т-72
** Т-74
** Т-80
** Т-90
* «t» — роман Виктора Пелевина.
* T — в популяционной генетике обозначение гаплогруппы T (мтДНК) и гаплогруппы T (Y-ДНК).
* «The T» или просто T — часто используемое сокращённое обозначение MBTA (государственной транспортной системы Бостона и штата Массачусетс).

ОагӀат:Массехк маӀан дола оагӀонаш:Алапаш
ХьаргӀа

**ХьаргӀа** (, ) — оалхазарий кеп я хьаргӀаш яхача ваьрах, хьаза куце долча оалхазарий тоабах. ХьаргӀий дезала юкъе эггара дукхагӀа дӀа-хьа яьржа я Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа яхаш йола хьаргӀа.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* Позвоночные животные России: Ворон 
* Вороны. Статья на «Мире животных». 

ОагӀат:ХьаргӀаш
ОагӀат:Лувш дола оалхазараш
ОагӀат:Евразера оалхазараш
ОагӀат:Африкера оалхазараш
ОагӀат:ГӀинбухерча Америкера оалхазараш
ОагӀат:Дийнаташ, йоазонца сурт оттадаьд 1758 шера
ОагӀат:Библе чу хьоахаду оалхазараш
ОагӀат:Оалхазараш-компаньонаш
Mохк

**Мохк** *(ба)*, ишта **мата** *(я)* () — ший доалахьа увттадаь дола доазонаш дола лаьтта. Доазонаш хила йиш я: политически (политически мехкаш), Ӏалама лоаттама (Ӏалама лоаттама мехкаши шахьараши), культурай (культурни мехкаши шахьараши) е тархьара доазонаш (тархьара мехкаши шахьараши).

Мохк ший лоӀаме йолаш паччахьалкхе хул, иштта кхыча паччахьалкхен лоӀама кӀал хул (колонеш, доала кӀалхардара лаьтташ).

## Хь. иштта
* Мехкайи лаьттийи листам алапатах
* Паччахьалкхе

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Географи
O

**O**, **o** — цхьалхача латиной алапата 15-гӀа алап. ДукхагӀа долча метташка «о» яхаш цӀи йолаш да, цун оаз [o] я.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Латиной алапат
А (кириллица)

**А**, **а** — цхьоалагӀа алап да кириллица ларда тӀа мел долча алапатий, гӀалгӀай алапат юкъе а лоацаш. Къаьнарча славаьний абата чу цунах «аз» оал, эрсий (иштта гӀалгӀай а) «со» яхача цӀерметтдеша маӀан да цун.

Кириллицай алап А хьадаьннад  (альфа) яхачох. ХӀаьта *альфа*, ший аргӀагӀа, хьадаьннад финикийски «Алеф» яхача алапах.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Про букву А 

 

ОагӀат:Болгарой алапат
ОагӀат:ГӀалгӀай алапат
ОагӀат:Кириллица алапаш
ОагӀат:КӀайэрсий алапат
ОагӀат:Македонхой алапат
ОагӀат:Тиша славяний алапат
ОагӀат:Украинхой алапат
ОагӀат:Эрсий алапат
А алапах хьадаьннар
ОагӀат:Вуковица
Абзой

**Абзой**, шоай цӀи — **аба́за** () — Кавказера къам. ДукхагӀа Къарший-Черсий Республике бах. Антропологега диллача европеоидий расай понтийски кӀалтайпах ба.

Россе Федераце абзой 43 341 саг ва (2010 шера лархӀарах).

Къаман мотт — абзой мотт ба. Ди лелабеш бола абзой бусулба ба (сунний).

Гаргара къамаш: Абхазой, АьдагӀий.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Абзой (*эрс.*)

ОагӀат:Къамаш алапатах
Абхазехье

**Абхази** (Апсны́, , ) — цхьандаькъе тӀаийца паччахьалкхе йола къовсама лаьтта. Улл Кертерча Кавказа дукъа зӀилбухерча босен гӀинбухе-малхбузерча даькъе, гӀинбухе-малхбоалерча Ӏаьржача фордйиста тӀа.

Ма дарра доал **Респу́блика Абха́зе** доалачега да (), ЦКъО йиъ паччахьалкхе-доакъашхочо тӀайийца я: (Эрсече, Венесуэла, Никарагуа, Науру), цхьан даькъа тӀаийца йолча ЗӀилбухера ХӀирийчеси, тӀаэцанза йолча Лоамен-Карабахой Республикаси, Днепрара Молдавски Республикаси, Донецка Халкъа Республикаси тӀаийцай иштта. ЦКъО Генаральнича Ассамблея резолюцех Гуржехьен да́къа санна тӀаийца я, цун администрацен-территориальни екъарах **[[Автономная Республика Абхазия|Автономе Республика Абхази]]** () я.

ВорхӀ тархьаран мехкаех латт (цужухьа ба паччахьалкхен байракха тӀа 7 седкъа): ЗӀамигача Абхазех, Бзыпынах, Гумах, Абжуах, Самурзаканах, Дал-Цабалах, Псху-Аибгах. 2012-ч шерарча хьалах Абхазе 8 пхьаи 105 эйлаи йоалл.

## ТӀатовжамаш
Астри

**А́стри** (, МФА: ), бӀарчча официальни форма — **Астри́й Респу́блика** () — паччахьалкхе я Юкъерча Европе. 
Бáха нах — 8,902 миллион саг. НанагӀала — Вена. Паччахьалкхен мотт — немций.

Екъаш я 9 федеральни лаьттах: Бургенланд, Каринтия, Лохера Австри, Лакхера Австри, Зальцбург, Тироль, Штирия, Форарльберг, Вена.

ГӀинбухера гӀай (доазув) Чехеца да (362 км), гӀинбухе-малхбоалехьа Словакеца (91 км), малхбоалехьа — Венгреца (366 км), малхбузехьа — Словенецеи (330 км) Италецеи (430 км), зӀилбухехьа — Лихтенштейнацеи (35 км) Швейцарецеи (164 км), гӀинбухе-малхбузехьа — Германеца (784 км).

Бахархой 74 % католикаш ба.

## Белгалдаккхар
Ази

**А́зи** *(я)* () — бахархой дукхалах а доазонах а эггара доккхагӀа дола дунен дакъа да. Европаца цхьана Еврази яха гӀара хьаю. Евразен лаьттан 83 % дӀалоацаш я Ази.

Ази (цунна юкъейоагӀаш йола гӀайренаш а лоархӀаш хилча) — 44,5 млн км² хиллал йоккха я. Охлой дукхалах (вешта аьлча, цига бахача наьха дукхалах) Ази тӀех я кхыча дунен доакъоел, дерригаш цхьана уж лаьрхӀача а. 4,72 миркха саг ва вахаш Азе (2022 ш. диллача). Дерригача дунен тӀа бахача нахах 60 % я из]. Ази тахан эггара йоккхагӀа йола дегӀайоагӀаш латта Лаьттан регион я.

## Географи

## Тархьар

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Ази
ОагӀат:Дунен доакъош
ОагӀат:Континентий цӀераш
Наджгоанцхой бутт

__NOTOC__

**Наджгоанцхой бутт** () — гӀалгӀай ханорга хьалхара бутт. ВӀаший нийслуш ба *Январаца* — юле ханорга а григоре ханорга а хьалхарча беттаца. Шийна чу  ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба Наджгоанцхой бутт. Шера́ юкъе эггара шийлагӀа бутт ба аьнна лоархӀ из Лаьттан ГӀинбухен ахбура доккхагӀа долча да́къа тӀа (Наджгоанцхой бутт Ӏан шоллагӀа бутт болча), иштта, шера эггара бӀайхагӀа бутт ба аьнна лоархӀ Лаьттан ЗӀилбухен ахбура доккхагӀа долча да́къа тӀа (Наджгоанцхой бутт — ахкан шоллагӀа бутт болча).

## ЦӀи
Шера тӀеххьарча бетта цӀи гӀалгӀай меттала башх-башха йоалаяь хиннай хьалха дӀабаха́ча тайп-тайпарча тохкамхоша. Царна тӀа а товжаш хӀанзарча тохкамхоша шоашта хетачох нийсагӀа я аьнна массехк тайпара беттай цӀераш яр ГӀалгӀай Мехка дӀа-хьа яьржа лелаеш, вешта аьлча, массехк ханоргаш дар. Царех да, масала, Коазой Ӏийсас оттадаьр, ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто оттадаьр, СелаӀад тептаро оттадаьр, Мерашканаькъан Султана оттадаьр. 2022 шера ГӀалгӀайчен Мехкдаь распоряженеца официальни дӀачӀоагӀъяьй гӀалгӀай меттала беттай цӀераш, уж дукхагӀа вӀаший тарлуш я Мерашканаькъан Султана оттаяьча беттай цӀерашца. Мехка тайп-тайпара йолча организацештеи учрежденештеи хьийхад дӀачӀоагӀъяь йола беттай цӀераш лелае аьнна. Из бахьан долаш ГӀалгӀай Википеде а лаьрхӀад уж лелае.

## СедкъаӀилма
ХӀанзарча заман григоре ханоргах лоархӀаш хилча Наджгоанцхой бетта 20-гӀа ди кхаччалца Малх латт йоах «Ӏаддалхо» яхача седкъарче чу, хӀаьта Наджгоанцхой бетта 20-гӀа дийнахьа денз — «Бодж» яхача седкъарче чу (кхыча хетачох — Наджгоанцхой бетта 19 дийнахьа денз).

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
* Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай ханорг
ОагӀат:Григоре ханорг
ОагӀат:Бетташ
Саг

**Саг** *(ва/я)* (дукх.т. — **нах** *(ба)*), е **адам** *(да)* (дукх. т. — **адамаш** *(да)*) () — хьаькъал дола социальни дийнат. Саг ва юкъара-тархьаран дера а, культура а субъект. Дунен тӀа сага къаьстта йола белгало хьагойташ долча цун аматех да: сакхетам, уйла е могаш хилари, лоӀаме хоржам беи, ше даьчох бехктокхам тӀаэца могаш хилари, моральни хетамаш шийга долаш хилари.

## Этимологи
*«Саг»* яха дош шин дешах латт: *«[[са]]» ()* + *«га» ()*. ТӀаккха *[[адам]]* яха дош, хьагучох, ше мел вола саг шийх хьаваьннача ''А́дам пайхамара'' цӀерах хьадаьннад. Башхало хьааларгахьа я: саг хилча — хьалхара «а» лоаца долаш оал — «ă», «æ», хӀаьта пайхамара цӀи дӀаьхчунца оал — «а́».

## Сага белгалонаш
Сагах лаьца йоазонца сурт оттадеш белгалдоах:
* ше Ӏовеча хана из дӀаӀема ца хилар (биол. неприспособленность);
* къаьстта цхьа дийнат санна да́харгдолаш цун маьжений специализаци ца хилар;
* къахьегама кечалаш, цӀи хьае а царца пайда эца а магар
* къамаьл де магар 
* хетамаши, Ӏадаташи хилар

Адамленна цхьаь цаӀ дийнат довзац сагá санна уйла е, керасти де, дари де, тешал де, лархӀа, хета, дог даха, сатувса могаш, цун санна ший лергволга ховш хилар, ве́ла хáр, ший лаьрхӀар дӀакхоачашде аьттув ба́лар долаш. 
Саго гонахьара дуне а ший а тохк, хувца а хувц, культура а дегӀайоалаю, ший тархьар а хьакхолл.

Сага дух, из хьавалар, цун Ӏалашо, дунен чу цо дӀалоаца дакъа философеи, динои, Ӏилмои, исбахьаленои тохк.
 
Различают не менее четырёх подходов к рассмотрению понятия человек:
# человек разумный как биологический вид,
# человек как нечто, выходящее за рамки живого мира и в значительной степени противостоящее ему,
# человек как человечество в целом,
# человек как индивид, личность.

## Кицаши áлараши

## ТӀатовжамаш
Акха алинг

**Акха алинг** (, ) — цхьан шера дахаш дола баьцовгӀа да Алингa (Papaver) ваьрах.

## Сурт оттадар

Акха алинг — цхьан шера даха, наггахьа шин шера дахаш дола баьцовгӀа да. Цун лакхал кхоачаш хул 30—80 см.

ЗизагӀад, зизалордаш, зизакогилг, иштта зизачонакаш морсамосаша йоалаш я. Овла ражоттам тӀиргаш йоалаш я.

Зизалордаш - йоккхийи аргӀани сира-баьццари бедара-къоастами зизагӀад доалаши - кхоззадекъами оамал хьалоацаш я.

Зизакогилгаш - дӀаьхи чӀоагӀи дa. Зизачонакай дӀоахал дистача 2,5 эршбӀаь хилал тарло. Зизаш - цӀеи лепи кӀайи хьармакхи бессах хул. Акха алинго зиза тоха, тушоли беттара денза кӀимарса бетта кхачалца.

Зизай пхоараш е мангала е моажола бетта хьадоал. 

Генараш дукха да - 20—50 эзара хилал. Генараш шоай пхоарчӀоагӀо дукхача шераша йоаяц.

## ТӀатовжамаш
Акха алингаш *(эрс.)*

ОагӀат:БаьцовгӀаш алапатах
Акхабоабашк

**Акхабоабашк** (, ) — хинбоабашкий тайпах, гӀажа куца тоабан оалхазар да. Из эггара йовзаш а, дукхагӀа яьржа йола акхабоабашк я.

## Сурт оттадар
Акхабоабашкаш 1—1,5 кг хул. Цара дегӀа 58 доккха хул, хьадийла ткъамаш 95 см кхоач. 110 км/с сиха гӀетта лела цу тайпара боабашкаш. 15 шерага кхаччалца ях.

## Даар
Акхабоабашкаша дуккхагӀа баьцовгӀашца дӀайоакх шоай моцал. Иштта генаргаш, сомаш, баьцара хийбаьцаш, йистбаьцаш, байбаьцаш да цара кертера кхача. Вешта, цара кхача юкъе зӀамига чкъаьрий, пхьидарч, нӀаний, дахкий тӀехьа нийслу.

## Сурташ

Female_mallard_nest_-_natures_pics.jpg|**Акхабоабашк ший кӀоригашца**
Flying_mallard_duck_-_female.jpg|**ГӀетта йода акхабоабашк**
Mallard-ducklings.jpg|**Акхабоабашка кӀоригаш**
Anas platyrhynchos MHNT.ZOO.2010.11.18.6.jpg |Museum specimen 


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* «Экосистема»: Акхабоабашк

ОагӀат:Оалхазараш
Акхакотамаш

**Акхакотамаш** (, ) — oалхазарий номинативни тайпа да Акхакотамий дезала чура.

## Сурт оттадар

## ТӀатовжамаш

### Литература
* 
* 
*  
*
Акхакотама

**Акхакотама** (, ) — котама куце долча оалхазарий тоабан дезал.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Оалхазараш
Акхациск

**Акха циск** ( е *лесна́я ко́шка* е *ди́кая ко́шка* е *ди́кий кот* е *европе́йская ко́шка* е *европе́йский кот*,  ←  — «циск»,  — «хьун, хьу юкъе дахаш дола») — акха дакхадийнат да циский дезал чура.

## ТӀатовжамаш
Алгебра

**Алгебра** (дош хьадаьннад → , «аль-джабр» — *хьалдизар*) — математика раздел я. «Алгебра» дош леладу тайп-тайпара алгебрай системий цӀераш юкъе. Шерача маӀанах алгебрах оал бакъ хилара дӀахьокха хӀама доаца Ӏалама () множествай элементашца еш йола операцеш тахкара хетаяь йола математика раздел, шийна чу таьрахьий сложении умножении ера массаза йола операцеш вӀашагӀтохаш йолаш.

## Белгалдоахараш

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Алгебра
Аькхбенаькъан АртагӀа Тухан

**Акбинаькъан А́ртагӀа Туха́н** () — гӀалгӀай советий салте-пулемётчик; Сийлахъ-Боккхача Даьхен тӀема ветеран.

## Вахара сурт оттадар
Ваьв 1922 шера Юкъерча Ачалкхе. 1937 шера меттигерча ишколе ворхӀ класс яьккхай. ТӀаккха юртарча бувзама хьакима гӀонча хила балха эттав. 1941 шера Тов бетта бӀул де дӀа а вийхав Шолжа-ГӀалий тӀа вахийтав, 255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай кавалере сур вӀашагӀйоллаш латтача метте. Кийчо пулемётчик а волаш Краснодаре яьй.

1943 шера наджгоанцхой бетта Сталинграде тӀом беш пхорч деттаденна йоккхий човнаш яьй цунна. Из бахьан долаш комиссариато цӀавахийтав. 1944 шера дерригача гӀалгӀай къамаца цхьана мехках ваьккхав. Цу Ӏурра хиннар дагаухаш дувц ветерана:

## СовгӀаташ
* Орден Отечественной войны II степени
* Медаль «За оборону Сталинграда»
* Медаль «За Победу над Германией»

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*  

ОагӀат:Нах алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀай тӀемахой
ОагӀат:Сийлахь-Боккхача Даьхен тӀема доакъашхой
Айлам

**Айлам** *(я)*(, ) — хаьдда цхьан оагӀорахьара кхетае вӀаштехьа йаца духтӀе. Цох бола кхетам АйламӀилма чуи Философе чуи ба.

## Белгалдаьккхар

## ТӀатовжамаш
Алжир

**Алжир** ( *эль-Джаза́ир*), бӀарчча официальни форма — **Алжи́рий Халкъан Демократи́чески Респу́блика** (**АХДР**) ( *Аль-ДжумхӀури́ййахӀ аль-Джаза́ири́ййа ад-Димукхраты́ййа аш-ШаӀби́ййа*) — ГӀинбухерча Африкера паччахьалкхе. Алжир Африке эггара йоккхагӀа я. Алжира гӀай Мароккоца малхбузехьа да, Мавританецеи Малицеи зӀилбухе-малхбузехьа да, Нигераца — зӀилбухе-малхбоалехьа да, Ливецеи Тунисецеи — малхбоалехьа. Мехка арен дукхагӀа дола дакъа Сахьаре улл. НанагӀала — Алжир-Пхьа. 

## ТӀатовжамаш
Алинг

**Алинг** (, ) — баьца баьцовгӀий ваьр я алинга яхача дезала чура.

Цхьан шера, шин шера е дукха шерашка яхаш йола баьцаш я. Цу баьцовгӀах кӀай, ӀажагӀа е моажа мутт йоаккхаш хула. Алингий зизаш цӀе бесса хула, амма наггахьа ӀажагӀа е кӀай бессаш нийслу.

## Кепаш

Алинга ваьра чу дагаръю 50 совгӀа кеп:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* -->
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Алинг (БаьцовгӀа лаьца хоам) *(укр.)*

## Литература
* *Ю. К. Школьник.* Растения. Полная энциклопедия растений. М., ЭКСМО, 2009. с. 58—59
Алинг аргемона

**Алинг аргемона** (, ) — цхьан шера даха баьца баьцовгӀа да,  ваьра чура кеп я  яхача дезала чура.

## Сурт оттадар

Баьца лакхал шовзткъа сантиметрага кхаччалца хул .

ЧӀегӀ дукхача ткъоврилгашта екъалу, баьццара хул.

ЦӀе зиза Села беттаи Этинга беттаи тоха.

## Литература
* 
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:БаьцовгӀаш алапатах
ОагӀат:Маковые
оагӀат:Флора Евразии
ОагӀат:Флора Африки
Алхасте

**А́лхасте́** *(я)* () — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт.

## Географи
Наькъашца йистача Алхасте Шолжа-Пхьенна 14 км гаьна улл зӀилбухен-малхбузехьа, Магаса 24 км гаьна улл, малхбоалехьа, Эса аьрдача берда тӀа.

Юрта зӀилбухехьа орц да (хьу тӀаяьнна босе), лоамашка Кен дода. Лоамий зӀилбухехьа БугӀара-аьли дода.

Эса духьаларча берда тӀа, юрта зӀилбухен-малхбоалехьа  лоаман довкъаш да.

Йистера юрташ: зӀилбухехьа — Галашке, малхбузехьа — СурхотӀе, гӀинбухен-малхбоалехьа — ГӀажара-Юрт.

## Тархьар
Алхасте уллача метте 1860 шера гӀазкхий «Фельдмаршальская» яха станица йилла хиннай.

## Баха нах

; Къамаш
Ерригроссе бахархой 2002 шереи 2010 шереи дӀаязбарах:

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш
Амстердам

**Амстердам** (нидер. *Amsterdam* ) — Голанде нанагӀала. Паччахьалкхен керттера пхьа я 1814 ш. денз.

Амстердам йиллай 1300-ча шера. Аре: 219,4 км². Бахархой таьрахь — ▲ 825 080 саг (2016).


File:Flag of Amsterdam.svg|Байракх
File:Wapen van Amsterdam.svg|Герб


## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Амхарой мотт

**Амха́ро́й** е **амхӀа́ро́й мотт** (ший цӀи — አማርኛ [amarɨɲɲa], ) — амхароша бувца мотт. ХӀабиший мехка паччахьалкхен мотт ба (конституцега диллача, доалчен белха мотт ба)). Амхарой мотт бувцаш 25 млн гаргга саг ва (2003 шера лаьрхӀачох). Йисте да́дача мехкашка цхьадолча къамаша а лелабу амхарой мотт (Эритрее, Сомале, Судана малхбоалехьарча лаьтташка). Метта диалекташ я, цхьабакъда кхы башха къоастам болаш яц уж шоайла.

## Классификаци
Амхарой мотт самий дезала хӀабаший-самий меттаех цаӀ ба (зӀилбухера кӀалтоаба). Дале а, цхьаццайола эргалонаш я цунгахь,  кушитизаци чӀоагӀагӀа хиннай цунна. Самий метташ шоаш афразе тӀехдезалах. да 

## Диалекташ
Амхарой меттагахь бехкамагӀа кхо диалект белгалйоах, цхьабакъда кхы Ӏа яха шоаех эргаш яц уж: шоаний, годжамий, гондарий.

## Тархьар
АмхӀарой литературан юхьигаш XIV—XV-ча бӀаьшерашка ехк: тӀеман иллеши, тархьара хилламаши дӀаяздар хиннад из. Литература йола мотт а беш амхарой мотт XIX-гӀа бӀаьшу чакхдоаллача хана денз дегӀабоагӀаш хиннаб, къасьтта 1940—1950-ча шерашкара денз. Хьалха, XVII-ча бӀаьшерага кхаччалца хӀабаший литература ширача хӀабаший геэз меттала хиннад. АмхӀарой метта хьалхара грамматикеи метта дошлорги оттадаь хиннача хьалхарча тохкамхоех Хиоб Лудольфи Абба Горгориси хиннаб.

Карарча хана амхӀарой мотт ХӀабаший мехка официальни мотт хиннаб. 2007-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох амхӀарой мотт бувцаш 21,6 миллион саг хиннав ХӀабаший мехка, царех 4 миллион сага́ шоллагӀа мотт хиннаб из. 2020-ча шера веррига а 60 млн саг хиннав. Цул совгӀа амхӀарой меттала ХӀабаший мехкал арахьа къамаьл деш 3 миллион эмигрант ва. ХӀабаший жугтий юкъарлонех дукхагӀъяраш ХӀабаший мехкеи Жугтехьеи амхӀарой мотт бувцаш я. 

Вашингтоне (Колумби округ) 2004-ча шера Метташта тӀакхачарах долча закона чу паччахьалкхен гӀулакхаши дешари эца йиш йолча ингалсий боацача ялх меттаех цаӀ хиннаб амхӀарой мотт. Цул совгӀа амхӀарой мотт того растафарианал супа мотт а ба цунна тӀехьабазараша лелабеш бала. Африкан муӀа тӀа эггара чӀоагӀагӀа баьржа мотт ба из.

## Йоазув
Йоазон гӀулакха́ амхарой йоазув леладу, цхьадола хувцамаш долаш: хӀабиший меттала йоац белггала амхарой оазаш дӀаязъяр духьа хьаракаш тӀатохари, дешаш шин тӀадамца къоастадеш цахилари. Амхарой меттала эггара хьалха даь йоазонаш («тӀеман иллеш») XIV бӀаьшерага диллад. Йоазув аьрдехьара аьттехьа ду.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Метташи диалекташи алапатах
ОагӀат:ХӀабиший-самий метташ
ОагӀат:Эритрея метташ
ОагӀат:ХӀабиший мехка метташ
Анатоми

**Анато́ми** ( — юха а, лакхе +  — «хедаду», «тедаду») — организмий дегӀамий а, цар доакъой а оттам тохкаш йола биологен (къаьстта морфологен) да́къа (ралс).

Анатоми организмий тӀера оттам техка ца Ӏеш, цун чурча маьжений лоаттам а тохкаш я. Анатоми боккха бувзам болаш я укх тайпарча Ӏилмашца:
* *[[Цитологи]]* (→  — оагилг) — оагилгах дола Ӏилма;
* *[[Гистологи]]* (→  — кӀáда) — оагилгий кӀадех дола Ӏилма.

Уж Ӏилмаш цхьанакхийттача (анатоми, гистологи, цитологи, эмбриологи (→  — хитӀоара) организмий куцаехи, оттамехи, уж дегӀаахарахи лаьца дола юкъара цхьа Ӏилма хьахул — морфологи (→  — куц).== Наиболее известные ветви анатомии ==

## Анатоме доакъош
*БаьцовгӀай анатоми
*Дийнатий анатоми
*Сага анатоми
*Юста анатоми

## ТӀатовжамаш
## Белгалдаккхар
Антарктида

**Антаркти́да** — Лаьтта зӀилбухехьа эггара гаьннагӀа уллаш йола гӀара я (континент). Антарктидан юкъ гаргга я зӀилбухерча дунен шода́ нийсса хила. Антарктиданна гоннахьа ба Малхбузера океан, ХӀиндий океан, Тийна океан. 2000-ча шерагара денз зӀилбухерча шорала 60° зӀилбухехьа Антарктиданна гоннахьа долча хийх, Дунен къамашта юкъерча гидрографически организацен соцамах, ЗӀилбухера океан оал.

Антарктида 14 107 000 км² хиллал йоккха (цу доазонна юкъе шельфий бутув шанаш — 930 000 км² ба, гӀайренаш — 75 500 км² я). ГӀинбухехьара зӀилбухехьа йола гаьнал 3000 км гаргга я, малхбузехьара малхбоалехьа — 4500 км я. Антарктидан тӀехен юккъера лакхал эггара йоккхагӀа я массайолча гӀа́рашта юкъе.

Шелала дунен шод болчул совгӀа, Антарктиде кхы а фе тӀунал эггара лохагӀа йола моттиг а я, эггара чӀоагӀагӀеи дукхагӀеи мух бола моттиг а я, эггара чӀоагӀагӀа маьлха радиаци йола моттиг а я.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* *Рудой А. Н.* Феномен Антарктиды . Томск, STT, 1999.
* Эрсечен Антарктикан Экспедици 

ОагӀат:Антарктида
ОагӀат:Дунен доакъош
ОагӀат:Континентий цӀераш
АргӀантӀе

thumb|
thumb|
thumb|
**Аргенти́на** (), бӀарчча официальни форма — **Аргенти́нская Респу́блика** ( ) — паччахьалкхе я ЗӀилбухерча Америке, арех шоллагӀа моттиге я (Бразилен тӀехьа), бахача наьх таьрахьах кхоллагӀа я (Бразилен а, Колумбин тӀехьа). Мохк 24 административни доакъоех латт — 23 шахьарахи (провинцеш) федеральни керттерча гомахи — Буэнос-Айрес.

## Белгалдаккхар
Алмазхий

**А́лмазхий** *(да)* (,  а  а *Amazonas*) — ЗӀилбухерча Америке дода хий. Из хьахул Мараньони Укаялии яха хиш вӀашагӀкхетарца. Алмазхи Мараньона хин кертагара 6992,06 км дӀаьха да, Апачета хин кертагара — гаргга 7000 км я, Укаяли хин кертагара 7000 км совгӀа я.

Алмазхий эггара доккхагӀа дола дода хий да дуне тӀа. Цун бассейна аре —  я (кхыдолча дарашца — ).

## ТӀатовжамаш
Америка

**Aмерика** (, ) — дуне дакъа да, шиъ доаккхий континенташ вӀашагӀатохаш: ГӀинбухера Америкае ЗӀилбухера Америкае.

## Кхы а хьажа
* '''ГӀинбухера Америка''' 
* '''ЗӀилбухера Америка'''
* '''Юкъера Америка'''

## ТӀахьожаяргаш
USA ТАХАН *(ингал.)*
Арктика

**Арктика** *(я)* (хьадаьннад  — «кхалча»,  — «Дардза Къонгаш седкъарчен кӀала уллаш йола», «гӀинбухера» яхачарех) — ГӀинбухерча дунен шодаца вӀашагӀхотталу Лаьттан юкъара физико-географен шахьар. Шийна континентай йистош чулоацаш: Евразин а, ГӀинбухера Американ а, иштта дукха хӀама ца эшаш беррига ГӀинбухера оакафорд а, цун гӀайренашца (Норгичен бердйистера гӀайренаш доацар), цул совгӀа Малхбузерча оакафорда а, Тийнача оакафорда а йистера доакъош.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Афины

**Афи́ны** (, МФА: [aˈθina]) — Элладай нанагӀала. Из улл Юкъера Элладе. Афины мехка экономикан, культуран, администраце юкъ я. Цун цӀи тиллай Афинай Зираки-нана лаьрхӀа.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Африка

**А́фрика** — лаьттан доккхалага диллача шоллагӀа йола гӀа́ра я Евразенна тӀехьа. Цун гоннахьа гӀинбухен оагӀорахьа Юкъфорд ба, гӀинбухен-малхбоалехьа — ЦӀе форд ба, малхбузехьа — Малхбузера оакафорд ба, малхбоалехьа — ХӀиндий оакафорд ба.

Иштта «Африка» аьнна цӀи йоаккхаш да дунен дакъа а. Цун лоаттаме юкъейоагӀаш я: Африка гӀа́ра а, цун юхе ядаш йола гӀайренаш а. Африкай лаьтта 29,2 млн км² да, гӀайренашца цхьана — 30,3 млн гаргга км² да, из бахьан долаш Лаьттан ерригача тӀехен 6 % дӀалоац цо, екъача тӀехен арен 20,4 %. Африка тӀа 55 паччахьалкхе улл.

* ГӀинбухера Африка
* ЗӀилбухера Африка
* Малхбузера Африка
* Малхбоалера Африка
* Юкъера Африка

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Интернет-ков «Африкана» *(эрс.)*

ОагӀат:Географи
Астрали

**Астра́ли** (, МФА: , хьадаьннад  — «зӀилбухера» яхачох), официальни цӀера кеп — **Астралера Сою́з** е **Астра́лен доттагӀал** (, МФА: ) — государство в ЗӀилбухерча ахбура тӀа Астрали яхача гӀара тӀеи, Тасмани яхача гӀайрен тӀеи, ХӀиндий а Тийнача а оакафордашка йолча кхыча гӀайренаш тӀеи ула паччахьалкхе; Ший йоккхалах дунен тӀа ялхлагӀа йоагӀ Астрали. Астрале Союза гӀинбухехьа да́д Малхбоалера Тимор, ХӀиндонезехье, Папуа — Керда Гвинея яха мехкаш, к северо-востоку — Вануату, Новая Каледония и Соломоновы Острова, к юго-востоку — Новая Зеландия. От главного острова Папуа — Новой Гвинеи материковая часть Австралийского Союза отделена Торресовым проливом минимальной шириной около 150 км, а расстояние от австралийского острова Боигу до Папуа — Новой Гвинеи составляет около 5 километров. Население на 31 декабря 2018 года оценивалось в , большинство из которых проживает в городах на восточном побережье.

Австралия является одной из развитых стран, будучи тринадцатой по размеру экономикой в мире, и имеет шестое место в мире по ВВП в расчёте на душу населения. Военные расходы Австралии являются двенадцатыми по размеру в мире. Со вторым по величине индексом развития человеческого потенциала Австралия занимает высокое место во многих сферах, таких как качество жизни, здоровье, образование, экономическая свобода, защита гражданских свобод и политических прав. Австралия является членом G20, ОЭСР, ВТО, АТЭС, ООН, Содружества наций, АНЗЮСа и Форума тихоокеанских островов.

**Астрали** (, ) — паччахьалкхе я. Аре — 7 692 024 км².
Паччахьалкхена мотт Астралин ингалсий мотт ба.

Эггара йоккхагӀа йола пхьеш — Сидней, Мельбурн, Брисбен, Перт, Аделаида]].

ДукхагӀа болча астралхоша жӀаргахой ди лелабу.

Flag of Australia (converted).svg|Астралин байракх
Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|Астралин герб


## Географи

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* 
* 
* 

Астрали
ОагӀат:«Большая двадцатка» яхача юкъейоагӀа паччахьалкхенаш
ОагӀат:Паччахьалкхенаш — ООН доакъашхой
Афганехье

right|250px
**Афганистане** (, ), официальни цӀи — **Бусулба Респу́блика Афганиста́не** (, ) — паччахьалкхе я Юкъерча Азе, форда тӀа аравалар доацаш йолаш. Баха нах (2013 шера хьисап деш нах дӀаязбара дарех) 31 миллион совгӀа саг ва, аре — 652 864 км².

Керттера пхьа — Кабул. Паччахьалкхен метташ — пушту, Персяний (дари).


Файл:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg


## ТӀахьожаяргаш
Аьге-Кхала

**Аьге-Кхала**, **Аьге-кхала**, **Аьгекхал**, **Аьгакхал**, **Аьгекхала**, **Аьгекхаьл**, **Äqiqäll** *(я)* () — ГӀалгӀайчен шира пхье. Из улл ЖӀайраха шахьаре. ХӀанз шийна чу дáхаш цхьаь-цаӀ адам доацаш  административни из юкъейода «Хьули» яхача юрта́. Аьге-Кхаьлах ТӀаргамацеи Хамхицеи цхьана Кхаькхале оал.

Аьге-Кхаьла доазон тӀа гӀалгӀай архитектуран дуккха тархьара объекташ я: доккхийча кхертӀошца гӀáла куце́ етта́ шира гӀишлоши, пхи вӀови, шовзткъа ялхийтта гӀáлеи (царех ялх — ахтӀема), дукха тайп-тайпара кашамаши (106 маьлхара каши 1 къуббеи), иштта укхаза да́гӀа 3 ерд.

## Бахархой

## Кхаьлаца бувзабенна нах
Аьге-Кхаьле дӀавелла воалл Байсаранаькъан Муртаза Идрис, васкет даь хиннад цо цига ше дӀаволлийта аьнна.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:Аьгий
АьдагӀийче

**АьдагӀийче** е **АьдагӀий Респу́блика** (, ) — Россе Федерацен субъект; цунна юкъейоагӀа республика я. Иштта, ЗӀилбухерча федеральни округа юкъейоагӀаш я, Даькъастен экономически шахьара а юкъейодаш я.

НанагӀала — Майкоп. АьдагӀийчен гоннахьа Краснодара край я.

АьдагӀийче хьахиннай 1922 шера аьтинга бетта 27 дийнахьа (АьдагӀийчен (Черсий) автономе область). 1991 шера кӀимарса бетта *республика* хьаяьй.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* АьдагӀче: Кертердар

ОагӀат:АьдагӀийче
Аьланпхьа эмблема

**Аьланпхьай эмблема** — Аьланпхьа ловзарий официальни белгало я. 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Спорт
Аьрзеш

**Аьрзеш** (, , ) — кера яхача дезала чура дéгӀах доккха долча оалхазарий ваьр да.

Тайп-тайпарча культурашкеи паччахьалкхенашкеи аьрзи даздараш тӀа белгалъяьккха хул, масала, ГӀалгӀай Республика а, Хетта Америкерча Штатий а, Россе Федерацен а паччахьалкхен гербаш тӀа.

## Сурт оттадар
ДегӀа йӀоахал 75—88 см я, цӀог зӀамига да. Ткъамаш шера да, хьадийлача 2,4 м кхоачаш хул. Когий пӀелгаш тӀа кхаччалца бедараш яьнна хул.

## ДӀа-хьа даржар
ДӀа-хьа даьржа да Евразеи, Африкеи ГӀинбухерча Америкеи хьунтундрашкара гӀомара аренашка кхаччалца.

## ТӀатовжамаш

* Биологе энциклопеде дошлорг / М. С. Гилярова редакцех. — 2-гӀа изд., тоадаь. — М.: Доккха россе энциклопеди, 1995.
Ардара бутт

**А́рдара бутт** — хӀанзарча гӀалгӀай хáнорга иттлагӀа бутт. Юле ханорга а григоре ханорга а иттлагӀча беттаца нийслу.

Шийна чу 31 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба ардара бутт. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа ардара бутт гуйран шоллагӀа бутт ба, ЗӀилбухен ахбура тӀа — бӀаьстан шоллагӀа бутт ба.

ХӀанзара заман чу григоре ханоргаца Ардара 30-гӀа ди кхаччалца Малх ЙоӀий седкъарче чу латташ хул, ардара 30 ди денз — «Тараз» яхача седкъарче чу.

## Белгалдаккхар
Аьрште

**Аьрште** () — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт.

## Географи
Аьрште Аьрште-Аьлен аьрда берда тӀа улл, из Футтах кхетачара кӀеззига лакхахьа. Шолжа-Пхьегара зӀилбухехьа 20 км гаьнеи, Магасагара малхбоалехьа 26 км гаьнеи улл юрт.

ГаргагӀа яда нах баха мотттигаш: гӀинбухехьа — Чималх, гӀинбухен-малхбоалехьа — БӀумат, зӀилбухен-малхбузехьа — ӀаькъатӀе.

## Тархьар

## Баха нах
; Къамаш
2010 шера ерригача Эрсече хьисап деш нах дӀаязбаьча хана эттача хьалах:

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Аэробаш

**Аэробаш** ( ← ) — анаэробаш санна йоацаш, хьинара синтеза процессашта маьрша молекулярни кислород эшаш йола организмаш я. Аэробех да: дукхагӀа дола дийнаташи, деррига баьцовгӀаши, иштта дуккха микроорганизмаши.
 
Молекулярни кислородаца болча бувзамах аэробаш екъалу:
* облигатни аэробашта
* микроаэрофилашта (гонахье лоха кислорода парциальни Ӏоткъам бараш),
* факультативни анаэробашта,
* облигатни анаэробашта.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Лорий микробиологи
ОагӀат:Инфекций лазараш
ОагӀат:Оагилгашкара садахар
ОагӀат:Организмаш
БӀарашдуарг

**БӀарашдуаргаш** (, ) — царгаш-йӀаьха дийнатий ваьр да бӀарашдуарга яхача дезала чура.

Кроме собственно рода *Sciurus*, белками называют ещё целый ряд представителей семейства беличьих из родов красные белки (*Tamiasciurus*), пальмовые белки (*Funambulus*) и многих других. Что касается собственно рода *Sciurus*, то он объединяет в себя около 30 видов, распространённых в Европе, Северной и Южной Америке и в умеренном поясе Азии.

## ТӀатовжамаш
* Davidson, Alan. Oxford Companion to Food (1999), «Squirrel». p. 750.
Аьккхий-Юрт

**Аьккхий-Юрт** () — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара юрт.

## Географи
Аьккхий-Юрт Тийрка дукъа лохе улл, шахьара юкъ йолча МагӀалбика 25 км гаьнеи малхбоалехьа, мехка нанагӀала йолча Магаса 55 км гаьнеи гӀинбухехьа.

Йисте яда юрташ: зӀилбухен-малхбузехьа — Керда Реданти Заьзгакъонгий-Коаи, малхбузехьа — Къулбехьера яха юрт, гӀинбухен-малхбузехьа — Махьмад-ХитӀе, хӀаьта малхбоалехьа — Комаровои Горагорски (Нохчийче).

## Баха нах

; Къамаш
Ерригроссе бахархой 2010 шера дӀаязбарга диллача::

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* ГӀалгӀайче баха нах, 1926 шу

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
ОагӀат:МагӀалбика шахьара нах баха моттигаш
Аьланпхьен ловзараш

ХӀанзара **Аьланпхьа ло́взараш** (, ) — дунен халкъашта юкъера эггара доккхагӀа дола гулламий спортай яхьараш да.

Уж дӀакхохьаш да диъ шера цкъа Дунен халкъашта юкъера аьланпхьа комитето кулгалдеш.
Играть в новые сервера ла2 
## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Спорт
Байтулмакъдис

**Байтулмакъдис** *(я)* (,  *аль-К̣ъудс* ,  *Йерушала́(й)им* ) — Палестинай нанагӀала, Гаргарча Малхбоалера пхье.

Байтульмакъдис супа я кхаь динашта — бусулба, жӀаргахой, жугтий. Цига ва́хаш 886 400 саг ва.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Пхьеш алапатах
Бакъ волча Ӏийсай киназ

«**Бакъ волча Ӏийсай киназ**» ( , , ) — пятидесятникай хьадалар дола халкъашта юкъера лоӀаме реставрационистий киназ. Деттад 1917 шера Чинхой мехка нанагӀала Пекине. Таханарча дийнахьа цу киназа юкъебоагӀаш ялх гӀарара 2.5 миллион гаргга саг ва.

Вай заман ткъоалагӀча бӀаьшера денз жӀаргахой дина *Пентикостал* яхача ткъоврон чуйодаш я. 1995 шера Эрсече киназа викале хьайийлай. Цу киназа лоӀам ба Ӏийса шозлагӀа дунен тӀа воалаш нах кийча хилийта.

## ТӀатовжамаш
Балкъазараш

**Балкъазараш** (, ) — дакхадийнаташ да «Балкъазара» яхача дезала чура.

## ТӀатовжамаш
Балтикера форд

**Балтикера форд** ( е *Варяжское*; , , , , , , , , ) — Евразера гӀара юкъера форд. Из улл ГӀинбухерча Европе (цхьандаькъе Малхбузерча Европани Малхбоалерча Европани бердашка а ба). Из форд Малхбузерча оакафорда бассейна чура ба.

## ТӀатовжамаш
* Южное отделение Института океанологии РАН
Бангкок

**Бангко́к**, *Крунгте́п* (тай. กรุงเทพฯ  *Крунгтхеп*, е тай. กรุงเทพมหานคร, *Крунг Тхеп Маха Накхон*) — кертера пхье а эггара йоккхагӀа йола пхье а я Тайланда нанагӀала а, эггара йоккхагӀа йола пхьа а. Пхье вахаш 5,6 млн саг ва (2011).


Flag of Bangkok.svg|Флаг
Seal Bangkok Metropolitan Admin (green).svg|Герб


## ТӀатовжамаш
* Официальный сайт администрации города
* Информационный туристический сайт 
* 
* 

ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Бенгалойче

**Бенгалойче**, иштта **Бангладе́ш** *(я)* (), официальни цӀи — **Халкъа Респу́блика Бенгалойче** () — паччахьалкхе я ЗӀилбухера Азе. Мехка вахаш 168 млн совгӀа саг ва (2015), аре — 144 000 км².

НанагӀала — Дакка. Паччахьалкхен мотт — бенгалой.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
БагӀдад

**БагӀда́д** (, , персаьний меттала: «Даьла совгӀат») — Иракъа нанагӀала. «БагӀдад» яхаш цӀи йолча мухафаза административни юкъ я.
БагӀдаде вáхаш 9 млн совгӀа саг ва (2015-ча шера). Эггара йоккхагӀча пхьанех я Гаргарча Малхбоалехьа.

## ТӀатовжамаш
Баьцакомар

**Баьцакомар** (, ) — дуккха шерашка дахача баьцовгӀай ваьр да «хьандара» яхача дезала чура.

## ТӀатовжамаш
* Биологический энциклопедический словарь. — Изд. 2-е, исправл. Гл. ред.: Гиляров М. С.; Редкол.: Баев А. А., Винберг Г. Г., Заварзин Г. А. и др. — М: «Сов. энциклопедия», 1989.
* Лаьттакомарий бесаш (<span style="color:gray;">''эрс''</span>)
Байсаранаькъан Муртаза Идрис

**Байсаранаькъан Муртаза Идрис** () — гӀалгӀай йоазонхо, оазархо, драматург, юкъарлен къахьегамхо.

## ТайпанцӀи

Идриса тайпанцӀи цун даь-даь-даьца ювзаенна я. ЦӀи Байсар аьнна а Бузаркъа аьнна а йоаккхаш хиларга хьежжа, эрсий меттала Базоркин аьнна хьахиннай Идриса тайпан цӀи, хӀаьта гӀалгӀай меттала — Байсаранаькъан.

## Вахара сурт оттадар
Ваьв Этинга 15 дийнахьа 1910 шера Мочкъий-Юрта.

1924 шера Идрис Буро тӀарча ГӀалгӀай хьеха дешарче эттав.

Веннав Села 31 дийнахьа 1993 шера.

## Дезал
* Аза — лор, йоазонхо.
* Турс
* Зураб

## Кхолламаш
* «БӀаьшерий боадонгара» — роман-эпопея

**Оазарле:**

* Назманча (*Поэзен гуллам*)
* Анаюх
* ДӀакхайкам (*Дувцар*)
* Къахьегамеи хьармакхашеи

## ТӀатовжамаш
* ГКУ Ингушский государственный музей краеведения им. Т. Мальсагова — Кхоллама никъ 

ОагӀат:Нах алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
КӀимарса бутт

**КӀимарса бутт'' (кхыйола цӀераш — **КӀимарс**, **Маьтт-цӀели бутт**, ''Баьцамеа бутт**, **Меа бутт**) — гӀалгӀай хáнорга ворхӀлагӀа бутт.

Из тарлуш ба юле а григоре а ханорга шера ворхӀлагӀача бетта ( — *«Юлий ([[Юлий Цезарь|Цезари]]) бутт»*, , ).

Шийна чу 31 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба Баьцамеа бутт. Из, юкъера лаьрхӀача, шера эггара бӀайхагӀа бутт ба Лаьттан ГӀинбухера ахбура доккхагӀа долча дакъа тӀа (Баьцамеа бутт ахкан шоллагӀа бутт болча). Иштта, Баьцамеа бутт шера эггара шийлагӀа бутт ба Лаьттан ЗӀилбухера ахбура доккхагӀа долча дакъа тӀа (Баьцамеа — Ӏан шоллагӀа бутт болча).

ХӀанзара заман чу григоре ханоргах Баьцамеа 20-гӀа ди кхаччалца Малх «Кайран Седкъа» чу латташ хул, Баьцамеа 20-гӀча дийнахьа денз — «Ийскогбарг» седкъарче чу хул.

## ТӀатовжамаш

## Литература
* Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
* Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2

ОагӀат:Баьцамеа
Баьцахаьс

**Баьцахаьс** (лаьт: *Cucurbita pepo*, эрс: *Кабачок*) — цаӀ шу дахаш дола Ябакхбаьцай дезала, Ябакхий тайпа, баьцовгӀа да. Баьцахаьсий сомаш баьцара, ӀажагӀа е кӀай беса хула.

## Кустяздар

## Леладар

## Тархьар
Баьцахаьс Ӏамрикера да хьадоагӀаш. Цига цунна генаргаш мара леладацар кхачан юкъе. XVI заман денза мара дайзадац эврофаьгий лаьтташкахь.

## ТӀахьожаяргаш
БаьцовгӀаш

**БаьцовгӀаш** (,  е ) — биологен доалаче, многоклеточни организмай кертера йолча тоабаех тоаба я, шийна чулоацаш: Ӏов, чайчилаш, говрмерзаш, плаунаш, голосеменнии зизайи баьцовгӀаш. Кастта баьцовгӀаех лоархӀаш я водорослеш е цхьайола цар тоабаш. БаьцовгӀаш (хьалхара аргӀах, зизай) белгалювлаш я дуккха йолча вахара формашца — царна юкъе я гаьнаши, кӀотаргаши, баьцаши кхыдараши.

БаьцовгӀаш Ботаникай тохкама объект.

## ТӀатовжамаш
Калла

**Ка́лла** (, *Калла*; ) — дукха шераш дахаш дола баьцовгӀа да.

Каллаш *10—25 см* хул дегӀагахь. Цар сомаш зӀамига *6—8 мм* йола цӀе муттах йизза йола комараш я.

## Сурташ


File:Calla_palustris1.jpg|**Каллаш**
File:Calla_palustris0.jpg|**Каллай сомаш**


## ТӀатовжамаш
Бельги

**Бе́льгия** (голл. *België*, :ru:МФА: ; , ), бӀарчча официальни цӀи — **Короле́вство Бе́льги** (голл. *Koninkrijk België*, , ) — паччахьалкхе я Малхбузерча Европе. Аре — 30 528 км², бахархой таьрахь — 11 337 654 саг.

Мехка цӀи тиллай «белги» яхача кельтий къаман юкъера наьх цӀерах. НанагӀала — Брюссель.

## ТӀахьожаяргаш
*