ГӀалгӀайи нохчийи мухӀажирал

**[[ГӀалгӀай]]и [[нохчий]]и [[мухӀажирал]]** () Даькъастера Хьункархой имперехьа деш хиннад. Лоамарой къамаш дӀакхолхадар Россе импере политикан дакъа хиннад 1858—1865-ча шерашка. Къаьстта вайнаьха метташ ледеш дола къамаш мехках дахарах йола уйла Хьункархой доалченна  Эрсий паччахьа эскара инарал-майор Кундухов Муса хиннав. Кхолхабар 1865-ча шера́ нийсденнад — цу хана хьавӀаштӀехьабаьннаб Эрсечени Туркехьени доалченашта юкъера барт. Юххера из барт бахьан долаш гӀалгӀай диаспораш хьахиннай Туркехьеи, Йорданеи, Шаьмеи, иштта нохчий диаспораш а хьахиннай Анатолеи, иштта Шинхинъюкъеи, Йорданеи, Шаьмеи, Мисареи.

Цхьаболча Ӏилманхошта кавказхой кхолхабар дувцача хана «мухӀажирал» яха дош леладар нийса хетац, хӀана аьлча из термин шоаш лоӀаме а болаш дина духьа кхалхара маӀан долаш я. Лоамарошта ягӀац из термин, хӀана аьлча Россе импере политика бахьан долаш низагӀа бахийта ба уж.

## Даькъастера мухӀажирал
Эрсий-кавказхой тӀом (1817—1864) чакхбоаллача хана а, из чакхбоаллаше а Къулбаседа Кавказа бусалба наха юкъе шортта адам кхолхара кеп хиннай яьржа — мухӀажирал. Бусалба нах кераста паччахьалкхера дӀадахар маӀан долаш хиннад из; Къулбаседа Кавказ ювцаш хилча, яржаш-шерлуш латтача православхой Россе имперера бусалба лоархӀача Хьункархой Туркехьа дӀавахар хиннад из. Геттара йоккха масштаб йолаш даькъастхой мухӀажирал 1858—1865-ча шерашка хиннад (цу 8 шера официально 493 194 саг араваьнна вахав), цхьабакъда къаьст-къаьста тоабаш 1858-гӀа шу хилалехь а дӀаухаш моттигаш хиннай, 1865-гӀа шу даьлча а — Хьалхара дунен тӀом (1914—1918) хиллалца.

МухӀажирала́ дуккха къамаш юкъедахад: малкхарой дукха дӀаихабац, гӀаьбарташта а сов чӀоагӀа зе хиннадац, гӀалгӀаех, нохчехи къаьстта дола тайпаш мара ихадац дӀа, амма оарстхой шахьарера хьабаьннараш берригаш хӀана бац аллал дӀабахалга лоархӀ. Къаьстта дукъа хӀижрат даьд иштта малхбузехьарча аьдагӀашеи, абзошеи, ноагӀошеи.

## Тархьар

Паччахьа политика хиннай «тешаме боаца» бахархоех лаьтта мукъадаккхар. Кундуховс хьийха барт чакхбоаккхаш 1865-ча шера аьхки 5 эзар фусам (20 эзар саг) кхолхаваьв. Царна юкъе хиннав 6187 оарстхо а.

Мехкара дӀавахарах йола уйла иштта дикагӀа яржаш хиннай лоамарошта юкъе тайп-тайпара къамаьлаш хиларах (уж юкъедахарах): низагӀа эскара юкъе вохийтаргхилари, гӀазкхий шоаех хьабергхилари, цул совгӀа Эрсече дӀабахача эрмалой лаьтташ хьалуш да шоашта яхаш а хиннаб, йоал кӀезигагӀа ийъергья а яхаш, ахча лургда яхаш а.

Тийрка областера веррига араваьккхар 4983 вайнаьха фусам хиннай, иштта 6262 ворда, 1120 бежан, 4726 говр. Царех нохчий 3502 фусами, гӀалгӀай 1454 фусами (царна юкъе оарстхой 1366 фусам хиннай, наьсархой — 88 фусам), берригаш ӀолаьрхӀача, 22491 саг хиннав из.

1860—1870-ча шерашка 5857 нохчо хьалцӀавенав. Нохчех цхьа дакъа 1877—1878-ча шерашка эрсий-туркий тӀом чакхбаьнначул тӀехьагӀа хьалцӀабаьхкаб.

1868-ча шера дуккха гӀелал лайначул тӀехьагӀа Ӏехабаь хинна кхолхабаьраш Даьхе хьалцӀабахка хьежа хиннаб, цхьабакъда гӀайттараш шоаш болчча къиза ӀотоӀабаь хиннаб.

Эрсечера дӀабахарех цхьабараш Туркехьа Ӏохайнаб. Вожаш Шаьмен Джавлан лакхаленаш йолча хайшаб, цхьаькхаш Йордане кхелхаб, бисараш —Ӏиракъе.

1874-ча шера Кавказерча администраце дуккха дехараш дахийта хиннад  году в адрес Кавказской администрации с просьбой о возвращении был подан ряд прошений от чеченцев, ушедших из селений Кейереи, Валаргареи, ФартантӀареи, КӀотар-Юртареи, ГӀазан-Юртареи, кхычахьареи. Даькъасте хьалцӀабаьхкачул тӀехьагӀа СоагӀапчеи, Наьсар-Кертеи, кхычахьеи Ӏохайшаб уж.

Цхьабола нохчий Туркий оагӀув а лоацаш фаьренгий-туркий тӀема тӀа байнаб 1920—1921-ча шерашка.

2002-ча шера хиннача хьалах Туркехьа нохчий диаспора 25 эзар саг волаш хиннай.

1935-ча шера Туркехьа закон тӀаийца хиннад туркий боацача къамашта наьна мотт бувцар дехкаш. Цу хӀаманна тӀагӀолла кхыдола метташ бувцаш хинна къамех туркий хьабара процесс сихъяь хиннай.

## Туркашкахьарча гӀалгӀай диаспоран цӀихеза викалаш

* Соалихь Полаткан (Хаматхананаькъан) — эскара инарал, Югославера тӀема аташе (1950—1952 шераш);
* Салим Полоткан (Хаматхананаькъан) — туркий эпсар, спортсмен, Юккъерча Европан чемпион, Берлине 1936-ча шера Аьланпхье ловзарашка дакъа лоацаш хиннав;
* Хьасан-Басри Геккая (Беканаькъан) — туркий хоамбоаржабархо, «Мерам» газета керттера редактор;
* Экрем Геккая (Беканаькъан) — туркий киноактёр;
* Макшариф Бештав (Оахаранаькъан) — тархьара Ӏилмай доктор;
* Атила Тачой (Тоачанаькъан) — лорий Ӏилмай доктор;
* Садеттин Джанполат — болхговзал йола суртанча, йоазонхо, оазархо;
* Ферди Айдамир (Тумгоев) — туркий йоазонхо.
* Туркехьен турпалаш, туркий  («Кортамукъален майдилг», ) еннараш: Мехмет Кетей (Кетенаькъан Мухьмад), Сулейман Сырр Койдемир (Бештой), Абдул-Межид Койдемир (Бештой), Исмаил Ташкой (ТӀоаршхой), кхыбараш. СовгӀат деннарех цхьанне — Темарзанаькъан Османа майдилг хьаийцаяц Туркехье экономикацара хьал чӀоагӀа ийша хилар бахьан долаш (майдилг цӀенна дошох яь хиннай).

## Туркашкахьарча нохчий диаспоран цӀихеза викалаш

* Махмуд Шевкет-паша (1856—1913) — Хьункархой импере тӀемеи политикани къахьегамхо, Хьункархой импере воккха визирь;
* Шахин Бей (Мухьаммад Саӏид) — Туркехьен халкъа турпал, Антеп пхье лораяьр;
* Гуйреш, Довхан (Доган Гурес) — эскара инарал, 1990—1994-ча шера Туркехьен инаралий штаба хьаким, 1994-ча шера денз Туркехьен Халкъа гуллама депутат;
* Бекташ Демирель — дзюдоист, Европан чемпионатий чемпиони яхьараташ даьхари, дунен чемпионата яхьарат даьккхар;
* Селим Татароглу — дзюдоист, Европан чемпионатий чемпиони яхьараташ даьхари, дунен чемпионата яхьарат даьккхар;

## Товшхалгахьа
ГӀалгӀашта юкъерча мухӀажирала хетадаь да гӀалгӀай овла болча туркий йоазонхочо Садеттина Джанполата яздаь «Дото шалта» яха роман. Нохчийчоа хетадаь Айдамиров Абузара «ЙӀаьха бийсаш» я.

## Белгалдаккхар
**Доашхамаш**

**Бовхамаш**

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  — Т. 36. — № 10−12.
*  — 202 с.

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:МухӀажирал
ОагӀат:Вайнах
ОагӀат:XIX бӀаьшу ГӀалгӀайче
ОагӀат:XIX бӀаьшу Нохчийче
ОагӀат:XIX бӀаьшу Туркехьа