ГӀалгӀай къаьнара ханорг

Ер оагӀув ОлгатӀа ваьхача Евкуранаькъан Зайн-Ӏабида 2010-ча шера ОагӀой бетта
хьабийцача гӀалгӀай къаьнарча ха́на оттамах лаьца я. ДӀа а яздаь цкъа 2011-ча шера «Ангушт» радио тӀа кхайкадаьр, тӀаккха 2015-ча шера «Сердало» газета тӀа кепатехар Матенаькъан Илез ва.

## Денош

Ди ткъаь диъ сахьатах латт. КӀиран денош хьалхарча хана пхиъ мара хинна дац гӀалгӀай къаман:
*Цхьаьра
*Шинара
*Кхаьра
*Ера
*Пхера. 

ХьатӀайоагӀа ха белгалъеш ишта цӀийоаккх: 
#тахан
#кхоана
#ломма
#цӀулла
#цӀумоака

ХӀаьта яха ха белгалъеш а да гӀалгӀаша оалаш денош:
#тахан
#селхан
#самара
#кхемара
#пхемара.
Цу пхе денна, хьалхашка а тӀехьашкахьа а даха йиш я пхе денах латта кӀира кхоачадаллалца долча деноех цӀераш а йоахаш. ХӀаьта пӀаьраска, шоатта, кӀиранди яха денош  тӀаийца цӀераш йолаш леладеш да.

## КӀираш
 
КӀира пхе денах латт. КӀираш а шо-шоай цӀераш йолаш да:
#цхьоала
#шолла
#кхоала
#дилха
#пхера
#ялхар
#ворхӀал

КӀиран цӀераш ворхӀанега кхаччалца хӀана-д дӀахо дувцаргда.

## Бетташ

Бутт пхерах а, ялхарах а, ворхӀалах а латташ хул. Пхерал кӀезигагӀа кӀира долаш хилац бутт, хӀаьта эггара дукхагӀа дола бетта кӀираш ворхӀалга кхаччалца да.

## Шу

Шу бийтта беттах латт. Цхьаццадола бетташ къовсам тӀехьа латт наха юкъе. ХӀана аьлча дукха тайпара йоа́х наха цу беттай цӀераш. Из дувзаденна да мехка юкъареи, чарахьийи, готалелаярийи шо-шоай цӀераш йолаш уж бетташ хинна хиларца. ХӀаьта мехка юкъара наха леладу бетташ бийтта бутт хиннаб. Уж аргӀах доашхаргда дӀахо.

**Нажгамхьов бутт** – декабрь бетта тӀеххьара 4 дии, январь бетта хьалхара 19 дии да. Из бутт 23 денах латташ ба. ХӀаьта укх беттах из цӀи йоаккх нажа тӀера гам гӀо́р а йий хьахьовш хилар бахьан долаш. Цу хана баьккха нажа хи ма хетта дика хул.

**Саькура бутт** – январь бетта юхедиса тӀеххьара 12 дии февраль бетта хьалхара 15 дии да. из бутт 27 денах латт.

**Чиллан бутт** – февраль бетта тӀеххьара 12 дии, март бетта хьалхара 8 дии да. ХӀаьта уж 20 ди да. ГӀалгӀай ӀаьдалагӀа бетташта юкъе эггара лоацагӀбола бутт а ба чиллан бутт. Цун цӀи ишта йоаккх сигала юхе диса тӀеххьара дай лоа делхаш хилар бахьан долаш.
  
**Мутхьов бутт** – март, бетта тӀеххьара 23 ди. Цун денош кхы вӀашкатоха ца дезаш ховш да вайна мелад. ХӀаьта цу бетта цӀи ишта я цу хана бӀаьсти яьларца масса йолча гаьнашка, баьцовгӀашка мутт йоссаш хилар бахьан долаш.

**Тушола бутт** – апрель, бетта хьалхара 28 ди. Цу бетта тушол цӀайоагӀа цудухьа оал цох из иштта.
   
**Бекарга бутт** – апрель бетта тӀеххьара 3 дии, май бетта деррига деноши да. Уж 34 ди да. Цу хана чухьа цӀа а яй, геттара маьрша яле, ма хетта ший болх беш къахьегаш хул Бекарг. Бакъда, ший бӀи болаш, ше таьлме доаккхаш оамал яц цун. Миччахьа кхыча оалхазарий бӀенашка фуаш а деш, царга ший кӀоригаш хьайоахийт цо.

**Мангала бутт** – июнь бетта хьалхара 26 ди да. Эггара хьалха хьокхаш бола мангал цу бетта болабу хьакха. Къаьстта малх цӀарабоалача деношка хьинаре бу мангалхоша шоай болх.

**КӀимарса бутт** – июнь бетта тӀеххьара диса 4 дии, июль бетта хьалхара 24 дии да уж. Из бутт 28 денах латт. ХӀаьта вай кхетадеш ма хиллара цу беттах из цӀи йоакх марсаца кӀа хьокха ха из йоландаь.
 
**Аьттинга бутт** – июль бетта тӀеххьара 7 дии, август бетта хьалхара 17 дии да. Уж 24 ди да. Цу беттах из цӀи йоаккх, ЦӀай-лоам тӀа Аьттинга-ерде текъа нах ухаш хинна хиларбахьан долаш. 

**Моажола бутт** – август бетта тӀеххьара 13 дии, сентябрь бетта хьалхара 22 дии. Уж 35 ди да, цу беттах из цӀи йоаккха цу хана чухьа массадола баьцовгӀа моажа дерзаш хилар бахьан долаш.
 
**Сай Ӏаха бутт** – сентябрь бетта тӀеххьара 9 дии, октябрь бетта хьалхара 16 дии. Уж да 25 ди. Сентябрь бетта 22 дийнахьа сай Ӏах, цудухьа сай Ӏахаш йолча хана чухьа нийсбаларах из цӀи йоаккх цу беттах.

**Тов бутт** – октябрь бетта тӀеххьара 15 дии, ноябрь бетта хьалхара 7 дии да. ВӀашкатехача уж денош да 22. Гуйре дӀайохаш, Ӏано ший болх болабеча цу хана еррига баьцовгӀаш Ӏовкъарча беса ерз, цудухьа оал цох Тов бутт.

**Лай бутт** – ноябрь бетта тӀеххьара 23 ди да. Ноябрь бетта 7-8 шин денах цхьан дийнахьа лоа делханза Ӏац гӀалгӀашкахьа. Цу деношка болалу Лай бутт дӀа. 

**Чантара бутт** – декабрь бетта хьалхара 27 ди да. Ӏа даккха лаьрхӀа дӀаюжаш йола ча ший къорга чу та́р а кхийтте тхьовсаш йола ха йоландаь оал цу бета иштта Чантар бутт.

## Белгалдаккхар