open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мала веннача дакъа?

«Мала веннача дакъа» е «малагӀча дакъа́» — эта фраза в разговорной речи употребляется для выражения недовольства, негодования, удивления. Смысл фразы примерно таков: «какого трупа». Аналогом в русском языке вероятно является: «какого черта».

## Белгалдаккхар
МаӀа

**МаӀа**, **маӀал**, **маӀа хилар** (, ) — организма маӀа хилара кеп. *МаӀа* яха дош сага́ а дийната́ доагӀаш да: маӀа волча сагах маӀасаг оал, хӀаьта, маӀа дола дийнат дувцаш хилча, е *маӀа* яха дош тӀа а тохаш оал (масала, маӀа лом, маӀа борз), е духхьала «маӀа» мара алац (масала, говр ювцаш хилча), е ший къаьстта цӀи йоаккх.

МаӀа хилар массаза кхал хилара́ духьала увттаду.

## Белгалдаккхар
Тархьар

**Тархьар** *(да)*, е **истори** *(да)* (, ) — дӀаяха́ча хана чухьа саг (цо дер, цун хьал, дуненах бола кхетам, социальни бувзамаш, иштта кхыдар) тохкаш дола гуманитарни Ӏилма.

ЛоацагӀча маӀанах, тархьар — тхьовренах лаьца моллагӀа хьасташ *(источникаш)* тохка Ӏилма да, хиннача хӀамашта лостам а баь шоай аргӀах оттадергдолаши, царна сурт оттадергдолаши, уж хинна бахьанаш лохаргдолаши.

## Тархьарах лаьца алараш
Аш-ШафиӀичо (رحمه الله) яхад:
«Тархьар дешачо ший хьаькъал чӀоагӀду»

## Хьажа иштта
* ГӀалгӀайчен тархьар

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Тархьар
Дош

**Дош** *(да)* () — метта эггара зӀамагӀа йола единица. Дешаш моллагӀча хӀаман цӀийоаккхаш а, хӀаман белгалонаш а, цо хьадер а, цун куцаш а белгалдоаккхаш леладу.

Деша оттам тохкача лингвистикай ралсах морфологи оал. 

## Белгалдаккхар

## Литература
* Современный русский язык / Н. М. Шанский, В. В. Иванов. 2-е изд. М.: Просвещение, 1987. 192 с.
* Русский язык / Виноградов В. В.. 2-е изд. — М.: 1972. — С. 31
* Аннушкин В. И.  Язык — речь — слово в духовной литературе (размышления педагога-словесника)

## ТӀатовжамаш

*
Юкъйист

**Юкъйист** () — го́на тӀара ши тӀадам шоайла хотташ а дола, цу гона юкъе гӀолла додаш а дола такилга да́къа, иштта цу такилга даькъан йӀоахал а. Юкъйист шин гӀайиста́ нийсса я.

## Белгалдаккхар

## Литература
*
ГӀайист

**ГӀа́йист** *(я)* () — го́на (е гергала) юкъи цу го́на тӀа (е гергала тӀа) улла моллагӀа цхьа тӀадами шоайла хотташ дола такилга да́къа, иштта цу такилга даькъан йӀоахал а. ГӀайист ах юкъйист я.

## Белгалдаккхар

## Литература
*
Шолжа-Пхье

**Шолжа-Пхье**, иштта **Шолжа-пхье** *(я)* (), хьалхагӀа: **КӀуре-Юрт**, **Дебара-Юрт**, тӀаккха **Сипсой-ГӀала** а () — ГӀалгӀай Мехка улла пхье. Шолжа шахьара административни юкъ лоархӀаш я, амма шахьара шийна юкъе йоагӀаш яц.

## Географи
Шолжа-Пхье улл Шолжа хин атагӀа, Магасагахьара гӀинбухен-малхбоалехьа 22 км гаьна.

## Тархьар

Шолжа-Пхьен тархьар XIX бӀаьшера 30-ча шерашкара дӀадолалу. Шолжа цхьан берда тӀа ЦӀечой Дебара юрт хиннай, вокха берда тӀа Леймера Ӏаьлий воӀ хиннача КӀуре юрта хиннай. 1845 шера эрсий паччахьий Ӏаьдало цу моттиге гӀазакхий станица Ӏойиллай *«Слепцовская»* аьнна цӀи а тилла, из бахьане гӀалгӀашта юкъе *Сипсой-ГӀала* аьнна яьржай. Советий Ӏаьдал даьккхачул тӀехьагӀа «Орджоникидзевская» аьнна цӀи тилла хиннай юртах. Из цӀи 2016 шу кхаччалца лелаяьй. 2015 шера Этинга 5 дийнахьа юртах цкъарчоа гӀа́ла тайпан йола юрт хьаяьй. ТӀаккха, 2016 шера Саькура 3 дийнахьа Россе Федерацен Правительствон амарца «Сунжа» аьнна цӀи тиллай цунах (гӀалгӀай метталла «Шолжа»). Цу шера Лайчилла 25 дийнахьа гӀала тайпан йолча юртах пхье хьаяьй. Цу дийнахьа денз Шолжа-Пхье яхаш цӀи йолаш хьайоагӀаш я.

## Факташ
1994 шера бекарга бетта 24-гӀча дийнахьа Сипсой-ГӀала тӀа — Галашка нах дӀа-хьа кхувлача автобуса чу цӀи яьнна хиннай. Шовзткъе виъ саг цӀералла ваьга веннав цу дийнахьа.

## Баха нах
Шолжа-Пхье 64 041 саг ва вахаш (2015 ш.).

**Къамаш**

**СССР а Эрсийче а хьисап деш нах дӀаязбара хоамашца лард йолаш Шолжера къамий лоаттам**

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьеш алапатах
ОагӀат:Шолжа-Пхье
Вададай

**«Вада́дай»** () — цецвалар, чӀоагӀа раьза цахилар, догъэккхар белгалдеш дола дош.

## Хьажа иштта
* Иппали
* ВорхӀе да

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀай дешаши каламаши фразеологизмаши
Га

**Га** (, ) — дахча баьцовгӀай дахара кеп я. Гаьний къоасталуш бӀаргагуш цхьа белгало я — дукхача шерашка ше га мел яхача хана йола а йолаш, дӀа-хьа яьржа а йола (тӀомар-га йоацар) керттера соа — '''хи'''.

Дерригача Лаьтта, 2015 шера дагардаьчох, 3 триллион га я. Царех Эрсече — 640 млрд га я (хьалхара моттиг дуне тӀа). Канадеи Бразилеи доазонаш тӀа — 300 (кхоккха бӀаь) млрд я. ХӀара шера дуне тӀа 15 млрдах кӀезиглу гаьнаш. Из хул дукхагӀа хьунаш тедандаьи Ӏалама лоаттам хувцалундаьи.

## Галерея

Quercus ilex rotundifolia.jpg|Наж
Pinus sylvestris1-oliv.jpg|Дийхка
Coastal_redwood.jpg|Секвойя — дуне тӀа эггара лакхагӀа йолча гаьнех я
Kauri_Te_Matua_Ngahere.jpg|Каури — дуне тӀа эггара къаьнагӀа йолча гаьнех я
Baobab and elephant, Tanzania.jpg|Баобаб я Танзане
Willow.jpg|Дак
171 Magnolien.JPG|Магноли
Crepuscular rays in ggp 2.jpg|Га я Сан-Францискорча парке


## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* Деревья и кустарники СССР. Т.1-6. М., 1949—1962
ВорхӀе да

**«ВорхӀе да́»** () — гӀалгӀай ӀаьдалагӀа хӀара саг декхарийла ва ший ворхӀе даьй цӀераш йовза.

## Хьажа иштта
* Вададай

## Белгалдаккхар
Паччахьалкхен мотт

**Паччахьалкхен мотт** (, ) — паччахьалкхе е дунен халкъашта юкъерча организаце кхычарел тӀех бокъо йола мотт ба. Цхьайолча паччахьалкхений хьалххошеи правительства институташеи йоах **паччахьалкхен мотти** **керттера мотти** *(официальный язык)* яха терминаш шоайла къаьстта хила еза. Цудухь дунен халкъашта юкъерча организацешка шоллагӀа термин лелае йоагӀа.

## ТӀатовжамаш
Дунен халкъашта юкъера организаци

**Дунен халкъашта юкъера организаци** () — паччахьалкхенашца йола е паччахьалкхенашца йоаца, барт а баь вӀашагӀъелла организаци. Дунен халкъашта юкъера организацеш шин тайпах екъалу:
* дунен халкъашта юкъера правительствашца (паччахьалкхенашца) йола организацеш
* дунен халкъашта юкъера правительствашца (паччахьалкхенашца) йоаца (юкъарлен) организацеш.

## ТӀатовжамаш
UTC

**Дерригача дуненца дӀанийсъяь ха**, **UTC** (, , ) — хаи сахьати нийсдеш (леладеш) йола стандарт я. Отличается на целое количество секунд от атомного времени и на дробное количество секунд от всемирного времени UT1.

## ТӀатовжамаш
Шолжа-ГӀала

**Шолжа-ГӀала** (, ) — Къулбаседа Кавказе улла пхье. Нохчий Республикан нанагӀала я. Эрсечен тӀема сийлен гӀала я (2015 шера бекарга бетта 6-ча дийнахьа денз).

## Тархьар
1869 шера оагӀой бетта 30-ча дийнахьа «Грозная» яхача буронна пхье статус еннай.

## Белгалдаккхар

Шолжа-ГӀала
ОагӀат:Россе Федерацен республикий нанагӀалаш
Зонта

**Зо́нта** (, ) е **Хьажабаьца** (,  () — баьцовгӀай дезал ба Зонтиказизай яхача аргӀан (*Apiales*). Зо́нта баьцовгӀаш Ши дакъа дола яхача баьцовгӀех я.

## Классификаци
Диъ бӀаь совгӀа ваьр да Зонта яхача баьцовгӀаш чулоацаш. Царех цхьадараш:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Белгалдаккхар
Иппали

**«Ипп(Ӏ)а́ли(й)!»**, **«ибб(Ӏ)али(й)!»** — гӀалгӀай кхалнаха оалаш дола дош да цецвалар (е воккхийвар) белгалдеш. ХӀанз а кхалнаха леладеш да.

Тохкамхоша йоах из дош моцагӀа Кавказе баьхача олмазий (амазонкий) ***Ипполита*** яхача тхьамада цӀерца бувзам ба.

## Хьажа иштта
* Вададай

## Белгалдаккхар
ЗӀар даьккхад шоана?

**«ЗӀар даьккхад шоа́на»** ()  — наькъа тӀа е кхычахьа нах болча моттиге цӀаьхха адам дӀа-хьа аха доладаларах цеццавалар белгалдеш йола калам.

**«ЗӀар»** — *охранная ограда, проход*.

## Белгалдаккхар
Хенапаст

**Хенапаст** (, ) — **** яхача баьцовгӀай буаш бола сомаш ба; дукхагӀа хенапаст аьлча кхетаю *[[Musa acuminata]]*, *[[Musa × paradisiaca]]*, иштта *[[Musa balbisiana]]* а, **' а, **'.

Ботанике хенапаст комар лоархӀаш я. Хенапасташ йӀоахалах 6—30 см хул, юкъйист: 2—5 см хул.

## Белгалдаккхар
International Plant Names Index

***International Plant Names Index***, **IPNI** — *Халкъашта юкъера баьцовгӀай Ӏилман цӀерашта тӀахьокхарг* () — баьцовгӀай Ӏилман (латиний) цӀераех лаьца дарашта тӀакхоачийташ йола мазаоагӀув я.

## Белгалдаккхар
Хенапаст (ваьр)

**Хенапаст** (, ) — дукхача шерашка яхача баьца баьцовгӀай ваьр да Хенапаста *(Банановые)* яхача дезала чура. Эггара дукхагӀа хенапастий тайп-тайпара кепаш, ЗӀилбухе-Малхбоален Азен тропикашка да, къаьстта Малайера гӀайрений цӀовна тӀа.

## Белгалдаккхар
1940-гӀа шераш

** 1940-гӀа шераш** *(1940-е годы)* — 1940 шерагара доладенна 1949 шу кхаччалца дола шераш чулоацаш дола итт шу да.
## Белгалдаккхар
Оахаранаькъан (нах)

**[[Оахаранаькъан]]** е **Оахарганаькъан**, иштта **Ӏоахаранаькъан** *(Ахриев)* оалаш йола тайпанцӀи лелаеш бола цӀихеза нах:
* Оахаранаькъан Темаркъий ГӀойберд (1875—1933) — эрсий кавалере полковник.
* Оахаранаькъан СаӀида ГӀапур (1890—1920) — бӀорахой тӀом хиннача шерашка Даькъастен чухьа советий Ӏаьдал доаккхаш (оттадеш) хиннача къовсама кулгалхоех ва.
* Оахаранаькъан ГӀойберда Нурдин (1904-1987) — энциклопедист, филолог-арабист, таржамхо, малхбоале тохкаш вола тархьархо, 1941-1945 хиннача тӀема чакхваьнна РККА эпсар. 
* Оахаранаькъан ЧхьагӀий Рашид-Бек (1895—1942) — ГӀинбухерча Кавказерча къамашта юкъера хьалхара фекемахо, Таджикистанера хьалхара фекемахо.
* Оахаранаькъан Мусоста Темаркъа (1840—1878) — эрсий кавалере полковник.
* Оахаранаькъан Бачий Хьажбикар (1895—1940) — скульптор, ГӀалгӀай Мехка хьалхарагӀа хиннача белхаговза суртанчаех ва.
* Оахаранаькъан Элмарзий ЧхьагӀа (1850—1914) — россе гӀалгӀай Ӏилманхо, хьалхарагӀа вола гӀалгӀай этнограф, мохктохкархо, просветитель.

ОагӀат:Оахаранаькъан:Нах
ЦӀарацӀур

**ЦӀа́рацӀур** *(да)*  () — мухь (еза хӀама) хьалайеш бола гӀирс е кечал.

## Белгалдаккхар
Бурч (ваьр)

**Бурч** (, ) — баьцовгӀай ваьр да  яхача дезала чура.

## Белгалдаккхар
Бурч

**Бурч** () — тайп-тайпара долча баьцовгӀай а, цар сомех хьайоахаш йолча кӀоанолгий а цӀи я.

## КӀоанолгаш
* Ӏаьржа бурч
* ЦӀе бурч
* Хьадж-бурч
* Хьармакха бурч

## Хьажа иштта
* Бурч (ваьр)
Сибаз

**Сибаз** (, *Перец овощной однолетний*; ) — *[[Capsicum]]* яхача ваьрах долча цхьан шера дахача баьца баьцовгӀай кеп а я, цун сомаш а да. Юртбоахама хаьсасомий культура лоархӀаш я. Сибаза сорташ хул мерзеи кӀомеи. ТӀехьара дар довзаш да кӀома сибаз аьнна цӀи йолаш, кӀома чам цунна лу капсаицин яхача алкалоидо. Мерза чам болчарех — **мерза сибаз** оал *(пе́рец сла́дкий)*. *Болга́рский пе́рец* яхар а царех да.

## Белгалдаккхар
Сибаз (ваьр)

**Сибаз**, **Капсикум** (, *Перец овощной*; ) — баьцовгӀай ваьр да  яхача дезала чура.

Тувла ма де Бурч (*Piper*) яхача *Piperaceae* яхача дезала долча баьцовгӀай ваьраца.
## Белгалдаккхар
Новрбийнаькъан Хьамида Руслан

**Новрбийнаькъан Хьамида Руслан** () — актёр, иллиалархо, ГӀалгӀай Мехка халкъан артист.

Ваьв 1955 шера Баьцамеа (КӀимарс) 1 дийнахьа Казахий ССР-а Кустанайски областе Пешковски шахьаре Преображеновка яхача юрта.
Кхелхав 2005 шера Мутт-хьал 29 дийнахьа.

## Белгалдаккхар
Шура

**Шура** () — се дакхадийнаташа телаш йола кхачан коачал. Юххьанцара, кхы дола даар ца дуълуш йола тӀехье йокхаяра лаьрхӀа я.

## ТӀатовжамаш
* Молочный союз России
* Законодатель о молоке и молочных продуктах 

Шура
ОагӀат:Биологе коачалаш
Чкъайг

**Чкъайг** (, ) — оалхазар; ХьаргӀа́ яхача дезала́ юкъера эггара зӀамигагӀа дола оалхазар да. Чкъайгаш Ӏилманхоша массаза а ХьаргӀаш (Corvus) яхача ваьра́ юкъейоахар, амма хӀанзара тохкамхоша из олахазарий кеп *«Coloeus»* яхача ваьра юкъеяхьа́й.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Вороны. «Дийнатий Дуне» чура статья. 

ОагӀат:Оалхазараш
2005 шу

* Дунен халкъашта юкъера физика шу (ООН резолюци, № 58/293).
* Дунен къамашта юкъера кхедараи, унахцӀеналаи, дегӀадараи, машар оттабараи новкъостал деш йолча гӀирс мо долча спорта а физически кхедара шу (ООН резолюци, № 58/5).
* Дунен къамашта юкъера микрокредитованен шу (ООН резолюци, № 53/197).
* Михаил Шолохова шу да аьнна кхайкадаьд ЮНЕСКОс.
* ГӀозлой Республика шу да Россе Федераце.
* Россе Федерацен шу да Эрмалой Республике.

## Белгалдаккхар
Ахкий-Юрт

**А́хкий-Юрт**, е **А́хки-Юрт**, иштта **А́хка-Юрт**, **Аьхка-Юрт**, **Аьхки-Юрт**  (, ) — таханарча ХӀирийчен ГӀалме шахьаре улла юрт.

Юрта хьисапе моттиг Ахкий-Юрт яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я.

## Географи
Юрт Шолжа аьрда берда тӀа улл Шолхех 10 км малхбоалехьеи, Бурох 16 км гаьнеи. 

Ахкий-Юртах малхбоалехьа КӀайча хил дехьа ул Шолжа-Юрт, Ӏаьдало из дӀате́ха йола Товзан-Юрт цунна тӀехьа йоагӀа. Малхбузехьа Шолхел совгӀа гӀинбухехагӀа Ӏо мел вода Ахкий-Юртаца лоалаха я́д кхыйола гӀалгӀай юрташ: ГӀалгӀай-Юрти, цул дехьара ЖӀайрахой-Юрти, тӀаккха Гадаборшакъонгий—Юрти, цул дехьа Яндакъонгий-Юрти.

; Мехкал
Мехкал тӀуна гӀаьххьа да. Ӏа кӀаьда да, каст-каста дукха лоа ца дуллаш. Наджгоанцхой бетта юкъера йӀовхал +4,0°С хул. Аьхке йийкха хул, догӀаш а хул. КӀимарса бетта юкъера йӀовхал +21,0°С хул. Шера хулача йоачон дукхал 950 мм гарга хул. Йоачонаш ахнел дукхагӀа ахканарча бетташка хул.

## Тархьар

### ЦӀи, йиллар
А́хкий-Юрт йиллар Йовлой тайпан хинна Аьже́ А́хка ва. Цун цӀи боккъонца *А́хка*, *А́хк*, е *Аьхк* хиларга хьежжа гӀалгӀай меттала юрта цӀи хул  **Ахкий-Юрт** (**Ахки-Юрт**), е **А́хка-Юрт**, е **Аьхка-Юрт**, е **Аьхкий-Юрт** (**Аьхки-Юрт**). Иштта юрта цӀи ахкаца ювзаю цхьаболча Ӏилманхоша, амма из нийса лархӀац. 

Ахкий-Юрт шира лоархӀ. Укх моттиге нах ба́х кӀезигагӀа дале 1781-ча шера денз.

### ГӀазкхий
1859-ча шера гӀазкхаша гӀалгӀай кхычахьа дӀакхолха а баь «*Сунжа*» (Сунженская) яха станица йиллай цу тӀа.

1876-ча шера Тийрка гӀазкхий зӀы вӀашагӀъеллачул тӀехьагӀа Ахкий-Юрта доккха киназ деттад кхертӀох, супача Николая цӀи а тилла. 1930-гӀа шераш долалуш долча хана Черноглазо ГӀалгӀай автономе областе Далла духьалара кампани йолаяь хиннай, из ма йодда киназ а дохадаь хиннад цо.

### Советаш
БӀорахой тӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа, Тийрка областа къамай съездо баьча соцамах, гӀазкхий юртара ара а баьха юрт ГӀалгӀай автономе областа юкъе йихьай эрсий меттала **Ахки-Юрт** аьнна хинна цӀи метта отта а яь.. 1944-ча шера гӀалгӀай Сибаре Ӏобахийтачул тӀехьагӀа Ахкий-Юртах **Сунжа** аьнна цӀи а тилла́ ХӀирий АССРа лоаттаме дӀаеннай, цу хана денз ишта хьайоагӀаш а я.

## Бахархой

; Къамай лоаттам
2010-ча шера Ерригача Россе хьисап деш нах дӀаязбарах:

## Эрсий православхой ди
«Святого преподобного Романа Сладкопевца» яха киназ доалл юрта. 2009-ча шера .

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## ТӀатовжамаш
* Ахка-Юртарча ишколан мазаоагӀув 
*  

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Муниципальни шахьар

**Муниципальни шахьар** () — лаьттан-административни дакъа да, шийна хьакъоастадаь нах ба́хаш дола лаьтта чу а лоацаш. Из лаьтта хила мег пхьа, эйла, йоккха йоаца юртий тоаба е юрта шахьар.

## Россе Федераце
Эрсече муниципальный шахьар — муниципальни кхолламех цхьа тайпа да. Шоаш урхал деча меттигерча органий кеп я из. Массехк муниципальни кхоллам цхьантох цо: городское поселение, сельское поселение и, возможно, Межселенная территория.

## Белгалдаккхар
Маддане

**Маддане́**, **Мадинате́** *(я)* (, , *Аль-Мадинат аль-Мунавварат*, е , *Аль-Мади́нахӀ*) — СаӀуди Ӏарбий мехка малхбузехьа улла бусалба дин чу еза лоархӀа пхье. Хьиджаз яхача Ӏарбий ахгӀайрен тархьара мехка улл из. 2010 шера дагардаь хинначох Маддане вахаш 1 108 728 саг хиннав.

ХьалхагӀа Маддане *Ясриб* яхаш хиннай, бакъда тӀехьагӀа цох кхыйола цӀераш яхай: *Аль-Мади́нат ан-Наби́йат* ( «пайхамара пхье»), е *Аль-Мади́нат аль-Мунавварат* («лир доага пхье» е «къаьга йола пхье»). ХӀаьта йолаш йола лоаца кеп «Маддане/Мадинате» яхачун маӀан «пхье» да. Маддане ислама шоллагӀа йола еза пхье я, Макка яьлча.

Маккеи, Байтулмакъдиси санна бусалба дин чу чӀоагӀа еза лоархӀаш я, хӀана аьлча, Мухьаммад Пайхамара, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, Маддане Маккара хӀижрат даь хиннад, иштта Маддане дӀавелла а воалл Элча, Даьлера салам-моаршал хилда цунна. Мадинате *[[Мечеть Пророка|Пайхамара маьждиг]]* доалл. Пайхамара, Даьлера салам-моаршал хилда цунна, цӀен йисте детта хиннадоландаь йоаккх цох ишта цӀи, тӀехьагӀа Цун цӀа маьждига́ юкъедахад. Цу маьждиге́ зерат де хӀара шера эзараш эзараш хьажой а ух.

Бусалба дина хьалхара маьждиг а Мадинатена гаьна доаццаш доалл, *[[Мечеть Куба|Аль-Къубаъ маьждиг]]* аьнна цӀи а йолаш.

Бусулба боацача наха могадаьдац Маддане хила.

## Хьажа иштта
* Мадданера бусалба университет

## Белгалдаккхар
Маддане (маӀанаш)

* **[[Маддане]]** — СаӀудий Ӏарбий мехка улла бусалба наьх супа пхьа.
* **[[Маддан]]** — гӀалгӀай кхалнаьха цӀи я.
Маддан

**Маддан**, е **Мадна́т**, е **Мади́на́** *(я)* — гӀалгӀай кхалнаьх цӀи. Маддане яхача бусулба наьх супа йолча пхьан цӀерах хьахиннай из цӀи.

## Белгалдаккхар
Къахьегам

**Къахье́гам** *ба* () — цхьан сага а юкъарлен а хьашташ кхоачашдара духьа кхетамца деш дола сага дер да. Из дер леладеш саго къахьегама кечалашца Ӏалама предметаш Ӏома а ю, кара а ерзаю, ше дагалаьцача хӀаманна мегаргдолаш хувца а хувц. Иштта цу Ӏалама предметий а хиларий а чарханеи физическии химическии белгалонех пайда а ийбу, уж шоайла Ӏаткъа а Ӏаткъийт ше хьалххе дагалаьцар кхоачашдергдолаш.

Къахьегам ший лоӀамеи, бинза баргбоацаши, низагӀа байташи хул (масала, лоал).

## Белгалдаккхар

*
ОагӀат:Производствон фактораш
ОагӀат:Социальни философи
ОагӀат:Политика философи
ОагӀат:Экономика терминаш
2007 шу

* ООН Дунен къамашта юкъера шераш:
** Дунен къамашта юкъера дельфина шу
** Дунен къамашта юкъера полярни шу (2007—2008)

**2007 шу** 2013 шераца цхьана ялхлагӀча моттиге латт XIX бӀаьшера юкъера денз эггара дӀайхагӀа хиннача шерашта юкъе. Ишта хоадам баьбар Дунен метеорологе организацес (ВМО) 2014 шера

* Берий шу да Россе Федераце.
* Ченкий Халкъан Республика шу да Россе Федераце.
* Эрсий метта шу да.

## Белгалдаккхар
Россе Федерацен Президент

**Россе Федерацен Президент** *(Президе́нт Росси́йской Федера́ции)* — Россе Федераце эггара лакхера йола паччахьалкхен должность а я, иштта цу даржа тӀа хила хержа вола саг а ва.

## Эрсечен президентий листам



## Белгалдаккхар
Проект:ГӀалгӀай мотт/Хержа статья

**ГӀалгӀай йоазув** *(да)* () — гӀалгӀай мотт дӀаязбара духьа леладеш дола йоазув. Ше мел хиннача хана чухьа тайп-тайпарча графика ларда тӀа хиннад, массехказа хийца а хиннад. Таханарча дийнахьа гӀалгӀай йоазув кириллица тӀа лелаш да.

Ширача хана гӀалгӀаша къаьстта шоай йоазув леладаь хинна мегалга яздаьд тайп-тайпарча цӀихеза болча Ӏилманхоша. Царна яхар хьагул а даь, гӀалгӀай лоамара ширача гӀалаш тӀеи, элгацаш тӀеи, маьлха-кашамаш тӀеи латтача йоазонашца даь белхашца уж вӀашагӀ а тохаш хоадам беш Ӏилманхо волча Дударанаькъан Ӏ.-М. аьннад:

«...учитывая принадлежность ингушей к реликтам древнейших племен Кавказа, сохранившим «все лингвистические особенности языка, присущие этому древнему этническому массиву, фонетика, морфология, синтаксис и лексика которого дают многочисленные примеры родства с хуррито-урартским, протохеттским и шумерскими языками, даже этот неполный перечень пиктографических знаков можно рассматривать как зачатки письма древних предков ингушей».
ХитӀоара

**Эмбрио́н** *(я)* е **хитӀоара** *(да)* (, ) — дийнат дегӀадара хьалхара дарж (из фуа чу е наьна кера чу доаллача хана). Наха юкъе *«хитӀоара»* яха дош бера биъ бутт баллалца (цун са Ӏочудоллалца) леладу, дӀахо *[[бер]]*, *[[адам]]*, *[[саг]]* леладу.

ХитӀорал дӀадоалл дийнат ше хӀама дааи лелеи магар хьахиларца.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Астралии Океании

**Астра́лии Океа́нии** *(я)* — Астрали гӀарахи цун йисте ядача гӀайренахи латташ дола дунен дакъа.
Астралии Океании еррига аре — 8,51 млн. км². Баха нах — 39,9 млн. саг.

Екъа тӀехе дунен доакъошта екъаш хилча Океани Астрали гӀарах дӀа а техе царех шиннех «Астрали» оал, цкъаза къаьстта дунен дакъа долаш санна белгалйоаккх, хӀаьта наг-нагахьа «Астралии Океании» аьнна цӀи йоаккх.

## Белгалдаккхар
Малхбузе

** Малхбузе ** *(я)* () — малхбоален духьал улла дунен оагӀув. 
## [[Ди]]н чу
Бусалба дин чу кхела сахьат малх малхбузехьара хьалбаллалца тӀадоагӀаргдац аьнна да.

## Хьажа иштта
ГӀинбухе
ЗӀилбухе
Малхбузе

## Белгалдаккхар
Ялсмале

**Ялсмале** *я* (, ) — дингахьа е философе чу: эггара лакхагӀча дарже́ вахар (Ӏер) хургдола моттиг.

Бусулба дингахьа ялсмале къемат ди даьлча бусулбаша даьча дика́шта бекхам а хинна им дилла бола нах даим хургбола моттиг я.

ДукхагӀа йолча культурашкеи динашкеи ялсмале массаза жожагӀатенна духьал оттаеш я.

## Белгалдаккхар

 
## ТӀатовжамаш
* 
* 
*
ИбрахӀим Пайхамар

**Ибра́хӀи́м** *(ва)* () — пайхамар ва бусалба дина чу, Даьла цаӀ вар кхайкадеш хиннавола.
Ӏарбийи жугтийи къамай юкъара да ва. Библера Абрахьам пайхамара нийса лоархӀ. 
ИбрахӀим Пайхамара кхыйола цӀераш а я: *«халилулЛлахӀ»* (Даьла новкъост), *«имам»*  (тоабан хьалххо), *«сиддикъ»* (бакълувшвар), *«Хьаниф»* 
(Даьла цаӀ вешвар) иштта кхыяраш а. Сийдола КъорӀана чу хьоадеш дола «Миллат ИбрахӀим» (ИбрахӀима ди) Даьла цаӀ хиларан бухи ислама бухи аьнна маӀан долаш да.

## Белгалдаккхар
МоастагӀа

**МоастагӀа** (эрс: враг) — моллагӀа моастагӀал лаьца вола цаӀ
Аьлте-Юрт

**Аьлте-Юрт** () — хьалхагӀа къаьстта юрт хинна, хӀанз **Аьлте-Юрта административни округ** () яхаш цӀи а йолаш, Наьсарен йиъ административни округех цаӀ я.

## Географи
Таханарча Наьсарен гӀинбухен-малхбоалехьарча даькъе улл. Къулбехьехьа Юккъера административни округ я, зӀилбухехьа — Наьсар-Кертен административни округ, малхбоалехьа — Дошлакъий-Юрта административни округ. Йисте́ яда юрташ: Буро-КӀале, ГӀаьзе-Коа

## Тархьар
ГӀалгӀай шаьрача ӀокӀалабувла болабенначул тӀехьагӀа хӀанз Дошлакъий-Юрт уллача метте массехк пхьа хьахиннай, 1840-ча шера хиннача хьалах Орасха-Юрти, Ӏовлурга-Юрти кхыяраши хиннай Ӏояхка. Наьсарен гӀовттам ӀотоӀабаьчул тӀехьагӀа тӀеман администраце кагий пхьанаш (отараш) дӀа а йоахаш йоккхий юрташ Ӏоехкаш план кхоачашъе йолаяьй. Цу хана вӀашгӀйийхкай хӀанз Наьсаренах лоархӀа цхьайола юрташ: Аьлте-Юрт а, Дошлакъий-Юрт а, Наьсар-Керте а.

Аьлте-Юрт йиллар Малсаганаькъан Темар-Солтий Лахан хиннав, из ва укх лаьтта эггара хьалха Ӏохайнар. Юрта цӀи хьахиннай цун хьалхара хьалххо хиннача милице урядник хиннача Малсаганаькъан Хьусе Аьлте цӀера тӀара.

1944—1958-ча шерашка гӀалгӀайи нохчийи мехках баьха хиннача хана юртах *Баркаджин* аьнна цӀи тилла хиннай, хӀирий ӀаьдалагӀа « яхаш маӀан хиннад цун.

1995-ча шера Аьлте-Юрт яха муниципальни кхоллам дӀа а баьккха, Наьсарен шахьарах из хьа а къоастаяь, Наьсарен пхьенна дӀаюкъе а йихьа, Наьсарен пхьен Аьлте-Юрта муниципальни округ хьаяьй цох.

2009-ча шера Аьлте-Юрта административни округ аьнна цӀи тиллай цох.

## Бахархой

## ЦӀихеза юртахой

* Малсаганаькъан Татархана Ахьмад — бомбаш етта кема лийхка́р, ШоллагӀча дунен тӀема доакъашхо, Россе Федерацен турпал.
* Малсаганаькъан АртагӀа Сосаркъа — офицер Эрсий паччахьа эскара эпсар, кӀайэскархо, Соловкашкарча лагерера вадда а ведда́ цох кинашка яздаьр.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Наьсарен административни округаш
ОагӀат:Наьсаре
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Юкъера административни гом (Наьсаре)

**Юкъе́ра администрати́вни гом** () — биъ административни гомашта юкъера Наьсарен гом ба. Наьсаре пхьен юкъера моттиг дӀалаьца улаш ба, гомашта юкъера эггара боккхагӀа а ба.

## ТӀатовжамаш
Йоккха Кавказ

**Йоккха Кавказ** *(я)* — Ӏаьржача фордаи Къаспий фордаи юкъе улла лоамий гуллам. ЗӀамига Кавказеи Йоккха Кавказеи цхьанкхийттача «Кавказа лоамаш» яхаш бола лоаман мохк хьахул.

## Белгалдаккхар
Даькъастен федеральни гом

**Даькъастен федера́льни округ** *(ба)* е **СКФО** () — Россе Федерацен федеральни округ.
Улл Эрсечен Европай зӀилбухерча даькъе, Юкъерча Кавказеи Даькъастен малхбоалехьарча даькъеи.

Даькъастен федеральни гóма юкъе федерацен ворхӀ субъект чуйода: Селий мохк, ГӀалгӀай Мохк, ГӀаьбартий-Малкхарой мохк, Къарший-Черсий мохк, ХӀирий мохк, Нохчий мохк, Ставрополера йист

Административни юкъ Пятигорск яха пхье я.

## Белгалдаккхар
Бийса

**Бийса** () — сайран малх чубизача денз Ӏуйран малх хьалкхетталца йола хан юкъ.

## Хьажа иштта
* **[[Ӏуйре]]**
* **[[Ди]]**
* **[[МаьркӀаже]]**
* **[[Сайре]]**

## ТӀатовжамаш
* 

Бийса
Миский мальва

**Миский мальва** (, *Просвирник мускусный*; ) — баьцовгӀай кеп я  яхача ваьрах.

## Белгалдаккхар
Хьунмаькх

**Хьунмаькх** (; ) —  яхача ваьрах йола баьцовгӀай кеп.

## Белгалдаккхар
Мальва

**Ма́льва** (, ; ) — баьца баьцовгӀаш да,  яхача дезала ваьр да. Европе кхеду уж баьцовгӀаш, «мальваш» аьнна цӀи йоах царех. ДукхагӀа долча даькъе Мальвай дезала кхыдолча  яхача ваьрах да оал уж баьцовгӀаш.

## Белгалдаккхар
Аьрзилг (берий лагерь)

**Ерригача Россе берий юкъарче «Аьрзилг»** *(Всероссийский детский центр «Орлёнок»)* — федеральни паччахьалкхен булама дешарче; хӀанзарча Россе эггара йоккхагӀа я федеральни берий унахцӀенони салоӀамеи учрежденешта юкъе. ХӀара шера 20 эзар гаргга 11-16 шу даьнна кӀаьнкаши йиӀигаши тӀаэц цо. Уллаш я Краснодара крае Туапсен шахьара Новомихайловскии Пляхои яхача юрташта юхе.

## Белгалдаккхар
ХӀирий

**ХӀирий** *(ба)* — Кавказе дахаш дола хӀираний мотт бувца къам. ГӀинбухера ХӀирийчени ЗӀилбухерча ХӀирийчени бахархой доккхагӀа дола дакъа да. ХӀирий мотт хӀиндоевропай меттай дезала хӀираний тоаба юкъе бода (гӀинбухера-малхбоалера кӀалтоаба). 

ХӀирий дукхал 700 эзар сага гаргга я. Царех Эрсечен бахархой — 528,5 эзар (2010 ш. ).

## Белгалдаккхар
Сунний

**АхӀлус-сннати вал-жамáӀат**, ( — «суннатеи тоабан бартеи нах»), **сунната охлой**, иштта **сунни́й** *(ба)*  — керттерча ислама наькъа тӀехьаба́зараш.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Сунний
Джуз

**Джуз** *(да)*, иштта **жуж** е **жиж** *(я)* ( [джузъа] — дакъа, д.т.. اجزاء аджза́Ӏ — доакъош) — КъорӀан 30 (ткъаь итт) цхьатарра боараме долча доакъоех цхьа дáкъа. ХӀара джуз шин хьизбах латт.
Хьизб

«ахтоаба», «ахдáкъа», «ахпарти» аьнна маӀан дола Ӏарбий дош. КъорӀан 1/60 дáкъа белгалдоаккхаш леладу (ах джуз), иштта политикай партий цӀерашка а (Хьизб ат-Тахрир, ХьизбулллахӀ).

## Белгалдаккхар
Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика

**Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика** (, ), е лоацца **Нохч-ГӀалгӀай АССР** — 1934 шера денз 1944 шу кхаччалцеи, 1957 шера денз 1992 шерага кхаччалцеи хинна РСФСР административни-лаьттан да́къа.

НанагӀала — Шолжа-гӀала.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР
ШарӀа

**ШарӀа**, иштта **ШариӀат** *(да)* () — Ӏакъидата бух булаши, динцара эхьи морали оттаю тӀадилларий гуллам. ШарӀан тӀадиллараш КъорӀацеи Пайхамара, Даьлера салот-салам хилда цунна, суннатацеи чӀоагӀдаь да. Бусалба сага вахара мел дола хӀама леладу шарӀано.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ШарӀа
ОагӀат:Ислама терминаш
Суннат

**Суннат** *(да)* ( *«Ӏадат; хьокхам»*) — Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, вахарара масалаш дувцаш дола бусалба супа оаламаш. Суннат деррига бусалба умматаи хӀара бусалба сагаи хьокхам ба. Ислама бокъоний (фикъхӀа) шоллагӀа хьаст ба суннат (КъорӀа даьлча).

## Белгалдаккхар
Абзой мотт

**Абзой мотт** (, ) — абзоша бувца кавказера мотт ба, абхазой-аьдагӀий меттай тоабан абхазой-абзой ткъоврон мотт ба.

Вай хана абзой мотт дукхагӀа Къарший-Черсече бисаб, цига пхе официальни меттаех ба из.

Эрсече 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбарах абзой мотт бувцаш 37 831 саг ва, Туркий мехка — 10 000 саг (1995).

Абзой мотт абхазой метта эггара гаргагӀа ба.

## Белгалдаккхар
Кавказа метташ

**Кавка́за метташ** — Кавказе даьржа мел долча меттай гуллам.

## Белгалдаккхар
Ламаз

**Ла́маз** *(да)* ()  — Ислама пхи бӀоагӀаех дола Ӏибадат. Хьалхарча бусалба наьха ламаз — жӀамаӀат зикр хиннад (цхьан чӀоагӀаца оазаца шахӀадат доаладари Даьла веза вари). КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.
## Белгалдаккхар
Сингапур (гӀайре)

**Сингапур** ( («ахгӀайре кхоачлучара гӀайре») — Сингапур паччахьалкхен керттера гӀайре, цо дӀалоацача арен доккхагӀдола дакъа да, иштта дукхагӀа мел бола Сингапура бахархой гувлабенна гӀайре.

## Белгалдаккхар
Пятигорск

**Пятиго́рск** — курорт-пхьа я Россе Федерацен Ставрополя крае.  Ставрополь яьлча крае йоккхагӀа я. 

2010 шера 19 января денз — Даькъастен федеральни гóма юкъарче (цаӀ мара йоаца Федерацен субъекта административни юкъарче йоаца федеральни гома юкъарче.

## Белгалдаккхар
Россе Федерацен федеральни гомаш

**Ро́ссе Федера́цен федера́льни го́маш** *(Федера́льные округа́ Российской Федерации)* хьадаь хиннад Эрсечен Президента В. В. Путина «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе» яхаш цӀи а йолаш 2000 шера Села 13 дийнахьа техача № 849 долча амарца. Федеральни гомаш Россе Федерацен Конституце чу хьоахадаьдац, цхьабакъда цхьаболча Ӏилманхоша шоай тайпара дола лаьттан-административни доакъош (единицаш) лоархӀ царех.

## Белгалдаккхар
Эстетика

**Эсте́тика** ( хьадаьннад  — «хетам, хетамцара хӀама тӀаэцар» яхачох) — философен хьехар да хозлен кепахи маӀанахи лаьца дола.
Философи

**Филосо́фи** *(я)* е **Духлохам** *(ба)* ( «зиракал дукхаезар») —  хиларах лаьца йола ховрий система вӀашагӀйолла дуне довзаран къаьстта йола кеп.

## Белгалдаккхар
Абу Бакр

**Ас-Сыдди́къ Абу́ Бакр Ӏабдуллоа́хӀ ибн Ӏусма́н аль-Къурайши** е **Абу́ Бакр ас-Сыдди́къ** (; , , Аравия — , , Бакъйола халифат) — хьалхара бакъвола хали́фат, Мухьаммад Пайхамара, Даьлера салот-салам хилда цунна тӀехьа, асхьаб, иштта цун сесага Ӏаишата да́. Мухьаммад Пайхамара, Даьлера салот-салам хилда цунна, хӀижрат деча хана цунна улув а волаш из лора а веш цун новкъост волаш хьавенав Абу Бакр. Даьла Элча, Даьлера салот-салам хилда цунна, дӀаваьнначул тӀехьагӀа, халифалла оттаваь хиннав. Халифата доазув шердеш, бусулба ди боаржабеш къахьийгад Абу Бакра. Шин шера урхал даьд цо, цу юкъа бусулба дино харцдеш хинна тарматал меттаоттаде гӀерташ хиннача Ӏарбашца тӀом беш, иштта румашца а, фаьрсашца а баьб тӀом. 

Абу Бакра цӀерах *Аба́букар*, *Абука́р*, *Опкур* яха гӀалгӀай маӀача наьх цӀераш хьаяьннай.

## Белгалдаккхар
Курорт

**Куро́рт** ( — от  — дарба и  — моттиг) —  дарба дар духьа е лорий реабилитаци яр духьа е лазарашта профилактик яр духьа лораеш йола караерзаяь Ӏалама моттиг. Ӏалама дарбан гур (ресурсаш) йолаши, цу гурах пайда эцаргболаш гӀишлош йолаши хила еза курорт.

## Белгалдаккхар
ГӀиргӀизой

**ГӀиргӀизой**, **ГӀиргӀизаш** ( ; ед. кыргыз ) —  тюркий гӀиргӀизой къам. ГӀиргӀизой республика керттера этнос я.

## Белгалдаккхар
Идал

**И́дал** *(да)* () — Эрсечен европай даькъе дода хий. Эггара дӀаьхагӀча додача хих да Лаьттан букъ тӀа, иштта эггара дукхагӀа хий чулоацачарехи, бассейна йоккхалахи йӀоахалахи доккхагӀча хих да Европе.

Хий 3530 км дӀаьха да (Ӏамарч дотталехьа йотталехьа — 3690 км).

Идала тӀа йиъ миллионал дукхагӀа саг вахаш пхьа улл (хин кертагара даьржегахьа): Нижний Новгород, Казань, Самара, Идал-Пхьа. 1930 — 1980-ча шерашка Идала тӀа ворхӀ гидроэлектростанци хьалъеттай.  

Идала улув дадача лаьттаех Идалйисте оал.

## ЦӀи
Вай заман хьалхарча бӀаьшерий Ширача Ӏилманхоша (Клавдий Птолемей а, Аммиан Марцеллин а) Идалах  **Ра** аьнна цӀи я́хай, ,  — шаккхе саккой (скифски) меттагара йоагӀаш я.

Юкъерча бӀаьшерашка **Итиль** яхача тюркий метта цӀи яхай (хӀанзарча цӀерашца йиста , , , , ). Цигара, хьаяхачох, Идал (Эдал) аьнна вай метта а чудаьннад из.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш


ОагӀат:Къаспий фордах кхеташ дола дода хиш
ЦӀе форд

**ЦӀе форд** *(ба)* ( *Эритра Таласса*,  *Bahr el-Ahmar*,  *Yam Suf*, ) — Ӏарбий ахгӀайренни Африкани юкъе ула ХӀиндий оакафорда чура форд. Дунен оакафорда́ юкъе мел бодаш болча фордал дирагӀа ба цӀе форд.

## Пхьанаш
Фордйистера пхьанаш:

*  Ӏакъабат (العقبة)
*  Хьаркъикъу (ሕርጊጎ)
*  Ӏасаб (ዓሳብ)
*  ДахӀаб (دهب)
*  Ум аль-Рашраш (אילת)
*  Хьалайб (حلايب)
*  Хьудайдат (الحديدة)
*  ГӀурдакъат (الغردقة)
*  Джиддат (جدة)
*  Марса аль-Ӏалам (مرسى علم)
*  МасваӀ (ምጽዋ)
*  НувайбиӀ (نويبع)
*  Минаъ Сафаджа (ميناء سفاجا)
*  Судан-Фордков (بورت سودان)
*  Шарм аш-Шайх (شرم الشيخ)
*  Сума-бай (سوما باي)
*  Савакин (سواكن)
*  Суэц (السويس)
*  ТӀаба (طابا)
*  аль-Къусайр (القصير)
*  ЯнбиӀ аль-Бахьр (ينبع)
*  Раис (الرايس)

## Белгалдаккхар

## Литература
* *Бухарин М. Д.* Происхождение понятия «Красное море» // Вестник древней истории, 2009, № 3, стр. 46—63.

## ТӀатовжамаш

* 
* Красное море оказалось молодым океаном


ОагӀат:ХӀиндий оакафорда фордаш
Океанологи

**Океаноло́ги** ( *океан* — *оакафорд* яхачохи  — *уйла*, *дош*) е **океаногра́фи** ( *океан* - *оакафорд* яхачохи  — *язду*, *сурт оттаду*) — дунен оакафорди тӀехар-Ӏии вӀаший Ӏаткъар тохкаш дола Ӏилма. Цул совгӀа цо тохк оакафорда тайп-тайпарча хӀамашца бола химе бувзам: гӀарашцеи, тӀехар-Ӏенацеи, ший бухацеи.

## Литература
* *Пивоваров А. А.* Термика пограничных слоев океана и атмосферы. ч. 1. — М.: Изд-во МГУ, 1986, 127 с.
* *Горкин А. П.* География. Современная иллюстрированная энциклопедия — Москва: издательство Росмэн, 2006.
* *Пивоваров А. А.* Термика пограничных слоев океана и атмосферы. ч. 2. — М.: Изд-во МГУ, 1987, 92 с.
* *Гусев А. М.* Основы океанологии. — М.: Изд-во МГУ, 1987, 247 с.
* 

## ТӀатовжамаш
* Оакафорд мишта тохк 
* Захаров Л. Введение в промысловую океанологию (учебное пособие)
* Oceanographers.RU — Эрсий мотт бувцача океанологий юкъарло

*
ОагӀат:Физически географи
ОагӀат:Ӏилма
ОагӀат:Лаьттах дола Ӏилмаш
ФордгӀалой мотт

**ФордгӀалой мотт** () — хӀиндоевропай меттай дезала романий тоаба́ юкъе бодаш бола мотт. Ибаьрий-романий кӀалтоабах лоархӀ. Йоазув латиница ларда тӀа да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ФордгӀалой мотт
ОагӀат:Метташи диалекташи алапатах
ОагӀат:ФордгӀалойчен метташ
ОагӀат:Бразилен метташ
ОагӀат:Анголан метташ
ОагӀат:Мозамбикан метташ
ОагӀат:Кабо-Верден метташ
ОагӀат:Гвинея-Бисау метташ
ОагӀат:Сан-Томени Принсипени метташ
ОагӀат:Малхбоалехьарча Тимора метташ
ОагӀат:Макао метташ
МохтӀе

**МохтӀе**, **МохкатӀе** *(я)*, хӀанз **Ӏарамхий** () — ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьара юрт. Вай хана дегӀайоагӀа туризма юкъарче я «Ӏарамхий» курорт цига я́лар бахьан долаш. Ӏаьдалага диллача ЖӀайраха юкъейоагӀаш я.

## ЦӀи
ГӀалгӀай меттала кхала «МохтӀе» е «МохкатӀе» яхаш я.

## Географи
МохтӀе форда тӀехе тӀара 1200 метр лакха улл. Юртйисте Ӏарамхий до́да — цун аьрда оагӀорахьа улл из. МохкатӀенна духьала, Ӏарамхил дехьа, сийнача шув тӀа ТалхатӀе яха пхьа я. Иштта юрта гаьна доацаш кхыйола кхаьлаш я: гӀинбухехьа улл Бейни, малхбузехьа улл ЖӀайрах, хӀаьта малхбоалехьа Лаьжги я.

Юрта Ӏарамхий курорт йоалл ().

### Сахьата оаса
МохтӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я.

## Тархьар
МоцагӀа гӀалгӀай шоай тарматалах боаккхача хана мехка цӀайнаш увттадеш хиннад МохтӀа. 1927-ча шера «Ӏарамхий» курорт йиллай укхаза. Цу хана нах бахаш хиннаяц юрт: хийрца яьгӀай гӀалаш, гобаьккха, чӀийнаш мо нийса, корсамийи дийхкийи хьу лаьттай. Цу хьуна юкье хьаяьй санатори. Массе мехкашкара салаӀа, дарба дайта нах ухаш хиннаб укхаза. 

## Бахархой

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* Курорт Армхи
* 

ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш
ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Даьттаха

**Даьттаха** (, ) — Нохчий Мехка Ножай-Юрта шахьаре улла юрт.

## Белгалдаккхар
2002 шу

Дионисий дӀакхелха 500 шу дизара хета а даь ЮНЕСКО соцамца **2002 шерах** *Дионисий шу* аьнна цӀи тилай.
ООНо кхейкадаьд Дунен къамашта юкъера экотуризмеи, лоамийи, культура тӀехьалени шу да аьнна (резолюцеш 53/200, 53/24, 56/8).

«Украина шу» Россе Федераце.

«УнахцӀенала шу» Казахстане.

«КӀезига нах бахача моттигий шу» Австрале.

«Къаман Ӏилман шу» Великобритане.

## Белгалдаккхар
Малсаганаькъан АртагӀий Сосаркъа

**Ма́лсаганаькъан А́ртагӀий Со́саркъа** (; ) — Эрсий императора эскара эпсар, Соловкерча лагерара байда́чарех хиннав, Полхой бӀун эпсар, полхойи фаьренгийи духьале яра доакъашхо, бокъолораер, йоазонхо.

## Белгалдаккхар
Химе элементий мура система

**Химе элементий мура система** (**Менделе́ева табли́ца**) (, *табли́ца Менделе́ева*) — химе элементий тайп-тайпара белгалонаш цар зирхата дега зарядага хьежжа оттаеш йола классификаци. 1869 шера эрсий Ӏилманхочо Дмитрий Менделеевас мура закон *(периодический закон)*
хьадийлачул тӀехьагӀа хьаэтта хинна система я из графикаца хьахьекха йола.

## ТӀатовжамаш
* Элементий мура таблица (ноябрь 2016 г.) на сайте IUPAC (pdf)
* Менделеева интерактивни таблица
* Элементий мура система  (pdf)

*
*
ОагӀат:Классификатораш
ОагӀат:Хьахиннай 1869 шера
ОагӀат:Дмитрий Менделеев
МаӀа саг

**МаӀа саг** *(ва)* — маӀа вола саг; маӀа хилара функциональнии морфологическии белгалонаш йола саг.

## МаӀача сага ханашцара лагӀаш
* хитӀоара — наьна кера чу дийнат хахила доладеннача хана денз, маӀа саг маьлха дуне валлалца.
* кӀаьнк — берашха вола маӀа саг. Ӏоваьча хана денз кхер белгалонаш гучаяьллалца (пубертатий мур чакхъяллалца). Белгалдаккха деза маӀача сага цӀи кхоабача хана цох «кӀаьнк» ала йиш хилар, маӀа саг зӀамига вале а воккха вале а, масала, зӀамагӀча маьр-вежарех.
* зӀамига саг — кхер белгалонаш гучаяьнначул тӀехьагӀа, саг йоалаеллалца (кхалсагаца вижар-гӀаттар хиллалца).
* къонах — маӀача сага керттера ха. Саг йоалаяьча хана денз маӀа саг къонах лоархӀ. Эггара дукхагӀа маӀача сага хӀама хьаде аьттув боалл ха я из къонах вола ха. Белгалдаккха деза, харцахьа дале а, цхьаболчара «къонах саг я из» аьле оал, чӀоагӀленца хало-бала ловш йолча сагах.
* воккха саг — тӀехьен тӀехье хиннача хана денз е дегӀа низ дӀабаьннача хана денз ше ший хьашташ кхоачашде аьттув дӀабаллалца. Белгалдаккхар: саг везеи сий долаши лоархӀаш хилча цох воккха саг оал (хана воккха веце а).
* къоано — кхывар воацаш ший хьашт кхоачашде аьттув дӀабаьнначул тӀехьагӀа валлалца.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:МаӀа саг
Гренланди

**Гренла́нди** *(я)* (, ) — Лаьттан букъа тӀа эггара йоккхагӀа йола гӀайре. ГӀинбухерча Американ гӀинбухен-малхбоалехьа ул, цудухьа географега йиллача, цу гӀа́ран дакъа лоархӀ. Политикага йиллача, Гренланди Европах лоархӀ, хӀана аьлча Гренландии, цун гонахьа яьда кагий гӀайренаш Дáне доалахьа я. Гренланде автономе единица оалача региона́ юкъейодаш я Гренланди. 

Гренланден гонахьа ши оакафорд ба: Малхбузереи оакафорди, ГӀинбухера шан оакафорди. Майда 2 130 800 км² я, гӀинбухехьара зӀилбухехьа 2700 км йоккха я, малхбузехьара малхбоалехьа 1300 км йоккха я. Астралел кхозза зӀамагӀа я Гренланди.

Эггара дукхагӀа нах Нуук (Готхоб) яхача метте ба́х, 2019 шера цига Ӏеш  хиннав. Гренланден зӀилбухе ул из пхьа.

Гринланде Моррис-Джесуп яхаш бухьишк ба. ГӀайрен эггара гӀинбухехьа ула моттиг я из, 84-гӀча шорала́ йисте йоаллаш. 1900 шера Каффеклуббен яха гӀайре на́ха́ йовзалца, Моррис Джесуп эггара гӀинбухегӀа ула моттиг лоархӀаш хиннай, хӀаьта Гренланди эггара гӀинбухегӀа йола гӀайре лаьрхӀай.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Гренланди
Къанз

**Къанз**, е **къанц**, *(да)* ()— дикка къанза кислота йоалла маркхал. ДукхагӀа йолча хана нӀанкӀигаша хьаду къанз миста а луш, цох натуральни къанз оал, хӀаьта тайп-тайпарча химе реакцешка а да́ха йиш я из, цу мо́чох синтетически къанз оал. 

Дукха хана денз цӀихеза да къанз ча́ма́ миста доландаьи ший тайпара фоамар цун йоландаьи. Уж белгалонаш бахьан долаш хӀама кийчаеча хана то́х из даар тоадеш. Яа хӀамах детта къанзах 3—15% къанза кислота́и, юхедиса́р хийи доалаш хул.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Чам тоабу хӀамаш
ОагӀат:Консерванташ
ОагӀат:Ферментированни кхача
Пхье округ

**Пхье округ** *(я)* () — тайп-тайпарча паччахьалкхенашка леладеш дола административни-лаьтта доакъой тайпа.

Пхье округ ала йиш я пхьех е/иштта меттигера лоадам болча административни доакъоех (масала Эрсечерча шахьарех, США-ра округашта) юкъебоагӀаш боацача муниципальни кхолламах а.

## Хьажа иштта
* Пхье округ (Эрсече)

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Меттигера шеурхалдар
*
ОагӀат:Пхье
ОагӀат:Административни доакъош
Сахьата оаса

**Са́хьата оа́са** яха поняти керттера ши маӀан долаш я:
* **Географе сахьата оаса** *(Географический часово́й по́яс)* — нийсса 15° (юкъерча меридианага хьажжа ±7,5°) шера а бола лаьттан тӀехена тӀа бехкама́ белгалбаь така ба. КӀолха (нулевой) сахьата оасий юкъера меридиан лоархӀаш я гринвичера меридиан.
* **Административни сахьата оаса** *(Административный часово́й по́яс)* — цхьан низамаца къаьстта цхьа официальни ха дӀаоттаяь йола лаьттан тӀехен моттиг (да́къа). Эрсече 2011 шера низамаца цхьа эквивалентни йола поняти юкъейоалаяьй — **сахьата зона** *(часовая зона)*.

#### Сахьата зона
2011-ча шера «Ха дагаръярах» долча законаца *сахьата зона* яха кхетам юкъебаьккхаб, цун маӀан оттадаьд цхьа ха лелаш дола Россе Федераце лаьтта.

## Тархьар
### Эрсечеи СССРи
#### Сахьата зона
2011-ча шера «Об исчислении времени» яха закон кепатехад, цу тӀа *часовая зона* — сахьата зона яха термин юкъейоалаяьй. Цхьа юкъара ха латташ йола Россе Федерацен да́къа аьнна оттадаьд цун маӀан.

2014-ча шера законо 11 сахьата зона дӀачӀоагӀъяьй, хӀара зона́ юкъейолхаш йола регионаш а белгалъяьхай.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Сахьата оасаш
КӀоанолг

**КӀоанолг** *(я)* () — баьцовгӀай тайп-тайпара доакъош да, ший тайпара хьадж а чам а болаш. Дукха хана денз кхачанна (дуача хӀаманна) кӀезига-кӀезига дӀаетташ лелаю, дукхагӀча даькъе, чам тоабара духьа а юа хӀама сиха талхаргйоацаш а.

## Белгалдаккхар
Паста

**Паста** (, ) —  яхача дезала,  ваьрах йола баьцовгӀай кеп я.

## Белгалдаккхар
Нарс (баьцовгӀай ваьр)

**Нарс** (, ) — баьцовгӀты ваьр я  яхача дезала чура. Цо шийна чулоаца дӀа-хьа даьржа дола баьцовгӀаш: Нарс, Паста, кхыдараш а.

## ТӀатовжамаш
Оввай

**«О́ввай»** е **«У́ввай»** () — цецвалар, чӀоагӀа раьза цахилар, белгалдеш дола дош да. ХӀанз а наха леладеш да.

## Хьажа иштта
* Вададай
* Иппали
* ВорхӀе да

## Белгалдаккхар
Анархизм

**Анархи́зм** ( — «доал ца хилар») — адамий кортамукъален ларда тӀа а латташ, цхьан саго вокхачунна доал дар а низзах урхалдар а эшаш дац яхача хетамий юкъара цӀи.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*
Эрнесто Че Гевара

**Эрне́сто Че Гева́ра** ( , бӀарчча цӀи — **Эрне́сто Гева́ра**, ; Этинга 14 1928, Росарио, Аргентина — АьрхӀий 9 1967, Ла-Игера, Боливи) — латиноамерикера гӀовттамхо, 1959 шера хиннача Кубай гӀовттама хьовда (команданте), кубай паччахьалкхен саг; цул совгӀа диплом дола лор.

## Белгалдаккхар
Паччахьалкхенийи кортамукъа доацача лаьттийи майда

Майдага гӀолла гулъяь йолча паччахьалкхений, кортамукъа доацача лаьттийи листам.

## Паччахьалкхенийи лаьттенийи бизза бола листам
ЛохагӀа боалабаьча листама юкъе паччахьалкхенехи, цар доалахьа долча лаьттехи бола хоам ба.
 

## Хьажа иштта

* Мохк
* Паччахьалкхе
* Виртуальни паччахьалкхе
* Чинтолга паччахьалкхе
* Паччахьалкхений листам
* Паччахьалкхений гербий листам
* Паччахьалкхений меттай листам
* Кортамукъа доацача лаьттий листам
* Тархьаре эггара йоккхагӀа хиннача паччахьалкхений листам
* ТӀаийца йоаца е цхьандаькъе тӀаийца йола паччахьалкхенаш
* ЦӀераш хийцача паччахьалкхений листам
* Дунен нанагӀалий листам
* Мехкай листам ВВП гӀолла
* Мехкай листам бахархой айхенга гӀолла
* Мехкай листам бахархой дукхалага гӀолла
* Мехкайи лаьттийи алапата листам
* Мехкай листам шоай меттала йолча цӀерашца
* Мехкай телефона кодий листам
* Меттай листам из бувцачар дукхалага гӀолла

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 
* 

Майда
Майда
Россе Федерацен субъекташ

**Россе Федерацен субъекташ** (**федерацен субъекташ)** е **регионаш** *(субъекты Российской Федерации)* — Россе Федерацен лакхерча гӀатах долча лаьттан доакъой (единицай) цӀи я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Россе Федерацен Конституци. Статья 65, укхаза Ӏохьоахаяьй Россе Федерацен субъекташ
* БӀаргазема карта — РФ субъекташи цар юкъарченаши (нанагӀалаш)
Йоалинг

**Йоалинг**, е **йолинг** *(я)* ()  — говрийи цхьацца кхыдолча дийнатийи кхо такт йола болар. Йоалинг яхача боралца йодача говрах *говр йӀоахолаш йода* оал, кхыча говрий боларий дусташ хилча, эргаш да из. Кхычахьа **-гӀа** тӀатох йортагӀа/чоаболагӀа, йоргӀагӀа, боларагӀа.

Акха говраш йӀоахалаш йолх, дулхах дажача дийнатех йовда езача ханеи, лоаца никъ сихха дӀачакхабаккха безача ханеи.
Шин-кхаь километрал дукхагӀа наггахьа мара йовдац говраш, хӀана аьлча цу темпаца сиха кӀаьдлу уж, бакъда йолинг мелó хилча доккхагӀа дола наькъаш а дехк цара. Меллашха йӀоахолаш йодача говра сухал 20 км/сахьатал дукхагӀа хилац.

Говр шин тактаца (тувсалуча санна) йодача йолингах карьер оал. Цу боларцара говра сухал 69,2 км/сахьата хила йиш я.

БоларагӀеи, йортагӀеи, йоргӀагӀеи говр йодача хана цун дегӀ биъе кога тӀа цхьатарра ӀотаӀаш дале а, говр йолингах йодача хана из болар малагӀча когаца доладаьд хьежжа ӀотеӀаргда дегӀ. Цун когаш Ӏоувттадара аргӀанга хьежжа йолинг аьттехьареи аьрдехьареи хул. Аьрдехьарча йолингаца аьрдехьа верзаш аттагӀа да, аьттехьарчунца — аьттехьа.

Аьрдехьарча йӀоахалаш говр укх аргӀах йода: цкъахьалха лаьттах тӀехьашкара аьттиг ӀотаӀ (цхьоалагӀа темп), тӀаккха говро цхьан хана чухь хьалхашкара аьттигеи тӀехьашкара аьрдигеи Ӏооттабу лаьтта тӀа (шоалагӀа темп), тӀаккха алхха цхьан хьалхашкарча аьрдига ӀотаӀ (кхоалагӀа темп). ЦхьоалагӀча темпа юха дӀатӀаялалехьа говр цхьаккха кога Ӏо а ца таӀаш, «гӀетта йодаш» юкъ йоагӀ.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Говрий болар
Хьункархой импери

**Хьу́нкархой импе́ри**, **Ӏусма́нхой импе́ри**, **Хьу́нкархой мохк** (, *Оттома́нская империя*; ) — массехк гӀараш тӀа уллаш хинна паччахьалкхе. ЗӀамигача Азен гӀинбухе-малхбузехьа 1299-ча шера туркаша-Ӏусманхоша хьаяь хиннай из Ӏусман-ГӀази керте́ а латташ.

## Белгалдаккхар


ОагӀат:Юкъфорда лаьттан тархьар
ОагӀат:Конституце монархеш
ОагӀат:Йизза монархеш
ОагӀат:Халифаташ
ОагӀат:Африкан импереш
ОагӀат:Европан импереш
ОагӀат:Азен импереш
ОагӀат:Бусулба импереш
Россе Федерацен субъекташ майдах

Шоай доазон доккхалаца дӀанийсъяь йола *[[Список субъектов Российской Федерации|Россе Федерацен субъекташ]].*

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Россе Федерацен субъектий листамаш
Даькъастен экономикай шахьар

**Дáкъастен эконóмикай шахьар** — Россе Федерацен 12 экономикан шахьарех шахьар. Даькъастен экономикай шахьара́ 12 федерацен субъект юкъейода:

# АьдагӀиче
# ДаьгӀасте
# ГӀалгӀайче
# ГӀаьбартой-Малкхарой мохк
# ГӀинбухера ХӀирийче
# ГӀирмахой мохк
# Къарший-Черсий мохк
# Краснодара край
# Нохчиче
# Ростова область
# Ставропола край
# Севастополь

Эрсечен дерригача лаьттан 2,23 % мара яц (381,6 эзар км²) шахьаро дӀалоацашъяр. Цхьабакъда Даькъастен экономикай шахьаре вахаш 22 629 064 (15,42 %) саг ва. Шахьара урбанизаци 55 % я. Эггара чӀоагӀагӀа промышленность йола пхьа Ростов я, иштта Ростовага гӀолла долх эггара лоадамегӀа дола наькъаш. Бахача наьх айхе 59 саг/км² я.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:СССР экономикай шахьараш
ОагӀат:Эрсечен экономикай шахьараш
Кавказа лоамаш

**Кавка́за лоáмаш** (, , , , , , , , дарг. *Кавказла дубурти*, , , , , , ) — Евразера лоаман раж я Ӏаьржача фордаи Къаспий фордаи юкъе. Шин лоаман ражá екъалу: Йоккхача Кавказаи ЗӀамигача Кавказаи. Кавказ иштта Даькъастенни Кавказа дехьенни éкъ, царна юкъера доазув лоаман ража чу керттера моттиг дӀалоацача Керттерча Кавказа дукъаца хоададу

## Белгалдаккхар
Бешлоамкорта

**Бешлоамкорта**, е **Бешлоам** (цхьаццанахьа — **Башлоам**) *(ба)* (, ; ) — хьинаре хила тарлуш бола стратолелхалоам. Кавказа лоамашта юкъера эггара малхбузехьагӀа боалла пхиэзархо ба (пхи эзареи совгӀеи метр лакха бола лоам); 5033,8 м лакха ба из. Из бола моттиг Юкъерча Кавказа малхбоалехьа, Эрсечени Гуржехьени гӀайна тӀа я. ТӀеххьара эккхар 650 шера  хиннад.

Лоама йисте гӀолла шира ГӀалгӀай никъ бода (вешта «ГӀалгӀай-БӀена никъ» е «Гуржий-БӀена никъ»). Даьра аьлен оагӀархьарча Бешлоамкерта босен тӀа (3600 м) болх беш йоаца метеостанци йоалл. Цун цхьан даькъах цӀалг хьадаьд.

## Белгалдаккхар
МухӀдой мотт

**МухӀдой мотт** (, ) — МухӀдоша бувцаш бола мотт ба.

## Белгалдаккхар