open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Республика (Эрсече)

Россе Федераци 85 субъектах латт, царех 21 — **республикаш** я. Республикаша Эрсечен доазон 28,55 % дӀалоац, цу республикашка бах паччахьалкхен бахархой 17,97 %.

Краяшцеи областашцеи юсташ хилча республикай белгалонех я уж къаман-паччахьалкхен кхолламаш хилар (субъекташ къамашка хьежжа хилар). Федерацен кхыча субъекташка санна а доацаш, республике ший конституци а хила йиш я (Россе конституцел лохагӀа латташ йола), паччахьалкхен мотт дӀаоттабарга а лоӀаме я уж.

Вай ханара дукхагӀа мел йола республикаш советий муре автономе советий социалистий республика хьале лаьттай, цхьаяраш автономе областаш хиннай. РСФСР-е къаман-паччахьалкхен кхолламаш а долаш федерацен субъекташ лаьрхӀай уж, лаьтта-административни декъадаларгахьа лелаеш йолча краяши областаши санна а йоацаш.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
Республика (маӀанаш)

**Республика:**

* Республика
* Республика (Эрсече)
* Республика (тоаба) — эрсечена мукъама тоаба.
* ГӀалактикай Республика — «Седкъий тӀемаш» чура йола фракци.

## Нах баха моттиг
* Республика (Московски область) — эйла я Серпуховски шахьаре Московски областе Эрсече.
* Республика (Донецки область) — эйла я Володарски шахьаре Донецки областе Украине.

## ТӀахьожаяргаш
Республика Силлойче

**Респу́блика Силлойче** (,  *Тэханмингук*), хьалхагӀа тӀаийца хиннай цӀи **Силлой Респу́блика**, официальни лоацца цӀи **Силлойче** ( *Хангук* е  *Тэхан*) — паччахьалкхе я Малхбоалера Азе, уллаш я Силлой ахгӀайре тӀа. НанагӀала — Сеул. Хоамий гӀирсашка шера лелаешь йола мехка официальни йоаца цӀи я — **ЗӀилбухера Коре́я**.


File:Flag of South Korea.svg|Байракх
File:Emblem of South Korea.svg|Герб



## ТӀахьожаяргаш
Рум

**Рум** (,  ) — 1870-гӀча шера денз Италехьен нанагӀала. Из улл Тибр яхаш долча додача хийисте.

## ТӀатовжамаш
Р (кириллица)

**Р р** (*Р р*) — хӀанзара дерригача кириллицай алапатий алап да. Болгарой алапата чу 17-гӀа алап да, Эрсий а, кӀайэрсий а алапаташ чу — 18-гӀа алап да дагарах, сербий алапата чу 20-гӀа алап да, украинхой а, македонхой алапата чу — 21-гӀа; иштта из алап пайда эцаш леладу славаьний доаца халкъай йоазонашка, масала, гӀалгӀай алапата чу из ткъаь диълагӀа алап да.

## ТӀахьожаяргаш
Ревень

**Реве́нь** () — баьца баьцовгӀай тайпа да Сулий дезала чура.

## ТӀахьожаяргаш
* ''Справочно-информационный портал ГРАМОТА.РУ''
* Ревень *(ингал)*
Рио-де-Жанейро

**Ри́о-де-Жане́йро** е лоацца **Рио** (, ма дарра маӀан — *наджгоанцхой бетта дода-хи*) — Бразилехьен пхье, иштта цхьа цӀи йолча штата административни юкъ я.

Рио-де-Жанейро вахаш 6,4 млн саг ва (2014 шера). Йоккхалага диллача Бразилхой мехка шоллагӀа лоархӀаш я, хӀаьта ЗӀилбухерча Америке йиълагӀча моттиге я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Пхьеш алапатах
Рузба

**Рузба**, **Рузба-ламаз** (, , ) — бусулба наьха параз дола джамаӀата ламаз да. Из деш да маьждигашка пӀаьраска дийнахьа делкъа-ламаза хан. Рузба-ламаз дар параз даьд КъорӀан чу.

## ТӀатовжамаш
*
Рупольдинг

**Рупольдинг** (, бав. *Ruahpading*) — коммуна я Германе, «Бавария» яхача лаьтта тӀа.

## Сурташ

Ruhpolding.jpg|Рупольдинг
Ruhpolding 028.JPG|Лакха-ЦӀа


## ТӀатовжамаш
* Официальни мазаоагӀув

ОагӀат:Нах баха моттигаш алапатах
ОагӀат:Германен общинаш
*
Рыцарь

**Ры́царь** (ва) ( яхачох хьадаьннад укх  дешах, цкъахьалхагӀа — «баьре»; , , , ) — Европе юкъерча бӀаьшерашка телаш хинна дворяний лоархӀаме титул.

## Белгалдаккхараш

## ТӀатовжамаш
СаӀудий Ӏарбий мохк

**СаӀу́дий Ӏарбий мохк** (,  *аль-Мамлякат аль-Ӏароабийятас-СаӀудийят*) — Ӏарбий ахгӀайрен тӀа йоккхагӀа йола паччахьалкхе. ГӀинбухен-малхбоалехьа цун гоннахьа Фаьрсий форда га да, малхбузехьа — ЦӀе форд ба. ГӀинбухера гӀай Йорданецеи, Иракъацеи, Кувейтацеи да, малхбоалехьардар Къатарацеи Хеттача Ӏарбий Эмираташцеи да, зӀилбухен-малхюбоалехьа Оманаца да, зӀилбухехьа — Йеменаца да.

СаӀудий Ӏарбий мехках каст-каста «Шин сийлен мохк» оал, ислама керттера ши пхье — Маккеи Мадданеи ловш. Мехка лоаца цӀи *СаӀуди* я ().

Мехка цӀи урхал деча династен цӀерагӀа йолча кхаь паччахьалкхенах я СаӀудий Ӏарбий мохк (СаӀудитий цӀерагӀа), вожаш я — Иордана Хашимитий Паччахьали (доал Хашимитий династега да), Лихтенштейна къаьзечеи (фон унд цу Лихтенштейн къаьзий лаьтта).

СаӀудий Ӏарбий мохк, ший мехкадаьттий тӀехйоккха йолча Ӏалашонца — Мехкадаьтта экспортёрий организаце (ОПЕКе) керттера паччахьалкхе лоархӀаш я. Дунен тӀа мехкадаьттанна экспорт ярах 2015 шера цхьоаллагӀа моттиге хиннай, 2017 шера — мехкадаьтта даккхарах шоллагӀа моттиге (Эрсеченна тӀехьа).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

СаӀудий Ӏарбий мохк
ОагӀат:Паччахьалкхенаш — ООН доакъошхой
С

**C** (латиница), **С** (кириллица):

* С (кириллица) — буква кириллических алфавитов.
* C (латиница) — третья буква латинского алфавита.

## Лингвистика
* c — предлог (часть речи).

## Информатика и программирование
* C (Си) — язык программирования.
* C# (C Sharp, Си-Шарп) — язык программирования.
* C++ — язык программирования.
* C — 16-ричное представление числа 12 (а также представление числа 12 в 13-ричной системе счисления или в любой другой системе счисления с основанием, большим числа 12).
* C: (чаще в составе фраз вроде «диск C:») — наиболее частоупотребляемое имя диска в ПК с ОС семейств DOS и Windows, а также OS/2; «диск по умолчанию»; стартовое имя в IDE-нумерации разделов.

## Физика
* c, скорость света — фундаментальная физическая константа
* Секунда — единица изменения времени в системах СИ и СГС, русское нормативное сокращение — с.
* °C — градус Цельсия.
* c — удельная теплоёмкость
* C — электрическая ёмкость

## Химия и биология
* Углерод — химический элемент, обозначается как C.
* Витамин C
* C — в популяционной генетике обозначение гаплогруппы C (мтДНК) и гаплогруппы C (Y-ДНК)
* C — химическая формула алмаза, графита и фуллерена.

## Искусство
* C — в музыке обозначение ноты «до» либо аккорда до мажор.
* C — в музыке размер такта, эквивалентен 4/4.

## Железнодорожная техника
* Паровоз С
** Паровоз С<sup>в</sup>
** Паровоз С<sup>у</sup>
Электровозы:
* С
** С<sup>и</sup>
** Сс
* Электросекция С

## Математика
* \mathbb{C} — обозначение множества комплексных чисел.
* \textstyle C_n^k — биномиальный коэффициент («це из *n* по *k*»).
* \textstyle C_n — число Каталана.
* \textstyle C_n — связный 2-регулярный граф.
* С — длина окружности в геометрии.

## Другие области
* C — число 100 римскими цифрами.
* © — Знак охраны авторского права.
* C — типоразмер батареек и аккумуляторов длиной 50 мм и диаметром 26,2 мм.
* C — аниме-сериал 2011 года.
* C — дюймовый формат видеозаписи.
* С — тип советских подводных лодок.
* С — форматы конвертов для листов серии А.
* В трёхфазном токе и трёхфазном электроснабжении:
** C («цэ») — одна из трёх фаз (A, B, C — а, бэ, цэ) (фазовых проводов или контактов) при трёхфазном электроснабжении.
** C1, C2, C3 (Цэ-1, Цэ-2, Цэ-3) — вариант обозначения фаз в трёхфазном токе (вместо A, B, C).

ОагӀат:Массехк маӀан дола оагӀонаш:Алапаш
Ерригача Россе библиотекий ди

**Ерригача Россе библиотекий ди** — Россе библиотекий болхлой цӀай. ХӀара шера Села 27-гӀча дийнахьа дездеш да.

## Тархьар
 
Ерригача Россе из цӀай дезде оттадаьр Борис Ельцин ва 1995 шера. Из цӀай цу дийнахьа нийсдар а ший маӀан долаш да. Къаьстта цу дийнахьа тхьоврача 1795 шера Россе импере паччахь хиннача шоллагӀча Екатеринас амар деннад гучахьа йола паччахьа библиотека хьаелла аьнна. Дукха ха ялале Екатеринай амар кхоачаш а деш цу гӀулакха болх дӀаболабаьб дешара цӀа хилда укхох, аьнна. Из гӀишло хьалъе йолаяьй моллагӀча дог эттача сага шийна бакъахьа хетача хана деша аьттув а моттиг а хургйолаш. ГӀишло хьалъеча юкъа Екатеринас ше доккха дакъа лаьцад, цу чу Ӏодахка книшкаш кхоачашдарца. Цу хана дукха нах дешара а Ӏилманна а тӀакхе́ баьннаб. Тахан из библиотека Россе къаман библиотека яхаш я. Дунен тӀарча эггара йоккхагӀйолча библиотекех лоархӀаш я из.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Села 27 дийнахьа дола цӀайнаш
Библиотекаш
Библиотекаш
ОагӀат:Библиотечни гӀулакх
Сагалбуц

**Сагалбуц** (кхычахьа **Оагарбуц**) (, ) — баьца е кӀотарга баьцовгӀай тайпа да  дезала чура.

## ТӀахьожаяргаш

С
ОагӀат:БаьцовгӀаш
Садоалла хӀамаш

**Садоалла хӀамаш** *(я)*, **сагалматаш** *(да)* е **синоргаш** *(да)* (, ) — букъатӀехкйоаца членистоноги дийнатий класс.

## Белгалдаккхар
Сайре

**Сайре** (, ) — ди-бийсан ха я ден тӀехьеи бийсан хьалхеи йоагӀаш. Цхьайолча хана сайрен духá бувзам бу малх анайистá тӀакхачарцеи МаьркӀаже йолаяларцеи, амма бакъда шера ханага хьежжа из тайп-тайпара хана чу хул.

## Хьажа иштта
* Ӏуйре
* Бийса
* Ди
* МаьркӀаже

## ТӀатовжамаш
Сан-Паулу

**Сан-Па́улу** (, МФА: ) — Бразилехьен зӀилбухе-малхбоалехьара пхьа, иштта цаӀ цӀи йолча штата нанагӀала. Эггара дукхагӀа нах баха гӀала я мехка а, гӀара тӀа а, ЗӀилбухен ахбура тӀа.

Герба тӀара девиз:  — «Доал сона дац, аз ду».

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьанаш алапатах
Санкт-Петербург

**Санкт-Петербург** — шоллагӀа йоккхагӀа йола Эрсечен пхье. 5 281 579 саг ва (2017 шу) пхье вахаш.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Пхьеш алапатах
Сармак

**Сармак** (, , ) — тайп-тайпарча культурашкара масехк земсеттолга дийнаташ шийна чулоацаш йола гулдара цӀи я. ГӀалгӀай мифологе чу сармак доккха дегӀи цӀоги доккхий ткъамаши а дола, багара ала а бетташ тамашийна дийнат да.

## Литература
* 
* Дракон // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.::ru:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
* 

## Белгалдаккхар
Сарсалаш

**Сарсалаш** (, ) — сарсалий оалхазарий кӀалдезала ваьр да котам куц дола тоаба чура.

Кавказера сарсал (*Lyrurus mlokosiewiczi*) денна дӀадала мегаш да, цудухьа Эрсечен ЦӀе джей чу юкъедехьа да.

## ТӀахьожаяргаш
Саькура бутт

**Саькура бутт** () — гӀалгӀай ханорга шоллагӀа бутт. ВӀаший нийслуш ба *Февралаца* — юле ханорга а григоре ханорга а шоллагӀча беттаца. Шера́ юкъе эггара зӀамагӀа бутт ба Саькура бутт, 30-ннел кӀезигагӀа ди долаш из цаӀ мара бац: массаза а 28 ди долаш хул, амма високосни шерашка 29 ди чулоац цо. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа Ӏан кхоалагӀа бутт ба, Лаьттан ЗӀилбухен ахбура тӀа — ахкан кхоалагӀа бутт ба (ГӀинбухен ахбура тӀа Маьцхали бетта эквивалент).

## ЦӀи
Беттай цӀераш гӀалгӀай меттала башх-башха йоалаяь хиннай хьалха дӀабаха́ча тайп-тайпарча тохкамхоша. Царна тӀа а товжаш хӀанзарча тохкамхоша шоашта хетачох нийсагӀа я аьнна массехк тайпара беттай цӀераш яр ГӀалгӀай Мехка лелаеш, вешта аьлча, массехк ханоргаш дар. Царех да, масала, Коазой Ӏийсас оттадаьр, ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто оттадаьр, СелаӀад тептаро оттадаьр, Мерашканаькъан Султана оттадаьр. 2022 шера ГӀалгӀайчен Мехкдаь распоряженеца официальни дӀачӀоагӀъяьй гӀалгӀай меттала беттай цӀераш, уж дукхагӀа вӀаший тарлуш я Мерашканаькъан Султана оттаяьча беттай цӀерашца. Мехка тайп-тайпара йолча организацештеи учрежденештеи хьийхад дӀачӀоагӀъяь йола беттай цӀераш лелае аьнна. Из бахьан долаш ГӀалгӀай Википеде а лаьрхӀад уж лелае.

### МаӀан
Латиний меттала *Februārius mēnsis* яхар («Фебрууса бутт», «цӀенвеш бола бутт») хьадаьннад  («цӀенвалара цӀай») яхача деша тӀара.

## СедкъаӀилма
ХӀанзарча заман григоре ханоргах Маьцхали 16 денга кхаччалца Малх «Бодж» яхача седкъарче чу латташ хул, Саькура 16 ди денз — «КӀудал» яхача седкъарче чу хул.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
* Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀай ханорг
ОагӀат:Григоре ханорг
ОагӀат:Бетташ
Саьрчий

**Сай**, **Саьрчий** (, , ) — хьакхинг яьттӀа дакхадийнатий дезал ба, шийна чу 51 кеп йолаш.

## ТӀахьожаяргаш
* 
* 
* 

С
ОагӀат:Дакхадийнаташ
Седкъа

**Седкъа** (, , , , ) — тӀехбоккха газ хьисапе бур ба, сердало луши шийна чура Ӏоткъама а ший гравитацен а низашца болам боацаш соцабаь латташи. Цун чухьнахьа хулаш я (е хьалхагӀа хиннай) термоядерни синтеза реакци. Лаьттан эггара гаргагӀа бола седкъа Малх ба — **G** яхача спектральни классан бокъонца вола викал.

## Дистара боарамаш

## ТӀатовжамаш
Седкъий тӀемаш

**«Седкъий тӀемаш»** (, МФА: , ) — эпически земсеттолга кино-сáга. Цо шийна чулоац 9 кинофильм а, иштта анимационни сериалаши, мультфильмаши, телефильмаши, дешаргаши, комиксаши, дийнасурта ловзараши — уж дерригаш а юкъара цхьа кертера чулоацам болаш да, иштта «Седкъий тӀемаш» яха юкъара цаӀ земсеттолга Айлам санна хьакхелла да.
Америкай режиссёр Джордж Лýкас ва 1970-гӀа шерашка из дагадехари кхоачашдаьри, тӀехьагӀа шерадаьри.
## Сурташ

George Lucas 1986 (cropped).jpg|Джордж Лýкас


## ТӀатовжамаш
* «Седкъий тӀемай» официальни мáзаоагӀув
* Фильм «Седкъий тӀемаш: Клоний атака» — ТВ гоннахьа
Саратов

**Сара́тов** — Эрсечен европерча даькъа зӀилбухен-малхбоалехьара пхье, Саратова областа административни юкъ. Областа лоадам бола пхье я. Пхьейистерча Гагарина шахьарца пхьен округ хул цох Саратов яхаш. Йоккха товшхалеи, экономикани, дешареи юкъ я Идалйисте. Эрсечен пхьешта юкъе шоллагӀа йоагӀа ший майдах, иштта бахархой дукхалах 17-гӀеи. Миллионхо-пхье еце а, Саратова агломераце юкъ я из, хӀаьта цун бахархой 1,3 миллион сагал совгӀа ба.

Идала хин Идала-Пхьен хий гулдеча Ӏама аьтта берда тӀа латт Саратовка яхача хинеи Энгельс пхьенеи духьала. Идал-Пхьенна кхаччалца йола юкъ 389 км я, Самарайга — 442 км, в 858 км к юго-востоку от Москвы.

1590-ча шера Фёдор Иванович паччахьа а волаш йиллай Эрсий паччахьалкхен зӀилбухера лаьтташкара зоврков цох хьа а даь. XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе йоккха базара юкъ хиннай цох базархой чакхбувлаш чкъаьреи тухи дохкаш, XIX-ча бӀаьшера иштта ялат дохка юкъ а хьахиннай цох. Саратова́ губерне пхьен статус 1780-ча шера еннай Екатерина II-чун реформаца. XX-гӀа бӀаьшу долалуча хана Идала тӀа уллачарех эггара йоккхагӀа пхье хиннай бахархой дукхалагӀа. 1909-ча шера денз болх беш университет хиннай.

Эрсечен къаьнагӀа йолчарех йолча университетал совгӀа кхы а массайтта кхы лакхера дешарче я пхье болх беш. ДегӀайоалаяь я машенаш хьаяри, мехкадаьттани химеи промышленности.

2020-ча шера кӀимарса бетта 2-ча дийнахьа Россе Федераце Президента амарца пхьенна «Къахьегама денала пхье» яха цӀи еннай.

## Этимологи
Эггара чӀоагӀагӀа яьржача эршо хьаяхачох, Саратова цӀи Лаьчалоаман () тюркий цӀера тӀара йоагӀаш я: *«сары тау»* — *«ӀажагӀа лоам»* яхилга да.

## Бахархой

Энгельсаца цхьанеи, кхыча нах бахача моттигашцеи агломераци хул цох 1,15—1,2 млн саг юкъе а водаш. Саратови Энгельси цхьан а теха цох цхьа пхье-миллионхо хьаяр хьехаш къамаьлаш да долаш.

### Къамашцара лоаттам
Саратов йоккха пхье я, тархьарца дуккха товшхалаш вӀашкайоагӀача уллаш хиннай из Европаннеи Азенеи юкъе, цудухьа цу пхьенна лар йитай цу хӀамо. КӀалхагӀа Ӏохьоахадаьд 2010-ча шера хиннача хьалах доккхагӀа хинна пхьера итт къам:

Къам белгалдаьккха доацаш е цох хоам боацаш пхье 24 038 саг ва, е пхьен бахархоех 2,9 %.

### Метташцара лоаттам
1897-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхьехой наьна мотт:

Таханарча дийнахьа пхьен официальнии керттереи мотт эрсийбар ба.

## Белгалдаккхар

## Литература

* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Большая Саратовская Энциклопедия
* 


ОагӀат:Идала тӀара пхьеш
ОагӀат:XVI бӀаьшера йийхка пхьеш
ОагӀат:Эрсечен областий йовкъаш
СелаӀад

**СелаӀад** () — тӀехар-Ӏанара оптикан хилар да. Из гуш хул (маьлха е бетта) сердалоно дуккха хин тӀадамаш сийрдадоахача хана. СелаӀад бес-бесарача Ӏада тара хул, массаза белгалбоаха 7 бос: цӀе, моажа, ӀажагӀа, баьццара, сигала бесса, сийна, шаькъа.

## ТӀатовжамаш
Маьтсела бутт

**Маьтсела бутт** — гӀалгӀай ханорга пхелагӀа бутт. ВӀаший нийслуш ба *Май беттаца* — юле ханорга а григоре ханорга а пхелагӀача беттаца ( — *«[[Майя (плеяда)|Майяй бутт]]»*). Шийна чу 31 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба Маьтсела бутт. Лаьттан ГӀинбухен ахбура тӀа бӀаьстен кхоалагӀа бутт ба, Лаьттан ЗӀилбухен ахбура тӀа — гуйрен кхоалагӀа ба (ГӀинбухен ахбура Лайчилла бетта эквивалент).

ХӀанзара заман чу григориански ханоргах 13 Села кхаччалца Малх «Ка» седкъарче чу латташ хул, 13 Села денза — «Ӏаса» седкъарче чу (кхыча дарашах — 14 Села).

## Белгалдаккхар

## Литература
* Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
* Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀай ханорг
ОагӀат:Григоре ханорг
ОагӀат:Маьтсела бутт
Селасатий

**Селаса́тий** (, ) — сийрда бедар а йолаш, малхбоалерча ах-бура тӀа, дукхагӀа тропикашка, да́хаш а долаш, хьаза куце долча де́кача оалхазарий дезал.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Оалхазараш
Серго Эржакинез

**Серго Эржакинез** (, ) — цӀихеза гуржий большевик, советаи партеи болхло; гӀаттамхо.

## Каламаш
*Кавказе [[Советий Социализма Республикай Союз|Совета]] Ӏаьдал даккхар цхьан къама тӀадила йиш яларе, дукха уйла ца еш цӀеча гӀалгӀашта тӀадуларгдар аз.*

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Орджоникидзе вахара сурт оттадар «Известия» яхача газета чу, саькура 19 дийнахь 1937 ш.
* ''Яков Резник''. Халкъа комиссар. Серго Орджоникидзе лаьца дувцар
*
Сердало

**Сердало** *(я)*, **Сердал** *(я)* (, ) — физически оптике адама бӀарго хьатӀаэцаш дола электромагнитий зӀанархецар.

## ТӀатовжамаш
* *Шинкаренко В. Г.* Приём оптического излучения : учеб. пособие для вузов. — М. : МФТИ, 1981 .— 92 с. - Библиогр.: с. 90-91. - 200 экз.
Сердало (газет)

**Сердало** (, ) — ГӀалгӀай мехка къаман юкъара газет. Арадувл 1923 шера маьтсела 1 дийнахьа денз. Статьяш эрсий а гӀалгӀай а меттала я.

Газет кӀира́ цкъа арадувл 2000 экзмепляр йолаш. 1970-ча шерашка тираж 6000 экземпляр хиннай.

## Тархьар

Газета хьалхара номер араяьннай 1923 шера май 1 дийнахьа. Газет доладаьри цун хьалхара редактори хиннав Лоамара АССРа сердалъялара халкъа комиссар хинна Малсаганаькъан Кураза Зоврбик. Бехктокхаме секретари корректори оазархои таржамхои хинна Беканаькъан ДордагӀа Тембот хиннав. Газета хьалхарча номера тираж — 500 экземпляр хиннай.

Газета цӀи массайтазза тоаяь хиннай: 1924 шу доладалалехьа **Sierdaluo** яхаш хиннад из, 1924 шу додача юкъа **Serdalo**, **Serdalo — Свет** хиннад, 1924 чакхдоалаш — 1926 шера май болалуш **Serdælo — Свет** яхаш хиннад, 1926 шера май беттагара денз — **Serdælo**, 1929 шера июнагара денз — **Serdalo**, 1938 шера сентябрагара денз — **Сердало**.

ГӀалгӀай шоай мехках баьхача хана газет ара ца дувлаш соцадаь хиннад.

Цкъахьалха ГӀалгӀай автономе областа нанагӀала хиннача Буро тӀа арадийнад из (зарбанче Горький Максима цӀерагӀча ураме, 13-гӀча цӀагӀа хиннай), цул тӀехьагӀа Шолжа-ГӀала тӀа хиннай, хӀанзарча заман чу Наьсаре да газет арахецаш.

Газета́ «Сийлен белгало» яха орден еннай енна.

## Газета болхлой
* Малсаганаькъан Кураза Зоврбик
* Беканаькъан ДордагӀа Тембот
* Ведажанаькъан Абукара Ахьмад (1938—1939, 1957—1959 шерашка)

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Сердало (<span style="color:gray;">''гӀа-эрс''</span>) 
* Сердало 2004—2008 шераш (<span style="color:gray;">''эрс''</span>) 
* Сердало (<span style="color:gray;">''эрс''</span>) 

ОагӀат:Газеташ гӀалгӀай меттала
ОагӀат:Газеташ эрсий меттала
ОагӀат:ГӀалгӀайчен газеташ
Сеткъаргаш

**Сеткъаргаш** (, , ) — чоапилгий дезал ба шоай къаьстта белгало лепа органаш йолаш — лантернаш.

## ТӀатовжамаш
*
Сеул

**Сеу́л** *(я)* ( , *Соуль* — маӀан «нанагӀала») — Республика Силлойчен нанагӀала. Цо хьаю мехка цаӀ мара йоаца лаьрххӀа статус йола пхьа, 25 курех йийкъа йолаш. Официальни цӀи — *лаьрххӀа статус йола пхьа Сеул* ( *Соуль-тхыкпёльси*).

Баха нах — 10,1 млн саг (2015), е мехка бахача наьхах 19,5 %.

## ТӀатовжамаш
* Официальный сайт столичной администрации Сеула
* Сеул На сайте Национальной организации туризма Кореи
* Фотопрогулки по районам города На сайте *globalphotos.org*
*
Селасат

**Селасат** (, ) — доккха доаца сийрда оалхазар да, цаӀ мара дац «селасата» яхача дезала чура, гӀинбухера ахбуре юкъара Ӏалама лоаттаме даьржа долаш. Цо бӀи бу Европеи Азеи Енисей хин малхбоалега.

## ТӀахьожаяргаш
* Позвоночные животные России: Обыкновенная иволга
* Видеоклипы обыкновенной иволги
* Обыкновенная иволга на сайте ecosystema.ru
* Eurasian Golden Oriole — BirdLife Species Factsheet
Селасаташ

**Селасаташ** (, ) — дека оалхазарий ваьр да «селасатий» яхача дезала чура.

## ТӀахьожаяргаш
Сигалахийкхухьаргаш

**Cигалахийкхухьаргаш** (, ) — оалхазарий ваьр да дӀаьха когаш даргий тоаба чура.

## Вахара куц

Сигалахийкхухьаргай сетка хьисапе цӀок долаш дӀаьха дерзан когаш долаш хул; зӀок нийса яӀаьха я; хьалхара пӀелгаш вӀашагӀхоттденна да некдара шера перепонкаца, пӀелгаш готтига да хьармакхий бесах мӀараш йолаш. Керта тӀа а фоарта тӀа а наг-наггахьа дерзан цӀок да.

Европе ши кеп я: *Ӏаьржа* (С. nigra) а *кӀай* а (С. alba); первый покрыт тёмно-коричневыми перьями; второй, за исключением крыльев и плеч, покрыт белыми перьями, клюв и ноги красные. Перелётные, в Среднюю Европу прилетают в феврале и марте. Помимо Европы, встречаются в других местах Восточного полушария. По прилёте поселяются в прежних гнёздах, которые устраивают из сухих сучьев на вершинах деревьев и на крышах; любят местности, обильные водой, в наибольшем количестве встречаются в Голландии, в Исландии и Южной Саксонии. Так как аистов не преследуют, то они очень доверчивы и подходят близко к жилищам.

Сигалахийкхухьарга даар хул чкъаьри, пхьидарчи, шолкъаши, лихьарчи, миталаши, догӀан нӀанийи, балкъазараши, садоалла хӀамаши.

Самка откладывает 4-5 яиц белого цвета длиной около 8 см. Голос слабый, звуки производит хлопаньем челюстей; только птенцы, сидя в гнезде, производят писк или звук, похожий на слабое чириканье. Длина белого аиста от конца клюва до кончика хвоста почти 1,3 м; стоя имеет высоту 1 м.

## ТӀахьожаяргаш
*
Сигале

**Сигале** (, ) — мотт (пространство) я Лаьттан тӀехен лакхегӀа йола е моллагӀа кхыйола астрономен объекта лакхегӀа. Гулдеш аьлча — цу объекта тӀара Айламага хьожаш бӀарга гуш йола панорама я.

## Хьажа иштта

* '''Дуне'''
* '''Малх'''
* '''Бутт'''

## ТӀахьожаяргаш
Сигален паччахьалкхе

**«Сигалéн паччахьалкхé»** (, ) — америкера исбахьлен кино. Даьккхар Скотт Ридли ва.

## Сюжет
### Фильма чура алараш
# *− Хьона фу я Байтулмакъдис?<br />− Цхьаккъа а... деррига Дуне а!*

## Белгалдаккхар
Сигаленашка хӀама етташ

**Сигаленашка хӀама етташ** (, ) — 1997-ча шера Ян Томаса даьккха немций фильм.

## Сюжет
Фильма турпалхой ши маӀа саг ва. Дарбанче баха́чул тӀехьагӀа рак долга гучадоалл царна. Цига шоайла бовза а лу уж. Берзаргхиларах сатувса йиш йоацалга а ховш, палате кораена къаракха шуша мол цар. ДӀатӀахьажача эсалагӀа волчо веха́ волаш шоллагӀчоа шийна цӀаккха форд байна хинна боацалга дӀахайта. Цига чура шоай балалехьа форда тӀа баха лоархӀ цар, цхьанна хӀаманна шек дӀа а боацаш....
### Фильма чура алараш
# *Кхерар — Ӏовдалал*
# *Сигала къамаьлаш да алхха фордахи малх чубизарахи лаьца. Цига дувц ма тӀеххоза да-кх из боккха цӀера бур зувш, из талгӀешка башаш, тӀаккха, халла гуш йола сердал а, кӀерам тӀара санна, йоагаш цхьанахьа кӀоаргале…*

## Белгалдаккхар
Сидней

**Си́дне́й** (, ала деза ) — Астрале эггара йоккхагӀа йола пхьа. Аре —  12 144,6 км². Цун бахархой гаргга 4,5 миллион саг кхоачаш ба (2011 ш). Керда ЗӀилбухен Уэльс яхача штатан керттера пхьа я Сидней.

Пхьа Ӏойиллай Филлип Артуро 1788 шера (Астрален къаьнагӀа йола пхьа). Эггара хьалхагӀа европера колонисташ баха Ӏохайша моттиг я Сидней.

## Белгалдаккхар
Сийна кӀормац

**Сийна кӀормацаш** (, ) — дийнахьа лелача кӀормаций дезал да. Сийна кӀормаций дезала чу 5200 кеп хул дерригача дунен дийнатий дуне чу.

Укх тайпара кӀормаций сийна бесса дегӀалгаш хул, цигара хьадоагӀа цара дезала цӀи.

## ТӀахьожаяргаш

* Сийна кӀормацаш (эрс)
Сира чкъаьрийдуарг

**Сира чкъаьрийдуарг** (, ) — оалхазар да сигалахийкхухьарга куце тоабан чкъаьрийдуарга дезала чура. Из да бӀаьха когаши йӀаьха фоарти йола оалхазар. Лохе сира беса я лакхе кӀай я Ӏаьржа Ӏатташ йоахкаш. Чкъаьрийдуарг йӀаьха  ир зӀок йолаш я. Йоккха борша чкъаьрийдуарг 2 кийла йолаш хул. Се чкъаьрийдуарг кӀезига зӀамагӀа хул.

## ТӀахьожаяргаш
СоагӀапче

**СоагӀапче** () — ГӀалгӀай мехка МагӀалбика шахьара  юрт.

## Географи
Юрт Шин аргӀа юкъе ул, дукхагӀа Шолжа АргӀан гӀинбухерча босе тӀа. Шахьара юкъ йолча МагӀалбиках зӀилбухехьа латт, иштта зӀилбухен-малхбоалехьа йоаллача Магасах 60 км гаьна я. 

Юхе я́да нах баха моттигаш: гӀинбухехьа — МагӀалбик, гӀинбухен-малхбоалехьа — Къулбехьера (юрт), малхбоалехьа — Заьзгакъонгий-Коа, зӀилбухен-малхбоалехьа — Черкъий-Юрт,  зӀилбухен-малхбузехьа — Дола-Коаи Инаркъеи.

## Тархьар
ХӀанзара СоагӀапче улла моттиг гӀалгӀай лоам хьалбаха́чул тӀехьагӀа ЗӀамига ГӀаьбартех лоархӀаш хиннай. Цига *ПсыгӀоабже* яхача хи тӀа () ши юрт хьахьиннай шоайла 3 км гаьна мара йоацаш: цаӀ Боканаькъан Цхьогала юрт хиннай — МагӀара СоагӀапче (цига дукхагӀа Илдарха-ГӀалий тӀара нах бахаш хиннаб), шоллагӀа ГатагӀажанаькъан Аламкхажа юрт хиннай, хӀаьта цига баьхараш ( баха ЭгӀара СоагӀапче и.

1865-ча шера Боканаькъанчун эйла Ӏойоассаенна хиннай бахархоша Хьункархой мехка хӀижрат дар бахьан долаш, хӀаьта даьсса цӀенош ГӀалгӀай мехка ба́ха Ӏийнача кхыча оарстхоша дизад, хӀаьта эйла керда цӀи тиллай — Керда Ах-Барзой. 

1874-ча шера низагӀа шаьрача ӀокӀала а боахаш ши эйла вӀашагӀтехай, ишта хӀанзара СоагӀапче хьахиннай.

БӀорахой тӀема хана Деникина чӀоагӀа духьаллаьттай юрт, Гарданаькъан Тоаркхо-Хьажа хьалха а волаш. Боканаькъан Хаме Ахьмада яздаь «Беке къонгаш» цу замах хинначох да.

1944-1957-ча шерашка вайнах мехках баьккхача ханеи Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхача ханеи эйла  Ногцард яхаш а йолаш ГӀинбухера-ХӀирий АССРа лоаттаме хиннай, бакъда 1958-ча шера эйла ший хинна цӀи меттаоттаяьй — СоагӀапче (Сагопши).

## Бахархой

; Къамай лоаттам
2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбара хоамах:

## ГӀорбаьнна нах
* Боканаькъан Хаме Ахьмад — гӀалгӀай йоазонхо.
* Гарданаькъан Тоаркхо-Хьажа — СоагӀапчен имами, XX-гӀа бӀаьшу долалуш ГӀалгӀайчен къаьдеи. 1917—1923-ча шерарча бӀорахой тӀема турпал.
* ГӀоандалой Сулумбик — цӀихеза хинна гӀалгӀай эбарг.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ
Соалораш

**Соалораш** (, ) — акха дакхадийнатий ваьр я Соалора (Mustelidae) яхача дезала чура.

## ТӀатовжамаш
Бовнаш

**Бовнаш**, Ӏилмангахьа кхы а оал **«бовний»** (, ;  ← хьадаьннад *Strix* «неясыть» яхачох) — бовна куце тоабан акха оалхазарий дезал. Бовнех лоархӀаш да кхы а ваьраш, масала, лергашбовнаши, царгашкаши, миккхалаши, эрсий меттала неясыть яха бовнаши.

Большинство совиных охотятся исключительно ночью или в сумерках. От других хищных птиц отличаются отсутствием зоба, наличием длинных слепых кишок.

У многих народов совы являются символом мудрости. Сова всегда изображалась вместе с древнегреческой богиней мудрости Афиной Палладой и римской Минервой.

## Белгалдаккхар
Солсамекхаш

**Cолсáмéкхаш** е **Оагарбуц** (, ) — дуккха шерашка даха баьца баьцовгӀа тайпа да  дезала чура.

## ТӀахьожаяргаш

О
ОагӀат:БаьцовгӀаш
Спаржа

**Спаржа** (, ) — цхьа дакъа долча баьцовгӀий дезал ба Спаржа зизай (Asparagales) аргӀах.

## ТӀахьожаяргаш
Сира къайг

**Сира къайг** (, ) — oалхазарий кеп я хьаргӀаш яха ваьра чура.

## ТӀахьожаяргаш
Спаржа зизай

**Спаржа зизай** (, ) — цхьа дакъа дола баьцовгӀий аргӀа я.

## ТӀахьожаяргаш

ОагӀат:БаьцовгӀаш
Спорт

**Спорт** (, лоацдаь дош да, хьадаьннад хьалха хинна къ. фер. *desport* деша тӀара — «ловзар», «сакъердам») — цхьацца бокъонашца бола оттабаь наьх болх () ба, цар дегӀа низи хьаькъали вӀаши дистарах латташ. Иштта, спорт аьнна оал из болх кечбарах.

## ТӀатовжамаш
Судан

**Суда́н** (), бӀарчча цӀи — **Республика Судан** ( [Джумхурийат ас-Судан]) — паччахьалкхе я Малхбоалера Африке.


File:Flag of Sudan.svg|Байракх
File:Emblem of Sudan.svg|Герб


## Джейнаш
* 
* Густерин П. В. Санайская группа сотрудничества: результаты и перспективы // Дипломатическая служба. 2009, № 2.
* Густерин П. Раз Судан, два Судан // Трибуна. — 2014, № 10515 (11 июня 2014 г.). — C. 5.

## ТӀахьожаяргаш
Сингапур

**Республика Сингапу́р** (; малай. *Republik Singapura*; ; тами. சிங்கப்பூர் குடியரசு *Ciŋkappūr Kudiyarasu*) — зӀилбухе-малхбоалерча Азера гӀайренаш тӀа уллаш пхьа-паччахьалкхе
Вай хана Сингапур 63 гӀайре тӀа улл. Царех йоккхагӀъяр — Сингапур (керттера гӀайре), Убин, Теконг-Бесар, Брани, Сентоса, Семакау, Судонг. Эггара лакхагӀбола тӀадам (163,3 м) - Букит- Тимах (го).

## ТӀатовжамаш
ТӀ

**ТӀ тӀ** (*ТӀ тӀ*) — кириллица алапаташкара шолха алап. Тахан леладеш да массехк метташка: абзой, агӀлой, аьдагӀий, гӀалгӀай, гӀазгӀумкий, гӀаьбартий-черсий, доаргӀой, лаьзгий, жӏайхой, мухӀдой, нохчий, тӀабасрой, цӀахбий. ГӀалгӀай алапата чу ткъаь ялхлагӀа алап да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ТӀехар-Ӏи

**ТӀехар-Ӏи** *(я)* (), иштта **хӀава́и** *(я)*  (хьадаьннад  [альхӀаваъ] «фо́» яхачох) — гравитаце тӀаозарца латташ йола айлама хӀаман газа хьисапе йола чӀибал.

## Белгалдаккхар
Танзани

**Танзани** (, суахили: *Jamhuri ya Muungano wa Tanzania*, ,   е ) — паччахьалкхе я Малхбоалера Африке.


File:Flag of Tanzania.svg|Байракх
File:Coat of arms of Tanzania.svg|Герб


## ТӀахьожаяргаш
Таиланд

**Таила́нд** (, тай. ประเทศไทย), **Паччахьалкхе Таиланд** (тай. ราชอาณาจักรไทย ), 1939 кхаччалцеи 1945—1948 шерашкеи **Сиам** — паччахьалкхе я ЗӀилбухе-Малхбоалера Азе. Из улл ахгӀайре ХӀиндочинхойче зӀилбухе-малхбузера дакъа тӀеи ахгӀайре Малакка гӀинбухера дакъа тӀеи.


File:Flag of Thailand.svg|Байракх
File:Emblem of Thailand.svg|Герб


## Джейнаш
* *К. Кинель, Д. Мишукова.* Таиланд. Королевство храмов и дворцов. М., Вече, 2011 (Исторический путеводитель).
* *Погадаев, В.* Страна королевских слонов — в: :ru:Азия и Африка сегодня. — 2003. — N9

## ТӀахьожаяргаш
Теша (байт)

**Те́ша ** — Янданаькъан Жамалдас язъяь байт. Кепатехай 1976 шера арахийцача «Хержараш» яхача оазархочун байтий сборника чу.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Байташ алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀай меттала байташ
Тийна оакафорд

**Тийна оакафорд** (, ) — арен йоккхал а кӀоаргал а лоархӀаш хилча Лаьтта эггара боккхагӀа бола оакафорд ба.
Из улл малхбузехьа Евразени Астралени юкъе, малхбоалехьа — ГӀинбухера ЗӀилбухера Американ юкъе, иштта Антарктидан зӀилбухехьа.

Тийна оакафорд хьабаьржа улл гаргга 15,8 эзар км гӀинбухера зӀилбухерага, иштта малхбоалехьара 19,5 эзар км малхбузерага. Беррига фордашца оакафорда аре — 178,684 млн км² я, Юкъера кӀоаргал — 3984 м. Тийна океана эггара йоккхагӀа кӀоаргал (берригача Дунен оакафорда) — 10 994 метр (Мариански жёлобе). Тийна океан чу 180-гӀа меридиан тӀа гӀолла таьрахь хувцадалара така дода.

## Географи


## ТӀатовжамаш
Тийна океан (<span style="color:gray;">''Эрсий Меттал''</span>) 

ОагӀат:Оакафордаш
Тийрк

**Тийрк**, **Тирк** *(да)*, иштта оалаш хиннад **Лоамехий** (,  (*Тэрги)*, , , , ; ) — Даькъасте дода хий. Тийрк шин паччахьалкхен лаьтташка гӀолла додаш да — Гуржехьени (лакхехьа) Эрсечени (ялх субъекта лаьтташка гӀолла). Юртбоахамгахьа чӀоагӀа лоадам болаш да. Тийрка атагӀе 4000 км² совгӀа йоккха  йола аре я.

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:Дода хиш алапатах
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хин объекташ
Титмонинг

**Титмонинг** *(я)* () — Германера пхье. Баварен лаьтта тӀа улл.

Лакхера Бавари яхача административни округа кара я. Траунштайн шахьара лоаттаме я. Бахархой дукхал — 6009 саг (2010 ш.) Аре — 72,04 км². Официальни код — *09 1 89 152*.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Пхьеш алапатах
Токио

**То́кио** ( , «Малхбоалера кертера пхье») — Японехьен нанагӀала, цун административни а, финансови а, культурни а, промышленни а, политикай а юкъ я.


File:Flag of Tokyo Prefecture.svg|Префектуран байракх
File:PrefSymbol-Tokyo.svg|Символ


## ТӀатовжамаш
Траурница

**Тра́урница** () — дийнахьа лелача кӀормаций кеп я нимфалидий (*Nymphalidae*) дезала чура.

Укх кӀормаций ткъамаш 70-90 мм хул. Ткъамий бос хул: баьде-бура е боала-бура.

Ер даха моттигаш: хьунаш, баьш, ведолгаш, хий йисташ, лоамаш.

## ТӀахьожаяргаш
* Траурница — Linnaeus, 1758 (<span style="color:gray;">''эрс''</span>)
Тегеран

**Тегера́н** (фаьрсий мотт تهران) — керттера а эггара йоаккхагӀа йола а ХӀиранера пхье я. Баха нах - 8 778 535 саг (2012 шу). 

## ТӀатовжамаш
Тахертинг

**Тахертинг** () — Германера коммуна. Улл Баварен лаьтта тӀа.

Лакхера Бавари яхача административни гóма кара я. Траунштайн шахьара лоаттаме я. Бахархой дукхал — 5480 саг (2010 ш.) Занимает площадь 50,24 км². Официале код — *09 1 89 149*.

Коммуна бархӀ эйлан гомашта екъалу.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
ОагӀат:Баварен пхьеш
Туркехье

**Туркий мохк** (, ) — паччахьалкхе я дуккхагӀа ЗӀилбухе-Малхбузера Азе уллаш, иштта цхьандаькъе (арен гаргга 3 %, бахача наьх 20 %) — ЗӀилбухе-Малхбоалера Европе (Малхбоалера Фракия). Баха нах 2016 ш. 79,4 млн саг, аре — 783 562 км²
Паччахьалкхен мотт — туркий мотт.


Flag of Turkey.svg|Байракх
Emblem of Turkey.svg|Герб

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Новости Турции.ru  — Крупнейший информационно-новостной портал о Турции на русском языке
* Что такое Турция?
* *Лидия Сычева.* Путь к Босфору.
Тух

**Тух** е **Кхачах тохаш дола тух** е **Кхачан тух** (, ) (хлорид натрия, NaCl) — кхачан напагӀа да.

Аьрдачул тӀехьагӀа — бесаза кристаллаш. Ӏаламара даьккха тух дукхагӀа мел йолча хана кӀезига даьла  а кхы дола минерале тух доалаш хул шийх. ӀотӀакхийттача тухага хьежжа бос хувцалу (масала, сира е мора). Сортацашца декъалу: лакхера, хьалхара, шоллагӀа.

## ТӀатовжамаш

## Литература
* *Заозерская Е. И.* Соляные промыслы на Руси XIV—XV вв. // История СССР. 1970. № 6. С. 95-109.
*  (в пер.)

Т
ОагӀат:Кхача
Тухтилг

**Тухтилг** (, ) — баьцовгӀа да.

## ТӀахьожаяргаш
* Тухтилгаш (''эрс'')
ТӀаус

**ТӀаус** (, , ) — таьрахах лаьрхӀача эггара дуккхагӀа йола кеп я «тӀаусаш» яхача ваьра чура. ТӀаусаш тайп-тайпара бессаш долаш хул.

## ТӀатовжамаш
* ТӀаусах лаьца (''эрс'')
* 
*
ТӀаусий бӀарг

**ТӀаусий бӀарг** (, ), **ден тӀаусий бӀарг** — ден кӀормац да нимфалидий дезала.

Хьадийла ткъамий йӀоахал 50-62 мм кхоача. МаӀа кӀормац зӀамига хул.

### ГӀетта ха
Хьалхара гӀаттар хул: этинга денза баьцамеа кхачалца. ШоллагӀа гӀаттар хул: мяцхали бутт денза михий бутт кхаччалца. 

### Фуъ

Кхал кӀормацо 100−300 фуъ дул ниттий гӀан кӀалхара оагӀон тӀа. 

### НӀовциск

НӀовцискаш хул Ӏаьржа бесса, зӀамига кӀай тадамашца. Вешта ирра морсалаш доахк букъа тӀа.

## ТӀахьожаяргаш
* ТӀаусий бӀарг
Тушолкотам

**Тушолкотам** (, ) — доккха доаца оалхазар да йӀаьха готта зӀок йолаши, цхьайолча хан веер санна хьаелалуш чӀугал йолаши. Дуккха яьржа я Европани Азени зӀилбухереи юкъереи лаьтташ тӀа, иштта Африкан гаргга ерригача аре тӀа а.

Тушолкотам тушолкотамий (Upupidae) дезалах я курша-оалхазарий тоаба чура (Bucerotiformes).

ГӀалгӀай мифологе тушолкотам Тушоли супа оалхазар санна лоархӀаш я.

## Сурташ

ABUBILLA_(Upupa_epops).jpg|**Тушoлкотам**
Upupa_epops_1_Luc_Viatour.jpg|**Гаьна тӀа яьгӀа тушолкотам**
Common_Hoopoe_(Upapa_epops)_at_Hodal_I_IMG_9225.jpg|**Лаьтта тӀа Ӏохайна яьгӀа тушолотам**


## ТӀахьожаяргаш
* *Коблик Е. А., Редькин Я. А., Архипов В. Ю.* Список птиц Российской Федерации. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — 256 с.
* Тушолкотам (эрс)
Украина

**Украина** ( ) — Малхбоалерча Европера паччахьалкхе.

НанагӀала — Киев. Паччахьалкхен мотт — украинхой мотт; иштта баьржа ба эрсий мотт а.

## Белгалдаккхар
;Комментареш

;Хьасташ

## ТӀатовжамаш
Университет

**Университет** *(я)* (хьадаьннад дешах:  — юкъарло) — тайп-тайпарча Ӏилмай говзанчаш кийчабеш йола лакхера дешарче. Бокъонца ма дарра, университето Ӏилман-тохкама болх а лелабу. Дуккха хӀанзара университеташ болх беш я дешара-Ӏилман-практикий гулламаш санна. Университеташ шой лоаттама чу вӀашагӀтоха массехк факультет. Цар хьагойта Ӏилман хара лард лоаттаеш йола тайп-тайпара дисциплинаш.

## Хьажа иштта
* Гаудеамус

## ТӀахьожаяргаш
* Университетий тархьарагара. Мишта хьахиннай университеташ
Урду

**Урду́** (ший цӀи: ) — метташта юкъера хӀиндоарен тоабан хӀиндоевропай дезалах бола мотт. Хиндустани яхача метта функциональни стиль мо лоархӀаш ба, багах бувцача хана хинди яхача меттаца вӀаший кхетабеш а ба. Хьахиннаб XIII бӀаьшера. Урду шин официальни меттаех мотт ба Пакистане (шоллагӀа бар ингалсий ба), цхьабакъда, бахача наьх 7 % мара бац цох шоай наьна мотт лоархӀаш.

ХӀиндиче урду 22 официальни меттаех мотт ба. Укхаза из лебеш 50 миллион гаргга саг ва.

## Цхьайола каламаш

## Белгалдаккхар
Ушал-пхьид

Ушал-пхьид (, ) — лаьтта а хи чу а цхьатарра яхаш садоалла хӀама я пхьидарчий дезала чура.

## Даар

Массайола пхьидарч санна мозаш а, зӀокмозаш а кхыйола садоалла хӀамаш дуа укх тайпара пхьидо.

## ТӀахьожаяргаш

Пхьидарч (Ушал-пхьид)
Файтон

**Файтон** () — лакхера хьаелалуш йолча яйга машена бийла кузов.

Цкъарчоа йийлача гӀудалкхах йоахаш хиннай из цӀи, тӀехьагӀо машенах яха йолаяьй из цӀи.

## ТӀатовжамаш
* 
*
Фаьргаш

**Фаьрг** e **HовцӀолг** (, ) — oалхазарий ваьр да Хьазий куц дола тоаба чура.

## ТӀахьожаяргаш
Фаьренгий мотт

**Фа́ьренгий мотт** (, ) — фаьренгеша бувца мотт ба (Фаьренгий паччахьалкхен) мотт ба, фаьренгий мотт бувцача Бельгийи, Швейцарийи (фаьренгий мотт бувцача Романде), Канадее (дукхагӀа Квебеке), официальни мотт ба. Фаьренгий мотт дукхача Африкайи, Карибий бассейнаи (Гаити а кхыяраш а), Фаьренгий Гвианайи бахархоша лелабу, паччахьалкхен хьале а болаш.

## Алапат

Фаьренгий алапата чу 26 алап да.

## ТӀатовжамаш
Ферх

**Ферх** (, , ; ) — дулхах дажа дакхадийнатий кеп я циский дезала чура. «Ферхаш» () яхача ваьро чулоацаш виъ викалах цаӀ ва. Иштта царца цхьана ферх юкъедоагӀаш да «доккхий цискаш» яхача кӀалдезалá.

## ТӀатовжамаш
* 
* 
* Доккха цискаш — Ферх
Форд

**Форд** *(ба)*(, ) —  лаьтташца е хин кӀалара рельефа айенна моттигашца къоастадаь дола дунен океана дакъа да.

## Фордий классификацеш
Тайп-тайппара фордий классификацеш йолаш я тахан, масала, укх тахкархоша оттаяь: Крюммели (1878 ш.), Ю. М. Шокальски (1917 ш.), Н. Н. Зубов, А. В. Эверлинг  (1940 ш.), А. М. Муромцев (1951 ш.).

### Классификаци оакафордашца
Дунен оакафорд къаьста оакафордах бийкъаб Кхыча паччахьалкхенашцара гидрологически организацес (IHO) 1953 шера (тӀадоагӀоача хургдолча хувцамашца).

Дуне тӀа 63 форд ба (Къаспий форди, Аралера форди, иштта Бейна форди Галилейски форди ца лоархӀаш) — царна юкъера 25 Тийна оакафорда чу ба, 16 Малхбузера оакафорда чу, 11 ХӀиндий чу, 11 ГӀинбухера оакафорда чу. Шоаш доккха хилар бахьан долаш фордаш санна лоархӀаш ба Къаспи а, Аралера фордаш-Ӏамаш, уж бисса ба къаьнарча Тетис яхача оакафордах. Цул совгӀа, тархьарца хьахиннай Бейна форда а, Галилея форда а цӀераш.

#### Оакафордай чура фордаш

#### [[Тийна оакафорд]]
* Аки форд
* Бали форд
* Банда форд
* Беринга форд
* Висаяна форл
* Чура Японское форд
* Малхбоалера-ЧӀинхой форд
* ӀажагӀа форд
* Камотес форд
* Коралловое море
* Коро форд
* Новогвинейское море
* Море Минданао
* Молуккское море
* Охотское море
* Саву форд
* Самар форд
* Серам форд
* Сибуян форд
* Соломона форд
* Сулавеси форд
* Сулу форд
* Тасмана форд
* Тувалу форд
* Фиджи форд
* Филиппинское море (самое большое по площади и самое глубокое море Земли)
* Море Флорес
* Море Хальмахера
* Южно-Китайское море
* Яванское море
* Японское море

#### [[Малхбузера оакафорд]]

* Азовское море
* Балтикера форд
* Гебридское море
* Ирландское море
* Карибское море
* Кельтское море
* Море Ирмингера
* Море Лабрадор
* Мраморное море
* Саргассово море
* Северное море
** Ваттовое море
* Средиземное море
** Адриатическое море
** Альборан
** Балеарское море
** Ионическое море
** Кипрское море
*** Киликийское море
*** Левантинское море
** Лигурийское море
** Тирренское море
** Эгейское море
*** Икарийское море
*** Критское море
*** Миртойское море
*** Фракийское море
* Ӏаьржа форд

#### [[Индийский океан|ХӀиндий океан]]

* Андаманское море
* Аравийское море
* Арафурское море
* Красное море
* Лаккадивское море
* Тиморское море

#### [[Северный Ледовитый океан|ГӀинбухера океан]]

* Баренцево море
** Печорское море
* Море Баффина
* Белое море
* Море Бофорта
* Море Ванделя
* Восточно-Сибирское море
* Гренландское море
* Море Принца Густава-Адольфа
* Море Кронпринца Густава
* Карское море
* Море Лаптевых
* Море Линкольна
* Норвежское море
* Чукотское море

#### [[ЗӀилбухера океан]]

* Форд Амундсена
* Форд Росса
* Форд Уэдделла
* Форд Скоша
* Форд Лазарева
* Форд Дейвиса
* Форд Беллинсгаузена
* Форд Моусона
* Форд Рисер-Ларсена
* Форд Содружества
* Форд Космонавтов
* Форд Сомова
* Форд Дюрвиля

#### Фордаш санна лоархӀаш йола форда ганаш
* Бенгальский залив (Индийский океан)
* Гудзонов залив (Северный Ледовитый океан)
* Мексиканский залив (Атлантический океан)
* Персидский залив (Индийский океан)
* Бискайский залив (Атлантический океан)

## ТӀахьожаяргаш
Форда оаса

**Форда оаса** (, ) — хин мотт я шин дакъа лаьтташта юкъе уллаши  цхьатарра йола хин бассейнаш е цар доакъош хотташи.

## ТӀатовжамаш
Фаьренгехье

**Фаьренгехье**, е **Ференгий мохк** (), бӀарчча цӀи: **Фаьренгий Республика** () — Малхбузерча Европера паччахьалкхе. Аре — 674 685 км² (48-гӀа моттиг). Бахархой дукхал — 66 991 000 саг. Паччахьалкхен мотт — фаьренгий. 
НанагӀала — Париж.

Мехка цӀи хьаяьннай «фаьрингий» () яхача къаьнарча германера тукхама цӀерах (этнонимах). Иштта дале а Фаьренгехьен дукхагӀа бола бахархой гӀалой-румий къамах хьабаьннаб, цул совгӀа цар бувца мотт румий тоабан чура ба.
Ференгий Мехка доалахьа кхы а лаьтташ да фордашка, цудухьа майда а бахархой дукхал а лоархӀаш хилча цу фордашкара лаьтташта а чот ю.


Flag of France (1958–1976).svg|
Armoiries_république_française.svg|


## Белгалдаккхар
Фаьлг

**Фаьлг** *(ба)* (, ) — халкъан багахбувцамах е исбахьлен литературах йола жанр. Тамаша, турпала е вахара-фусама оамал йола эпоса произведени я. Фаьлг дуккхагӀа прозаикан произведени я аьнна лоархӀаш да.

## Фаьлга дийнаташ

* Вампал
* ГӀарбаш
* Ешап
* Сармак

## ТӀатовжамаш
*  Сказка  // *[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]* Эрсий метта этимологен дошлорг. Т. 1—4. — М., 1964—1973.

ОагӀат:Исбахьале
ХӀиндий ди

**Индуизм**, **ХӀиндий ди** *(ба)* — ХӀиндий кӀалгӀа́ра тӀа хьахинна хӀиндий динех ди. Индуизмах санскрит меттала **сана́тана-дха́рма** оал (सनातन धर्म, sanātana dharma), цун маӀан да *даим бола ди*, *даим бола никъ* е *даим дола [[Дхарма|Ӏаьдал]]*.

ХӀиндий дин овла ведий, хараппан дравидий цивилизацешкара боагӀ, цудухьа цох эггара ширагӀа бола ди ба оал. Бусалба дингахьа санна доацаш, хӀиндий дина кертте латташ саг хиннавац. Ер ма бий аьнна хьалаца цхьа бух а бац, цхьан уйлан тӀехьа баха хӀама а дац хӀиндий. Ха-зама мел йода хьахиннача Ӏадатийи, дин ражийи, тайп-тайпарча тешарийи гуллам ба из Даьла цаӀ вари, политеизми, панентеизми, пантеизми, монизми кхыметтала атеизми ларде латташ. ХӀиндий дина керттерча белгалонех я дхарма, карма, сансара, майя, мокша, йога яха дин кхетамаш.

ХӀиндий дин чу геттара дукха супа йоазонаш да, керттерча шин даькъе декъалуш дола: шрутии смритии. Лоадам болача хӀиндий йоазонех да |Ведаш, Упанишадаш, Пуранаш, иштта «Рамаяна», «Махабхарата» яха багахбуцама кхолламаши Агамаши.

ХӀиндий ди лелабеш 1 миркха совгӀа саг ва — ший дукхалага диллача, тӀехьабазарий дукхалах дунен тӀа кхоалагӀа боагӀ жӀаргахойи бусулбеи динашта тӀехьа. ХӀиндуисташа ХӀиндичени Непалаи бахархой дукхагӀа дола дакъа дӀалоац. Иштта хӀиндий дукха ба ала йиш я Бангладеше, Шри-Ланке, Пакистане, ХӀиндонезехьа, Малайзе, Сингапуре, Маврикийе, Фиджи, Суринаме, Гайане, Тринидадеи Тобагои, Йокхача Британе, Канаде, Хеттача Америкерча Штаташка.

XX-ча бӀаьшерий шоллагӀа долча даькъе хӀиндуизм ХӀиндийчера ара а даьнна дерригача дунен тӀа тӀехьабазараш хьахинна дӀаэттад. Даьржа а дайза а да хӀиндуизма карма, йога, вегетарианство яха уйлаш.

ХӀиндий динах цхьайола оагӀонаш бахьан долаш чӀоагӀа бехк боах. Масала, бехк боаккхарех да жероша шоай боагабара Ӏадати, касташта бе́къарца нах ӀотеӀабари.

## Литература
* 
* 

## Белгалдаккхар

Индуизм
ОагӀат:Азера ди
ОагӀат:ХӀиндохӀиранхой динаш
ХӀиндиче

**ХӀиндехье**, иштта **ХӀиндиче** (, , ), официальни цӀи — **ХӀиндий Респу́блика** (, ) — паччахьалкхе я ЗӀилбухерча Азе. Баха нах — 1 329 356 004 саг (маьцхалий 2016), аре — 3 287 263 км², цу шин хьокхамах эггара боккхагӀа бола мохк лоархӀаш ба ЗӀилбухера Азе.


File:Flag of India.svg|Байракх
Emblem of India.svg|Герб


## ТӀатовжамаш
ХӀиндонези

**ХӀиндонези** ( ), официальни цӀи — **Респу́блика Индоне́зи** () — паччахьалкхе я ЗӀилбухе-Малхбоалера Азе.


File:Flag of Indonesia.svg|Байракх
File:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|Герб


## ТӀахьожаяргаш
ХӀиран

**Бусулба Республика ХӀиран** (,  — *Джомхури́-йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н*), лоацца — **ХӀира́н** ( ), 1935 шу кхаччалца **Фаьрсече** — Хьалхарча Азера паччахьалкхе. НанагӀала — Тегеран.
Малхбузехьара гӀай Иракаца да, гӀинбухе-малхбузехьа — ГӀозлойчеца, Эрмалойчеца, Туркий мехкаца,тӀаийцайоацача Лоаман-Арцаха Республикаца, гӀинбухе — Туркменехьецаи, малхбоалехьа — АфганистанецаПакистанацаи.

ХӀирана гӀинбухе Къаспий форда хиш да, зӀилбухе — ХӀиндий оакафорда Фаьрсийи Оманеи ганаш да.

## ТӀатовжамаш
Бекарга бутт

**Бе́карга бутт** — гӀалгӀай ханорга биълагӀа бутт. ВӀаший нийслу *Апрелаца* — юле ханорга а григоре ханорга а биълагӀача беттаца. Шийна чу 30 ди долча ворхӀ беттаех цаӀ ба Бекарга бутт. Лаьтта ГӀинбухен ахбура тӀа бӀаьстен шоллагӀа бутт ба, Лаьттан ЗӀилбухен ахбура тӀа — гуйрен шоллагӀа бутт ба (ГӀинбухен ахбура Ардара бетта эквивалент).

## ЦӀи
Шера биълагӀча бетта цӀи гӀалгӀай меттала башх-башха йоалаяь хиннай хьалха дӀабаха́ча тайп-тайпарча тохкамхоша. Царна тӀа а товжаш хӀанзарча тохкамхоша шоашта хетачох нийсагӀа я аьнна массехк тайпара беттай цӀераш яр ГӀалгӀай Мехка дӀа-хьа яьржа лелаеш, вешта аьлча, массехк ханоргаш дар. Царех да, масала, Коазой Ӏийсас оттадаьр, ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто оттадаьр, СелаӀад тептаро оттадаьр, Мерашканаькъан Султана оттадаьр. 2022 шера ГӀалгӀайчен Мехкдаь распоряженеца официальни дӀачӀоагӀъяьй гӀалгӀай меттала беттай цӀераш, уж дукхагӀа вӀаший тарлуш я Мерашканаькъан Султана оттаяьча беттай цӀерашца. Мехка тайп-тайпара йолча организацештеи учрежденештеи хьийхад дӀачӀоагӀъяь йола беттай цӀераш лелае аьнна. Из бахьан долаш ГӀалгӀай Википеде а лаьрхӀад уж лелае.

### МаӀан
Бекарга бетта цӀи бекарг яхача оалхазарца ювзаенна я. Эрсий меттала «апрель» хьаяьннай  яхачох; цига цун маӀанаш да: *«[[Афродита (мифологи)|Афродитай бутт]]»*, «хьаделашбар», «маьлхо бӀохбешбар».

## СедкъаӀилма
ХӀанзарча заман григоре ханоргах Бекарга бетта 18-гӀа ди кхаччалца малх «Чкъаьрий» яхача седкъарче чу латташ хул, Бекарга 18-гӀча дийнахьа денз — «Ка» яхача седкъарче чу.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
* Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀай ханорг
ОагӀат:Григоре ханорг
ОагӀат:Бетташ
ХӀиспаной мотт

**ХӀиспаной мотт** (, ) — хӀиндоевроперча меттай дезалах романой тоаба, иберо-романой кӀалтоабах лоархӀаш бола хӀиспаноша бувцаш мотт.

## Белгалдаккхар
ХӀиспани

**ХӀиспани** (), официальни **Короле́вство ХӀиспа́ни** ( [МФА ˈreino ðe esˈpaɲa]) — кортмукъа паччахьалкхе я Малхбузера Европеи цхьандаькъе Африкеи. ХӀиспани дакъа лоацаш я Европа хоттара чу а, НАТО чу а. 

НанагӀала — Мадрид. Паччахьалкхен мотт — хӀиспаной.

 

## Сурташ

Plaza_de_Cibeles_-_Palacio_de_Communicaciones_Madrid_2002.jpg
Montjuic_Placa_Espanya_Barcelona.jpg
Hemispheric_-_Valencia,_Spain_-_NYE_Dec_2006.jpg
Pont_Triana.jpg


## ТӀатовжамаш
Ха

**Ха** *я* (, , ) — физикайи психикайи процессаш йолхаш хилара кеп; хувцамаш де аьттув хилара хьал. Философеи физикеи керттера йолча кхетамех я ха. Шейола объекташ йолаш хилара (цар ва́хара) дӀоахал дусташ болча боарамах оал ха, иштта хувцама а дегӀадара а процессашка хулаш дола цу объектий хьáлаш хувцадалара экам ба оал. Из доацаш, «Дуст-бувзама хилара теори» яхача Ӏилмо тохкаш йолча юкъара цаӀ йолча моттан-хан координатех цхьа координата я ха.

Философе чу ха кхы юхадерзаргдоаца дахар да (духхьал цхьан оагӀарахьа Ӏододаш — азалера йолча ханага гӀолла абадега).

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Ха
ОагӀат:Физикай боарамаш
ОагӀат:Философе терминаш
ОагӀат:Керттера физикай понятеш
Ха (маӀанаш)

**Карара ха:**  UTC.

**Ха**:
* Ха — философеи физикеи керттера йолча понятиех цхьа поняти.
* Ха — хӀанз йодаш йола ха лархӀара шкала, масала: москоара ха, меттигера ха, дунен цхьан таръяь ха.
* Ха — мур, ха — «шера ханаш», «мангала ха», «гӀа лега ха», иштта кхы а.
* Хан момент — хан соан тӀара тӀадам.
* Ха (лингвистика) — хандеша грамматикай оагӀат.
* Ха (философи) — ханах лаьца философе чу бола кхетам.
* Ха (анатоми) — дегӀа маьже.
* Ха (лорадар) — лорадар.

## Хьажа иштта
* Ха (кино)

## ТӀатовжамаш
Халкъашта юкъера мотт

**Халкъашта юкъера мотт** () —

## Дунен лоадам бола метташ
ХӀанзарча меттаех халкъашта юкъера метташ да аьнна ала мегаргда акхарех (мотт бувцаш мел боа нах кӀезигагӀа хилара аргӀах):

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжам
КӀира

**КӀира** *да* (, ) — ворхӀ ди-бийсан нийса дола хáн дакъа.

Карарча хана кӀиран ворхӀ дийнахьа йӀоахал дӀаоттаяь я Кхыча паччахьалкхенашцара стандарта — ISO 8601 чу:
****кӀира*** — хан дакъа да ворхӀ ди-бийсан нийса (ISO 8601, пункт 2.2.9)
****ханорга кӀира*** — хан дакъа да ворхӀ ди-бийсан нийса оршота тӀара дӀадолалуш (ISO 8601, пункт 2.2.8.).

## Хьажа иштта
* '''Шу'''
* '''Бутт'''
* '''Ди'''

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
КӀиранди

**КӀиранди** *(да)* (, ) — кӀиран тӀеххьара ди. Шоаттаннéи оршотáи юкъе.

## Тархьар
ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа латтача кӀирагахьа *кӀиранди* яхар ца хиларал совгӀа, ишта цӀи яккха мегаргдола ворхӀлагӀа ди а хиннадац. ЦӀи а, ди а  (шоатта санна) керда юкъедаьккхача хӀамаех да.

## Хьажа иштта
* '''Бутт'''
* '''КӀира'''
* '''Шу'''
## Белгалдаккхар