ГӀалгӀай округ

**ГӀалгӀай округ** *(я)* () — 1860—1870 шерашка хинна йола Россе импере Тийрка областа лаьттан-административни дакъа.

## Тархьар
Хьаьяй 1860-ча шера году. 1860-гӀа шу хилалехьа Къулбаседа Кавказа лоамарой тӀема Ӏаьдала́ мутӀахьа болаш хиннаб — Кавказерча россе чӀоагӀалений зӀанара Аьрдечеи (Къулбаседа-Малхбоалехьара Кавказ) Аьттечеи (Къулбаседа-Малхбузехьара Кавказ). БӀорахой урхале Ставропола губерне мара хиннаяц. Эрсий-кавказхой тӀом чакхбаьнначул тӀехьагӀа Кавказера тӀема урхале дӀаяьккхай. 1860-ча шера Къулбаседа Кавказа деррига лаьтта Ӏодийкъа хиннад Ставропола губерненеи, Къобанеи, Тийркеи, ДаьгӀастени областашта. Тийрка областе 8 округ хиннай: ГӀаьбартийи, ХӀирийи, ГӀалгӀайи, Органи, Нохчийи, Ичкереи, ГӀумкийи.

ГӀалгӀай округа административни юкъ хӀирий округаца цхьана Буро хиннай. ГӀалгӀай округе кхо участок хиннай: Наьсарени, Дола-Ковнеи, Лоамаройи. 1862-ча шера гӀалгӀай округ укх юкъарлонех (шахьарех) латташ хиннай: Наьсархой, Оарстхой, Кхаькхалой, Фаьппий, Аьккхий, Цхьорой. ГӀалгӀайчен шаьрачен доккха дола да́къа Тийрка гӀазкий бӀун кара дӀаденна хиннад цар тӀа гӀазкхий гӀа́лаш йийхка́чул тӀехьагӀа. 1866-ча шера Аьккхийи Мержойи лаьтта ГӀалгӀай округа Лоамарой участках хьа а даьха Орган округа́ доалахьа дӀаденнад.

1870-ча шера ГӀалгӀай округ ХӀирийчунцеи гӀазкхий гӀалашца цхьана Бурон округ вӀашагӀъеллай малхбузехьа Урухагара малхбоалехьа Фортага кхоачаш лаьтта а долаш.

1870-ча шера саькура бетта 2-ча дийнахьа ГӀалгӀай округе юртбоахама фермеи ишколеи йилларах йола проект чӀоагӀъяьй.

ТӀехьагӀа, 1888-ча шера, Бурон округера Шолжа отдел хьакъоастаяь хиннай — ГӀалгӀай округа хинна лаьтташи Шолжа тӀара Тийрка гӀазкхий бӀун лаьтташи цхьана вӀашагӀ а те́ха́ хьаяь хиннай из.

## Бахархой
Округе керттера баьхараш гӀалгӀайи гӀазкхийи хиннаб. 1891-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох эггара дукхагӀа нах баьха моттигаш ераш хиннай:
* Мочкъий-Юрт () — 4047 жит.
* Экажакъонгий-Юрт () — 3821
* Наьсар-Керте () — 3645
* ТӀой-Юрт () — 2766
* Пхьилекъонгий-Юрт () — 2766
* СурхотӀе () — 2271
* Йоккха Ачалкхе () — 1938
* Юкъера Ачалкхе () — 1505
* Дабе-Юрт () — 1309
* Дошлакъий-Юрт () — 1582
* Альте-Юрт () — 1000
* Яндаре () — 1616
* Буро-КӀале () — 1595
* Долакха-Юрт () — 1739
* СоагӀапче () — 2098
* Дола-Ков () — 1402
* Буроче () — 1200

## Административни екъаялар
Административни 1862-ча шера цкъарчоа округ диъ даькъеи Тийрка гӀазкхий бӀун кара долча Шолжа тӀарча гӀалий лаьтташтеи екъалуш хиннай. 1865 йиъ округ хинначара кхоъ хьаяьй.
* Наьсарен — юкъ Наьсаре яха чӀоагӀале хиннай. 1868-ча шера хиннача хьалах вахаш 17 339 саг хиннав. Цу даькъа юкъе хиннача моттигех я: Мочкъий-Юрт, ТӀой-Юрт, СурхотӀе, Экажакъонгий-Юрт, Наьсар-Керте, Аьлте-Юрт, Дошлакъий-Юрт, Буро-КӀале, Пхьилекъонгий-Юрт, Долакха-Юрт, Йоккха Ачалкхе.
* Дола-Ков — юкъ Дола-Ков хиннад. 1868-ча шера 6812 саг вахаш хиннав. Даькъа юкъе хиннай: СоагӀапче, ГӀайрбика-Юрт, Дола-Ков, Инаркъе, Къаским, МагӀалбик, ГӀизлар, Дабе-Юрт, Юкъера Ачалкхе, Йоккха Ачалкхе.
* Лоамара — юкъ Буро пхье хиннай. 1868-ча шера 5763 саг вахаш хиннав. Даькъа юкъе хиннай: ЖӀайрах, Пхьамат, МохтӀе, Лаьжг, Цхьори, Хамхи, ТӀумагӀе, Хьули, Аьге-Кхала, Бишт, Дошхьакъле, Каьзи, Шоане, Саьлге, Мецхал, Гаракх, Фуртог, Кушт, Къоашке, Морч, Эбане, КӀирбитӀе, Хьарп, Бейни, ОлгатӀе, ЦӀоли, Ний, Пхьалинг, ТӀаргам, Бархане, БӀарах, Лейми, Кхарт, Оздиг, Нилх, Пхьуй, ЦӀорх, Кхаьхк, Эрш (кхала), Эзми, Къоаст, Наькасте, Хаьни, Гадаборша-ЦӀенге, ТӀаьрш, Тори, Хьай, Коли, Маьшхи, ВӀовнашке, Цизди, ГӀул. 1866-ча шера Лоамарча даькъах Аьккхий юкъарлони Мержени юкъарлон цхьан даькъереи нах баха моттигаш хьакъоастаяьй — Ялхара, Аьккха, Велахе, КеретӀе, Галай чӀож, КербӀыче, ,  — уж ерригаш Орган округах дӀатехай.
* Оарстхой дакъа — юкъ Буро пхье хиннай. 1865-ча шера 5201 саг вахаш хиннав. Укх даькъе хиннай Боташ-Юрт, ГӀазана-Юрт, Шин-Аьли-Юрт, Ах-Боарзе, АьрштӀе, ГӀажара-Юрт, БӀумат, Чималх, МергӀастӀе, Берашке, ДаьттагӀе. 1865-ча шера Оарстхой дакъа дӀа а даьккха цун лаьтта Шолжа тӀарча гӀазкхаштеи Нохчий округа́и юкъе гӀолла дӀахьадийкъад.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* О сделанномъ Его Императорскимъ Высочествомъ Главнокомандующимъ Кавказскою Армею распоряжении къ преобразованию Ингушевского военного округа на три участка: Горский, Назрановский и Псидахинский. — 1867. — 4 л. — (Кавказский комитет. (1833—1882 гг.) // РГИА Ф.1268 Оп. 12 Д. 76

ОагӀат:Тийрка область
ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар