open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ГIалгIай литература

**ГӀалгӀай литература** () — гӀалгӀай меттала йола гӀалгӀай къаман литература я.

## Тархьар
ГӀалгӀай литература долалу наьртех долча литература тӀара (фаьлгаш, оаламаш, турпала иллеш, ловзараш). Хьалхара литературан Ӏарбий меттала даь дола йоазув XIX бӀаьшера хана чухь даь да. Советий Ӏаьдал даларца ший массаза йолча кепа тӀа даьннад гӀалгӀай литературан йоазув.

ГӀалгӀай литература тохкаш дуккха къахьийгарех ва Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим, къаьстта цо дукха болх баьб гӀалгӀай багахбувцам тохкаш.

Эггара хьалха берашта хетадаь дола дувцараш, фаьлгаш язде волавеннав Нохч-ГӀалгӀай книжни издательстве 1970-ча шерашка редактор хиннача Заьзганаькъан Азмата дехарца. Цу шерашка чӀоагӀа эшаш дар берашта хетадаь литература. Йоазонхой вахарах а кхолламах а лаьца балхаш даьд цо (масала, Малсаганаькъан Зоврбика, МутаӀаланаькъан Хьажбийкара).

Цо кулгалдеш, вӀашагӀъеллай гӀалгӀайи эрсийи меттала 10 томах латта «ГӀалгӀай багахбувцама антологи» яха проект.

## ГӀалгӀай автораш
* Байсаранаькъан Муртаза Идрис (1911—1993)
* Беканаькъан ДордагӀа Тембот (1873—1939)
* Боканаькъан Хаме Ахьмад (1924—2006)
* Ведажанаькъан Абабукара Ахьмад (1916—1996)
* Гойганаькъан Сипсой Ӏадал-Хьамид (1896—1948)
* Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим (1937—2014)
* Зязганаькъан Хьусена Бахьаудин (1908—1965)
* Малсаганаькъан Кураза Зоврбик (1894—1935)
* Малсаганаькъан Дохий Дошалкъа (1898—1966)
* МутаӀаланаькъан Шовхала Хьажбикар (1910—1964)
* Пхьиленаькъан Ӏасолта Махьмад-СаӀид (1929—2004)
* Пхьиленаькъан Абазбика Амир (род. 1938)
* Чахканаькъан Идриса СаӀид (1938—2008)
* Янданаькъан Хамарзий Джамалда (1916—1979)

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Эрсечен къамай литература
ОагӀат:Литература метташка гӀолла
ГӀалгӀай литература
ГӀалгӀайчен литература
ГIалгIай шахьараш

**ГӀалгӀай ша́хьараш** () — гарга ахкар бахьан долаш, гӀалгӀай лоаман кхаьллаш цхьанкхийтта, юкъерча бӀаьшерашка хьахинна, шоаех гӀалгӀай къам лаьтта хинна дола доакъош. Зама дӀа мел йода цар цӀераш а, доазонаш а, таьрахь а хувцалуш хиннад.

## Тархьар
XIII бӀаьшера Аланой мохк бохарца, бахархой лоамашка баха дӀабахарца хьахиннад этнотерриториальни гулламаш. Эггара хьалхара шахьараш хьахинна ха лоархӀ XVI бӀаьшера тӀеххьара шераш. Лоаман чӀожашка баьхабале а, шоайла кхотабенна, баьхаб гӀалгӀай. Царна юкъера бувзам чӀоагӀбеш хиннад культура а мотт а цаI хилар. «Шахьар» яха дош «гуллам» яха маӀан долаш да. Ширача хана Хьалхарча Азе «шахьар» аьнна цӀи йоаккхаш хиннай удел. XV-ча бӀаьшере а шахьарий массал хувцаденна хиннадац. ГӀалгӀай шахьарий доазув хувцаденнад, бахархой лоамара баьнна, шаьрача аренашка баха Ӏоховшарца. Темар Къилбаседа Кавказера дӀаваха́ дукха ха ялалехьа шаьра аре дӀаьлаьцай наха, дукха ца говш. Духхьашха гӀалгӀай лоамашкара бувлаш шаьрача лаьтта баха Ӏохувша болабалар, хийрача къамаша лаьтташ дӀалоацаргдоаш, еш йола духьале санна кхетадеш хиннад.
Цу ханах лаьца дукха балхаш яздаьд этнографо Тутайнаькъан Албаста, къаьстта ГӀалгӀай шахьар белгалйоаккхаш. Дахкильганаькъан ИбрахӀима Пхьамат ювцаш ше дӀаяздаьча оаламашта юкъе хьоахадаьд цу хана чухь цкъа хӀара шахьарера къонахий вӀашагӀкхийтта хинналга, цхьа мохк хьабе уйла-нигат долаш. Гулбеннараша соцама баь хиннаб, къовсамаш, довнаш дӀадаха, цхьа мохк барца мехках «ГӀалгӀа» аьнна цӀи тилла. Из ха лоархӀ Шолжаи ГӀалменеи лакхе дада лаьтташ чудерзаде болабенна ха, цига Ӏояхкай Ахки-Юрти Ангушти.

Шахьарий цӀераш а доазув а хувцадалара бахьан лоархӀаш да доалчен моттигаш хувцар а, цхьан юртара кхыча юрта кхухьаш. Цудухьа Фаьппий шахьара цӀи «Мецхалой шахьар» аьнна хувцаеннай, хӀаьта ГӀалгӀай шахьар, ши дакъа деш, екъаеннай — Цхьорой, Хамхой.

XVI—XVII бӀаьшерашка лоамашка баьхаб гӀалгӀай. Цу хана белгалъяьха хинна шахьараш я: 
* ГӀалгӀай (Хамхой) шахьар *()*
* Кхаькхале;
* Цхьорой шахьар *()*;
* Оарстхой шахьар *();
* Чулхой  шахьар *())*;
* Фаьппий (Мецхалой) шахьар *()*;
* ЖӀайрахой шахьар *()''.

### Таханара шахьараш

ХӀанзарча ГӀалгӀай Республике йиъ шахьар я, царна юкъебодаш 32 муниципальни кхоллам ба.

## Белгалдаккхар

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ГIалгIай тархьар
ОагӀат:ГIалгIай
Доалара цӀердешаш

**Доалара цӀе́рдеша́ш** () — цхьан тайпарча хӀамашта юкъе къаьстта цхьа хӀама белгалйоаха цӀердешаш да.

Доалара дешаш Ӏомадеча Ӏилман даькъах **ономастика** () оал. Онамастико духьала увттаду цӀердешаел совгӀа доалара мел дола дешаш доалара мел доацацарашта, **апеллятивашта**. Юкъара дешаш духхьал цӀердешаех оал. Доалара цӀердешаш доккхача алапаца язду. ГӀалгӀай Ӏилманхочо Куркъанаькъан Солсбика Аламбика ший «Основные вопросы лексикологии ингушского языка» яхача монографе тӀа онамастика доккха дакъа хетадаьд. Цо къаьстта тахкад этнонимикацеи, теонимикацеи, фиктонимецеи, антропонимецеи, топонимицеи дувзаденна хаттараш. Аламбика белгалдаьккхад хаьтӀаийца цӀераш цӀенача гӀалгӀай цӀерел дуккха дукхагӀа йолга, онтропонимашта юкъе цар доккхагӀа дола дакъа дӀалоацалга. Цхьайола цӀераш омоноварианташ йолащ хул: Масала, *Мухьаммад, Мухьмад, Мага, Мамед, Мадина, Мади, Маднат, Маддан.

Ономолексемаш тайп-тайпарча овлаех латт:

Акхабосе (акха (),(босе )), ДухьаргиштӀе (Духьаргиш (), тӀе (дештӀехье)), Кхаькхале (кхаь (), кхаьле ()), Бартабосе (барт (), босе ()), ЦхаралтӀе (цхарал ()), Хьарапхье (Хьара (), пхье ()).

== Доалара цӀердешай тайпаш ==
• [[антропоним]]аш *(тайпан, наьха цӀераш)*: Ахьмад, Лейла, ЦӀулой, Оздой, Малсаганаькъан;<br>
• [[зооним]]аш *(хьайбаех-оакхарех йоаха цӀераш)*: Марта, Марац, Борз, Долли, Гудар, Къулац;<br>
• [[топоним]]аш *(паччахьалкхений, нах бахача моттигий, лоамий цӀераш)*: ГӀалгӀайче, Бешлоам, Маьттлоам, Аьлте-Юрт, Эбарг-Юрт, Буро, МагӀалбик, Шолжа-ГӀала, Эса-чӀоже;<br>
• [[космоним]]аш *(седкъӀилман цӀераш)*: Сахула седкъа, Къулбехье, Малхбузе, Боккха Пхьу, Садов седкъа, Солса ГебагӀа, Ча Токхадаь Никъ, Чухье ГӀаьр, Дардза Къонгаш, Ийскогбарг, Кайран Седкъа, Маьлха ков;<br>
• [[хрематоним]]аш *(журналий, газетий, книжкай цӀераш)*: газета «Сердало», журнал «Лоаман Ӏуйре», роман «Беке къонгаш», берий журнал «СелаӀад»;<br>
• [[фиктоним]]аш: Наьрта Оарстхо, Колой КӀант, Цаген, Сеска Солса;<br>
• [[гидроним]]аш *(хиний, Ӏамий, фордий цӀераш)'': Шолж, Тирк, Эсса, Ӏаьржа форд, Алмазхий, Нилхий, Аьге форд, Лаьттан Юкъе́ра форд, Ӏарбий форд .

## Хьажа иштта
• ЦӀердош

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
ОагӀат:ГӀалгӀай метта грамматика
ОагӀат:ЦӀердош
ОагӀат:Ономастика
ГӀалгӀай дувхар

**ГӀалгӀай дувхар** ()— цӀагӀа, ара, дикан тӀа, вон тӀа гӀалгӀаша тӀадувхадаь дувхар.

ГӀалгӀай дувхарах яздаьд XVIII бӀаьшера 80-ча шерашка ший йоазонашка Якоб Рейнегс, иштта яздеш хиннав XIX бӀаьшера Кавказе хиннача Юлиус фон Клапрот, кӀезиг-дукха тӀехьагӀа — Мориц фон Энгельгардт, тӀехьагӀа Кавказ тохкаш хинна Ӏилманхоша а даьд йоазонаш: А. Н. Генко, Л. П. Семёнов, Е. И. Крупнов, кхыча́р а.

## Хьалхара гӀалгӀай дувхар
КӀа́да юкъе́да́лале дукхагӀдола барзкъаш маьшах даь хиннад. Маша ба эрсий меттала «сукно домотканное». Маша хьабе кхоачам вӀашагӀтохаш, хьалххе а тха кийчдеш хиннад, вешта аьлча къаж а дий, дитта а дитте, оалхаш хиннад. Цул тӀехьагӀа корхаш а дий, йоачӀингаца хьийзе аьхинг деш, кхоачам балла 15-17 йоачӀинг дизза аьхинг вӀашагӀтехача, тӀалхах дӀабувзаш хиннаб маша. Из маша хьабеш леладаьд духьараш (()), тӀалх (). Нагахь санна духьарашца ехки чӀагӀашки (челнок) мара деце, тӀалхаца толдаш а хиннад. Ширача хана денз оалаш хьадоагӀа: «Геза ахкарца чиллан толдашца догаш даьреш деча кхоний кхы я хьо».

Аьхингах орг беча хана йокъаеннача сискала чӀорга тӀа тӀалусташ хиннад из. Ширача хана «Лоам биача устагӀан кӀаьда тха дика да маша бе» яьхад гӀалгӀаша. Гурахьа даьккха тханка (живая стрижка), до (ӀажагӀа хьоанал) дӀадоаккхаш, кхаца () дитта а дитте, докъаделча алха а аьлхе, йоачӀингаца хьийзача маша бе дӀатохаш хиннад. ХӀара аьхинга гов ахкарах чакх а доаккхаш, тӀалх бале толдех а чакхдоаккхаш, дӀоахалла дӀатохаш хиннад цул тӀехьагӀа. Цунах «урхал» (основа) оал. ЧӀагӀашкаца пхорагӀа чакхдоахачох «Ӏаь» оал. «Са нанас бийдача аьхингаца дӀавийхкар пхеннена хьаваста мегадац» яздаь го йиш я гӀалгӀай багахбувцама тӀа. Маша хьабаь баьлча хьийнаб, цул тӀехьагӀа кхаца бутташ хиннаб. ТӀаккха ло а баьккхе, барзкъа хьадаьд цох.
## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай дувхар
Йовлой Гилане Муса

**Йовло́й Гила́не Му́са́** () — Россе яний-румой кӀалто́харгах вола спортсмен, 2020-ча шера аьхки дӀадихьача Аьланпхьен ловзарий чемпион, шозза Дунен чемпион, Россе чемпионатий призёр, шозза Европай чемпион ва. Цун доалахьа я Европай Къамай Кубок, Дунен кубок, из ва дукха дика хӀама карагӀдийна Россе спорта говзанча яха цӀи енна.

## Спортацара болх
Йовлой Муса ший цӀагӀарбарашца Калининграда областера Москве ва́ха дӀавахав 16 шу даьннача хана. Из спорта говзал караерзаеш, Ӏомалуш хиннав Эрсече цӀихеза́ча тренерца Кадилов Давидаца. 2014-ча шера цо котало яьккхар Россе чемпионате боаккхагӀбарашта юкъе, иштта кӀалто́харгахь котваьлар Европай Къамай Кубке. 2016-ча шера шоллагӀа моттиг яьккхар Россе чемпионате. 2017-ча шера юха котваьлар Россе чемпионате, Дунен чемпионате финале цул хьалхаваьлар Эрмалойчера спортсмен Алексянин Артур. 2018-ча шера цох хиннав шозза Россе чемпион, цул совгӀа цу шера цо котало йоаккх Дунен чемпионате. 2019-ча шера цо юха а хьалхара моттиг яьккхар, Мусах шозза Дунен чемпион хилар. 2020-ча шерарча ловзарашка цох хилар Аьланпхьен чемпион.

## Толамаш
* Аьланпхьен ловзараш 2020 — 
* Яний-румой кӀалто́харгах йола Россе чемпионат 2014 — ;
* Яний-румой кӀалто́харгах йола Россе чемпионат 2016 — ;
* Яний-румой кӀалто́харгах йола Россе чемпионат 2017 — ;
* Яний-румой кӀалто́харгах йола Россе чемпионат 2018 — ;
* Иван Поддубне Гран-при 2013 — ;
* Иван Поддубне Гран-при 2014 — ;
* Иван Поддубне Гран-при 2016 — ;
* Иван Поддубне Гран-при 2017 — ;
* Иван Поддубне Гран-при 2018 — ;
* Турнир «Гран-при Гуржехье 2018» — ;
* Юниорашта юкъера Дунен чемпионат (София, 2013) — ;
* Юниорашта юкъера Европай чемпионат 2012 — ;
* Юниорашта юкъера Европай чемпионат 2013 — .

## СовгӀаташ
* Машара Орден () (маьцхали бетта 11-гIа ди 2021 шу) — *Къаман спорт дегӀайоалаеш дакъа лацарахи, лакха толамаш дахарахи, 2020-ча шера Токио хиннача XXXII Олимпиадий ловзарашка денал, хьинар долаш къахьегарахи*.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*  
* 
* Профиль на сайте ЦСКА 

ОагӀат:ГӀалгӀай спортсменаш
ОагӀат:КӀалто́харгах бола Аьланпхьен чемпионаш
ОагӀат:Яний-румой кӀалто́харгах бола Россе чемпионаш
ОагӀат:Яний-румой кӀалто́харгах йола Европай чемпионат
ОагӀат:Яний-румой кӀалто́харгах бола Дунен чемпионаш
ГӀалгӀай товшхал

**ГӀалгӀайчен товшхал** е **ГӀалгӀай товшхал** (, ) — ширача хáна денз гӀалгӀай къамо оттаяьча кхоáчамах латташ йолча а латташ йоацача а объектий гуллам. Цудухьа дуккха хӀама да цо чулоацаш: тайп-тайпара гӀалгӀай Ӏаьдалаши Ӏадаташи,  лоам ягӀа къаьнара гӀишлоши (гӀáлаш, вӀовнаш, маьлха-кашамаш), сага дувхари (чокхи, элтар-кий, курхьарс), халхари, даари, иштта дукха кхыдар а.

ГӀалгӀай культуран дог Эздел да.

## ГӀалгӀай архитектура

**Илли о том, как построили башню** — ингушская героико-эпическая песня (илли).  

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

*
ОагӀат:ГӀалгӀай товшхал
Хамхой Бекмарза Дауд

**Хамхо́й Бе́кмарза Да́уд** () — гӀалгӀай оазархо, ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон доакъашхо.

## Биографи
Хамхой Дауд ваьв тов бетта 1-ча дийнахьа 1950-ча шера ГӀазакхий мехка Кустанайя шахьаре. Духхьашха де́ша вахав Ӏаьлий-Юртарча ишколе, дешар чакхдаьккхад Экажакъонгий-Юртарча ишколе. Исбахьален йоазонаш де 1967-ча шера волавеннав, де́ша вагӀача хана, хӀаьта байташ кепатеха араяьннай Советий бӀун юкъе бӀул кхоачашдеш волча хана. Эскара газете штатал арахьа вола корреспондент волаш къахьийгад цо. «Ленина никъ» яхача Наьсарен шахьарерча газета тӀа кепатеха араяьннай цун байташ 1969-ча шера. ДӀахо дӀайодача хана цун байташ ӀотӀайийнай «Литературни ГӀалгӀайче», «СелаӀад», «Лоаман Ӏуйре» яхача журналий оагӀонаш тӀа.

## Кхоллам
;Байтий гулламаш:
• «Даьхен лаьтта» *(«Земля Отчизны»)*
• «Къоаной хьехамаш» *(«Назидания старейшин»)*
• «Уйлаш» *(«Мысли»)*
• «Оаза мукъале» *(«Свобода голоса»)*
• «Лорабелаш барт» *(«Берегите согласие»)*
• «Безама гӀалаш» *(«Башни любви»)*
• «Ба́халба безам» *(«Пусть живет любовь»)*.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш

ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой
Зугайнаькъан Беслана Билан

**Дзуга́йнаькъан Бесла́на Била́н** () — йоазонхо, Россе къамашта юкъерча йоазонхой форумий доакъашхо, адвокат ва.

## Биографи

### Дешар
Дзугайнаькъан Билан ваьв 1987-ча шера лайчилла бетта 26-ча дийнахьа Ростова шахьаре Таганроге. 1994-ча шера денз вах Шолжа-Пхье. 1994-ча шера из духхьашха деша вахар Шолжа-Пхьерча № 1 йолча ишколе, цига йиъ класс яьккхар цо, цул тӀехьагӀа цо дӀахо дийшар Шолжа-Пхьерча № 4 йолча ишколе. Юкъара дешар дийша ваьлча, из деша эттар Урхалдарах йолча Москвера паччахьалкхен университете юридически факультете. Из цу хана 16 шу даьнна вар. Университет яьккха воаллаше, Билана чакхъяьккхар МГУ аспирантура. Дийша ваьннача хана денз, 2011-ча шера денз, адвокатал болх беш ва из.

«ЛИПОК» яхача форума доакъашхо хиннав 2014-2015 шерашка, Звенигороде дӀакхухьаш йола Россе паччахьалкхен къонача йоазонхой форум я из. Цу форуме «Стон земли» яха повесть язъярца да́къа ла́царах цунна деннад Россе товшхала министерствон стипенди. Дунен къамашта юкъерча Фазиля Искандера цӀерагӀа йолча преме претеденташта юкъе вахав 2018-ча шера «Чегемские высоты» яхача номинацех.

### Кхоллам
«Стон земли» яха цун хьалхара кинижка арадаьннад 2017-ча шера. Кинижка юкъе дахад дукха дувцараши, кинижкан цӀерагӀа дола романи. Билана кхоллам кепаетташ арабийннаб «Дружба народов» («Руми» дувцар), «Нева», «Кавказский экспресс-2017» яхача журналаш тӀа .

«Я вам расскажу историю про одного великого праведника, его звали Руми. Он, кстати, похож очень своими поступками на нашего Учителя — Устаза. Так вот, однажды Руми шел по базару и увидел, что у места, где проводились казни, стоит толпа зевак, а в центре ее — плачущий мальчик и палач с мечом. Руми спросил одного из присутствующих, что происходит? Ему рассказали, что мальчик этот — грек-христианин и вор, причем очень наглый. Его ловили и предупреждали оставить свое ремесло столь  многократно, что в конечном итоге, разгневанный очередным преступлением, судья-кади приговорил его к самому строгому наказанию — отсечению руки. Что же сделал Руми? Ведь перед ним был вор — обвиненный судом и приговоренный к наказанию. Вор! У вас когда-нибудь крали? Когда я был студентом, у нас рядом с университетом жил очень пожилой мужчина. Он всю жизнь копил на машину, и вот, наконец, он смог ее купить. На следующее утро он увидел, что его машину угнали, после чего слег и умер. Вот что может сделать воровство. Так что, если бы Руми прошел мимо, это было бы даже правильно. Но только он поступил по-другому. Он подошел к мальчику, накрыл его своим плащом и унес оттуда. И ни один человек, ни сам палач, ни кто-то из присутствующих не остановил его! Вы скажете, как он мог вмешаться в дела суда? Но это был великий праведник, аскет, мудрец. Да и времена были другие, люди были лучше. И правитель не стал призывать его к ответу. Мальчик этот пошел к Руми учеником и стал позже его верным последователем. И всю жизнь хранил плащ, что однажды спас его.»»

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ХӀирий паччахьалкхен университет

**[[Хетагуров, Коста Леванович|Хетагу́ров Ко́стай]] цӀерагӀа йо́ла ХӀири́й паччахьалкхе́н университе́т ()** — Буро тӀара лакхехьара дешарче я.

Университета гӀишло тархьара сийленг лоархӀ региона лоадам бола товшхала тӀехьален объекта лораяра хьал а долаш.

## Факультеташ
* ХӀирий филологе;
* Эрсий филологе;
* Психологе-хьехархой;
* Хоамбоаржабара,
* Исбахьалений,
* Къамашта юкъерча юкъмоттиггий;
* Математикани компьютера Ӏилмайи
* Физикан-техникан,
* Географеи геоэкологеи,
* Экономикани урхалддареи,
* Юридически.
* Тархьара,
* Лорал
* Химеи, биологеи, биотехнологеи,
* ДегӀацарца товшхалеи спортеи;
* Кулгалхой.

## Болхлой
### Ректораш
* Чибиров Христофор Тадиозович (1959—1975)
* Галазов Ахсарбек Хаджимурзаевич (1976—1990)
* Хацаев Олег Солтанбекович (2006—2010)
* Созанов Валерий Гаврилович (2011—2016)
* Огоев Алан Урузмагович (с 2017)
### Президенташ
* Магометов, Ахурбек Алиханович
### ЦӀихеза болхлой
* Гиреев, Девлет Азаматович  (1916—1981) — цӀихеза хӀирий литературадовзархо, М. Ю. Лермонтовеи М. А. Булгаковеи кхоллам дика бовзаш хиннав.
* Цуциев, Борис Александрович — политикан экономе кафедрай кулгалхо (1938—1971), къаьнагӀча профессорех цаӀ ва. ХӀирашкахьа лакхехьара дешар вӀаштӀехьадоаккхаш геттара лоадам бола да́къа лаьца́ саг ва.

## Белгалдаккхар

ОагӀат:Бурон белгалонаш
ОагӀат:Ӏилма ХӀирийче
Ноакастой Ӏаьлий Хаваш

**Ноакастой Ӏаьлий Хава́ш** () — йоазонхо, ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама института болхло, ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон кулгалхо.

## Биографи
Ноакъастой Хаваш ваьв 1956-ча шера саькура бетта 17-ча дийнахьа ГӀазакхстане Ильичевски шахьаре Талгар яхача юрта. 1976—1978 шерашка эскаре бӀул кхоачашдеш хиннав. Из хинна моттиг я Байконури, Саратови. 1985-ча шера Хаваш деша эттав Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университете филологе факультете.

Дийша ваьлча, балха эттав «Сердало» газета редакце, цига цо болх баьб эггара хьалха корректор волаш, цул тӀехьагӀа бехктокхамеча секратара гӀонча волаш. ХӀаьта «ГӀалгӀайче» яха газета болх бе доладеннача хана денз, 1993-ча шера тушола бетта, цу газета редакце болх баьб цо бехктокхаме секратара гӀонча волаш. 1997-ча шера Шолжа шахьаре арадувлача «Вестник Сунжи» яхача газета кертера редактор ву цох. 1997—1999 шерашка «ГӀалгӀайче» яхача газета кертера редактор волаш болх бу Хаваша.

1989-ча шера денз юкъе ва Эрсечен хоамбоаржабархой юкъарлонна. 2004-ча шера денз из болх беш ва Оахаранаькъан ЧхьагӀа цӀерагӀа йолча Ӏилман-тохкама институте. 1999—2004 шерашка ГӀалгӀай Республика Халкъа Гуллама, ГӀалгӀай Республика Доалчен каь хиннав из. 2022-ча шера денз ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон кулгалхо ва Хаваш. Россе ЗӀилбухерча лингвистий-экспертий ассоциаце доакъашхо ва. ГӀалгӀай Мехка культуран сийдола болхло аьнна цӀи еннай цунна.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
[ОагӀат:ГӀалгӀай хоамбаржабархой
[ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабархой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой
Лоамарой кадетий корпус

**[[Цхьорой Дудий ӀабдуллахӀ]]а цӀерагӀа йола Лоа́маро́й каде́тий ко́рпус**, иштта **Лоа́ман каде́тий ко́рпус**  () — СурхотӀа йоалла кадетий ишкол-интернат. 1994 шера хьайийлача хана денз 800 совгӀа саг арахийцав. Даькъасте эггара сийдолаш йолча дешарченех лоархӀаш я. 500 совгӀа дешархочунна лаьрхӀа́ я.

## Тархьар
Лоамарой кадетий корпус кхолларах долча амара́ кулг яздаь хиннад 1994 шера маьтсела бетта 17 дийнахьа цу хана ГӀалгӀайчен Президент хиннача Овшанаькъан Султана Руслана.

1997 шера тушола бетта 18 дийнахьа Лоамарой кадетий корпуса устав тӀаийцад.

2001 шера аьтинга бетта 25 дийнахьа эггара хьалха корпус яьккха дешархой арахийцаб.

Заьзганаькъан Мурада амарца 2004 бекарга бетта 19 дийнахьа денз Сийлахь-Боккхача Даймехка тӀема тӀа саькх хиннача Цхьорой Дуде ӀабдуллахӀа цӀерагӀа я Лоамарой кадетий корпус.

2011 шера денз лаьрххӀа форда тӀа бӀул дар Ӏомадайташ йола класс хьайийлай корпусе, хӀаьта 2012 шера полице класс йийлай

2014 шера Хьалхарча Москверча кадетий корпуса́и Лоамарой кадетий корпусаи́ юкъе бувзам хургхиларах барт баьб, кулг а яздеш.

2014 шера ГӀалгӀай Мехкда хиннача Евкуранаькъан Юнус-Бека аларца кадетий корпуса́ лаьрхӀа́ керда йоккха гӀишло йотта йолае лаьрхӀад Магасе.

Лоамарой кадетий корпус болх бе йолаелча денз цунна кулгалдеш массайта хьаким хувцавенна хиннав. Царех цаӀ хиннав корпуса эггара хьалхарча выпускникех хинна вола Дидиганаькъан Ахьмад.

## Корпуса моттиги оттами
Кадетий корпус СурхотӀа йоал шийна гонахьа хьунаш, гувнаш долаш. Йоккха йоаца пхье санна я шийна чу массехк моттиг йолаш:
* штаб
* дешара корпусаш
* тептарче
* наб ю корпусаш
* шунче
* санчасть
* спорта комплекс
* бани
* хӀамаш ютта цӀа
* бытовой комбинат.

## КарагӀдаьннараш
Кадеташа дакъа лаьцад дуккхача яхьашка, цхьаяраш чакхъяьннай, цар хьалхара моттигаш йоахаш.

* **1 моттиг** — 2008 шу, «V Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России»
* **1 моттиг** — 2009 шу, «VI Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России»
* **1 моттиг** — 2010 шу, "I Всероссийская военно-спортивная игре «Кадеты Отечества»
* **1 моттиг** — 2010 шу, «VII Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России»
* **1 моттиг** — 2011 шу, «VIII Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России»
* **1 моттиг** — 2011 шу, «II Всероссийская военно-спортивная игра „Кадеты Отечества“, посвященная семидесятилетию разгрома немецко-фашистских войск под Москвой».
* **1 моттиг** — 2012 шу, «IX Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России»
* Россе эггара дикагӀча клубийи кадетий корпусийи параде дакъалацар, Москва, ЦӀе майда 2012 шера августа 2 ди
* **1 моттиг** — 2013 шу, «X Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России
* **1 моттиг** — 2014 шу, «XI Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России»
* **1 моттиг** — 2015 шу, «I Окружная Северо-Кавказская военно-спортивная игра „Зарница“, приуроченная к 70-летию Победы».

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
*  

ОагӀат:Эрсечен тӀема дешарченаш
ОагӀат:Кадетий корпусаш
ОагӀат:ГӀалгӀайче дола дешар
Ghalghaj gharchož

**«Ghálgháj ghárchož»** () — XX бӀаьшера духьара кулгайоазув да, вешта аьлча сурташ дийхка альбом да гӀалгӀай къаман гӀарчойи истингий сурташ тӀадолаш. Дукха хана денз дайна дӀадаьннад аьнна лоархӀаш хиннад. Таханарча дийнахьа частни коллекце да.

Альбом 65 каьхата оагӀонах латт. Цу оагӀонаш тӀа сурташ да шаькъашца даьи, акварелаца даьи, цхьацца йолча моттигашка боалоза къоаламашца даьи. Ши оагӀув гӀарчо оттадаьккха, галеш деча гатах даь я. Сома беттагарг йоалл альбомах гамажа цӀоках яь. ОагӀоний боарамаш да: 29 см дӀаьхеи  21 см шереи. ЦӀаста кӀаьгаца вӀашагӀйийхка я оагӀонаш. Альбом хьадаьд 1921—1924 шерашка. Массо йоазонаш гӀалгӀай меттала да латиний графика тӀа. Сурташ дехкаш альбома тӀа ӀотӀадаьха дола истингаш ГӀалгӀай мехка тайп-тайпарча моттигашкара гулдаь хиннад, иштта царна юкъе я, цу хана мехка нанагӀала лоархӀаш хинна йола Буро а.

Ӏилманхоша хьаяхачох «Ghálgháj ghárchož» альбом оттадаьр хетаргахьа хьалхара гӀалгӀай болхговза суртанча хинна вола Доврбиканаькъан ГӀаза-Махьмад хила везаш ва. Ше альбом дайна дӀадаьнна хиннад гӀалгӀай мехках баьхача хана 1944 шера. Амма тӀехьагӀа, Москверча Измайловски базар тӀа корадаь ийца хиннад Г. Ӏахилганаькъанчо.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* Орнаменты на глиняных изделиях древней и средневековой Ингушетии // Сердало, 9.06.2021

ОагӀат:Кулгайоазонаш
ОагӀат:ГӀалгӀай товшхал
ОагӀат:ГӀалгӀай литература
Зовранаькъан Башира Макка

**Зовранаькъан Башира Макка**, маьре яхачул тӀехьагӀа **Дударанаькъан** язъяьй () — гӀалгӀай оазархо, ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон доакъашхо.

## Биографи
Дударанаькъан Макка яьй Наьсарен шахьара ТӀой-Юрта 1960-ча шера. Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университет йистеяьккхачул тӀехьагӀа из къахьега йолаеннай ТӀой-Юртарча № 1 йолча ишколе. 1979-ча шера денз цун байташ кепаетташ, арайийннай «Лоаман Ӏуйре», «Литературни ГӀалгӀайче», «СелаӀад» яхача журналаш тӀа а, «Сердало», «ГӀалгӀайче» яхача газеташ тӀа а, цул совгӀа йоазонхоша цхьана арахийцача гулламаш тӀа а.

## Кхоллам
• «Дошо ГӀала» (2015)
• «Седкъан лир» (2018)
• «Свет доброты» (2019)

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен оазархой
ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀай оазархой
Куркъанаькъан Солсбика Ӏаламбик

**Ку́ркъанаькъан Со́лсбика Ӏала́мбик** () — гӀалгӀай дукха дика хӀамаш карагӀдийна Ӏилман болхло, хьехархо, йоазонхо.

## Биографи
### Дешар
Куркъанаькъан Ӏаламбик ваьв 1932-ча шера кӀимарса бетта 24-ча дийнахьа дийшача дезале.

Ӏаламбика нана, Аьлтамаранаькъан МурцаӀала Хьава, Буро тӀа Лоамарой хьехархой институте биологе факультете дийша а, цул тӀехьагӀа Хьехара Ӏилма ()яхача даькъе аспирантура яьккха а хиннай. Хьавас болх баьб ГӀалгӀай мохктахкара Ӏилман-тохкама институте Ӏилман болхло йолаш а, Буро тӀарча ишколе берашта хьехаш а. ГӀалгӀай къам мехках доаккхача хана Хьава ишкола директорал болх беш яр. Кустанайя областе дӀахо дӀабихьар цо хьехархочун никъ, цига хьехархо хинна ца Ӏеш, завуча декхараш кхоачаш деш хилар из Смирновски юкъарча ишколе. ХӀаьта Ӏаламбика да, Куркъанаькъан Хьадиса Солсбик хиннав паччахьалкхен къахьегамхо а, ГӀалгӀай автономе областа 1931—1932 шерашка обисполкома тхьамада а, «Сердало» газета керттера редактори кулгалхои.

Ӏаламбик духхьашха деша вахар 1940-ча шера Шолжа-ГӀала тӀарча № 19 йолча ишколе, цхьабакъда цо цига дукха дешанзар. Дешар юхасецар ГӀалгӀай къам мехках даккхар бахьан долаш. Юкъара дешар дийша ваьлар 1953-ча шера ГӀазакхстанехьа. Цу шера, да́ оарцагӀваьнна, из деша эттар Пушкина цӀерагӀа йолча Урала хьехархой институте филологе факультете. Институт йистяьккхар 1957-ча шера.

### Къахьегам
Ӏаламбика къахьегам болабеннаб 1958-ча шера мехка цӀакхаьчачул тӀехьагӀа Наьсарерча юкъарча ишколе. Цо цига болх бир хьехархо волаш. Цхьа шу доалаш из дӀахьожавир Нохч-ГӀалгӀай АССР Наьсарен шахьара районо инспектора балха. ДӀахо дӀайодача хана ший ва́хара Ӏилманна хетаде лаьрхӀар цо. Дукхача шерашка Ӏаламбика болх бир вузашка, Ӏилман тохкама болхи хьехархочун болхи цхьана беш. 1959-ча Ӏаламбик дӀахьожавир Л. Н. Толстой цӀерагӀа йола Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университете. Цига цо къахийгар дизза 34 шера́. Нохчий мехка тӀом болабеннача хана Куркъанаькъан дезал бе́ха цӀабаьхкар ГӀалгӀай мехка. Цига цо болх бир ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институте Ӏилман болхло волаш, 1996-ча шера денз ГӀалгӀай паччахьалкхен университете эрсий метта кафедре кулгалхо волаш. 

Филологе Ӏилман кандидат Ӏаламбиках хилар 1966—1967 шерашка «Местоимения в нахских языках» яха диссертаци язъярца. Диссертаци чӀоагӀйир Тиблис, дунен Ӏилманхо вола Арнольд Степанович Чикобав кулгалхо волаш. Ткъо шу даьлча Филологе Ӏилман доктора цӀи ялар цунна, «Основные вопросы лексикологии ингушского литературного языка» яха диссертаци Гуржехьерча Ӏилман Академе меттай институте чакхъяларца. Цига цун кулгалхо вар Давид Сильвестрович Имнайшвили.

### СовгӀаташ
• «Дукха дика хӀамаш карагӀдийна ЧИАССР Ӏилман болхло» яха цӀи
• «ГӀалгӀай Мехка дукха дика хӀамаш карагӀдийна» болхло яха цӀи
• «РФ лакхерча дешара Сийдола болхло» яха цӀи

## Белгалдаккхар

ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой
ОагӀат:ГӀалгӀай филологаш
Келиганаькъан Бамата Муса

**Ке́лиганаькъан Бамата Му́са́** () — Россе паччахьалкхен къахьегамхо, бизнесмен, «Лукойл-Интернешнл» компане вице-президент хинна саг, экономикан Ӏилман кандидат ва.

ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гулламо шийгара викал а ваь Федераце Совета доакъашхолла хержав из 2010-ча шера.

## Биографи
Келиганаькъан Муса ваьв 1963-ча шера тушола бетта 16-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР-е, МагӀалбике.

1984—1986 шерашка цо да́къа лаьцад, СССР тохкархой бӀун юкъе волаш, Афганистане хиннача тӀем тӀа («Коммерсант» яхача газето беча хоамах — 180-ча моточарахьий бӀунна юкъе). ГӀалгӀай къаман хьалхарча мехкадаь  Овшанаькъан Руслана доалахьа хиннача бӀунна юкъе хиннав из, бӀул кхоачашдеш хиннача хана. ТӀем тӀа лозаваь а хиннав.

Инженералла болх баьб. 1989-1991-ча шерашка из хиннав Нохч-ГӀалгӀай АССР Лакхехьарча Совета депутат.

1991—1994 шерашка тӀемхой-интернационалистий гӀулакхех йолча комитета тхьамадан когаметтаоттар хиннав.

Мусас яьккхай Москвера кхачан промышленноста институти Москвера паччахьалкхен технологен академии. 1998-ча шера «Россен кхачан базари сурсаташ хьадар дегӀада́ра хьисапа́ цо беш бола Ӏоткъами» () яха диссертаци чакхъяларца цох хьахиннав экономикан Ӏилмай кандидат

1994—2000 шерашка (кхыча хоамашка 1993-ча шера денз) — «Лукойл-Интернешнл» компане вице-президент хиннав.

2000-ча шера бекарга бетта денз 2001-ча шера саькура беттага кхаччалца цо болх баьб Ненецки автономе округа администраце кулгалхочун гӀонча волаш.

2001—2002 шерашка Мусас болх баьб Эрсечен президента бокъо йолча викала аппарате керттера федеральни инспектор волаш а, цул тӀехьагӀа ЗӀилбухерча федеральни округе президента бокъо йолча викала () когаметтаоттар волаш а.

2002-ча шера Муса ве лаьрхӀа кийчо еш хиннай яхаш хабар арадаьнна хиннад. Маьречоаи из ве́ заказ даьчоа юкъе хинна юкъархо лаьца хилар бахьан долаш, чакхдаьнна хиннадац из.

## Дезал
Муса саг йоалаяь ва, виъ дезалхо волаш.

## СовгӀаташ
Афганистане хиннача тӀем тӀа да́къа ла́царах цунна еннай ЦӀеча Седкъан орден (), «Майралах» () майдилги.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* Кавказский Узел. Биография Мусы Келигова
* Полит.ру. Народное собрание Ингушетии определилось со своим представителем в Совфеде
Тийрканаькъан Оарцхочун Аьсет

**Ти́йрканаькъан Оа́рцхочун А́ьсет** () ― гӀалгӀай йоазонхо, драматург, хоамбоаржабархо, ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон доакъашхо я.

## Биографи

### Дешар
Тирканаькъан Аьсет яьй 1968-ча шера саькура бетта 22-ча дийнахьа ТӀой-Юрта. Цу юртара ишкол чакхъяьккхачул тӀехьагӀа, из Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университете деша эттай филологе факультета гӀалгӀай мотти литературеи яхача говзал е́ша. 1991-ча цо из йистеяьккхай.

1986—2000 шерашка Аьсета болх баьб гӀалгӀай мотти литературеи хьехаш ТӀой-Юртарча № 2 йолча юкъерча ишколе. 2000—2001 шерашка Аьсет болх беш хиннай Наьсарерча гимназе, цул тӀехьагӀа цо итт шера болх баьб Малсаганаькъан Тухана цӀерагӀа йолча ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музее.

2012-ча шера денз цо КъТРК «ГӀалгӀайче» редактор йолаш болх баьб.

### Кхоллам
1994-ча шера «Ши таьзет» яха пьеса язъяьй Аьсета, цул тӀехьагӀа, 1997-ча шера денз «Сердало», «ГӀалгӀайче», «Наьсарен оаз», «Литературни ГӀалгӀайче» яхача газетийи журналеи оагӀонашка ший прозахи драматургехи латт кхоллама балхаш кепадетта дӀайолаеннай из. Аьсета кепатеха арадаьккха кхо книжка да: «Халкъа белгалонаш» (2004 шу), «Керда хоамаш» (2004 шу), «Хоза кхаъ» (2009 шу). «Халкъа белгалонаш», «Керда хоамаш» яха ши кинашка арадаларца «ДӀахо аьттув балба», аьнна, ловца баккхара хьисапе бола лустам язбаьб гӀалгӀай оазархочо Угарчанаькъан Азмат-Гире. «Хоза кхаъ» яхача кердача кинашканна дешхьалхе язъяьр ва гӀалгӀай йоазонхо Чахканаькъан СаӀид. 2009-ча шера Тийрканаькъан Аьсет юкъеяхай ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлонна. Цун кхоллам керттерча даькъе драматургех латт. Цо къахьийгад тайп-тайпара жанраш: комеди, трагеди, драма. «Хоза кхаъ» яхача гуллама юкъеяхай лоархӀаме йола «Хоза кхаъ» яха, цхьан даькъах латта пьеса. Таханарча гӀалгӀай вахаре дола эшамаш, наьха во оамалаш гойта гӀерт драматург ший пьесаца. Турпалхоша леладер а дувцар а гротеска новкъосталца гучадаьккхад. «Керда нускал» яха пьеса шин даькъахи пхе суртахи латт.

### Толамаш
• 2006-ча шера цунна еннай сийлен цӀи «ГӀалгӀай Мехка дукха дика хӀамаш карагӀдийна культура болхло»;
• 1998-ча шера дӀайихьача «Дошо къоалам» яхача оазархойи, йоазонхойи, драматургийи республикерча яхье «Драматурги́» номинацех яьккхай кхоалагӀа моттиг;
• 2008-ча шера цу номинацех цо котало яьккхай хьалхара моттиг яккхарца;
• 2011-ча шера дӀайихьача Республикерча драматургически яхье Комеди яхача номинацех яьккхай хьалхара моттиг.
• Аьсета еннай М. Шолохова 100 шу дездара сийна майдалг

### ТВ проекташ
• «Говзаме дош» яха хьо́кхаче.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабархой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой
Турпала вахарцара ийс ди

**Турпала вахарцара ийс ди** — гӀалгӀай йоазонхочо Заьзганаькъан Хьусена Бахьаудина язъяь повесть. Цун белхаех эггара лоадамегӀа лоархӀаш я. 

Юххьанца араяьнна хиннай 1964 шера цхьатарра Москве а Шолжа-ГӀалий тӀа а. Паччахьалкхен нанагӀалий тӀа из арадаьнна хиннад эрсий меттала, республика нанагӀалий тӀа — гӀалгӀай меттала. ТӀехьагӀа массайттаза цунна кепа йийттай тӀехьа тӀадоагӀача шерашка. Масала, 1982 шера из юха а арадаьннад Шолжа-ГӀалий тӀа эрсий меттала, хӀаьта 1996 шера цунна кепа теха хиннай Саратове.

Повеста тӀа дувцар да, исбахьален оагӀорахьара хоздаь, бокъонца хинна хӀама; революци йоаккхаш а Россе хиннача бӀорахой тӀема шерашка а баьха, бокъонца вахаре хинна нах. Цар цӀераш а тайпан цӀераш а хийцаяц йоазанхочо. Повеста керттера турпалаш ба СурхотӀа ваьха боккъонца хинна вола Налганаькъан Мандреи цун воӀ Борахани.

Повесть язъяь вола Хьусена Бахьаудин мотт говза, дика ховш йоазанхо хиннав. Цхьан юкъа СурхотӀарча ишколе болх а беш, повеста лаьрхӀа мел дола хӀама гулде таро йолаш хиннав. Ше Налганаькъан найц волаш, Мандречо леладаь хӀамаш хьадувцаргдола нах бовзаш хиннав.

Мандре а, цул тӀехьагӀа Борахан а ваьха ков хӀанз а СурхотӀа долаш да. СурхотӀарча аьлен дӀатӀехваьлча, аьленна юххегӀолла аьрда оагӀорахьа хьалвахача доалл из. Мандречо ший нана Мии дӀаелла хинна боарз а ба цу коа, къаьнача Ӏажашта а бӀарашта а кӀалха. Цун коанаӀаргара Ӏодоладенна аьли юртарча маьждигага Ӏокхоач, цу моттигашка тебаш, хьулалуш, дов даьд ший юрт яккха баьхкача моастагӀашта къаман турпала. Тахан ГӀалгӀайче ишколашка 9-ча классе Ӏомадеш да повеста цхьадола доакъош.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Повесташ гӀалгӀай меттала
ОагӀат:Повесташ эрсий меттала
ОагӀат:Тархьара повесташ
ОагӀат:Повесташ 1964 шера
Тархьареи, меттеи, литературеи Нохч-ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт

**Тархьареи, меттеи, литературеи Нохч-ГӀалгӀай (Нохчий, Шолжа-ГӀала тӀара) Ӏилман-тохкама институт** () — Шолжа-ГӀала тӀа 1931-1995 шерашка хинна советийи Эрсечени Ӏилман организаци я.

## ЦӀераш

* 1931—1934: Тархьареи, меттеи, литературеи Нохчий Ӏилман-тохкама институт ()
* 1934—1944: Тархьареи, меттеи, литературеи, исбахьалени Нохч-ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт ()
* *1944—1957: [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар]] бахьан долаш болх беш хиннаяц*
* 1957—1975: Нохч-ГӀалгӀай АССР-а министрий совета йола тархьареи, меттеи, литературеи Нохч-ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт ()
* 1975—1977: Нохч-ГӀалгӀай АССР-а министрий совета йола тархьареи, меттеи, литературеи Нохч-ГӀалгӀай «Сийлен Белгало» ордена Ӏилман-тохкама институт ()
* 1977—1988: Нохч-ГӀалгӀай АССР-а министрий совета йола тархьареи, экономикани, социологеи филологеи Нохч-ГӀалгӀай «Сийлен Белгало» ордена Ӏилман-тохкама институт ()
* 1988—1991: Тархьареи, экономикани, социологеи филологеи Нохч-ГӀалгӀай «Сийлен Белгало» ордена Ӏилман-тохкама институт ()
* 1992—1996: Нохчий мехка гуманитарни тохкамий институт ().

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

*
ОагӀат:Шолжа-ГӀала тӀара Ӏилма
ОагӀат:Шолжа-ГӀала тӀара юкъарлон гӀишлош
ОагӀат:1995 шу Нохчиче
ОагӀат:Хьахиннай 1931 шера Эрсече
ОагӀат:1931 шу Нохчиче
Налганаькъан Мандре

**Налганаькъан Долтмарза Мандре** (*Нальгиев Мандре Долтмурзиевич*) — гӀалгӀай къаман турпал ва. Эрсече хиннача бӀорахой тӀема хьинаре доакъашхо хиннав.

## Тархьара хоам

Налганаькъан Мандре ваьв 1865 шера СурхотӀа (Тийрка область, ГӀалгӀай округ). Налганаькъан хиннав из, тайпах — Кхоахкахой.  Цар хьабаьнна моттиг — Кхаьхк яха кхаьлл я лоаман ГӀалгӀайче. Мандре ноанахой Гаьгий тайпан хиннаб. Цун нана Мии яхаш хиннай. XX бӀаьшу долалуш Эрсече бӀорахой тӀом хьайнача хана Деникина эскар ГӀалгӀай мехка чудена хиннад Буро яккхара духьа. Цу эскара новкъа яьдай гӀалгӀай юрташ (Долакха-Юрт, ТӀой-Юрт, Эккажакъонгий-Юрт, СурхотӀе). Цу юкъа 1919 шера хиннаб Долакха-Юртара тӀом, иштта цу шера кӀайэскархой тӀалийтаб цкъарчоа Эккажакъонгий-Юрта а, тӀаккха СурхатӀарча на́ха́ духьал а. Йоккхий топаш етташ чӀоагӀа туржаӀ лоаттадаьд деникинцаша. Бомбаш етта йолаяьчул тӀехьагӀа юртара нах Ӏоъарабувла безаш хиннаб: маӀача наха боккхий нахи кхалнахи бераши лорабеш Ӏоъарабаьхаб. Цхьабакъда, Мандре цаӀ виса хиннав юрта. Ший нана дӀайига хьежа́ хиннав из, амма нана раьза хиннаяц юртара дӀаяха. Ший воӀаца Ӏийнай из. Мандре массехк дийнахьа ший цхьаь волаш тӀом баьб Деникина эскара духьал. Шийца ший топи тепчеи турмали мара хиннаяц цунга. Цу юкъа Добровольчески эскара чура 187 салте дӀаваьккхав цо.

## Дагалоацам
ГӀалгӀай йоазонхочо Заьзганаькъан Хьусена Бахьаудина «Турпала вахарцара ийс ди» яхаш повесть язъяьй Налганаькъан Мандречунна хетаяь а, цун турпала никъ бувцаш а.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 

ОагӀат:Налганаькъан
ОагӀат:Кхоахкахой
ОагӀат:ГӀалгӀай къаман турпалаш
ГIаьзданаькъан Ахьмада Аьсет

**ГӀазданаькъан А́хьмада Аьсет** () ― оазархо, йоазонхо, ГӀалгӀай йоазонхой юкъарлон доакъашхо, говзанча.

ГӀазданаькъан Аьсет яьй 1969-ча шера лайчилла бетта цхьоалагӀча дийнахьа Наьсаре Ахьмадеи Тамареи дезале. Наьсарерча бархӀ шерарча ишколе дийшача, дӀахо № 2 йолча ишколе юкъара дешар чакхдоаккх цо. Цул тӀехьагӀа Аьсета деш ГӀалгӀай паччахьалкхен университете филологе факультете гӀалгӀай мотти литературеи, эрсий мотти литературеи говзал Ӏомаеш. Цун хьалхара «Нана» яха байт кепатеха араяьннай 1984-ча шера «Ленина никъ» яхача Наьсарен шахьара газета тӀа.

## Кхоллам
• Чайтонг
• Хали ― оапий гали
• Малхинг
• Дошо ябакх
• ЦӀог доаца борз
• Бабур
• Ленивец Бари
• Сенна эш дешар
• Наьна дуӀаш
• Къаман са да ― къаман мотт
• Кокай наькъаш
• Дегай оаз

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай йоазонхой
ОагӀат:ГӀалгӀайчен йоазонхой
Наьсарен оаз

**Наьсарен оаз** (), цул хьалхагӀа **«Наьсархо»**(), советий хана **Ленина никъ** () — Наьсаре арахецаш дола газет да. ГӀалгӀайче арахецаш къаьнагӀча газетех да.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай метта газеташ
ОагӀат:Эрсий метта газеташ
ОагӀат:ГӀалгӀайчен газеташ
Хазанаькъан Хизар

**Хазанаькъан Хизар**, иштта «**Хьулхой Хизар**» оалаш хиннад *(Хизир Хадзиев)* — гӀалгӀай эбарг, 1944 шера гӀалгӀайи нохчийи мехках баьхача денз ше 1976 шера валлалца эбаргал леладаьд; гӀалгӀай къаман турпал ва.

## Биографи
Хазанаькъан Хизар ваьв 1927 шера Экажакъонгий-Юрта (Наьсарен шахьар, ГӀалгӀай автономе область). Хьулхой тайпан хиннав.

Эбаргий новкъа ваьннав 1944 шера саькура бетта 23-гӀча дийнахьа гӀалгӀайи нохчийи мехках баьха Казахстанеи Юкъерча Азеи Ӏобигачул тӀехьагӀа. ГӀалгӀай мехка гӀалгӀай боахамаш, гӀалаш, чурташ дохадеш хинначарна духьала лаьттав Хизар, НКВД ордингех а тӀалийтав. Къаьстта 1950—1960-гӀча шерашка чӀоагӀа дов даьд советий Ӏаьдала, цу юкъа из лаца аьнна дукха Ӏаьдала болхлой хьожабаь хиннаб.

Цхьаннена ца хайташ, къайла, Хизара гадоахаш хиннав Гиренаькъан Мустафа — Наьсарен шахьара милице отдела воккхагӀа вола оперуполномоченни. Каст-каста, цо даьча гӀонах Хизар вусаш хиннав тайп-тайпарча моттигашка Ӏаьдало яьча кӀийленашта тӀа ца кхоачаш. Шозза ше а кӀалхараваьккха хиннав Мустафас цӀихеза эбарг: цкъа лоам цхьан хурхала йисте, шоззлагӀа Эбарг-Юрта милице из лацара духьа го баьча хана Хизара́. Цу хана герз кхийтта чов яь хинна Хизар дӀа а вийхка, гӀаьнаш ӀотӀадехка́, аьле чу къайлаваьккха хиннав из Мустафас.

Хазанаькъан Хизара эбаргал леладаьд 1976 шерага кхаччалца. Дуккхзза советий Ӏаьдало го баь хиннаб цунна, лаца гарга хиннав, амма духьала отта кайоалаш хиннай цун. Цкъа, Хизара цхьан гаргарча сага тийшача балха́ салташа кӀийле яьй цунна. Экажакъонгий-Юрта, хӀанз «Экажакъонгий-Юртара го» оалаш йолча моттиге, тӀеххьара дов даьд цо, цига вийнав из.

## Дагалоацам
Хазанаькъан Хизара сийна цӀераш тӀехкай ГӀалгӀай мехкарча урамех.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
* 
* 

## ТӀатовжамаш
* 

ОагӀат:Эбаргаш
ОагӀат:Советашта духьале яр
ОагӀат:ГӀалгӀай къаман турпалаш
ОагӀат:Ӏаьдало дӀалоацача хана боабаьраш
Мужахой Бахьаудина Макшарип

**Мужахой Бахьаудина Макшарип** *(Мужухоев Макшарип Багаудинович)* — Советий, Нохч-ГӀалгӀай археолог, тархьара Ӏилман доктор, профессор, дукха дика хӀамаш карагӀдийна Нохч-ГӀалгӀай АСССР, ГӀалгӀай Республикан Ӏилманхо, Россе Федереце Сийлахьа болхло, «КарагӀдийннарех» яхача ордена лауреат, НИИ гуманитарни Ӏилман директор. Макшарип мужахой тайпан ва.

## Биографи
Макшарип ваьв 1942-ча шера оагӀой бетта 25-ча дийнахьа Шолжа ГӀалий тӀа. Цо дийшар Нохч-ГӀалгӀай университета тархьара факультете, цул тӀехьагӀа болх беш хилар ишколе. 1967-ча шера Нохч-ГӀалгӀай Ӏилман тохкама институте болх бир, тархьари, мотти, литературеи тохкаш. Цул тӀехьагӀа деша эттар СССР Ӏилман академе археологе институте.

1972-ча шера из цӀавоагӀа Нохч-ГӀалгӀай институте, Ӏилман болхло волаш. Цо болх бу археологеи, этнографии секторе. Цул совгӀа Макшарипа кхоачашду секретара декхараш.

Цун тохкама болх бар Лоаман ГӀалгӀайченна хетабаь. Цун хьехархо хинна Евгений Крупнов цох а, болх дӀабахьа хьинар хиларах а тешаш вар
Лоаме тохкаш, Макшарипа дукха тохкамаш дир, даьча тохкамаш тӀагӀолла дукха Ӏилман лустамаши, монографеши яздир. Цул совгӀа цо тахкар лоалахой доазув а. Цо мел баь тохкам диссертаце ларде бижар. Диссертаци чакхъяьккхар 1987-ча шера.

Профессора В. А. Шнирельман «Быть аланами. Интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в ХХ веке», (Москва, 2006ш.) яхача балха тӀа язду цох:
 
Последние пятнадцать лет ряд орстхойских интеллектуалов делали все для возрождения орстхойской идентичности. С особой энергией этим занимался заведующий кафедрой истории СССР Чечено-Ингушского государственного университета, археолог М. Б. Мужухоев. Он доказывал, что орстхойцы являлись отдельным вайнахским народом и что, несмотря на ассимиляционные процессы XX в., они сохранили свою особую идентичность

## Белгалдаккхар

## Библиографи
* Средневековые культовые памятники Центрального Кавказа (К истории религ. верований в X—XIX вв.) Мужухоев М. Б. 220, 1 с., 16 л. ил. 1989. Грозный
* Средневековая материальная культура горной Ингушетии (13-17вв.). Грозный, 1977 (11 п.л.)
* Вопросы истории вайнахов.  Грозный, 1992 (12 п.л.)
* Ингуши. Саратов, 1995 (9,5 п.л.)
* Нарты. Аланы. Вайнахи. Назрань, 1996 (7 п.л.)
* Нахи на Кавказе (подготовлена в печать, 15 п.л.)
Лоаман Ӏуйре

**«Лоаман Ӏуйре»** () — Нохч-ГӀалгӀай АССР йолча хана арадийна, гӀалгӀай литературан-исбахьален а юкъарлен-политически а альманах.

1958-ча шера бекарга бетта 2-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай обкома КПСС бюрос *«Об издании художественных произведений чечено-ингушских поэтов и писателей»* яха чӀоагӀам тӀаийца хиннаб. Цу шера оагӀой бетта 7-13 деношка дӀабихьар РСФСР йоазонхой хьалхара гуллам. Цига гӀалгӀай йоазонхошха дакъа лоацаш хилар Заьзганаькъан Бахьаудин.

1958-ча шера тӀеххьарча деношка арахийцар гӀалгӀайии нохчийи йоазонхой «Дружба» яха журнал. Дукха ха ялале цох ши альманах хьадир, нохчий альманахах «Орга» () аьнна цӀи тилла, гӀалгӀайчох «Лоаман Ӏуйре» () аьнна.

«Лоаман Ӏуйре» арадувлар шера диазза, хӀара кварталах цкъа. 1962-ча шера маьтсела бетта денз 1969-ча шерага кхаччалца альманаха редакторалла болх беш хилар Ведажанаькъан Абукара Ахьмад. 1983—1992 шерашка редактора болх бир Вешкаранаькъан Султана Мухьмада.

«Лоаман Ӏуйре» яхача альманаха тӀеххьара номер араяьлар 1990-ча шера. 1991-ча шера цун метта арадувла доладеннад литературно-исбахьален дола «Маьтлоам» яха журнал, керттера редактор Вешкаранаькъан Мухьмад а волаш. Редколлегена юкъе вар Хамхой Мустапа, Пхьилекъонгий Махьмад-СаӀид, Ӏахилганаькъан Микаьил.

«Ломан Ӏуйре» альманаха тӀа кепабетташ арабийнаб дукхача йоазонхой кхоллам: Янданаькъан Жамалдий, Чахканаькъан Капитона, Коазой Ӏийсай, Хамхой Ахьмада, ТӀоаршахой ИбрахӀима, Заьзганаькъан Бахьаудина, Боканаькъан Ахьмада, Ведажанаькъан Ахьмада, Гаьгенаькъан Гирихана, Ӏахилганаькъан Микаьила, Горчхананаькъан Бадрудина, Пхьилекъонгий Хьусена, Хьоашаланаькъан Ӏаьлий, Кхоартой Мурада, Малсаганаькъан Абой, Дахкилганаькъан ИбрахӀима, иштта кхыболча йоазонхой кхоллам а.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 
* 
*
Йовлой Довта Хучбар

**Йовлой Довта Хучбар** — гӀалгӀай оалама турпал ва; юкъерча бӀаьшерашка цхьан юкъа хинна гӀалгӀай къаман бӀунбаьчча (довтбий).

## Тохкамаш
Хучбар вувцаш бола оалам 1975 шера дӀаязбаь хиннаб гӀалгӀай советий Ӏилманхо-фольклорист хинна волча Дахкилганаькъан ИбрахӀима. 

## Оаламгахьа
Хучбар Йовлой Довта воӀ ва аьнна хьоахаву оаламгахьа. Цига дувц, моцагӀа ГӀалгӀай мехка моастагӀий боккха бӀу бена хиннаб яхаш. Геттара къиза хиннаб уж яхаш дувц. Хьа а баьхка хӀанзарча СурхотӀе уллача моттиге уж сайцача хана, ГӀалгӀай лоам, боккхийча наха Мехк-Кхел оттаяьй. Цу ханашка, моастагӀчунна духьале е езача хана гӀалгӀай къаман хержа бӀунбаьчча волаш Йовлой Довт хиннав йоах. Цу гулламе из а хиннав. Боккхийча наха цунга аьннад къаман бӀунна юха а хьалхаотта аьнна. Амма из эттавац, ха́нна ше воккха а ва, хьалха мо могаш а вац, аьнна. ТӀаккха боккхийча наха Довта воӀ, Хучбар, харжа лаьрхӀад бӀунбаьччалла, ший даьгара цо тӀема исбахьале хьаӀомаяьй аьнна хеташ. Кхы уж юха ца бувлаш, Довта раьза а хинна, берригача гулбенначарна бӀаргагуш ший воӀа, Хучбара, дӀаеннай хӀанззалца шийга хинна баьччан белгало а — фета, ший довт а. Ишта хьахиннав Йовлой Хучбарах гӀалгӀай къаман бӀунбаьчча — довтбий.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:ГӀалгӀай къаман турпалаш
АьдагӀийчен нах баха моттигаш

**[[АьдагӀийче|АьдагӀий Республике]]**, 2020 шерага диллача, тӀехьайоагӀа **нах баха моттигаш** я:
* 5 пхье нах баха моттиг я (листама юкъе моажа бесаца белгалъяьхай), царех:
** 2 пхье я;
** 3 пхье тайпах посёлок я (пгт);
* 228 юрта нах баха моттиг я (2010 шерага диллача, — 225 юрта нах баха моттиг я, царех 6 цхьаккха а саг ца вахаш я).

## Республиканские городские округа (городские округа)

### [[Майкоп (городской округ)|Майкопский (Майкоп)]]

### [[Адыгейск (городской округ)|Адыгейский (Адыгейск)]]

## Шахьараш

### [[Гиагинский район|Гиагинский]]

### [[Кошехабльский район|Кошехабльский]]

### [[Красногвардейский район (Адыгея)|Красногвардейский]]

### [[Майкопский район|Майкопский]]

### [[Тахтамукайский район|Тахтамукайский]]

### [[Теучежский район|Теучежский]]

### [[Шовгеновский район|Шовгеновский]]

## Хьажа иштта
* Административно-территориальное деление Адыгеи
* Городские населённые пункты Адыгеи
* Население Адыгеи

## Белгалдаккхар

*
АьдагӀийче
Владимировское (Адыгея)

**Владимировское** — нах баха моттиг (юрт) я АьдагӀий Республика Гиагински шахьаре (Эрсече, ГӀинбухера Кавказ).

## Бахархой

Айхал —  саг/км2 тӀа.

ОагӀат:Гиагински шахьара нах баха моттигаш
Озанаькъан Актола Абдурахьман-Хьажа

**Озанаькъан Актола Ӏабдурахьман-Хьажа** *(Озиев Абдурахман-Хаджи Актолиевич)* — ГӀалгӀай мехка хьалхара къаьда. ГӀалгӀашта юкъе лакхера дешар чакхдаьккха хинна хьалхара Ӏаламсаг.

## Биографи
Озанаькъан Ӏабдурахьман-Хьажа ваьв 1834 шера (хӀанз Дошлакъий-Юрта административни округ уллача моттиге). Юххьанца, ворхӀ шера́ Ӏабдурахьман бусалба дин бовхамаш Ӏомадеш хиннав Ашиев Башир яхача Ӏаламсагагара. Бусалба ди боаржабара духьа ГӀалгӀай мехка Селий мехкара баьхкача дийшача нахах хиннав из.

Эггара хьалха 1865 шера а тӀехьагӀа тӀадоагӀача шерашка а гӀалгӀай тайп-тайпара бахьанаш долаш, масала, паччахьа Ӏаьдало Ӏоткъам беш, гӀелало ца буташ, Ӏехабенна, дикагӀа вахари ирази лахар духьа а, мухӀажираш а хинна Туркий мехка баха дӀаихаб (оарстхой — дукхагӀбараш, наьсархой, лоамарой — кӀезигагӀа). 1865 шера царна юкъе волаш Туркехье ваха дӀавахавар Озанаькъан Ӏабдурахьман а. 1873 шера Истмале ший бусалба дешар дӀахо дӀадахьара духьа хьужаре деша эттав из.

1883 шера Туркий мехка хьабаьхчкача кхыболча гӀалгӀашца цхьана Макка ваха́ хьажол даьд. Цу шерра гӀалгӀашта юкъе хьалхара бусалба дешар чакхдаьккха Ӏаламсаг волаш Даймехка цӀавенав хиннав. Цул тӀехьагӀа Мочкъий-Юртарча наха дехар даь, юрт йилла вола Байсара Мочкъа хьалха а волаш, Озанаькъан Ӏабдурахьман-Хьажа цу юрта молла а хинна Ӏийнав. Бакъда тӀехьагӀа, 1887 шера ше Ӏоваь хиннача юртарча наха дехар а даь дӀацӀавахав Дошлакъий-Юрта.

1891 шера Кавказа дехьарча сунний дешара бусалба дин урхале экзамен толамца дӀа а енна, Наьсарен лоамарой кхеле къаьдан дарже дӀатӀавахийтав Ӏабдурахьман-Хьажа. 1892 шера  ГӀалгӀайчен массе Ӏаламнаьха гулламе Ӏабдурахьман-Хьажа мехка къаьдалла хержа хиннав. Цу дарже волаш 20 шера́ болх баьб цо. 1912 шера магара хьал дика ца хилара бахьан долаш ГӀалгӀайчен Къаьда дарж дитад. Бакълувш нийсхо еш вола кхелахо ва аьнна цӀихезай Озанаькъан Ӏабдурахьман-Хьажий.

## Дагалоацам
Озанаькъан Ӏабдурахьман-Хьажий цӀерагӀа да Дошлакъий-Юртара рузбан маьждиг.

## Белгалдаккхар

## Литература
* 

ОагӀат:ГӀалгӀайчен дин нах