Эрсече хьисап деш нах дӀаязбар

**Эрсече хьисап деш нах дӀаязбар** () — белгалъяьккхача хана Эрсечеи цун хиннача паччахьалкхен кхолламий доазон тӀеи мел волча сага́ боагӀаш бола демографеи, экономикани, социальнии хоам гулбари, вӀашагӀтохари, тахкари, боаржабари.

Пётр I-чо 1719-ча шера лайчилла бетта 26-ча дийнахьа деннача амарца синой хьисап деш нах дӀаязбар дилла хиннад, 1719-ча шерагара 1858-ча шерага кхаччалца иттазза даьд из.

 хьисап деш нах дӀаязбаьб 1897-ча шера саькура бетта 9-ча дийнахьа. Россе импере кхы цул тӀехьагӀа яьяц из.

Советий замалахь цу тайпара нах дӀаязбеш моттигаш хиннай 1920-ча шера маьцхали бетта 28-ча дийнахьеи (бӀорахой тӀом хиннабоацача лаьтташка), 1923-ча шера тушола бетта 15-ча дийнахьеи (пхьешка) хиннача хьалах, тӀаккха юкъара массанахьа дӀаязбар — 1926-ча шера наджгоанцхой бетта 6-ча дийнахьеи, 1937-ча шера наджгоанцхой бетта 6-ча дийнахьа, 1939-ча шера наджгоанцхой бетта 17-ча дийнахьа, 1959-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа, 1970-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа, 1979-ча шера наджгоанцхой бетта 17-ча дийнахьа, 1989-ча шера наджгоанцхой бетта 12-ча дийнахьа хиннача хьалах.

СССР ехачул тӀехьагӀа Эрсече аргӀанара нах дӀаязбар 1999-ча шера хинна хила дезаш дар, амма ахчанцара гӀулакх чоалхане хиларах дӀатӀехьатетта хиннад. Эрсече тӀеххьара хьисап деш нах дӀаязбар 2021-ча шера ардара беттеи лайчилла беттеи хиннад.

## Юкъара беррига нах хьисап деш дӀаязбар



### Россе импере 1897-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар

Наджгоанцхой бетта 28-ча дийнахьа хиннача хьалах хиннад нах дӀаязбар П. П. Семёнов хьалха а волаш.

### Всероссийская перепись населения 1920 года
СССР хьаелехь яьй, 1920ча шера маьцхали бетта 28-ча дийнахьа хиннача хьалах. ТӀом бодаш латташ хиларах дуккха лаьтташ (Гаьнара Малхбоале, ГӀирма, Къулбаседа Кавказ) юкъеяхац хьисап деш нах дӀаязбара, цудухьа йизза лархӀац из.

### СССР
#### Хьалхара ерригсоюза хьисап деш нах дӀаязбар

1926-ча шера оагӀой бетта 17-ча дийнахьа дӀайихьай В. Г. Михайловскийи О. А. Квиткини хьалха а волаш.

#### 1970-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар

#### 1979-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар

1979-ча шера наджгоанцхой бетта 17-ча дийнахьа 0 сахьат даьннача хана яьй.

#### 1989-ча шера Ерригсоюза хьисап деш нах дӀаязбар

СССР тӀеххьара нах дӀаязбар 1989-ча шера наджгоанцхой бетта 12-ча дийнахьа хиннад. Цо хьааьнначох, 281,7 млн саг хиннав СССР вахаш.

### Россе Федераци
#### 1994-ча шера цхьан даькъе нах дӀаязбар
Тохкам саькура бетта 14-ча денгара 23-ча денга кхаччалца хиннаб 5 % нах чу а лоацаш. Нохчий мехка бахараш чулаьцабац цо.   боахам хержаб (гаргало яле а, еце а, цхьа боахам лелабеш болча наьха тоаба). Хоаттама лист 49 хаттарах латташ хиннай ийс даькъе цхьантеха а долаш. Тохкараш вахара хьали, бераш Ӏодари, ахча хьатӀадоагӀа никъи хиннаб. Программа чу духхьашха беча белхахи, болх беча моттигахи, баьча маьха тайпахи, иштта хургда аьнна хеташи дезаши дола берий таьрахьахи дола хаттараш хиннад. Наьна меттах болча хоамал совгӀа, хьисап деча листа тӀа цӀагӀеи, дешарчеи, балхеи лебеш болча меттах бола хоам а ӀотӀаязбаьб.

#### 2002-ча шера Ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбар

Эрсечен бӀорахой дукхал 145,2 млн йолга лаьрхӀад (1989-ча шера хинначунга хьежача, 98 %).

Файл:Russian Census 2002 - 1.gif|Переписной лист Всероссийской переписи населения 2002 года (краткая программа переписи)
Файл:Russian Census 2002 - 2.gif|Переписной лист Всероссийской переписи населения 2002 года (о жилищных условиях населения)
Файл:Russian Census 2002 - 3.gif|Переписной лист Всероссийской переписи населения 2002 года (расширенная программа переписи) — титул)
Файл:Russian Census 2002 - 4.gif|Переписной лист Всероссийской переписи населения 2002 года (расширенная программа переписи) — оборот)
Файл:Russian Census 2002 - 5.gif|Переписной лист Всероссийской переписи населения 2002 года (для иностранцев)


#### 2010-ча шера Ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбар

2010-ча шера ардара бетта 14—25-ча деношка хиннад. Цун чаккхенца лаьрхӀачох, Эрсече вахаш 142 905 200 саг хиннав.

#### 2020-ча шера Ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбар

2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбар (ВПН-2020) 2021-ча шера ардара бетта 15-ча денгара денз лайчилла бетта 14-ча денга кхаччалца хиннай. Цкъарчоа 2020-ча шера ардара бетта е лаьрхӀа яр из, хьалха хиннар яьнна нийсса итт шу ма даьллинге, амма COVID-19 бахьан долаш 2021-ча шера бекарга бетта ергйолаш дӀатӀехьатеттай из, тӀаккха цул тӀехьагӀа ардара бетта дӀатӀехьатеттай. 

## Белгалдаккхар

## Литература
* *[[Кабузан, Владимир Максимович|Кабузан В. М.]], Шепукова Н. М.* Табель первой ревизии народонаселения России (1718—1727 гг.) // Исторический архив. № 3. 1959.
* 

## ТӀатовжамаш
* [bse.sci-lib.com/article095898.html Значение слова Ревизия (перепись населения) в БСЭ]

* Всероссийская перепись населения: искажение этнической реальности

ОагӀат:Хьисап деш нах дӀаязбар