open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pagsasao a Nakama

Ti **pagsasao a Nakama** ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nimi

Ti **pagsasao a Nimi** ket ti pagsasao a naisasao idiay Papua Baro a Guinea. Adda dagiti agarup a 1400 a patneng nga agsasao manipud idi 1980.

## Dagiti nagibasaran

*globalrecordings.net
Pagsasao a Nema

Ti **pagsasao a Nema**, ammo pay a kas **Gusan**, ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea. Dagiti agsasao ket agus-usarda iti nagan a "Nema"; Mabirukan iti literatura ti "Gusan". Binisita ti timpuyogan t agsuksukiso iti lugar ken inreportada a ti nagan a "Nema" ket lokal nga isu ti ammo, bayat a ti "Gusan" ket naus-usaren a mangibaga ti pagsasao babaen dagiti pablaak iti lingguistika kadagiti napalabas a panawen.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Huon

Ti **sasao a Huon** ket ti pamilia iti kaunegan ti kasisigud a singasing ti Trans–Baro a Guinea, ken ikeddeng ni William A. Foley a mabangon ti identidadda iti Trans–Baro a Guinea. Makibinningayda kadagiti berbo ti sasao a Finisterre a supletibo depende iti tao ken ti banag, napigsa nga ebidensia iti morpolohia nga agkabagianda.

## Internal nga estruktura
Ti Huon ken Finisterre, ken iti koneksion a pagbaetanda, ket inlasin idi babaen ni Kenneth McElhanon (1967, 1970). Dagitoy ket nalawag nga umiso a pagsasao. Aglaon ti Huon kadagiti dua a nalawag a sanga, ti Akindaya ken Akinlaud. Tisasao nga Akinlaud ket mangipalubos iti ad-adu a konsonante iti kamaudian a puesto ti silaba (p, t, k, m, n, ŋ), bayat a ti sasao nga Akindaya ket nanutralisado dgaiit a pannakaisalunima iti dua, ti glotal a panagsardeng (ti naisurat a *c*) ken ti velar nasal (McElhanon 1974: 17). Iti las-ud dayta, ti pannakaidasig ket naibatay iti leksikostatistika, a kadawyan a saan a nasayaat a mapagtalkan.

* Pamilia a **Huon**
** Sanga nga Akindaya a Huon
***Kâte, Mape, Sene
***Migabac, Momare
***Tobo-Kube
***Dedua
***Kovai
** Sanga nga Akinlaud a Huon
***Burum (Mindik), Borong (Kosorong)
***Kinalakna, Kumokio
***Mese, Nabak
***Komba, Selepet–Timbe
***Nomu
***Ono
***Sialum

Ti Kâte ket isu ti lokal a lingua franca.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* 
* McElhanon, K. A. (1970). Lexicostatistics and the classification of Huon Peninsula languages. *Oceania* 40: 215-231.
* McElhanon, K. A. (1974). The glottal stop in Kâte. *Kivung* 7: 16-22.
Pagsasao a Numanggang

Ti **pagsasao a Numanggang** (Manggang) ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea. Dagiti sabali a nagan ket ti Boana, Kai, Ngain, Sugu. Kinaykayat ti Numanggang iti Tok Pisin iti korte ti purok gapu ta naipampamattian a ti pannakausarna ket adda iti mangpatalna nga epekto.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Ma Manda

Ti **pagsasao a Sauk**, wenno **Ma Manda**, ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Rawa

Ti **pagsasao a Rawa** (Erawa, Erewa, Raua) ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua New Guinea. Dagiti dua a dialektona ket ti Rawa ken Karo, ken adda dagitoy iti sumbangir iti Kabambantayan Finisterre.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kutong

Ti **pagsasao a Sakam**, wenno **Kutong**, ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.Daytoy ti kaaduan nga agbalbaliw iti rimpuokna iti sasao nga Uruwa.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Som

Ti **pagsasao a Som** (Somm) ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Neko

Ti **pagsasao a Neko** ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea a naisasao iti bugbugtong a purok idiay Probinsia ti Madang.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wantoat

Ti **pagsasao a Wantoat**, nanagana manipud iti Karayan Wantoat, ket ti maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti *Wapu (Leron), Tengnga a Wantoat, Bam, Yagawak (Kandomin),* ken agtultuloy iti Awara, ngem ti naudi a naibaga ket 60–70% laeng iti leksikal a pannakaipada iti Wantoat ken Wapu.  Dagiti nangruna a purok tir Wantoat ket ti Gwabogwat, Mamabam, Matap, Ginonga, ken Kupung.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Asaro'o

Ti **pagsasao nga Asaro'o**, wenno **Morafa**, ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea. Mabalin a dialekto ti Molet wenno asideg a kabagian a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bulgebi

Ti **pagsasao a Bulgebi** ket ti gangani nga awanen a sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Degenan

Ti **pagsasao a Degenan** (Dingana) ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Forak

Ti **pagsasao a Forak** ('Purok ti Fo') ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Awara

Ti **pagsasao nga Awara** ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket paset ti kadena ti dialekto iti Wantoat, ngem iti laeng 60–70% a pannakaipada iti leksiko.

## Alpabeto
Ti pagsasao nga Awara ket addaan kadagiti 21 a letra (Aa, Ää, Bb, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Ss, Tt, Uu, Ww, Xx, Yy, Zz), dagiti 3  diptongo (Gw gw, Kw kw, Ng ng) ken triptongo (Ngw ngw)

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Alphabet and pronunciation
Pagsasao a Gwahatike

Ti **pagsasao a Gwahatike** (tinawtawagan pay iti **Dahating** wenno **Gwatike**) ket ti pagsasao a kadawyan a naidasig iti sanga ti Warup ti pamilia ti Finisterre ti sasao a Finisterre–Huon. Manipud idi 2003, daytoy ket insasao babaen dagiti 1570 a tattao iti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket insasao babaen dagiti nadumaduma a purok a mabirukan iti abagatan ti Saidor.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Muratayak

Ti **pagsasao a Muratayak**, tinawtawagan pay iti **Asat** wenno **Yagomi**, ket ti maysa a sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yopno

Ti **pagsasao a Yopno** (Yupna, manipud iti Ginget Yupna) ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti Kewieng, Nokopo, Wandabong, ken Isan.

## Dagiti nagibasaran

*Ponolohia ti Yopno
Pagsasao a Burum

Ti **pagsasao a Burum**, ammo pay a kas **Mindik**, ken *Yaknge* wenno *Somba-Siawari* manipud kadagiti dua a dialektona, ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Borong

Ti **pagsasao a Borong** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti **Kosorong** ken Yangeborong.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nankina

Ti **pagsasao a Nankina** ket maysa kadagiti sasao a Finisterre ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ono

Ti **pagsasao nga Ono** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket naisasao a kas maikadua a pagsasao babaen dagiti dua ribo nga agsasao kadagiti kabagian a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kâte

Ti **pagsasao a Kâte** ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti 6,000 a tattao idiay Distrito ti Finschhafen ti Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket parte ti sanga ti Finisterre–Huon ti pilo ti sasao a Trans–New Guinea (McElhanon 1975, Ross 2005).

## Dagiti nagibasaran

* Flierl, Wilhelm, and Hermann Strauss, eds. (1977). *Kâte dictionary.* Series C-41. Canberra: Pacific Linguistics.
* McElhanon, K. A. (1974). The glottal stop in Kâte. *Kivung* 7: 16-22.
*McElhanon, K.A. (1975). North-Eastern Trans-New Guinea Phylum languages. In "New Guinea area languages and language study, vol. 1: Papuan languages and the New Guinea linguistic scene," ed. by S.A. Wurm, pp. 527-567. Canberra: Pacific Linguistics.
* Pilhofer, G. (1933). *Grammatik der Kâte-Sprache in Neuguinea.* Vierzehntes Beiheft zur Zeitschrift für Eingeborenen-Sprachen. Berlin: Dietrich Reimer.
* Pilhofer, G. (1953). *Vocabulary of the Kâte language.* Madang: Lutheran Mission Press.
* 
* Schneuker, Carl L. (1962). *Kâte Language Handbook.* Madang: Lutheran Mission Press.
* Suter, Edgar. (2010). The optional ergative in Kâte. In *A journey through Austronesian and Papuan linguistic and cultural space: Papers in honour of Andrew Pawley,* ed. by John Bowden, Nikolaus P. Himmelmann and Malcolm Ross, pp. 423-437. Canberra: Pacific Linguistics.
*Suter, Edgar (2014). Kâte he 'hit' and qa 'hit': a study in lexicology. "Language and Linguistics in Melanesia" 32.1: 18-57.

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao a Kâte 
*Dagiti material ti Kâte ket mairaman ti naway a panagserrek dagiti uenong ni Arthur Capell iti (AC1 ken AC2) manipud iti Paradisec.
*Dagiti sabali nga urnong ti Kâte iti Paradisec
Pagsasao a Kovai

Ti **pagsasao a Kovai** (Kobai, Kowai) ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Isla Umboi, iti tengnga a pagbaetan ti nangruna a daga ti Papua Baro a Guinea ken ti isla ti Baro a Britania, ken kaaduan iti kaunegan ti kaldera ti bulkaniko nga isla.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tobo-Kube

Ti **pagsasao a Kube** (Hube) ken **Tobo**, ammo pay a kas *Mongi*, ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.  Agsinnaranayda a maawatan ken 95% a kognado iti leksiko. Dialects of Kube are *Kurungtufu, Yoangen (Yoanggeng)*.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mape

Ti **pagsasao a Mape** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao diiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti Mape, Fukac, Naga, Nigac; mabalin nga awanen dagiti naudi a dua.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Timbe

Ti **pagsasao a Timbe** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. Dagiti babbai ken manakman a lallaki ket monolingualda.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Chimbu–Wahgi

Ti **sasao a Chimbu–Wahgi** ket ti pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea.

## Dagiti pagsasao
Nalawag a ti pamilia ti Chimbu–Wahgi ket umiso a pagsasao. Dagiti pagsasao ket mairaman dagiti sumaganad:

*Pamilia a **Chimbu–Wahgi**
**Sanga a Jimi: Maring, Narak–Kandawo
**Sanga a Wahgi: Nii, Wahgi, Amianan a Wahgi
**Sanga a Chimbu (Simbu)
***Chuave–Nomane: Chuave, Nomane
***Nuklear a Chimbu
****Goliniko: Golin, Salt-Yui, Sinasina
****Kuman: Dom, Kuman (Chimbu)
**Sanga Hagen 
***Melpa (Medlpa), Mbo-Ung (Bo-Ung)
***Kaugel: Imbo Ungu, Umbu-Ungu

## Dagiti langa
Adda dagiti nadumaduma sasao a Chimbu–Wahgi ket addaan kadagiti naisangayan a konsonante lateral. Para kadagiti pagarigan kitaen ti Nii, Wahgi, ken Kuman.  Ti tono ket kontrastino.  Dagiti bugbugtong a pangsandi ket:

:

Ti dual *-l ken ad-adu ngem maysa a *-n ket mangipaltiing kadagiti porma ti Trans-Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti Kaipuleohone kadagitirekording ti pagsaso a Chimbu-Wahgi
Pagsasao a Kandawo

Ti **pagsasao a Kandawo**, ammo pay a kas **Narake** (ngem kitaen ti kabagian a Narak) ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti Probinsia ti Akinlaud a Kabambantayan, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Maring

Ti **pagsasao a Maring** (Mareng), wenno *Yoadabe-Watoare*, ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti sanga a Chimbu–Wahgi a naisasao kadagiti kabambantayan ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti *Tengnga a Maring, Akindaya a Maring, Timbunki, Tsuwenki, Karamba, Kambegl*; maaw-awatan amin ti Tengnga a Maring.

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti material iti Maring ket mairaman iti nawaya a panagserrek kadagiti urnong da Arthur Capell (AC1) ken Malcolm Ross (MR1) manipud iti Paradisec.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wahgi

Ti **pagsasao a Wahgi** ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti sanga a Chimbu–Wahgi nga insasao babaen dagiti agarup a 100,000 a tattao iti kabambantayan ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
*Phillips, Donald (1976) *Wahgi phonology and morphology*. Pacific linguistics B, issue 36
Pagsasao a Momare

Ti **pagsasao a Momare** ket ti matmatayen a pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sene

Ti **pagsasao a Sene** ket ti maysa nga awanen a pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dom

Ti **pagsasao a Dom** ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea  anaisasao kadagiti distrito ti Gumine ken Sinasina ti Probinsia ti Chimbu ken dagiti dadduma a naisalunima a pagtaengan ti kabambantayan ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Golin

Ti **pagsasao a Golin** (ammo pay a kas **Gollum**, **Gumine**) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*
*
*
## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kuman (Baro a Guinea)

Ti **pagsasao a Kuman** (ammo pay a kas **Simbu** wenno **Chimbu**) ket ti pagsasao ti Probinsia ti Simbu, Papua Baro a Guinea.  Idi 1994, nakarkulo nga adda dagiti 80,000 a tattao nga agsasao iti Kuman, 10,000 kadagitoy ket monolingual; iti senso idi 2000, 115,000 dagiti naireporta, nga adda bassit dagiti monolingual.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Kaipuleohone kadagiti urnong ti Chimbu-Wahgi manipud ken ni Andrea L. Berez a a mairaman dagiti material ti pagsasao a Kuman
* Adda dagiti nadumaduma nga urnong ti Paradisec a mairaman dagiti material ti Kuman
Pagsasao a Kaugel

Ti **pagsasao a Kaugel** (Gawigl) ket maysa kadagiti pagsasao a naisasao idiay probinsia ti Akin-abagatan a Kabambantayan ti Papua Baro a Guinea. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Pagsasao a Melpa

Ti **pagsasao a Melpa** (maisurat pay a kas **Medlpa**) ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti agarup a130,000 a tattao ken kaaduan idiay Bantay Hagen ken ti kaarrubayan ti distrito ti Probinsia ti Akinlaud a Kabambantayan, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti lateral ti Melpa
*Kay Owens. "The Work of Glendon Lean on the Counting Systems of Papua New Guinea and Oceania" , section "The Melpa Counting System". *Mathematics Education Research Journal* vol. 13 (Abril 2001),
Sasao a Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea

Ti **sasao a Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea** ket ti naisingasinga a pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea. Dagitoy ket parte idi ti kasisigud a singasing ti Trans–Baro a Guinea da Voorhoeve & McElhanon, ngem napabassiten ti sakop babaen ti kagudua  (manipud iti siam a pamilia iti uppat) iti panangidasig ni Malcolm Ross. Segun kenni Ross, daytoy ket saan a nalawag no dagiti panagpapada iti pangsandi iti pagbaetan dagiti uppat a nabati a sanga ti Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea ket dagiti pannakaala para kadagiti porma ti  proto-Trans–Baro a Guinea wenno dagiti nakibingayan  nga inobasion a mangipalawag ti bugbugtong a sanga ti Trans–Baro a Guinea. Nawaya nga insupsuppiat ni Voorhoeve para iti maysa a pakikabagian nga Awyu–Ok, ken timmuntunos met ni Foley a ti Asmat ket mabalin nga as-asideg iti Awyu ken Ok ti sasao a Trans–Baro a Guinea. Uray no kasta, dagiti uppat nga agmaymaysa a sanga ti napabassit a Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea ket nalawagda nga umiso a pamilia.

* Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea (Asmat–Ok)
** Pamilia nga **[[Sasao nga Asmat–Kamoro|Asmat–Kamoro]]** [ti kaudian a panagpadakkel iti igid ti abagatan nga aplaya]
** Pamilia a **[[Sasao a Kalatakan nga Awyu|Kalatakan nga Awyu]]**
** Pamilia a **[[Sasao a Mombum|Mombum]]**
** Pamilia nga **[[Sasao nga Ok–Oksapmin|Ok–Oksapmin]]** 

Italinaay laeng ti *[[Ethnologue]]* (2009) ti Awyu–Dumut ken Ok, ken tinawtawagan ti sanga iti *Ok–Awyu,* ken ikabilna ti Asmat ken Mombuma kas dagiti nawaya a sanga ti Trans Baro a Guinea. Isilpo da Loughnane & Fedden (2011) ti Ok iti pagsasao nga Oksapmin.

Ti sasao a Somahai ken ti kaudian a naduktalan a Bayono-Awbono ket mabalin pauy a maitagikua ditoy, ngem bassit laeng ti datos a pagibasaran.

## Dagiti nagibasaran

* 

## Dagiti akinruar a silpo
*Online a Bibliograpia dagiti Rekurso ti Etnograpiko ti Asmat
Sasao nga Asmat–Kamoro

Ti **sasao nga Asmat–Kamoro** ket ti pamilia ti sangadosena a sasao a Trans–Baro a Guinea nga insasao babaen dagiti Asmat ken dagiti agkakabagian a tattao iti akin-abagatan nga Akinlaud a Baro a Guinea. Naipampamattian dagitoy a ti kaudian a panagpadakkel iti igid ti abagatan nga aplaya, gapu ta asidegda nga agkakabagian, ken addaan laeng iti bassit a paggigiddiatan dagiti pangsandida.

Dagitoy ket ti:
*Asmat: Aplaya ti Casuarina Asmat, Yaosakor Asmat, Tengnga nga Asmat, Amianan nga Asmat, Citak, Diuwe, Tamnim Citak
*Sabakor: Buruwai (Asienara), Kamberau (Iria)
*Kamoro
*Sempan

Dagiti pangsandi ket:

:

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* Drabbe. 1953. *Spraakkunst van de Kamoro-taal.* The Hague: Martinus Nijhoff.
* Drabbe. 1963. *Drie Asmat-dialecten.* Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde, No. 42. The Hague: Martinus Nijhoff.
* 
* Voorhoeve, C.L. 1965. *The Flamingo Bay Dialect of the Asmat language.* Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde, No. 46. The Hague.
* Voorhoeve, C.L. 1968. "The Central and South New Guinea Phylum: a report on the language situation in south New Guinea." Pacific Linguistics, Series A, No. 16: 1-17. Canberra: The Australian National University.
* Voorhoeve, C.L. 1975. *Languages of Irian Jaya: Checklist, Preliminary Classification, Language Maps, Wordlists.* Pacific Linguistics, Series B, No. 31. Canberra: The Australian National University.
* Voorhoeve, C.L. 1980. *The Asmat Languages of Irian Jaya.* Pacific Linguistics, Series B, No. 64. Canberra: The Australian National University.
* Wurm, Stephan Adolphe. 1983. *The Papuan Languages of Oceania.* Ars Linguistica 7. Tübingen: Narr.
Pagsasao nga Asmat

Ti **pagsasao nga Asmat** ket ti rimpuok ti dialekto ti Papuano ti Laud a Baro a Guinea.

Dagiti nangruna a dialekto ket makaanayda nga agdumaduma tapno maikeddengda a dagiti sabali a pagsasao, dagitoy ket ti:
*Aplaya ti Casuarina, ammo pay a kas Kaweinag (dagiti subdialekto a Matia ken Sapan~Safan)
*Tengnga, ammo pay a kas Jas~Yas wenno Manowee (dagiti subdialekto a Simai~Simay, Misman, Ajam~Ayam)
*Amianan (Momogo-Pupis-Irogo), ammo pay a kas Keenok
*Yaosakor
Adda kadagitoy ket mabalin nga as-asideg iti sabali nga etnisidad ti Asmat, Citak, ngem iti tunggal maysa kaniada, ngem dagiti agsasao kaniada ket tinawtawaganda ti bagbagida a kas Asmat. Iti pay maipada, ti Tamnim Citak ket as-asideg iti Asmat ngem iti Citak, ngem dagiti tattao ket tinawtawaganda ti bagbagida a kas Citak.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti PARADISEC kadagiti rekording ti pagsasao nga Asmat
Pagsasao a Citak

Ti **pagsasao a Citak** ket ti pagsasao a Papuano ti subdistrito ti  Citak-Mitack (*Kecamatan*), Rehensia ti Mappi, Indonesia.

Adda dagiti dialekto a bukod a naipalawag a kas Asmat ket mabalin nga as-asideg iti Citak, ngem ti Tamnim Citak ket karuay ti Asmat.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Buruwai

Ti **pagsasao a Buruwai**, ammo pay a kas *Asienara* ken *Sabakor*, ket ti maysa a pagsasao nga Asmat–Kamoro a naisasao idiay Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kamoro

Ti **pagsasao a Kamoro** ket ti maysa a pagsasao nga Asmat–Kamoro a naisasao idiay Baro a  Guinea babaaen ti agarup a 8,000 a tattao.

## Dagiti nagibasaran
# Moseley, Christopher and R. E. Asher, ed. *Atlas of the Worlds Languages* (New York: Routelage, 1994) p.&nbsp;110
Pagsasao a Sempan

Ti **pagsasao a Sempan** wenno **Nararapi** ket ti pagsasao a naisasao idiay Akinlaud a Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Faiwol

Ti **pagsasao a Faiwol** ket maysa kadagiti sasao nga Ok ti Papua Baro a Guinea.  Adda dagiti nadumaduma a dialekto, a mairaman ti maitutop a Faiwol, Angkiyak, Wopkei, ken Kauwol iti pagbeddengan ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Kalatakan nga Awyu

Ti **sasao a Kalatakan nga Awyu**, ammo iti nasapsapa ken kadagiti ad-adu a limitado a pannakaidasig a kas **Awyu–Dumut** wenno **Awyu–Ndumut**, ket mabalin a pamilia ti sangadosena a sasao a Trans–Baro a Guinea a naisasao idiay akindaya a Laud a Papua. Innem kadagiti pagsasao ket naanayana a panasingkedan para iti batayan a panangipalawag; daytoy ket saan analawag no mano kadagiti maipatinayon a nagan (iti parentesis dita baba) ket mabalin a dagiti sabali a pagsasao.

## Pannakaidasig
Ti pannakaidasig dita baba ket naibatay kenni de Vries et al. (2012), nga isu ket nagusar kadagiti morpolohiko nga inobasion tapno maikeddeng dagiti pannakikabagian, ken mabalin a dagitoy ket saan a malawagan babaen dagiti panagbulod. Ti pannakaurnos ti sasao Awyu ket naipangpangruna a tentatibo.

*Awyu–Dumut
** Sanga nga Awyu (Avio, Auyu): Aghu (Jair), Shiaxa (Jenimu, Edera), Pisa (Asuwe)
** Sanga a Dumut (Ndumut): Mandobo (Kaeti), Wambon
**Ndeiram: Kombai–Wanggom
**? Sawi (Sawuy)
*Becking–Dawi
**Komyandaret–Tsaukambo
**Korowai

Naidasig ti Sawi iti datos a pronominal, gapu ta saan a magun-od ti marpolohiko a datos a nausar kadagiti nabati a pamilia.  Dagityi pangsandi ti sanga nga Awyu–Dumut ket dagiti sumaganad:

:
Ti suldong a *-p ken ti panagbaliw ti kamaudian a Trans–Baro a Guinea a paaweng ti *a iti *u ket saan nga agparang kadagiti pangtagikua a pangsandi: **na, *ga, *ya/wa, *na-ga, *ga-ga, *ya-ga*.

Dagiti nadumaduma a sabali a pagsasao ket mabalin a mabirukan iti literatura. Ti Ario (Sumagaxe) ket nailista iti Wurm, Foley, kdpy., ngem saan nga adda iti panagsukisok ti Unibersidad ti Amsterdam ken inikkat babaen ti *Ethnologue*. Ilista ti *Ethnologue* iti maysa a 'Tengnga nga Awyu', ngem daytoy ket saan anapasingkedan a kas naisangayan a pagsasao (U. Amsterdam). Iti sapasap, dagiti nagan iti *Ethnologue* ket makaallilawda, ken dagiti nadadaan nga edison ket mangibagbaga kadagiti nagan manipud iti Wurm (1982), a kas ti *Mapi, Kia, Akinngato a Digul, Akinngato a Kaeme*, ken dagitoy ket dagiti nagan dagiti panagsukisok ti pagsasao kadagiti igid ti karayan dagiti a naganagan, ken mabalinda a mangibagan iti sasao nga Ok imbes nga iti Awyu.

Ti Bayono-Awbono ket mabalin nga isu pay ket Kalatakan nga Awyu, wenno mabalin nga Ok.

## Pakasaritaan
Ti pamilia ti Awyu ken Awyu–Dumut ket inpalawag babaen ni Peter Drabbe kadagidi tawen ti 1950.

Inraman idi ni Voorhoeve iti insingasingna a grupo a Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea.  Kas parte tiTengnga ken Abagatan a Baro a Guinea, mangpormada it iparte ti kassigud a singasing para iti Trans–Baro a Guinea.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
*Ti sasao nga Awyu–Ndumut iti kontekstoda iti lingguistika ken kultura (Unibersidad ti Amsterdam) ket addaan iti kabarbaro a pakaammo iti sasao nga Awyu–Dumut

## Dagiti nagibasaran
*
Pagsasao nga Aghu

Ti **pagsasao nga Aghu**, ammo pay a kas **Awyu** wenno **Djair** (Dyair, Jair, Yair), ket ti pagsasao a Papuano ti Papua, Indonesia.

Nangikabil ti *Ethnologue* kadagiti sabali a kodigo ti ISO para iti Aghu/Jair, Jair, Amianan nga Awyu/Jair, ken Tengnga nga Awyu. Nupay kasta,dagitoy ket saan pay a napasingkedan a kas dagiti sabali a pagsasao (U. Amsterdam), ken daytoy ket saan analawag nga amin ket maitunos iti Aghu.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
*Ti Aghu iti grupo ti panagsukisok iti Awyu–Ndumut iti VU ti Unibesidad ti Amsterdam
*Dagiti rekurso ti OLAC iti ken maipanggep iti pagsasao nga Aghu
*Dagiti rekurso ti OLAC iti ken maipanggep iti pagsasao a Tengnga nga Awyu 
*Dagiti rekurso ti OLAC iti ken maipanggep iti pagsasao a Jair Awyu 
*Dagiti rekurso ti OLAC iti ken maipanggep iti pagsasao nga Amianan nga Awyu
Pagsasao a Mandobo

Ti **pagsasao a Mandobo**, wenno **Kaeti**, ket ti pagsasao a Papuano ti Papua, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Ti Mandobo iti grupo ti panagsukisok iti Awyu–Ndumut iti VU Unibersidad ti Amsterdam:http://www2.let.vu.nl/oz/awyu-ndumut/mandobo.php
Pagsasao a Kombai

Ti **pagsasao a Kombai** (Komboy) ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea ti Indonesia, daytoy ket insasao babaen ti tattao a Kombai. Ti Tayan ket dialekto.

Irekord ti *Ethnologue* ti pagsasao a *Wanggom* a kapada iti Kombai. Nupay kasta, daytoy ket saan pay a napasingkedan a kas sabali a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sawi

Ti **pagsasao a Sawi** wenno **Sawuy** ket ti pagsasao ti tattao a Sawi iti pilo ti Trans–Baro a Guinea a naisasao kadagiti kalugnakan ti sago iti Laud nga Irian. Kadagiti kaarruba a pagsasao, daytoy ket kaaduan a kabagian ti sasao nga Awyu iti daya.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Komyandaret

Ti **pagsasao a Komyandaret** ket ti saan unay a nasayaat a nadokumentuan a pagsasao a Papuano ti Indonesia. Daytoy ket makaanayen nga asideg iti Tsaukambo ken addaan daytoy iti sangkabassit a panagsinnaranay a pannakaawat.

## Dagiti nagibasaran

*Hughes, Jock. 2009. "Upper Digul Survey"http://www.sil.org/silesr/2009/silesr2009-003.pdf
Pagsasao a Korowai

Ti **pagsasao a Korowai** (Kolufaup) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran

* *The Korowai of Irian Jaya: Their Language in Its Cultural Context (Oxford Studies in Anthropological Linguistics, 9)* by Gerrit J. Van Enk & Lourens de Vries ().
Pagsasao a Tsaukambo

Ti **pagsasao a Tsaukambo** (Tsakwambo), wenno **Kotogüt**, ket maysa kadagiti sasao a Kalatakan nga Awyu ti Laud a Papua.

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Ok–Oksapmin

Ti **sasao nga Ok–Oksapmin** ket ti pamilia dagiti agkakabagian a sasao a Trans–Baro a Guinea a naisasao kadagiti agkasigkay a lugar ti akindaya nga Irian Jaya ken akinlaud a Papua Baro a Guinea. Ti kaaduan a pagsasao ket ti Ngalum, ken addaan daytoy kadagiti 20,000 nga agsasao; ti kaaduan nga ammo ket ti Telefol. Dagitoy ket ti:

*Oksapmin
*Pamilia nga **Ok**
** Tangko–Nakai
** Akinlaud nga Ok: Kopkaka, Kwer–Burumakok
** ti Pagsasao a Ngalum
** Tanap nga Ok: Iwur, Muyu (Kati), Ninggerum, Yonggom
** Bantay nga Ok (Min): Bimin, Faiwol, Mian–Suganga, Setaman, Tifal, Telefol, Urapmin

Dagiti pannakikabagian dagiti sanga ket saan pay a napasayaat.

Ti sasao nga Ok ket nalawagda nga agkakabagian.  Inlasin isuda a kas pamilia babaen ni Alan Healey idi 1962. Kanungpalan ngai nbagbagana dagiti pannakaikapet kadagiti pamilia ti sasao nga Asmat ken Awyu–Dumut (Healey 1970). Inparang-ay daytoy ni Voorhoeve iti singasing a Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea.  Kas parte ti Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea, ti sasao nga Ok ket mangporma ti parte ti kasisigud a singasing para iti Trans–Baro a Guinea, ti puesto a tentatibo a tinartaripato babaen ni Malcolm Ross, ngem gangani met a naipabassit iti kasisigud a panagaramid ni Healey. Inbagbaga ni Ross a sanna a maibaga no dagiti panagpapada iti Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea ket dagiti nagbibingayan nga inobasion wenno dagiti pannakaibati manipud iti proto-Trans–Baro a Guinea. Inpangpangruna nga insupsuppiat ni Voorhoeve para iti maysa a pannakikabagian nga Awyu–Ok, ken namatmati ni Foley a dagitoy dua a pamilia ket mabalin nga as-asidegda iti Asmat kadagiti sasao a Trans–Baro a Guinea.

Dagiti pangsandi para iti proto-Ok ket kas dagiti sumaganad (Healey, Ross):

:

Inpakita da Loughnane ken Fedden (2011) ti naisalunima a Oksapmin ket kabagian ti pamilia nga Ok.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Iwur

Ti **pagsasao nga Iwur** wenno **Morop** ket maysa kadagiti sasao nga Ok ti Laud a Papua.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Muyu

Ti **pagsasao a Muyu** wenno **Kati** ket maysa kadagiti sasao nga Ok ti Laud a Papua.

Ti kabagian a pagsasao a Ninggerum ket tinawtawagan pay iti 'Muyu'.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Ninggerum

Ti **pagsasao a Ninggerum** ket maysa kadagiti sasao nga Ok ti Papua Baro a Guinea ken Laud a Papua.

Daytoy ket maysa kadagiti nadumaduma nga agkakabagian a pagsasao a tinawtawagan iti **[[Pagsasao a Muyu|Muyu]]**.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yonggom

Ti **pagsasao a Yonggom** ket maysa kadagiti sasao nga Ok ti Laud a Papua ken Papua Baro a Guinea. Daytoy ket asideg iti Amianan a Muyu a tinawtawagan pay iti 'Yonggom'.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mian

Ti **pagsasao a Mian** ket ti maysa a pagsasao nag Ok a naisasao idiay distrito ti Telefomin ti Probinsia ti Sandaun idiay Papua Baro a Guinea babaen ti tattao a Mian. Daytoy ket addaan kadagiti agarup a 3,500 nga agsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
*
Pagsasao a Tifal

Ti **pagsasao a Tifal** ket ti maysa a sasao nga Ok a naisasao idiay Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*Boush, Al and Susan Boush. 1974. Tifal phonology. [Manuscript] 40 p. http://www.sil.org/pacific/png/abstract.asp?id=49129
*Boush, Al. 1975. *Tifal grammar essentials*. [Manuscript] 75 p. http://www.sil.org/pacific/png/abstract.asp?id=49130
*Boush, Al. 1979*. Aspect on Tifal final and medial verbs*. [Manuscript] 23 p. http://www.sil.org/pacific/png/abstract.asp?id=49131
**Tifal Organised Phonology Data*. [Manuscript] http://www.sil.org/pacific/png/abstract.asp?id=335

## Adu pay a mabasbasa
*Steinkraus, Walter. 1969. 'Tifal phonology showing vowel and tone neutralization.' Kivung 2:1
*Healey, Phyllis, and Walter Steinkraus. 1972. 'A Preliminary Vocabulary of Tifal with Grammar Notes.' Language Data Microfiche AP 5, S.I.L., Huntington Beach, v + 117 pp.&nbsp;
*Steinkraus, Walter. 1962–63. Manuscripts. SIL, Ukarumpa.
*Boush, Al. 1974–79. Manuscripts. SIL, Ukarumpa.

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti rekurso ti Pagsasao ti PNG: Tifal
*WALS – Tifal
*Tifal iti globalrecordings.net
*Video ti Misionario iti Tifal
Pagsasao a Telefol

Ti **pagsasao a Telefol** ket ti maysa a sasao nga Ok nga insasao babaen ti tattao a Telefol idiay Papua Baro a Guinea.

## Kitaen pay
*Sasao nga Ok

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* Telefol Organised Phonology Data. [Manuscript] http://www.sil.org/pacific/png/abstract.asp?id=333
* Healey, Alan. 1964. Telefol phonology. Linguistic Circle of Canberra Publications B, 3. Canberra: Australian National University. 53
* Healey, Alan. 1974. "A problem of Telefol verb classification." In Richard Loving (ed.), Studies in languages of the Ok family, 167-75. Workpapers in Papua New Guinea Languages, 7. Ukarumpa: Summer Institute of Linguistics. * Telefol Organised Phonology Data. [Manuscript] http://www.sil.org/pacific/png/abstract.asp?id=333
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*Telefol iti globalrecordings.net
*WALS – Telefol
*Dagiti rekurso ti Pagsasao ti PNG: Pakaammo ti Telefol
Pagsasao nga Urap

Ti **pagsasao nga Urapn** wenno **Urapmin** ket ti sasao nga Ok nga insasao babaen ti tattao nga Urapmin idiay Papua Baro a Guinea.

Ti Urap ket heograpiko a mabirukan iti pagbaetan ti Tifal ken Telefol, ken lingguistiko pay daytoy a pagbaetanda.

## Kitaen pay
*Sasao nga Ok

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nakai

Ti **pagsasao a Nakai** ket ti maysa a pagsasao nga Ok ti Laud a Papua. Dua kadagiti tallo a dialekto, a mangibalikas ti etnonimo a *Nagi* ket mabalin a naisangayan a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Ngalum

Ti **pagsasao a Ngalum** ket ti kaaduan ti agsasao kadagiti sasao nga Ok ti Laud a Papua ken Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Oksapmin

Ti **pagsasao nga Oksapmin** ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea a naisasao idiay Distrito ti Telefomin, Sandaun, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket naimpluensiaan babaen ti sasao nga Ok (ti nagan nga "Oksapmin" ket manipud iti maysa a pagsasao nga Ok), ken dagiti panagpada kadagita a pagsasao ket naigupit iti panagbulod kadagiti pannakaidasig da Stephen Wurm (1975) ken Malcolm Ross (2005), a ti Oksapmin ket naikabil idi a kas nawaya a sanga ti Trans–Baro a Guinea. Nupay kasta, inpakita ti Loughnane (2009) ken Loughnane ken Fedden (2011) a daytoy ket kabagian ti sasao nga Ok, ngem makibinningayda kadagiti inobatibo a langa a saan a mabirukan iti Oksapmin.

Dagiti dua a nangruna a dialekto ket makaanayda nga agduma tapno paggapuan daytoy kadagiti sangkabassit a problema iti panagsinnaranay a pannakaawat.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bayono-Awbono

Ti pagsasao a **Bayono** ken **Awbono** ket mangirepresenta ti kaudian a naduktalan a rimpuok ti dialekto a naisasao idiay Probinsia ti papua ti Indonesia iti abagatan ti sasao a Somahai. Amin nga ammo kaniada ket dagiti laeng bassit a gasut a balikas a nairehistro kadagiti immuna a situasion ti pannakaiyasideg.  Dagitoy ket mangipakita kadagiti pannakaipada iti kaarruba a sasao nga Ok ken Kalatakan nga Awyu, ken dagiti pangsandi ket maitunos iti Bayono-Awbono a maitagikua iti pamilia ti Trans–Baro a Guinea:

:

## Dagiti nagibasaran

*Ans Wilbrink (2004) *The Kopkaka of Papua: Provisional notes on their language, its language affiliation and on the Kopkaka culture.* MA thesis, Vrije Universiteit Amsterdam.
Pagsasao a Koneraw

Ti **pagsasao a Koneraw** ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea a naisasao idiay Laud a Baro a Guinea. Daytoy ket saan a nairaman kadagiti pannakaidasig iti sasao a Papuano aginggana idi nabiit laeng, ngem nalawag nga asideg iti Mombum.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mombum

Ti **pagsasao a Mombum**, wenno **Kemelom** (Komolom), ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea a naisasao idiay Isla Yos Sudarso (Isla Kolopom) idiay Laud a Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Momuna

Ti **pagsasao a Momuna**, ammo pay a kas **Somahai** (Somage, Sumohai), ket ti pagsasao a Papuano ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Madang

Ti **sasao a Madang** wenno **Kabambantayan a Madang–Adelbert** ket ti kadakkelan a pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea (TNG).  Daytoy ket naidasig idi a kas Trans–Baro a Guinea babaen ni Stephen Wurm, ken sinaruno babaen ni Malcolm Ross. Timmunos ni William A. Foley a daytoy ket "nasayaat a mabalin" a ti sasao a Madang ket parte ti TNG, uray no dagiti pangsandi, ti kadawyan a batayan ti panangidasig ti TNG, ket nabaliwanen iti Madang.

Ti pamilia ket nanaganan manipud iti Probinsia ti Madang ken ti Kabambantayan Adelbert.

## Pakasaritaan
Impalawag ni Sidney Herbert Ray ti pamilia nga Aplaya a Rai idi 1919. Idi 1951 insilpo dagitoy iti sasao a Mabuso babaen ni Arthur Capell tapno mapartuat ti pamiliana a Madang. Impadakkel ni John Z'graggen (1971, 1975) ti Madang kadagiti sasao a Kabambantayan nga Adelbert ken ninagananna manen ti pamilia iti Kabambantayan a Madang–Adelbert, ken inampon ni Wurm (1975)http://www.ethnologue.com/15/show_family.asp?subid=91520 daytoy a kas maysa a sanga ti pilo ti Trans–Baro a Guinea. Para iti kaaduan a parte, ti pamilia a Madang ni Ross (2005) Madang ket mangiraman kadagiti isu met laeng a pagsasao a kas ti Kabambantayan a Madang–Adelbert ni Z'graggen, ngem ti internal a pannakaidasig ket sabali kadagiti nadumaduma a respekto, a kas ti pannakaiwaswas ti sanga a Brahman.

## Internal a pannakaidasig

Adda dagiti uppat a nasayaat a naipalawag a sanga ti Madang,

* Akin-abagatan a Kabambantayan Adelbert
* Croisilles (Akin-amianan a Kabambantayan Adelbert)
* Aplaya a Rai
* Kalam

ken mainayon pay ti sasao a Kowan a saan a nalawag ti pannakaidasigna.

Ti panawen a kauneg ti Madang ket maipada iti Austronesio wenno Indo-Europeano.  As-asideg nga ikabil ni Ross (2000) ti sasao a Kowan iti Akin-abagtaan nga Adelbert, ken isilpona ti Aplaya a Rai ken Kalam.  Dagiti pangsandi ket kas dagiti sumaganad:

:

Dagiti ket sukatanda dagiti pangsandi ti TNG.  Nupay kasta, agbati dagiti dual a suldong ti *-le ken *-t, ken dagiti kasisigud a pangsandi ket agparang nga adda a kas dagiti maisasao a suldong ti Kalam.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* 
*Pawley, Ross, & Osmond, 2005. *Papuan languages and the Trans New Guinea phylum*. Canberra: Pacific Linguistics. pp.&nbsp;38–51.

## Dagiti akinruar a silpo
*Arkibo ti ELAR ti Panangidokumento ti Pamilia ti Pagsasao a Sogeram ti Papua Baro Guinea
Sasao a Kowan

Ti **sasao a Kowan** ket ti bassit a pamilia dagiti pagsasao a naisasao idiay lugar ti Kabambantayan Adelbert ti Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea, ken immuna nga inlasin babaen ni Malcolm Ross.

Dagiti pagsasao ket ti Waskia, nga addaan kadagiti 20,000 nga agsasao, ken ti Korak, nga addaan kadagiti 500 nga agsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Anam

Ti **pagsasao nga Anam**, wenno **Pondoma**, ket ti pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Akin-abagatan nga Adelbert

Ti **sasao nga Akin-abagatan nga Adelbert** wenno **Akin-abagatan a Kabambantayan nga Adelbert** ket ti pamilia dagiti pagsasao ti sanga a Madang ti Sasao a Trans–Baro a Guinea ti Baro a Guinea.

## Dagiti pagsasao

Dagiti pagsasao ket kas dagiti sumaganad.  Ti pannakaidasig ti Segeram ket kas iti Daniels (2012).

* Pamilia a **Pomoikan**: Osum (Utarmbung), Wadaginam, Anam (Pondoma), Anamgura (Ikundun), Moresada
* **Sogeram**
**Daya: Faita (Kulsab), Musak (Aisi)
**Laud: Atemble, Nend (Angaua), ?Gants
**Tengnga
*** Sikan: Mum (Katiati), Sileibi, Magɨyi?
***Paynamar (Manat), Apali (Emerum)

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
Pagsasao nga Utarmbung

Ti **pagsasao nga Utarmbung ** wenno **Osum** ket ti agbalbaliw a pagsasao a Madang ti Kabambantayan Adelbert ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Apali

Ti **pagsasao nga Apali** (Apal), wenno **Emerum**, ket ti pagsasao a Madang ti Probinsia ti Madang ti Papua Baro a Guinea. Ti Aki (Aci) ket dialekto.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Faita

Ti **pagsasao a Faita**, wenno **Kulsab**, ket ti agbalbaliw ket ti gangani nga awanen a pagsasao a Madang ti Kabambantayan Adelbert ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket naikabil idi iti awanen itana a sanga a Brahman ti Madang.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Gants

Ti **pagsasao a Gants**, wenno ***Gaj***, ket ti pagsasao a Madang ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Paynamar

Ti **pagsasao a Paynamar**, wenno **Manat**, ket ti agbalbaliw a pagsasao a Madang a naisasao idiay Kabambantayan Adelbert ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Waskia

Ti **pagsasao a Waskia** (Vaskia, Woskia) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket insasao iti kagudua ti Isla Karkar, ket ti bassit a parte ti igid ti baybay ti nangruna a daga, babaen dagiti 20,000 a tattao; ken adu ti agus-usar daytoy a pagsasao. Ti Waskia ket makibinningay ti islada kadagiti agsasao iti Takia, ken ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naestruktura manen babaen ti impluensia ti Waskia, ken isu daytoy ti pagsasao ti inter-komunidad.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Bongu

Ti **pagsasao a Bongu** ket ti pagsasao nga Aplaya a Rai a naisasao idiay Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Watiwa

Ti **pagsasao a Watiwa** ket insasao babaen dagiti agarup a 500 a tattao nga agtateng kadagiti innem a purok idiay Papua Baro a Guinea. Datoy ket kaaduan nga ammo a kas **Dumpu**, ngem daytoy ket nagan iti maysa kadagiti innem a purok, ken saan a maawat a kas nagan para iti pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ogea

Ti **pagsasao nga Ogea** wenno **Erima** ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti agarup a 2210 a tattao nga agtataeng iti maysa a lugar dagiti 18 a kilometro iti abagatan ti ili ti Madang, idiay Probinsia ti Madang ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

### Sapasap a nagibasaran
*ogea.org
Pagsasao a Kobon

Ti **pagsasao a Kobon** (maibalikas a kas *Kxombon)* ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket addaan kadagiti agarup a 90–120 a berbo.

## Dagiti nagibasaran

*John Davies, 1981. *Kobon*. *Lingua* Descriptive Series 3.
Sasao a Kalam

Ti **sasao a Kalam** ket ti bassit a pamilia dagiti pagsasao iti sanga a Madang ti sasao a Trans–Baro a Guinea ti Baro a Guinea.

Dagiti pagsasao ket ti:
:Kalam–Tai, Kobon.

Nadayegda gapu ti kabassitan a bilang dagiti leksikal a berbo iti lubong, nga addaan iti sakop dagiti agarup a 100 aginggana iti 120 a berbo iti kaso ti Kobon.

Idasig ni Ross ti sasao nga Aplaya a Rai  a kas dagiti kaasitgan a kabagian ti Kalam, ken isingasingna a ti Kalam ket mabalin a pudno a parte ti dayta a pamilia.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Kalam

Ti **pagsasao a Kalam** ket ti pagsasao a Kalam ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket asideg a kabagian ti Kobon, ken makibinningay kadagiti adu a langa iti dayta a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

*Andrew Pawley and Ralph Bulmer. 2011. *A dictionary of Kalam with ethnographic notes*. Canberra: Pacific Linguistics.
Pagsasao a Tai (Baro a Guinea)

Ti **pagsasao a Tai** (Tay, Ti) ket ti pagsasao a Kalam ti Papua Baro a Guinea a naisasao iti bugbugtong a purok.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dimir

Ti **pagsasao a Dimir**, ammo pay akas **Bosiken** (Boskien) ken **Gavak**, ket ti pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Croisilles

Ti **sasao a Croisilles** ket ti pamilia dagiti pagsasao iti sanga a Madang ti sasao a Trans–Baro a Guinea ti Baro a Guinea. Sakupenna daytoy ti akin-amianan a Kabambantayan Abelbert, a kasumbangir ti sasao nga Akin-abagatan nga Adelbert, ti sabali a sanga ti Madang.

## Dagiti pagsasao
Adda dagiti bassit a langa a mangikapet kadagiti sasao a Croisilles, ngem dagiti grupo dita baba ket agtutunos:

***Dimir–Malas** (Isumrud): Dimir, Malas
***Kaukombar**
**Bargam (Mugil)
**Mala (Pay), Miani (Maiani, Tani), Maia (Pila, Saki)
***Kumil**: Brem (Bunabun), Bepour, Mauwake (Ulingan), Moere, Musar
*Tibor–Omosa
****Omosan**: Pal (Abasakur), Kobol (Koguman)
****Tiboran**: Kowaki, Mawak, Pamosu (Hinihon), Wanambre
* Maisalumina nga ***[[Pagsasao nga Amaimon|Amaimon]]*** 
*Numugen–Mabuso?
**Pamilia a **[[Sasao a Numugen|Numugen]]** (kitaen)
**Pamilia a **[[Sasao a Mabuso|Mabuso]]** (kitaen)

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
Pagsasao a Bargam

Ti **pagsasao a Bargam**, wenno **Mugil**, ket ti pagsasao a Papuano a kangrunaan nga insasao dagiti manakman idiay Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Maia

Ti **pagsasao a Maia** (Maya) ket ti pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea. Dagiti sabali a nagan ti pagsasao ket ti Banar, Pila, Saki, Suaro, Turutap, ken Yakiba.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Moere

Ti **pagsasao a Moere** ket ti gangani nga awanen a pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Carrie Fisher

Ni **Carrie Frances Fisher** (, Beverly Hills, California, Estados Unidos), ket Amerikana nga aktres.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Opisial a website
Sasao nga Aplaya a Rai

Ti **sasao nga Aplaya a Rai** ket ti pamilia dagiti pagsasao ti sanga a Madang ti pilo ti sasao a Trans–Baro a Guinea ti Baro a Guinea.

Inlasin ni Sidney Herbert Ray a kas maysa idi a yunit ti sasao nga Aplaya a Rai idi 1919. Naisilpoda idi iti sasao a Mabuso idi 1951 babaen ni Arthur Capell iti pamiliana iti Madang.

## Dagiti pagsasao
Uray no ti pannakapasingked ti Aplaya ti Rai ket nasayaat ti pannakaipatakderna, adda dagiti agdama a panagpasayaat ti pannakaikameng ken internal a panangidasig. Innayon ni Malcolm Ross dagiti dua a pagsasao iti Aplaya a Rai, ti Tauya ken Biyom, manipud iti bassit a sanga ti Brahman ti Madang. Indasigna ti sasao a Kalam a kas dagiti kaasitgan a kabagian ti Aplaya a Rai, ken insingasingna a mabalinda a pudno a maysa a maipatinayon a sanga ti pamilia.

* Pamilia nga **Aplaya a Rai**
** Sanga a Mindjim: Anjam (Bom), Bongu, Male, Sam (Songum)
** Sanga a Yaganon : Ganglau, Saep, Yabong, Dumun (awanen), ?Bai-Maclay (awanen)
** Evapia
***Kow: Asas, Sinsauru
***Dumpu
***Kesawai, Sausi
**Peka: Danaru, Sumau, Urigina, Sop (Usino)
** Nuru: Duduela (Uyajitaya), Ogea (Erima), Jilim, Kwato, Rerau, Uya (Usu), Yangulam
**Kabenau: Arawum, Kolom (Migum), Lemio, Pulabu, Siroi

Dagiti saan a naidasig iti kaunegan ti Aplaya a Rai ket ti Wasembo, Biyom, ken Tauya.

Kinonstrukto manen ni Ross (2000, 2005) dagiti pangsandi para iti proto-Sub-Rai, nga ad-adu wenno saan a basbassit a sinonimo iti sibubukel nga Aplaya a Rai, proto-Mindjim, proto-Yaganon, ken proto-Kow–Usino.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*
Sasao a Numugen

Ti **sasao a Numugen** ket ti bassit a pamilia dagiti asideg nga agkakabagian a pagsasao ti sanga a Madang ti pilo ti sasao a Trans–Baro a Guinea ti Baro a Guinea.

Dagiti pagsasao ket dagiti sumaganad:
*Bilakura, Yaben
*Parawen, Ukuriguma, Yarawata
*Usan (Wanuma)

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
Sasao a Kokon

Ti **sasao a Kokon** ket ti bassit agrupo ti asideg nga agkakabagian a pagsasao idiay Baro a Guinea. Iti panangidasig idi 2005 ni Malcolm Ross ti TNG ket inbatina ida iti pamilia ti Mabuso, ngem pinanawan daytoy iti *Ethnologue* 16, ken dagusda nga inkabil babaen ti Croisilles.

Dagiti pagsasao ket ti Girawa, Munit, Kein (Bemal).

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Mabuso

Ti **sasao a Mabuso** ket tibassit a pamilia dagiti asideg nga agkakabagian a pagsasao idiay Baro a Guinea. Naisilpoda iti sasao nga Aplaya a Rai idi 1951 babaen ni Arthur Capell iti pamiliana iti Madang, nga innayon ni Wurm (1975) iti pilona iti Trans–Baro a Guinea (TNG). Inbati ni Malcolm Ross ti panangidasigna idi 2005 ti TNG a saan a nangbalbaliw ti internal a panangidasig ti Mabuso, malaksid iti panangikabil ti pagsasao a Kare iti bukodna a sanga. Kinonstruktona manen dagiti pangsandi ti proto-Mabuso ken nagibagbaga "ti integridad ti grupo ti Mabuso ket nasayaat a nalawag", ken nagisingasing a daytoy ket kaudian a panagdur-as. Nupay kasta, pinanawan ti *Ethnologue* 16 ti pamilia, ken ndagus a nangikabil kadagiti uppat a sangana iti Croisilles.

## Dagiti pagsasao
**[[Pagsasao a Kare (Papuano)|Kare]]*
*Sasao a Kokon
*Sasao a Gum
*Sasao a Hanseman

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
Sasao a Hanseman

Ti **sasao a Hanseman** ket ti grupo dagiti asideg nga agkakabagian a pagsasao idiay Baro a Guinea.

Dagiti pagsasao ket dagiti sumaganad:
:Baimak, Gal, Bagupi, Nobonob (Garuh), Garus, Mawan, Matepi, (Mosimo–Murupi–Samosa–Wamas), Nake, Rempi, Rapting, Saruga, Yoidik, Wagi (Kamba), Utu–Silopi.

Ti "asideg nga agkakabagian" ket raltibo iti kasasaad iti Baro a Guinea. Ibagbaga ti *Ethnologue* a ti Wagi, kas pagarigan, ket mabalin a ti kaasitgan a kabagian iti Nobonob, ngem isuda laeng ket 30% nga agpada iti leksiko.

Iti panangidasig ni Malcolm Ross idi 2005 ti TNG ket nangusar kadagitoy tapno makatulong a mangkonstrukto dagiti pangsandi ti pamilia a Mabuso, ken nagibagbaga a "ti integridad ti grupo ti Mabuso ket nasayaat a nalawag", ken nangisingasing a ti Mabuso ket kaudian a panagdur-as.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Girawa

Ti **pagsasao a Girawa**, ammo pay a kas Bagasin (Begasin, Begesin), ket ti pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Amele

Ti **pagsasao nga Amele** (Amale, Sona) ket ti pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Madang. Dagiti dialekto ket ti Huar, Jagahala, Haija.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Alpabeto ken panangibalikas
Pagsasao a Bagupi

Ti **pagsasao a Bagupi** ket ti gangani nga awanen a pagsasao a Madang ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Baimak

Ti **pagsasao a Baimak** ket ti pagsasao a Madang ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket asideg a kabagian ti Gal a makunkuna iti *Baimak*.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Garus

Ti **pagsasao a Garus**, wenno **Ate** (cf. ti kaarruba ken asideg a kabagian a Garuh, wenno Nobonob, ken ti dialektona nga Ati), ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mawan

Ti **pagsasao a Mawan** ket ti pagsasao a Madang ti Papua Baro a Guinea ken insasao laengen babaen dagiti laklakay a manakman.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nobonob

Ti **pagsasao a Nobonob** (Nobanob, Nobnob), ammo pay a kas Butelkud-Guntabak wenno Garuh (cf. asideg a kabagian ti Garus), ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
* Mairaman dagiti material ti Nobonob iti nawaya a panagserrek kadagiti urnong ti AC1 ken CVL1 babaen ti Paradisec.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wagi

Ti **pagsasao a Wagi**, ammo pay a kas **Kamba** wenno **Foran**, ket ti pagsasao a Madang ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran