open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
UTC+09:00

Ti **UTC+09:00** ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +09.

Idi las-ud dagiti panagsakop ti Hapon (iti Borneo, Burma, Hong Kong, Daya nga India ti Olandes, Malaya, Pilipinas, Singapur, ken Pranses nga Indotsina), daytoy ket inus-usar idi a kadawyan nga oras a kakuyogna ti Tokyo aginggana ti pannakatnag ti Imperio ti Hapon.

## Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)
### Amianan nga Asia
*Rusia - Oras ti Irkutsk
**Buryatia
**Irkutsk Oblast

### Daya nga Asia
*Hapon - Pagalagadan nga Oras ti Hapon
*Abagatan a Korea - Pagalagadan nga Oras ti Korea

### Oceania
*Palau

### Abagatan a daya nga Asia
*Indonesia (akindaya) - Akindaya nga Oras ti Indonesia
**Moluccas
**Papua ken Laud a Papua (Baro a Guinea ti Indonesia)
*Daya a Timor - Oras idiay Daya a Timor

## Kitaen pay
*Pagalagadan nga Oras ti Singapur
*Oras idiay Cambodia
*Oras idiay Indonesia
*Oras idiay Laos
*Oras idiay Malaysia
*Oras idiay Pilipinas
*Oras idiay Rusia
*Oras idiay Bietnam
*Pagalagadan nga Oras ti Tokyo

## Dagiti nagibasaran
UTC+09:30

Ti **UTC+09:30** ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud iti UTC iti +09:30.

## Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)

### Oceania
*Australia – Sentral nga Pagalagadan nga Oras (ACST)
**Akin-amianan a Teritorio

## Kas pagalagadan nga oras (panaglalam-ek ti Akin-amianan a Hemisperio)

### Oceania
*Australia – Sentral nga Pagalagadan nga Oras (ACST)
**New South Wales – Kondado ti Yancowinna (mairaman ti Broken Hill)
**Abagatan nga Australia

## Kitaen pay
*Oras idiay Australia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Agbiruk kadagiti siudad nga agdama nga adda iti UTC+09:30
UTC+10:30

Ti **UTC+10:30** ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +10:30 . Daytoy nga oras ket inus-usar idiay:

## Kas pagalagadan nga oras (panaglalam-ek ti Akin-abagatan a Hemisperio)

### Oceania
*Australia
**Isla ti Apo Howe

## Kas ora a panagin-inut ti lawag (kalgaw ti Akin-abagatan a Hemisperio)

### Oceania
*Australia - Sentral nga Oras ti Aldaw ti Australia (ACDT)
**New South Wales - ti laeng Broken Hill 
**Abagatan nga Australia

## Kitaen pay
*Oras idiay Australia

## Dagiti silpo ti ruar
*Agbiruk kadagiti siudad nga agdama nga adda iti UTC+10:30
UTC+09:45

Ti **UTC+09:45** ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +09:45.

Ti UTC+09:45 ket naus-usaren a aks oras idiay Australia (Kalgaw nga Oras ti Sentral nga Akinlaud, wenno CWST). Nausar idi daytoy kadagiti balay ti igid ti kalsada iti igid ti Kalsada Eyre idiay Akinlaud nga Australia ken Abagatan nga Australia iti las-ud ti kalgaw bayat ti Akinlaud nga Australia iket adda iti oras a panagin-inut ti lawag. Urayno saan nga opisial, ti bilin ti gobierno a sona ti oras, dagiti pagbeddengan a pagrugianna ken pagpatinggaanna ket nalawag  ken kadawyan dagitoy a naipakpakita kadagiti mapa ti kalsada iti lugar.  

Ti UTC+09:45 ket naus-usaren kadagiti 5 a lugar idiay Australia, a  mairaman ti Border Village, Caiguna, Eucla, Madura ken Mundrabilla. Iti agdama, dagitoy a lugar ket agus-usarda ti UTC+08:45 gapu ta ti Akinlaud nga Australia ket saan nga agus-usar iti oras a panagin-inut ti lawag.

## Kitaen pay
*UTC+08:45

## Dagiti silpo ti ruar
*Agbiruk kadagiti siudad nga agdama nga adda iti UTC+9:45
UTC+11:00

Ti **UTC+11:00** ket panagilasin para iti timbengan ti oras manipud iti UTC iti +11. Daytoy nga oras ket inus-usar idiay:

## Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)

### Amianan nga Asia
*Rusia – Oras ti Vladivostok
**Primorsky Krai (mairaman ti Vladivostok)
**Isla ti Sakhalin
**Khabarovsk Krai
**Republika ti Sakha (sentral a paset)

### Oceania
*Pederado nga Es-estado ti Mikronesia
**Kosrae, Pohnpei ken kaarrubayan a lugar
*Is-isla ti Solomon
*Vanuatu
*Baro a Caledonia

## Kas oras a panagin-inut ti lawag (kalgaw ti Akin-abagatan a Hemisperio)

### Oceania
*Australia – Akindaya nga Oras ti Aldaw (AEDT)
**Kapitolio a Teritorio ti Australia
**New South Wales (malaksid ti Broken Hill; ngem mairaman ti Isla ti Apo Howe, a daytoy ket UTC+10:30 iti panaglalam-ek)
**Tasmania
**Victoria

## Kitaen pay
*Oras idiay Australia
*Oras idiay Rusia

## Dagiti akinruar a silpo
*Agbiruk kadagiti siudad nga agdama nga adda iti UTC+11
UTC+11:30

Ti **UTC+11:30** ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +11:30. Daytoy nga oras ket inus-usar idiay:

## Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)

### Oceania
*Australia - Oras ti Norfolk (Isla)
**Isla ti Norfolk

## Historikal
Idi Nobiembre 2, 1868, ti Baro Selanda ket opisial a nagampon ti pagalagadan nga oras a nailianto a mapaliiw, ken mabalin nga isu ti immuna a pagilian a nagaramid ti kastoy. Daytoy ket naibatay iti longitud ti 172° 30' a Daya ti Greenwich, Daytoy ket 11 nga or-oras 30 a minminuto nga umuna iti Greenwich Mean Time. Daytoy nga pagalagadan ket ammo a kas ti *Medio nga Oras ti Baro a Selanda (NZMT)*'. Tatta nga aldaw daytoy ket kapada ti sona nga oras a sakupen babaen ti UTC+11:30.

## Kitaen pay
*Oras idiay Australia

## Dagiti silpo ti ruar
*Agbiruk kadagiti siudad nga agdama nga adda iti UTC+11:30
UTC+12:00

Ti **UTC+12:00** ket panangilasin para iti timbengan manipud ti UTC iti +12. 

## Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)

### Amianan nga Asia
*Rusia - Oras ti Magadan
**Chukotka Autonomo nga Okrug
**Kamchatka Krai
**Is-isla ti Kuril
**Magadan Oblast
**Republika ti Sakha (akindaya a paset)

### Oceania
*Isla ti Wake (EU) - Oras idiay Estados Unidos
*Is-isla ti Marshall
*Kiribati
**Is-isla ti Gilberts ken Banaba
*Nauru
*Tuvalu
*Wallis ken Futuna (Pransia) - Oras idiay Pransia

## Kas pagalagadan nga oras (panaglalam-ek ti Akin-abagatan a Hemisperio)

### Oceania
*Fiji
*Baro a Selanda (malaksid ti Is-isla ti Chatham) - Pagalagadan nga Oras ti Baro a Selanda

### Antartika
*Dagiti dadduma a kuartel idiay Antartika, a mairaman ti McMurdo ken Abagatan nga Ungto. Kitaen pay ti Oras idiay Antartika.

## Historikal a panagbalbaliw
Ti Atol ti Kwajalein, iti Is-isla ti Marshall, ket mangipauna kadagiti 24 nga oras iti bangir ti akindaya a hemisperio iti Sangalubongan a Linia ti Petsa babaen ti panaglabas iti Agosto 21, 1993.

## Kitaen pay
*Oras idiay Baro a Selanda
*Oras idiay Rusia
*UTC−12:00

## Dagiti nagibasaran
UTC+10:00

Ti **UTC+10:00** ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +10. Daytoy nga oras ket inus-usar idiay:

## Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)

### Amianan nga Asia
*Rusia - Oras ti Yakutsk
**Amur Oblast
**Zabaykalsky Krai
**Republika ti Sakha (akinlaud a paset)

### Oceania
*Estados Unidos - Sona ti Oras ti Chamorro
**Guam (teritorio)
**Is-isla ti Akin-amianan a Mariana (mankomunidad)
*Pederado nga Es-estado ti Mikronesia
**Chuuk, Yap ken kaarrubayan a lugar 
*Papua Baro a Guinea
*Australia - Akindaya nga Pagalagadan nga Oras (AEST)
**Queensland

### Antartika
*Kadagiti dadduma a kuartel idiay Antartika. Kitaen pay ti Oras idiay Antartika.

## Kas pagalagadan nga oras (panaglalam-ek laeng ti Akin-abagatan a Hemisperio)

### Oceania
*Australia - Akindaya nga Pagalagadan nga Oras (AEST)
**Kapitolio a Teriotrio ti Australia
**Baro nga Abagatn a Gales (malaksid ti Broken Hill ken Isla ti Apo Howe)
**Tasmania
**Victoria

## Kitaen pay
*Oras idiay Australia
*Oras idiay Rusia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
*Agbiruk kadagiti siudad nga agdama nga adda iti UTC+10
UTC+12:45

Ti **UTC+12:45** ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +12:45. 

## Kas pagalagadan nga oras (panaglalam-ek ti Akin-abagatan a Hemisperio)

### Oceania
*Baro a Selanda - Pagalagadan nga Oras ti Chatham
**Is-isla ti Chatham

## Kitaen pay
*Oras idiay Baro a Selanda
*Pagalagadan a Sona ti Oras ti Chatham

## Dagiti silpo ti ruar
*Agbiruk kadagiti siudad nga agdama nga adda iti UTC+12:45
UTC+13:00

Ti **UTC+13:00** ket panagilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +13.

## Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)

### Oceania
*Kiribati
**Is-isla ti Phoenix (ti laeng Isla ti Kanton ti matagtagitao) (Oras ti Is-isla ti Phoenix)
*Tokelau - Oras idiay Tokelau
*Tonga

## Kas pagalagadan nga oras (panaglalam-ek ti Akin-abagatan a Hemisperio)

### Oceania
* Samoa - Oras idiay Samoa

## Kas oras a panagin-inut ti lawag (kalgaw ti Akin-abagatan a Hemisperio

### Oceania
*Fiji
*Baro a Selanda - Oras ti Aldaw ti Baro a Selanda

### Antartika
*Dagiti dadduma a kuartel idiay Antartika, a naisangayan idiay Abagatan nga Ungto ken Estasion ti McMurdo. Dagitoy a lugar ket isuda ti umuna iti lubong a makakita ti Init iti Baro a Tawen, gapu ta ti Init ket addan iti tengnga ti rabii iti dayat a panawen ti tawen.

## Pakasaritaan
Ti sentral a Pasipiko a Republika ti Kiribati ket nagipaammo ti panagbaliw ti petsa para iti akindaya a guduana idi Enero 1995, manipud kadagiti sona ti oras iti −11 ken −10 aginggana ti +13 ken +14, tapno maliklikan a mabingbingay ti pagilian babaen ti linia ti petsa.

Ti Tonga ket addan iti UTC+13 kadagiti adu a napalabas a tawen. Ti oras a panagin-inut ti lawag ket naus-usar idi kadagiti kalgaw a panawen ti akin-abagatan manipud idi 1999 aginggana idi 2002.

Ti UTC+13 ket inus-usar idi a kas oras a panagin-inut ti lawag (kalgaw iti Akin-amianan a Hemisperio) kadagiti paset ti akindaya unay a Rusia (Chukotka ken Kamchatka) a nagus-usar ti dati nga Oras ti Kamchatka. Manipud idi Marso 2010 dagitoy a rehion ket napnapanda nga agusar iti Oras ti Magadan.

## Kitaen pay
*Oras idiay Baro a Selanda
*Oras idiay Rusia
*Oras idiay Samoa

## Dagiti nagibasaran
UTC+13:45

Ti **UTC+13:45** ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud iti UTC iti +13:45.

## Kas oras a panagin-inut ti lawag (kalgaw ti Akin-abagatan a Hemisperio)

### Oceania
*Baro a Selanda – Oras ti Aldaw ti Chatham
**Is-isla ti Chatham

## Kitaen pay
*Oras idiay Baro a Selanda

## Dagiti akinruar a silpo
* Agbiruk kadagiti siudad nga agdama nga adda iti UTC+13:45
UTC+14:00

Ti **UTC+14:00** ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +14. Daytoy ti kangatuan a sona ti oras, a ti kaibuksilanna ket dagiti lugar iti daytoy a sona ti oras ket isuda ti umuna a makakita ti baro nga aldaw, ken isu nga isuda ti umuna a mangrambak ti Baro a Tawen.

Ti UTC+14 ket gumay-at iti kaadayo a kas ti 30° a daya ti linia ti 180° a longitud ken agpartuat ti dakkel a kupin iti Sangalubongan a Linia ti Petsa.

## Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)

### Oceania
*Kiribati
**Is-isla ti Line - mairaman ti Kiritimati (Isla ti Paskua)
***Ti database ti sona ti oras ti IANA a panangilasin ti sona ket ti Pasipiko/Kiritimati.

## Kas oras a panagin-inut ti lawag (kalgaw ti Akin-abagatan a Hemisperio)

### Oceania
*Samoa - Oras idiay Samoa

## Pakasaritaan
Ti sentral a Pasipiko a Republika ti Kiribati ket nangipaammo ti panagbaliw ti sona ti oras para iti akindaya a guduana idi , manipud kadagiti sona ti oras iti −11 ken −10 aginggana iti +13 ken +14. Sakbay iti daytoy, ti sona ti oras ti UTC+14 ket awan idi. Kas kolonia ti Britaniko, ti  Kiribati ket naipatengga idi idiay Is-isla ti Gilbert, ti laud laeng ti daan a linia ti petsa. Kalpasan iti pannakawaya idi 1979, ti baro a republika ket tinawidna ti Phoenix ken is-isla ti Line manipud ti Estados Unidos, isu a dayta a pagilian ket nabingbingayen idi babaen ti linia ti petsa. Dagiti opisina ti gobierno kadagiti kasumbangir a bangir  iti linia ket makakomunikadoda laeng babaen ti radio wenno telepono kadagiti uppat nga aldaw iti lawas no dagiti dua a bangir ket agiddanda a makasanay kadagiti kadawyan nga aldaw.

Ti pannakabaliw ti sona ti oras ti Kiribati ket kaibuksilanna a ti linia ti petsa ket napan nga agpadaya no likmuten daytoy a pagilian, tapno ti is-isla ti Line, a mairaman ti matagtagitao nga isla ti Kiritimati, a nagrugi idi tawen ti 2000 iti teritoriona sakbay ti aniaman a pagilian iti lubong, ti langa a ti gobierno ti Kiribati ket nagipuon a kas mabalin a panagawis kadagiti turista.

Ti Tonga – ti nagan ti sona ti oras ti database ti sona ti oras ti IANA ket Pasipiko/Tongatapu – naus-usar ti UTC+14 para iti oras a panagin-inut ti lawag manipud idi 1999 aginggana idi 2002, ken isu a nagrambak ti baro a tawen idi 2000 iti isu met laeng nga oras a kas ti Is-isla ti Line idiay Kiribati.

Idi gibus ti  (UTC−10), ti Samoa ket nangipauna ti pagalagadan nga oras manipud ti UTC−11 aginggana ti UTC+13 (ken ti orasna ti panagin-inut ti lawag manipud ti UTC−10 aginggana ti UTC+14), ken napan iti sangalubongan a linia ti petsa iti sabali a bangir iti pagilian. Ti panagsurot ti keddeng ti Samoa, ti Tokelau ket nangipauna met ti pagalagadan nga oras (nagus-usar nga awan ti oras a panagin-inut ti lawag), manipud ti UTC−11 iti UTC+13.

## Kitaen pay
*UTC-12:00, ti maudi a sona nga oras a mangrugi ti baro nga aldaw

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
*Agbiruk kadagiti siudad nga agdama nga adda iti UTC+14
Pieter Zeeman

Ni **Pieter Zeeman** (; 25 Mayo 1865 – 9 Oktubre 1943) ket maysa idi nga Olandes a pisiko a nakibinningay iti Premio Nobel idi 1902 iti Pisika kenni Hendrik Lorentz para iti pannakaduktalna iti epekto ni Zeeman.

## Kinaubing ken kina-agtutubo
Ni Pieter Zeeman ket naipasngay idi idiay Zonnemaire, ti bassit nga ili idiay isla ti Schouwen-Duiveland, Olanda, ken ni Catharinus Forandinus Zeeman, ti ministro ti Nareporma a Simbaan ti Olanda, ken ni Willemina Worst.

Isu ket nagbalin nga interesado iti pisika iti nasapa a tawen. Idi 1883 ti Aurora borealis ket napasamak a nakita idiay Olanda. Zeeman, idi ket estudiante iti nangato a pagadalan idiay Zierikzee, ken nagaramid ti panangiladawan ken deskripsion iti penomenon ken intedna daytoy iti Nature, nga idi met ket naipablaak. Ti editor ket dinayawna  *"dagiti naannad a panagpalpaliiw Ni Propesor manipud ti obserbatoria idiay Zonnemaire"*.

Kalpasan ti panagturpos iti nangato a panagadal idi 1883 isu ket napan idiay Delft para iti suplementario nga edukasion kadagiti pagsasao a klasiko, nga idi ket nasken para it ipanaserrek iti Unibersidad. Isu ket naggian idiay balay ni Dr J.W. Lely, kumadua a prinsipal iti himnasio ket kabsat a lalaki ni Cornelis Lely, ken isu ti akinrebbeng para iti konsepto ken realisasion iti Zuiderzee Works. Bayat nga adda idiay Delft, isu ket immmuna a nakaammo kenni Heike Kamerlingh Onnes, nga isu ti nagbalin idi a nagbalakad kaniana iti tesis.
Henri Becquerel

Ni **Antoine Henri Becquerel** (15 Disiembre 1852 – 25 Agosto 1908) ket Pranses a pisiko, Nobel laureado, ken ti nangduktal ti radioaktibidad a kakuyogna ni Marie Skłodowska-Curie ken ni Pierre Curie,  nga isuda a tallo ket nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika idi 1903.

## Biograpia

### Nasapa a biag
Ni Becquerel ket naipasngay idi idiay Paris iti pamilia a nagpataud kadagiti uppat a kaputotan dagiti sientista: ti apong a lakay ni Becquerel a ni Antoine César Becquerel), ama (Alexandre-Edmond Becquerel), ken anak a lalaki (Jean Becquerel). Isu ket nagadal iti inhenieria idiay École Polytechnique ken idiay École des Ponts et Chaussées. Idi 1890 inasawana ni Louise Désirée Lorieux.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Henri Becquerel – Biograpia
* Ababa a biograpia ni Becquerel ken ti panag-usar ti naganna a kas panagrukod a unit iti SI
* AAbaba a bibliograpia para kenni Henri Becquerel 
* Henri Becquerel, unit a naibatay ti SI iti radioaktibidad
J. J. Thomson

Ni **Apo Joseph John "J. J." Thomson**, OM, FRS (18 Disiembre 1856 – 30 Agosto 1940) ket maysa idi a Britaniko a pisiko.

Idi 1897 ni Thomson ket nangipakita a dagiti rayos ti katodiko ket naglaon kadagiti dati a di ammo a negatibo a nakarga a partikula, ken isu ket naipammadayawan iti pannakaduktal ken pannakailasin iti elektron; ken iti nawatwatiwat a kapanunotan, iti pannakaduktal iti immuna a subatomiko a partikula. Ni Thomson ket naipammadayawan pay iti ppannakabiruk ti immuna nga ebidensia para kadagiti isotopo iti natalinaay nga (saan nga radioaktibo) elemento idi 1913, kas paset iti panagsukimatna iti komposision kadagiti rayos ti kanal (dagiti positibo nga iono). Isu pay ti nagparnuay ti espektrometro ti masa.

Ni Thomson ket nagungunaan idi 1906 iti Premio Nobel iti Pisika para iti panagduktal ti elektron ken para iti obrana iti konduksion iti elektrisidad kadagiti alingasaw.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* Ti Pannakaduktal ti Elektron 
* TI Premio Nobel iti Pisika 1906
* Ababa a bibliograpia para kenni Joseph J. Thomson
Pierre Curie

Ni **Pierre Curie** (; 15 Mayo 1859 – 19 Abril 1906) ket Pranses a pisiko, pionero iti kristalograpia, magnetismo, piezoelektrisidad ken radioaktibidad. Idi 1903, isu ken kakuyogna ti asawana a ni Marie Skłodowska Curie ken ni Henri Becquerel ket nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika, "iti pannakabigbig kadagiti ektraordinario a serbisio kadagiti kimmadduanda a panagsukimat a naduktalan babaen ni Propesor Henri Becquerel".

## Nasapa a biag
Ni Pierre ket naipasngay idiay Paris ken anak a lalaki ni Eugène Curie (28 Agosto 1827 – 25 Pebrero 1910) ken ni Sophie-Claire Depouilly Curie (15 Enero 1832 – 27 Septiembre 1897). Isu ket sinursuruan ababen ti amana, ken iti nasapa a kinaagtutubona, isu ket nangipakpakita ti napigsa a kalaing iti matematika ken heometria. Idi isu ket 16, isu ket nagun-odna ti grado iti matematika. Idi nagtawen iti 18 nalpasnan iti kapada ti nangatngato a grado, ngem saan a dagus a nangala iti doktorado gapu ti kaawan ti kuarta. Imbes ket a nagtrabaho a kas mangisursuro iti laboratorio.

Idi 1880, ni Pierre ken ti laklakay a kabsatna a lalaki a ni Jacques (1856–1941) ket nangipakita a ti kababalin ti elektriko ket mapataud no mapandagan dagiti kristal, a kas ti piezoelektrisidad. Tapno matulongan ti trabahoda, pinarnuayda ti Eektrometro a Piezoelektriko Quarts. Kalpasanna daytoy, idi 1881, nangipakpakitada ti kasumbangir nga epekto: a dagiti kristal ket mabalin a madadael ti porma no maitignay iti maysa a lugar ti elektriko. Gangani amin a sirkuito ti elektroniko ket agkammataleken iti daytoy iti porma dagiti osilador ti kristal.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*NOBELPRIZE.ORG: Pakasaritaan ni Pierre ken ni Marie
*http://www.nobel.se/physics/laureates/1903/index.html Premio Nobel ni Pierre Curie
*Opisial a biobgrapia ti Nobel
*Biograpia ti Amerikano nga Instituto ti Pisika 
*Ababa a bibliograpia fpara kenni Pierre Curie 
*Pablaak ni Curie kadagiti papel ti Akademia dagiti Siensia ti Pransia 
*Luglugar ken pannakalaglaguip a mainaig kenni Pierre Curie
Philipp Lenard

NI **Philipp Eduard Anton von Lenard** (Hunio 7, 1862 – Mayo 20, 1947), ket maysa idi nga Aleman a pisiko ken ti nangabak ti Premio Nobel iti Pisika idi 1905 para iti panagsukisokna kadagiti rayos ti katodiko ken ti panagduktal kadagiti adu a tagikuada.  Isu ket aktibo pay idi a nangitaktakder iti Nazi nga ideolohia.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

* Biograpia ti Pundasion ti Nobel
* Iti Rayos ti Katodiko
* Sitio ti Tubo ti Rayos ti Katodiko
Gabriel Lippmann

Ni **Jonas Ferdinand Gabriel Lippmann** (16 Agosto 1845 – 13 Hulio 1921) ket maysa idi a Pranko-Luksemburgo a pisiko ken ibentor, ken Nobel laureado iti pisika para iti pamay-anna iti panagpataud kadagiti namarisan a potograpia a naibatay iti penomeno iti  interperensia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Pundasion ti Nobel
* Gabriel Lippmann iti Hundio nga Ensiklopedia
* Centre de Recherche Public - Gabriel Lippmann
Albert Abraham Michelson

Ni **Albert Abraham Michelson** ( Deisiembre 19, 1852 – Mayo 9, 1931) ket maysa idi nga Amerikano a pisiko a naam-ammuan para iti obrana iti panagrukod ti kapardas ti lawag ken naipangpangruna para iti eksperimento Michelson–Morley. Idi 1907 isu ket nagungunaan iti Premio Nobel iti Pisika. Isu ti immuna nga Amrikano a nakaawat iti Premio Nobel kadagiti siensia.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
*

## Dagiti akinruar a silpo

*Biograpiko a Pammalagip ti Nailian nga Akademaia dagiti Siensia
* Biag ken dagiti Obra ni Michelson manipud ti Americkano nga Instituto ti Pisika
John William Strutt, maika-3 a Baron Rayleigh

Ni **John William Strutt, maika-3 a Baron Rayleigh**, OM, PRS (; 12 Nobiembre 1842&nbsp;– 30 Hunio 1919) ket maysa idi nga Inggles a pisiko, nga isu ken kaduana ni William Ramsay, ket nakaduktal iti argon, ti pannakagun-od a nakagungunaanna iti Premio Nobel iti Pisika idi 1904. Isu pay ti nakaduktal ti penomeno nga itan ket tinawtawagan iti Panagwarasiwas ni Rayleigh , ken daytoy ket mabalin a mausar a panangipalawag no apay nga asul ti langit, ken nangipadto ti kaadda dagiti allon ti rabaw a naam-ammuan kadagiti allon ni Rayleigh. Ti libro ni Rayleigh,* Ti Teoria ti Uni*, ket maus-usar pay laeng babaen dagiti inhenniero ti akustika ita nga aldaw.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Maipanggep kenni John William Strutt
* 
* Lord Rayleigh - the Last of the Great Victorian Polymaths, GEC Review, Volume 7, No. 3, 1992
Guglielmo Marconi

Ni **Guglielmo Marconi, Umuna a Markes ti Marconi** (; 25 Abril 187420 Hulio 1937) ket maysa idi nga Italiano nga inbentor ken inhenniero a maipapan ti elektrisidad, ken naam-ammuan para iti pionero nga obrana iti adayo a distansia a transmision ti radio ken para iti panangidur-asna iti linteg ni Marconi ken ti sistema ti telegrapo ti radio. Ni Marconi ket kankanayon a naipammadayawan nga isu ti inbentor ti radio, ken isu ket nakibinningay iti Premio Nobel iti Pisika idi 1909 kenni Karl Ferdinand Braun "iti pannakabigbig kadagiti kontribusionda iti panagpadur-as iti awan barot a telegrapia". Maysa nga empresario, negosiante, ken pundador idiay Britania idi 1897 iti Kompania Ti Awan Barot a Telegrapia ken Senial (a nagbalin nga iti Marconi Company), Ni Marconi ket nagballigi iti panagaramid ti komersial a panagballigi iti radio babaen ti panagpabaro ken panagpuonan iti obra dagiti dati a nagparnuay ken dagiti pisiko. Idi 1924 ti Ari ti Italia ket pinatan-okna ni Marconi a kas Markes.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

*Unibersidad ti Oxford Tumawtawag ni Marconi
*Papeles ti Kaso ni Marconi 
*Ti Kaso Guglielmo Marconi Sino kadi ti pudno nga inbentor ti Radio 
*Sino ti nangirugi ti panawen ti elektroniko? 
*Premio Nobel: Biograpia ni Guglielmo
Karl Ferdinand Braun

Ni **Karl Ferdinand Braun** (6 Hunio 1850 – 20 Abril 1918)  ket maysa idi nga Aleman nga imbentor, pisiko ken Nobel laureado iti pisika. Ni Braun ket adu a nagkontribusion iti panagdur-as ti teknolohia ti radio ken telebision : isu ket nakibinngingay kenni Guglielmo Marconi iti Premio Nobel iti Pisika idi 1909.

## Dagiti nagibasaran
;Dagiti nota
* Iti anime a pannakaampon iti bisual a nobel ti Hapon idi 2009, ti Steins;Gate, ti karakter a Yūgo Tennōji, ammo pay a kas ni 'Mr. Braun', ket nagus-usar ti pangyababaan ii nagan iti'FB', kalpasan kenni Karl Ferdinand Braun.

;Sapasap
* K.F. Braun: "On the current conduction in metal sulphides (ti titulo ket naipatarus manipud iti Aleman iti Ingles)", Ann. Phys. Chem., 153 (1874), 556. (Iti Aleman) Ti Ingles a pannakaipatarus ket mabirukan iti  "Semiconductor Devices: Pioneering Papers", inurnos babaen ni S.M. Sze, World Scientific, Singapur, 1991, pp.&nbsp;377–380.
* Keller, Peter A.: The cathode-ray tube: technology, history, and applications. New York: Palisades Press, 1991. .
* Keller, Peter A.: "The 100th Anniversary of the Cathode-Ray Tube," *Information Display*, Tomo 13, Blng. 10, 1997, pp.&nbsp;28–32.
* F. Kurylo: "Ferdinand Braun Leben und Wirken des Erfinders der Braunschen Röhre Nobelpreis 1909",   München: Moos Verlag, 1965. (Iti Aleman)

## Dagiti akinruar a silpo
* "*[http://www.nobel.se/physics/laureates/1909/braun-bio.html Ferdinand Braun – Biograpia]*".  Dagiti lektura ti Nobel. Pisika 1901-1921, Elsevier Publishing Company, Amsterdam, 1967.
Johannes Diderik van der Waals

Ni **Johannes Diderik van der Waals** (23 Nobiembre 1837 – 8 Marso 1923) ket maysa idi nga Olandes a teoretiko a pisiko ken termodinamisista a naindayegan para iti obrana iti maysa a ekuasion ti kasasaad para kadagiti alingasaw ken dagiti likido.

Ti naganna a ket kangrunaan a mainaig iti  ekuasion ni van der Waals iti kasaad a mangipalawag ti panagkukua dagiti alingasaw ken ti panagbawbawda iti paset ti likido. Ti naganna pay ket mainaig iti puerpuersa ni van der Waals (dagiti puersa a nagabetan dagiti natalinaay a molekula),  dagiti molekula ni van der Waals (bassit a molekular a rimpuok a binedbedan babaen kadagiti puersa ni van der Waals), ken dagiti rayos ni van der Waals (dagiti kadakkel dagiti molekula).

Isu ti immuna a nagbalin a propesor iti pisika ti Unibersidad ti Amsterdam idi napabaro ti daan nga Athenaeum idi 1877 iti Munisipal nga Unibersidad. Ni Van der Waals ket nagungunaan iti Premio Nobeliti Pisika idi 1910.

## Dagiti nagibasaran


## Adu pay a mabasbasa
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Wilhelm Wien

Ni **Wilhelm Carl Werner Otto Fritz Franz Wien** (13 Enero 1864 – 30 Agosto 1928) ket maysa idi nga Aleman a pisiko, nga isu idi 1893, ket nagusar kadagiti teoria iti pudot ken elektromagnetismo tapno mangpasingked ti pan nakaiyallatiw a linteg ni Wien, ken isu daytoy ti mangkarkulo ti sengngaw ti nangisit a bagi iti ania man a temperatura manipud iti sengngaw iti animan a maysa reperensia iti temperatura.

Isu pay ti nangpormula ti maysa a panangiyebkas para iti radiasion iti nangisit a bagi nga husto iti patingga ti poton-alingasaw. Dagiti argumentona ket naibatay idi iti panaggunay ti adiabatiko a paggiddiatan, ken nangruna idi dagitoy para iti pormulasion iti kuantum mekanika. Ni Wien ket nagungunaan idi 1911 iti Premio Nobel iti Pisika para iti obrana iti radiasion ti pudotn.

## Dagiti nagibasaran
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Wilhelm Wien
*
Gustaf Dalén

Ni **Nils Gustaf Dalén**  (30 Nobiembre 1869 – 9 Disiembre 1937) ket maysa idi a Sueko a Premio Nobel iti Pisika ken industrialista, ti pundador ti kompania ti AGA ken inbentor ti paglutuan nga AGA ken ti silaw Dalén. Idi 1912, isu nagungunaan iti Premio Nobel iti Pisika para iti "panagparnuayna kadagiti automatiko a regulatura para iti kakuyog a panag-usar kadagiti akumulador iti alingasaw para iti panagsilaw kadagiti parola ken dagiti boya".

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Clark, R.N. "Nils Gustaf Dalén (1869-1937): Inbentor, agsubsubok, inhenniero, aken nobel a laureado." *IEEE control systems magazine* (2003). v. 23 (4), pp.&nbsp;68–70. 

## Dagiti akinruar a silpo

*nobelprize.org: Biograpia ni Gustaf Dalén
* Ni GustafDalen Gustaf Dalén manipud ti korporasion ti AGA 
*  Ti Museo Dalén, ti museo idiay Stenstorp a mangramrambak kenni Dalén
Trojany

Ti **Trojany**  ket ti purok iti administratibo a distrito ti Gmina Dąbrówka, iti kaunegan ti Kondado Wołomin, Probinsia ti Masovian, idiay daya-sentral ti Polonia. Daytoy ket agarup a mabirukan iti  iti amianan-laud ti Wołomin ken  iti amianan-daya ti Warsaw.

Ti purok ket adaan iti populasion iti 490.

## Dagiti nagibasaran
Kadawyan a tawen a mangrugi iti Lunes

Daytoy ti kalendario para iti ania man a **[[kadawyan a tawen]] a mangrugi ti [[Lunes]]**, Enero 1 (dominikal a letra **G**).  Kas pagarigan: dagiti tawen ti Gregoriano ti 1990, 2001, 2007, 2018, 2029 ken 2035
wenno ti tawen ti Huliano ti 1918 (kitaen dagiti tabla dita baba).

Ti kadawyan a tawen ket ti tawen nga addaan kadagiti 365 nga aldaw; saan a bisiesto a tawen nga addaan kadagiti 366 nga aldaw.

## Dagiti nagibasaran
Kadawyan a tawen a mangrugi iti Martes

Daytoy ti kalendario para iti ania man a **[[kadawyan a tawen]] a mangrugi iti [[Martes]]**, Enero 1 (dominikal a letra **F**).  Kas pagarigan: dagiti tawen ti Gregoriano ti 1974, 1985, 1991, 2002, 2013, 2019 ken 2030
wenno ti tawen ti Huliano ti 1919 (kitaen dagiti tabla dita baba).

## Dagiti nagibasaran
Kadawyan a tawen a mangrugi iti Sabado

Daytoy ti kalendario para iti ania man a **[[kadawyan a tawen]] a mangrugi ti [[Sabado]]**, Enero 1 (dominikal a letra **B**).  Kas pagarigan: dagiti tawen ti Gregoriano ti 1994, 2005, 2011 ken 2022
wenno dagiti tawen ti Huliano ti 1905 ken 1911 (kitaen dagiti tabla dita baba). Ti marka-ti-saludsod iti ISO a lawas sakbay ti lawas ti 1 ket gapu ti di nalawag a naibatay a no ti dati a tawen ket bisiesto a tawen. No kasta idi, ti lawasen ket ti lawas 53, no daytoy ket kadawyan a tawen daytoy ket lawas 52.

## Dagiti nagibasaran
Bisiesto a tawen a mangrugi iti Lunes

Daytoy ti kalendario para iti ania man a **[[bisiesto a tawen]] a mangrugi iti [[Lunes]]**, Enero 1 (dominikal a letra **GF**), a kas dagiti tawen ti 1940, 1968, 1996, 2024, ken 2052.

## Dagiti nagibasaran
Bisiesto a tawen a mangrugi iti Martes

Daytoy ti kalendario para iti ania man a **[[bisiesto a tawen]] a mangrugi iti [[Martes]]**, Enero 1 (dominikal a letra **FE**), a kas dagiti tawen ti 1952, 1980, 2008, 2036 ken 2064.

## Dagiti nagibasaran
Bisiesto a tawen a mangrugi iti Mierkoles

Daytoy ket ti kalendario para iti ania man a **[[bisiesto a tawen]] a mnagrugi iti [[Mierkoles]]**, Enero 1 (dominikal a letra **ED**), a kas dagiti tawen ti 1936, 1964, 1992, 2020 ken 2048.
Daytoy a kita ti tawen ket addaan kadagiti 53 a lawas iti pormat ti lawas -aldaw ti  ISO 8601.

## Dagiti nagibasaran
Bisiesto a tawen a mangrugi iti Huebes

Daytoy ti kalendario para iti ania man a **[[bisiesto a tawen]] a mangrugi iti [[Huebes]]**, Enero 1 (dominikal a letra **DC**), a kas dagiti tawen ti 1948, 1976, 2004, 2032 ken 2060.

Para iti kastoy a kita ti tawen, ti mainaig nga ISO a tawen ket addaan kadagiti 53 a lawas, ken ti ISO a lawas 10 (mangrugi iti Marso 1) ken amin dagiti sumaruno nga ISO a lawas ket nasapsapa a mapasamak ngem dagiti sabali a tawen.

## Dagiti nagibasaran
Bisiesto a tawen a mangrugi iti Biernes

Daytoy ti kalendario para iti ania man a **[[bisiesto a tawen]] a mangrugi iti [[Biernes]]**, Enero 1 (dominikal a letra **CB**), a kas dagiti tawen ti 1932, 1960, 1988, 2016 ken 2044.

## Dagiti nagibasaran
Bisiesto a tawen a mangrugi iti Domingo

Daytoy ti kalendario para iti ania man a **[[bisiesto a tawen]] a mangrugi iti [[Domingo]]**, Enero 1 (dominikal a letra **AG**), a kas dagiti tawen ti 1956, 1984, 2012, 2040, ken 2068.

Daytoy laeng ti bisiesto a tawen nga addaan kadagiti tallo a pannakapasamak iti Maika-13 ti Biernes (ti kadawyan a tawen a mangrugi kadagiti Huebes ket makibinningay kadagitoy a pakailasinan). Iti tunggal maysa a pagarigan ti Maika-13 a Biernes ket tallo a bulbulan ti baetanda iti Enero, Abril, ken Hulio. Iti pannakaisangayan, dagitoy a pagarigan ket 13 a pay a lawas ti nagbabaetanda.

## Dagiti nagibasaran
Bisiesto a tawen a mangrugi iti Sabado

Daytoy ti kalendario para iti ania man a **[[bisiesto a tawen]] a mangrugi iti [[Sabado]]**, Enero 1 (malaksid ti bisiesto a tawen ti 1752 iti kalendario a Gregoriano nga adda met dagiti aldaw iti Septiembre a naikkat idi) (dominikal a letra **BA**), a kas dagiti tawen ti 1600, 1972, 2000, 2028, 2056, 2084, 2400 ken 2800

## Tribia
Dagiti bisiesto a siglo, a ti maudi a tawen iti ania man a siglo nga agpapada a mabingbingay babaen ti 400, ket kankanayon a bisiesto a tawen a mangrugi iti Sabado ken ti Pebrero 29 ket kankanayon a Martes.

## Tawtawen iti kalendario a Gregoriano

## Dagiti nagibasaran
Lawas

*Ti [[dominggo]] ket naibaw-ing ditoy. Nasken a saan nga iyallilaw iti [[Domingo]]*.

Ti **lawas** wenno **dominggo** ket paset ti panawen a kapada ti pito nga al-aldaw. Daytoy ket ti pagalagadan a paset ti panawen nga inus-usar kadagiti siklo iti panagtrabaho nga al-aldaw ken dagiti aldaw a panaginana iti kaaduan a paset iti lubong.

Ti termino a "lawas" ket sagpaminsan pay a mangibagbaga kadagiti panaset ti panawen a mangbukel ti bassit nga al-aldaw. Kasla kadagiti "lawas" iti nagbaetan ti uppat ken sangapulo nga al-aldaw ket historikal a naus-usaren kadagiti nadumaduma a lugar.
Dagiti pagbaetan nga at-atiddog ngem 10 nga al-aldaw ket kadawyan a saan a naitermino kadagiti "lawas" gapu ta dagitoy ket as-asidegda iti dua lawas wenno ti bulan ngem ti pito nga aldaw a lawas.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
* Englisc Rímbóc: Ti Kalendario nga Anglo-Sahon
*
* Ti bileg ti pito, The Economist, 20 Disiembre 2001.
Umuna a milenio

Ti **umuna a milenio** ket paset ti panawen a nangrugi idi Enero 1, AD 1, ken nagpatingga idi Disiembre 31, AD 1000, iti Kalendario a Huliano.

manipud ti agarup a 170 aginggana iti 300 a riwriw, ngem adda met dagiti nadumaduma a karkuloy; ti maysa a karkulo ket mangisingasing nga iti kinaagpayso ti populasion ti lubong ket bimmassit manipud 400 a riwriw a tattao iti 250 a riwriw a tattao.

Idiay Europa ken Mediteraneo, ti umuna a milenio ket panawen idi ti nalatak a transision. Ti maika-2 a siglo ket nakakita ti kapigsa ti Romano nga Imperio, ken sinaruno babaen ti nagin-inut a pannakapaay idi las-ud ti panawen ti Naladaw nga Kina-ugma, ti ilalatak ti Kristianidad ken dagiti Nalatak  Migrasion.
Ti maikadua a gudua ti milenio ketket nailaslasin a kas ti Nasapa a Tengnga a Panpanawen idiay Europa, ken minarkaan babaen ti panagpadakkel ti Viking iti laud, ti ilalatak ti Bisantino nga Imperio iti daya,  ken babaen dagiti Islamiko a parukma  kadagiti amin a paset ti Asideg a Daya, Amianan nga Aprika ken ti peninsula ti Iberio, ken nagpatingga iti Islamiko a Nabalitokan a Panawen (700–1200 AD).

Idiay Daya nga Asia, ti umuna a milenio ket panawen pay idi dagiti nalatak a panagpabaro ti kultura, ken naindayegan ti pannakaiwaras ti Budismo iti Daya nga Asia.  
Idiay Tsina, ti Han a Dinastia ket sinukatan babaen ti Jin a Dinastia ken kalpasanna ti Tang a Dinastia aginggana idi maika-10 a siglo ket nakakitita kadagiti pannakaisinsina iti paset ti panawen Dagiti Lima a Dinastia ken dagiti Sangapulo a Pagarian.
Idiay Hapon, ti nakaro nga iya-adu ti populasion ken sinaruno ti panagusar kadagiti landok a ramramit babaen dagiti mannalon a nagpaadu ti produktibidad dagiti apitda. Naipatakder Ti korte Yamatot. Ti Indiano a subkontinente ket nabingbingay idi kadagiti nadumaduma a pagarian kadagiti amin a paset ti milenio.

Idiay Mesoamerika, ti umuna a milenio ket paset idi ti panawen ti nasayaat nga irarang-ay a naam-ammuan iti Klasiko a Panawen (200–900 AD).  Ti Teotihuacan ket dimmakkel iti a metropolis ken ti imperiona ket tinurayanna ti Mesoamerka.  Idiay Abagatan nga Amerika, sakbay ti Inca, dagiti aplaya a kultura ket rimmang-ay, ken nagpataud ti iti nasayata nga obra iti metal ken dagiti kapinuan a damdamili iti taga-ugma a lubong.  
Idiay Amianan nga Amerika, ti kultura ti Mississippi ket simmayaat idi patingga ti milenio ikadagiti karayan a ginget ti Mississippi ken Ohio. Adu dagiti nadumaduma asiudad ti naipatakder;  ti Cahokia, ti kadakkelan, ket naibatay idi ti agdama nga aldaw iti Illinois, ken mabalin nga adda idi dagiti 30,000 a nagtataeng idi kapigsana idi 1250 AD.  Ti lawlaw ti 10 a kadsaaran ti katayag a Bunton dagiti Monghe idiay Cahokia ket dakdakkel idi ngem ti Piramida iti Init idiay Teotihuacan wenno ti Nalatak a Piramida idiay Ehipto.

## Dagiti nagibasaran
Maika-2 a milenio

Ti **maika-2 a milenio** ket paset ti panawen a segun dagiti opisial a taudan, a kas ti Obserbatorio ti Marina ti Estados Unidos, ket nangrugi iti Enero 1, 1001, ken nagpatingga idi Disiembre 31, 2000, ti Kalendario a Gregoriano.  Daytoy ket binukel ti Nangato a Tengnga a Panpanawen, ti Renasimiento, ti Nasapa a Moderno a Panawen, ti panawen ti kolonialismo, industrialisasion, ti ilalatak dagiti estado a pagilian, ken ti maika-20 a siglo nga addaan iti impakto iti siensia, ti adu a pannakawarwaras ti edukasion, ken ti unibersal a panagaywan ti salun-at ken dagiti panagbakuna kadagiti adu a pagilian. Dagiti siglo ti dadakkel a pannakigubat ti nangato a teknolohia nga armas (dagiti Gubat ti Lubong ken dagiti nuklear bomba) ket tinimbengan babaen dagiti umad-adu a tignay ti kappia manipud iti Nagkaykaysa a pagpagilian, ti Kuerpo ti Kappia, dagiti relihioso a kampania nga agbalballaag a mangsuppiat iti ranggas, ken dagiti doktor ken dagiti agtrabtrabaho iti salun-at a nagbalballasiw kadagiti pagbeddengan tapno mangagas kadagiti donor ken sakit ken ti pannakaisubli ti Olimpiada a kas salisal nga awan ti panagkakabil.

Dagiti sientista ket naballigida a nangipalawag ti waya ti saririt; dagiti tao ket immunada nga immaddang iti Bulan idi las-ud ti maika-20 a siglo; ken ti baro a teknolohia ket pinadur-as babaen dagiti gobierno, industria, ken akademia iti balalsiw iti lubong, a ti edukasion ket nagbibingayan babaen ti dagiti adi nga internasional a komperensia ken dagiti warnakan. Ti panagpadur-as ti mokuti a tipo, radio, telebision, ken ti Internet ket nakaiwarwaras ti pakaammo iti sangalubongan, iti uneg dagiti minuto, iti audio, video, ken prenta ti ladawan a pormat a panagadal, panagpalpaliwa, ken pagmadlawan dagiti bilion a tattao baaen ti patingga ti maika-20 a siglo.

Ti maika-15 a sigloket nakakita ti maikadu a migrasion ti tattao manipud idiay Europa, Aprika ken Asia idiay Kaamerikaan, ket nagrugian ti kankanayon a pumarpardas a proseso ti globalisasion. Ti pannaka-abel ti internasional a panagtagilako ket nakaiturongan ti pannakaporma kadagiti multi-nasional a koporasion, nga addaan kadagiti balay nga opisna kadagiti nadumaduma a pagilian. Dagiti agpadpadas ti internasional a negosio ket nangpabassit ti impakto ti nasionalismo iti nadayeg a kapanunotan.

Nagdoble ti populasion ti lubong kadagiti immuna a pito a siglo iti milenio, (manipud iti 310 a riwriw idi AD 1000 aginggana it 600 a riwriw idi AD 1700), aken kalpasanna, naminsangapulo nga immadu kadagiti tallo a naudi a siglo, ket nalabsanna ti 6 a bilion idi AD 2000.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
Maika-3 a milenio

Iti konteporanio a pakasaritaan, ti **maika-3 a milenio** ket paset ti panawen a segun dagiti opisial a taudan, a kas ti Obserbatorio ti Marina ti Estados Unidos, ket nangrugi idi Enero 1, 2001, ken agpatingga intono Disiembre 31, 3000, iti kalendario a Gregoriano. Ni Stephen Jay Gould ket nangisuppiat a saan a mabalin ti mangikeddeng no ti milenio ket nangrugi idi Enero 1, 2000, wenno Enero 1, 2001. Ti Associated Press ket nangireporta a ti maikatlo a milenio ket nangrugi idi Enero 1, 2001, ngem nangireporta pay a dagiti panagrambak idiay Estados Unidos ket saan unay a nakaro idi rugi ti 2001, no maipada idi rugi ti 2000. Daytoy ti makatlo a paset ti panawen iti maysa a sangaribu a tawtawen iti Anno Domini wenno Kadawyan a Panawen.

Daytoy a milenio ket agdama nga agprogprogreso, dagiti dua a dekadana, dagiti napalabas a 2000 a tawtawen ken ti agdama a 2010 a tawtawen, ket suheto ti panangikaskaso dagiti historiador. Ti nabati a paset ti maika-21 a siglo ken dagiti at-atiddog ti ternimona a pagduyosan ket nasuksukimat iti masakbayan a panagad-adal.

## Sigsiglo ken dekdekada

## Nadayeg a tattao
*Ti tattao iti daytoy a paset ket naurnos segun ti [[Heoisbangan ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]].*

## Dagiti nota
Dominikal a letra

Dagiti **dominlal a letra** a ket dagiti letra ti A, B, C, D, E, F ken G a naikkan kadagiti aldaw iti siklo iti pito a ti letra A ket kankanayon a maisaad iti 1 Enero a kas maysa a katulong para iti panagbiruk ti aldaw ti lawas iti naited a petsa ti kalendario iti panagkarkulo ti Paskua ti Panangungar.

Ti kadawyan a tawen ket naikkan iti agmaymaysa a dominikal a letra, a mangibagbaga no ania a letra ti Dominggo (isu a ti nagan ket, manipud iti Latin *dominica* para iti Dominggo).  Isu a, ti 2011 iket B, a mangibagbaga a dagiti aldaw ti B ket Dominggo.  Dagiti bisisesto a tawen ket naikkan kadagiti dua a letra, ti umuna ket mangibagbaga ti dominikal a letra para iti Enero 1 – Pebrero 28 (wenno Pebrero 24, kitaen dita baba), ti maikadua ket mangibagbaga ti dominikal a letra para kadagiti nabati a paset ti tawen.

Kadagiti bisiesto a tawen, ti bisiesto nga aldaw ket mabalin wenno mabalin nga awan iti dominikal a letra. Iti kasisigud a Katoliko a bersion ti 1582, ket addaan daytoy, ngem iti Anglikano a bersion ti 1752 ket awan. Ti Katoliko a bersion ket gapuanan ti Pebrero nga addaan kadagiti 29 nga aldaw babaen ti panagdoble ti maikanem nga aldaw sakbay ti 1 Marso, inklusibo, gapu ta ti 24 Pebrero iti kadawyan a tawen ket namarkaan iti "duplex", isu a ti dua a gudua iti nadoble nga aldaw ket addaan iti dominkal a letra iti F. Ti bersion nga Anglikano ket nagnayon ti maysa nga aldaw iti Pebrero nga awan kadagiti kadawyan a tawen, isu a ti 29 Pebrero ket awan itibukodna a dominikal a letra.

Iti ania man a kaso, dagiti amin a sabali a petsa ket adda met laeng iti agpapada a dominikal a letra iti tinawen, ngem dagiti aldaw dagiti lawas kadagiti dominikal a letra ket agbaliw iti uneg ti bisiesto a tawen sakbay ken kalpasan ti interkalario nga aldaw ti 24 Pebrero wenno 29 Pebrero.

## Dagiti kas pagarigan
*2000 **BA**
*2001 **G**
*2002 **F**
*2003 **E**
*2004 **DC**
*2005 **B**
*2006 **A**
*2007 **G**
*2008 **FE**
*2009 **D**
*2010 **C**
*2011 **B**
*2012 **AG**
*2013 **F**
*2014 **E**
*2015 **D**
*2016 **CB**
*2017 **A**
*2018 **G**
*2019 **F**
*2020 **ED**
*2021 **C**
*2022 **B**
*2023 **A**
*2024 **GF**
*2025 **E**
*2026 **D**
*2027 **C**
*2028 **BA**
*2029 **G**
*2030 **F**
*2031 **E**
*2032 **DC**

Ti dominikal a letra ti tawen ket mangikeddang kadagiti aldaw ti lawas iti kalendariona:

***A** kadawyan a tawen a mangrugi iti Dominggo
***B** kadawyan a tawen a mangrugi iti Sabado
***C** kadawyan a tawen a mangrugi iti Biernes
***D** kadawyan a tawen a mangrugi iti Huebes
***E** kadawyan a tawen a mangrugi iti Mierkoles
***F** kadawyan a tawen a mangrugi iti Martes
***G** kadawyan a tawen a mangrugi iti Lunes

***AG** bisiesto a tawen a mangrugi iti Dominggo
***BA** bisiesto a tawen a mangrugi iti Sabado
***CB** bisiesto a tawen a mangrugi iti Biernes
***DC** bisiesto a tawen a mangrugi iti Huebes
***ED** bisiesto a tawen a mangrugi iti Mierkoles
***FE** bisiesto a tawen a mangrugi iti Martes
***GF** bisiesto a tawen a mangrugi iti Lunes

## Dagiti nagibasaran

*

## Dagiti akinruar a silpo
*Katoliko nga Ensiklopedia nga artikulo iti Dominikal a letra
Kalgaw

Ti **kalgaw** wenno **daradar** ket isu ti kapudotan kadagiti uppat a kalalainganna a tiempo, ken adda iti nagbaetan ti primabera ken otonio. Iti kalgaw ti solstisio, dagiti aldaw ket napapaut ken dagiti rabii ket nabibiit, ken ti kaatiddog ti aldaw ket bumibiit nga agprogprogreso ti tiempo kalpasan ti solstisio. Ti petsa ti panagrugi ti kalgaw ket agdumaduma segun ti klima, tradision ken kultura, ngem no kalgaw idiay Akin-amianan a Hemisperio, panaglalam-ek met idiay Akin-abagatan a Hemisperio, ken no baliktaden.

## Dagiti nagibasaran
Primabera

Ti **primabera** wenno **panagsusulbod** ket maysa kadagiti uppat a konbensional a kalalainganna a tiempo, kalpasan ti panaglalam-ek ken sarunuen ti kalgaw. Adda met dagiti nadumaduma a teknikal a panangipalawag iti primabera, ngem ti lokal a panagusar iti termino ket agdumaduma segun ti lokal a klima, dagiti kultura ken dagiti ugali. No primabera idiay Akin-amianan a Hemisperio, idiay Akin-abagatan a Hemisperio ket otonio. Iti ekuinokso ti primabera, dagiti aldaw ket agarup dagitoy a 12 nga oras a ti kaatiddog ti aldaw ket umat-atiddog nga agprogprogreso ti tiempo. Ti primabera ken "panawen ti primabera" ket mangibagbaga iti tiempo, ken dagiti kapanunotan ti pannakaipasngay manen, panagpaubing, panagbapabro, resureksion ken panagtubo manen.  Dagiti lugar ti subtropikal ken tropikal ket addaan kadagiti klima a nasaysayaat a maipalawag kadagiti termino dagiti sabali a tiempo, kasla iti namaga wenno nabasa, nepnep wenno bagio. Kadawyan a dagiti kultura ket addaan kadagiti naipalawag a nagnagan para kadagiti tiempo nga awan unay ti pannakaipada kadagiti termino a nagtaud manipud idiay Europa.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kalalainganna a klima

Iti heograpia, dagiti **kalalainganna** wenno **temperado** a latitud iti globo ket naisanglad iti nagbaetan ti tropiko ken dagiti rehion ti polar. Dagiti panagbalbaliw kadagitoy a rehion a nagbaetan ti kalgaw ken panaglalam-ek ket kadawyan a relatibo a moderado, imbes a nakaro a napudot wenno nalamiis.

Nupay kasta, iti dadduma a luglugar, kasla idiay Asia ken sentral nga Amianan nga Amerika, dagitoy a panagduduma a nagbaetan ti kalgaw ken panaglalam-ek ket mabalin a nakaro gapu ta dagitoy a lugar ket adayoda manipud iti baybay, a gapuanan dagitoy ket kaadda ti kontinental a klima. Kadagiti rehion a naikeddeng a tropikal, dagiti lokalidad kadagiti nangato nga altitud (kasla dagiti paset tie Andes) ket mabalin nga addaanda iti kalalainganna a klima.

## Dagiti sona ken klima
Ti **amianan a kalalainganna a sona** ket gumay-at manipud iti Tropiko ti Kanser (agarup a 23.5° amianan a latitud) aginggana idiay Sirkulo ti Artiko (agarup a 66.5° amianan a latitud). Ti **abagatan a kalalainganna a sona** ket gumay-at manipud iti Tropiko ti Kaprikornio (agarup a 23.5° abagatan a latitud) aginggana idiay Sirkulo ti Antartiko iti agarup a 66.5° abagatan a latitud).

Ti kalalaingann a klina ket adu pay a manginayon ti **[[subtropikal a klima]]** dagiti karuay: subtropikal a medio-desierto/desierto, nadam-eg a subtropikal, oseaniko a subtropikal ken Mediteraneo a klima. Nupay kasta, kadawyan a ti kalalainganna a klima ket maysa kadagiti uppat a sona ti klima ti lubong (malaksid dagiti sona ti polar, subtropikal, ken tropikal).

Ti **[[oseaniko a klima|maritimo a klima]]** ket maapektaran babaen dagiti taaw, ken mangtulong daytoy a mangtalinaay kadagiti natalna met a temperatura iti amin a paset ti tawen. Kadagiti kalalainganna a sona ti kaaduan a pul-oy ti angin ket manipud iti laud, isu a ti igid dagiti temperado a kontinente ket kaaduanda a makasanay iti daytoy a maritimo a klima. Dagiti kastoy a rehion ket mairaman ti Akinlaud nga Europa, ken akinlaud nga Amianan nga Amerika kadagiti latitud a nagbaetan ti 40° ken 60° amianan (65°N idiay Europa).

Ti **[[Kontinental a klima|kontinental]]**, **[[namaga bassit a klima|namaga-bassit]]** ken **[[namaga a klima|namaga]]** ket kadawyan a mabirukan iti akin- uneg ti daga, nga addaan iti napudpudot a kalgaw ken nalamlamiis a panaglalam-ek. Ti pannankapukaw ti pudot ken resepsion ket tulongan babaen ti nawatiwat a masa ti daga. Idiay Amianan nga Amerika, ti Nabato a Banbantay ket agtignay a kas panglapped ti klima iti maritimo nga angin nga agpulpul-oy manipud iti laud, ken agpartuat ti namaga bassit ken kontinental a klima iti daya. Idiay Europa, ti maritimo a klima ket makapabaelan a mangipatalna ti temperatura iti akin-uneg ti daga, gapu ti nangruna a kabambanatayan&nbsp;– ti Alpes&nbsp;– daytoy ket naiturong iti daya-laud (malaksid ti daya a lugar ti atiddog a kabambanatayan ti Eskandinabia).

Ti kaaduan a populasion ti lubong ket agnaed kadagiti kalalainganna a sona (no maipalawag a buklen pay dagiti subtropiko), ken naipangpangruna idiay Akin-amianan a Hemisperio gapu ti kadakkel ti masa ti daga.

## Dagiti nagibasaran
Max von Laue

Ni **Max Theodor Felix von Laue** (9 Oktubre 1879 – 24 Abril 1960) ket maysa idi nga Aleman a pisiko a nagungunaan iti Premio Nobel iti Pisika ido 1914 para iti panagduktalna iti dippraksion iti Rayo-ekis babaen dagiti kristal. Iti pay maipatinayon kadagiti sientipiko a nagun-odna kadagiti kontribusion iti optika, kriatalograpia, teoria ti kuantum, superkonduktibidad, ken ti teoria ti relatibidad, isu ket addaan pay idi kadagiti nadumaduma nga administratibo a puesto a nangipasayaat ket nangiturong ti sientipiko a panagsukimat ken panagpadur-as kadagiti las-ud ti uppat a dekada. Isu ket naganetget a nangliklikud iti  Nailian a Sosialismo, isu ket addaan idi iti nangruna a papel iti panangipatakder manen ken panagurnos ti siensia ti Alemania kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II.

## Bibliograpia
*
*

## Adu pay a mabasbasa
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
*Max von Laue Biography – Deutsches Historisches Museo ti Berlin 
*Max von Laue – Biograpia ti Premio Nobel
UTC−00:25:21

Ti **UTC−00:25** ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud iti UTC iti −00:25. UTC−00:25 ken naus-usar idi idiay Irlanda kas ti **Natimbeng nga Oras ti Dublin**.

Ti Natimbeng nga Oras ti Dublin ket naipayammo babaen kadagiti LInteg ti (Panangipalawag ti Oras) Tignay, 1880, a naipalawag pay iti Greenwich Mean Time (GMT)a kas nainkalintegan nga oras ti Gran Britania. Daytoy a tignay ket sinukatanna ti natimbeng a lokal nga oras a tinengtengnel manipud idin a kas nainkalintegan nga oras manipud iti *Curtis v. Marso* idi 1858, iti amin a paset ti Nagkaykaysa a Pagarian.

Manipud ti bigat ti 2:00 Natimbeng nga Oras ti Dublin iti Dominggo 1 Okutbre 1916, ti *Tignay ti (Irlanda) Oras, 1916* ket nangbaliw ti oras a naus-usar idiay Irlanda nga isu met laeng  ti naus-usar idiay Gran Britania iti las-ud ti Oras ti Kalgaw ken dagiti dadduma pay nga oras.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pakasritaan ti nainkalintegan nga oras ti Britania
*Ti Dunsink ken ti Pagorasan