Kamantiris

Ti **kamantiris** wenno **damortis** (*Pithecellobium dulce*) ket sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Pisum sativum, Fabaceae, a patneng iti Aplaya ti Pasipiko ken asideg kadagiti banbantay ti Mehiko, Tengnga nga Amerika, ken akin-amianan nga Abagatan nga Amerika. Daytoy ket maysa a naipayam-ammo a sebbangan ken kaaduan a naturalisado idiay Karibe, Florida, Guam ken idiay pay India, Bengal ken ti Filipinas. Daytoy ket naikeddeng a kas maysa a makapagraut a sebbangan idiay Hawaii.

## Deskripsion

Ti *kamantiris* ket kayo a makaabot iti katayag iti agarup a . Ti puonna ket nasiitan ken dagiti bulongna ket agsusumbangir. Ti bulongna ket paris iti immitlog a babassit a bulong nga agarup iti  iti kaatiddog. Dagiti sabong sabong kasla berde-puraw, nabanglo, agtubo kadagiti sanga ken makaabot iti agarup a  iti kaatiddog, ngem agparang dagitoy a kas basbassit gapu ti panagkutkutikot. Dagiti sabong ket agpataud kadagiti rimpuook ti bunga, nga agbalin a derosas no maluom ken aglukat a mangipakita iti makan lasag. Ti lasag ket aglaon ti nasileng a bukbukel a nagtimbukel ken nadalumpinas.

Ti bukel ket maiwaras babaen dagiti billit a mangmangan kadagiti nasam-it a lasag. Ti kayo ket natibker iti igaaw ken mabalin nga agbiag kadagiti namaga a daga manipud iti pantar ti baybay iti kangato iti , a makaaramid iti daytoy a nasayaat nga imuyongan a kas kayo ti kalsada.

## Dagiti usar

### Kas makan

Dagiti bunga ket aglaon iti nasam-it ken naalsem a lasag nga idiay Mehiko ken dadduma pay a lugar ket makmakan a naata ken rekado kadagiti nadumaduma a luto ti karne ken inus-usar pay a laok kadagiti mainum iti asukar ken danum (*agua de huamuche*). Makan pay dagiti bukel ken mapapino a maiyaon iti lana, ken maidagup iti 10% iti kadasenda. Aglaon pay dagitoy iti 28% iti protina.

### Kas agas

Ti ukis ti kayona ken lasag ket astrinhente ken hemoestatiko. Dagiti indihenio a tattao iti Mesoamerika ket us-usarenda ti lasag ken ukis ti kayo a pannggagas kadagiti sakit ti gugot, sakit ti ngipen ken dagiti pagpadara. Ti yaon ti ukis ti kayo ket maus-usar pay para iti sika, kroniko a buris ken daig. Ti yaon dagiti bulong ket inus-usar para kadagiti sakit ti apro ken ti panagatipa iti pannakaalis. Ti binegbeg a bukel ken inus-usar a panagdalus kadagiti ulsera.

## Ekolohia

Ti *kamantiris* ket mangsangaili a mula kadagiti alimbubudo iti nabeddengan iti nalabbasit a pixie (*[[Melanis]] pixe*), tallo-putik a ruot duyaw (*[[Eurema blanda]]*) ken dagiti dadduma pay a burbur.

## Dagiti kapada a nagan

Depende iti rehion iti nakaimulaan ti kamantiris ket naam-ammuan met kadagiti nadumaduma a nagan. Idiay patnengna a Mehiko, ti kayo ket naam-ammuan a kas ti huamuche, guamuche / huamúchil/ guamúchil / cuamúchil / a naala manipud iti naganna iti Nahuatl a *cuauhmochitl*. Iti kaaduan a rehion daytoy ket tinawtawagan pay iti  "pinzán"', wenno *guamá americano* (Puerto Rico).

Daytoy ket tinawtawagan iti "seema chintakaya" idiay Telugu. Ti nagan a "monkeypod" ket kadawyan nga inus-usar para iti tudo a kayo iti (*[[Albizia saman]]*). Dagiti sabali pay a nagan ket *blackbead*, nasam-it nga Inga, ផ្លែអំពិលទឹក(Plaeh umpel tek) (Khmer), *Makham thet* ,*ʻopiuma*' (Hawayano), *kamachile* (Filipino), கொர்கலிக்காய்/ கோணக்காய்/ கோன புளியங்கா/ கொடுக்காப்புளி *kodukkappuli* (Tamil), ದೊರ ಹುಣಸೆ/ಸೀಮೆ ಹುಣಸೆ *dora hunase wenno seeme hunase* (Kanares), વિલાયતી આંબલી *vilayati ambli* (Gujarati), जंगल जलेबी *jungle jalebi* wenno *ganga imli* (Hindi), তেঁতুল *tetul* (Bengali), *seeme hunase* (Kanares), विलायती चिंच *vilayati chinch* (Marathi)  ken సీమ చింత *seema chinta* (Telugu).

Idiay India daytoy ket tinawtawagan iti "siit ti Madras", urayno daytoy ket saan a patneng iti Madras. Ti nagan a "Salamagi ti Manila" ket makallilaw pay daytoy, gapu ta daytoy ket saan met nga asideg a kabagian ti  salamagi, wenno patneng iti Manila.

Daytoy a mula ket ammo kadagiti nadumaduma nga ub-ubing a sinonimo:
* *[[Acacia]] obliquifolia* M.Martens & Galeotti
* *Day man " شجرة الديمان* " Yemen, Adenاليمن, عدن
* *[[Albizia]] dulcis* (Roxb.) F.Muell.
* *Feuilleea dulcis* (Roxb.) Kuntze
* *[[Inga]] camatchili* Perr.
* *Inga dulcis* (Roxb.) Willd.
* *Inga javana* DC.
* *Inga javanica* DC.
* *Inga lanceolata* sensu Blanco
:*Inga lanceolata* Willd. ket *Pithecellobium lanceolatum*
* *Inga leucantha* C.Presl
* *Inga pungens* Willd.
* *[[Mimosa]] dulcis* Roxb.
* *Mimosa edulis* Gagnep.
* *Mimosa pungens* (Willd.) Poir.
* *Mimosa unguis-cati* Blanco
:*Mimosa unguis-cati* L. ket *Pithecellobium unguis-cati*
* *Pithecellobium littorale* Record
* *Pithecollobium dulce* (Roxb.) Benth. (*[[lapsus]]*)

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Bariweswes dagiti mula ti USDA: ''Pithecellobium dulce'' 
*Kamatsile: ''Pithecellobium dulce''
*Dagiti sebbangan ti PIER: ''Pithecellobium dulce'' 
*Manila Tamarind: ''Pithecellobium dulce''
*Komision para iti Pakaammo ken ti Usar ti Biodibersidad ti Mehiko: Pithecellobium dulce