open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sala

Ti **sala** ket maysa a tipo ti arte ken kadawyan a mangiraman iti panagggunay ti bagi, ken kadawyan daytoy a  ritmiko ken iti samiweng. Daytoy ket naararamid kadagit iadu a kultura a kas porma ti managrikna a panagiyebkas, sosial a pannakitignay, wenno panagwatwat, iti maysa a espiritual wenno ti panagpabuya, ken masansan pay nga inus-usar a panangiyebkas kadagiti kapanunotan wenno panangibaga ti istoria. Ti sala ket mabalin pay a maikeddeng a kas maysa a porma ti di berbo a pannakisinnarita a nagbaetan ti tattao wenno dagiti ayup, kasla dagiti sala ti uyokan ken dagiti tabas ti panagkukua kasla dagiti sala ti panaginnala.

Dagiti panangipalpalawag no ania ti pakabuklan ti sala ket segun kadagiti sosial ken kultural nga ugali ken dagiti sensibilidad ti estetika, artistiko ken moral.

## Dagiti nagibasaran
;Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
*Dagiti naipakasaritaan a panangiladawan ti panagsala manipud idi 3300 S.K. aginggana idi 1911 A.D. manipud idiay Gandat ti Gutenberg
*Nailian a Museo ti Sala ti Estados UNidos ken Salas ti Dayaw
Moda

Ti **moda** wenno **uso** ket dagiti sapasap a panangibaga para iti nadayeg nga estilo wenno panagsanay, a naipangpangruna ti kawes, kalsado, katakunaynay, pagpapintas, tub-oken ti bagi, wenno alikamen. Ti moda ket mangitudo ti maysa a naisangayan ken masansan a pagduyosan a panagkukua iti estilo a ti maysa a tao ket agkawes, ken dagiti agdama pay nga estilo iti panagkukua. Ti moda ket mangibaga pay kadagiti kabaruan a napartuat kadagiti dumidibuho ti tela. Ti ad-adu a teknikal a panangibaga, ti *pagan-anay*, ket nagbalinen a kankanayon a naisilpo iti panangibaga ti "moda" a ti panag-usar ti immuna a naibaga ket naibatbatin kadagiti espesial a kapanunotan a kas iti nangayed a kawes wenno usar a panagmaskara, bayat a ti "moda" ket ad-adu a kaibuksilanna ti kawes ken ti panagadal iti daytoy. Urayno dagiti aspeto ti moda ket mabalin a para iti babai wenno para iti lalaki, adda met dagiti pagduyosan nga androhinia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
Teatro

Ti **teatro** ket kolaboratibo a porma ti napino ng arte nga agus-usar kadagiti sibibiag a nga agpabpabuya tapno mangiresenta ti panagsanay iti pudno wenno naipagpagarup a pasamak kadagii agbuybuya iti maysa a naisangayan a lugar. Dagiti agpabpabuya ket mabalinda  nga iyebkas daytoy a panagsanay kadagiti agbuybuya babaen kadagiti panagtitipon tikumintang, bitla, kanta, samiweng, ken sala. Dagiti elemento ti daremdem ken dagiti obra ti entablado ket inus-usar a mangpasayaat ti pisikalidad, kaadda ken pannkaidagusan ti panagsanay. Ti naisangayn a lugar ti panuya ket nainaganan pay babaen ti balikas a "teatro" a kas naala iti Taga-ugma a Griego ti θέατρον (théatron, “pagbuyaan a lugar”), ken naala met daytoy iti θεάομαι (theáomai, “kitaen", "buyaen", "paliiwen”).

Dagiti Akinlaud a Moderno a teatro ket kaaduan a nagtaud manipud iti drama ti taga-ugma Griego, nga ditoy ti nakaibulodanna ti teknikal a terminolohia, pannakaidasig kadagiti henero, ken dagiti adu a temana, dagiti penpen ti karakter, ken dagiti elemento ti gandat. Ti eskolar ti teatro a ni Patrice Pavis ket inpalawagna ti teatro, a ti teatriko a pagsasao, entablado a panagsurat, ken ti espesipidad ti midia ti teatro a kas kapadpada ti panangiyebkas a mangigiddiat ti teatro manipud kadagiti sabali a maipabpanuya ng aarte, literatura, ken iti sapasap dagiti arte.

Ti teatro tatta nga aldaw ket mangiraman kadagiti panagpabpabuya kadagiti pabuya ken dagiti maipapan ti samiweng. Urayno daytoy ket mabalin a nalawlawa a maipalawag tapno mairaman ti opera ken balet, dagitoy a porma ti arte ket adda iti sakup ti ruar iti daytoy nga artiku.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Alpabeto a Filipino

Ti **alpabeto ti Moderno a Filipino** (Filipino: *Makabagong alpabetong Filipino*), wenno ti makunkuna iti Ilokano nga **alpabeto a Filipino** (), ket isu ti alpabeto ti pagsasao a Filipino, ti opisial a nailian a pagsasao ken maysa kadagiti dua nga opisial a pagsasao ti Filipinas. Ti moderno nga alpabeto a Filipino ket buklen dagiti 28 a letra, a mangiraman dagiti intero a 26 a letra ti batayan nga alpabeto ti Latin ti ISO, ti Espaniol a letra ti *[[Ñ]]* ken ti *[[Ng (digrapo)|Ng]]* a digrapo ti Tagalog. Daytoy ti nangsukat ti alpabeto a Pilipino iti Maikapat a Republika. Ita nga aldaw, ti alpabeto ti Moderno a Filipino ket mabalin pay nga usaren a kas ti alpabeto para kadagiti amin a patneng a pagsasao ti Filipinas ken iti panagsurat ti Chabacano, ti Kinastila a kreol.

## Urnos ti alpabeto ti Moderno a Filipino

## Kitaen pay
*Alpabeto nga Abakada

## Dagiti nagibasaran

* https://symbl.cc/en/unicode/blocks/tagalog/

## Dagiti silpo ti ruar
*Website ti Komision iti Pagsasao a Filipino 
*Wiki ti Komision iti Pagsasao a Filipino
Hormona

Ti **hormona** (manipud iti Griego , "impetus") ket kimiko nga ibbatan babaen ti  selula, glandula, wenno ti maysa nga organo iti maysa a paset ti bagi a makabanag kadagiti selula kadagiti sabali a parte dagiti organismo. Iti sapasap, bassit laeng a pateg ti hormona ti nasken tapno mabaliwan ti metabolismo ti selula. Daytoy ket kasla ti kimiko a mensahero a mangipatulod kadagiti senial manipud iti maysa a selulua iti sabali a selula.  Amin a multiselular nga organismo ket agpataud kadagiti hormona; dagiti hormona ti mula ket makunkuna pay a dagiti pitohormona. Dagiti hormona  ti ay-ayup ket masansan a maipatulod iti dara. Dagiti selula ket sumungbatda iti hormona no dagitoy ket agiyebkas ti naisangayan a pangawatan para iti dayta a hormona. Ti hormona ket maibedbed iti pangawatan a protina, ken pagbanagan ti pannakaitignay ti mekanismo ti transduksion ti senial a kanungpalang a mangiturong kadagiti sungbat ti naisangayan a tipo ti selula.

Dagiti molekula ti endokrina a hormona ket dagus a maibbatan iti dara, ken kadawyan kadagiti kapilario. Dagiti hormona nga addaan iti parakrino nga annong ket maiwaras babaen kadagiti espasio ti kompartamento ti likido kadagiti kaarrubayan a puntaan a kulanit.

Dagiti nadumaduma nga eksohenia a kompuesto a kimiko, urayno masna wenno sintetiko, ket addaan iti kasla hormona a pagbanagan iti tao wenno kaatapan. Ti bukodda a panagsinga kadagiti sintesis, pabagtubbog, panangitulod, panagbedbed, tignay, wenno panangikkat kadagiti masna a hormona iti bagi ket mabalin a mangbaliw ti homeostasis, reproduksion, panagrang-ay, ken/wenno panagkukua, a kasla met dagiti hormona a napataud babaen ti endohenia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Pundasion ti Hormona 
*  Dagiti artikulo ti hormona ken dagiti pangawatanda
*  HMRbase: Datos a batayan dagiti hormona ken dagiti pangawatanda
Kapas

Ti **kapas** ket nalamuyot, nasariwagwag a napateg a sagut nga agtubo iti , wenno ti nasalakniban a kapsula, iti likmut dagiti bukel ti mula a kapas ti henero ti *[[Gossypium]]*. Ti sagut ket gangani puro a  selulosa. Babaen dagiti masna a kasasaad, dagiti marakapas ket maisarigagay a mapaadu ti pannakaiwarwaras dagiti bukel.

Ti mula ket bassit a kayo a patneng kadagiti tropikal ken subtropikal a rehion iti lawlaw ti lubong, a mairaman ti Kaamerikaan, Aprika, ken India. Ti kaaduan a dibersidad ti naatap a sebbangan ti kapas ket mabirukan idiay Mehiko, ken sarunuen met babaen ti Australia ken Aprika. Ti kapas ket nawaya idi a naimuyongan iti Daan ken Baro a Lublubong. Ti Ingles a nagan ket naala manipud iti Arabiko a *(al) qutn* قُطْن, a nairugi a naus-usar idi 1400 AD. Ti kastila a balikas iti "algodón", ket naala met iti Arabiko.

Ti sagut ket kaduan a masansan a tibbien kadagiti linabag wenno panait ket inus-usar ti panagaramid iti nalamuyot, maangsan a tela. Ti panagusar ti kapas para iti lupot ket ammo a napetsado kadagiti prehistoriko a paset ti panawen; dagiti pirgis ti lupot a kapas ket napetsado manipud idi 5000 SK ket nakali dagitoy idiay Mehiko ken idiay Sibilisasion ti Ginget ti Indus (moderno nga aldaw a Pakistan ken dagiti paset ti India). Urayno daytoy ket nataltalonen manipud idi ugma, ti pannakaparnuay idi ti laddit ti kapas a nangipapaba ti ngina ti panagpataud a nakaiturongan ti adu a pannakausarna, ken isu ti kaaduan a naus-usar a masna a sagut ti lupot iti panagkawes ita nga aldaw.

Dagiti agdama a karkulo para iti panagpataud ket agarup a 25 riwriw tonelada iti tinawen, a mangiraman ti 2.5% kadagiti matalon a daga iti lubong . Ti Tsina ket isu ti kadakkelan nga agpatpataud iti kapas iti lubong, ngem kaaduan kadagitoy ket domestiko nga inus-usar. Ti Estados Unidos ket isun ti kadakkelan nga agiluluwas kadagiti adu a napalabas a tawtawen.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Dagiti Kinapudno ken dagiti pigura ti Panagtagilako iti Kapas idi 2007  iti PBS.org
Karbohidrato

Ti **karbohidrato** ket maysa nga organiko a kompuesto a buklen laeng ti karbon, hidroheno, ken oksiheno, ken kadawyan iti hidroheno:oksiheno nga atomo a pannakaibagi ti 2:1 (a kas iti danum); iti sabali a pannakaibaga, with the emperika a pormula  (a ti *m* ket mabalin a sabali manipud iti *n*). Adda dagiti adda a mailaksid; kas pagarigan, desokirribosa, ati asukar a komponente ti DNA, ket addan ti emperika a pormula ti C5H10O4. Dagiti karbohidrato ket teknikal dagitoy a dagiti hidrato ti karbon; iti pannaka-estruktura daytoy ket napudpudno ti pannakakita kaniada a kas dagiti polihidrosia aldehideo ken dagiti ketona.

Ti panangibaga ket kadawyan iti biokimika, nga idiay ket sinonimo ti **sakarido**. Dagiti karbohidrato (dagiti sakarido) ket nabingbingay kadagiti uppat a pannakaigrupo ti kimiko: dagiti monosakarido, dagiti disakarido, dagiti oligosakarido, ken dagiti polisakarido. Iti sapasap, dagiti monosakarido ken dagiti disakarido, a dagiti ket basbassit (dagiti nababbaba ti molekular a kadagsen) a karbohidrato, ket kadawyan dagitoy a makunkuna a kas dagiti asukar. Ti balikas a *sakarido* ket nagtaud manipud iti Griego a balikas ti *σάκχαρον* (*sákkharon*), a ti kaibuksilanna ket "asukar." Bayat a ti sientipiko a nomenklatura dagiti karbohidrato ket narikut, ti nagnagan dagiti monosakarido ken dagiti disakarido ket masansan nga agpatingga ti suldong ti -osa. Kas pagarigan, ti asukar ti ubas ket isu ti monosakarido ti glukosa, asukar ti unas ket isu ti disakarido ti sukrosa, ken ti asukar ti gatas ket isu ti disakarido ti laktosa.

Dagiti karbohidrato ket akin-rebbeng dagiti nadumaduma a papel kadagiti sibibiag ngaorganismo. Dagiti polisakarido para iti panagipenpen ti enerhia (a kas ti almidon ken glukoheno), ken kas dagiti estruktural a komponente (a kas ti selulosa kadagiti mula ken kuitina kadagiti artropoda). Ti 5 tikarbonna a monosakarido ribosa ket maysa a nangruna a komponente dagiti koensima (a kas ti ATP, FAD, ken NAD) ken ti batayan ti henetiko a molekula a naamammuan a kas ti RNA. Ti maikabagian a deoksirribosa ket komponente ti DNA. Dagiti sakarido ket dagiti derabotiboda ket mairaman kadagiti adu ken sabali a nangruna a biomolekula nga addaan kadagiti nangruna a papel iti sistema ti immuno, pertilisasion, panagpawil ti patohenesis, pellapella, ken panagdakkel.

Iti siensia ti makan ken dagiti pay adu nga inpormal a kontesto, ti karbohidrato a panangibaga ket masansan a mangibaga ti ania man a makan a naisangyan a nabaknang iti narikut nga almidon ti karbohidrato (kasla dagiti sereal, tinapay, ken pasta) wenno simple laeng a dagiti karbohidrato, a kas ti asukar (a mabirukan iti sinam-it, dagiti palatipot, ken dagiti dulse).

## Kitaen pay
* Asukar

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Pelikula

Ti **pelikula**, wenno makunkuna pay ti **sine** ket dagiti panagsasaruno dagiti natalinaay a ladawan a no maipakita iti pagbuyaan daytoy ket agpartuat kadagiti alliaw dagiti aggungunay a ladawan. Ti pelikula timapartuat babaen ti panagretrato kaagiti pudno a senario iti maysa a kamera ti aggungunay a ladawan; babaen ti panagretrato kadagiti panangiladawan wenno dagiti bassit usit a modelo nga usaren dagiti tradisional a pamay-an ti animasion; babaen ti pamay-an ti CGI ken animasion ti kompiuter; wenno babaen ti panagtitipon ti mano kadagitoy wenno amin kadagitoy a pamay-an ken dagiti dadduma pay a makita a pangibanagan.  Ti proseso ti panagaramid ti pelikula ket arte ken maysa nga industria. Dagiti pelikula ket kasisigud idi a mangirekord iti plastik a kulapot a naipabpabuya idi babaen ti proyektor ti sine iti dakkel a pagbuyaan; dagiti kabarbaro a pamay-an ket mabalinda nga agusar laeng ti dihital a panagaramid ti sine ken panagipenpen, kasla iti kamera ti Red One a mangirekord iti hard-disk wenno flash cards.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Allmovie
* Film Site&nbsp;– Panagrepaso dagiti klasiko a pelikula
* 
* Ti Internet a Batayn ti Datos ti Pelikula (IMDb)
Telebision

Ti **telebision** (**TV**) ket ti telekomunikasion a pamay-an para iti panagiwaragawag ken panangawat kadagiti ladawan a mabalin a monokromo (nangisit ken puraw) wenno namarisan, nga adda wenno awan ti maikuyog nga uni. Ti "yelebision" ket mabalin pay a mangibaga ti naisangayan a alikamen a telebison, programa ti telebision, owenno panagiwaragawag ti telebision.

Ti etimolohia ti balikas ket adda ti naglalaok a taudan iti Latin ken Griego, a ti kaibuksilanna ket "adyu a pannakakita": Griego *tele* (), adayo, ken Latin *visio*, kita (manipud ti *video, vis-* tapno kitaen, wenno buyaen).

Ti komersial a magun-od manipud idi naladaw a tawtawen ti 1920, ti alikamen a telebision ket nagbalbalinen a masansan iti balbalay, dagiti negosio ken dagii patakder, ken naisangayan a kas pamay-an para iti panangipaskil, ti taudan ti panagpalpaliwa, ken damdamag. Manipud idi tawtawen ti 1950, ti telebision ket isu idin ti pamay-an para iti panagsukog ti publiko a kananakem. Manipud idi tawtawen ti 1970, ti pannakagun-od  kadagiti video cassette, dagiti laserdisc, dagiti DVD ken tattan dagiti Blu-ray Disc ket nagresultaan ti alikamen a telebison ket masansanen nga inus-usar para iti panagbuya ti nairekord ken ti pay naiwaragawag a material. Kadagiti kinaudi a tawwn, ti Internet a telebision ket nakakitkitan ti pannakaadu ti telebision a magun-od babaen ti Internet babaen dagiti serbiso a kas ti iPlayer ken Hulu.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Pakasaritaan ti Telebision
Anime

Ti  ken dagiti Hapon nga animado a pataud a mangipakpakita ti inladawan ti ima wenno animasion ti kompiuter. Ti balikas ket naipangyabaan a pannkabalikas ti "animasion" iti Hapon. Ti pannangibaga nga  "anime", ket saan a rimmuar aginggana idi tengnga ti tawtawen ti 1980, ken ti naikeddeng a kaibuksilan daytoy a panangibaga ket sagpaminsan nga agdumaduma depende iti kontesto.  Kadagiti Hapon, ti termino ket pannangibaga kadagiti amin nga animasion.  Iti Ingles, ti termino ket naipalawag a kas naala iti Hapon nga estilo ti animasion a masansan a nailaslasin babaen kadagiti namarisan a grapiko, dagiti natinggaw a karakter ken dagiti pantastiko a tema. Ti pannakaarngi nga estilo iti kaibuksilan ket mabalin a manglukat ti posibilidad a ti anime ket mapataud kadagiti sabali a pagilian, malaksid ti Hapon.  Ngem ita pay, para iti kinalaka, adu kadagiti Taga-laud ket nainget a kitkitaenda ti anime a kas animasion a produkto ti Hapon.

Bayat a ti kasapaan nga ammo nga animasion ti Hapon ket napetsaan manipud idi 1917, ken adu met dagiti kasisigud nga animasion ti Hapon ket napataud kadagiti simmakbay a dekada. Ti pannakailasin ti estilo ti anime ket naparang-ay idi tawtawen ti 1960 ken naisangayan ti obra ni Osamu Tezuka ken nagbalin a naamammuan iti ruar ti Hapon idi tawtawen ti 1980.  Adu kadagiti agbuybuya ti anime idiay Hapon ken pannakabigbig iti sangalubongan. Dagiti agiwarwaras ket mabalinda ti agipablaak ti anime babaen ti panagiwaragawag ti telebision, dagus iti video, wenno iti teatro, ken ti pay online.

Ti anime ket kangrunaan nga inus-usar dagiti serye ti animado a telebision, dagiti napili a pelikula, ken dagiti naibatay ti Internet panagipablaak.  Adda met dagitoy dua nga  inladawan ti ima ken animado ti kompiuter nga anime.  Ti estilo ket inus-usar kadagiti ay-ayam ti video ken dagiti panagipaskil.  Ngem dagitoy ket saan a nalawag ti etiketana a kas anime ngem babaen met ti bukodda a midia.  Iti pay maipatinayon, ti anime ket kaaduan a buklenna, no saan nga amin, dagiti henero ti piksion.  Iti kanungpalan, ti anime ket agus-usar kadagiti nadumaduma a midia kas tataudan, a naisangsangayan ti maimaldit a midia, kasla ti manga, literatura, ken dagiti dadduma pay nga obra.  Iti iyaadu ti pagtagilakuan ti anime idiay Hapon, daytoy ket nakagun-od met ti kinadayeg idiay Daya ken Abagatan a daya nga Asia. Ti anime ket agdama a nadayeg kadagiti nadumaduma a rehion iti lubong.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Blues

Ti **blues** ket isu ti nagan a naited kadagiti musikal a porma ken ti henero ti musika a nagtaud kadagiti komunidad ti Aprikano-Amerikano a naipangpangruna iti "Nauneg nga Abagatan" ti Estados Unidos idi agarup a gibus ti maika-19 a siglo manipud kadagiti esperitual, dagiti kanta ti trabaho, dagiti mammukkaw ti taltalon, dagiti pukkaw ken dagiti kansion, ken dagiti naratibo simple ken ritmiko a balada. Ti blues a porma, ket kankanayon a kakuyog ti jazz, rhythm and blues, ken rock and roll ket nailaslasin babaen dagiti naisangayan a progresion ti kuerdas, a ti progresion ti kuerdas ti blues ti sangadosena a baras ket isu ti kaaduan. Dagiti nota ti blues a para kadagiti panggep a panangiyebkas ket kinankanta wenno nadalumpinas a tinoktokar wenno in-inut a nakillo a (maika-e a menor agonggana ti maika-3 a medior) mainaig iti resina ti medior a gantingan, ken dagitoy pay ket nangruna paset iti uni.

Ti henero ti blues ket naibatay iti blues a porma ngem agtagikua kadagiti dadduma a pannakailasin a kas dagiti naisangayan a lirika, dagiti linia ti kababaan nga uni, ken dagiti instrumento. Ti blues ket mabalin pay a mabingbingay kadagiti nadumaduma a subhenero a sumakop manipud iti country aginggana ti urban blues nga ad-adu wenno basbassit a nadayeg idi las-ud ti nadumaduma apaset ti panawen ti maika-20 a siglo. Dagiti kaaduan nga ammo ket dagiti estilo ti Delta, Piedmont, Jump, ken Chicago blues styles. Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nangmarka ti transision manipud iti akostiko iti elektriko blues ken ti progresibo a panaglukat ti musika ti blues kadagiti ad-adu a tattao, a naipangpangruna kadagiti puraw nga agdengdengngeg. Idi tawtawen ti 1960 ken 1970, naparang-ay ti hibrido a porma a tinawtawagan ti blues-rock.

"Ti blues ket makaala kadagiti adu a porma... Daytoy ket madumadumaan a kas panagrikna, ti panagwa, ti awan nagan a pangta, ti tao, ti kaayan-ayat, ti pangulo iti trabaho, ti umnong, ken ti Sairo.  Daytoy ket masansan a masanay a kas gapuanan ken pagbanagan, tignay ken reaksion, ken mabalin pay a mausar a gamud ken pangkontra ti gamud, sabidong ken sumang, ut-ot ken bang-ar. Ken ti kangrunaan, ti blues ket gapuanan iti kanta, ken ti kanta met laeng..." 

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* 
* Bransford, Steve. "Blues in the Lower Chattahoochee Valley" *Southern Spaces* 2004
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Robot

Ti **robot** ket mekanikal wenno pudno nga ahente, ken kadawyan a maysa a elektro-mekanikal a makina nga inturturong babaen ti programa ti kompiuter wenno elektroniko a sirkuito. Dagiti robot ket mabalinda nga autonomo wenno semi-autonomo ken sumakop manipud kadagiti kasla tao  a kas ti *Advanced Step in Innovative Mobility* (ASIMO) ti Honda ken ti *TOSY Ping Pong Playing Robot* (TOPIO) ti Tosy  aginggana kadagiti industrial a robot, dagiti kolektibo a naprograma a 'pangen' a robot, ken dagiti pay mikroskopiko a nano a robot. Babaen ti panagtulad ti kasl abiag a langa wenno panangipan kadagiti automatiko a panagggunay, ti robot ket mabalin a nangitultol ti puot ti kinasirib wenno bukodna a panunot.

Ti **robotika** ket isu ti sanga ti teknolohia a mangirebbeng ti daremdem, pannakaaramid, operasion, ken ti panangipakat kadagiti robot, ken dagiti pay sistema ti kompiuter pra iti panagtengngel kaniada, panagrikna a pakaammo, ken panagproseso ti pakaammo. Dagitoy a teknolohia ket mangirebbeng kadagiti naaramid nga automatiko a makina a mangsukat ti tattao kadagiti napeggad nga enbironmento wenno dagiti proseso ti panagpataud, wenno kapada ti tao iti langa, panagkukua, ken/wenno kognision. Adu tattan kadagiti robot ket naparegget babaen ti katutubo a mangit-ited kadagiti pagobraan iti nareggetan ti katutubo a robotika.

Iti panagrangrang-ay dagiti mekanikal a pamay-an babaen ti Industrial a panawen, adun dagiti naserbi a panangipakat nga insingasing idi babaen ni Nikola Tesla, nga isu idi 1898 ket dumibuho ti bangka a tinengngel babaen ti radio. Dagiti elektronika ket rimmang-ayda kadagiti puersa a nangiturong ti panagrang-ay iti iyu-umay dagiti immuna nga elektroniko nga autonomo a robot a pinartuat babaen ni William Grey Walter idiay Bristol, Inglatera idi 1948. Ti immuna a dihital ken maprograma a robot ket pinarnuay idi babaen ni George Devol idi 1954 ken nanaganan daytoy idi ti Unimate. Daytoy idi ket nailako iti General Motors idi 1961 nga idiay ket nausar idi a mangbagkat kadagiti pisi ti napudot a metal manipud kadagiti makina ti die casting idiay Inland Fisher Guide Plant idiay Laud ti Trenton a paset ti Ewing Township, New Jersey.

Dagiti robot ket sinukatandan ti tattao iti panagtulong iti panagaramid kadagiti maulit-ulit ken napeggad nga obra a saan a kaykayat nga aramiden ti tao, wenno saanda a maaramid gapu ti limitasion ti kadakkel, ken uray pay dagiti akin-ruar a limbang wenno iti sirok ti baybay nga idiay ket saan nga agbiag ti tattao kadagiti napeggad nga enbironmento.

Adda met dagiti panagdandanag a maipanggep iti umad-adu a panagusar kadagiti robot ken ti papaelda iti kagimongan. Dagiti robot ti pinabpabasol kadagiti ngumat-ngato a pannakaawan ti trabaho gapu ti panagsuksukatda kadagiti agtrabtrabaho kadagiti dadduma pagannongan. Ti panagusar kadagiti robot iti militar a pannakigubat ket mangiyaon kadagiti etikal a pagdanagan. Ti pannakabalin ti autonomo ti robot ken dagiti mabalin a pagbanagan ket naibagbagan kadagiti piksion ken mabalin a pudno a pagdanagan iti masakbayan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* Portal ti robotika
* Dibision ti robotika – NASA
Alkohol

Iti kimika, ti maysa nga **alkohol** ket ti maysa a organiko a kompuesto a ti hidroksilo a makaannong a grupo (-OH) ket napiansaan iti maysa nga atomo ti karbon. Iti naisangayan, daytoy a tengnga ti karbon ket nasken a nasagepsepan, nga addan ti agmaymaysa kadagiti bed piansa kadagiti tallo a sabali nga atomo.

Ti maysa a nangruna a klase dagiti alkohol ket dagiti simple nga asikliko nga alkohol, ti sapasap a pormulana ket CnH2n+1OH. Kadagita, ti etanol (C2H5OH) ket isu ti kita ti alkohol a mabirukan kadagiti mainum nga alkohol, ken iti kadawyan a panasao ti balikas nga *alkohol* ket naisangayn a manguto iti etanol.

Dagiti dadduma pay nga alokohol ket kadawyanda a naipalpalawag nga addaan iti mangipalawag a pangilasin, a kas iti *[[isopropil nga alkohol]]* (*propan-2-ol*) wenno *alkohol ti kayo* (*metil nga alkohol*, wenno metanol). Ti suldong nga *-ol* ket agparang iti kimiko a nagan ti IUPAC kadagiti amin a sustansia nga ayan ti hidroksilo a grupo ket isu ti makaannong a grupo nga addaan iti kangatuan a prioridad; kadagiti sustansia nga dagiti kangatuan a grupo ti prioridad ket adda ti panagisaruno ket *hydroxy-* ket agparangto ti nagan nga IUPAC . Ti suldong nga *-ol* kadagiti saan a sistematiko a nagan (kas ti parasetamol wenno colesterol) ket kadawyan pay a manginagan a ti sustansia ket mangiraman ti hidroksilo a makaannong a grupo ken isunga mabalin a maibaagaan a kas maysa nga alkohol.  Ngem adu met dagiti sustansia, a naisangsangyan kadagiti asukar (kas pagarigan glukosa ken sukrosa) ket aglaon ti hidroksilo a makaannong a grupo a saan nga agus-usar ti suldong.

Iti inaldaw a biag ti "alkohol" nga awan ti ania man a kualipikasionna ket kadawyan a mangibaga ti etanol, wenno ti naibatay ti etanol a mainum (a kas iti panangibaga iti "abuso ti alkohol").

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Alkohol (Etanol)
Asido

Ti maysa nga **asido** (manipud iti Latin *acidus/acēre* a ti kaibuksilanna ket *naalsem*) ket kimiko a sustansia a ti solusion ti danumna ket nailaslasin babaen ti naalsen a nanam, ti abilidad a mangbaliw ti nalabbasit a litmus, ken ti abilida nga agtignay kadagiti base ken dagiti dadduma a metal (kasla ti kalsio) tapno mangporma kadagiti asin. Dagiti solusion ti danum dagiti asido ket addaan iti pH iti basbassit ngem 7. Ti ab-ababa a pH ket kaibuksilanna ti nangatngato a kina-asido, ken isunga ti nangatngato a konsetrasion dagiti hidroheno nga ion iti solusion. Dagiti kimiko wenno dagiti sustansia nga addaan iti tagikua iti maysa nga asido ket makunkuna nga **asidiko**.

## Dagiti nagibasaran

* Listaan dagiti kapigsa dagiti kadawyan nga asido ken dagiti base 
* IUPAC Gold Book – asido
* Zumdahl, KImika, Maika-4 nga Edision.
* Ebbing, D.D., & Gammon, S. D. (2005). *Sapasap a KImika* (Maika-8 ed.). Boston, MA: Houghton Mifflin. 
* Pavia, D.L., Lampman, G.M., & Kriz, G.S. (2004). *Organiko a kimika tomo1: Organiko a kimika 351.* Mason, OH: Cenage Learning. 

## Dagiti akinruar a silpo
* Alagaden ti siensia: Dagiti asido ken dagiti base
Abagatan a Sudan

Ti **Abagatan a Sudan** ( or ), opisial a ti **Republika ti Abagatan a Sudan** ken dati a tinawtawagan ti **Akin-abagatan a Sudan**, ket maysa a naseraan ti daga a pagilian idiay daya-tengnga nga Aprika a paset ti subrehion ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti Akin-daya nga Aprika. Ti agdama a kapitoliona ket ti Juba, ken isu pay ti kadakkelan a siudadna. Ti kapitolio a siudad ket naplano ken sentronto a mabirukan idiay Ramciel iti masakbayan. Ti Abagatan a Sudan ket bineddengan babaen ti Etiopia iti daya, ti Kenya iti abagatan a daya, ti Uganda iti abagatan, ti Demokratiko a Republika ti Kongo iti abagatan alaud, ti Republika ti Tengnga nga Aprika iti laud ken ti Republika ti Sudan iti amianan. Daytoy ket mangraman ti nalawa a kalugnakan a rehion ti Sudd, a pinorma babaen ti Puraw a Nilo ken lokal makunkuna a aks ti *Bahr al Jabal*.

Dagiti teritorio ti moderno nga Abagatan a Sudan ken ti Republika ti Sudan ket paset idi ti Ehipto babaen ti Muhammad Ali a Dinastia, ken tinurayan idi a kas maysa nga Anglo-Ehipsio a kondominio aginggan idi nakagun-od ti Sudan pannakawayawaya idi 1956. Kalpasan ti Umuna a Sibil a Gubat ti Sudan, ti Autonomo a Rehion ti Akin-abagatan a Sudan ket naporma idi 1972 ken nagpaut agingana idi 1983. Nangrugi ti  Maikadua a Sibil a Gubat ti Sudan ket nagpatingga iti Komprehensibo a Tulagan ti Kappia idi 2005. Iti naladaw iti dayta met laeng a tawen, ti akin-abagatan nga autonomia ket naipasubli idi naporma ti maysa nga Autonomo a Gobierno ti Akin-abagatan a Sudan .

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*
*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Gobierno ti Abagatan a Sudan 
* Gobierno ti Abagatan a Sudan – Mision ti Estados Unidos ken Nagkaykaysa a Pagpagilian
* Gobierno ti Abagatan a Sudan – Mision ti Nagkaykaysa a Pagarian 
*
*
Tenis

Ti **tenis** ket ay-ayam a kadawyan nga ay-ayamen ti maysa a tao a kasuppiatna ti agmaymaysa a kasupadi (agmaymaysa) wenno baetan ti dua a sankakuyogan dagiti dua nga agay-ayam (dua nga agay-ayam). Ti tunggal maysa nga agay-ayam ket agusar ti rakueta a nakuerdasan iti linas tapno matiro ti lungog a goma a bola a naabbongan ti pieltro iti ngatuen wenno lawlaw ti iket ken iti korte ti kasuppiatna. Ti gandat ti ay-ayam ket panagy-ayam ti bola iti pamay-an a ti kasuppiat ket sanna a mabalin a may-ayam ti nasayaat a panangisubli. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Rugby

Ti **rugby** ket estilo ti putbol a mangibagbaga kadagiti dua  nga agdama nga ay-ayam, ti liga ti rugby ken ti kappon ti rugby. Urayno dagitoy dua ket naisangayanda nga aggidiat kadagiti nadumaduma aporma ti rugby – ti kappon ti rugby ken ti liga ti rugby – ket makibinningayda kadagiti batayan nga alagaden ti ay-ayam, nga isu ti panagala ti bola iti ngatuen ti linia tapno makapuntos ti panagpadas, dagiti alagaden iti tunngal maysa aporma ket adu ti pagiddiatanda.

Ti rugby a putbol ket naparang-ay manipud ti bersion ti putbol nga inay-ayam idiay Eskuela ti Rugby ken maysa idi kadagiti nadumaduma a bersion ti putbol nga inay-ayam kadagiti publiko nga eskuela ti Inggles idi las-ud ti maika-19 a siglo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Golf

Ti **golf** ket presision a timpuyog ken isport ti bola a dagiti makibinglay nga agay-ayam ket agusarda kadagiti nadumaduma a kita ti pang-or tapno tiruenda dagiti bola kadagiti serie ti ab-abut iti maysa a pagay-ayaman ket agus-usar ti kabassitan a bilang kadagiti panagtiro. Ti golf ket nailawagan, kadagiti alagaden ti golf, a kas "panagay-ayam ti bola iti maysa apang-or manipud iti rabaw a pantiruan iti maysa nga abut babaen ti panagtiro wenno dagiti agsasaruno a panagtiro segun kadagiti Alagaden."

Daytoy ket maysa kadagiti bassit laeng nga ay-ayam ti bola a saan a nasken ti agpapada a lugar ti pagay-ayaman. Embes ket, ti ay-ayam ket maay-ayam iti maysa a kurso ti golf, ken sapasap nga aglaon kadagiti naurnos a panagsasaruno ti 9 wenno dagiti 18 nga "abut." Ti tunggal maysa nga abut iti kurso ket nasken nga aglaon pangrugian a "tee box" (pagtiruan a kahon) ken  "putting green" (pagtiruan a berde) a paglaonan ti pudno nga abut.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
Kriket

Ti **kriket** ket maysa nga ay-yam ti pang-or ken bola nga ay-ayamen a baetan ti dua a timpuyogan kadagiti 11 nga agay-ayam iti pagay-ayaman iti tengnga ti rektanggulo a 22 a yarda a kaatiddog ti pagtiruan. Ti tunggal maysa a timpuyogan ket agsisinnublatda nga agpang-or, ken mangpadas a makapuntos kadagiti taray, bayat a ti sabali a timpuyogan ket agurnong kadagiti bola. Ti tungngal maysa apanagsinnublat ket makunkuna kadagiti paset ti panagay-ayam. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* (ICC)
* MCC – ti opisial a Linlinteg ti Kricket
Sarming (materiales)

Ti **sarming** ket maysa nga amorpo (di-kristallina) a solido a materiales a mangipakpakit ti transision ti sarming, ken daytoy ket mabaliktad a transision kadagiti amorpo a materiales (wenno kadagiti amorpo a rehion iti kaunegan ti semikristalina a  materiales) manipud ti natangken ken narasi a kasasaad iti maysa a nalunag wenno weeno kasla goma a kasasaad. Dagiti sarming ket kadawyan dagitoy a narasi ken mabalin nga optiko a masarang. Ti kaaduan a naamammuan a kita ti sarming , nga inus-usaren kadagiti napalbas a siglo kadagiti tawa ken dagiti paginuman a baso (Na2O), ket sarming ti sodio ken apug, a buklen daytoy ti agarup  75% ti silika (SiO2) ken sodio oksido (Na2O) manipid ti dapo ti sodiom , ti apug (CaO), ken dagiti babassit a mainaynayon. Masansan ati panagibaga ti  *sarming* ket naus-usar iti restrikto a kapanunotan a mangitudo ti naisangayan a panag-usar.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Sarming

Ti **sarming** wenno **paganninawan** ket maysa a bang a manganninaw ti lawag iti waya a kkaduan a mangpreserba ti kasisigud a kasayaatna a kasaruno  iti pannakaiyasidegna iti sarming.

Adda met dagiti sarming a mangsagat kadagiti dadduma a kaatiddog ti allon, bayat a mangpreserba kadagiti dadduma akaatiddog ti allon iti anninaw. Daytoy ket sabali manipud iti dadduma a manganninaw ti lawag a banbanag a saan a mangpreserba ti kasisigud a senial ti allon malaksid ti maris ken mangiwaras ti maanninaw a lawag. Ti kaaduan anaamammuan a kita ti sarming ket ti plano a sarming, a daytoy ket addaan iti nadalumpinas a rabaw. Dagiti bakkpg a sarming ket naus-usar met, tapno mapataud ti naipadakkel wenno napakissayan a ladlawan wenno pannakaipatengnga ti lawag weenno simple laeng a marungad ti maaninawan a ladawan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Tornilio

Ti **tornilio** ket kita ti pangisirot a nailaslasin babaen ti helikal a kabaliete, a makunkuna iti *akinruar a roskas* wenno laeng ti *[[roskas ti tornilio|roskas]]*, a naiyabungot iti likmut ti silindro.  Adda met dagiti roskas ti tornilio a nadaremdem a maikapet iti komplimentario a roskas, a makunkuna iti maysa nga *akin-uneg a roskas*, ken masansan iti porma iti maysa a tuerka wenno maysa a banag nga addaan iti akin-uneg a roskas a naiporma iti unegna.  Dagiti sabali pay a roskas ti tornilio ket nadaremdem a mangpisi ti helikal a kabaliete iti naluklukneng a materiales intono maisengngat ti tornilio.  Ti kaaduan a pannakausar dagiti tornilio ket ti panagtengngel ken ti panangipuesto kadagiti banag.

Ti maysa a tornilio ket kankanayon nga addaan iti *ulo*, a naipangrunaan a naporma iti paset ti maysa nga ungto ti tornilio a mangpalubos daytoy a maipusipos, wenno *maipairutan*. Ti kadawyan a ramramit para iti panagpairut kadagiti tornilio ket mairaman dagiti birador ken dagiti liabe. Ti ulo ket kadawyan a dakdakkel ngem ti bagi ti tornilio, tapno saan unay a nauneg a mapairutan ti tornilio ngem ti kaatiddogna ken ti panangited ti *[[pakaikapetan a rabaw]]*. Adda met dagiti malaksid; kas pagarigan, dagiti makunkuna iti Ingles a *carriage bolt* ket addaan kadagiti nasukog nga ulo a saan a naidaremdem a maipairutan; dagiti set screw ket masansan dagitoy nga addaan iti basbassit nga ulo ngem ti akin-ruar a diametro ti tornilio; dagiti *J-bolt* ket addaan iti ulo a nasukogan a kas ti letra a J a saan a nadaremdem a mapairutan, ngem kadawyan a mailussok iti kongkreto a mangpalubos daytoy a mausar a kas maysa nga angkla a tornilio. Ti silindriko a paset ti tornilio manipud iti bangir ti ulo aginggana ti ungto ket makunkuna iti *gurong*; daytoy ket mabalina napno a maipairutan wenno sangkapaset laeng.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*

## Dagiti akinruar a silpo

* Kasano a Natornilio ti Lubong
Metalurhia

T **metalurhia** ket dominio ti siensia ti materiales ken inhenieria ti materiales nga agadal ti pisikal ken kimiko a panagkukua dagiti metalliko nga elemento, ken dagiti bukodda nga intermetalika a kompuesto, ken dagiti laokda, a makunkuna kadagiti alloy wenno dagiti amalgama. Ti metalurhia ket isu pay ti teknolohia dagiti metal: ti waya a pakaipakatan ti siensia iti panagptaud kadagiti metal, ken ti inhennieria dagiti komponente ti metal para iti panag-usar kadagiti produkto para kadagiti aggatgatang ken agpatpataud. Ti panagpataud kadagiti metal ket mangiraman ti panagproseso dagiti mina tapno maiyaon ti metal a linaonda, ken tilaok dagiti metal, ken mabalin pay dagiti elemento, tapno mapataud dagiti alloy wenno amalgama. Ti metalurhia ket nailaslasin iti panagobra iti metal.  

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*  Metalurhia para kadagiti saan a metalurgo
Nanoteknolohia

Ti **nanoteknolohia** ket ti panangipaturong iti banag iti maysa nga atomiko ken molekular a gantingan. Ti kasapaan a naiwarwaras a pannakaipalawag ti nanoteknolohia  ket nangibagbaga iti naisangayan a teknolohiko a gandat ti apag-isu a panangiturong dagiti atomo ken dagiti molekula para iti pabrikasion kadagiti bassit usit a gantingan a produkto, mangibagbaga pay itan a kas ti molekular a nanoteknolohia. Ti nasapsapasap a panangilawag ti nanoteknolohia ket sinarunuan idi nga impatakder babaen ti Initiatibo ti Nailaina a Naoteknolohia, a nangipalpalawag a ti nanoteknolohia a kas ti panangiturong ti banag iti saan a basbasit ngem maysa a dimension a kadakkel manipud iti 1 aginggana ti 100 nanometro. Daytoy a pannakaipalawag ket makaanninaw ti kinapudno a dagiti kuantum mekanikal a pagbanagan ket nangruna iti daytoy a gantingan ti kuantum a pagturayan , ken isu a ti panagipalpalawag ket immalis manipud iti naisangayan a teknolohiko a gandat iti maysa a kategoria ti panagsukisok a mangiraman amin a kita ti panagsukisok ken dagiti teknolohia a mangirebbeng kadagiti naisangayan a tagikua ti banag a rumsua iti babab ti naited a batayan ti kadakkeld. Isunga kadawyan daytoy a makitkita ti ad-adu ngem maysa a porma "dagiti nanoteknolohia" ken ti "nanogantingan a teknolohia" a mangitudo iti adu a sakup ti panagsukisok ken dagiti pakat a ti kadawyan nga ugali ket ti kadakkel. Gapu kadagiti nadumaduma a mabalin a pakaipakatan (mairaman ti industrial ken militar), dagiti gobierno ket napuonanda kadagiti riniwriw a doliar iti panagsukisok ti nanoteknolohia. Babaen ti bukodna nga Inisiatibo ti Nailian a Nanoteknolohia, ti Estados Unidos ket nagpuonan kadagiti 3.7 bilion a doliar.  Ti Kappon ti Europa ket nagpuonan kadagiti 1.2 bilion ken ti Hapon kadagiti 750 riwriw a doliar.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
J. M. G. Le Clézio

Ni **Jean-Marie Gustave Le Clézio** (; ), kadawyan a nainaganan a kas ni **J. M. G. Le Clézio**, ket Pranses-Mauritiano a mannurat ken propesor. Ti nagsurat kadagiti sumurok nga uppat a pulo nga obra, isu ket nagunggunaan ti Prix Renaudot idi 1963 para iti nobelana a *[[Le Procès-Verbal]]*.

Ni Le Clézio ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 2008 a kas maysa a "mannurat nga adu kadagit ipapanaw, poetiko a panagpadas ken naderrep a rag-og, eksplorador ti kinatao iti labes ken baba ti agturturay a sibilisasion".

## Dagiti nagibasaran
Simetria

Ti **simetria** (manipud iti Griego συμμετρεῖν *symmetreín* "agkuyog a panagrukod") ket addaan kadagiti dua a kaibuksilan. Ti umuna ket ti saan a nalawag a kapanunotan ti agdanggay ken napintas a proporsion ken balanse.  Ti maikadua ket ti apag-isu a matematikal a "natabasan a bukod nga agpada" a mabalin a maipakita nga addaan kadagiti alagaden ti pormal a sistema, a kas ti heometria wenno pisika.

Uray no dagitoy dua a kaibuksilan ti "simetria" ket mabalin a sagpaminsan nga agsina a maibagbaga, dagitoy ket agkabagianda, isu a mapagtungtungan nga agkuyog dagitoy.

Ti matematikal a simetria ket mabalin a mapaliiw

* iti keddeng iti panagpalabas ti panawen;
* a kas maipapan ti espasio a pannakaikabagian;
* babaen dagiti heometriko transpormasion a kas ti panangigatad, anninaw, ken panagpusipos;
* babaen dagii kita ti maiyannong a transpormasion; ken
* kas maysa nga aspeto dagiti abstrakto a banag, dagiti teoretiko a modelo, pagsasao, musika ken mabalin pay ti pannakaammo.

Daytoy nga artikulo ket ipalawagna kadagitoy a panangipagarup ti simetria manipud kadagiti uppat a perspektibo. Ti umuna ket ti simetria iti heometria, daytoy ti kaaduan nga ammo a kita ti simetria para iti kaaduan a tattao. Ti maikadua ket ti ad-adu a sapasap a kaibuksilan ti simetria iti matematika a kas maysa a kabuklan. Ti maikatlo ket mangipalawag ti simetria a kas makikabagian iti siensia ken teknolohia. Iti daytoy a kontesto, dagiti simetria ket mangipakita kadagiti nakakaskasdaaw a resulta a mabirukan iti moderno a pisika, a mairaman dagiti aspeto ti limbang ken panawen. Ti maikapat ket pagtungtunganna ti simetria kadagiti kinatao, a mangsakup ti nabaknang ken naindumaan a panagusar iti pakasaritaan, arkitektura, arte, ken relihion.

Ti kasumbangir ti simetria ket ti asimetria.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* *Ti Ekuasion a Saan a Mabalin a Masolbar: Kasano dagiti henio ti Matematika a Nakaduktal ti Pagsasao ti Simetria*, Mario Livio, Souvenir Press 2006, 

## Dagiti akinruar a silpo

*Calotta: Ti Lubong ti Simetria
*Danes: Ti Simetria ti Lawlaw ti Punto iti Dalumpinas 
*Chapman: Dagiti Estetika ti Simetria
*Simetria ti ISIS 
*''Gunglo ti Internasional a Simetria – ISA'' 
*Institute ''Symmetrion''
Rehion

Iti heograpia, dagiti rehion ket mabalin a kaaduan a mabingbingay babaen ti pisikal a pakailasinan (pisikal a heograpia), dagiti nagbanagan ti tao a pakailasinan (heograpia ti tao), ken ti pannakitinnignay ti Kinatao iti enbironmento (enbironmental a heograpia). Dagiti heograpiko a rehion ken dagiti subrehion ket kaaduan a naipalplawagan babaen ti bukodda a saan nga apag-isu a pannakaipalawag, ken sagpaminsan pay dagiti panagdaliasat a pagbeddengan, malaksid iti heograpia ti tao a ti masakupan a luglugar a kas dagiti nailian a pagbeddengan ket nasayaat a naipalawag iti linteg.

Malaksid kadagiti rehion ti sangalubongan a kontinente, adda met dagiti rehion ti hidroespera ken dagiti atmospera a sumakup kadagiti taaw, ken dagiti mapagtalkan a klima iti ngato ti daga ken dagiti masa ti danum iti planeta. Dagiti global a rehion ti daga ken danum ket nabingbingay kadagiti subrehion a heograpiko a nabeddengan babaen dagiti dakkel a heolohiko a langa a mangimpluensia ti dakkel a gatad dagiti ekolohia, a kas dagiti tanap ken dagiti estepa, dagiti kabakiran a masif, dagiti desierto, wenno dagiti kabanbantayan a rehion. Dagiti subrehion ket mangipalawag kadagiti lugar iti kaunegan dagiti rehion a nalaka a mailasin iti heolohiko ken ekolohiko a mapalpaliiw a lang-langa.

A kas waya iti panangipalawag ti maipapan ti espasio a luglugar, ti konsepto dagiti rehion ket nangruna ken kaaduan a naus-usar kadagiti sanga iti heograpia, nga iti tunggal maysa ket mabalin a mangipalawag kadagiti lugar iti rehional a panangibagbaga.  Kas pagarigan, ti ekorehion ket maysa a panangibagbaga nga inus-usar iti enbironmental a heograpia, ti kultural a rehion iti kultural a heograpia, ti biorehion iti bioheograpia, ken kdpy. Ti pagobraan ti heograpia nga agadal kadagiti rehion ket makunkuna iti rehional a heograpia.

Dagiti pagobraan iti pisikal a heograpia, ekolohia, bioheograpia, sooheograpia, ken enbironmental a heograpia, dagiti rehion nga imatonan a naibatay kadagiti masna a langa a kas dagiti ekosistema wenno dagiti biotopo, dagiti bioma, dagiti pagayusan a labneng, dagiti masna a rehion, dagiti kabambantayan, dagiti kita ti daga. No maipanggep ti heograpia ti tao, dagiti rehion ken dagiti subrehion ket naipalawag babaen ti didiplina ti etnograpia.

Ti rehion ket addaan iti bukodna a katutubo a mabalin a maiyalis. Ti umuna a katutubo ket ti bukodna a masna nga enbironmento (porma ti daga, klima, kdpy.). Ti maikadua a katutubo ket ti bukodna a pisikal a patakder dagiti elemento a naaramid babaen ti tattao iti napalabas. Ti makatlo a katutubo ket ti bukodna a sosio-kultural a kontesto a mabalin a masukatan babaen dagiti baro nga imigrante.

## Kitaen pay
* Kontinente

## Dagiti nagibasaran

* Bailey, Robert G. (1996) *Ekosistema a Heograpia*. New York: Springer-Verlag. 
* Meinig, D.W. (1986). *Ti Panagsukog iti Amerika: Ti Heograpiko a Perspektibo iti 500 a Tawtawen ti Pakasaritaan, Tomo 1: Atlantic America, 1492–1800*. New Haven: Unibersidad ti Yale a Pagmalditan.
Algoritmo

Iti matematika ken siensia ti kompiuter, ti maysa nga **algoritmo** ( ) ket isu ti nagsasaruno a pamay-anipara iti panagpattapatta.  Dagiti algoritmo ket inus-usar para kadagiti panagpattapatta, panagproseso ti datos, ken automado a panagrason.

Ti maysa nga algoritmo ket maysa nga makabanag a pamay-an a maiyebkas a kas listaan a  kadagiti nasayaat a naipalawag a pangibagbagaan para iti panagpattapatta iti annong.  Mangrugi manipud iti panangirugian a kasasaad ken ti umuna a maikabil (mabalin nga awan linaon), dagitoy a pangibagbagaan ket mangipalawag ti panagpattapatta, a no matungpal, ket dumagos babaen ti mapatinggaan  a bilang kadagiti nasayaat a naipalawag nga agsasaruno a kasasaad, a kanungpalan nga agpataud ti "maiparuar" ken agpatingga iti kanungpalan a kasasaad ti pagpatinggaan. Ti panagdaliasat manipud iti maysa a kasasaad iti sumaruno ket saan a nasken a deterministiko; adda met dagiti algoritmo, a naamammuan a kas dagiti pugto nga algoritmo, a manginayon ti pugto a maikabil.

Urayno ti *algorismo*  ni al-Khwārizmī ket maibagbaga kadagiti alagaden iti panagaramid ti aritmetiko nga agus-usar kadagiti Hindu-Arabiko a numeral ken ti sistematiko a pakailawlawagan ti linear ken dagiti kuadratiko nga ekuasion, ti pirgis a pormalisasion ti agbalinto a timoderno nga *algoritmo* ket nangrugi kadagiti panangipadas a mangsolbar ti Entscheidungsproblem (ti "problema ti panangikeddeng") nga insingasing babaen ni David Hilbert idi 1928. Dagiti simmaruno a pormalisasion ket naikuadro idi a kas dagiti panangipadas a mangipalawag ti "mapataudan a pannakaipattapatta" wenno "mapataudan apamay-an"; dagita a pormalisasion ket nangiraman kadagiti Gödel–Herbrand–Kleene a panagsumro manen nga annong idi 1930, 1934 ken 1935, lambda kalkulo ni Alonzo Church idi 1936, "Pormulasion 1" ni Emil Post idi 1936, ken dagiti Turing a makina ni Alan Turing idi 1936–7 ken 1939. Ti panangited ti pormal a panangipalawag kadagiti algoritmo, a maipada iti intuitibo a pagarup, ket agtultuloy a kumarit a problema.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
*
Trigonometria

Ti **trigonometria** (manipud iti Griego **' "trianggulo" + **' "rukod") ket isu ti sanga ti matematika a mangadal kadagiti trianggulo ken dagiti pannakaikabagian a nagbaetan dagiti kaatiddog ti sikiganda ken dagiti anggulo a nagbaetan dagiti sikiganda. Ti trigonometria ket mangipalawag kadagiti trigonometriko nga annong, a mangipalawag kadagitoy a pannakaikabagian ken adda iti pannakaipakat iti sikliko a penomena, a kas dagiti allon. Ti pagobraan ket nagbalbaliw idi las-ud ti maikatlo a siglo SK a kas sanga ti heometria a kaaduan nga inus-usar para kadagiti astronomiko a panagadal. Daytoy pay ti pundasion ti praktikal nga arte ti agrimensura.

Dagiti batayan ti trigonometria ket masansan dagitoy a maisursuro iti eskuela a kas nailasin a kurso wenno paset ti prekalkulo a kurso. Dagiti trigonometriko nga annong ket addan wenno maiwarwarasen kadagiti paset ti puro a matematika ken naipakat a matematika a kas ti Fourier a panagusig ken ti ekuasion ti allon, ken dagitoy met ket kammasapulan kadagiti adu a sanga ti siensia ken teknolohia. Ti timmbukel a trigonometria ket agadal kadagiti trianggulo kadagiti timbukel, dagiti rabaw ti agtaltalinaay a positibo a panagkillo, iti immindayon a heometria. Daytoy ket kammasapulan iti astronomia ken panaglayag. Ti trigonometria kadagiti rabaw iti negatibo a panagkillo ket paset ti hiperboliko a heometria.

## Dagiti nagibasaran

### Bibliograpia
*
*Christopher M. Linton (2004). From Eudoxus to Einstein: A History of Mathematical Astronomy . Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan.
*Weisstein, Eric W. "Trigonometric Addition Formulas". Wolfram MathWorld. Weiner.

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Khan Academy: Dagiti nawaya a lektura iti trigonometria
Metal

Ti **metal** (manipud ti Griego "μέταλλον" – *métallon*, "mina, pagbatuan, metal") ket isu ti solido a materiales (ti maysa a elemento, kompuesto, wenno alloy) a kadawyan a natangken , nasileng, ken makailanga ti nasayaat nga elektrikal ken panagkukua iti pudot. Dagiti metal ket kadawyanda a naalumaymay, dagitoy ket mapanday wenno pemanente a matalmegan iti sukogda nga awan a saan amatukkol wenno agberre ken dagitoy pay ket mabalin a malunag (maipagtipon wenno malunag) ken naalumaymay (mabalin a maaramid iti naingpis a barot). Agdama a, 91 kadagiti 118 a dagup dagiti elemento iti periodiko a lamisaan ket naidasig dagitoy a kas metal.

Ti kaibuksilan ti pannakaibaga ti "metal" ket maigiddiat para kadagiti nadumaduma a komunidad. Kas pagarigan, dagiti astronomo ket usarenda ti sapasap a pannangibaga ti  "metal" para iti pakainugotan a mangipalawag kadagiti amin nga elemento malaksid ti hidroheno ken helio (dagiti kangrunaan a pakabuklan dagiti  bituen, naurnong nga isu met ti pakabuklan ti kaaduan a makitkita abanag iti law-ang). Isunga, iti astronomia ken pisikal a kosmolohia, ti metalisidad ti maysa na naga ket isu ti proporsion iti banagna a bunukel dagiti kimiko nga elemento malaksid ti hidroheno ken helio. Iti pay maipatinayon, adu kadagiti elemento ken dagiti kompuesto a kadawyan a saan a naidasig a kas dagiti metal ngem agbalin dagitoy a metaliko babaen kadagiti nangato a presion; dagitoy ket naamammuan a kas dagiti metaliko ng aalotropo dagiti saan ametal.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*