open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alpabeto a Griego

Ti **alpabeto a Griego** ket isu ti sinuratan nga inus-usar tattan iti panagsurat ti Pagsasao a Griego manipud idi maika-8 a sigloBC. Daytoy ket naibatay manipud ti nasapsapa a alpabeto a Penisio, ken isu met daytoy ti taudan dagiti nadumaduma nga Europeano ken dagiti Tengnga a Daya a sinuratan, a mairaman ti Siriliko ken Latin a sinuratan. Iti pay maipatinayon iti pannaka-usarna iti panagsurat ti pagsasao a Griego, iti taga-ugma ken dagiti moderno a pormana, tialpabeto a Griego tatta nga aldaw ket agserbi pay a taudan dagiti teknikal a simbolo ken etiketa kadagiti adu a dominio iti matematika, siensia ken dagiti dadduma pay a pagobraan.

Iti klasiko ken moderno a pormana, ti alpabeto ket addaan kadagiti 24 a letra, a naurnos manipud ti alpha aginggana iti omega. Kasla iti Latin ken Siriliko, ti Griego ket kasisigud nga addaan kadagiti agmaymaysa a porma iti tungngal maysa a letra; daytoy ket nakaparang-ay iti pannkailasin a kaso ti letra iti baetan dagiti porma ti dakkel a letra ken bassit a letra a paralelo iti Latin iti las-ud ti moderno a panawen. 

Dagiti pateg ti uni ken dagiti naitaripnong a transkripsion para kadagiti letra ket aggiddiat iti baetan ti panagusar ti Taga-ugma a Griego ken Moderno a Griego, a maitagikua daytoy kadagiti ponolohiko a panagbalbaliw iti pagsasao.

Iti traditsional a ("politoniko") ortograpia ti Griego, dagiti bokal a letra ket mabalin a maitipon kadagiti nadumaduma a diakritiko, a mairaman dagiti panagtuldek a marka, a makunkuna a dagiti "pananganges" a marka, ken ti iota subscript. Iti agdama a sapasap a panagusar para iti Moderno a Griego manipud kadagiti tawen ti 1980, daytoy a sistema ket napalaka iti makunkuna a "monotoniko" a taripnong.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo

*Unicode sakop ti Griego
*Dagiti kas pagarigan iti panagsurat iti ima ti Griego
Ti Arte iti Gubat

***Ti Arte iti Gubat*** ket maysa a taga-ugma a militar a triatado ti Insik a naipammadayawan kenni Sun Tzu (tinawtawagan pay a kas ni "Sun Wu" ken  "Sunzi"), ti nangato a nairanggo a heneral, estratehista ken taktiko. Daytoy ket naipammatian a naurnong idi las-ud ti nalasaw a Primabera ken Otonio a paset ti panawen wenno nasapa a paset ti panawen dagiti Nakiginnubat nga Estado. Ti teksto ket buklen dagiti 13 a kapitulo, nga iti tungngal maysa ket naikeddeng iti maysa nga aspeto iti pannakigubat. Daytoy ket sapasap a naam-ammuan a depinitibo nga obra iti militar nga estratehia ken taktika iti panawenna. Isu daytoy ti kadayegan ken impluensia kadagiti Pito a Klasiko ti Militar iti Tsina, ken: "para kadagiti napalabas a dua a ribu a tawtawen ti kangrunaan a triatado ti militar iti Asia, nga uray ti kadawyan a tao ket ammona daytoy iti naganna." Daytoy ket adda iti pannakaimpluensia iti Akindaya ken Akinlaud a panagpanpanunot ti militar, taktika ti negosio, nainkalintegan nga estratehia ken iti labesna.

Ti libro ket immuna a naipatarus iti Pagsasao a Pranses idi 1772 babaen ti Pranses a Hesuita a ni Jean Joseph Marie Amiot ken ti bassit a pannakaipatarus iti Ingles ket pinadas idi babaen ti Britaniko nga opisial a ni Everard Ferguson Calthrop idi 1905. Ti immuna nga na-anotado patarus ti Pagsasao nga Ingles ket nakompleto ken inpablaak babaen ni Lionel Giles idi 1910. Dagiti nadumaduma a daulo a kas ni Mao Zedong, Heneral Vo Nguyen Giap, Baron Antoine-Henri Jomini, Heneral Douglas MacArthur ken dagiti daulo ti Imperial a Hapon ket nangalada kadagiti inspirasion manipud iti daytoy nga obra.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

* Ti Arte iti Gubat Bilingual nga edision iti Insik ken Ingles
Sangaribo ket Maysa a Rabrabii

Ti ***Sangaribo ket Maysa a Rabrabii*** ( *Kitāb alf laylah wa-laylah*) ket urnong dagiti Laud ken dagiti sarita ti Abagatan nga Asia ken the folk a salaysay a naurnong iti Arabiko idi las-ud ti Nabalitokan a Panawen ti Islamiko. Daytoy ket kankanayon nga ammo iti Ingles a kas ti ***Arabian Nights***, manipud iti immuna nga edision ti pagsasao nga Ingles (1706), a nangipakita iti titulo a kas *Ti Liwliwa ti Arabiano a Rabrabii*.

Ti obra ket naurnong kadagiti adu a napalabas a siglo babaen dagiti nadumaduma a mannurat, dagiti nagipatpatarus, ken dagiti eskolar iti ballasiw ti Laud, Tengnga, Abagatan nga Asia ken Amianan nga Aprika. Dagiti sarita ket tugotanna dagiti ramutda iti taga-ugma ken mediebal nga Arabiko, Persiano, Indiano, Ehipsio ken Mesopotamia a literatura. Iti naisangayan, adu kadagitoy a sarita ket kasisigud a folk a sarsarita manipud iti panawen ti Kalipato, bayat a dagiti dadduma, a naipangpangruna ti kuadro nga istoria, ket kaaduan a mabalin a naala manipud iti Persiano nga obra ti Pahlavi *Hazār Afsān* (, lit. *Ti Sangaribo a Sarsarita*) ken paset met a nangitalek kadagiti Indiano nga elemento.

Ti sapasap kadagiti amin nga edision ti *Rabrabii* ket ti umuna a kuadro a sarita ti nagturturay a ni Shahryār (manipud iti , a ti kaibuksilanna ket "ari" wenno "nagturay") ken ti asawana a ni Scheherazade (manipud iti , a mabalin a ti kaibuksilanna ket "iti natakneng a kaputotan") ken ti panagkuadrado a ramit a naitiptipon kadagiti amin a sarsarita. Dagiti istoria ket mangrugi manipud iti daytoy a sarsarita; adda dagiti naikuadrado iti kaunegan dagiti sabali a sarsarita, bayat a dagiti dadduma ket mangrugi ken agpatingga iti bukodda a pakatunosan. Adda dagiti edison nga aglaon laeng kadagiti bassit a gasut a rabrabii, bayat a dagiti dadduma ket mangiraman kadagiti 1,001 wenno ad-adu pay.

Adda dagiti istoria *Ti Rabrabbi*, a naisangsangayn ti "Nakakaskasdaaw a Lampara ni Aladdin", "Ni Ali Baba ken dagiti Uppat a pulo a Mannanakaw" ken ti "Dagiti Pito a Panagbanbaniaga ni Sinbad ti Aglaylayag", bayat a naikeddeng a dagitoy ket pudno ti Tengnga a Daya a sarsarita, dagitoy ket saan idi a paset *Ti Rabrabii* kadagiti Arabiko a bersion, ngem nainayon dagitoy iti urnong babaen ni Antoine Galland ken dagiti dadduma pay nga Europeano nga agipatpatarus.
Ti nakaparang-ay ken nabaknang a dandaniw ken dagiti poetiko a bitla, dagiti kansion, kankanta, dagiti panagdungdung-aw, dagiti himno, panaglimlimos, panagdaydayaw, panagpagpakaasi, burburtia ken dagiti anotasion nga inted babaen ni Scheherazade wenno dagiti karakter ti saritana ket naisangayan iti Arabiko a bersion iti libro. Adda dagiti ababa nga aglaon laeng ti maysa a linia, bayat a dagiti dadduma ket aglaon kadagiti ad-adu ngem sangapulo a linia.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Ti Sarita ni Genji

ket maysa a klasiko nga obra iti Hapon a literatura a sinurat babaen ti natakneng a babai a Hapon ken ni Murasaki Shikibu idi nasapa a tawtawen ti maika-11 a siglo, idi panawen ti kapigsa ti Heian a paset ti panawen. Daytoy ket sagpaminsan pay a tinawtawagan a kas ti immuna a nobela iti lubong, ti immuna a moderno a nobela, ti immuna a sikolohiko a nobela wenno ti immuna a nobela a naipanpanunotan pay laeng a klasiko. Ti nobela ket mangiladladawan ti naisangayan a pannakaipakita dagiti panggedan iti nangato a kortesano idi las-ud ti Heian a paset ti panawen. Bayat a daytoy ket naipanpanunotan a maysa a maestra obra, ti apagisu a pannakaidasigna ken impluensia iti Akinlaud ken Daya a kanon ken panngepen iti suppiat.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Tagtagainep ti Nalabbasit a Kamara

Ti ***Tagtagainep ti Nalabbasit a Kamara*** (), a sinurat babaen ni Cao Xueqin, ket maysa kadagiti Uppat a Nalatak a Klasiko a Nobela iti Tsina. Daytoy ket naisurat idi tengnga ti maika-18 a siglo idi las-ud ti Qing a Dinastia. Daytoy ket naipanpanunotan a maysa a maestra obra iti Insik a literatura ken sapasap a naikedkeddeng a kasayaatan iti binalabala nga Insik. Ti "Redolohia" ket isu ti pagobraan iti panagadal a nairaem para iti dayto nga obra.

Ti titulo ket naipatarus a kas  *Tagtagainep ti Nalabbasit a Kamara* ken  *Ti Tagtagainep dagiti Nalabbasit a Mansion*.  Ti nobela ket naiwaras kadagiti kopia ti manuskrito kadagiti nadumaduma a titulo aginggana iti naiprenta a pannakaipablaakna, idi 1791. Ti nobela ket kankanayon pay nga ammo a kas ***Ti Sarita iti Bato*** ().  Bayat a dagiti umuna nga 80 a kapitulo ket insurat babaen ni Cao Xueqin, Gao E, nga isu ti nangisagana ti immuna ken maikadua dagiti edision a naiprenta a kaduana ni Cheng Weiyuan idi 1791-2, ket nagnayonda kadagiti 40 a kapitulo tapno makompleto ti nobela.

Ti *Nalabbasit a Kamara* ket naipammatian a daytoy ket semi-autobiograpiko, a kapadpada ti iyu-ungar ken pannakarunot ti bukod a pamilia ti mannurat a ni Cao Xueqin ken, babaen ti panagpaatiddog, iti Qing a Dinastia. Kas ti pannangisalaysay ti mannurat ti umuna a kapitulo, daytoy ket naikeddeng a pammalagipan kadagiti babai a nakaamammo iti kinaubingna: dagiti gayyemna, kabkabagian ken dagiti katulong. Ti nobela ket naisangayan gapu ta saan laeng iti dakkel a grupo dagiti karakterna ken sikolohiko a sakup, ngem ti pay apag-isu ken naisalaysay a panagpalpaliiw iti biag keb dagiti sosial nga estruktura a kadawyan iti maika-18 a siglo nga aristokrasia ti Insik.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Dandaniw

Ti **dandaniw** (manipud iti Griego *poiesis* —  — nga adda ti nawatiwat a kaibuksilan iti "panagaramid", nakitkita pay kadagiti termino a kas ti "hemo''poiesis''"; iti naak-akikid, ti panagaramid ti dandaniw) ket maysa a porma iti literario nga arte  nga agus-usar kadagiti estetiko ken ritmiko a kababalin iti pagsasao—a kas ti ponaestetika, simbolismo ti uni, ken metrika—tapno makaiyebkas kadagiti kaibuksilan a maipatinayon ti, wenno pakaisukatan, ti prosaiko a nalawag a
kaibuksilan.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Epiko ni Gilgamesh

To ***Epiko ni Gilgamesh***, ket maysa nga epiko a daniw manipud iti Mesopotamia, daytoy ket maysa kadagiti kasapaan a nabatbati nga obra ti literatura. Ti literario a pakasaritaan ti Gilgamesh ket mangrugi kadagiti lima a naway a Sumeria a daniw a maipanggep kenni 'Bilgamesh' (Sumeria para iti Gilgamesh), ari iti Uruk. Uppat kadagitoy idi ket inus-usar a kas taudan a material para iti naipagtitipon nga epiko iti Akadio. Daytoy nga immuna a naipagtitipon nga epiko, a naamammuan iti bersion a "Duog a Babiloniko ", ket napetsaan idi maika-8 a siglo BC ken natituloan manipud iti *[[incipit]]*, **Shūtur eli sharrī** ("Rimbawan dagiti Amin a Dadduma nga Ari"). Bassit laeng dagiti pirgisna ti nabattbati. Ti naud-udi a bersion ti "Alagaden a Babiloniko" ket napetsaan idi maika-13 a siglo aginggana iti maika-10 a siglo BC ken addaan iti *incipit* a ***Sha naqba īmuru*** ("Nga Isu iti Nakakita ti Kaadaleman"). Dagiti pirgis dagiti agarup a pagkatlo iti daytoy nga at-atiddog, sangadosena a tableta a bersion ket nabirukanen. Adda dagiti kasayaatan a kopia ket naduktalan kadagdiay nadadael a ti biblioteka iti maika-7 a siglo BC ti Asiriano nga ari a ni Ashurbanipal.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
** [//etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.1.8.1.5# Gilgamesh ken ni Huwawa], bersion A
** [//etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.1.8.1.5.1# Gilgamesh ken ni Huwawa], bersion B
Iliada

Ti ***Iliada*** (sagpaminsan pay a makunkuna a kas ti *Kanta iti Ilion* wenno *Kanta iti Ilium*) ket maysa a taga-ugma a Griego  nga epiko a daniw dagiti daktiliko heksametro, daytoy ket tinawtawid a naipammadayaw kenni Homero. Daytoy ket naidisso idi lasud ti Gabat ti Troya, ti sangapulo a tawen a sillong iti siudad ti Troya (Ilium) babaen dagiti sangkatipunan nga estado ti Gresia, daytoy ket mangibagbaga kadagiti gubatan ken dagiti pasamak kadagiti las-ud ti lawas a panagririri a baetan ni Ari Agamemnon ken ti mannakigubat a ni Achilles.

## Dagiti nagibasaran

* 
* 

## Adu pay a mabasbasa
* Edwards, Mark W.; Kirk, Geoffrey Stephen; et al. (dagiti mannurat), ''Ti Iliada: Maysa a komentario: Tomo 5, Liblibro 17–20'', Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 1993
* West, Martin L., ''Dagiti panagadal iti teksto ken transmison iti Iliada'', München : K.G. Saur, 2001. 

## Dagiti akinruar a silpo
Asteroid

Dagiti **asteroid** ket dagiti bassit a planeta (bassit a bagbagi ti Sistema Solar ken dagiti ansisit a planeta) a saan a dagiti bandus, a naipangpangruna kadagiti adda iti akin-uneg a Sistema a Solar. Dagitoy ket tinawtawagan pay idi a kas dagiti **planetoid**, a naipangpangruna dagiti dadakkel. Dagitoy a termino ket naipakasariaan a naipakpakat idi iti ania man nga astronomiko a banag nga agpalpalikmut iti  Init a saan a nangipakpakita ti disko iti maysa a planeta ken saan a napaliiwan nga adda dagiti pannakailasinan itimaysa nga aktibo a bandus, ngem kas dagiti bassit a banag iti akin-ruar a Sistema a Solar a naduktalan, dagiti nalaka nga agbalbaliw a nakaibaytayan ti rabawda ket nabirukan idi a kapadpada dagiti bandus, ken isu a dagitoy ket kankanayon a nailaslasin manipud kadagiti tradisional nga asteroid. Isunga ti termino nga *asteroid* ket kaaduan a nagbalinen a naipangpangruna a mangitudo kadagiti bassit a bagi iti akin-uneg a Sistema a Solar aginggana iti pagtayyekan ti Hupiter. Dagitoy ket naigrupoda kadagiti akin-ruar a bagi nga centaur, dagitii Neptuno a troyan trojan, ken dagiti trans-Neptunio a banag a kas dagiti bassit a planeta, a daytoy ti termino a kinaykayat kadagiti sirkulo ti astronomiko. Iti daytoy nga artikulo ti termino nga "asteroid" ket mangitudo kadagiti bassit a planeta iti akin-uneg a Sistema a Solar.

## Dagiti nota


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Nobela

Ti **nobela** ket ti atiddog a naratibo a prosa a mangipalawag kadagiti karakter ken  dagiti pasamak iti porma iti agsisinnaruno nga istoria. Ti kita ket adda ti naipakasaritaan a ramut kadagiti pagobraan iti mediebal ken nasapa a moderno a romansa ken iti novella. Ti naududi, ket ti maysa nga Italiano a balikas nga inus-usar a panangilawag kadagiti ababa a sarita, ket nangited ti agdama a sapasap a termino iti maika-18 a siglo.

Ti adu paya a pannkaipalawag daytoy a kita ket naipakasaritaan a narikut. Ti pannkaaramid ti naratibo, ti gandat, ti pannakaikabagian iti kinapudno, ti  pannakailaslasin, ken ti panag-usar ti pagsasao ket kadawyan a natungtungan tapno maipakita dagiti artistiko a kaikarian ti nobela. Kaaduan kadagitoy a kammasapulan ket naipayammo iti literario a prosa idi maika-16 ken maika-17 a siglo, tapno makaited iti binalabala a pakailintegan ti ruar a pagobraan iti kinapudno a pakasaritaan.

## Dagiti nota
Bandus

Ti **bandus** wenno **kometa** ket maysa a nayelo a bassit a bagi ti Sistema a Solary (SSSB), a no asidegen iti  Init, daytoy ket mangiparang ti makitkita a koma (ti naingpis, nakusnaw, a temporario nga atmosperio) ken sagpaminsan pay nga adda iti ipus. Dagitoy a penomena ket gapu kadagiti pagbanagan iti solar a radiasion ken ti solar nga angin iti pagtengngaan ti bandus. Dagiti pagtengngan ti bandus ket sumakop manipud ti maysa a bassit a ginasut a metro aginggan kadagiti sangapulo a kilometro a ballasiw ken buklen dagiti nalukay nga urnong iti yelo, tapok ken dagiti bassit a partikula ti bato. Dagiti bandus ket napalplaiwdan a manipud idi taga-ugma a panpanawen.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*.
*Brandt, J.C. ken ni Chapman, R.D.: *Pangyuna kadagagiti bandus*, Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan 2004

## Dagiti akinruar a silpo
Joseph Haydn

Ni **Franz Joseph Haydn** (; ; 31 Marso 173231 Mayo 1809), naamammuan pay a kas ni **Joseph Haydn**,
ket maysa idi nga Austriano a kompositor, maysa kadagiti kaaduan a prolipiko ken prominente iti Klasika apaset ti panawen. Isu ket kankanayon a tinawtawagan ti "Ama ti  Simponia" ken "Ama ti Kuerdas a Kuarteto" gapu kadgiti nangruna a kontribusionna kadagitoy a porma. Isu ket nangruna pay iti panagrang-ay iti piano trio ken ti ebolusion iti sonata porma.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Musika

Ti **musika** wenno **samiweng** ket maysa a porma ti arte a ti pamay-anna ket uni ken kaulimek. Dagiti sapasap nga elementona ket dagiti resina (a mangiturong ti melodia ken harmonia), ritmiko (ken dagiti mainaig a konsepto tempo, metro, ken artikulasion), dinamika, ken dagiti soniko a kababalin iti timbre ken linabag. Ti balikas ket nagtaud manipud ti Griego ** (*mousike*; "arte dagiti Musa").

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* (online nga edison idi 1913 idiay Liblibro ti Google)
* 
* 

## Dagiti sipo ti ruar
Kanta

Iti musika, ti **kanta** ket maysa a komposision para iti timek wenno dagiti timek, nga inar-aramid babaen ti panagkanta. Ti koro wenno insao a kanta ket mabalin a kuyogan dagiti instrumento ti musika, wenno saan a makuyogan, a kas iti kaso dagiti a cappella a kanta. Dagiti liriko (balikas) dagiti kanta ket kadawyan a poetiko, agrima, ngem mabalin met a dagitoy ket relihioso a berso wenno nawaya a prosa.

Ti kanta ket mabalin pay a maymaysa a kumakanta, maysa a dueto (dangngay-dua), trio, wenno dakdakkel a grupo a mairaman ti ad-adu a boses. Dagiti kanta nga adda ti ad-adu ngem maysa a boses ket makunkuna a dagiti koro. Dagiti kanta ti nawatiwat a mabingbingay kadagiti nadumaduma a porma, depende iti panagilasin a maus-usar. Ti maysa a pannakabingay ket ti baetan dagiti "arte a kanta", "nadayeg a kanta", ken "folk a kanta". Dagiti sabali pay a pamay-an iti panangidasig ken babaen dagiti panggep (sagrado a maigiddiat iti sekular), babaen ti estilo (sala, balada, Lied, kdpy.), wenno babaen ti panawen a nagtaudan (Renasimiento, Kontemporaneo, kdpy.).

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*Marcello Sorce Keller (1984), "Ti Problema iti Pannakaidasig ti Panagsukisok iti Folksong: ti Ababa a Pakasaritaan", Folklore, XCV, blng. 1, 100- 104.
Giovanni Pierluigi da Palestrina

Ni **Giovanni Pierluigi da Palestrina** (3 Pebrero 1525 wenno 2 Pebrero 1526 – 2 Pebrero 1594) ket maysa idi nga Italiano a Renasimiento a kompositor iti sagrado a musika ken ti kadayegan a maika16 a siglo a representatibo iti Romano nga Eskuela iti komposision iti musika. Isu ket adda ti napaut nga impluensia iti panagrang-ay ti musika ti simbaan, ken ti obrana ket kankanayon a nakitkita a kas ti nakaipangatuan ti Renasimiento a poliponia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Pundasion ti Palestrina
Pagorasan

Ti **pagorasan** ket maysa nga instrumento a mangipakita, mangaywan, ken mangitunos ti oras. Ti balikas iti Inggles a *clock* ket naala manipud ti (babaen ti Olandes, Akin-amianan a Pranses, ken Mediebal a Latin) manipud kadagiti Keltiko words *clagan* ken *clocca* a ti kaibuksilanna ket "kampana". Ti naulimek nga instrumento kas iti maysa nga awan iti mekanismo ket tradisional a tinawtawagan ti **relo**. Iti sapasap a panag-usar ita nga aldaw ti "pagorasan" ket mangibagbaga iti aniaman a ramit para iti panagrukod ken panangipakita ti oras. Dagiti relo ken dagiti dadduma pay a pagorasan ket mabalin nga awiten ti maysa a tao ket kankanayon a nailaslasin manipud kadagiti pagorasan.

Ti pagorasan ket maysa kadagiti kadduogan nga inbention ti tao, a mangkapnek ti pannkasapul ti panagrukod kadagiti pagbaetan iti oras a basbasit ngem ti masna a paspaset: ti aldaw; ti lunar a bulan; ken ti tawen. Dagiti ramit nga agtigtignay kadagiti nadumaduma a pisikal a proseso ket naus-usaren manipud kadagiti napalabas a milenio, a nagtaudan kadagiit pagorasan tatta nga aldaw.

Ti panagadal ti panangaywan ti oras ken makunkuna a kas ti horolohia.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Baillie, G.H., O. Clutton, & C.A. Ilbert. *Dagiti Duog a Pagorasan ti Britten ken dagiti Relos ken dagiti Nagpartuat Kaniada* (Maika-7 nga ed.). Bonanza Books (1956).

## Dagiti akinruar a silpo
Sebbangan

Iti biolohia, ti maysa a **sebbangan** wenno **kita** ket maysa kadagiti batayan a yunit iti biolohiko a pannakaidasig ken maysa a taksonomiko a ranggo. Ti sebbangan ket kankanayon a naipalawag a kas maysa a grupo dagiti organismo a makabael iti panagputot ken makapatud ti naagned nga putot. Bayat nga adu dagiti kaso iti daytoy a panangipalplawag ket makaanayen, ti karikut ti panangipalplawag ti sebbangan ket naamammuan a kas ti parikut ti sebbangan. Dagiti aggigiddiat a panangrukod ket kankanayon a maus-usar, kasla dagiti panagpapada ti DNA, morpolohia wenno ekolohiko a pagyanan. Ti kaadda iti naisangayan a lokal a naampon apakailiddingan ket mabalin pay nga adu a pannakabingbingay dagiti sebbangan kadagiti  "inpraespesipiko a takson" a kas dagiti subsebbangan (ken iti botanika dagiti dadduma pay a takson ket naus-usar, a kas ti panagduduma, sirok a panagduduma, ken formae).

## Dagiti nota ken nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford: ''Sebbangan''
* Baras a panagkodigo dagiti sebbanmgan
Biolohiko a pannakaidasig

Ti **bilohiko a pannakaidasig**, wenno  **sientipiko a pannakaidasig iti bilolohia**, ket maysa a pamay-an iti sientipiko a taksonomia nga inus-usar a panangigrupo ken panangikategoria kadagiti organismo kadagiti grupo a kas ti henero wenno sebbangan. Dagitoy a grupo ket naam-ammuan a kas dagiti **[[takson]]**.

Ti moderno a biolohiko a pannakaidasig ket adda ti ramutna iti obra ni Carolus Linnaeus, nga isu ket nangigrupo kadagiti sebbangan segun kadagiti nagbibingayan a pannakailasin. Dagitoy a panangigrupo ket nabaliwanen gapu iti Darwiniano a pamunganayan iti sapasap a taudan. Iti pannakaiyammo iti kladistiko a pamay-an idi naladaw a maika-20 a siglo, ti pilohenetiko a taksonomia a nakaigrupuan dagiti organismo a puro a naibatay iti nainperensia nga ebolusionario a pannakaikabagian, a saan a nangikaskaso ti morpolohiko a pannakaipadpada, ket nagbalinen a sapasap kadagiti dadduma a lugar ti biolohia. Ti molekular a pilokenetiko, nga agus-usar iti DNA a panagsisinnnaruno a kas datos, ket nangiturong pay kadagiti kinaudi a panagbalbaliw ken mabalin nga gatultuloy daytoy iti kastoy. Ti biolohiko a pannakaidasig ket tagikua ti siensia iti biolohiko a sistematika.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* 
* 
* 
* 
* Sebbangan 2000 & ITIS Katologo ti Biag 2008 
*
Pamilia (biolohia)

Iti biolohiko a pannakaidasig, ti **pamilia** () ket 
* ti taksonomiko a ranggo. Dagiti sabali pay a nalatak nga ammo a ranggo ket ti biag, dominio, pagarian, pilo, klase, urnos, henero, ken sebbangan, a ti pamilia ket umsek iti baetan ti urnos ken henero. Para kadagiti pay nalatak nga ammo a ranggo, adda ti pagpilian iti maysa nga asideg a nababbaba a ranggo, a naibagbaga babaen ti prefix *sub-*: subpamilia (Latin: **').
* ti taksonomiko a paset wenno yunit, ti [[takson]], iti kayat a ranggo. Iti dayta a kaso ti ad-adu ngem maysa a ket dagiti pamilia wenno pampamilia  (Latin **')
::*Kas pagarigan*: Dagiti Nogale ken dagiti karya ket tagikua ti Juglandaceae, ti pamilia nogale.

No ania ti maitagikua wenno saan a maitagikua iti tunggal maysa a pamilia ket ikeddeng babaen ti maysa a taksonomo. Maipada para iti saludsod ti maysa a naisangayan a pamilia ket mabigbigan. Kankanayon nga awan dagiti pakaitunosan, nga adda dagiti nadumaduma a taksonomo nga agal-ala iti sabsabali a puesto. Awan dagiti alagaden a sursuroten dagiti taksonomo iti panangipalpalawag wenno panagbigbig iti maysa a pamilia. Adda dagiti takson nga adu a naaw-awat, bayat a dagiti dadduma ket manmano a mabigbigan.

## Dagiti nagibasaran
Taksonomiko a ranggo

Iti biolohiko a pannakaidasig, ti **ranggo** ket isu ti agpang (ti relatibo a puesto) iti maysa a taksonomiko a panagsisinnaruno.  Dagiti kas pagarigan iti taksonomiko a ranggo ket dagiti sebbangan, henero, pamilia, ken klase. 

Ti tunggal maysa a ranggo ket maikkedeng iti babaenna ti bilang dagiti saan unay a sapasap a kategoria. Ti ranggo ti *sebbangan*, ken ti panangilasin iti *henero* a pakaitagikuaan ti sebbangan ket *batayan*, a ti kaibuksilanna ket mabalin a saan a nasken ti pananginagan kadagiti ranggo ngem dagitoy. 

Ti *[[Internasional a Kodigo iti Soolohiko a Nomenklatura]]* ket mangipalpalawag ti ranggo a kas ti:
Ti agpang, para kadagiti panggep ti nomenklatura, iti maysa a takson iti taksonomiko a panagsisinnaruno (a kas dagiti amin a pamilia ket para kadagiti panggep ti nomenklatura iti isu met laeng a ranggo, a naisanglad iti baetan ti superpamilia ken subpamilia)

## Dagiti nagibasaran

### Bibliograpia
* Benton, Michael J. 2005. *Bertebrata a Palaeontolohia*, Maika-3 nga ed. Oxford: Blackwell Publishing. . 
* Brummitt, R.K., and C.E. Powell. 1992. *Dagiti Mannurat iti Nagnagan ti Mula*. Dagiti Hardin ti Naarian a Botaniko, Kew. 
* Carroll, Robert L. 1988. *Bertebrata a Palaeontolohia ken Ebolusion*. New York: W.H. Freeman & Co.
Makina

Ti **makina** ket maysa a ramit a mangbukel ti maysa wenno ad-adu a parte, ken agus-usar iti enerhia tapno makagun-od iti gandat. Dagiti makina ket kadawyan a nabilegan babaen  dagiti mekanikal, kimika, termal, wenno elektriko a pamay-an, ken dagitoy ket kankanayon a motorisado. Iti pannakaipakasaritaan, ti nabilegan a ramit ket makasapul pay kadagiti agkutkuti a parte tapno maidasig a kas maysa a makina; nupay kasta, ti pannakapartuat ti teknolohia ti elektronika ken nakaiturongan ti panagrang-ay dagiti nabilegan a ramit nga awan dagiti agkutkuti a parte a naikeddeng a kas makina.

Ti simple a makina ket maysa ng alikamen a mangbaliw ti turong wenno kaadu iti maysa a puersa, ngem adu dagiti adda a narikrikut pay a makina.Kas pagarigan ket mairaman dagiti lugan, dagiti elektroniko a sistema, dagiti molekular a makina, dagiti kompiuter, telebision, ken radio.

## Kitaen pay
* 
* Teknolohia

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*
* 
*
Radio

Ti **radio** ket isu ti awan barot a panagiwaragawag kadagiti senial babaen ti nawaya a limbang babaen ti elektromagnetiko a radiasion iti maysa a  prekuensia a kaaduan a nababbabba ngem iti makitkita a lawag, iti sakup ti prekuensia ti radio , manipud iti agarup a 30&nbsp;kHz aginggana ti 300&nbsp;GHz. Dagitoy nga allon ket makunkuna nga *[[allon ti radio]]*.  Ti elektromagnetiko a radiasion ket agbanniaga babaen kadagiti pamay-an kadagiti agpalpallayog nga  elektromagnetiko a lugar a lumabas babaen ti angin ken ti kalwakaw iti limbang.

Ti pakaammo, a kas ti uni, ket naaw-awit babaen ti sistematiko a panagbalbaliw ti (modulasion) dadduma a tagikua kadagiti nairangarang nga allon, a kas dagiti bukodda nga amplitud, prekuensia, paset, wenno kaakaba ti pulso. No ti maysa nga allon ti radio ket mapuntaanna ti maysa nga elektrikal a konduktor, ti agpalpallayog a luglugar ket mangpataud ti agsinsinnublat a koriente iti konduktor.  Ti pakaammo kadagiti allon ket mabalin a maala ken maipasubli iti sigud a pormana.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* "Daytoy ket Radi-O! Salaysay babaen ni Richard Rubin
Panagipatarus

Ti **panagipatarus** ket isu ti komunikasion iti kaibuksilan ti teksto iti pagsasao a taudan ti pagsasao babaen ti maysa a kapada ti teksto ti pagsasao a puntaan. Bayat a ti panagbarubasa ket saan a madudua a nasapsap ngem ti panagsurat, ti panangipatarus ket nangrugi laeng kalapsan ti panagparang ti naisurat a literatura; adda dagiti bassit a pannakaipatarus iti Sumerio nga *[[Epiko ni Gilgamesh]]* (ca. 2000 BCE) kadagiti pagsasao ti Abagatan a laud nga Asia idi maikadua a milenio BCE.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Balcerzan, Edward, ed., *Pisarze polscy o sztuce przekładu, 1440–1974: Antologia* (Polako a mamannnurat iti Arte ti Patarus, 1440–1974: maysa nga Antolohia), Poznań, Wydawnictwo Poznańskie, 1977.
* 

## Dagiti akinruar a silpo

*
Bakir

Ti **bakir** wenno **kabakiran**, ket maysa a lugar nga addaan iti nasamek a kaykayo. Kasla dagiti siudad, daytoy ket segun kadagiti nadumaduma a panangipalpalawag iti kultura, no ania iti maikeddeng a bakir ket adu ti pagdumadumaanna iti kadakkel ken adda dagiti nadumaduma a pannakaidasig segun no kasano ti nakaibuklan ti bakir.  Ti bakir ket kadawyan a ti maysa a lugar nga adu ti kayona ngem ti ania man a natayag a nasamek iti mulmula ket mabalin a maipanunotan a bakir, uray dagiti adda iti sirok ti danum a kas dagiti bakir ti kelp, wenno ti saan a mula a kas ti fungi, ken bakteria.  Dagiti bakir ti kayo ket abbonganna ti agarup a 9.4 porsiento iti rabaw ti Daga (wenno 30 porsiento iti dagup a kadakkel ti daga), urayno idi ket ad-adu ti inabbonganda (agarup a 50 porsiento iti dagup a kadakkel ti daga).  Dagityo ket agannongda a kas dagiti pagtaengan para kadagiti organismo, mangtimbeng ti hidrolohiko a panagayus, ken mangkonserba iti daga, a mangbukel daytoy ti maysa kadagiti kangrunaan nga aspeto iti biospera.

Ti kadawyan a bakir ti kayo ket buklen iti ngato a balawbaw (balawbaw wenno akin-ngato a tuon ti kayo) ken ti sub-boske. Ti sub-boske ket kaaduan pay a nabingbingay kadagiti tuon ti babassit a kayo, tuon ti yerba, ken ti tuon ti lumot ken dagiti mikrobio iti daga. Kadagiti narikut a kabakiran, adda pay ti nasayaat a naipalpalawag nga akin-baba a tuon ti kayo.
Dagiti bakir ket sentro kadagiti amin a a biag ti tao gapu ta dagitoy ket mangited ti maysa nga agdumaduma a sakup dagiti rekurso: agipenpenda iti karbon, makatulongda iti panagtimbeng ti klima ti planeta, sagatendad ti danum ken pasayaatenda dagiti masna a pakadangran a kas dagiti layus. Dagiti bakir ket aglaonda pay iti agarup a 90 porsiento iti naindagaan a biodibersidad iti lubong.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Law-ang

Ti **law-ang** ket sapasap a naipalpalawag a kas ti totalidad iti pannakaparsua,
a mairaman dagiti planeta, dagiti bituen, dagiti ariwanas, dagiti linaon ti intergalaktiko a limbang, ken amin a banag ken enerhia.
Dagiti kapadpada a  termino daytoy ket mairaman ti *[[kosmos]]*, ti *[[lubong (pilosopia)|lubong]]* ken *[[katutubo]]*.

## Dagiti nota ken nagibasaran

## Bibliograpia
*

## Adu pay a mabasbasa
* .
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* ''Ti Law-ang ni Stephen Hawking''
Panagluas iti limbang

Ti **panagluas iti limbang** () ket balistika a panagluas idiay wenno iti kaunegan ti akin-ruar a limbang. Ti panagluas iti limbang ket no usaren ti pagluganan ti limbang nga adda wenno awan iti agalugan a tao. Kas pagarigan panagluas iti limbang ti tao ket mairaman ti Ruso a programa ti Soyuz, ti Sapace shuttle a progra ti Estados Unidos , ken ti pay agdama nga Internasional nga Estasion ti Limbang. Dagiti kas pagarigan ti awan taona a panagluas iti limbang ket mairaman ti space probe a nangpanaw ti pagliklikmutan iti Daga, ken dagiti pay satelite a agliklikmut iti lawlaw ti Daga, a kas dagiti satelite ti komunikasion.  Dagitoy ket agtiynayda babaen ti telerobotiko a panagtengngel wenno napno nga autonomo.

Ti panagluas iti limbang ket inus-usar iti panagsukisok iti limbang, ken dagiti pay komersial nga aramid kasla iti turismo tiiti limbang ken dagiti satelite ti telekomunikasion. Adda pay adagiti saan a komersio a panag-usar iti panagluas iti limbang a mairaman dagiti obserbatorio ti limbang, dagiti satelite ti panagsiim ken dagiti  panagpalpaliiw a satelite ti daga.

Ti panagluas iti limbang ket kadawyan a mangrugi iti maysa a panangipatayab ti kuitis , a mangited ti umuna a  tapno abakenna ti puersa iti grabidad ken iduronna ti lugan ti limbang manipud ti rabaw ti Daga. No addanton iti limbang, ti panagkutkuti ti lugan ti limbang iti saan a naidurduron ken naidurduron ket sakupan babaen ti ti panagadal a tinawtawagan iti astrodinamika. Adda dagiti lugan ti limbang nga inganat inggana nga aggigian iti limbang, adda met dagiti maburburak it ilas-ud ti atmosperiko a panagsubli, ken dagiti dadduma ket makaabot iti planetario wenno lunar a rabaw para iti panagsanglad wenno impakto.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti Batayan iti Panagluas iti limbang
Ensima

Ti **ensima** ket dagiti dakkel a biolohiko a molekula nga akinrebbeng para kadagiti rinibu a kimiko a panagibalbaliw a mangtalinaay iti biag. Dagitoy ket nakaro a managpili a katalisis, a nasayaat a mangpapardas ti gatad ken ti pannkaisangayan kadagiti metaboliko a reaksion, manipud iti panagkalpa iti makan aginggana iti sintesis iti DNA. Kaaduan kadagiti ensima ken dagiti protina, urayno adda met dagiti kataliktika molekula ti RNA a nainagananen. Dagiti ensima ket mangampon iti maysa a naisangayan a tallo a dimension nga estruktura, ken mabalin mangiyannong ti organiko (kas la iti biotin) ken dagiti inorganiko (kas ti iono ti magnesio) a cofactor tapno makatulong iti katalisis.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Estruktura/Annong dagiti Ensima
Protina

Dagiti **protina** ket dagiti dakkel a biolohiko a molekula a buklen iti maysa wenno ad-adu a kawar dagiti amino asido. Dagiti protina ket agaramid kadagiti adu nga annong kadagiti kaunegan ti sibibiag nga organismo, a mairaman ti panagkatalisado kadagiti metaboliko a reaksion, panangipada ti DNA, panagsungbat iti panagparugso, ken ti panangipan kadagiti molekula manipud iti maysa a lokasion iti sabalia. Dagiti protina ket maigiddiat manipud iti tunggal maysa a kangrunaan dagiti panagsisinnarunoda kadagiti amino asido, a diktaran babaen ti nukleo asido a panagsisinnaruno dagiti bukodda a gene, ken kadawyan a pagbanagan iti panagkulpi ti protina kadagiti naisangayan nga tallo a dimension nga estruktura a mangikeddeng ti aktibidadna.

## Dagiti nagibasaran

*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
Patay

Ti **patay** ket isu ti permanente a panagsardeng iti amin a biolohiko nga annong a mangtalinaay iti naisangayan a sibibiag nga organismo. Ti penomena a sapasap a mangiyeg iti patay ket mairaman ti biolohiko a panaglakay, panagsida, malnutrision, sakit, panagpakamatay, panagpapatay ken dagiti aksidente wenno trauma a nagbanagan iti terminal a dunor. Dagiti bagi ti sibibiag nga organismo ket mangrugi nga aglungsot iti nabiit kalpasan ti ipapatay Ti ipapatay ti maysa nga organismo ket resulta piti maysa a permanente a kaawan ti kaadda iti rikna .

## Dagiti nagibasaran

;Bibliograpia

* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
*
Panagpakamatay

Ti **panagpakamatay** (Latin *suicidium*, manipud ti *sui caedere*, "agpakamatay") ket isu ti tignay iti naigagara a gapuanan ti bukod nga ipapatay. Ti Panagpakamatay ket kanknayon a naitaltalek gapu iti awanan-namnama, a ti gapuanan ket ti kankanayon a naigupit iti sakit ti isip a kas ti ladingit, bipolar a sakit, eskisoprenia, bartek, wenno abuso ti druga. 

## Dagiti nota

## Adu pay a mabasbasa
*
*

## Dagiti akinruar a silpo

*
Naisagmak a sebbangan

Ti maysa a **naisagmak a sebbangan** ket ti sebbangan dagiti organismo a makasangsango iti nagato a kariesgo iti pannakaungaw. Ti insasao ket di nalawag iti sapasap a panangisao para kadagiti ania man a sebbangan a maitunos ti daytoy a deskripsion, ngem ti panagusar daytoy babaen dagiti mangay-aywan a biologo ket kadawyan a mangitudo kadagiti nainaganan a Naisagmak iti Nalabbasit a Listaan ti IUCN, a daytoy ket ayan ti maikadua a kakaruan ti kasasaad ti panagay-aywan para kadagiti naatap a populasion, a sumursurot it nakaro a naisagmak. Iti agdama adda dagiti 3079 nga ayup ken dagiti 2655 a mula a naidasig a kas Naisagmak iti sangalubongan, a no maipada kadagidi agpang ti 1998 iti 1102 ken 1197. Ti bilang, pagduyosan ti populasion, ken ti kasasaad ti panagay-aywan iti tungngal maysa a sebbangan ket mabirukan idiay Listaan dagiti organismo babaen ti populasion.

Adu kadagiti pagilian ket adda dagiti linteg a mangidaton ti panagsalaknib dagiti sebbangan a tumalek ti panagay-aywan: kas pagarigan, ti panagiparait ti panagaup, panagtengngel ti panangirang-ay iti daga wenno panagpartuat kadagiti preserba

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* Glenn, C. R. 2006. "Earth's Endangered Creatures", Naala idi 9/30/2008
* Ishwaran, N., & Erdelen, W. (2005, May). Dagiti Masakbayan ti Biodibersidad, Dagiti Prontera iti Ekolohia ken Enbironmento, 3(4), 179. Naala idi Septiembre 23, 2008
* Kotiaho, J. S., Kaitala, V., Komonen, A., Päivinen, J. P., & Ehrlich, P. R. (2005,Pebrero 8). Panangipadto ti Riesgo iti Pannakaawan manipud iti Pinagbibangayan ti Ekolohiko a Pannakailaslasin, resulta iti Nailian nga Akademia dagiti Siensia iti Estados Unidos ti Amerika, 102(6), 1963–1967. Retrieved September 24, 2008
* Minteer, B. A., & Collins, J. P. (2005, Agosto). Apay a masapultayo iti "Ekolohiko nga Etika".
* Dagiti Prontera iti Ekolohia ken Enbironmento, 3(6), 332-337. Naal idi Septiembre 22, 2008
* Raloff, J. (2006, Agosto 5). Preserving Paradise, Damdamag ti Siensia, 170(6), 92. Naala idi Septiembre 22, 2008,
* Wilcove, D. S., & Master L. L. (2008, Oktubre). Mano kadi dagiti Naisagmak a SEbbangan idiay Estados Unidos? Dagiti Prontera iti Ekolohia ken Enbironmento, 3(8), 414-420. Naal idi Septiembre 22, 2008.

## Dagiti akinruar a silpo
*Listaan dagiti sebbangan nga adda iti kategoria iti Naisagmak a kas nainaganan babaen ti Nalabbasit a Listaan dagiti Naipangta a Sebbangan ti IUCN
* Dagiti Niasagmak a Sebbanagn manipud iti *UCB Libraries GovPubs*
* Reporta dagiti Naisagmak a Sebbangan ken dagiti Kalugnakan 
* Numeriko a pakabuklan ti USFWS kadagiti nailista a sebbangan idiay Estados Unidos ken dagiti pay sabali a lugar
Utek

Ti **utek** ket isu ti sentro iti sistema ti nerbios kadagiti amin nga ayup a bertebrata ken kaaduan kadagiti inbertebrata,  bassit laeng kadagiti inbertebrata a kas dagiti esponhe, karominas, ti manakman a tunicate ken ekinodermata ti awan utekna, urayno ti adda ti nerbios a kulapot. Daytoy ket mabirukan iti ulo, kadawyan nga asideg kadagidiay kangrunaan nga organo ti panagrikna para kadagiti panagrikna iti panagkita, panagdengngeg, timbeng, panagraman, panagangot. Ti utek iti maysa a bertebrata ket isu ti karikutan nga organo iti bagaina. Iti tipikoa tao ti cerebral cortex (ti kadakkelan apaset) ket nakarkulo nga aglaon kadagiti  15–33 bilion a neurona, iti tunggal maysa ket naikapet babaen kadagiti sinapsis aginggana kadagiti rinibu a sabsabali a neurona. Dagitoy a neurona ket makisinnaritada iti tungngal maysa baben iti pamay-an iti atiddog a protoplasmiko nga urat a tinawtawagan kadagiti axon, a mangawit kadagiti tren a pulso ti senial a tinawtawagan iti makapataud nga aksion kadagiti adayo a parte iti utek wenno bage a mangpunta kadagiti naisangayan a mangawat a selula.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
* Brain Museum
Lapayag

Ti **lapayag** ket isu ti organo a mangduktal ti uni. Daytoy ket saan laeng a mangawat ti uni, ngem tumulong pay iti panagtimbeng ken puesto ti bagi. Ti lapayag ket paset iti sistema ti panagdengngeg.

Kankanyon a ti intero nga organo ket naipanpanunotan nga iti lapayag, ngem mabalin pay a maipanunotan a ti laeng a makitkita a parte. Kaaduan kadagiti mamalia, ti makitkita a lapayag ket ti paraypay iti kulapot a tinawtawagan ti pinna  (wenno *aurikular* iti tattao) ken isu daytoy kadagiti adu nga addang iti panagdengngeg. Dagiti bertebrata ket addaada ti agparis a lapayag a simetrikal nga agsumbangir a naipuesto iti ulo. Daytoy a pannaka-urnos ket mangtulong ti abilidad iti husto a pangbiruk kadagiti taudan ti uni.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Ti protina iti likudan ti panagdengngeg
Sistema ti nerbios

Ti **sistema ti nerbios** ket isu ti paset iti bagi ti ayup a mangitunos kadagiti boluntario ken saan a boluntario a panagtignay iti ayup ken mangirangarang kadagiti senial ti nagbaetan dagiti nadumaduma a paset iti bagi. Kadagiti kaaduan a kita ti ayup ket buklen iti dua a nangruna a paset, ti sentral ti sistema ti nerbios (CNS) ken ti periperiko a sistema ti nerbios (PNS). Ti CNS ket isu ti aglaon iti utekken ti duri. Ti PNS ket nangruna a mangbuel kadagiti  urat ti nerbios, a dagitoy ket dagiti atiddog nga urat a mangikapet ti CNS kadagiti tungngal maysa a paset iti bagi. Ti PNS ket mangiraman kadagiti motor ti neurona, a mangtimbeng ti boluntario a panaggunay, ti autonomiko a sistema ti nerbios, a buklen ti simpatetiko a sistema ti nerbios ken ti parasimpatetiko a sistema ti nerbios ken mangtimbeng kadagiti inboluntario nga annong, ken ti enteriko a sistema ti nerbios, ti nawaya bassit a paset ti sistema ti nerbios a ti annongna ket ti panagtengngel ti sistema ti sistema ti panagkalpa.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Ganadat ti Utek ti Tao
Uni

Ti **uni** ket ti mekanikal nga allon nga isu ti panagpallayog iti presion a maiyallatiw babaen ti maysa a banag (kasla ti angin wenno danum), a buklen dagiti prekuensia iti kaunegan ti sakop ti panangdengngeg.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
*Dagiti Nakakaskasdaaw nga UNi; ti KS3/4 a rekurso ti panagadal para iti uni ken dagiti allon
Pagarian (biolohia)

Iti biolohia, ti **pagarian** (Latin: ***regnum***, pl. ***regna***) ket isu ti taksonomiko a ranggo, a mabalin nga isu ti kangatuan a ranggo wenno iti kabarbaro a sistema ti tallo a dominio, ti ranggo ti baba ti dominio. Dagiti pagarian ket nabingbingay kadagiti babbabassit a grupo a tinawtawagan ti pila (iti soolohia) wenno dagiti pannakabingbingay iti botanika.

Iti agdama, dagiti libro manipud idiay Estados Unidos ket agus-usar iti sistema kadagiti innem a pagarian (Animalia, Plantae, Fungi, Protista, Archaea, ken Bakteria) bayat a ti Britaniko, Australiano ken Latin nga Amerikano a liblibro ket mabalin a mangipalawag kadagiti lima a pagarian (Animalia, Plantae, Fungi, Protoctista, ken Prokaryota wenno Monera). Adda pay dagiti kinaudi a pannakaidasig a nalawag a nanglikud iti termino a "pagarian", a nangibagbaga a dagiti tradisional a pagarian ket saan a Monopiletiko, a kas ti saan a mangbukel kadagiti amin a kaputotan iti sapasap a tinaudan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti konsepto ti lima a pagarian 
* Ti panangidasig ni Whittaker
Sistema ti panagsurat

Ti **sistema ti panagsurat** ket maysa a naurnos a kadawyan a pamay-an (kadawyan a naalagadan) iti panagipenpen ti pannakaammo ken panangiyallatiw para iti komunikasion kadagiti mensahe (panangiyebkas kadagiti panunot wenno kapanunotan) iti maysa a pagsasao babaen ti pannakakita (wenno mabalin a somatosensoria a sistema) panangikodigo ken panangipatarus ti kodigo (tinawtawagan ti panagsurat ken panagbasa) nga adda iti agasmang dagiti senial wenno dagiti simbolo, dagitoy a dua ket naamammuan a kas dagiti karakter (nga iti agasmang ket tinawtawagan a kas maysa nga 'eskritu').  Dagitoy a karakter, ken kadawyan a mangiramraman kadagiti letra ken dagiti numero, ket kadawyan a nairehistro iti maysa a nalagda a banag kasla iti papel wenno elektroniko a pagipenpenan/panangipakita, urayno adda met dagiti saan a nalgda a pmay-an a mabalin a mausar, kasla ti panagsurat iti darat wenno panagsurat iti tangatang.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Cisse, Mamadou. 2006. "Ecrits et écritures en Afrique de l'Ouest". Sudlangues n°6, http://www.sudlangues.sn/spip.php?article101 
* Coulmas, Florian. 1996. *Ti Blackwell nga ensiklopedia kadagiti sistema ti panagsurat*. Oxford: Blackwell.
* Daniels, Peter T., ken ni William Bright, eds. 1996. *Dagiti Sistema ti Panagsurat iti Lubong*. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. .
* DeFrancis, John. 1990. *Ti Pagsasao nga Insik: Kinapudno ken Pantasia*.  Honolulu: Unibersidad ti Hawaii a Pagmalditan. 
* 
* Hannas, William. C. 1997. *Ortograpiko a Parikut ti Asia*. Unibersidad ti Hawaii a Pagmalditan.  (papale nga aklub);  (natangken nga aklub)
* 
* Nishiyama, Yutaka. 2010. *Ti Matematika iti Turong ti Panagsurat*. Internasional a Warnakan iti Puro ken Naipakat a Matematika, Tom.61, No.3, 347-356.
* Rogers, Henry. 2005. *Dagiti Sistema ti Pnagsurat: Ti Lingguistika nga Arngian*. Oxford: Blackwell.  (natangken nga aklub);  (papel nga aklub)
* Sampson, Geoffrey. 1985. *Dagiti Sistema ti Pnagsurat*. Stanford, California: Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan].  (papel),  (wasig).
* Smalley, W. A. (ed.) 1964. *Dagiti ortograpiko a panagadal: dagiti artikulo iti baro a sistema ti panagsurat*. Londres: Nagkaykaysa a Kagimongan ti Biblia.

## Dagiti akinruar a silpo
* Panagsukisok kadagiti Sistema ti Panagsurat
Henero (biolohia)

Iti biolohia, ti **henero** (ad-adu ngem maysa: **henera**) ket maysa nga ababa nga agpang a taksonomiko a ranggo nga inus-usar iti biolohiko a pannakaidasig kadagiti sibibiag ken dagiti posil nga organismo, a daytoy ket kas pagarigan iti panangipalpalawag babaen ti henero ken differentia. Ti henera ken dagiti nangatngato a taksonomiko nga agpang a kas dagiti pamilia ket inus-usar kadagiti biodibersidad a panagad-adal, a naisangsangayan kadagiti panagadal ti posil gapu ta dagiti sebbangan ket saanda a kanayon a maikedngan a managanan ken ti henera ken dagiti pamilia ket kadawyan nga adda ti at-atiddog nga estratigrapiko a sakup ngem dagiti sebbangan.

Ti termino ket nagtaud manipud iti Latin genus a ti kaibuksilanna ket "taudan, pamilia, kita, lalaki wenno babai", kapadpada iti  – *genos*, "puli, kapuonan, kabagian".

Ti pakabuklan iti maysa a henero ket naikeddeng babaen ti maysa a taksonomo. Dagiti alagaden para iti henero a pannakaidasig ket saan a nainget a naikodigo, isunga dagiti nadumaduma a turay ket kankanayon nga agpataud dagiti nadumaduma a pannakaidasig para iti henera. Iti pagsisinnurotan iti dua a nagan a sistema ti pannakaidasig, ti henero ket nangatngato ngem dagiti sebbangan ken adad iti baba ti pamilia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Nomenclator Zoologicus : Pagsurotan kadagiti amina henero ken subhenero a nagnagan iti soolohiko a nomenklatura manipud idi 1758 agingana idi 2004.
*Fauna Europaea a Batayan ti Datos para iti Taksonomia
Panagpaamo

Ti **panagpaamo** (manipud ti Latin **)  ket isu ti proseso a babaen iti populasion dagiti ayup wenno dagiti mula ket nabaliwan iti henetiko nga agpang babaen ti proseso iti panagpili, tapno maipasayaat dagiti kababalin pagimbagan ti tattao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Pagsisinnaritaan ti panagpaamo dagiti ayup
Medisina

Ti **medisina** ket isu ti naipakat a siensia wenno panagsanay iti panagsukimat ti puon ti sakit, agas, ken panag-atipa iti sakit. Daytoy ket sumakop kadagiti nadumaduma a panagsanay iti panagaywan ti salun-at a naparang-ay tapno mataripato ket maipasubli it salun-at babaen ti panag-atipa ken panangagas iti sakit kadagiti parsua a tao.

Ti kontemporario a medisina ket mangipakat iti siensia ti salun-at, biomediko a panagsukimat, ken mediko a teknolohia aginggana ti panagsukimat ti puon ti sakit ken agasan dagiti dunor ken saki, kadawyan a babaen ti agas wenno siruhia, ngem babaen pay kadagiti terapia a naindumadumaan a kas ti sikoterapia, dagiti akin-ruar a sanget ken panagguyod, protesis, biolohiko, radiasion ken dadduma pay. 

Ti balikas a *medisina* ket nagtaud manipud ti Latin *ars medicina*, a tikaibuksilanna ket *ti arte ti panangagas*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Sakit

Ti **sakit**  ket isu ti saan a normal a kondision nga umapay ti bagi iti maysa nga organismo. Daytoy ket kankanayon a maiyallilaw a kas maysa a **mediko a kondision** a mainaig kadagiti naisangayan sintoma ken dagiti senial. Daytoy ket mabalin a gapuanan babaen dagiti banag a kasisigud a nagtaud manipud kadagiti akin-ruar a taudan, a kas ti makaalis a sakit, wenno mabalin a gapuanan babaen ti akin-uneg a pannakapaay iti annong, a kas dagiti autoimmuna a sakit. Kadagiti tao, ti "sakit" ket kadawyan a nawatiwat a naus-usar a mangitudo iti aniaman a kondision a gapuanan ti ut-ot, pannakapaay iti annong, tuok, dagiti sosial a parikut, wenno pannakatay iti tao a nasakitan, wenno dagiti kapadpada a parikut para kadagiti tao a maalisan. Iti nawatwatiwat a kapanunotan, daytoy ket sagpaminsan pay a mangiraman kadagiti dunor, disabilidad, dagiti kirokiro, dagiti sindroma, dagiti pannakaalis, dagiti nailasin a sintoma, dagiti saan a kadawyan a panagkukua, ken dagiti saan a kadawyan a panagdumadumaan iti estruktura ken annong , bayat a dagiti sabali a kontesto ken para kadagiti sabali a panggep dagitoy ket mabalin a maipanunotan a saan a malasin a katkategoria. Dagiti sakit ket kadawyan nga apektaranna ti tao a saan laeng iti pisikal, ngem ti pay panagrikna, a ti pannakaalis ken iti panagbiag kadagitoy nga adu a sakit ket makabaliw ti perspektibo ti maysa a tao iti biag ken ti bukodda a personalidad.  

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
*Dagiti Topiko ti Salun-at
Pannakalpa

Ti **pannakalpa** ket isu ti mekanikal ken kimiko a pannakaburak iti kanen iti babbabassit a komponente a nalaklaka a masagepsep iti waig ti dara.  Ti pannakalpa ket maysa a porma iti katabolismo: ti pannakaburak kadagiti dakkel a molekula iti makan iti babbabassit.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Pisiolohia ti Tao - Pannakalpa
*Pagsurotan ti NIH para iti sistema ti pannakalpa 
*Ti Sistema ti Pannakalpa 
*Kasano nga Agobra ti Sitema ti Pannakalpa?