Rafael Sanzio

Ni **Raffaello Sanzio da Urbino** (Abril 6 or Marso 28, 1483 – Abril 6, 1520), ken nasaysayaat nga ammo laeng a kas ni **Rafael**, ket maysa idi a Italiano pintor ken arkitekto ti Nangato a Renasimiento. Ti obran ket dinaydayawan para ti kalawag ti porma ken ti nalaka a panakaaramid ken ti panakakita apakagunodan ti Neoplatoniko nga umno ti kalatakan ti nagatgitaoan. A mairaman ni Michelangelo ken Leonardo da Vinci, isu ket agporporma ti tawidan a trinidad kadagiti nalatak a turay iti dayta a paset ti panawen.

Ni Rafael ket nagaget idi a nagpatpataud, nga isu ket nagtartaripatu ti dakkel a pagobraan, ken uray ti ipupusayna iti 37, adu kadagiti obra a nabatbati. Adu kadagiti obrana ket mabirukan idiay Apostoliko a Palasio ti Batikano, a dagiti naipasadiwa a Rafael a Silsiled ket isu idi ti sentro, ken ti kadakkelan, nga obra ti karrerna. Ti kadayegan nga obrana ket ti *[[Ti Eskuela ti Atenas]]* idiay Batikano Stanza della Segnatura. Kalapsan kadagiti nasapa  a tawtawenna idiay Roma kaaduan kadagiti obrana ket bukodna adinaremdem, ngem kaaduan kadagitoy ket inaramid babaen ti pagobraanna manipd kadagiti inladawanna, nga adu kadagiti panaawan ti kababalinda. Isu ket nakaro a nakainpluensia iti kabibiagna, ngem ti ruar ti Roma dagiti obrana ket kaaduan laeng a naamammoan manipud kadagiti kimmaduaanna nga agararamid ti prenta. Kalpasan ti ipupusayna, ti impluensia ti nalatak a kasuppiatna a ni Michelangelo ket nasapsapasap idi aginggana idi maika-18 ken maika-19 a siglo, idi ti nataltalna ken naur-urnos a kababalin ni Raphael ket naipanpanunotan manen a kas ti kangatuan a modelo. Ti karrerna ket maitumpong kadagiti tallo a paset ken tallo nga estilo, nga immuna nga inlawlawagan babaen ni Giorgio Vasari: dagiti nasapsapa a tawenna idiay Umbria, ken ti paset a panawen ti agarup nga uppat a tawtawen (manipud idi 1504–1508) a nagsagsagepsep kadagiti artistiko a tinawtawid ti Florensia, a sinaruno babaen dagiti naudi a hektiko ken naiballigian a sangapulo ket dua a tawtawen idiay Roma, nga isu ket nagtrabtrabaho para kadagiti dua a Papa ken dagiti asideg a kakaduada.

## Urbino

Ni Rafael ket naipasngay idii idiay bassit ngem artistiko a Tengnga nga Italiano a siudad ti Urbino idiay rehion ti Marche,  nga idiay ti amana a ni Giovanni Santi ket pintor ti korte ti Duke.  Ti kadayawan ti korte ket napundar idin babaen ni Federico III da Montefeltro, ti maysa a nagbalballigi a condottiere a napartuat idi babaen ti Duke ti Urbino babaen ni Papa—Urbinoket nagporma ti paset dagiti Estado ti Papa—nga isu ket pimmusay ti maysa a tawen sakbay a naipasngay ni Rafael.  Ti panagiyunayunay ti korte ni Federico ket adad a maipanggep ti literario ngem ti artistiko, ngem ni Giovanni Santi ket maysa idi a mannaniw ken maysa pay a kas pintor, ken nagsursurat idi kadagiti nai-rima a kronologo iti biag ni Federico, ken isuda a dua ket nagsursurat kadagiti teksto ken nagpataud kadagti dekorasion para iti kasla masque a panagliwliwa iti korte.  Ti daniw para kenni Federico ket nangipakpakita kaniana a kas maysa a natarumamis a mangipakpakita ti panagrikna kadagiti kalaingan a pintor ti Amianan nga Italia, ken maysa pay a Nasapa nga Olanda nga artista.  Iti bassit unay a korte ti Urbino isu ket mabalin a naikadkadua iti sentral a sirkulo iti agturturay a pamilia ngem dagiti  kaaduan a pinto rti korte.

Ni Federico ket sinaruno idi ti anakna alalaki a ni Guidobaldo da Montefeltro, a nangasawa kenni Elisabetta Gonzaga, ti anak a babani ti agturturay iti Mantua, ti kalaingan kadagiti basbassit nga Italiano a korte para iti musika ken makitkita nga arte.  Babaen kaniada, ti korte ket nagtultuloy a kas maysa a sentro ti literario a kultura. Ti idadakel iti daytoy a sirkulo ket nangited kenni Rafael kadagiti nasayaat nga ugali ken sosial a kasanay nga inpayunay-unay babaen ni Vasari.  Ti korte a biag idiay Urbino kalpasan ti daytoy a paset ti panawen ket nagbalbalinton a kas modelo kadagiti kinasingpet ti Italian a humanista a korte babaen ti panangiladawan iti klasiko nga obra ni Baldassare Castiglione iti *[[Ti Libro ti Kortesano]]*', a naipablaak idi 1528.  Ni Castiglione ket napan idiay Urbino idi 1504, idi ni Rafael ket saanen a naikuartel idiay ngem kankanayon a nagbisbisita, ket nagbalinda nga aggayyem.  Isu ket nakaamammo kadagiti kankanayon nga agbisbisita iti korte: ni Pietro Bibbiena ken ni Pietro Bembo, a kalpasan daytoy ket nagbalinda a kardinal, ket nagbalbalinda idi a naamammuan a dagiti nalatak a mannurat, ken addadanto idiay Roma idi las-ud ti kaadda ni Rafael idiay.  Ni Rafael ket nalakaan a nakikadkadua kadagiti kangatuan a sirkulo iti kadagupan ti kabibiagna, maysa kadagiti gapuanan a nangipakpakita ti pakaigarupan nga isu ket saan a nagaget iti pagsapulanna.  Nupay kasta isu ket saan a nakagun-od ti napno a humanistiko nga edukasion; saan a nailawlawagan no nalaka idi a nagbasbasa iti Latin.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Blunt, Anthony, *Artistic Theory in Italy, 1450–1660*, 1940 (refs to 1985 edn), OUP, 
* Gould, Cecil, *The Sixteenth Century Italian Schools*, National Gallery Catalogues, London 1975, 
* Ettlinger, Leopold D., and Helen S. Ettlinger, *Raphael*, Oxford: Phaidon, 1987, 
* Roger Jones and Nicholas Penny, *Raphael*, Yale, 1983, 
* Landau, David in:David Landau & Peter Parshall, *The Renaissance Print*, Yale, 1996, 
* Pon, Lisa, *Raphael, Dürer, and Marcantonio Raimondi, Copying and the Italian Renaissance Print*, 2004, Yale UP, 
* Shearman, John; *Raphael in Early Modern Sources 1483–1602*, 2003, Yale University Press, 
* Giorgio Vasari *Life of Raphael* from the *Lives of the Artists*, edition used: *Artists of the Renaissance* selected & ed Malcolm Bull, Penguin 1965 (page nos from BCA edn, 1979)
* Wölfflin, Heinrich; *Classic Art; An Introduction to the Renaissance*, 1952 in English (1968 edition), Phaidon, New York.

## Adu pay a mabasbasa
* The standard source of biographical information is now: V. Golzio, *Raffaello nei documenti nelle testimonianze dei contemporanei e nella letturatura del suo secolo*, Vatican City and Westmead, 1971
* *The Cambridge Companion to Raphael*, Marcia B. Hall, Cambridge University Press, 2005, ,
* New catalogue raisonné in several volumes, still being published, Jürg Meyer zur Capellen, Stefan B. Polter, Arcos, 2001–2008
* *Raphael*. James H. Beck, Harry N. Abrams, 1976, LCCN 73-12198, 
* *Raphael*, Pier Luigi De Vecchi, Abbeville Press, 2003. 
* *Raphael*, Bette Talvacchia, Phaidon Press, 2007. 
* *Raphael*, John Pope-Hennessy, New York University Press, 1970, 
* *Raphael: From Urbino to Rome*; Hugo Chapman, Tom Henry, Carol Plazzotta, Arnold Nesselrath, Nicholas Penny, National Gallery Publications Limited, 2004,  (exhibition catalogue)
* *The Raphael Trail: The Secret History of One of the World's Most Precious Works of Art*; Joanna Pitman, 2006. 
* *Raphael – A Critical Catalogue of his Pictures, Wall-Paintings and Tapestries*, catalogue raisonné by Luitpold Dussler published in the United States by Phaidon Publishers, Inc., 1971,  (out of print, but there is an online version here http://posl.eu/dussler )
*Wolk-Simon, Linda. (2006). *[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/101232 Raphael at the Metropolitan: The Colonna Altarpiece]*. New York: The Metropolitan Museum of Art. .

## Dagiti akinruar a silpo

*Rekurso ti Panagsukisok kenni Rafael manipud iti Nailian a Galeria, Londres
* Sangapulo a Nailadladawan ken dagiti tallo a pinintaan manipud iti Naarian nga Urnong
* Web a Galeria ti Arte
* Kaaduan kadagiti prenta ni Raphael/Raimondi manipud kadagiti Museo ti San Francisco 
* Gandat Rafael 
* Website ti Teylers a Museo  kadagiti taudan ti inladladawan ni Raphael iti urnong ti museo.