open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Departamento ti Risaralda

Ti **Risaralda** ket departamento ti Colombia. daytoy ket mabirukan idiay rehion ti akinlaud a tengnga ti pagilian ken paset ti Rehion ti Paisa. Ti kapitoliona ket ti Pereira.

Daytoy ket nabingbingay idi manipud iti departamento ti Caldas idi 1966. Ti Risaralda ket naindayegan para iti kasayaat ti kalidad ti kape, ken dagiti dumurdur-as nga industria: ti kawes, makan, ti panagtagilako kadagiti [kammasapulan, ken dagiti serbisio.

Daytoy a teritorio ketkaaduan a kabanbantayan ken adu daytoy ti klase ti klima iti bassit unay a lugar. Iti kaasidegna kadagiti pagsangladan a kas ti Buenaventura ken ti Taaw Pasipiko ken kadagiti kadakkelan a siudad idiay Colombia&nbsp;– Bogotá, Cali, Medellín&nbsp;–ket mangaramid daytoy ti sentro ti napardas a panagdur-as ti ekonomia.

## Dagiti munisipalidad

# Apia
# Balboa
# Belén de Umbría
# Dosquebradas
# Guatica
# La Celia
# La Virginia
# Marsella
# Mistrato
# **[[Pereira, Colombia|Pereira]]**
# Pueblo Rico
# Quinchía
# Santa Rosa de Cabal
# Santuario

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*http://www.risaralda.gov.co
Purpuro ti San Andrés, Providencia ken Santa Catalina

Ti **Purpuro iti San Andrés, Providencia ken Santa Catalina** ();wenno lokal a **San Andrés y Providencia** ket maysa kadagiti  departamento ti Colombia. daytoy ket buklen dagiti dua a grupo ti isla ti agarup a  iti amianan a laud ti Colombia ken  manipud iti aplaya ti Nicaragua, ken dagiti walo a bangko ken raw-anga. Ti kadakkelan nga isla ti purpuro ket tinawtawagan ti San Andrés ken ti kapitoliona ket ti San Andrés.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan
*

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website:
Departamento ti Santander

Ti **Santander** ket departamento ti Colombia. Ti Santander ket nagtawid tinagan iti maysa kadagiti siam a kasisigud nga estado ti Estados Unidos ti Colombia. Daytoy ket mabirukan idiay tengnga nga akin-abagatan a paset ti pagilian, daya ti Karayan Magdalena, a nagbeddengan iti abagatan ken iti abagatan a daya babaen ti Boyacá, iti amianan a daya babaen ti Departamento ti Norte de Santander, iti amianan babaen ti Departamento ti Cesar, ken iti laud babaen dagiti Departamento ti Bolivar ken Antioquia. Ti kapitoliona ket ti siudad ti Bucaramanga.

## Administratibo a pannakabingbingay
### Dagiti probinsia
Ti departamento ket nabingbingay kadagiti probinsia:

* Probinsia Metropolitano
* Probinsia ti Amianan a Soto
* Probinsia ti Comunera
* Probinsia ti Guanentá
* Probinsia ti Vélez
* Probinsia ti García Rovira
* Probinsia ti Mares
* Probinsia ti Carare-Opón

### Dagiti munisipalidad

* Aguada
* Albania
* Aratoca
* Barbosa
* Barichara
* Barrancabermeja
* Betulia
* Bolívar
* **[[Bucaramanga]]**
* Cabrera
* California
* Capitanejo
* Carcasí
* Cepitá
* Cerrito
* Charalá
* Charta
* Chima
* Chipatá
* Cimitarra
* Concepción
* Confines
* Contratación
* Coromoro
* Curití
* El Carmen
* El Guacamayo
* El Peñón
* El Playón
* Encino
* Enciso
* Florián
* Floridablanca
* Galán
* Gámbita
* Girón
* Guaca
* Guadalupe
* Guapotá
* Guavatá
* Güepsa
* Hato
* Jesús María
* Jordán
* La Belleza
* Landázuri
* La Paz
* Lebrija
* Los Santos
* Macaravita
* Málaga
* Matanza
* Mogotes
* Molagavita
* Ocamonte
* Oiba
* Onzaga
* Palmar
* Palmas Socorro
* Páramo
* Piedecuesta
* Pinchote
* Puente Nacional
* Puerto Parra
* Puerto Wilches
* Rionegro
* Sabana de Torres
* San Andrés
* San Benito
* San Gil
* San Joaquín
* San José de Miranda
* San Miguel
* Santa Bárbara
* Santa Helena del Opón
* San Vicente de Chucurí
* Simacota
* Socorro
* Suaita
* Sucre
* Suratá
* Tona
* Valle de San José
* Vélez
* Vetas
* Villanueva
* Zapatoca

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*  Opisial a website ti Gobierno ti Santander 
* Opisial a website ti Turismo ti Santander
Departamento ti Sucre

Ti **Sucre** ket departamento ti Rehion ti Karibe ti Colombia. Ti departamento ket nairanggo iti maika-27 babaen ti kalawa,  ken addaan iti populasion ti 772,010, a mangiranggo daytoy ti maika-20 kadagiti 32 a departamento ti Colombia. Ti Sucre ket bineddengan babaen ti karibe iti amianan a laud; babaen ti Departamento ti Bolívar iti daya ken babaen ti Departamento ti Córdoba iti laud.

Ti Sucre ket nanaganan idi a kas pammadayaw ti bannuar ti Wayawaya a ni Antonio José de Sucre a naibagbaga nga insasaona babaen dagiti nagpundar ti departamento a naireperensia iti ipupusay ni Simón Bolívar' iti "Pinatayda ti pusok", ti insasaona bayat idi limmabas iti teritorio ti agdama nga aldaw a Departamento ti Sucre.

Manipud idi 2009, ti Departamento ti Sucre ket addaan iti nakarkulo a populasion ti 802,733, a kadagiti 234,886 ket adda idiay kapitolio ti departamento ti Sincelejo, segun dagiti paltiing ti DANE.

## Heograpia
### Administratibo a pannakabingbingay
#### Dagiti probinsia
Ti Sucre ket nabingbingay kadagiti 5 rehion wenno probinsia:

**[[Probinsia ti Mojana]]**

*Guaranda
*Majagual
*Sucre

**[[Probinsia ti Montes de María]]**

*Chalán
*Coloso
*Morroa
*Ovejas
*Sincelejo

**[[Morrosquillo]]**

*Coveñas
*Palmito
*San Onofre
*Tolú
*Tolúviejo

**[[Sabanas (Sucre)|Sabanas]]**

*Buenavista
*Corozal
*El Robel
*Galeras
*Los Palmitos
*Sampúes
*San Juan de Betulia
*San Pedro
*Sincé

**[[Departamento ti San Jorge, Sucre|San Jorge]]**

*Caimito
*La Unión
*San Benito Abad
*San Marcos

#### Dagiti munisipalidad

# Buenavista
# Caimito
# Chalán
# Colosó
# Corozal
# Coveñas
# El Roble
# Galeras
# Guaranda
# La Unión
# Los Palmitos
# Majagual
# Morroa
# Ovejas
# Palmito
# Sampués
# San Benito Abad
# San Juan Betulia
# San Marcos
# San Onofre
# San Pedro
# Sincé
# **[[Sincelejo]]**
# Sucre
# Tolú
# Toluviejo

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Opisial a website ti Gobierno ti Sucre
Departamento ti Tolima

Ti **Tolima** ket maysa kadagiti 32 a departamento ti Colombia, daytoy ket mabirukan idiay rehion ti Andes, iti tengnga a laud ti pagilian. Daytoy ket bineddengan iti amianan ken laud babaen ti  Departamento ti Caldas; iti dya babaen ti Departamento ti Cundinamarca; iti abagatan babaen ti Departamento ti Huila, ken iti laud babaen dagiti departamento ti Cauca, Valle del Cauca, Quindío ken Risaralda. Ti Tolima ket addaan iti kalawa iti 23,562&nbsp;km², ken ti kapitoliona ket ti Ibagué. Thi departamento ti Tolima wket napartuat idi 1861 manipud iti dati a paset ti Cundinamarca.

## Dagiti munisipalidad
Thi Departamento ti Tolima ket igrupona dagiti munisipalidadna kadagiti innem a probinsia: Norte, Oriente, Sur, Ibagué, Suroriente, ken Nevados.

*Ibagué
**Alvarado
**Anzoátequi
**Cajamarca
**Coello
**Espinal
**Flandes
****[[Ibagué]]**
**Piedras
**Rovira
**San Luis
**Valle de San Juan

*Nevados
**Casabianca
**Herveo
**Lérida
**Líbano
**Murillo
**Santa Isabel
**Venadillo
**Villahermosa

*Amianan
**Ambalema
**Armero (Guayabal)
**Falan
**Fresno
**Honda
**Mariquita
**Palocabildo

*Daya
**Carmen Apicala
**Cunday
**Icononzo
**Melgar
**Villarrica

*Abagatan
**Ataco
**Chaparral
**Coyaima
**Natagaima
**Ortega
**Planadas
**Rioblanco
**Roncesvalles
**San Antonio

*Abagatan a daya
**Alpujarra
**Dolores
**Guamo
**Prado
**Purificación
**Saldaña
**Suárez

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Gobierno ti Tolima
Departamento ti Valle del Cauca

Ti **Valle del Cauca**, wenno Ginget ti Cauca (, ) ket departamento ti Colombia. Daytoy ket mabirukan idiay akinlaud a bangir ti pagilian, a sumangsango iti Taaw Pasipiko, ken daytoy ket naikeddeng a maysa kadagiti kangrunaan a departamento ti Republika ti Colombia.  Ti kapitoliona ket ti Santiago de Cali. Gapu ti nasayaat a lokasionna, naikedkeddengen a daytoy ket ti Aruangan ti pasipiko ti Colombia.
Malaksid ti Cali dagitisiudad a kas ti Buenaventura, Cartago ken Tulua ket addaan iti adu nga impluensia ti ekonomia, politika, sosial ken kultura iti biag ti departamento. Ti Valle del Cauca ket addaan iti kadakkelan a bilang dagiti naaya nga ilih (kasla dagiti Metropolitano a lugar) nga addan ti sumurok a 100,000 inga agtataeng iti pagilian, a mabilbilang dagiti innem iti kaunegan dagiti pagbeddenganna. Ti Buenaventura ket addaan iti kadakkelan ken makumikom a puerto ti Colombia, a mangiyak-akar ti agarup a 8,500,000 a tonelada dagiti tagilako.

### Administratibo a pannakabingbingay
#### Dagiti munisipalidad

*Alcalá
*Andalucía
*Ansermanuevo
*Argelia
*Bolívar
*Buenaventura
*Buga
*Bugalagrande
*Caicedonia
***[[Cali]]**
*Calima
*Candelaria
*Cartago
*Dagua
*El Aguila
*El Cairo
*El Cerrito
*El Dovio
*Florida
*Ginebra
*Guacari
*Jamundí
*La Cumbre
*La Unión
*La Victoria
*Obando
*Palmira
*Pradera
*Restrepo
*Riofrio
*Roldanillo
*San Pedro
*Sevilla
*Toro
*Trujillo
*Tuluá
*Ulloa
*Versalles
*Vijes
*Yotoco
*Yumbo
*Zarzal

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Populasion ti siudad ti Colombia
* Gobernación del Valle del Cauca (Espaniol)
* Alcaldía de Santiago de Cali (Espaniol))
* Cali es Cali ((Espaniol)
Cancajanag

Ti **Cancajanag** ket mabalin nga aktibo a kompleks a bulkan a mabirukan idiay Dagami iti probinsia ti Leyte, iti isla ti Leyte, Rehion VIII, Filipinas.

## Dagiti pisikal a langa
Ti Cancajanag ket indasig babaen ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia a kas maysa a mabalin nga aktibo a kompleks a bulkan nga addaan iti kangato iti 900 metro ken diametro ti baba iti 4 kilometro.

Daytoy ket addaan iti napudot nga ubbog, ti Ubbog ti Mainit (Anahawan) nga addaan iti sakup ti temperatura iti 63.4°C aginggana ti 63.9°C,

Iti asideg dagiti bulkaniko a sanguanan ket ti Pantok ti Alto nga agadayo ti 6.2 kadastral km amianan-amianan a laud ti Cancajanag, ken ti Lobi nga agadayo ti 6.6 kadastral km abagatan-abagatan a daya ti Cancajanag.

Ti kaaduan a kita ti bato ti Cancajanag ket andesita.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
*Bulkan

## Dagiti akinruar a silpo
*Instituto ti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS) panid ti Cancajanag
Departamento ti Quindío

Ti **Quindío** () ket departmento ti Colombia. Daytoy ket mabirukan idiay rehion ti laud a tengnga ti pagilian, a binallasiwan babaen ti banbantay ti Andes. Ti kapitoliona ket ti Armenia. Daytoy ket naindayegan ti kasayaat dagiti plantasion ti kape, namarisan nga arkitektura, nasayaat a klima, dagiti nadumaduma nga otel a pagsangbayan ken dagiti dulon a nasayaat a bisitaan dagiti turista . Daytoy a departamento ket mabirukan iti estratehiko a lokasion, idiay tengnga ti trianggulo a pinorma babaen dagiti tallo a nangruna a siudad ti pagilian: ti Bogotá, Medellín ken Cali.  Ti Quindio ket isu ti maikadua a kabassitan a departamento (0.2% oiti nailian a teritorio) nga addaan kadagiti 12 a munisipalidad. iti etnograpiko ken kultura daytoy ket tagikua ti rehion ti Paisa.

## Dagiti munisipalidad

naurnos babaen ti populasion:
*Armenia, kapitolio a siudad.  Nanaganan manipud iti Kaukaso a republika ti Armenia.
*Calarca. Naganan manipud kenni Cacique (Hepe) Calarca ti Pijao.
*La Tebaida. Naganan manipud kti rehion ti Thebaid ti taga-ugma nga Ehipto.
*Circasia. Nanaganan manipud iti Kaukaso a rehion ti Circassia.
*Montenegro. Nanaganan manipud iti Balkan a republika ti Montenegro.
*Quimbaya. Nanaganan manipud iti indehenio a sibilisasion ti Quimbaya.
*Salento. Nanaganan manipud iti rehion ti Salento idiay Italia.
*Cordoba. Nanaganan manipud iti siudad ti Andalusia iti Cordoba, Espania.
*Pijao. Nanaganan manipud iti pederasion ti Amerindiano Pijao.
*Génova. Nanaganan manipud iti Italiano a siudad ti Genoa
*Buenavista. Nanaganan manipud iti Espaniol a siudad ti Buenavista de Valdavia
*Filandia. Nanaganan manipud kadagitibalikas ti Latin iti "filia" (anak a babai) ken "Andia" (Andes), kas ti "anak a babai ti Andes" (ti akin-amianan unay a munisipalidad ti departamento).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Biblioteka ti Luis Ángel Arango/Quindío
Bantay Santo Tomas

Ti **Bantay Santo Tomas** ket mabalin nga aktibo nga estratobulkan idiay Filipinas.

## Lokasion
Mbairukan ti Bantay Santo Tomas iti ili ti Tuba, Benguet idiay asideg ti Siudad ti Baguio.

## Dagiti pisikal a langa
Ti Bantay Santo Tomas ket maysa nga estratobulkan nga addaan kadagiti adu a butbut ket pagsengngawan.

## Pannakailista
ILista ti Instituto ti Bulkanolohia ken Seismologia ti Filipinas (PHIVOLCS) ti Bantay Santo Tomas a kas di aktibo.

Ti Programa ti Global a Bulkanismo ket di nangikeddeng ti naudi nga aktibidad ti Bantay Santo Tomas.

## Dagiti panagbettak
Adda met idi ti maysa a reporta ti panagbettak iti rehion idi Enero 4, 1641, a naibagbaga a kas ti kellaat nga ipupussuak ti danum a kakuyog ti gingined. Idi Enero 4, 1641 ket isu ti petsa ti nakaro a panagbettak ti Bantay Parker ti bulkan idiay akin-abagatan a Mindanao a kaaduan a nakairamanan ti Filipinas.Awanen ti naireporta nga aktibidad manipud idin.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
*Bulkan

## Dagiti nagibasaran
Kaldera ti Laguna

Ti **Kaldera ti Laguna** ket mabirukan idiay abagatan a daya ti Manila. Daytoy ket addaan ti kangato ti pantok iti 743m wenno 2,438 kadapan. Ti rabaw ti danum ti kaldera ket addaan laeng iti 1m iti ngato ti lessaad ti baybay, daytoy ket mabalin a naporma iti saan a basbassit a dua a nangruna a panagbettak idi agarup a 1 riwriw ken 27,000-29,000 tawtawen ti napalabas. 


Papeles:LagunaCaldera01.jpg|Daya a buya ti Kaldera ti Laguna
Papeles:LagunaCaldera02.jpg|Abagatan a daya a buya ti Kaldera ti Laguna
Papeles:LagunaCaldera03.jpg|Abagatan a buya ti Kaldera ti Laguna
Papeles:LagunaCaldera04.jpg|Laud a buya ti Kaldera ti Laguna
Papeles:LagunaCaldera05.jpg|Amianan  a laud a buya ti Kaldera ti Laguna


## Kitaen pay
*Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
*Bulkan
*Singsing ti Apuy ti Pasipiko
Bantay Panay

Ti **Bantay Panay**, ket napigsa a solpatariko nga estratobulkan idiay Filipinas.

## Lokasion
Ti bantay Panay ket mabirukan idiay abagatan ti Danaw Taal, idiay probinsia ti Batangas, iti Rehion IV, isla ti Luzon, Filipinas.

Daytoy ket mabirukan idiay akin-abagatan a patingga ti Peninsula ti Calumpang a mangporma ti akinlaud a bangir ti Luek Batangas, iti latitud 13.723°N (13°43'24"N), longitud 120.893°E (120°53'36"E).

## Dagiti pisikal a langa
Ti Bantay Panay ket kabakiran, ababa, nga andesitiko nga estratobulkan, idiay akinlaud a bangir ti Luek Batangas, a mabalin a daytoy ket nagiwangan a kaldera a pinunno babaen ti baybay. Daytoy ket agtayag iti 501 metrro (1,644 kadapan) asl. 

## Dagiti panagbettak
Ti naudi nga aktibidad ti panagbettak ket naipagarup a Pleistoseno, agarup a 500,000 a tawtawen ti napalabas.

Awan dagiti naipakasaritaan a panagbettak.

## Heolohia

Ti kita ti bato ket kaaduan nga andesita, iti tektoniko ti Bantay Panay ket naisanglad iti pagsabtan ti dua a nangruna a rehional a pagduyosan, ti Lineamento ti Bataan ken ti Lineamento ti Palawan-Macolod.

Ti Luek Batangas, a mangiraman ti Bantay Panay ket mabalin a limned a kaldera,.

## Pannakailista
Ti Instituto ti Smithsoniano ket ilistana ti Bantay Panay a kas Pleistoseno - Pumaroliko.

Ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (Phivolcs) ket ilistana ti Bantay Panay a kas di aktibo.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
*Bulkan
*Singsing ti Apuy ti Pasipiko

## Dagiti nagibasaran
Banbantay ti Pocdol

Ti **Banbantay ti Pocdol** ket dagiti bulkaniko a grupo dagiti estratobulkan idiay  Filipinas. Daytoy a kabambantayan ket ammo pay a kas ti Bulkaniko a Grupo ti Bacon-Manito.

## Lokasion
Ti Banbantay ti Pocdol ket mangporma ti paset a pagbeddengan a nagbaetan ti probinsia ti Albay ken Sorsogon, iti Rehion V, idiay isla ti Luzon, Filipinas.

Ti grupo ket mabirukan idiay abagatan a daya ti bulkan Mayon, idiay nagbaetan ti Golpo Albay ken ti  Luek Saragon, iti latitud 13.05°N (13°3'0"N), longitud 123.958°E (123°57'30"E).

## Dagiti pisikal a langa
Ti Banbantay Pocdol ket addaan ti trianggulo a batayan iti agarup a . Ti kangatuan a tuktukna ket naireporta a kas 1102 metro (3,615&nbsp;kadapan) iti ngato ti lessaad ti baybay.

Ti pumarola a lugar nga aglaon kadagiti sulpataras ken dagiti ubbog a kloruro,  ket naireporta a mabirukan idiay asideg ti pantok ti bulkaniko a grupo. Ti grupo ket inpalpalawag babaen ti Programa ti Global a Bulkanismo ti Instituto ti Smithsoniano a kas pumaroliko.

## Dagiti panagbettak

Awan dagiti reporta a panagbettak ti bulkan.

## Heolohia
Dagiti nadumaduma a Pleistocseno K-Ar a panangipetsa ket naala manipud ti bulkaniko a kompleks. Kaaduan ken igneo a bato idiay Banbantay ti Pocdol a buklen dagiti pirokseno nga andesita nga adda met dagiti bassit a bilang ti dasita ken dagiti basalto.  Ti lugar ket lasaten babaen ti Tikor ti San Vicente-Linao.

Dagiti bulkaniko a kono idiay akinlaud a paset ti kompleks ket naguduagudua, ngem dagiti adda idiay daya a paset ket morpolohiko nga ubbing.

Ti bulkaniko a lugar ket pagyanan pay dagiti nadumaduma a sistema ti heotermal a tinawtawagan ti heotermal a lugar ti Bacon-Manito.

## Pannakailista
Ti Programa ti Global a Bulkanismo ket ilistana ti Banbantay Pocdol Ma kas **Pumaroliko**. Bayat a ti [Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia]] (PHIVOLCS) ket ilistana ti Banbantay ti Pocdol a kas **di aktibo**.

## Dagiti nagibasaran

*

## Kitaen pay
*Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
*Bulkan
*Singsing ti Apuy ti Pasipiko

## Dagiti akinruar a silpo
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS) Listaan dagiti di aktibo a bulkan
Departamento ti Vichada

Ti **Departamento ti Vichada** (, ) ket departamento ti Republika ti Colombia idiay Abagatan nga Amerika. Ti Vichada ket mabirukan idiay daya a tantanap ti Colombia, idiay Rehion ti Orinoquía iti kaunegan ti labneng ti karayan Orinoco a nagbeddengan ti Venezuela iti amianan ken daya, iti amianan ti departamento ket pagbeddenganna pay ti Departamento ti Arauca, iti amianan a laud ti Departamento ti Casanare, iti laud ti Departamento ti Meta, iti abagatan a laud ket akikid a pagbeddenganna ti Departamento ti Guaviare ken iti abagatan ti Departamento ti Guainía. Ti departamento ket isu ti maikadua a kadakkelan idiay Colombia ken bassit laeng ti populasionna no maipada kadagiti sabali a departamento.

Ti departamento ket dati idi a komisaria a nabangon idi 1913.

Ti kadakkelan nga ili ken kapitoliona ket ti Puerto Carreño a mabirukan idiay patingga a paset ti amianan a daya ti departamento a pagbeddengan ti Venezuela. Ti departamento ket nabingbingay pay kadagiti uppat a munisipalidad; ti Puerto Carreño, La Primavera, Santa Rosalía ken Cumaribo. Daytoy ket aglaon pay kadagiti 46 a reserba dagiti indihenio ken dagiti 6 a komunidad.

## Heohrapia
Ti departamento ket mabirukan idiay daya a tantanap ti Colombia  lokal a tinawtawagan a kas ti *[[Los Llanos, Venezuela|Llanos]]*. Ti departamento ket maipatingga iti amianan babaen ti Departamento ti Arauca ken ti Venezuela; iti day babaen ti Venezuela; iti abagatan babaen ti Departamento ti Guainía ken Departamento ti Guaviare; ken iti laud babaen ti Departamento ti Meta ken Departamento ti Casanare.

Ti departamento ket mabirukan idiay kanawan a bangkag ti Karayan Orinoco ken idiay kanawan a bangkag ti Karayan Meta iti kaunegan dagiti tanap ti los Llanos. Ti paset ti departamento ket naisanglad idiay Kalasag ti Guiana.

Ti klima ti departamento ket kaaduan a napudot ken nadam-eg nga addaan iti natimbeng a temperatura iti  itiamina a paset ti tawen.

## Pakasaritaan
Idi 1913 ti gobierno ti Colombia ket pinartuatna ti komisaria ti Vichada ken ti kapitolio ket nabanon idiay lokalidad a naamammuan a kas ti *El Picacho* idiay nagbaetan dagiti karayan Meta ken Orinoco. Ti ili ket nanaganan idi ti Puerto Carreño a kas pammadayaw kenni Pedro María Carreño, ti agtigtignay idi a Ministro ti Gobierno.

Idi Agosto 1974, ti Puerto Carreño ket naipangato idi iti kategoria ti munisipalidad babaen ti bilin 1594 iti isu met laeng a tawen.

idi Hulio 5, 1991 ti Vichada ket naipangato idi iti kategoria ti departamento ken ti Puerto Carreño a kas ti kapitoliona.

### Dagiti munisipalidad

# Cumaribo
# La Primavera
# **[[Puerto Carreño]]**
# Santa Rosalia

## Dagiti nagibasaran

* Revista Semana; Será Vichada la tierra prometida? 

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Gobierno ti Vichada
* Sistema ti Pakaammo ti Teritorial-Enbironmental ti Colombiana Amsona website ti SIAT-AC 
* Vichada Music llanera
Bantay Malindig

Ti **Bantay Malindig** (naamammuan pay a kas Bantay Malindik ken Bantay Marlangga) ket dakkel a mabalin nga aktibo nga estratobulkan idiay isla ti Marinduque, Filipinas. Mabalin a ti nagan a Marinduque ket naala manipud iti "Marindik" wenno "Malindik". Ti sarsarita nga inbagbaga babaen ti tattao ti Buenavista, ti ili nga adda iti sakaanan ti Bantay Malindig, nga idi kano las-ud dagiti panawen ti kastila, ti maysa a Kastila a soldado ket napukaw kano. Isu ket nakabiruk ti babai a nakatugaw nga agur-urnos ti pagay. Dinamagna no ania kano ti nagan ti daytoy a lugar. Ti insungbatna iti Tagalog ket "*matindig*" ("tumakderakman") tapno nasaysayaatna a makita ti lugar. Ti kastila inallilawna ti insungbat ti babai ken inpagarupna a ti bantay ket tinawtawagan iti "Matindig", gapu ta saan met a makabalikas iti Tagalog, tinawaganna metten iti "Malindig".

Ti Malindig ket naikedkeddeng a mabalin nga aktibo, gapu kadagiti solpatariko nga ubbog ti Malbog. ITi naisangayan a lokasionna, iti tengnga ti Abagatn a Tagalog, ket agpartuat ti panorama a mangsakop ti Mindoro, Isla ti Verde, ken ti Abagatn a Luzon aginggana idiay Bicol ken Isla ti Burias. Adda met ti militar a lugar iti 900 MASL.

Ti bantay ket isu ti kadakkelan iti Isla ti Marinduque ken ti kadayegan a masangat ken pagnaen iti isla babaen dagiti agkalalay-ay, ken naamammuan gapu ti nasangayan nga enbironmento ken biodibersidad. Daytoy ket pagtaengan dagiti nadumaduma a sebbangan dagiti naatap nga orkida ken dagiti dadduma pay nga endemiko a biag ti kaatapan. Gapu tu katayagna iti kangato ti 1,000&nbsp;metro itingato tilessaad ti baybay, babaen ti linteg daytoy ket naikeddeng a kas nasalakniban a lugar. Ti malmalmeng a bulkan ket addaan kadagiti tallo a pantok, ti pannagna idiay pantokna ket nalaka wenno nalaka bassit. Kalpasan ti pannakalabas ti Estasion ti Radio iti dayta a banaty, daytoy ket naamammuan a kas pannagna iti nalumotan ken narikpan a balawbaw ti bakir nga addaan iti naangep a kaarrubayan. Daytoy ket inus-usar pay ti tattao ti a pagaraban ti baka.

Idi las-ud ti panawen dagiti Amerikano a panaturay kadagiti isla ti Filipinas, ti Bantay Malindig ket nnaganan idi ti "Mount Marlanga" babaen dagiti Amerikano. Ti nagan ket nabaliwan manipud iti kasisigud a nagan iti "Bantay Malindig".

## Kitaen pay
* Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
* Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
* Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
* Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
* Singsing ti Apuy ti Pasipiko

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* programa ti Global a Bulkanismo
* Opisial a website ti Marinduque
Dakut

Ti **Dakut** ket estratobulkan a mabirukan idiay probinsia ti Sulu, iti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao, Filipinas.

## Dagiti pisikal a langa

Ti Dakut ket indasig babaen dagiti bulkanologo ti Filipinas a kas mabalin nga aktibo a bulkan , nga addaan iti kangato iti 474 metro. Ti pisikal a pormana ket kaaduan a bato a kita ken saan a nairehistro. Ti tektoniko a pakaiyasertaranna ket ti Arko ti Sulu, ken kasla met dagiti kaaduan a bulkan iti dayta a lugar, daytoy ket saan unay a naad-adal.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
*Bulkan

## Dagiti akinruar a silpo
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS), Panid ti Dakut 

## Dagiti nagibasaran
York University

Ti **Unibersidad ti York** (York University, wenno **YU**) ket maysa a publiko a pagsukisokan nga unibersidad a mabirukan idiay Toronto iti probinsia ti Ontario, Kánada.

daytoy nga unibersidad ket nabangon idi 1959. 

## Dagiti nagibasaran
CAPTCHA

Ti  **CAPTCHA** (maysa nga akronimo para iti "**C**ompletely **A**utomated **P**ublic '''T'''uring test to tell **C**omputers and **H**umans **A**part") ket kita ti karit-sungbat a panagsubok nga inus-usar iti kumputasion tapno maikeddeng no ti agar-aramat ket tao. Thi termino ket naaramid idi 2000 babaen ni Luis von Ahn, Manuel Blum, Nicholas J. Hopper ti Unibersidad ti Carnegie Mellon ken  John Langford ti IBM. Ti kadawyan a kita ti CAPTCHA ket immuna idi a pinarnuay babaen ni Mark D. Lillibridge, Martin Abadi, Krishna Bharat ken ni Andrei Z. Broder.  Daytoy a porma ti CAPTCHA ket makasapul nga imakinilnia ti agar-aramat dagiti letra iti bakkaweng a ladawan, ken sagpaminsan iti panagnayon iti maysa a nalidem a panagsisinnaruno dagiti letra weenno numero nga agparang iti pagbuyaan.  Gapu ta ti panagsubok ket inaramid babaen ti kompiuter, a maigiddiat iti Turing a panagsubok nga inar-aramid babaen ti tao, ti CAPTCHA ket sagpaminsan a naipalplawag a kas baliktad a Turing a panagsubok.  Daytoy a termino ket saan a nalawag gapu ta kaibuksilanna pay ti Turing a panagsubok a dagiti makibinglay ket padpadasenda a mangpasinked nga isuda ket kompiuter.

Daytoy a proseso ti panagikeddeng ti agar-aramat ket nakaawat kadagiti adu a kritisismo, a naipangpangruna kadagiti nabaldado a tattao, ken  manipud pay kadagiti sabali a tattao a nakarikrikna a ti inaldaw a panagtrabahoda ket pinabuntugan babaen dagiti bakkaweng a balikas a narigat a mabasa uray dagiti agar-aramat nga awan ti dis-abalidadna.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
* Ti Captcha a Gandat
Orlando Quevedo

Ni **Orlando Beltran Quevedo**  ket Filipino a kardinal-arsobispo. Idi Enero 12, 2014, isuna ket ninaganan babaen ni Papa Francisco a kas maysa kadagiti 19 a baro a kardinal iti Katoliko a Simbaan. Isu ket napartuat a kardinal idi Pebrero 22, 2014.

## Nasapa a biag
Ni Orlando Beltran Quevedo ket naiyanak idi Marso 11, 1939, idiay Laoag, Ilocos Norte. Idi rugi ti 1945, isu ket nagbasa iti grado 1 aginggana iti 3 idiay eskuela ti Laoag Shamrock, ken nagturpos idi grado ti 4-6 idiay Eskuela ti Sentral nga Elementaria ti Marbel idiay Marbel, Abagatan a Cotabato, ken nagturpos idi 1950. Isu ket nagbasa idiay Nangato nga Eskuela ti Notre Dame idiay Marbel manipud idi 1950 aginggana idi 1954.

## Pannakapadi
Ni Quevedo ket nagbasa idiay Seminario ti San Jose manipud idi 1954 aginggana idi 1956, ngem naggian iti nobisiado idiay Nobisiado ni San Pedro idiay Mission, Texas. Nakagun-od ti grado iti Pilosopia manipud idiay Seminario ti San Jose idi 1960, ken idi 1964 naawatna ti S.T.B. ken MA iti Relihioso nga edukasion idiay Kolehio Oblate  (Katoliko nga Unibersidad ti Amerika) idiay Washington, D.C.. Isu ket naordinario a padi iti Missionary Oblates of Mary Immaculate idi Hunio 5, 1964.

Idi 1964 isu ket naidutok a katakunaynay  a padi ti parokia ti Katedral ti Cotabato. Idi Hulio 1983 isu ket naidutok a prelatura iti Kidapawan, Filipinas.

## Kas Obispo ken Arsobispo
Ni Quevedo ket naidutok idi a kas Obispo-prelatura ti Kidapawan babaen ni Papa Juan Pablo II idi Oktubre 28, 1980.Kalpasan ti pannakaipangato iti mitra ti prelatura, isu ket nagtuloy  iti titulo ti Obispo ti Kidapawan.

Idi Marso 22, 1986, isu ket nainaganan nga Arsobispo ti Nueva Segovia idiay Ilocos Sur.

Idi Mayo 30, 1998, isu ket nainaganan nga Arsobispo ti Cotabato, idiay Mindanao.

## Kardinal
Idi Enero 12, 2014, ni Papa Francisco ket innagananna ni Quevedo a kas maysa kadagiti 19 a lallaki a maipammadayawan iti Kolehio dagiti Kardinal iti konsistorio idi Pebrero 22, 2014, iti titular ti simbaan ti **Santa Maria "Regina Mundi" a Torre Spaccata**. Iti dayta a panawen isu ti immuna a kardinal manipud idiay Mindanao ken ti maikadua nga agdama a Filipino a kardinal-elektor, a kaduana met ni Luis Antonio Tagle.

## Dagiti sabali a puesto
Idi 1994 ni Quevedo ket nakaawat kadagiti kaaduan a butos iti Sapasap a Konsehal ti Sekretariat iti Sinodo dagiti Obispo idiay Roma.

Ni Quevedo ket dati a sekretario heneral iti Pederasion dagiti Konperensia dagiti Obispo ti Asia ken dati a presidente ti Konperensia dagiti Katoliko nga Obispo ti Filipinas.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*CBCP Online (opisial a bariweswes)
*"Ti nalabbasit kallugong a Quevedo ket mangpaadu ti namnama ti lokal a simbaan"  Enero 14, 2014
Pagsasao a Kinaray-a

Ti **Kinaray-a** ket pagsasao nga Austronesio a kangrunaan a naisasao idiay Probinsia ti Antique, Filipinas. Daytoy ket naisasao pay idiay Probinsia ti Iloilo, idiay abagatan ti Probinsia ti Capiz, ken dagiti daddumapay a purok idiay Mindanao a tumugot ti ramutda iti Probinsia ti Antique wenno dagiti agsasao ti Kinaray-a a luglugar ti Iloilo ken Probinsia ti Capiz.  Ti Kinaray-a ket nagtaud manipud ti balikas nga "iraya", a kapada ti "ilaya" iti Tagalog, a mangibagbaga ti grupo ti tattao nga agtataeng kadagiti kabanbantayan a lugar ti probinsia, daytoy ket nagtaud met manipud ti Sanskrito a *laya* a kayatna a saoen ket *pagtaengan* a kas iti Himalaya, bayat a dagiti grupo ti tattao nga agtataeng idiay asideg ti delta ti karayan ket tinawtawagan a kas "ilawod" manipud ti Hiligaynon a balikas ti "lawod", a nagtaud met manipud ti Proto-Austronesio a *lahud*, a mangibagbaga iti dakkel a bagi ti danum (baybay, taaw, danaw, wenno kipet).  Nupay kasta, ti Kinaray-a ket saan a anasken a mangitudo iti waya wenno pagsasao nga insasao babaen dagiti agtataeng iti kabanbantayan  ti Isla ti Panay. Dagiti agsasao iti daytoy a pagsasao ket tinawtawagan iti, "Karay-a."

Ti Kinaray-a ket naisasao pay kadagiti kaaduan a paset ti Iloilo ken ti abagatan a Capiz a kakuyogna met ti Hiligaynon. Kaaduan kadagiti ili kadagitoy a lugar ket agsasao iti Kinaray-a bayat a ti Hiligaynon ket kaaduan a naisasao idiay Siudad ti in Iloilo. Gapu ti rehional a kaasideg, dagiti estasion ti midia ken telebision, dagiti agsasao ti Kinaray-a ket maawatanda dagiti agsasao ti Hiligaynon. Nupay kasta, dagiti laeng agsasao ti Hiligaynon nga agnanaed kadagiti lugar nga agsasao ti Kinaray-a ti makaawat ti pagsasao. Dagiti nagtaud manipud kadagiti sabali a lugar, kasla tiNegros, ket narigatda a maawatan ti pagsasao.

Paka-allilawan kadagiti agsasao ti Hiligaynon a ti Kinaray-a ket dialekto ti Hiligaynon; iti kinapudno dagitoy dua ket tagikua ti dua a sabali, ngem agkabagian, dagiti subgrupo ti pagsasao. Nupay kasta, adda met dagiti agsasao ti Kinaray-a a maikadua met a pagsasaoda ti Hiligaynon; datoy ti gapu a dagiti a Cebuano ket ipagpagarupda a dagiti balikas ti Kinaray-a ket dagiti Hiligaynon.

## Kitaen pay
*Dagiti pagsasao ti Filipinas
*Pagsasao a Filipino
*Pagsasao a Cebuano
*Pagsasao a Kapampangan
*Pagsasao a Chabacano
*Pagsasao a Pangasinan
*Sasao a Bisaya
*Pagsasao a Bikol
*Pagsasao nga Ilokano
*Pagsasao a Hiligaynon
*Pagsasao a Waraywaray

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Kinaray-a 
*Diksionario ti Kinaray-a: Panagpreserba ti Pagsasao a Kinaray-a
Spondias

Ti ***Spondias*** ket henero dagiti mula nga agsabsabong iti pamilia ti kasoy, Anacardiaceae. Ti henero ket buklen dagiti 17 a naipalpalawag a sebbangan, a 7 ket patneng iti Neotropiko ken agarup a 10 ket patneng iti tropikal nga Asia. Dagitoy ket kadawyan a nanaganan iti Ingles kadagiti **hog plums**, **Spanish plums**, **libas** iti Bikol ken kadagiti dadduma pay a kaso ti **nabalitokan a mansanas** gapu iti napintas ti marisna a bungada a kapadpada ti mansanas. Dagitoy ket adayo a kabagian ti mansanas. Ti nasaysayaat a kadawyan a nagan ket ti **mombins**.

Dagitoy ket kankanayon a berde a kaykayo nga agtubo iti katayag ti 25 metro. Dagiti bulong ket agkusikos a naurnos, pinnado, manmano a dua-pinnado wenno simple. Ti bunga ket drupa ken kapada ti bassit a mangga (iti kabagian a henero iti *[[Mangifera]]*), 4–10&nbsp;cm iti kaatiddog, a maluluom iti duyaw weenno kahel. Daytoy ket addaan iti agmaymaysa a bukel.

Agarup a 10 a sebbangan dagiti *Spondias* ket agbunga iti makan a bunga ken naimuyunganen para iti panagpataud ti prutas. Dagitoy a bunga ket kankanen dagiti mamalia a mangmangan iti mula ken kankanen pay dagiti ayup a mangmangan iti karne a kas ti ugsa.

Ti teoria a maipanggep ti nagan ti siudad ti Bangkok, Tailandia a ti nagan ket naala manipud iti ***makok*** (มะกอก), ti Tailandes a nagan ti prutas iti *[[Spondias dulcis]]*. Ti *Spondias pinnata* ket tinawtawagan iti *Pulicha kaai* iti pagsasao a Tamil, a ti kayatna a sawen ket "naalsem a prutas." Daytoy ket tinawtawagan pay iti "Amate Kaai" iti Pagsasao a Kanares, *Ambade* iti  Tulu ken Konkani. Idiay Sri Lanka daytoy ket tinawtawagan iti 'Amberella'.


Ti Malesiaa sebbangan  iti *Spondias* ket binaliwan idi babaen ni Ding Hou idi 1978. Ti kaudian a mabigbigan a sebbangan, *[[Spondias testudinis]]*, ket naipalawag idi 1998.

;Dagiti napili a sebbangan
* *[[Spondias cytherea]]* Sonn.
* *[[Spondias dulcis]]* – Tahitiano a mansanas, Pommecythere (Trinidad ken Tobago)
* *[[Spondias haplophylla]]*
* *[[Spondias indica]]*
* *[[Spondias lakonensis]]*
* *[[Spondias mombin]]* – Duyaw a Mombin, Gully Plum, Ashanti Plum, "Java plum"
* *[[Spondias pinnata]]*
* *[[Spondias purpurea]]* L. – Jocote, Morado a Mombin, Nalabbasit a Mombin, Ciruela, Sarguelas, Sirigwela
* *[[Spondias radlkoferi]]*
* *[[Spondias tuberosa]]* – Umbú, Imbu, Plum ti Brasil
* *[[Spondias venulosa]]*

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Flora ti Tsina: listaan dagiti sebbangan ti ''Spondias'' idiay Tsina
Termodinamika

Ti **termodinamika** ket sanga ti masna a siensia a maipanggep iti pudot ken temperatura ken ti pannakaikabagianda iti enerhia ken obra. Daytoy ket mangipalawag kadagiti karuay ti makroskopiko, a kas ti akin-uneg nga enerhia, entropia, ken presion, a sangkapaset a mangipalawag ti bagi ti banag wenno radiasion. Mangibagbaga daytoy a ti panagkukua kadagiti a karuay ket suheto dagiti kadawyan a lapped, a sapasap kadagiti amin a materiales, ken saan a dagiti peluliar a tagikua dagiti pekuliar a materiales. Dagitoy a kadawyan a lapped ket maiyebkas kadagiti uppat a linteg ti termodinamika.  Ti termodinamika ket mangipalawag ti kaaduan a panagkukua iti bagi, saan a dagiti mikroskopiko a panagkukua dagiti adu a bilang dagiti mikroskopiko a kosntituentena, a kas dagiti molekula. Dagiti lintegna ket naipalpalawag babaen ti estatistikal a mekanika, iti termino dagiti mikroskopiko a konstituente.

Ti termodinamika ket maipakat kadaiti adu a karuay dagiti topiko iti siensia ken inhenieria.

Iti naipakasaritaan, ti termodinamika ket napadur-as manipud iti essem a mangpaadu ti kasayaat ti termodinamika ken ti maiparuar a bileg kadagiti nasapa a pison a makina, ken naipangpangruna babaen ti obra ti Pranses a pisiko a ni Nicolas Léonard Sadi Carnot (1824) a namatmati a ti kasayaat dagiti pudot a makina ket isu ti tulbek a makatulong iti Pransia a mangabak iti Napoleoniko a Gubgubat. Ti Irlandes a naipasngay  a Briton a pisiko a ni Apo Kelvin ket isu idi ti immuna a nangannurot ti husto a panangipalawag ti termodinamika idi 1854:

## Adu pay a mabasbasa

*  Ti nanoteknikal a pangyuna, nasayaat iti naipakasaritaan ken dagiti pannakaipatarus a banag.
*

Dagiti sumaganad a titulo ket ad-adu a teknikal:
* 
*Fermi, E. (1956).  *Thermodynamics*, Dover, New York.
* 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*  Dagiti website ti Datos ti Termodinamika ken Panagkarkulo ti Tagikua 
*Termodinamika iti OpenCourseWare
* Termodinamika iti ''ScienceWorld''
* Biokimiko a Termodinamika
* Inhenniera a Termodinamika – Ti Grapikal nga Arngian
Kawaw

Ti **kawaw** wenno **kalawakaw** ket espasio nga awanan iti banag. Ti balikas ket nagtaud manipud iti Latin a pangilasin iti *vacuus* para iti "bakante" wenno "kodapis". Ti maysa nga aproksimasion iti kasta a kawaw ket ti rehion nga addaan ti presion ti alingasaw a basbassit ngem ti presion ti tangatang.  Dagiti pisiko ket kanknayonda a pakitungtungan  dagiti nasayaat a resulta ti panagsubok a rumsua iti *perpekto* a kawaw, a sagpaminsan laeng a makunkuna iti "kawaw" wenno **nawaya nga espasio**, ken inus-usar ti termino a **sangkapaset laeng a kawaw** tapno mangitudo iti pudno a saan a perpekto a kawaw a kasla ti naar-aramid iti laboratorio wenno idiay espasio. Ti Latin a termino ti ***in vacuo*** ket inus-usar a panangipalawag ti maysa a banag nga adda iti makunkuna a kawaw.

Ti *kasayaat* iti sangkapaset laeng a kawaw ket asideg nga arngian ti perpekto a kawaw. Dagiti sabali a kapadana, ket ti ab-ababa a presion ti alingasaw ket kaibuksilanna ti nangat-ngato a kasayaat ti kawaw. Kas pagarigan, iti kadawyan a panagdalus a kawaw ket makapataud ti makaanay a panagsultup tapno mapabassit ti presion ti angin babaen ti agarup a 20%. Mabalin met dagiti nasaysayaat ti kalidadna a kawaw. Dagiti kamara ti nangato unay a kawaw, a kadawyan iti kimika, pisika, ken inhennieria, ket maipaandar iti baba ti maysa a trilion (10−12) iti presion ti tangatang (100&nbsp;nPa), ken makaabot iti agarup a 100 partikula/cm3. Iti akin-ruar a limbang ket nangatngato pay ti kalidadna a kawaw, nga addaan ti kapada iti bassit unay a bilang dagiti atomo ti hidroheno iti tungngal maysa a natimbeng a kubiko metro. Segun ti moderno a pannakaawat, urayno amin a banag ket maikkatto manipud iti tomo, daytoy ket kankanayonto nga "awan linaon" gapu ti panagbaliw-baliw ti kawaw, nangisit nga enerhia, dagiti raya nga agdaldaliasat a gamma- ken kosmiko, dagiti neutrino, ken kakuyogna dagiti sabali a penomena iti kuantum pisika. Iti moderno a pisika ti partikula, ti kasasaad ti kawaw ket naikedkeddeng a kas ti baba a kasasaad ti banag.

T kawaw ket kanknayonen a topiko iti pilosopikal a debato manipud idi antigo apanawen ti Gresia, ngem saan met nga imperikal nga inad-adal aginggana idi maika-7 a siglo. Ni Evangelista Torricelli ket isu ti nagpataud iti immuna a laboratorio ti kawaw idi 1643, ken dagiti dadduma pay nga eksperimental a pamay-an ket napadur-as idi a kas resulta kadagiti teoriana iti atmosperiko apresion. Ti **torricelliano a kawaw** ket mapartuat babaen ti panagpunno iti merkurio ti natayag a baso a narikpan iti maysa a gibusna ken kalpasanna baliktaden daytoy iti maysa a malukong a manglaon ti merkurio.

Ti kawaw ket nagbalin a naserbi a ramit ti industria idi maika-20 a siglo babaen ti pannakaipayammo dagiti inkandesente a bumbilia ken dagityi tubo ti kawaw, ken dagiti adu a kita ti teknolohia ti kawaw manipud idin ket mabalinen a magun-od. Ti kabarbaro a panagdur-as ti panagbanniaga iti limbang ti tao ket nangipaadu ti panagkayat iti impakto ti kawaw iti salun-at ti tao, ken iti sapasap kadagiti porma ti biag.

## Dagiti nota

*
*

## Dagiti akinruar a silpo
Tsa

Ti **tsa** wenno **itsa** ket aromatiko a mainum a kadawyan a naisagana babaen ti panagibuyat ti napudot wenno nagburek a danum kadagiti bulong ti mula a tsa, ti *[[Camellia sinensis]]*. Kalpasan ti danum, ti tsa ket isu ti kaduan a main-inum iti lubong. Daytoy ket addaan iti mapakalamiis, napait bassit, ken astringente a raman a nanamen ti adu a tattao.

Ti tsa ket nagtaud idiay Tsina a kas makaagas a mainum. Daytoy ket immuna a naipayammo babaen dagidi Portugues a padi ken dagiti nagtagtagilako idiay Tsina idi las-ud ti maika-16 a siglo. Ti panaginum ti tsa ket nagbalin a nadayeg idiay Britania idi las-ud ti maika-17 a siglo. Dagidi Britaniko ket impayammoda daytoy idiay India, tapno makisalisalda iti Insik a momopolia iti daytoy a produkto.

Ti tsa ket nairagpaten gapu ti kaddana kadagiti nadumaduma a positibo a pagimbagan iti salun-at. Dagiti kinaudi a panagdal ket nagisingsingasing a ti tsa ket mabalin a makatulong a mangpabassit ti riesgo ti kardiobaskular a  sakit ken dagiti dadduma a porma ti kanser, mangiragpat iti maipapan iti ngiwat a salun-at, mangipababa ti presion ti dara, makatulong iti panagtimbeng ti kaadagsen, mangpasayaat ti kontra bakteria ken kontra birasiko nga aktibidad, mangited pay daytoy ti panagsalaknib manipud iti ultrabioleta a lawag ti solar, ken mangpa-adu ti densidad ti minerales ti tulang. Ti berde a tsa ket naibagaga pay nga addaan kadagiti "kontra-pibrotiko a tagikua, ken neuroprotektibo a bileg" Nasken pay dagiti mainayon a panagsukisok tapno "napno a maawatan dagiti kontribusionna iti salun-at ti tao, ken ti panagbalakad ti kankanayon a panaginum kadagiti Akinlaud a dieta."

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
Foobar

Dagiti termino ti **foobar** (), **fubar**, wenno **foo**, **bar**, **baz** ken **qux** (sabali pay, **quux**) ket sagpaminsan dagitoy nga inus-usar a pagikabilan a nagnagan iti panagprograma ti kompiuter wenno dokumentasion a mainaig iti kompiuter. Naus-usar dagitoyen a nagan kadagiti entidad a kas dagiti karuay, annong, ken bilin a ti panggepna ket saan a nangruna ken agserbi laeng a mangipakita ti konsepto.  Dagitoy a balikas ket awan ti kaibuksilanna iti daytoy a panagusar.  Ti *foobar* ket sagpaminsan a maus-usar nga agmaymaysa; *foo*, *bar*, ken *baz* ket sagpaminsan pay dagiti a maus-usar, mo masapul ti adu nga entidad.

## Pagarigan a panagusar iti kodigo
Iti wadana kodigo ti pagarigan iti Kumusta Lubong, ti foo ken bar ket inus-usar a mangiladawan ti konkatenasion ti kuerdas:


```c
/* Kodigo ti C */

#include <stdio.h>

int main()
{
   const char *foo = "Kumusta";
   const char *bar = "Lubong!";
   fprintf(stdout, "%s %s\n", foo, bar);

   return 0;
}
```


## Dagiti nagibasaran
Camiguin Mindanao

Ti **Camiguin Mindanao** ket maysa nga aktibo a grupo ti bulkan idiay Filipinas.

## Lokasion
Ti Grupo ti Camiguin Mindanao, a mairaman ti Hibok-Hibok a maysa kadagiti aktibo a bulkan ti Filipinas, ket mangporma ti bulkaniko nga isla a probinsia ti Camiguin, a mabirukan iti 8&nbsp;km nga amianan ti tengnga a Mindanao, idiay rehion ti Amianan a Mindanao.

## Dagiti pisikal a langa

Ti Camiguin Mindanao ket agarup a  ti kaatiddogna babaen ti  a kalawa ken adda dagiti adu a bilang dagiti bulkan, dagiti piroklastiko a kono ken dagiti abut ti bulkan.

Ti kangatuan a puntos ti isla ket ti aktibo a bulkan ti Hibok-Hibok idiay amianan a laud a patingga ti isla, nga addaan iti kangato iti   (asl), ken ti diametro ti babana iti .

Dagiti sabali a bulkan iti daytoy a grupo ket dagiti mabalin nga aktibo a bulkan gapu ti kaasidegda iti Hibok-Hibok. Ti Bantay Vulcan ket 671&nbsp;m asl, idiay amianan a laud a sikigan ti Hibok-Hibok. Ti Bantay Mambajao ket mabirukan idiay tengnga ti Camiguin. Ti Bantay Ginsiliban ket 581&nbsp;m asl, idiay akin-abagatan a patingga ti Camiguin. Ti Bantay Uhay ket mabirukan idiay amianan ti Bantay Ginsiliban.

Dagiti simboriona ken dagiti konona ket ti Turod Campana, Turod Minokol, Turod Tres Marias, Bantay Carling, Bantay Tibane, ken Turod Piyakong.

Dagiti napudot nga ubbog, abut ti bukan ken maar ket asideg dagitoy idiay Hibok-Hibok.

Ti solpatariko nga aktibidad ket ket immununa sakbay kadagiti panagbettak.

## Aktibidad ti bulkan

Ti kinaudi a panagbettak ket idi paset ti panawen ti 1948 aginggana idi 1953. Iti las-ud iti daytoy a paset ti panawen, ti Hibok-Hibok ket nangporma kadagiti simborio ti lava iti sikiganna ken nagpataud kadagiti piroklastiko nga ayus a nagdadael kadagiti purok ti igid ti baybay

Ti Grupo ti Camiguin Mindanao ket permanente a sinisiim para iti bulkaniko ken seismiko nga aktibidad.

## Heolohia

Ti kita ti bato ket kaaduan nga andesita ken riolita.

Ti Camiguin ket isu ti akin-amianan unay a patingga ti Arko ti Tengnga a Mindanao.

Amin a bulkan idiay Filipinas ket paset ti Singsing ti Apuy ti Pasipiko.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
*Bulkan
*Bantay Hibok-Hibok

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (Phivolcs), panid a mangisalaysay kadagiti bulkan ti Camiguin Mindanao 

## Dagiti nagibasaran
Segundo

Ti **segundo** wenno **kanito** (simbolo: **s**) ket isu ti batayan a pagbilangan iti oras iti Internasional a Sistema dagiti Pagbilangan (SI)
ken isu pay ti pagbilangan iti oras kadagiti sabali sistema ti panagrukod (naipangyababaan iti **s** wenno **sec**); daytoy ti maikadua a pannakabingbingay iti oras baabaen ti innem a pulo, ti umuna a pannakabingbingay babaen ti 60 ket ti minuto. Iti baetan ti AD 1000 (idiinusar ni al-Biruni dagiti segundo) ken idi 1960 ti segundo ket naipalawag a kas 1/86,400 iti natimbeng a solar nga aldaw (dayta a panangipalawag ket maipakat pay laeng kadagiti dadduma nga astronomikal ken dagiti legado a kontesto).< Idi baetan ti 1960 ken 1967, daytoy ket naipalawag kadagiti itermino iti paset ti panawen iti pagliklikmutan ti Daga iti lawlaw ti Init idi 1900,
ngem tattan ket nasaysayaat a naipalplawagen kadagiti termino ti atomiko. Dagiti segundo ket mabalin a marukod babaen ti panagusar ti mekanikal, elektriko wenno dagiti atomiko a pagurasan.

Dagiti astronomiko a panagpalpaliiw iti maika-19 ken maika-20 a sigsiglo ket nangipakita a ti natimbeng a solar nga aldaw ket agin-inut ngem marukod nga umatatiddog ken ti kaatiddog ti tropikal a tawen ket saan met nga intero a maipadto; isunga ti gunay ti init-daga ket saanen a naikeddeng a nasayaat a batayan para iti panangipalawag. Iti pannakaipayammo kadagiti  atomiko a pagurasan, nagbalinen daytoy a maipalawag ti segundo a naibatay iti kammasapulan a tagtagikua iti natura. Manipud idi 1967, ti segundo ket naipalawagen nga iti:

Idi 1997, ti CIPM ket nangpaneknek a ti sumaruno a panangipalawag ket "mangitudo ti nakatalna nga atomo ti sesio ti temperatura iti 0 K."

Dagiti pasaruno ti SI ket masansan a naitiptipon iti balikas a *segundo* tapno mangibaga kadagiti subdibision ti segundo, *kas ti*, ti  milisegundo (maysa a sangkaribu ti segundo), ti mikrosegundo (maysa a sangkariwriw ti segundo), ken ti nanosegundo (maysa a sangkabilion ti segundo). TBabaen kadagiti pasaruno ti SI, mabalin pay a mausar tapno mangporma dagiti pangpaadu ti segundo a kas ti kilosegundo (maysa a sangkaribu dagiti segundo), dagiti kastoy a pagilangan ket manmano laeng a mausar iti panagsanay. Ti kaaduan ket dagiti dakdakkel a pagbilangan a saan nga SI a saan a naporma babaen dagiti bileg ti sangapulo; imbes ket, ti segundo ket maipaadu babaen ti 60 tapno mangporma ti minuto, a daytoy ket maipaadu babaen ti 60 tapno mangporma ti oras, a daytoy ket maipa-adu babaen ti 24 tapno mangporma ti aldaw.

Ti segundo ket batayan pay a pagbilangan ti oras iti sentimetro-gramo-segundo, metro-kilogramo-segundo, metro-tonelada-segundo, ken dagiti sistema ti pagbilangan ti kadapan-libra-segundo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia

Ti **Pederal nga Unibersidad ti Recôncavo da Bahia** ( wenno **UFRB**) ket maysa a publiko nga unibersidad a mabirukan idiay Cruz das Almas iti probinsia ti Bahia, Brasil. 

Daytoy nga unibersidad ket nabangon idi 2006. 
 
## Dagiti nagibasaran
Sung Jae-ki

Ni **Sung Jae-ki** (Koreano: 성재기; Intsik: 成在基; Septiembre 11, 1967 - Hulio 26, 2013) ket maysa nga aktibista para kadagiti karbengan ti tattao, isu ket pilosopo ti liberalismo ti Abagatan a Korea.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
* ''South Korean channel films suicide''  
* ''Suicide performance and journalist ethics'' *ews Dongah* 
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 
* ''Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación'' (Español)
* ''Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión'' (Español)