Y

Ti **Y** ket ti maika-25 a letra iti alpabeto a Romano. 

Iti alpabeto a Filipino, kaaduanna a mangirepresentar iti bokal (kas pagarigan *pa*'y***) ken manmano a [[konsonante]] (kas pagarigan ***y**elo''), ket iti dadduma nga [[ortograpia]] mabalin a mangirepresentar iti bokal wenno konsonante.

== Pakasaritaan ==


Ti kadaanan a direkta a kapuonan ti letra a Y ket [[alpabeto a Semitiko|Semitiko]] a letra a ''[[waw]]'' (maibalikas kas ), taudan met ti [[F]], [[U]], [[V]], ken [[W]]. Kitaen ti [[F]] para iti dagiti detalye. Nagparang-ay ti [[alpabeto a Griego]] ken [[alpabeto a Latin|Latin]] manipud iti porma a [[alpabeto a Penisio|Penisio]] ti daytoy a nasapa nga alpabeto.

Naibatay ti porma ti moderno a letra a Y iti Griego a letra a [[upsilon]]. Agpetsa daytoy a letra iti [[Latin]] ti umuna a siglo K.K.P., no naipakaammo ti upsilon iti maikadua a daras, iti daytoy a gundaway adda ti "[[saka]]na" tapno mangilasin iti daytoy. Nausar ti Y tapno isurat dagiti [[sao a pinautang]] manipud iti [[Atiko a Griego|Atiko a dialekto ti Griego]], nga addaan iti saan a Latin a bokaliko nga uni a  (kas masarakan iti moderno a [[pagsasao a Pranses|Pranses]] a  ("naata") wenno [[pagsasao nga Aleman|Aleman]] a  ("[[berde]]")) iti dagiti sasao a naibalikas babaen ti  iti nagkauna a Griego.

Gapu ta ti  ket saan a patneng a uni ti Latin, marigatan dagiti agsasao iti Latin a mangibalikas iti dayta, ket kadawyan a /i/ ti pannakabalikasna. Dadduma a Latin a sasao a nagtaud iti [[sasao nga Italiko|Italiko]] ti nagipatarus met iti 'y': ti maysa a kadawyan a panangiletra ti Latin a  "[[bakir]]" ket , kas [[analohia]] iti [[Taga-ugma a Griego|Griego]] a [[kognado]] ken [[sinonimo]] nga  ''hū́lē''.

=== Ingles ===


==== Bokal ====
Nausar ti letra a Y tapno mangirepresentar iti uni nga /y/ iti [[Daan nga Ingles]], ngarud nausar ti [[alpabeto a Latin|Latin]] nga , , ken  para mangirepresentar iti dagiti nagduduma nga uni. Ngem, idi panawen ti [[Tengnga nga Ingles]], napukaw ti  ti nagtimbukel a unina ket nagbalin a kapada ti  ( ken ). Gapuna, naisurat ti adu a sasao a sigud nga addaan iti  iti , ken ti kasumbangirna.

Iti Moderno nga Ingles, mabalin a mangirepresentar ti  iti isu met laeng a bokal nga uni ti letra nga . Ad-adda a nainget iti Moderno nga Ingles (ngem iti Tengnga ken nasapa a Moderno nga Ingles) ti panagusar ti  tapno mangirepresentar iti bokal. Mapasamak daytoy a panagusar nangnangruna iti tallo nga aglawlaw: (1) para iti [[upsilon]] iti Griego a [[sao a pinautang]] (kas pagarigan, Ilokano a "s**i*'stema" &larr; Espaniol a , Ingles a  &larr; Griego a ), (2) iti ngudo ti maysa a sao ( "[[senteno]]",  "[[siudad]]"; mangidilig ti , a sadiay maudi ti S), ken (3) iti lugar ti I sakbay ti [[panagpatingga]] nga  ( "matmatay",  "mangigalgalut").

==== Konsonante ====
Kas konsonante iti Ingles, kadawyan a mangirepresentar ti  iti *palatal approximant*,   ( "[[tawen]]",  "napalabas (a panawen)"). Iti daytoy a panagusar, sinuktan ti letra nga Y ti [[Tengnga nga Ingles]] a letra a *yogh* (Ȝȝ), a nagparang-ay manipud iti letra a [[G]], iti kamaudiananna manipud iti [[alpabeto a Semitiko|Semitiko]] a *gimel*. Mabalin met a mangirepresentar ti yogh iti dadduma pay a uni, kas iti , a naisurat idi agangay kas *gh* iti Tengnga nga Ingles.

==== Pannakariribuk iti panagsurat iti letra a *thorn* ====
Idi naipakaammo ti [[pagimprentaan]] iti [[Gran Britania]], nausar ni [[William Caxton]] ket dadduma pay nga Ingles nga agim-imprenta iti Y imbes a Þ (*thorn*, Moderno nga Ingles a *th*), nga awan iti kontinental a tipograpia. Manipud iti daytoy a kombension nagparang ti panangiletra ti  kas  iti seudo[[arkaismo]] , kas pagarigan  ("Ti Daan a Tiendaan"). Ngem, iti laksid ti panangiletra, ti pannakabalikasna ket kas iti moderno a *the* (naipaganetget a , saan a naipaganetget a ).Ti panangibalikas ti  kas "yee" () ket moderno a penomeno, ket gapuna maysa a seudoarkaismo.

=== Dadduma pay a pagsasao ===
Iti dadduma a [[sasao a Nordiko]], nausar ti  tapno mangirepresentar iti uni nga . Naibelleng ti panangilasin iti nagbaetan ti  ken  iti [[Pagsasao nga Islandes|Islandes]] ken [[Pagsasao nga Peroes|Peroes]], a mamagbalin iti panangilasin a puro a ortograpiko ken historikal. Iti Griego idi rugrugi ti maikadua a milenio, napasamak ti umasping a panagtipon ti  ([[upsilon]] — Υ, υ) iti  ([[iota]] — Ι, ι). Nataginayon daytoy a panangilasin iti [[pagsasao a Danes|Danes]], [[pagsasao a Norwego|Norwego]], ken [[pagsasao a Sueko|Sueko]].

Iti [[sasao a Lumaud nga Eslabiko]], naampon ti  kas glipo para iti *close central unrounded vowel* nga . Kalpasanna, nagtipon ti  iti  iti [[pagsasao a Tseko|Tseko]] ken [[pagsasao nga Eslobako|Eslobako]], idinto ta nataginayon ti uni iti Polako, nga addaan iti panangibalikas nga . Kasta met, iti [[Tengnga a Gales]], nausar ti  tapno mangituding iti dagiti bokal a  ken , iti maysa a pamay-an a maipadto manipud iti puesto ti bokal iti sao. Sipud idin, nagtipon ti  iti  iti dagiti [[dialekto]] ti Akin-abagatan a Gales, ngem nataginayon ti .

== Dadduma pay a panagusar ==
* Iti [[matematika]], kadawyan ti panagusar ti *y* kas nagan para iti [[agdepende a bariable]]. Naipakaammo ni [[René Descartes]] iti moderno a tradision ti panagusar ti *x*, *y*, ken *z* tapno mangirepresentar ti [[di ammo (matematika)|di ammo (*incognita*)]], iti librona a *La Géométrie'' (1637).