open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maika-39 a paralelo amianan

Ti **maika-39 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 39 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Europa,  ti Baybay Mediteraneo, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 14 nga oras, 54 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 9 nga or-oras, 26 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

Idiay Estados Unidos, ti akindaya  pagbeddengan ti estado ti California ket naipalawag a kas sumursurot iti maika-120 a meridiano laud iti abagatan manipud iti maika-42 a paralelo amianan aginggana iti pagtumpunganna iti maika-39 a paralelo amianan, nga iti labes ket surotenna ti diagonal a linia idiay lugar a pagballasiwan ti Karayan Colorado iti maika-35 a paralelo amianan.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 39° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-38 a paralelo amianan
*Maika-40 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Maika-40 a paralelo amianan

Ti **maika-40 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 39 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Europa,  ti Baybay Mediteraneo, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 15 nga oras, 1 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 9 nga or-oras, 20 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek. 

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 40° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Estados Unidos

Ti paralelo 40° amianan ket mangporma ti pagbeddengan a nagbaetan dagiti estado ti Kansas ken Nebraska.  Id 30 Mayo 1854, to Tignay Kansas–Nebraska ket nagpartuat iti Teritorio ti Kansas ken ti Teritorio ti Nebraska ken nabingay daytoy babaen ti paralelo divided 40° amianan. Dagitoy dua a teritorio naskenda a nangikeddeng para kaniada no palubosanda iti panagtagabu.  Ti silulukat a suppiat a nagbaetan dagiti puersa ti nawaya nga estado ken nagay-ayat iti panagtagabu idiay Teritorio ti Kansas ket maysa kadagiti gapuanan ti Sibil a Gubat ti Amerikano.

Ti paralelo 40° amianan ket nangporma ti kasisigud a pagbeddengan ti Britaniko a Kolonia ti Maryland.  Ti simmaruno a naarian a daton ket nangited daga ti Kolonia ti Pennsylvania iti amianan ti maika-40 aparalelo ngem biddut a nangipagarupa a daytoy ket mangguddua ti Sirkulo ti Dua pulo ket dua a Milia, ngem daytoy ket saan. Ti pagbeddengan ti Pennsylvania ket isu ngarod a saan a nalawag ken ti kolonia ket nangiduron iti adayo a pagbeddengan iti abagatan ti maika-40 a paralelo. Ti Linia Mason–Dixon ken naaramid idi baetan ti 1763 ken 1767 a kas ti kompromiso a pagbeddengan a nagbaetan kadagiti agtutuon a panagtunton kadagitoy dua a kolonia.

Ti paralelo 40° amianan ket lumabas babaen dagiti siudad ti Philadelphia, Pennsylvania ken Columbus, Ohio; ken dagiti pay akin-amianan a suborbo ti Indianapolis, Indiana ken Denver, Colorado. Ti paralelo ket dagus a mapan babaen ti Internasional nga Eropuerto ti Port Columbus, nga iti runway 10L-28R  ket dagus a mabirukan iti amianan ti linia, ti runway 10R-28L ket mabirukan bassit iti abagatan daytoy, ken ti linia a mapan kadagiti akin-amianan unay nga igid ti terminal. Daytoy ket lumabas pay ti nangruna a kampus ti Ohio State University.

Ti Baseline Road idiay Boulder, Colorado ket tugotanna ti 40° namianan.

Ti Thistle, Utah, ti saan a matagtagitao nga ili manipud idi 1983, ket apagapaman (30 seconds) iti babab ti 40° amianan.

## Kitaen pay
*Maika-39 a paralelo amianan
*Maika-41 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Pudno nga amianan

Ti **pudno nga amianan** (heodetiko nga amianan) ket ti direksion iti rabaw ti Daga a mapan iti heograpiko nga Amianan nga Ungto.

Maigiddiat ti pudno a heodetiko nga amianan manipud iti magnetiko nga amianan (ti direksion dagiti puntos ti kompas a mapan iti magnetiko nga amianan nga ungto), ken manipud iti ugis nga amianan (ti direksion nga agpaamianan kadagiti linia ti ugis ti proyeksion ti mapa). Maigiddiat pay bassit ti heodetiko a pudno nga amianan manipud iti astronomikal a pudno nga amianan (kadawyan a dagiti bassit nga arkosegundo) gapu ti lokal a grabidad ket mabalin a saan a mangitudo iti eksakto a pagtayyekan nga aksis iti Daga.

Ti direksion ti astronomikal a pudno nga amianan ket namarkaan kadagiti langit babaen ti amianan a nainlangitan nga ungto. Daytoy ket addaan iti agarup a 1 a grado iti puesto ti Polaris, tapno ti bituen ket agparang a mangitugot iti bassit a sirkulo iti langit iti tunggal maysa nga aldaw.  Gapu ti presesion dagiti ekuinokso iti Daga, ti pudno nga amianan ket agtayyek iti maysa nga arko no maibatay kadagiti bituen a mangkompleto iti agarup a 25,000tawtawen.  Intono agarup a 2100 aginggana intono 2102 ti Polaris ket kaasitganto a mapan iti nainlangitan nga amianan nga ungto (naala manipud iti kinaudi a presesion ti Daga). Kadagiti napalabas a lima a ribu a tawen, ti kaasitgan idi a makita a bituen iti nainlangitan nga amianan nga ungto ket ti Thuban.

Kadagiti mapa nga inpablaak babaen ti United States Geological Survey ken ti Siiigam a Buyot iti Estados Unidos, ti pudno nga amianan ket namarkaan iti linia nga agpatingga iti lima-punto a bituen.  Ti daya ken ti laud nga ig-igid ti topograpiko a kuadranggulo a mapmapa ti USGS ti Estados Unidos ket dagiti meridiano ti longitud, isu a mangipakpakita ti pudno nga amianan (isu a saanda nga eksakto a paralelo).  Dagiti mapa nga inpablaak ti Ordnance Survey ti Nagkaykaysa a Pagarian  ket aglaon iti diagrama a mangipakita ti paggiddiatan a nagbaetan ti pudno nga amianan, grid nga amianan, ken magnetiko nga amianan iti punto ti sabanas; dagiti igid ti mapa ket kadawyan a sumurot kadagiti direksion ti grid imbes a ti pudno, ken isu a ti mapa ket pudno a rektanggulo/kuadrado.

## Dagiti nagibasaran

### Bibliograpia

*
Maika-41 a paralelo amianan

Ti **maika-41 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 41 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Europa,  ti Baybay Mediteraneo, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 15 nga oras, 8 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 9 nga or-oras, 13 a mininuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 41° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Estados Unidos

Idiay Estados Unidos, ti paralelo ket mangipalawag ti akin-abagatan unay a pagbeddengan ti Wyoming (pagbeddengan ti Utah ken Colorado), ken paset ti pagbeddengan a nagbaetan ti Nebraska ken Colorado.

Idi 1606, pinartuat ni Ari Jaime I ti Inglatera ti Kolonia ti Virginia. Isu ket nangited iti Kompania Londores iti karbengan iti "mangirugi kadagiti plantiasionda ken panagtaeng iti panagkayatda itilugar a nagbaetan ti uppat ken tallo pulo ken **maysa ken uppat a pulo a gradgrado** itinaibaga  latitud iti amin a nga iid ti aplaya ti Virginia ken dagiti aplaya ti Amerika." Ti Pagtaengan ti Jamestown ket agarup aidi a nabangon iti pagtengngaan iti dayta a teritorio. Ti simmaruno a nagtataeng iti Pilgrim (Kolonia ti Plymouth) ket kasisiguddda idi a mapan iti teritorio ti Virginia. Imbes ket, simmangladda met idiay amianan ti maika-41 a paralelo idiay Cape Cod, nga idiay ket addaanda idi ekslusibo a karbengan iti daga babaen ti dokumento ti linteg para iti Kolonia ti Plymouth.

Kas kasisigud nga insaad babaen ni Ari Carlos II ti Inglatera idi 1664, ti punto a pagballasiwan ti maika-41 a paralelo iti Karayan Hudson ketmangmarka ti amianan a daya a pagbeddengan ti New Jersey iti New York. Kalpasanna ti akin-amianan a pagbeddengan ti New Jersey ket mapan iti amianan a laud aginggana iti akindaya unay a punto ti Karayan Delaware.

Ti maika-41 a paralelo idi ket maysa pay kadagiti kangrunaan a batayan a linia nga inus-usar para iti panag-agrimensura ti paset dagiti daga idiay Ohio. Daytoy ti nangmarka ti akin-abagatan a pagbeddengan ti Akinlaud a Reserba ti Connecticut ken ti Firelands nga agus-usar iti akinlaud a pagbeddengan iti Pennsylvania a kas ti kangrunaan a meridiano. Daytoy ketnagserbi pay a kas ti batayan para iti simmaruno a pana-agrimensura iti daga ti Ohio iti amianan ti linia ti Tulag Greenville aginggana iti linia ti Fulton nga isu idi ti kasisigud a pagbeddengan a nagbaetan ti Michigan ken Ohio babaen ti Ordinansia Amianan laud (kitaen tiToledo Strip). Ti kinaud a panag-agrimensura ket nagusar ti pagbeddengan iti Indiana a kas ti meridiano.

## Kitaen pay
*Maika-40 a paralelo amianan
*Maika-42 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Kadawyan nga abestrus

Ti **kadawyan nga abestrus** wenno simple laeng nga **abestrus** (*Struthio camelus*) ket mabalin a ti maysa wenno dagiti dua a sebbangan dagiti dakkel a di makatayab a billit a patneng iti Aprika, ti laeng sibibiag a kameng ti henero ti *[[Struthio]]* ken adda daytoy iti pamilia ti ratite. Mangrugi idi 2014, ti Somali nga abestrus ket naikeddeng itan a napno a sebbangan a nailasin manipud iti kadawyan nga abestrus.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Pinguino

Dagiti **pinguino** (urnos **Sphenisciformes**, pamilia **Spheniscidae**) ket dagiti grupo ti akuatiko, di makatayab a billit a kaaduan nga agnanaed idiay Akin-abagatan a Hemisperio, ken naisangayan idiay Antartika.

## Bibliograpia
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Pakaammo a maipanggep kadagiti pingfuino iti pinguins.info
Bertebrata

Dagiti **bertebrata** ket dagiti ayup nga addaan kadagiti ania man a sebbangan dagiti ayup iti kaunegan ti subpilo ti **Vertebrata** (dagiti chordata nga addaan kadagiti duri). Dagiti bertebrata ket mangirepresenta ti kaaduan iti pilo ti Chordata, nga agdama nga adaan iti agarup a 64,000 a naipalawag a sebbangan. Dagiti bertebrata ket mairaman ti awan sangi nga ikan ken dagiti agsangi a bertebrata, a mairaman ti agkalkalniog nga ikan (dagiti pating ken dagiti pagi) ken ti nasiit nga ikan. Ti klado ti nasiit nga ikan nga ammo a kas dagiti narutong a pigar nga ikan a mangiraman kadagiti tetrapoda, a nabingbingay met kadagiti amphibia, dagiti reptilia, dagiti mamalia, ken dagiti billit.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Tree of Life
Tyrannosaurus

Ti ***Tyrannosaurus*** (Taga-ugma a Griego *tyrannos* (τύραννος), "tirano", ken *sauros* (σαῦρος), "alutiit") ket ti henero ti coelurosauriaiano a teropoda a dinosauro. Ti sebbangan ti ***Tyrannosaurus rex*** (ti kayat a sawen ti *rex* ket "ari" iti Latin), ken kadawyan a naipangyababaan iti *T.&nbsp;rex*, ket maysa kadagiti kaaduan a nairepresenta kadagiti dakkel a teropoda. Ti *Tyrannosaurus* ket nagbiag kadagiti amin a paset iti ammo itan nga akinlaud nga Amianan nga Amerika, nga idi ket maysa nga isla a kontinente a nanaganan iti Laramidia. Ti *Tyrannosaurus* ket addaan idi ti nawatwatiwat a sakup ngem ti dagiti sabali a tyrannosauridae. Dagiti posil a nabirukan kadagiti nadumaduma heolohiko a pormasion a napetsaan idi panawen ti Maastrichtiense iti akinngato a Paset ti panawen ti Kretasiko ,idi napalabas a 68 aginggana ti 66&nbsp;a riwriw a tawtawen. Daytoy ket maysa idi kadagiti adda a naudi a saan a billit a dinosauro sakbay ti panagawan a pasamak ti Kretasiko–Paleoheno.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Ti Lektura ni Dr Stephen Brusatte ti Unibersidad ti Edinburgh – Tyrannosaur Discoveries Feb 20, 2015
Deuterostomia

Dagiti **deuterostomia** (kayatna a sawen ket "maikadua a ngiwat" iti Griego) ket dagiti kameng ti superpilo dagiti ayup. Ti deuterostomia ket ti subtakson iti sanga ti Bilateria ti subpagarian ti Eumetazoa, iti kaunegan ti Animalia, ken kasumbangir dagiti protostomia. Dagiti deuterostomia ket maisalumina kadagiti protostomia kadagiti panagrang-ay ti para; kadagiti deuterostomia, ti umuna a paglukatan ket isu ti agbalin nga ubet, bayat a dagiti protostomia daytoy ket agbalin nga iti ngiwat.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Amniota

Dagiti **amniota** ket kadagiti klado dagiti bertebrata a tetrapoda a  buklen dagiti reptilia, dagiti billit ken dagiti mamalia nga agitlog iti daga wenno agtalinaay iti pertilisado nga itlog  iti uneg ti ina. Dagitoy ket maisalumina manipud kadagiti anamniota (dagiti ikan ken dagiti ampibia) a kadawyan nga agitlog iti danum. 

### Kladograma
Ti kladograma a maipakita ditoy ket mangpakita ti pilohenia dagiti amniota, ken surotenna ti naiplaka a bersion ti pannakaikabagian a nabirukan babaen ni Laurin ken ni Reisz (1995).
Ti kladograma ket sakupenna ti grupo a kas naipalawag babaen ti panangipalawag ni Gauthier.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Out of the Swamps
Maika-42 a paralelo amianan

Ti **maika-42 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 42 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Europa,  ti Baybay Mediteraneo, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 15 nga oras, 15 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 9 nga or-oras, 7 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek].

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 42° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Estados Unidos

Ti paralelo 42° amianan ket mangporma ti kaaduan iti pagbeddengan ti New York-Pennsylvania, urayno ti saan a perpekto nga agrimensura idi 1785–1786, daytoy a pagbeddengan ket agkallautang iti lawlaw kadagitoy dua a bangir iti pudno a paralelo. Ti lugar iti likmut ti paralelo iti daytoy a rehion ket ammo a kas ti Twin Tiers.

Ti maika-42 a paralelo ket nakaitunosan ti agpa-amianan a patingga ti Imperio ti España babaen ti Tulag Adams-Onís idi 1819 iti Estados Unidos, ken isu daytoy ti nakaipatakderan ti  paralelo a kas ti pagbeddengan a nagbaetan ti Baro nga España iti Pagarian ti España ken ti akin-laud a teritorio ti Estados Unidos iti Amerika manipud iti meridiano kadagiti taudan ti danum ti Karayan Arkansas iti laud ti Taaw Pasipiko. Ti Tulag ti Guadalupe Hidalgo idi 1848 ket kaaduan idi a nagiyebbet idi ti akin-amianan a Mehiko iti Estados Unidos; kas resulta, dagiti akin-amianan unay a Estado ti Estados Unidos a napartuat manipud iti kadagiti teritorio ti Mehiko iti (California, Nevada, ken Utah) ket akin-amianan a pagbeddenganda ti  paralelo 42° amianan, ken dagiti kadenna nga Estado ti Estados Unidos iti Oregon ken Idaho ket ti akin-abagatan a pagbeddenganda ti paralelo.

Ti paralelo ket lumabas kadagiti estado ti Wyoming, Nebraska, Iowa, Illinois, Michigan, Pennsylvania, New York, Connecticut, Rhode Island ken Massachusetts, ken lumabas babaen (wenno iti asideg ti - iti kaunegan ti tallo a pangsangapulo a grado iti latitud) dagiti sumaganad a siudad idiay Estados Uniudos:

*Crescent City, California 
*Yreka, California 
*Hartford, Connecticut
*Chicago, Illinois 
*Ames, Iowa 
*Kingston, Massachusetts
*Springfield, Massachusetts
*Worcester, Massachusetts
*Kalamazoo, Michigan
*Binghamton, New York
*Erie, Pennsylvania
*Providence, Rhode Island

## Kanada
Ti paralelo 42° amianan ket lumabas babaen ti akin-abagatan a patingga ti Danaw Michigan ken Danaw Erie. Ti paset ti danum a pagbeddengan a nagbaetan ti Kanada ken ti Estados Unidos ket lumabas iti abagatan ti maika-42 a paralelo, ken ti akin-abagatan nga ungto ti perobinsia ti Kanada iti Ontario ket mapan bassit it iabagatan daytoy - ken mabirukan daytoy idiay Puntos Pelee and [Isla Pelee].

==Kitaen pay==
*[Maika-41 a paralelo amianan
*Maika-43 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Maika-48 a paralelo amianan

Ti **maika-48 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 48 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Europa, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Idiay Kanada ti paralelo ket mangporma ti paset ti pagbeddengan a nagbaetan ti Quebec ken New Brunswick.

Dagiti barko a mapmapan iti amianan iti igid ti aplaya ti Washington a mapmapan idiay Lingsat ti Juan de Fuca ket nasken a tumawag iti radio iti serbisio ti trapiko ti sasakayan ti Guardia Aplaya ti Kanada kalpasan ti panagballasiw ti maika-48 a paralelo.

Iti daytoy a latitud ti init makitkita para kadagiti 16 nga oras, 3 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 8 nga or-oras, 22 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 48° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-47 a paralelo amianan
*Maika-49 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Jean Baptiste Perrin

Ni **Jean Baptiste Perrin**  (30 Septiembre 1870 – 17 Abril 1942) ket maysa idi a Pranses a pisiko a kadagiti panagad-adalna iti gunay a Browniano kadagiti minuto ti partikula a naitubngen kadagiti likido, a nagpasingked ti panagipalawag ni Albert Einstein iti daytoy a penomeno ken isu a nakompirma ti kasaad ti atomiko iti materia. Para iti daytoy a panaggun-od isu ket napammadayawan iti Premio Nobel iti Pisika idi 1926.

## Biograpia

### Nasapa a tawtawen
Isu ket naipasngay idi idiay Lille, Pransiae, ni Perrin ket nagbasa idiay École Normale Supérieure, ti grande école idiay Paris. Isu ket nagbalin a katakunaynay iti eskula idi las-ud ti paset ti panawen idi  1894–97 idi nangrugi nga agadal iti rayo katodiko ken Rayo-ekis.  Isu ket nagungunaan iti grado iti *docteur ès sciences* (PhD) idi 1897.  Iti isu met laeng a tawen isu ket naidutoka kas agkleklektura iti pisikal a kimika idiay Sorbonne, Paris.  Isu ket nagbalin a propesor iti dayta nga unibersidad idi 1910, ken nagtengngel iti daytoy a puesto aginggana ti Panagsakop ti Alemania ti Pransia idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Premio Nobel idi 1926
*
Maika-50 a paralelo amianan

Ti **maika-50 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 50 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Europa, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Iti daytoy a latitud ti init makitkita para kadagiti 16 nga oras, 22 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 8 nga or-oras, 4 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 50° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Isla Sakhalin
Idi las-ud ti  panawen ti Imperio ti Hapon, manipud idi 1905 aginggana idi 1945, ti maika-50 a paralelo ket nangmarka ti ti pagbeddengan a nagbaetan ti Prepektura ti Karafuto ti Hapon aginggana iti abagatan ti Imperio ti Rusia ken kalpasanna ti Kappon ti Sobiet iti amianan idiay isla ti Sakhalin. Ti intero nga isla ket tinengngel idi babaen ti Sobiet kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II.

## Kitaen pay
*Maika-49 a paralelo amianan
*Maika-51 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Maika-49 a paralelo amianan

Ti **maika-49 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 49 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Europa, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Ti siudad ti Paris ket agarup a  iti abagatan ti maika-49 a paralelo ken ti kadakkelan a siudad a pagbaetan dagiti paralelo ti maika-48 ken maika-49. Ti kangrunaan nga eropuertona iti Eropuerto Charles de Gaulle ket mabirukan iti paralelo.

Iti agarup a  iti pagbeddengan ti Kanada–Estados Unidos ket naikeddeng idi a sumurot iti maika-49 a paralelo manipud iti British Columbia aginngana idiay Manitoba idiay bangir ti Kanada, ken manipud idiay Washington aginggana idiay Minnesota idiay bangir ti Estados Unidos , ken naisangsangayan manipud idiay Lingsat ti Georgia aginggana idiay Danaw ti Kakaykayoan. Daytoy a sangalubongan a pagbeddengan ket naikeddeng idi iti Taripnong ti Anglo-Americkano ti 1818 ken ti Tulag ti Oregon idi 1846, nupay kasta ti pagbeddengan ket naipakpakita babaen dagiti pangmarka ti agrimensura a naikabil idi maika-19 a siglo ket sumiasi manipud iti maika-49 a paralelo babaen dagiti agarup a sangapulo a metro.

Iti daytoy a latitud ti init makitkita para kadagiti 16 nga oras, 12 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 8 nga or-oras, 14 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek. Iti basbassit ngem 1/8 iti rabaw ti Daga ket ti amianan ti maika-49 a paralelo.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 49° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-48 a paralelo amianan
*Maika-50 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
* *[http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=wa&vol=2002_sc/69417-6&invol=3 Washington v. Norman]* manipud iti FindLaw
Internet Archive

Ti **Internet Archive** ket ti naikuartel idiay San Francisco a saan nga agganganansia a digital a biblioteka nga addaan iti naibagbaga a mision iti "unibersal a panagala iti amin a pannakaammo". Daytoy ket mangited iti nawaya a publiko a panagala kadagiti urnong dagiti nadigitado a material, a mairaman dagiti website, dagiti panagipakat ti sopwer/ay-ayam, musika, dagiti sine/dagiti video, dagiti agkutkuti a ladawan, ken ti gangani a tallo a riwriw a liblibro ti dominio a publiko. Manipud idi Oktubre 2012, dagiti urnongna ket sumursurok a 10 petabyte. Iti pay maipatinayon iti annongna a panag-arkibo, ti Archive ket maysa nga aktibista, a mangitaktakder para iti nawaya ken silulukat nga Internet.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Lepore, Jill, "The Cobweb", *The New Yorker*, Enero 26, 2015
* 
* Ringmar, Erik, "Liberate and Disseminate," *Times Higher Education Supplement*, Abril 10, 2008.

## Dagiti akinruar a silpo

*
Mangifera indica

Ti ***Mangifera indica*** wenno kadawyan a makunkuna nga Indian mango ket ti sebbangan ti mangga iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy ket mabirukan idiay kaatapan ti India ken naimuyongan kadagiti karuay a naipayammo kadagiti sabali a napudot a rehion iti lubong. Daytoy ti kadakkelan nga agbungbuga a kayo iti lubong, ken mapakabael iti katayag iti sangagasut a kadapan ken ti natimbeng a kadakkel ti puonna iti duapulo wenno dua pulo ket uppat a kadapan, ken sagpaminsan pay a makaabot iti duapulo.
Ti sebbangan ket mabalin a naimuyongan idiay India idi agarup a 2000 BC. Ti sebbangan ket naiyeg idiay Daya nga Asia idi agarup a 400-500 BCE manipud idiay India; iti sumaruno, idi maika-15 a silo idiay Filipinas; ken kalpasanna, idi maika-16 a siglo idiay Aprika ken Brasil babaen dagiti Portuges. Ti sebbangan ket inpalawag para iti siensia babaen ni Linnaeus idi 1753.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Litz, Richard E. (ed. 2009). *The Mango: Botany, Production and Uses* (2nd edition). CABI.  

## Dagiti akinruar a silpo

* Crop of the Day: Mango, ''Mangifera indica''
Maika-51 a paralelo amianan

Ti **maika-51 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 51 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Europa, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Iti daytoy a latitud ti init makitkita para kadagiti 16 nga oras, 33 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 7 nga or-oras, 55 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano (iti amianan bassit ti Hardin ti Parke Sheffield idiay Daya a Sussex, Inglatera) ken mapan nga agpadaya, ti 51° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Ruso nga Amerika 1799–1824/25
Idi 1799 ni Pablo I, ti Tsar ti Imperio ti Rusia, ket nangited iti *[[ukase]]* a nagpartuat ti Kompania ti Ruso-Amerika. Daytoy ket naikkan iti kinabukbukodan a panagtengngel ti amianan ti maika-55 a paralelo amianan, ken panagtuntunen ti Rusia manipud idi 1790, ken ti pay karbengan a mangimaton ken mangsakop ti teritorio agingana iti abagatan no laeng dagiti daga ket saanda pay a dati a nasakop, wenno agkamkammatalek iti sabali a pagilian. Idi 1821 ti dokumento ti linteg ti Kompania ti Ruso-Amerika ket napabaro idi iti isu met laeng a panawen idi ti maysa nga *ukase* ket nangirangarang a ti kinaturay ti Rusia ket naipadakkel iti abagatan ti maika-51 a paralelo, ken dagiti danum iti amianan iti dayta a linia ket narikpan iti ganganaet a panaglayag. Ti *ukase* ket nasabtan idi iti napigsa a di panagkayat babaen ti Estados Unidos ken ti Gran Britania. Dagiti simmarsaruno a panagtutulag ket nagresultaan iti nalawag ken permanente a pagbeddengan para iti Ruso nga Amerika, ti agpaabagatan a patingga a naipatakder idiay 54°40′ amianan.

## Kitaen pay
*Maika-50 a paralelo amianan
*Maika-52 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Neverland Ranch

Ti **Neverland Valley Ranch**  (nabaliwan ti nagan iti *Sycamore Valley Ranch*)ket ti naparang-ay a tagikua idiay Kondado ti Santa Barbara, California, a mabirukan idiay 5225 Figueroa Mountain Road, Los Olivos, California 93441, ken naindayegan daytoy a kas pagtaengan ni Michael Jackson manipud idi 1988 aginggana idi 2005. 

## Dagiti akinruar a silpo

## Dagiti nagibasaran
Anacardiaceae

Ti **Anacardiaceae** (ti **kasoy** wenno **pamilia ti sumac**) ket dagiti pamilia dagiti mula nga agsabsabong nga agbunga a dagiti drupa ken kadagiti sabali a kaso ket agpataud iti makagatel a urushiol. Ti Anacardiaceae ket mangiraman kadagiti nadumaduma a henero nga addaan kadagiti nadumaduma a kinapangruna iti ekonomia. Ti maysa kadagitoy a mula iti daytoy a pamilia ket mairaman ti kasoy (iti kita ti henero iti *[[Anacardium]]*), mangga, poison ivy, sumac, asok-kayo, marula, duyaw a mombin, ken cuachalalate.  Ti henero ti *[[Pistacia]]* (a mairaman ti pistatso ken mastika a kayo) ket kadawyanda a nairamanen, ngem sagpaminsan a nairamraman idin iti bukodna a pamilia ti Pistaciaceae.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Tree of Life: Anacardiaceae
Tangkig

Ti termino a **tangkig** ket maus-usar a mangibaga ti rehion dagiti bantay wenno nangato a kabambantayan a banak.
Arthur Compton

Ni **Arthur Holly Compton** (Septiembre 10, 1892&nbsp;– Marso 15, 1962) ket maysa idi nga Amerikano a pisiko a nagungunaan iti Premio Nobel iti Pisika idi 1927 para iti pannakaduktalna ti epekto Compton, a nangipakita ti kasasaad ti partikula iti elektromagnetiko a radiasion. Daytoy ket mapakasiddaaw idi a pannakaduktal iti dayta a panawen: ti kasasaad ti allon iti lawag ket nasayaat idin a naipakita, ngem ti kapanunotan a ti lawag ket addaan kadagiti tagikua iti alon ken partikula ket saan unay a naaw-awat. Isu ket ammo pay para iti panangidaulona iti Laboratorio ti Metalurhiko ti Proyekto Manhattan, ken nagserbi a Kansilier iti Unibersidad ti Washington idiaySt. Louis manipud idi 1945 aginggana idi 1953.

## Dagiti akinruar a silpo

* Biograpia ti Nobelprize.com Biography
Charles Thomson Rees Wilson

Ni **Charles Thomson Rees Wilson** (14 Pebrero 1869 – 15 Nobiembre 1959) ket maysa idi nga Eskoses a pisiko ken meteorolohiko a nagungunaan iti Premio Nobel iti Pisika para iti panagparnuayna iti kamara ti ulep.

## Biograpia
Ni Wilson ket naipasngay idi idiay parokia ti Glencorse, Midlothian ti mannalon a ni John Wilson, ken ti inana a ni Annie Clerk Harper. Kalpasan idi pimmusay ti amana idi 1873, ti pamiliana ket immalis idiay Manchester. Isu ket nagadal idiay Kolehio ni Owen, nagadal iti biolohia ken nagnamnama nga agbalin a mediko. Kalpasanna, isu ket napan idiay Kolehio Sidney Sussex, Cambridge nga idiay ket nagbalin nga interesado iti pisika ken kimika.

Kalpasan iti dayta, ni Wilson ket nagay-ayat a nag-interesado iti meteorolohia, ken idi 1893 isu ket nangrugrugi a nagadal kadagiti ulep ken dagiti tagikuada. Isu ket nagtrabaho met bassit iti obserbatorio idiay Ben Nevis, nga idiay ket nagaramid kadagiti obserbasion iti panagporma ti ulep. Nangpadas met nangtulad ti epekto iti basbassit a gantingan iti laboratorio idiay Cambridge, ken nangpadakkel ti naangep nga angin iti uneg ti narikepan a kamara. Kalpasanna, isu ket nag-eksperimento iti panagpartuat kadagiti ipus ti ulep iti kamarana a pinataud babaen dagiti ion ken radiasion. Para iti panagparnuay ti kamara ti ulep isu ket nagungunaan iti Premio Nobel idi 1927.

Inasawa ni Wilson  ni Jessie Fraser idi 1908, ti anak a babai ti ministro manipud idiay Glasgow, ken dagiti agassawa ket addan iti uppat nga annak. Isu ket pimmusay idiay asideg ti Edinburgh, ken kadua met idi ti pamiliana.

## Nakaam-ammuan
Ti abut ti bulkan ti Wilson iti Bulan ket kimmadduan a nainaganan kaniana, ni Alexander Wilson ken ni Ralph Elmer Wilson.

Dagiti pormasion ti Panagababaw ti Ulep ni Wilson, a rumsua kalpasan ti dakkel a panagbettak, ket nainaganan pay kaniana.

Ti Kagimongan Wilson, ket nainaganan pay maniana.

Dagiti arkibo ni Charles Thomson Rees Wilson ket tinartaripato babaen ti Ar-arkibo ti Unibersidad ti Glasgow.

## Dagiti nagibasaran

**Asimov's Biographical Encyclopedia of Science and Technology*, Isaac Asimov, 2nd ed., Doubleday & C., Inc., .

## Dagiti akinruar a silpo
* Biograpia ni Charles Thomson Rees Wilsons
Banak

Iti heolohia ken siensia ti daga, ti **banak** wenno **nangato a tanap**, ket ti maysa a lugar ti tangkig, ken kadawyan a mangbukel ti relatibo a  nadalumpinas a langa ti daga a nakaro a naipangato iti ngato ti kaaryubayan a lugar, ken kadawyan nga addaan iti maysa wenno ad-adu a napadsok a bangkirig.

## Dagiti akinruar a silpo

*"Banak" iti scienceclarified.com
*nationalgeographic.com 
*travel-university.org 
*edu.pe.ca 
*britannica.com
Murasaki Shikibu

Ni **Murasaki Shikibu** (紫式部, c.973 wenno 978 – c.1014 wenno 1031), ket maysa idi a Hapon a nobelista, mannurat ken mannaniw. Isu ket kaaduan nga ammo a kas ti mannurat ti *[[Ti Sarita ni Genji]]*, a naisurat iti Hapon idi agarup a 1000 ken 1012. Ni Murasaki Shikibu ket naipasngay idi idiay Kioto, Hapon.
Birngas ti Murasaki Shikibu; di ammo ti pudno a naganna, ngem mabalin nga isu ni **Fujiwara Takako**, a naibagbaga iti personal a diario ti korte idi 1007 a kas maysa nga imperial a personal a katakunaynay a balasang iti korte.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti obra babaen ni Murasaki Shikibu (Open Library)
Maika-55 a paralelo amianan

Ti **maika-55 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 55 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Europa, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Iti daytoy a latitud ti init makitkita para kadagiti 17 nga oras, 22 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 7 nga or-oras, 20 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 55° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Dagiti nadayeg a siudad ken ili iti 55°N
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya:
*Omsk, Omsk Oblast, Rusia
*Novosibirsk, Novosibirsk Oblast, Rusia
*Derry, Akin-amianan nga Irlanda, Nagkaykaysa a Pagarian
*Newcastle upon Tyne, Inglatera, Nagkaykaysa a Pagarian
*South Shields, Inglatera, Nagkaykaysa a Pagarian

## Usar a kas pagbeddengan
Ti maika-55 a paralelo ket agserbi a kas ti akin-abagatan a pagbeddengan ti teritorio ti Nunavik idiay Quebec.

## Kitaen pay
*Maika-54 a paralelo amianan
*Maika-56 a paralelo amianan
*Paralelo 54°40′ amianan

## Dagiti nagibasaran
Maika-52 a paralelo amianan

Ti **maika-52 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 52 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Europa, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Idiay Kanada, paset ti kadawyan a maaw-awat a pagpeddengan a pagbaetan ti Quebec ken Newfoundland ken Labrador ket naipalawag babaen ti daytoy a paralelo, ngem ti Quebec ket malmalmemng nga agtunton kadagiti teritorio iti amianan iti daytoy a linia.

Iti daytoy a latitud ti init makitkita para kadagiti 16 nga oras, 44 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 7 nga or-oras, 45 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano (iti laud bassit tipurok ti Barkway in Hertfordshire, Inglatera) ken mapan nga agpadaya, ti 52° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-51 a paralelo amianan
*Maika-53 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Maika-60 a paralelo amianan

Ti **maika-60 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 60 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Europa, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Urayno daytoy ket mabirukan iti mamindua nga ad-adayo manipud iti Ekuador ngem manipud iti Amianan nga Ungto, ti maika-60 a paralelo ket kagudua iti kaatiddog no maigiddiat iti linia ti Ekuador. Ditoy ti ayan nga agtengnga nga agbatukot ti Daga iti ad-adu ngem idiay Ekuador.

Iti daytoy a latitud, makitkita ti init para kadagiti 18 nga oras, 52 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 5 nga or-oras, 52 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 60° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kanada

Idiay Kanada, ti maika-60 a paralelo ket mangbukel ti nangruna a daga a pagbeddengan a pagbaetan ti akin-amianan a terteritorio ti Yukon, Amianan a laud a Terteritorio, ken Nunavut iti amianan, ken dagiti akinlaud a probinsia ti British Columbia, Alberta, Saskatchewan, ken Manitoba iti abagatan.

Iti pakaitunosan, ti "amianan iti 60" ket maysa a panangibaga a masansan a maus-usar para kadagiti teritorio, uray no dagiti paset ti Nunavut (dagiti isla idiay Luek Hudson ken Luek James) ket mabirukan dagitoy iti abagatan ti maika-60 a paralelo, ken dagiti paset ti Quebec ken Newfoundland ken Labrador ket mabirukan dagitoy iti amianan, iti daya ti Luek Hudson. Ti pabuya ti telebision idi tawtawen ti 1990 iti CBC a maipanggep iti biag idiay Amianan a laud a Terteritorio ket tinawagan idi ti *[[North of 60]]*.

Dagiti laeng uppat a suli ket mabirukan dagitoy idiay interseksion ti maika-60 a paralelo ken ti maika-102 a meridiano laud, iti pagbaetan ti Amianan a laud a Terteritorio, Nunavut, Saskatchewan, ken Manitoba.  Nupay kasta, daytoy ket saan a pudno uppat a punto gapu ta ti pannakarukod ti pagbeddengan ti Saskatchewan/Manitoba idi tawtawen ti 1880 ket nangikabil daytoy iti agarup a  iti laud ti maika-102 a meridiano, a mangipalawag ti paset ti pagbeddengan ti Amianan a laud a Terteritorio/Nunavut.

## Greenland
Idi baetan ti 1776 ken 1950, ti maika-60 a paralelo ket nagporma idi ti akin-abagatan a patingga ti eksklusibo a monopolia ti panagtagilako ti Royal Greenland Trade Department idiay asideg ti kolonia ti Dinamarka-Norwega ken kalpasanna dagiti kolonia ti Dinamarka iti Greenland (1776&ndash;1782) ken Abagatan a Greenland (1782&ndash;1950).

## Kitaen pay
*Maika-59 a paralelo amianan
*Maika-61 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Maika-61 a paralelo amianan

Ti **maika-61 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 61 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Europa, Asia  ken Amianan nga Amerika.

Iti daytoy a latitud ti init makitkita para kadagiti 19 nga oras, 16 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 5 nga or-oras, 32 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 61° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-60 a paralelo amianan
*Maika-62 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Maika-76 a paralelo amianan

Ti **maika-76 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 76 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga, idiay Artiko. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Europa, Asia, ti Taaw Artiko  ken Amianan nga Amerika.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 76° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-75 a paralelo amianan
*Maika-77 a paralelo amianan
Baybay Bering

Ti **Baybay  Bering** ket ti pingir a baybay iti Taaw Pasipiko. Daytoy ket buklen ti labneng ti adalem, ken ngumantonto babaen ti akikid a bangkirig iti ab-ababaw a danum iti ngato dagiti kontinental a samang.

Ti Baybay Bering ket naisina manipud iti Golpo ti Alaska babaen ti Peninsula Alaska. Daytoy ket sakupenna ti sumurok a  a bineddengan it idaya ken amianan a laud babaen ti Alaska, itilaud babaen ti Adayo a Daya ti Rusia ken ti Peninsula Kamchatka, iti abagatan babaen ti Peninsula Alaska ken ti Is-isla Aleutiana ken iti adayo nga amianan babaen ti Lingsat Bering, a mnagikapet daytoy iti Baybay Bering iti Baybay Chukchi ti Taaw Artiko. Ti Luek Bristol ket ti paset ti Baybay Bering a mangsina ti Peninsula  Alaska manipud iti nagruna a daga ti Alaska.  Ti Baybay Bering ket nainaganan kenni Vitus Bering, ti Danes a nabigador iti serbisio ti Rusia, nga idi 1728 ket isu ti immuna a Europeano a sistematiko a nagsukisok iti daytoy, naglayag manipud idiay Taaw pasipiko a nagpa-amianan idiay Taaw Artiko.

Ti ekosistema ti Baybay Bering ket mairaman ti pagturayan ti Estados Unidos ken Rusia, ken dagiti pay sangalubongan a dandanum iti tengnga ti baybay (ammo a kas ti "Abot ti Donut").

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Pingir a baybay

Iti oseanograpia, ti **pingir a baybay** wenno **marginal a baybay** ket ti baybay a sangkapaset a napalikmutan babaen dagiti isla, dagiti purpuro, wenno dagiti peninsula, a kadenna wenno nalawa a silulukat it nawaya a taaw iti rabaw, ken/wenno bineddengan babaen dagiti submarino a pantok iti datar ti baybay.

## Dagiti pingir a baybay iti lubong

Dagiti taudan ket aggigiddiat no ania dagiti baybay ti maikeddeng a kas dagiti pingir a baybay ken no ania pay ti taaw a pakaikamenganda a kas pingir a baybay. Awan ti agmaymaysa nga ultimato a turay iti daytoy a banag.

Dagiti pingir a baybay ti Taaw Artiko:
* Baybay Barents
* Baybay Beaufort
* Baybay Chukchi (insina babaen ti Isla Wrangel)
* Baybay Kara
* Baybay Laptev (insina babaen ti Severnaya Zemlya ken ti Is-isla Baro a Siberia)

Dagiti pingir a baybay ti Taaw Atlantiko:
* Baybay Arhentino
* Baybay Karibe
* Kanal Ingles
* Golpo ti Mehiko
* Luek Hudson
* Baybay Irlandes (insina babaen ti Irlanda)
* Baybay Labrador
* Baybay Mediteraneo
* Baybay Amianan (babaen ti Gran Britania)
* Baybay Norwego (babaen ti Islandia, ti Is-isla Feroe, ken Shetland); ken Baybay Greenland
* Baybay Scotia (babaen ti is-isla Malvinas, Abagatan a Georgia, ken ti Is-isla Abagatan a Sandwich)
* Sagpaminsan a ti Artiko ket naikeddeng pay a kas pingir a baybay ti Atlantiko.

Dagiti pingir a baybay ti Taaw Indiano:
* Baybay Andaman (insina babaen ti Andaman ken Is-isla Nicobar).
* Baybay Arabiano
* Luek ti Bengal
* Baybay Java (insina babaen ti Is-isla Nalatak a Sunda)
* Golpo Persiano
* Baybay Nalabbasit
* Baybay ti Zanj (maysa a historiko nga entidad ti aplaya ti abagatan a daya nga Aprika ken mairaman ti is-isla Mascarene)

Dagiti pingir a baybay ti Baybay Mediteraneo:
* Baybay Adriatiko
* Baybay Egeo
* Baybay Alboran
* Baybay Balear
* Baybay Nangisit
* Baybay ti Creta
* Baybay Honiko
* Baybay Liguria
* Baybay Mirtos
* Baybay ti Sardinia
* Baybay ti Sicilia
* Baybay Tracia
* Baybay Tirreno

Dagiti pingir a baybay ti Baybay Nangisit:
* Baybay ti Azov

Dagiti pingir a baybay ti Taaw Pasipiko:
* Baybay Bering (insina babaen ti is-isla Aleutiana)
* Baybay Celebes
* Baybay Coral (babaen ti Is-isla ti Solomon ken Vanuatu).
* Baybay Daya Tsina (babaen ti Is-isla ti Ryukyu)
* Baybay Filipinas (babaen ti Is-isla Ogasawara, ti Is-isla Mariana, ken Palau)
* Baybay ti Chiloé (babaen ti Isla Chiloé, Chile)
* Baybay ti Hapon (babaen ti Purpuro Hapon)
* Baybay ti Okhotsk (babaen ti Is-isla Kurile ken Peninsula Kamchatka)
* Baybay Abagatan Tsina (babaen ti Filipinas)
* Baybay Sulu
* Baybay Tasman (pagbaetan ti Australia ken Baro a Selanda)
* Baybay Duyaw (babaen ti Peninsula Korea)

Dagiti pingir a baybay ti Akin-abagatan a Taaw:
* Baybay Scotia

Ti Baybay Karibe ket sagpaminsan a naipalawag a kas pingir a baybay, sagpaminsan a kas baybay mediteraneo.

Ti Baybay Kaspio ket sagpaminsan a naipalawaga kas pingir a baybay, ken ti pay Baybay Natay ken ti Garabogazköl.

## Dagiti nagibasaran
Baybay Duyaw

Ti **Baybay Duyaw** ket ti nagan a naited iti akin-amianan a paset ti Baybay Daya a Tsina, a daytoy ket pingir a baybay iti Taaw Pasipiko. Daytoy ket mabirukan iti pagbaetan ti nangruna a daga ti Tsina ken ti Peninsula Korea. Ti naganna ket nagtaud manipud kadagiti partikula ti darat manipud kadagiti bagio ti darat ti Desierto Gobi a mangbaliw ti maris ti rabaw ti danum iti nabalitokan a duyaw.

Ti akin-uneg unay a luek ti Baybay Duyaw ket tinawtawagan ti Baybay Bohai (sigud a Luek Pechihli wenno Luek Chihli). Agayus ditoy ti Karayan Duyaw (babaen ti probinsia ti Shandong ket ti kapitoliona iti Jinan) ken Hai He (babaen ti Beijing ken Tianjin). Dagiti deposito ti darat ken lan-ak manipud kadagitoy a karayan ket mangited iti maris ti baybay.

Ti akin-amianan a gay-at ti Baybay Duyaw ket tinawtawagan iti Luek Korea.

## Bibliograpia
*Chikuni, S. (1985) The fish resources of the northwest Pacific, Food and Agriculture Organization,
Golpo Amundsen

Ti **Golpo Amundsen** ket ti golpo a mabirukan idiay Amianan a laud a Terteritorio ti Kanada, idiay pagbaetan ti Isla Banks ken Isla Victoria ken ti nangruna a daga. Daytoy ket agarup a  iti kaatiddog ken agarup a  iti kalawa idiay pagtumpunganna iti Baybay Beaufort.

Ti Golpo Amundsen ket sinukisok babaen ni Norwego nga eksplorador Roald Amundsen idi baetan ti 1903 ken 1906. Mabirukan ti golpo iti akinlaud a patingga ti nadayeg a Dalan Amianan a laud, ti dalan manipud iti Taaw Atlantiko aginggana iti Pasipiko.

Awan unay ti adu a tttao nga agtataeng kadagiti aplaya ti golpo, ngem adda met bassit dagiti ili ken dagiti komunidad a mairaman ti: Sachs Harbour, Ulukhaktok ken Paulatuk. No mapan nga agpa-amianan iti golpo, mabirukan ti Lingsat Prinsipe ti Gales. No agpa-abagatan a daya ken daya, ti golpo ket agturong babaen ti Lingsat Dolphin ken Union, labsanna ti Luek Simpson ken mapan idiay Golpo Coronasion. Manipud idiay lumabas babaen ti Lingsat Dease ken kalpasanna idiay Golpo Reina Maud, ken kanungpalan nga agpa-amianan a daya idiay Lingsat Victoria. No mapan nga agpalaud ken amianan a laud ti agbanbaniaga ket umuna a sumrek iti Baybay Beaufort ken kalpasanna ti Taaw Artiko.

Ti intero a golpo ket adda iti klima ti rehion ti tundra ti Artiko ken mailasin daytoy babaen ti nakaro ti lamiisna a panaglalam-ek. Iti naladaw a panaglalam-ek ti Golpo Amundsen ket naabbongan iti yelo ti baybay. Kaaduan dagiti yelo ket maburak iti Hulio iti las-ud ti kadawyan a tawen, ken adda met dagiti lugar iti adayo nga akindaya ken akin-amianan a parte ti golpo a maburak laeng iti Agosto.
Baybay Daya a Siberia

Ti **Baybay Daya a Siberia** (Ruso: ) ket ti pingir a baybay idiay Taaw Artiko. Daytoy ket mabirukan idiay pagbaetan ti Rawis Artiko iti amianan, ti aplaya ti Siberia iti abagatan, ti Is-isla Baro a Siberia iti laud ken Rawis Billings, idiay asideg ti Chukotka, ken Isla Wrangel iti daya. Daytoy a baybay ket nabeddengan iti Baybay Laptev iti laud ken ti Baybay Chukchi iti daya.

Daytoy a baybay ket maysa kadagiti saan unay a naad-adal iti lugar ti Artiko. Daytoy ket naidasdasig babaen ti nakaro a klima, nababa ti kaapgad a danum, ken ti kaawan unay ti flora, fauna ken populasion ti tao, ken dagiti pay kaababaw (kaaduan iti kaababaw iti 50&nbsp;m), dagiti nabuntog nga anud ti baybay, dagiti ababa nga atab (nababbaba ngem 25&nbsp;cm), dagiti kanayon nga angep, ken naipangpangruna iti kalgaw, ken ti kaadu dagiti lugar ti yelo a napno a matunaw laeng iti Agosto–Septiembre. Dagiti aplaya ti baybay ket natagtagitao kadagiti napalabas a rinibu a tawtawen babaen dagiti indihenio a tribu dagiti Yukagiro, Chukchi ken kalpasanna dagiti Even ken dagiti Evenki, a mangmangged iti panagkalap, panaganup ken panagtaraken ti reindeer. Dagitoy ket sinakop met dagiti Takuto ken kalpasanna dagiti Ruso.

Dagiti nangruna nga aktibidad ti industria iti lugar ket ti panagmina ken ti panaglayag iti kaunegan ti Akin-amianan a Dalan ti Baybay; saan unay a narang-ay ti komersial a panagkalap. Ti kadakkelan a siudad ken puerto ket ti Pevek, ti akin-amianan unay nga ili ti nangruna a daga ti Rusia.

## Nagan
Ti agdama a nagan ket naidesignado iti baybay idi 27 Hunio 1935 babaen ti Bilin ti Gobierno ti Sobiet.Sakbay dayta, ti baybay ket awan idi iti naisangayan a nagan ken naglalaok a tinawtawagan iti Ruso a kas ti "Indigirskoe", "Kolymskoe", "Severnoe" (Akin-amianan), "Sibirskoe" wenno "Ledovitoe".

## Heograpia

### Sakup
Ti Gunglo ti Internasional  Hidrograpiko ket ipalawagna dagiti patingga ti Baybay Daya a Siberia a kas ti sumaganad:

*Iti laud.* Ti Akindaya a patingga ti Baybay Laptev [Manipud ti Akin-amianan unay a parte ti Isla Kotelni – babaen ti Isla Kotelni aginggana idiay Rawis Madvejyi. Kalpasanna babaen ti Isla Malyi, aginggana idiay Rawis Vaguin idiay Isla Nalatak a Liakhov. Kalpasanna idiay Sviaroy Noss iti nangruna a daga].

*Iti amianan.* Ti linia manipud iti Akin-amianan unay a punto ti Isla Wrangel (179°30'W) aginggana kadagiti Akin-amianan nga Is-isla De Long (mairaman dagiti isla ti Henrietta ken Jeannette) ken Isla Bennett, kalpasanna ti Akin-amianan unay a parte ti Isla  Kotelni.

*Iti daya.* Manipud ti Akin-amianan unay a punto ti Isla Wrangel babaen ti daytoy nga isla aginggana ti Rawis Blossom kalpasanna idiay Rawis Yakan iti nangruna a daga (176°40'E).


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Padto ti klima para iti Pevek (iti Ruso)
* Panangipateg iti ekolohia
Baybay Wandel

Ti **Baybay Wandel** (ammo pay a kas ti **Baybay McKinley**) ket ti bagi ti danum idiay Taaw Artiko, ken gumay-at manipud iti amianan a laud ti Greenland aginggana idiay Svalbard. Daytoy a baybay ti artiko ket mabirukan iti 82° longitud amianan ken ti 21° latitud laud. Dagiti baybay nga ad-adayo iti amianan ken amianan a laud ti Baybay Wandel ket nayelo iti amin a paset ti tawen. Ti Baybay Wandel ket gumay-at iti ad-adayo a laud a kas idiay Rawis Morris Jesup. Iti ad-adayo a laud ket ti Baybay Lincoln. Iti abagatan, daytoy ket gumay-at iti Nordostrundingen. Ti Baybay Wandel ket ikapetna ti Baybay Greenland iti abagatan babaen ti Lingsat Fram.

## Dagiti nagibasaran
Maria, ina ni Hesus

Ni **Maria** (*Miriam:* ; c. 15 BC – c. 48 AD), ammo pay a kas ni **Santa Maria** wenno ni **Birhen Maria**, wenno *Παναγία* iti Griego, ket naibagbaga iti Biblia ken Koran a kas ti ina ni Hesus.

Dagiti Kristiano  ket namatmatida a ni Hesus ket isu ni Kristo wenno Mesias a naibagbaga kadagiti relihioso a testo ti Hudio, ken ti Dios ti Anak; Dagiti Muslim ket namatmatida met kenni Hesus a kas ti naibagbaga a mesias, ngem saanda a namatmati iti ania man a pudno a nainlangitan a parsua, imbes ket nga inkedkeddengda isuna a kas maysa kadagti Kalatakan a Mensahero ni Apo Dios.

## Adu pay a mabasbasa

* Brown, Raymond,E.,Donfried, Karl, P., Fitzmyer, Joseph A., & Reumann, John, (eds.),*Mary in the New Testament*, Fortress/Paulist Press, 1978, 
* Hahn, Scott, *Hail, Holy Queen: The Mother of God in the Word of God*, Doubleday, 2001, 
* Pelikan, Jaroslav. *Mary Through the Centuries: Her Place in the History of Culture*, Yale University Press, 1998, hardcover, 240 pages ISBN
* Tumanov, Vladimir. "Mary versus Eve: Paternal Uncertainty and the Christian View of Women." Neophilologus: International Journal of Modern and Mediaeval Language and Literature  95 (2011) 4: 507-521.

## Dagiti akinruar a silpo

* Maria iti Koran 

## Dagiti nagibasaran