open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Springfield, Illinois

Ti **Springfield** ket isu ti kapitolio ti Estado ti Illinois ken ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Sangamon ken addaan iti populasion iti 116,250 manipud ti senso ti Estados Unidos idi 2010, ken mangaramid daytoy ti maikanem a kaaduan ti populasion a siudad iti estado Isu daytoy ti kadakkelan a siudad idiay sentral nga Illinois. Manipud idi 2013, ti populasion ti siudad ket nakarkulo nga immadu iti 117,006, nga addaan kadagiti sumurok a 211,700 tattao nga agtataeng iti Estadistika  a Lugar ti Metropolitano ti Springfield, a mangiraman ti Kondado ti Sangamon ken ti kaarubana a Kondado ti Menard. Ti agdama nga aldaw nga Springfield ket immuna idi a tinagtagitao babaen dagiti Amerikano a Europeano idi naladaw a tawtawen ti 1810, idi asideg a panawen ti panagbalin nga estado ti Illinois. Ti kadayegannga umili ket ni Abraham Lincoln, nga isu ket nagtaeng idiay Springfield manipud idi 1837 aginggana idi 1861, idi isu ket napan idiay White House a kas Presidente. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Siudad ti Springfield
Indianapolis

Ti **Indianapolis** (),(naipangyababaan iti **Indy** ) ket isu ti kapitolio ken ti kaaduan ti populasion nga Estado ti Indiana, ken isu pay ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Marion. Manipud ti senso ti Estados Unidos idi 2010, ti populasion ti siudad ket 820,445 Daytoy ket isu ti maika-12 a kadakkelan a siudad idiay Estados Unidos ken ti maika-29 a kadakkelan a metropolitano a lugar idiay Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Website ti Siudad ti Indianapolis ken Kondado ti Marion, Indiana
Des Moines, Iowa

Ti **Des Moines** () ket isu ti kapitolio ken ti kaaduan ti populasion a siudad iti Estado ti Iowa. Daytoy ket isu pay ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Polk. Ti bassit a paset ti siudad ket maigay-at iti Kondado ti Warren,. Daytoy ket nainkorporado idi Septiembre 22, 1851, a kas Puerto Des Moines ken naipayababa met iti "Des Moines" idi 1857. Daytoy ket nainagana manipud iti Karayan Des Moines ken mabalin a naampon manipud iti Pranses ti *Rivière des Moines*, a ti kaibuksilanna ket  "Karayan dagiti Monghe." Ti populasion ti siudad ket 203,433 manipud iti senso ti Estados Unidos idi 2010. Ti lima a kondado a metropolitano a lugar ket nairanggo a kas maika-88 kadagiti termino iti populasion ti Estados Unidos nga addaan kadagiti 594,600 nga agnanaed segun ti karkulo ti Opisina ti Senso ti Estados Unidos idi 2014.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a website Siudad ti Des Moines
Topeka, Kansas

Ti **Topeka** (; Kansa: *Tó Pee Kuh*) ket isu ti kapitolio a siudad ti Estado ti Kansas ken ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Shawnee. Daytoy ket mabirukan idiay igid ti Karayan Kansas idiay tengnga a paset ti Kondado ti Shawnee, a mabirukan idiay amianan a daya ti Kansas, idiay tengnga ti Estados Unidos.  Manipud iti senso ti Estados Unidos idi 2010, ti sudad ket addaan iti populasion iti 127,473.  Ti Topeka Estadistika a Metropolitano a Lugar, a mangiraman kadagiti kondado ti Shawnee, Jackson, Jefferson, Osage, ken Wabaunsee, ket addaan iti populasion iti 233,870 manipud iti senso idi 2010.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a website ti Topeka
*
Frankfort, Kentucky

Ti **Frankfort** ket isu ti kapitolio ti Mankomunidad ti Kentucky ken ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Franklin. No maibatay iti populasion, daytoy ti kabassitan a kapitolio ti estado idiay Estados Unidos ken maysa a maikadua a klase a siudad idiay Kentucky; ti populasion ket 25,527 manipud ti senso ti Estados Unidos idi 2010. Daytoy ket mabirukan idiay Karayan Kentucky, ti Frankfort ket isu ti kangrunaan a siudad ti Estadistika a Mikropolitano a Lugar ti Kentucky, a mangiraman kadagiti amin a kondado ti Franklin ken Anderson.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a website ti Frankfort
Annapolis, Maryland

Ti **Annapolis** () ket isu ti kapitolio ti Estado ti Maryland, ken ti pay tugaw ti kondado ti Kondado ti Anne Arundel. Daytoy ket mabirukan idiay Luek Chesapeake idiay sabangan ti Karayan Severn, iti  nga abagatan ti Baltimore ken agarup a  a daya ti Washington, DC. Ti Annapolis ket paset ti metropolitano a lugar ti Baltimore–Washington. Ti populasionna ket 38,394 manipud iti senso ti Estados Unidos idi 2010.

Ti siudad ket nagserbi a kas temporario  a kapitolio ti Estados Unidos idi 1783–84 ken isu ti lugar idi ti Komperensia ti Kappia ti Annapolis, a natengngel idi Nobiembre 2007, idiay Akademia ti Marina ti Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a website ti Annapolis
Boston

Ti **Boston** (pannakabalikas iti Ingles ) ket isu ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad ti Mankomunidad ti Massachusetts idiay Estados Unidos. Ti Boston ket agserbi pay a kas tugaw ti kondado ti Kondado ti Suffolk. Ti kadakkelan a siudad idiay New England, ti maitutop a siudad a mangsakop ti , ken addaan iti nakarkulo a populasion iti 645,966 in 2014, a mangaramid daytoy iti maika-24 a kadakkelan a siudad idiay Estados Unidos. Ti siudad ket isu ti angkla ti dakdakkel a metropolitano a lugar a tinawtawagan iti Kalatakan a Boston ken pagnaedan dagiti 4.5&nbsp;a riwriw a tattao ken ti maikasangapulo a kadakkelan a metropolitano a lugar iti pagilian. Ti kalatakan a Boston a kas rehion a lugar ti panagbiahe ket pagtaengan dagiti 7.6&nbsp;a riwriw a tattao, a mangaramid daytoy iti maikanem a kadakkelan a Naipagtitipon nga Estadistikal a Lugar idiay Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
* Opisial a website ti Siudad ti Boston
Baton Rouge, Louisiana

Ti **Baton Rouge** (; Pranses para iti "Nalabbasit a ruting", Pranses: **Bâton-Rouge** ) ket isu ti kapitolio ti Estado ti Louisiana ken isu ti maikadua a kadakkelan a siudadna. Isu pay daytoy ti tugaw ti kondado ti Parokia ti Daya a Baton Rouge, ken ti siudad ket mabirukan kadagiti bangkag Karayan Mississippi.

Kas ti "Kapitolio a Siudad," ti Baton Rouge ket isu ti politikal a sentro para iti Louisiana, ken isu ti maikadua a kadakkelan a metropolitano a siudad ti estado ken addaan iti dumakdakkel a populasion iti 229,426 a tattao manipud idi 2013. Ti metropolitano a lugar a mangpalikmut iti siudad, a naam-amuan iti Kalatakan a Baton Rouge, ket addaan iti populasion iti 820,159 a tattao manipud idi 2013. Ti urbano a lugar ket addaan iti agarup a 594,309 nga agnanaed.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Siudad ti Baton Rouge
Augusta, Maine

Ti **Augusta** ket isu ti kapitolio ti Estado ti Maine ken ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Kennebec, 

Ti populasion ti siudad ket 19,136 manipud ti senso ti Estados Unidos idi 2010, ken mangaramid daytoy iti maikatlo a kabassitan a kapitolio ti estado (kalpasan ti Montpelier, Vermont ken Pierre, South Dakota) ken ti maikatlo a kadakkelan a siudad idiay Maine. Daytoy ket mabirukan idiay Karayan Kennebec.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Siudad ti Augusta, Maine
Lansing, Michigan

Ti **Lansing**  ket isu ti kapitolio ti Estado ti Michigan. Daytoy ket kaaduan a mabirukan idiay Kondado ti Ingham, urayno adda met dagiti paset ti siudad a maigay-at iti laud iti Kondado ti Eaton ken amianan iti Kondado ti Clinton. Ti senso ti Estados Unidos idi 2010 ket nangikabil ti populasion ti siudad iti 114,297, ken mangaramid daytoy iti maikalima a kadakkelan a siudad idiay Michigan. Ti populasion ti Estadistikal a Lugar ti Metropolitano ket 464,036, bayat a ti populasion ti dakdakkel pay a Naitiptipon nga Estadistikal a Lugar a mangiraman ti Kondado ti Shiawassee ket 534,684.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Siudad ti Lansing
Jefferson City, Missouri

Ti **Jefferson City** ket isu ti kapitolio ti Estado ti Missouri ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Cole, urayno ti bassit a paset ti siudad ket maigay-at iti Kondado ti Callaway.  Daytoy ti kangrunaan a siudad iti metropolitano a lugar ti Jefferson City, a mangsakop iti amin nga intero a paset dagiti dua a kondado. Manipud ti senso ti Estado Unidos idi 2010, ti populasion ket 43,079 ken mangaramid daytoy iti maika-15 a kadakkelan a siudad idiay Missouri.  Ti Jefferson City ket nanaganan para kenni Thomas Jefferson, ti maikatlo a presidente ti Estados Unidos.

Ti Jefferson City ket mabirukan idiay akin-amianan nga igid ti Banak Ozark idiay akin-abagatan a bangir ti Karayan Missouri idiay asideg a heograpiko a sentro ti estado, iti rehion a tinawtawagan iti Tengnga ti Missouri. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Siudad ti Jefferson City
Saint Paul, Minnesota

Ti **Saint Paul** (; naipangyababaan iti **St. Paul**) ket isu ti kapitolio ken ti maikadua a kaaduan ti populasion a siudad ti Estado ti Minnesota. Manipud idi 2013, ti nakarkulo a populasion ti siudad ket 294,873. Ti Saint Paul ket isu pay ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Ramsey, ti kabassiten ken kapusekan ti populasion a kondado idiay Minnesota. Ti siudad ket kaaduan a naisanglad idiay daya a bangkag ti Karayan Mississippi iti kaarrubayan a lugar iti puntos ti pagsabtan ti Karayan Minnesota, ken kadennana ti Minneapolis, ti kadakkelan a siudad ti estado. Naam-ammuan a kas "Agsingin a Siudad," dagitoy dua ket mangporma ti bugas ti Minneapolis–Saint Paul, ti maika-16 a kadakkelan a metropolitano a lugar idiay Estados Unidos, nga addaan kadagiti agarup a 3.46 a riwriw nga agnanaed.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Siudad ti Saint Paul
Jackson, Mississippi

Ti **Jackson** ket isu ti kapitolio ken manipud idi 1944 isun ti kadakkelan a siudad ti Estado ti Mississippi. Daytoy ket mabirukan idiay abagatan ti Karayan Yazoor, daytoy ket naikeddeng  nga adda iti akin-abagatan a pagbeddengan ti Delta ti Mississippi ken maysa kadagiti idua a tugaw ti kondado ti Kondado ti Hinds, ken ti sabali ket ti siudad ti Raymond.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Siudad ti Jackson
Lincoln, Nebraska

Ti **Lincoln** ket isu ti kapitolio ken ti maikadua a kaaduan ti populasion a siudad ti Estado ti Nebraska, kalpsan ti Omaha. Ti Lincoln ket isu pay ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Lancaster ken isu ditoy ti pakabirukan ti Unibersidad ti Nebraska. Ti populasion ti Lincoln idi 2013 ket nakarkulo iti 268,738.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Siudad ti Lincoln, Nebraska
Helena, Montana

Ti **Helena** () ket isu ti kapitolio ti Estado ti Montana ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Lewis ken Clark. Ti populasion ket 28,190 manipud iti senso ti Estados Unidos idi 2013 ken ti populasion ti Kondado ti Lewis ken Clark ket 63,395. Ti Helena ket isu ti kangrunaan a siudad iti Estadistikal a Lugar ti Mikropolitano ti Helena, a mangiraman kadagiti amin a paset dagiti kondado ti Lewis ken Clark ken ti Jefferson; ti populasionna ket 76,850 segun ti karkulo ti senso idi 2013.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Website ti Siudad ti Helena
Carson City, Nevada

Ti **Carson City** ket ti maysa a nawaya a siudad ken ti kapitolio ti Estado ti Nevada, ken nanaganan kenni Kit Carson. ,Ti populasion ket 55,274 manipud iti senso ti Estados Unidos idi 2010. Kaaduan ti bilang dagiti umili ketagnanaed idiay Eagle Valley, idiay akindaya nga igid ti Carson Range, ti sanga ti Sierra Nevada. Ti Carson City ket agarup a  iti abagatan ti Reno ken nangrugi idi a kas pagsardengan dagiti emigrante a mapmapan idiay California, ngem dimmur-as a kas maysa a siudad.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a website ti Carson City
Concord, New Hampshire

Ti **Concord**  ket isu ti kapitolio ti Estado ti New Hampshire ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Merrimack. Ti populasionna ket 42,695 manipud iti senso ti Estados Unidos idi 2010.

Ti Concord ket mairaman dagiti purok ti Penacook, Daya a Concord ken Laud a Concord.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Siudad ti Concord
Albany, New York

Ti **Albany** () ket isu ti kapitolio ti Estado ti New York ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Albany. Ti siudad ket agarup a  iti amianan ti Siudad ti New York. Ti Albany ket mabirukan idiay laud a bangkag ti Karayan Hudson, iti agarup a  iti abagatan iti pagsabtanna iti  Karayan Mohawk. Ti populasion ti Siudad ti Albany ket 97,856 segun ti senso ti Estados Unidos idi 2010. Ti Albany ket asideg ti pannakikaduana kadagiti siudad a kaarrubana iti Troy, Schenectady, ken Saratoga Springs a mangporma daytoy iti rehion a tinawtawagan iti Kapitolio a Distrito. Ti kaaduan iti daytoy a lugar ket buklen ti Estadistikal a Lugar ti Metropolitano ti Albany-Schenectady-Troy. Ti populasion ti dayta a lugar idi 2010 ket 870,716, ti maikapat a kadakkelan nga Estadistikal a Lugar ti Metropolitano idiay New York ken ti maika-58 iti pagilian.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Website ti Siudad ti Albany
Bismarck, North Dakota

Ti **Bismarck** ket isu ti kapitolio ti Estado ti North Dakota ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Burleigh.  Daytoy ti maikadua a kaaduan ti populasion a siudad idiay North Dakota kalpasan ti Fargo. Ti populasion ti siudad ket 61,272 segun ti senso ti Estados Unidos idi 2010, bayat a ti populasion ti metropolitano ket 123,751. Idi 2014, ti magasin ti *[[Forbes]]* ket inranggona ti Bismarck a kas ti maikapito a kapardasan a dumakdakkel a bassit a siudad idiay Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a website ti Siudad ti Bismarck
Columbus, Ohio

Ti **Columbus** () ket isu ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad ti Estado ti Ohio. Daytoy ti maika-15 a kadakkelan a siudad idiay Estados Unidos ken addaan iti populasion iti 822,553  (karkulo idi 2013). Daytoy ti bugas ti siudad ti Estadistikal a Lugar ti Metropilitano ti Columbus, Ohio (MSA), a mangbukel iti lugar dagiti sangapulo a kondado. Babaen ti modelo ti Estadistikal a Lugar ti Metropolitano (MSA), daytoy ti  maikatlo a kadakkelan a metropolitano a lugar idiay Ohio, ken kapadpadana ti MSA ti Cleveland MSA ken naud-udi bassit manipud iti MSA ti Cincinnati (mangiraman kadagiti paset ti Kentucky ken Indiana).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Columbus
Oklahoma City

Ti **Oklahoma City** ket isu ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad ti Estado ti Oklahoma. Isu pay daytoy ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Oklahoma, ti siudad ket nairanggo a kas ti maika-27 iti populasion kadagiti siudad idiay Estados Unidos. Dimmakkel met ti populasionna kalpasan ti senso idi 2010, ken addaan daytoy ti nakarkulo nga immadu a populasioniti 610,613 manipud idi Hulio 2013. Manipud idi 2013, ti Metropolitano a lugar ti Oklahoma ket addaan iti populasion iti 1,319,677, ken ti Naitiptipon nga Estadistikal a Lugar ti Oklahoma City-Shawnee ket addaan iti populasion iti 1,390,835 nga agnanaed, ken mangaramid daytoy a kas ti kadakkelan a metropolitano a lugar ti Oklahoma. Dagiti patingga ti siudad ti Oklahoma City ket gumay-at kadagiti kondado ti Canadian, Cleveland, ken Pottawatomie ngem kaaduan kadagitoy ket iti ruar ti bugas ti lugar ti Kondado ti Oklahoma ket suburbo owenno away. Ti siudad ket mairanggo a kas ti maika-8 a kadakkelan a siudad idiay Estados Unidos babaen ti kadakkel ti daga.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Oklahoma City
Salem, Oregon

Ti **Salem**  ket isu ti kapitolio ti Estado ti Oregon, ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Marion. Daytoy ket mabirukan idiay sentro ti   Ginget Willamette idiay para-igid ti Karayan Willamette, nga agayos nga agpa-abagatan iti uneg ti siudad. Ti karayan ket mangporma ti pagbaetan a pagbeddengan dagiti kondado ti Marion ken Polk, ken ti kaarrubaan ti siudad ti Laud a Salem ket adda idiay Kondado ti Polk. Ti Salem ket nabangon idi 1842 ken nagbalin a kapitolio ti Teritorio ti Oregon idi 1851, ken nainkorporado idi 1857.

Ti Salem ket addaan iti populasion iti 154,637 segun ti senso ti Estados Unidos idi 2010, ken mangaramid daytoy iti maikatlo a kadakkelan a siudad iti estado kalpasan ti Portland ken Eugene. Ti Salem ket basbassit ngen maysa nga oras iti kaadayo iti panagmaneho manipud idiay Portland. Ti Salem ket isu ti kangrunaan a siudad ti Estadistikal a Lugar ti Metropolitano ti Salem, daytoy a metropolitano a lugar ket sakupenna dagiti kondado ti Marion ken Polk ken addaan iti naitiptipon a populasion iti 390,738 manipud iti senso ti Estados Unidos idi 2010. Ti karkulo idi 2013 ket nangikabil ti populasion ti metropolitano iti 400,408, ti maikadua a kadakkelan iti estado.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Siudad ti Salem
Santa Fe, New Mexico

Ti **Santa Fe** (; (Tewa: Ogha Po'oge, Navajo:Yootó)) ket isu ti kapitolio ti Estado ti New Mexico. Isu daytoy ti maikapat a kadakkelan a siudad idiay New Mexiko ken isu pay ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Santa Fe. Ti Santa Fe ket isu ti kaduogan a kapitolio a siudad idiay Estados Unidos ken ti kaduogan a siudad idiay New Mexico. Ti Santa Fe (kaibuksilan “nasantuan a pammati” manipud iti pagsasao a Kastila) ket addaan iti populasion iti 69,204 manipud iti senso ti Estados Unidos idi 2012. Isu daytoy ti kangrunaan a siudad ti Estadistikal a Lugar ti Metropolitano a mangsakop iti amin a Kondado ti Santa Fe ken paset ti dakdakkel a Naitiptipon nga Estadistika a Lugar ti Albuquerque-Santa Fe-Las Vegas. Ti napno a nagan ti siudad idi nabangon ket *La Villa Real de la Santa Fe de San Francisco de Asís* (“Ti Naarian nga Ili iti Nasantuan a Pammati ni San Francisco iti Asis”).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Siudad ti Santa Fe
Raleigh, North Carolina

Ti **Raleigh** (; ) ket isu ti kapitolio ti Estado ti North Carolina ken isu pay ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Wake. Ti siudad ket sakupenna ti kadakkel ti daga iti . Ti populasion ti siudad ket 431,746 segun ti senso ti Estados Unidos idi Hulio 1, 2013. Daytoy ket maysa pay kadagiti kapardasan a dumakdakkel a siudad iti pagilian.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a website ti Raleigh
*
Providence, Rhode Island

Ti **Providence** ket isu ti kapitolio ken ti kaaduan ti populasion a siudad ti Estado ti Rhode Island. Daytoy ket nabangon idi 1636, daytoy ket maysa kadagiti kaduogan a siudad idiay Estados Unidos. Daytoy ket mabirukan idiay Kondado ti Providence, ken isu ti maikatlo a kadakkelan a siudad iti rehion ti New England kalpasan ti Boston ken Worcester. Ti Providence ket addaan iti populasion iti 177,994 ken paset daytoy ti maika-37 a kadakkelan a populasion ti metropolitano iti pagilian, nga addaan iti nakarkulo a populasion iti 1,600,856, kenlabsanna daytoy ti Rhode Island babaen ti agarup a 60%, ken gumay-at daytoy idiay akin-abagatan a Massachusetts.  Daytoy ket mabalin pay a maikeddeng a kas paset ti lugar ti panagbiahe ti Kalatakan a Boston, nga aglaon kadagiti 7.6 a riwriw a tattao.  Ti siudad ket mabirukan idiay sabangan ti Karayan Providence, idiay ulo ti Luek Narragansett.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Website ti Siudad ti Providence
Pierre, South Dakota

Ti **Pierre** ( (Lakota: *čhúŋkaške*; "puerto") ket isu ti kapitolio ti Estado ti South Dakota ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Hughes.  Ti populasion ket 13,646 segun ti senso ti Estados Unidos idi 2010, ken mangaramid daytoy iti maikadua a kabassitan ti populasion a kapitolio ti estado kalpasan ti Montpelier, Vermont. Daytoy ket nabangon idi 1880 idiay Karayan Missouri a kasumbangir ti Fort Pierre. Ti Pierre ket isun ti kapitolio manipud idi nakagun-od ti pannaka-estado ti South Dakota idi Nobiembre 2, 1889, ken napili daytoy iti lokasionna iti heograpiko a sentro ti estado. Ti Fort Pierre ket nanaganan met para kenni Pierre Chouteau, Jr..

Ti Pierre ket isu ti kangrunaan a siudad ti Estadistikal a Lugar ti Mikropolitano ti Pierre, a mangiraman kadagiti amin a kondado ti Hughes ken Stanley.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a website ti gobierno ti Pierre
Austin, Texas

Ti **Austin** (, ) ket isu ti kapitolio ti Estado ti Texas ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Travis. Daytoy ket mabirukan idiay Sentral Texas ken ti Abagatan a laud ti Amerika, daytoy ti maika-11 a kaaduan ti populasion a siudad idiay Estados Unidos ken ti maikapat a kaaduan ti populasion a siudad idiay estado ti Texas. Daytoy idi ket ti maikatlo a kapardasan a dumakdakkel a siudad iti pagilian manipud idi 2000 aginggana idi 2006. Ti Austin ket isu pay ti maikadua a kadakkelan a kapitolio ti estado idiay Estados Unidos. Ti Austin ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 885,400  segun ti senso ti Estados Unidos idi Hulio 1, 2013.  Ti siudad ket isu ti kultural ken sentro ti ekonomia ti metropolitano a lugar ti Austin–Round Rock, ken addaan iti nakarkulo a populasion iti 1,883,051 manipud idi Hulio 1, 2013.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Siudad ti Austin
Salt Lake City

Ti **Salt Lake City**, kadawyan a maipangyababaan iti **Salt Lake**, wenno **SLC** ket isu ti kapitolio ken ti kaaduan ti populasion a siudad idiay Estado ti Utah. Daytoy ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 191,180 in 2013, ti siudad ket mabirukan iti bugas ti metropolitano a lugar ti Salt Lake City, ken addaan iti nakarkulo a populasion iti 1,140,483 manipud idi 2013. Ti Salt Lake City ket mabirukan pay iti dakdakkel nga urbano a lugar a naam-ammuan a kas ti Naitiptipon nga Estadistikal a Lugar ti Salt Lake City-Provo-Orem.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Salt Lake City
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

Ti **Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais** (wenno **PUC-MG**) ket maysa a nga institusion a masarakan idiay Belo Horizonte iti probinsia ti Minas Gerais, Brasil.

Daytoy nga unibersidad ket nabangon idi Disiembre 12, 1958.

## Dagiti nagibasaran
Olympia, Washington

Ti **Olympia** ket isu ti kapitolio ti Estado ti Washington ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Thurston. Daytoy ket nainkorporado idi Enero 28, 1859. Ti populasion ket 46,478 segun ti senso ti Estados Unidos idi 2010. Ti siudad ket pagbeddenganna ti Lacey, iti Daya, ken ti Tumwater iti Abagatan. Ti Olympia ket isu ti nangruna a sentro ti kultura iti rehion ti Puget Sound.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Charleston, West Virginia

Ti **Charleston** ket isu ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad ti Estado ti West Virginia. Daytoy ket mabirukan idiay pagsasabtan ti karkarayan Elk ken Kanawha idiay Kondado ti Kanawha. Ti populasionna ket 50,821 segun ti sesnso ti Estados Unidos idi 2010, bayat a ti metropolitano a lugar ket 224,743. Daytoy ket sentro ti gobierno, komersio, ken industria.
Dagiti nasapa nga industria a nangruna iti Charleston ket mairaman iti asin ken ti immuna a bubon ti natural a gas.  Kalpasanna ti karbon ken nagbalin a sentral ti prosperidad ti ekonomia iti siudad ken ti kaarrubayan a lugar.
## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Siudad ti Charleston, WV
Madison, Wisconsin

Ti **Madison** ket isu ti kapitolio ti Estado ti Wisconsin ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Dane. Manipud idi Hulio 1, 2013, ti Madison ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 243,344, ken mangaramid daytoy iti maikadua a kadakkelan a siudad idiay Wisconsin, kalpasan ti Milwaukee, ken ti maika-83 a kadakkelan idiay Estados Unidos. Ti siudad ket mangporma ti bugas ti Estadistikal a Lugar ti Metropolitano ti Madison, a mangiraman kadagiti amin a Kondado ti Dane ken dagiti kaarrubana a kondado ti Iowa ken Columbia. Ti Estadistikal a Lugar ti Metropolitano ti Madison ket addaan iti populasion iti 568,593 manipud idi 2010.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Website ti Siudad ti Madison
Cheyenne, Wyoming

Ti **Cheyenne** ( wenno ) (Arapaho: Hítesííno'óowú' ) ket isu ti kapitolio ket ti kaaduan ti populasion a siudad ti Estado ti Wyoming ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Laramie. Daytoy ti kangrunaan a siudad ti Cheyenne, Wyoming, ken ti Estadistikal a Lugar ti Metropolitano a mangsakop iti amin a Kondado ti Laramie. Ti populasion ket 59,466 segun ti senso ti Estados Unidos idi 2010. Ti Cheyenne ket isu ti akin-amianan unay a patingga ti nawatiwat ken napardas a dumakdakkel a lugar a gumay-at manipud idiay  Cheyenne aginggana idiay Pueblo, Colorado, ken addaan iti populasion iti 5,467,633 segun ti senso ti Estados Unidos idi 2010 . Ti Cheyenne ket mabirukan idiay Crow Creek ken Dry Creek. Ti Metropolitano a Lugar ti Cheyenne, Wyoming ket addaan iti populasion iti 91,738 manipud idi 2010, ken mangaramid daytoy iti maika-354 a kaaduan ti populasion a metropolitano a lugar idiay Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Siudad ti Cheyenne
*
Richmond, Virginia

Ti **Richmond**  ket isu ti kapitolio ti Mankomunidad ti Virginia, idiay Estados Unidos. Daytoy ti sentro ti Estadistikal a Lugar ti Metropolitano ti Richmond ken ti Rehion ti Kalatakan a Richmond; manipud idi 1871 Richmond ket maysa daytoyen a nawaya a siudad.

Ti populasion ket 204,214 segun ti senso ti Estados Unidos manipud idi 2010; idi 2013, ti populasion ket nakarkulo iti 214,114, ti maikapat a kaaduan ti populasion a siudad idiay Virginia. Ti Metropolitano a Lugar ti Richmond ket addaan iti populasion iti 1,208,101.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Richmond
Daan a Pranses

Ti **Daan a Pranses** (*franceis*, *françois*, *romanz*; Moderno a Pranses ) ket isu idi ti lugar ti dialekto ti Galo-Romanse a naisasao manipud idi maika-9 a siglo aginggana idi maika-14 a siglo.  
Idi maika-14 a siglo, dagitoy a dialekto ket naam-ammuan a kas kas ti ''langues d'oïl'', a maigiddiat kadagiti sasao iti *[[langues d'oc]]* wenno "Oksitano" idiay abagatan ti Pransia. Ti tengnga ti maika-14 a siglo ket isu idi ti transisional a paset ti panawen ti Tengnga a Pranses, ti pagsasao ti Pranses a Renasimiento, a naisangayan a naibatay idi dialekto iti rehion ti Ile de France.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Website ti Daan a Pranses
Montpelier, Vermont

Ti **Montpelier** 
ket isu ti kapitolio ti Estado ti Vermont ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Washington. Kas kapitolio ti Vermont, ti Montpelier ket isu ti ayan ti Kamara ti Estado ti Vermont, ti tugaw ti lehislatibo a sanga ti gobierno ti Vermont. Ti populasion ket 7,855 segun ti senso ti Estados Unidos manipud idi 2010. Babaen ti populasion, daytoy ti kabassitan a kapitolio ti estado idiay Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Siudad ti Montpelier, Vermont
Patrick Modiano

Ni **Jean Patrick Modiano** (; ) ket Pranses a nobelista ken ti nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura ti 2014. Isu ket dati a nangabak iti Premio Estado ti Austria para iti Europeano a Literatura idi 2012, ti Prix mondial Cino Del Ducaidi 2010 manipud ti Institut de France, ti Prix Goncourt idi 1978 para iti *[[Missing Person (nobela)|Rue des boutiques obscures]]*, ken tie  Grand Prix du roman de l'Académie française idi 1972 para iti *Les Boulevards de ceinture*. Dagiti obrana ket naipatarusen kadagiti ad-adu ngem 30 a pagsasao ken naramrambakan idiay ken iti lawlaw iti Pransia, ngem bassit laeng ti naipablaak iti Ingles idi nagungunaan isuna iti Premio Nobel.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti Nobel a laureado iti Literatura

## Dagiti akinruar a silpo
* Le réseau Modiano (iti Pranses)
* Martin Chilton, "Nangabak iti Premio Nobel iti LIteratura: Patrick Modiano" (iti Ingles), *The Telegraph*, 9 Oktubre 2014.

## Dagiti nagibasaran
Saeculum obscurum

Ti **Saeculum obscurum** ()iket isu ti nagan a naited iti paset ti panawen iti pakasaritaan ti papa idi las-ud ti maika-10 a siglo, idi rugi ti pannakaikabil ni Papa Sergio III idi 904 ken nagpaut kadagiti innem a pulo a tawtawen aginggana iti ipupusan ni Papa Juan XII idi 964. Iti las-ud iti daytoy a panawen, dagiti Papa ket napigsa a naimpluensiaan babaen ti nabileg ken madaksen nga aristokratiko a pamilia, ti Theophylacti, ken dagiti kabagianda.

## Paset ti panawen
Ti paset ti panawen ket immuna idi a naisalumina ken ninaganan babaen ti Italiano a Kardinal ken historiador iti simbaan a ni Caesar Baronius iti bukodna nga *[[Annales Ecclesiastici]]* idi maikasangapulo ket innem a siglo. Ti nangruna a nangalaan ni Baronius para iti daytoy a pakasaritaanna para iti daytoy a paset ti panawen Liutprand ti Cremona. Dagiti dadduma nga eskolar ket pinetsaanda daytoy a paset ti panawen iti nalaw-lawa ken ak-akikid, ken dagiti sabali a termino, a kas ti **Pornokarasia** (, manipud ti *pornokratiā* ti Griego ti "turay ti pampam").

Ti historiador a ni Will Durant ket nangibagbaga a ti paset ti panawen manipud ti 867 aginggana ti 1049 a kas ti "kasumbangir ti kinapapa".

## Dagiti nagibasaran
* ''Church and Society in a Crisis Age: Tenth and Eleventh Century Europe'' babaen ni Harlie Kay Gallatin .
* Ti naikabil para iti Liutprand ti Cremona ti Ensiklopedia Katoliko

## Dagiti nota
JSTOR

Ti **JSTOR** (pannakabalikas ; pangyababaan para iti *Journal Storage*) ket ti dihital a biblioteka a napundar idi 1995. Dati daytoy idi  a naglaon ti dihitado a pablaak dagiti akademiko a warnakan, itan ket magiramanen kadagiti libro lken dagiti kangrunaan a taudan, ken dagiti agdam a apblaak dagiti warnakan. Daytoy ket mangited kadagiti napno a testo dagiti panagbiruk dagiti gangani 2,000 a warnakan. Dagiti ad-adu ngem 8,000 nga instituto  manipud kadagiti ad-adu ngem 160 a pagpagilian ket addaanda iti panagserrek iti JSTOR; ken kaaduan ti panagserrek ket babaen ti suskrision, ngem adda met dagiti nadadaan a linaon iti dominio a publiko cket nawaya a magun-od ti sinoman. Idi 2012 JSTOR ket nangirugi iti programa a mangited ti awan bayad a panagserrek iti 3 a banag, dagiti nadadaan nga artikulo, para iti paset ti panawen iti 14 nga al-aldaw para kadagiti agrehistro nga agmaymaysa nga eskolar ken dagiti agsuksukisok.

## Dagti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Abagatan nga Asia

Ti **Abagatan nga Asia** wenno **Akin-abagatan nga Asia** ket isu ti akin-abagatan a rehion ti kontinente ti Asia, a mangiraman ti pagpagilian ti sub-Himalaya ken, dagiti dadduma pay a turay a mangibagbaga, dagiti agdedenna a pagilian iti laud ken daya. Iti topograpia, daytoy ket kaaduan babaen ti Plata ti Indiano, nga agpangato iti ngato ti pantar ti baybay a kas akin-amianan a paspaset ti India iti abagatan ti Himalaya ken ti Hindu Kush. Ti Abagatan nga Asia ket nabeddengan iti abagatan babaen ti Taaw Indiano ken iti daga (agpakannawan, manipud ti laud) babaen ti Laud nga Asia, Tengnga nga Asia, Daya nga Asia, ken Abagatan a daya nga Asia.

Dagiti agdama a teritorio ti Banglades, India, Sri Lanka ken Pakistan ket mangporma ti bugas dagiti pagilian ti Abagatan nga Asia, bayat a ti Nepal, Butan, Apganistan, ken Maldibas ket kadawyanda met a mainayon. Babaen dagiti aggigiddiat a panangipalawag a naibatay kadagiti kankanayon nga adu ti pagigiddiatanna a rason, mairaman pay ti Taaw Indiano a Teritorio ti Britaniko, Maurisio, Autonomo a Rehion ti Tibetken Iran. No maikeddeng dagiti 7 a bugas a pagpagilian, ti Abagatan nga Asia ket pagnaedan dagiti sumurok a panglima a populasion iti lubong, a mangaramid iti daytoy ti kaaduan ti populasion ken kapusekan iti populasion a heograpikal a rehion iti lubong.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Banko ti Lubong, Rehion ti Abagatan nga Asia Region 
* BBC Abagatan nga Asia
Tengnga nga Asia

Ti **Tengnga nga Asia** wenno **Sentral nga Asia** ket isu ti bugas a rehion ti kontinente ti Asia ken gumay-at manipud iti Baybay  Kaspio iti laud aginggana ti Tsina iti daya ken manipud iti Apganistan iti abagatan aginggana ti Rusia inti amianan. Lokal pay a matawtawagan daytoy "dagiti 'stan" (gapu ta dagiti innem a pagilian a kadawyan a naikeddeng nga adda iti rehion ket addaan iti nagnagan nga agpatingga iti  Persiano a pangsuldong iti "-stan", a ti kaibuksilanna ket "daga iti") ken daytoy ket masakupan iti nalawlawa a kontinente ti Eurasia.

Kadagiti moderno a kontesto, amin a panangilawlawag ti Tengnga nga Asia ket mangiraman kadagitoy lima a republika iti dati a  Kappon ti Sobiet:ti  Kazakhstan (pop. 17.9 milion), Kyrgyzstan (5.8 milion), Tajikistan (8.0 milion), Turkmenistan (5.2 milion), ken Uzbekistan (30.2 milion), para iti dagup ti populasion iti 67.1 millon manipud idi 2013–2014. Ti Apganistan (pop. 31.1 milion) ket sagpaminsan pay a mairamraman.

Adda met dagiti nadumaduma a panangilawlawag iti husto a komposisionna, ken awan ti maymaysa a panangilawlawag iti unibersal a maawat. Urayno no daytoy a saan a panagikeddeng iti panangilawlawag kadagiti pagbeddenganna, addaan met daytoy iti nangruna a kadagupan a pannakaidumaan. Para iti maysa, ti Tengnga nga Asia ket historikal nga asideg kadagiti nomadiko a tattaona ken ti Kalsada Seda. Kas resulta, daytoy ket nagtignay a kas pagsasabtan para iti panaglasat ti tattao, tagilako, ken dagiti kapanunotan a nagbaetan ti Europa, Laud nga Asia, Abagatan nga Asia, ken Daya nga Asia.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Bibioteka: Sentral kadagiti politika, unibersidad, kultura, pagsasao, ekdpy.
* Ruangan ti tengnga nga Asia  Proyekto ti UNDP ken CER, tinaripato babaen ni N. Talibdjanov (manipud idi 2003).
* Modernidad, Estado ken Kagimongan idiay Tengnga nga Asia: Ti Tarabay iti Panagsukisok
* Sapasap a Mapa ti Tengnga nga Asia: I  iket historiko a mapa manipud idi 1874
Akinlaud nga Asia

Ti **Akinlaud nga Asia**, **Laud nga Asia**, **Abagatan a laud nga Asia** ket isu ti akinlaud unay a subrehion ti Asia. Ti Akinlaud nga Asia ket ti kabarbaro a termino para iti lugar a mangsakop ti Tengnga a Daya ken ti Asideg a Daya. Gapu ti eurosentrisidad iti panangibaga ti maysa a lugar a kas "daya" ti Europa, dagiti sangalubongan a gunglo ket sinukatanda ti *tengnga a Daya* ken *Asideg a Daya* iti *Akinlaud nga Asia* ken *Laud nga Asia*. Ti Laud nga Asia ken Europa ket kolektibo a naibagbaga a kas ti *Akinlaud nga [[Eurasia]]*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Mapa ti Akinlaud nga Asia babaen ti Stanford  manipud idi 1885 babaen ni Edward Stanford
Daya nga Asia

Ti **Daya nga Asia** wenno **Akindaya nga Asia** ket isu ti akindaya a  subrehion ti kontinente ti Asia ken mabalin a maipalawag kadagiti termino ti heograpika wenno kultura .  Iti heograpia ken heopolitika, daytoy ket sakupenna ti agarup a , wenno agarup a 28% iti kontinente ti Asia ken agarup a 15% a dakdakkel ngem ti kalawa ti Europa.

Ad-adu ngem 1.5 bilion a tattao, agarup a 38% iti populasion ti Asia ken 22% wenno sumurok a maysa a panglima iti amin a tattao iti lubong ket agtaeng idiay Daya nga Asia. Ti rehion ket maysa kadagiti kaaduan ti populasion a lugar iti lubong, nga addaan iti densidad ti populasion iti  ken agarup a mamitlo a beses iti katimbeng iti lubong iti , urayno ti Mongolia ket addaan iti kababaan iti densidad ti populasion a naturay nga estado. No agusar kadagiti panangipalawag ti sub-rehion ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Daya nga Asia ket mairanggo a kas ti maikadua iti populasion nga abaken laeng ti Akin-abagatan nga Asia.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Mapa ti rehion ti Daya nga Asia
Amianan a daya nga Asia

Ti **Amianan a daya nga Asia** ken **Akin-amianan a daya nga Asia** ket mangibagbaga ti akin-amianan a daya a subrehion ti Asia.
Dagiti pagilian nga adda iti Amianan a daya nga Asia ket ti Hapon, Amianan a Korea, ken Abagatan a Korea ken mabalin pay a mangiraman ti Tsina, Rusia (kadawyan a mangibagbaga iti Adayo a Daya ti Rusia), Mongolia, ken uray pay ti Taiwan.

## Dagiti panangipalawag
Ti panangipalawag ti Amianan a daya nga Asia ket saan natalinaay, ngem masansan nga agbalbaliw segun ti konteksto a pakaitungtunganna.

Iti heopolitika, ti Konseho kadagiti Ganganaet a Pannakibiang ket ipalawagna ti Amianan a Daya nga Asia a kas ti Hapon, Amianan a Korea, ken Abagatan a Korea. Ti Tsina ken Rusia ket masansanda a mairaman iti heopolitikal a pakitungtungan iti rehion iti sakup ti pannakitignay kadagiti interesado ken dagiti annurotenda kadagiti tagikua ti Hapon ken dagiti Korea. Ti Baybay ti Hapon, ti Baybay Duyaw, ken sagpaminsan pay iti Baybay Daya a Tsina ken ti Baybay ti Okhotsk ket nairamraman kadagiti pagtutungtungan iti rehion.

Iti kadawyan a panagusar, nupay kasta, ti termino nga Amianan a daya nga Asia ket kadawyan a mangiramann ti Tsina. Iti daytoy a porma, dagiti bugas a pagilian a mangbukel ti Amianan a daya nga Asia ket ti Tsina, Hapon, Amianan a Korea, ken Abagatan a Korea.

Ti Instituto ti Panagsukisok iti Ekonomia para iti Amianan a daya nga Asia ket ipalawagna ti rehion a kas mangbukel ti "Tsina, Hapon, dagiti Korea, Mongolia, ken dagiti akindaya a rehion ti Pederasion ti Rusia." Ti Banko ti Lubong ket mangibagbaga iti "tallo a kangrunaan nga ekonomia ti Amianan a daya nga Asia, a kas iti Tsina, Hapon, ken Abagatan a Korea", ken bigbigenna pay ti nawatwatiwat a panangipalawag a mangiraman ti  Tsina (mairaman ti Hong Kong ken Macau), Taiwan,  Hapon, dagiti Korea, Mongolia, ken ti Adayo a Daya ti Rusia ken Siberia.

Iti bioheograpia, ti Amianan a daya nga Asia ket kadawyan a mangibagbaga ti lugar nga agarup a mangsakop ti Hapon, ti Peninsula ti Korea,  Amianan a daya a Tsina, ken ti Adayo a Daya ti Rusia iti nagbaetan ti Danaw Baikal idiay Sentral Siberia ken ti Taaw Pasipiko. Para iti nawatwatiwat nga espektro ti Amianan a daya nga Asia, kitaen ti.

## Ekonomia
Ti Amianan a daya nga Asia ket maysa kadagiti kangrunaan a rehion ti ekonomia iti lubong. Daytoy ket maysa kadagiti nangruna a sentro ti politika ken addaan iti maysa a nangruna nga impluensia iti sangalubongan.

## Bioheograpia
Ti Amianan a daya nga Asia ket kaaduan a naabbongan iti temperado a kabakiran ken karuotan. Adda met dagiti adu a paggiddiatan dagiti temperatura iti baetan ti kalgaw ken panaglalam-ek. Daytoy ket lugar pay a kabambantayan.

## Kitaen pay
* EALC (Dagiti  pagsasao ti Amianan a Daya nga Asia ken sibilisasion/kulkultura)
* Daya nga Asia
* Panagad-adal ti Daya nga Asia
* Amianan a Daya a Tsina
* Hapon
* Adayo a Daya ti Rusia
* Ti Peninsula ti Korea (ammo pay a kas ti Korea)

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
* Sentro para iti Panagadadal ti Annuroten ti Amianan a Daya nga Asia – *Instituto ti Brookings*
Subrehion

Ti **subrehion** ket paset ti dakdakkel a rehion wenno kontinente ken kadawyan a naibatay iti lokasion. Dagiti puntos ti turong, a kas ti abagatan wenno akin-abagatan , ket kadawyan dagitoy a maus-usar a mangipalawag iti subrehion.

## Dagiti subrehion ti Nagkaykaysa a Pagpagilian

Ti Dibision ti Estadistika ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (UN) ket isu ti akin-rebbeng ti panangala, pranagprosesog, ken panangiwaras kadagiti pakaamo para iti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Idi 1999, daytoy ket nagparang-ay iti sistema ti makro-heograpia (kontinentel) dagiti rehion, subrehion, ken dagiti dadduma pay a napili a grupgrupo tapno makaireporta kadagiti panagdur-as a maipapan iti pannakagun-od kadagiti nadumaduma a gangandat ti milenia a panagrang-ay iti sangalubongan. Daytoy nga isbangan ket naaramid para kadagiti panggep ti estadistika ken inus-usar para kadagiti panagaramid ti panagusig ti estadistika. Ti immuna a pablaak ti dibision ket ti libro ti *World's Women 2000: Trends and Statistics* idi 2000.
 
Segun ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti pannakaidutok dagiti pagilian wenno luglugar iti naisangayan a pannakaigrupo ket para laeng pannakasayaat ti estadistika ken saan a mangibagbaga iti aniaman a panangipagarup a maipanggep ti politika wenno dadduma pay a pannakainaig dagiti pagpagilian wenno tertritorio.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti eksperto ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti Nagnagan ti Heograpia
* Pannakaidasig kadagiti Kodigo ti Lugar ti Dibison ti Estadistika ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
Baro a Lubong

Ti **Baro a Lubong** ket maysa kadagiti nagan nga inus-usar para iti Akinlaud a Hemisperio, ken naisangayan daytoy ti Kaamerikaan (mairaman dagiti naisangayan ti is-isla ti taaw nga asideg iti kontinental a samang ti Kaamerikaan, a kas ti Is-isla ti Karibe ken Bermuda),  ken sagpaminsan pay ti Oceania (Australasia). 

Ti termino ket nagtaud idi nasapa a maika-16 a siglo kalpasan ti isasangpet dagiti Europeano iti kanungpala a matawaganto "ti Kaamerikaan" iti panawen ti panagduktal, ken nangipalawa ti heograpikal a horisonte dagiti klasiko a heograpo a nangipagpagarup a ti lubong ket buklen laeng ti Aprika, Asia, ken Europa, ken no maitiptipon dagitoy ket makunkuna itan iti Daan a Lubong. 

Ti termino ket immuna nga inusar babaen ni Florentino nga eksplorador a ni Amerigo Vespucci. Ti Kaamerikaan ket naibagbaga pay idi a kas ti "maikapat a paset ti lubong".

## Dagiti nagibasaran
Aconcagua

Ti **Aconcagua** () ket isu ti kangatuan a bantay iti Akinlaud ken Akin-abagatan a Hemisperio iti . Daytoy ket mabirukan idiay kabambantayan ti Andes, idiay probinsia ti Mendoza, Arhentina, ken naisanglad kadagiti 112 a kilometro (70&nbsp;mi) iti amianan a laud ti kapitoliona, ti siudad ti Mendoza. Ti pantok ket mabirukan pay iti agarup a 5 a kilometro manipud idiay Probinsia ti San Juan ken 15 a kilometro manipud iti internasional a pagbeddengan iti Chile; ti kaasitgan a nangatngato a kaarrubana ket ti Tirich Mir iti Hindu Kush, iti kaadayo iti . Daytoy ket maysa kadagiti Pito a Panpantok.

Ti Aconcagua ken nabeddengan babaen ti *Valle de las Vacas* iti amianan ken daya ken ti *Valle de los Horcones Inferior* iti laud ken abagatan. Ti bantay ken ti kaarrubayanna ket paset ti Probinsial a Parke ti Aconcagua. Ti bantay ket addaan kadagiti adu a bilang dagiti glasier. Ti kadakkelan a glasier ket ti Ventisquero Horcones Inferior iti agarup a 10&nbsp;km iti kaatiddog, ken agpababa daytoy manipud iti abagatan a sango iti agarup a 3600&nbsp;m iti kangato idiay asideg ti kampo Confluencia.
Dagiti dua a sabali a sistema ti glasier ket ti Ventisquero de las Vacas Sur ken ti Glaciar Este/Ventisquero Relinchos iti agarup a 5&nbsp;km iti kaatiddog.  Ti kadayegan ket ti amianan-daya wenno ti Polako a Glasier, gapu ta daytoy ket ti kadawyan a dalan iti isasang-at.

Ti bantay ket napartuat idi babaen ti subduksion ti Plata Nazca iti sirok ti plata ti Abagatan nga Amerika idi las-ud ti ti kinaudi a heolohiko nga orohenesis ti Andes; ngem saan daytoy a bulkan. Ti taudan ti nagan ket naisuppiatan; daytoy ket mabalin a nagtaud manipud iti Arauca ti *Aconca-Hue,* a mangibagbaga iti Karayan Aconcagua ken ti kaibuksilanna ket "nagtaud manipud iti bangir", ti Quechua ti *Ackon Cahuak*, a ti kaibuksilanna ket ti "'Sentinel ti Bato", wenno Quechua ti *Anco Cahuac*, "Puraw a Sentinel" wenno ti Aymara ti *Janq'u Q'awa*, "Puraw a Rangkis", "Puraw a Waig".

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

* Aconcagua iti Andeshandbook
Apro-Eurasia

Ti **Apro-Eurasia**, ken ti pay **Euraprasia** wenno **Euprasia**, naam-ammuan pay a kas ti Daan a Lubong, ket isu ti kadakkelan a masa ti daga iti Daga, idiay Akindaya a Hemisperio. Daytoy ket mabalin a maipalawag a kas nalatak a kontinente, a ti termino ket laok ti konstituentena  a paspaset ti Aprika ken Eurasia (mabingbingay pay iti Europa ken Asia) a naisilpo dagitoy idiay Ismo ti Suez. Ti Apro-Eurasia ket sakupenna dagiti 84,980,532 a kilometro kuadrado ket addaan iti populasion iti agarup a 6 bilion a tattao, wenno agarup a 85% iti populasion ti lubong. Daytoy ket ammo pay a kas ti Daan a Lubong, a kasumabgir met ti Kaamerikaan, Antartika ken Oceania, a naam-ammuan dagitoy a kas ti Baro a Lubong.

Ti nangruna a daga ti Apro-Eurasia ket naibagbaga pay a kas ti **Isla ti Lubong**, ti termino nga inaramid babaen ni Apo Halford John Mackinder iti *[[The Geographical Pivot of History]]*. (Ti termino ket saan a mangiraman kadagiti saan a nagruna a daga dagiti  isla ken dagiti purpuro.) Daytoy idi ti orihinal a sakop ti balikas a 'kontinente'.

## Heolohia
Ti Aprika ket naisilpo iti Asia babaen ti rangtay a daga. Ti Aprika ket manamnama a maidungparto iti Europa kadagiti masakbayan 600,000 a tawtawen manipud ita, intono marikpan ti Ilet ti Gibraltar. No mapasamakto daytoy, ti Baybay Mediteraneo ket maisaluminanto manipud ti Taaw Atlantiko. Iti ad-adu ngem 50 a riwriw a tawtawen manipud ita nga aldaw, ti Mediteraneo ket manamnama a mapukawto no ti panagdungpar ket mangiduron kadagiti baro a kabambantayan.

## Pakasaritaan
Ti Apro-Eurasia ket nangibalay kadagiti immuna a sibilisasion, ti Mesopotamia, Ehipto, ken ti sibilisasion ti Ginget ti Indus, ken dagiti pay nadumaduma a bilang dagiti nasapa a sibilisasion, kas dagiti Babilonia, Insik, dagiti Persiano, dagiti Griego, ken dagiti Romano. Ti Apro-Eurasia ket maisuppiatan a maysa kadagiti naindumadumaan a lugar iti daga babaen ti kultura, ken iti pay kaada ti kadakkelan nga epekto iti amin a paset ti daga. Kaaduan kadagiti relihion ken pagsasao iti lubong ket nagtaud manipud ditoy, adda met dagiti naaramid a kalatakan nga inobasion ken inbension, kas iti moderno a panagsurat, ti pannakaduktal kadagiti siensia ken matematika, ti napasayaat a panagbangon ken inhenniera, ken dagiti pay adu ti bilangna a sabsabali.

## Dagiti pannakabingbinagy
Kadawyan a ti Apro-Eurasia ket nabingbingay idiay Kanal Suez iti Aprika ken Eurasia, ti naud-udi ken mabalin manen a mabingbingay iti Europa ken Asia. Nabingbingay pay idin a kas ti Eurasia-Amianan nga Aprika ken Sub-Sahara nga Aprika para kadagiti panggep ti kultura ken pakasaritaan.

### Luglugar ti heograpia

## Kitaen pay
*Heograpia
*Agtengnga a Rehion

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
Daan a Lubong

Ti **Daan a Lubong** ket buklen ti Aprika, Europa, ken Asia, ken kolektibo a naikeddeng a kas paset ti lubong nga ammo dagiti Europeano, Aprikano ken dagiti Taga-Asia sakbay ti pannakaiyammo ti Europeano iti Kaamerikaan. Daytoy ket naus-usar iti konteksto iti, ken maigiddiat iti, Baro a Lubong (a buklen ti Amianan ken Abagatan nga Amerika ken ti Oceania).

## Etimolohia
Iti kontesto iti arkeolohia ken ti pakasaritaan ti lubong, ti termino a "Daan a Lubong" ket mangiraman kadagiti paset ti lubong nga ddaan idi iti (saan a dagus) kultural a pannakaiyammo manipud iti Panawen ti Bronse ken dagiti simmaruno, ken nagresultaan iti maipada a panagdur-as kadagiti nasapa a sibilisasion, ken kaaduan kadagiti kalalainganna a sona iti agarup a baetan dagiti paralelo ti maika-45 ken maika-25, iti lugar ti Mediteraneo, Mesopotamia, Persiano a banak, India ken Tsina. Dagitoy a rehion ken naisilpoda idi babaen ti Kalsada Seda iti dalan ti panagtagilako, ken addaan dagitoy ti nalawag a panawen ti Panawe ti Landok kalpasan ti Panawen ti Bronse. Kadagiti kultural a termino, ti Panawen ti Landok ket kinuyog idi ti makunkuna a Panawen ti Aksis, a mangibagbaga kadagiti panagdur-as iti kultura, pilosopia ken relihion a kanungpalan a nakaiturongan iti irurumsua ti historikal nga Akinlaud (Helenismo, "klasikal"), Akindaya (Soroastrianismo ken Abrahamiko) ken ti Adayo a Daya iti (Hinduismo, Budismo, Konpusianismo, Taoismo) a lubong ti kultura.

## Pakasaritaan
Ti konsepto dagiti tallo a kontinente iti Daan a Lubong, babaen ti Asia, Aprika, Europa ket mabalin pay a masurotan iti klasiko a kina-ugma. Dagiti pagbeddenganda ken inpalawag babaen ni Ptolomeo ken dagiti dadduma pay a heograpo iti kina-ugma ket naawisda kadagiti igid ti karayan ti Nilo ken Don. Daytoy a panangipalawag ket nagtultuloy nga impluensial kadagiti amin a paset ti Tengnga a Panpanawen (kitaen ti mapa ti T ken O) ken ti Nasapa a moderno a paset ti panawen.

## Sabali a nagnagan
Ti nangruna a daga ti Apro-Eurasia (malaksid dagiti isla a kas ti Isla ti Britaniko, Hapon, Sri Lanka, Madagascar ken ti Purpuro Malayo) ket naibagbaga idin a kas ti *[[Isla ti Lubong]]*. (Ti termino ket mabalin nga inaramid babaen ni Apo Halford John Mackinder iti *The Geographical Pivot of History*.)

Ti rehion ti Daan a Lubong ket maipada iti Midgard iti Sasao a Hermaniko, a naipadaya a kas ti Tengnga a daga kadagiti pantasia a sinursurat ni J. R. R. Tolkien.

## Kitaen pay
* Apro-Eurasia

## Dagiti nagibasaran
Moderno a pagsasao

Ti **moderno a pagsasao** wenno **narang-ay a pagsasao** ket ti aniaman  a pagsasao ti tao nga agdama a maus-usar. Ti termino ket inus-usar iti pangisuro iti pagsasao tapno maisalumina iti baetan dagiti pagsasao a maus-usar para kadagiti inaldaw a pannakisinnarita (a kas ti Pranses ken Aleman) ken dagiti natayen a klasiko a pagsasao a kas ti Latin, Sanskrito, ken Klasiko nga Insik, a dagitoy ket naad-adal para kadagiti kultural ken lingguistiko a pategda.

## Ti panangisuro kadagiti moderno a pagsasao
Dagiti moderno a pagsasao ket kaaduan a naisursuro iti sangalubongan, kas pagarigan, ti Ingles ket naisur-suro a kas maikadua wenno ganganaet a pagsasao kadagiti adu a pagilian.

## Dagiti nagibasaran