open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sasao a Tengnga a Tai

Ti **sasao a Tengnga a Tai** ket mairaman dagiti akin-abagatan a dialekto ti Zhuang, ken dagiti nadumaduma a dialekto ti Nung ken Tày ti akin-amianan a Bietnam.

Maigiddiat ti sasao a Tengnga a Tai manipud iti sasao nga Akin-amianan a Tai gapu ta ti Tengnga a Tai maigiddiat dagiti panankaibaga ti saan a maaspirado ken maaspirado, bayat a ti Akin-amianan a Tai ket kadawyan a saan (Li 1977). Mangiparang pay ti Akin-abagatan a laud a Tai iti daytoy a kita ti kontrasto ti aspirasion.

## Pannakaidasig
Inkeddeng ni William Gedney ti Tengnga a Tai nga as-asideg a kabagian ti Akin-abagatan a laud a Tai ngem ti Akin-amianan a Tai, bayat nga insuppiat ni André-Georges Haudricourt para iti as-asideg a pannakaikabagian iti Akin-amianan a Tai. Ti tentatibo apuon ni Pittayaporn (2009) iti sanga a Tai, nupay kasta, ket ikeddengna a parapiletiko ti Tengnga a Tai.

Adda dagiti nadumaduma a pagsasao iti kadagiti lugar a kaaduan nga agsasao iti Tengnga a Tai, a kas ti Caolan ken Nùng An iti akin-amianan a Bietnam, ket mangiparang pay kadagiti langa ti Akin-amianan a Tai. Dagitoy ket agparangda a kas aglalaok a pagsasao a saan a napno a Tengnga a Tai wenno Akin-amianan a Tai. Tawtawagan ni Jerold A. Edmondson ti Caolan a kas maysa a "tertium quid."

Ti komputasional a pilohenetiko a panagusig ni Jerold Edmondson (2014)iti sasao a Tai ket mangipakita ti Tay ken Nung a dagiti agsinnaranay a sanga iti baba ti Tengnga a Tai.
;Tengnga a Tai
*Bugas a Tengnga a Tai: Nung Chau, Pingxiang Zhuang, Leiping Zhuang, Ningming Zhuang
*Tay: Tay Bao Lac, Tay Khanh Trung, Cao Lan
*Nung: Nung Chao (Longzhou Zhuang), Nùng Phạn Slinh, Nung Inh, Akinlaud a Nung/Nung Din (Nong Zhuang), Nung Yang (Yang Zhuang), Nung An

## Dagiti pagsasao
Adu kadagiti sasao a Tengnga a Tai ket ammo a kas Nong 侬 (Nùng iti Bietamis) wenno Dai 岱 (Tày iti Bietamis).

### Tsina
*Longzhou
*Ningming
*Nong Zhuang
*Dai Zhuang
*Min Zhuang
*Yang Zhuang
*Pyang Zhuang
*Myang Zhuang

### Bietnam
*Nung
**Nùng Phạn Slinh
**Nùng Cháo
**Nùng Inh
**Nùng An
**Nùng Giang
**Nùng Dín (=Akinlaud a Nùng *wenno* Nong Zhuang)
*Tày
**Tày Bảo Lạc
**Tày Trùng Khánh

## Dagiti nagibasaran

*Li, Fang-kuei. 1977. *Handbook of Comparative Tai*. Honolulu, Hawaii: University of Hawai’i Press.
*Pittayaporn, Pittayawat. 2009. *The Phonology of Proto-Tai.* Ph.D. dissertation. Department of Linguistics, Cornell University.
Pagsasao a Nung (Tai)

Ti **pagsasao a Nùng** ket ti pagsasao a Kra–Dai a kaaduan a naisasao kadagiti probinsia ti Cao Bằng ken Lạng Sơn iti Bietnam. Daytoy ket ammo pay a kas **Bu-Nong, Tangkig a Nung, Nong, Tai Nung, Tay**, ken **Tày Nùng**.  Ti *Nung* ket ti isu met laeng a nagan a naited kadagiti nadumaduma a sasao a Tai iti akin-amianan a Bietnam nga insasao babaen dagiti tattao a naidasig a kas Nùng babaen ti gobierno ti Bietnam.

Kadagiti senso idi 1999, daytoy ket addaan iti agarup a 856,000 nga agsasao. Daytoy ket addaan iti agarup a 968,800 nga agsasao kadagiti senso idi 2009.

## Dagiti karuay
Aglaon ti Nung kadagiti nadumaduma a karuay, adda kadagitoy ket nailista dita baba.

*Ti **Nùng Phạn Slinh** (**Nohng Fạn Slihng**) ken naisasao iti akindaya a Probinsia ti Lạng Sơn. Daytoy ket insasao babaen ti agarup a 100,000 a tattao (Freiberger 1976a). Ti Freiberger (1976a) ket naibatay iti Nùng Phạn Slinh kas insasao babaen dagiti refugee manipud iti Probinsia ti Bắc Giang nga immakar idiay Probinsia ti Lâm Đồng idi 1954 (ammo idi a kas Probinsia ti Tuyên Đức, a buklen ti Đà Lạt, Distrito ti Đơn Dương, Distrito ti Đức Trọng, Distrito ti Lạc Dương). Ireporta pay ni  Freiberger (1976) a dagiti refugee a Nùng Phạn Slinh iti Probinsia ti Biên Hòa ken Probinsia ti Long Khánh, a dagiti dati nga administratibo a pannakabingbingay iti Abagatan a Bietnam.
*Ti **Nùng Cháo** ket naisasao iti likmut ti Siudad ti Lạng Sơn. Daytoy ket kapada ti Lungchow ni William J. Gedney.
*Ti **Nùng Inh** ket naisasao idia akinlaud a Probinsia ti Lạng Sơn. Daytoy ket kapada ti Akinlaud a Nung ni William J. Gedney iti Mường Khương, Probinsia ti Lào Cai.
*Ti **Nùng An** ket naisasao iti ken iti likmut ti Quảng Uyên, Distrito ti Quảng Hòa, Cao Bằng. Kas kapada dagiti agsasao iti Long'an (隆安) ti Guangxi, daytoy ket addaan iti laok dagitilanga ti Akin-amianan ken Tengnga a Tai.
*Ti **Nùng Giang** ket naisasao idiay Distrito ti Hà Quảng, Cao Bằng. Naisasao pay iti ballasiw ti pagbeddengan iti Pingmeng (平孟镇), Kondado ti Jingxi, Guangxi, nga idiay ket ammo a kas Yang Zhuang.

Ti **[[Pagsasao nga En|Nùng Vên]]** (En), ti maysa pagsasao a dati a saan a mailasin manipud kadagiti kaarruba a dialekto ti Tengnga a Tai (Nùng), ket naduktalan a kas pagsasao a Kra babaen da Hoàng Văn Ma ken Jerold A. Edmondson idi 1998. Dagiti mangisasao ket naidasigda a kas Nùng babaen ti gobierno ti Bietnam.

## Dagiti nagibasaran

*Freiberger, Nancy; Vy Thị Bé (1976a). *[http://www.sil.org/resources/archives/30985 Sẹc mạhn Slứ Nohng Fạn Slihng: Ngữ vựng Nùng Phạn Slinh (Nung Fan Slihng Vocabulary)]*. Series 64 E72. Summer Institute of Linguistics (Viện Chuyên Khảo Ngữ Học).
*Freiberger, Nancy (1976b). *Thòi củ cưhn Nohng  Fạn Slihng: Phong tục tập quán của người Nùng Phạn Slinh (Culture and Folklore of the Nung Fan Slihng)*. Series 64 E16. Summer Institute of Linguistics (Viện Chuyên Khảo Ngữ Học), Mainland Southeast Asia Branch.
*Vy Thị Bé; Janice E. Saul; Nancy Freiberger Wilson (1982). *[http://www.sil.org/resources/archives/30975 Nung Fan Slihng – English Dictionary]*. Manila: Summer Institute of Linguistics (Viện Chuyên Khảo Ngữ Học).

## Kitaen pay
*Pagsasao a Nong Zhuang
Paul Sidwell

Ni **Paul James Sidwell** ket maysa nga Australiano lingguista a naikuartel idiay Canberra, Australia a nagtengngel kadagiti puesto iti panagsukisok ken lektura iti Nailian nga Unibersidad ti Australia. Ni Sidwell, nga isu ket eksperto pay ken ken agbalbalakad iti porensiko a lingguistika, ket nadayeg iti obrana iti naipakasaritaan a lingguistika iti pamilia ti pagsasao ti Austroasiatiko, ken nakaipablaak kadagiti rekonstruksion dagiti proto-pagsasao ti Bahnariko, Katuiko, ken Palaungiko. Ni Sidwell ket agdama a Presidente ti Kagimongan ti Lingguistika ti Abagatan a daya nga Asia.

## Dagiti pablaak
### Liblibro
*Jenny, Mathias and Paul Sidwell (eds). *The handbook of Austroasiatic languages*. Leiden, Boston: Brill.
*Sidwell, Paul. 2015. *The Palaungic Languages: Classification, Reconstruction and Comparative Lexicon*. Munich: Lincom Europa.
*Sidwell, Paul and Philip Jenner. 2010. *Old Khmer Grammar*. Canberra: Pacific Linguistics.
*Sidwell, Paul. 2009. *Classifying the Austroasiatic Languages: history and state of the art*. Munich: Lincom Europa.
*Sidwell, Paul. 2005. *The Katuic Languages: classification, reconstruction and comparative lexicon*. Munich: Lincom Europa.
*Sidwell, Paul and Pascale Jacq. 2003. *A Handbook of Comparative Bahnaric: volume 1 — West Bahnaric*. Canberra: Pacific Linguistics 551.
*Sidwell, Paul. 2000. *Proto South Bahnaric: a reconstruction of a Mon-Khmer language of Indo-China*. Canberra: Pacific Linguistics 501.
*Sidwell, Paul and Pascale Jacq. 2000. *A Comparative West Bahnaric Dictionary*. Munich: Lincom Europa.
*Sidwell, Paul and Pascale Jacq. 1999. *Sapuan (Sepuar)*. Munich: Lincom Europa.
*Sidwell, Paul and Pascale Jacq. 1999. *Loven (Jruq) Consolidated Lexicon*. Munich: Lincom Europa.

### Disertasion
*Sidwell, Paul. 1998. *A reconstruction of Proto-Bahnaric*. Ph.D. dissertation. Unibersidad ti Melbourne.

## Dagiti nagibasaran

*Jenny, Mathias and Paul Sidwell (eds). *The handbook of Austroasiatic languages*. Leiden, Boston: Brill.
*Sidwell, Paul. 2015. *The Palaungic Languages: Classification, Reconstruction and Comparative Lexicon*. Munich: Lincom Europa.

## Dagiti akinruar a silpo
*Paul Sidwell
Pagsasao a Tai Thanh

Ti **pagsasao a Tai Thanh**, wenno **Tai Then**, ket ti pagsasao nga Akin-abagatan a laud a Tai ti Probinsia ti Nghe An ken Probinsia ti Thanh Hoa, iti amianan-tengnga a Bietnam.

Ti **Tayten** (300 nga agsasao manipud idi 1995) ket naisasao kadagiti 2 a purok ti Ban Phia ken Ban Tenngiou iti Distrito ti Pakxeng, Probinsia ti Luang Prabang, Laos. Daytoy ket mabalin a Tai Then wenno Thin.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yong

Ti **pagsasao a Yong** (**Nyong**) ket ti pagsasao nga Akin-abagatan a laud a Tai ti Tailandia. Daytoy ket inus-usar babaen dagiti tattao a Tai Yong, a nagtaud manipud iti tattao a Tai Lue manipud iti Xishuangbanna, Tsina ken Kengtung, Myanmar. Ireporta ti *Ethnologue* a ti Yong ket ponolohiko a maipada iti Pagsasao a Tai Lue. Adda dagiti 12,600 nga agsasao manipud idi 2000.

## Pannakaiwarwaras
Ti Yong ket naisasao idiay Distrito ti San Kamphaeng, Probinsia ti Chiang Mai, ken Distrito ti Pa Sang, Distrito ti Mae Tha, ken Distrito ti Mueang Lamphun, Probinsia ti Lamphun (*Ethnologue*).

## Adu pay a mabasbasa
*Wangsai, Piyawat. 2007. A Comparative Study of Phonological Yong and Northern Thai Language (Kammuang). M.A. thesis. Kasetsart University.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kuan (Laos)

Ti **pagsasao a Kuan** (Guan) ket ti pagsasao a Tai ti Laos. Daytoy ket saan a nalaka a maidasig iti kaunegan ti Tai, mabalin a gapu daytoy ti migrasion.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tay Khang

Ti **pagsasao a Tay Khang**, wenno simple laeng a **Kang**, ket ti pagsasao a Tai ti Laos. Adda iti pannakaiyallilaw iti Kháng. Inreporta ni Schliesinger (2003) iti maysa a lugar a pagtaengan iti Probinsia ti Bolikhamsai iti Laos.

Ti relihion dagiti agsasao ket Theravada a Budismo ken animismo. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Ti maysa a rekording iti audio iti daytoy a pagsasao babaen ni Michel Ferlus ket magun-od iti online manipud iti Urnong ti Pangloss.http://lacito.vjf.cnrs.fr/pangloss/corpus/show_text.php?id=crdo-TNU_TAYKHANG_SOUND
Baybay Chileno

Ti **Baybay Chileno** ket ti paset ti Taaw Pasipiko a mabirukan iti laud ti nangruna a daga ti Chile. Ti opisial a panagusar ti Chile para iti Baybay Chileno ket naipalawag idi 30 Mayo 1974 idi inpablaak ti *Diario oficial de la Republica de Chile* ti Bilin ti Suprema #346, a nangirangarang a "dagiti danum a mangpalikmut wenno mangsagid kadagiti aplaya ti nailian a teritorio ket maammuanto a kas *Mar Chileno*."

## Dagiti ladawan

Papeles:ReplicaNaoVictoriaMagallanes.jpg|Ti replika ti nao ni Ferdinand Magellan iti Museo Nao Victoria iti Punta Arenas Chile, ti imminuna a barko a nanglayag iti daytoy
Papeles:Sea of Chile.jpg|Ti Baybay Chileno
Papeles:DuskyDolphin.jpg|A dusky a dolpino]]


## Dagiti nagibasaran
Setana, Hokkaido

Ti  ket ti maysa nga ili a mabirukan iti Subprepektura ti Hiyama, Hokkaido, Hapon.

Manipud idi Marso 2018, ti ili ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 8,091, ken ti densidad ti populasion iti 13 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 638.67&nbsp;km².

## Heograpia
Mabirukan ti Setana iti akin-abagatan a Subprepektura ti Hiyama Subprefecture ken sanguenna ti Baybay ti Hapon. Agayus ti Karayan Shiribeshi-Toshibetsu iti uneg ti tengnga ti ili.

Ti kaikaisuna a talon iti angin iti baybay ti Hapon ket mabirukan idiay Setana, nupay kasta, daytoy ket addaan laeng kadagiti dua turbina.

### Dagiti kaarruba nga ili
* Subprepektura ti Hiyama
** Imakane
* Subprepektura ti Oshima
** Yakumo
* Subprepektura ti Shiribeshi
** Shimamaki

## Pakasaritaan
Idi Septiembre 1, 2005, sinagepsep ti  ti ili ti Kitahiyama, ken ti ili ti Taisei, tapno agablin a ti baro a naipadakkela nga ili ti .
*1902; Ti Purok ti Setana (Distrito ti Setana) ken ti Purok ti Kudo (Distrito ti Kudo) ket nagbalinda a Maikadua a Klase a Purok.
*1906: Ti Purok ti Higashisetana (Distrito ti Setana) ken ti Purok ti Futoro (Distrito ti Futoro) ket nagbalinda a Maikadua a Klase a Purok.
*1921: Ti Purok ti Setana ket nagbalin nga Ili ti Setana.
*1923: Napundar ti Purok ti Kaitorima (Distrito ti Kudo).
*1953: Ti Purok ti Higashisetana ket nagbalin nga Ili ti Higashisetana.
*1955:
** Nagtipon ti Ili ti Higashisetana ken Purok ti Futoro tapno mangporma iti baro nga Ili ti Kitahiyama (Distrito ti Setana).
** Nagtipon ti Purok ti Kudo ken Purok ti Kaitorima tapno mabngporma iti baro aPurok ti Taisei (Distrito ti Kudo).
*1966: Ti Purok ti Taisei ken nagbalin nga Ili ti Taisei.
*1987: Nawaswas ti Linia ti Setana.
*2005: Naitipon ti Ili ti Setana, Ili ti Kitahiyama, ken Ili ti Taisei tapno mangporma iti baro nga Ili ti Setana (Distrito ti Kudo).

## Kabsat a siudad
*  Hanford, California, Estados Unidos

## Edukasion
* Dagiti High school
** Hokkaido Hiyamakita High School

## Nadayeg a tattao manipud iti Setana
* Kitaseumi Hiromitsu, dati a sumo wrestler
* Daiju Hisateru, dati a sumo wrestler

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Opisial a website
Arrel Olaño

Ni **Arrel R. Olaño**  idiay Tagum, Davao del Norte, Filipinas ket maysa a politiko a Filipino. Maysa  kameng ti Partido LAKAS-CMD, ken nabutosanen kadagiti tallo a termino a kas Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas, a mangirepresenta ti Umuna a Distrito ti Davao del Norte. Immuna a nabutosan idi 2001, isu ketnabutosan manen idi 2004 ken 2007.  

## Dagiti nagibasaran

* 
*
Kamiyūbetsu, Hokkaido

TI  ket ti maysa idi nga ili a mabirukan iti Distrito i Monbetsu, Subprepektura ti Abashiri (itan ket Subprepektura ti Okhotsk), Hokkaido, Hapon.

Manipud idi 2007, ti ili ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 5,695 ken ti densidad ti populasion iti 36.3 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 161.39&nbsp;km².

Idi Oktubre 1, 2009, ti  Kamiyūbetsu ket naitipon iti ili ti Yūbetsu; isuda a dua ket adda iti Distrito ti Monbetsu, Subprepektura ti Okhotsk.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Yūbetsu
Pagsasao a Tai Ya

Ti **pagsasao a Tai Ya** (), ammo pay a kas Tai-Cung, Tai-Chung ken Daiya, ket ti pagsasao nga Akin-abagatan a laud a Tai iti akn-abagatan a Tsina. Daytoy ket insasao pay babaen dagiti agarup a 5,000–6,000 a tattao idiay Probinsia ti Chiang Rai, Tailandia.

Saan a kas dagiti sabali nga inad-adal a pagsasao a Dai, ti Tai Ya ket awanan iti tradisional nga Ortograpia, ngem addaan daytoy iti nabaknang a masao a tradision. Dagiti papel ket nangibagbagada a daytoy a kaawan iti ortograpia ket mabalin a makaipangta ti panagbiag ti Tai Ya kadagiti sumaganad a henerasion idiay Tailandia, gapu ta dagiti tattao a Tai Ya ket mapmapandan nga agus-usar iti Akin-amianan a Tailandes ken Tengnga a Tailandes, gapu ti kaawan iti literatura iti Tai Ya.  Nupay kasta, adda nalawagen nga ebidensia a ti sibubukel a karang-ay ti pagsasao (mairaman dagiti kaaduan nga agsasao iti Probinsia ti Yunnan) ket nangato ken "mabalin nga isaonto dagiti masakbayan a henerasion".

## Dagiti nota

## Dagti nagibasaran

*Dawkins, Erin. 2007. ''A sociolingustic survey of Tai Ya in Thailand'' . Chiang Mai: Payap University.
*Tehan, Thomas M., and Erin Dawkins. 2010. ''Tai Ya in Thailand Present and Future: Reversing Language Shift'' . Research Project #53-01 in Linguistics Department Research Series, Payap University, Chiangmai, Thailand.
*Xing Gongwan 邢公畹. 1989. Honghe Shangyou Daiyayu 红河上游傣雅语. China: Yuwen.
Pagsasao a Pa Di

Ti **pagsasao a Pa Di** [*pa31 zi31*] ket ti pagsasao nga Akin-abagatan a laud a Tai iti pagbeddengan ti Tsina–Bietnam. Adda dagiti agarup a 300 nga agsasao iti Pa Di idiay Distrito ti Muong Khuong, Probinsia ti Lao Cai, Bietnam, a naidasig a kas etniko ti Tày babaen ti gobierno ti Bietnam. Dagiti panagsina iti aweng ti Pa Di ket kapada dagiti aweng ti Pagalagadan a Tailandes.

Inreporta ni Jerold Edmondson dagiti agarup a 300 nga agsasao. Nupay kasta, inreporta ni Bùi Quốc Khánh (2013) dagiti 3,000 a tattao a Pa Dí nga agtataeng kadagiti 19 a masna a purok dagiti komuna ti Mường Khương, Tung Trung Phố, ken Nậm Chảy iti Distrito ti Mường Khương.

## Dagiti nagibasaran

*Bùi Quốc Khánh. 2013. *Tri thức dân gian trong canh tác vây lúc nước của người Pa Dí ở Lào Cai*. Nhà xuất bản Thời Đại. 
*Ngô Đức Thịnh (1975). "Mấy ý kiến góp phần xác minh người Pa Dí ở Mường Khương (Lào Cai)". In, Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. *Về vấn đề xác định thánh phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam*, 287-305. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
Abira, Hokkaido

Ti  ket ti maysa nga ili a mabirukan iti Subprepektura ti Iburi, Hokkaido, Hapon.

Napundar ti Abira idi Marso 27, 2006, babaen ti panagkaykaysa dagiti ili ti Hayakita ken Oiwake.

Manipud idi Marso 2018, ti ili ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 8,102, ken ti densidad ti populasion iti 34 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket .

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Opisial a Website
Hayakita, Hokkaido

Ti  ket maysa idi nga ili a mabirukan iti Distrito ti Yūfutsu (Iburi), Subprepektura ti Iburi, Hokkaido, Hapon.

Manipud idi 2004, ti ili ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 5,267 ken ti densidad ti populasion iti 34.07 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 154.61 km².

Idi Marso 27, 2006, naitipon ti Hayakita iti ili ti Oiwake (manipud pay iti Distrito ti Yufutsu (Iburi)) tapno mapartuat iti maysa a baro nga ili ti Abira.

## Dagiti akinruar a silpo
* Opisial a website ti Abira
Bello, Antioquia

Ti **Bello** (, ) ket ti maysa nga ili ken munisipalidad iti Departamento ti Antioquia, Colombia ken ti maysa a suburbo ti Medellín, ti kapitolio ti departamento. Ti Bello ket parte ti Ti Lugar ti Metropolitano ti Ginget Aburrá iti departmento ti Antioquia. Daytoy ket mabeddengan iti amianan babaen ti munisipalidad ti San Pedro de los Milagros, iti daya babaen ti munisipalidad ti Copacabana, itiabagatan babaen ti munisipalidad ti Medellín ken iti laud babaen dagiti munisipalidad ti  Medellín ken San Jerónimo.

## Dagiti akinruar a silpo
Caldas, Antioquia

Ti **Caldas** ket ti maysa nga ili ken munisipalidad iti Departamento ti Antioquia, Colombia. Ti Caldas ket parte ti Ti Lugar ti Metropolitano ti Ginget Aburrá.  Daytoy ti tugaw ti Mitra ti Romano Katoliko ti Caldas.
Itagüí

Ti **Itagüí** ket ti maysa a siudad ti Colombia a mabirukan iti abagatan ti Ginget ti Aburrá iti Departamento ti  Antioquia. Ti Itagüí ket parte ti Ti Lugar ti Metropolitano ti Ginget Aburrá.
Sabaneta, Antioquia

Ti **Sabaneta** ket ti maysa a munisipalidad ti Colombia, a mabirukan idiay Ginget ti Aburrá iti Departamento ti Antioquia. Daytoy ket mabeddengan iti amianan babaen dagiti munisipalidad ti La Estrella, Itagüí ken Envigado, iti daya babaen ti munisipalidad ti Envigado, iti abagatan babaen ti munisipalidad ti Caldas, ken iti laud babaen ti munisipalidad ti La Estrella.

Daytoy ti kabassitan a munisipalidad iti Colombia, nga agraman laeng iti 15&nbsp;km². Daytoy ket ammo a kas ti *Municipio Modelo de Colombia* ("Modelo a Munisipalidad ti Colombia") wenno ti *Vallecito de Encanto* ("Napintas a bassit a Ginget").
Envigado

Ti **Envigado** () ket ti maysa nga ili iti abagatan a daya ti Medellin, Colombia a tagikua ti departamento ti Antioquia.

Daytoy ket mabirukan iti akin-abagatan a rehion ti Ginget ti Aburrá ken parte daytot ti Ti Lugar ti Metropolitano ti Ginget Aburrá. Daytoy ket beddengan iti amianan babaen ti El Poblado, Medellín, iti abagatan babaen ti Sabaneta, iti daya babaen ti El Retiro ken Caldas, ken iti laud babaen ti Itagüí.

Uray ita nga aldaw, ti Ginget ti Aburrá ket addaan iti maysa kadagiti kababaan a gatad ti panagpapatay iti Colombia, 6 iti tunggal maysa a 100,000 a tattao, daytoy ket agdama pay laeng a mabigbig a kas ti ili ni Pablo Escobar ken ti cartel ti Medellin.

## Dagiti nagibasaran
Mar de Grau

Ti ***Mar de Grau*** ket ti opisial a nagan ti bagi ti danum iti Taaw Pasipiko babaen ti turay ti pagilian ti Abagatan nga Amerika iti Peru. Gumay-at daytoy a bagi ti danum ti agarup a kaatiddog iti 3079.50&nbsp;km, manipud iti paralelo iti Boca de Capones iti akin-amianan a Peru aginggana iti paralelo iti *Punto Concordia* ken iti paralelo iti sanguanan ti siudad ti Tacna iti akin-abagatan a Peru. Kadagiti termino iti kaakaba, ti sona ti maritimo ket gumay-at manipud iti aplaya ti Peru aginggana iti 200 a nautika milia (370.4&nbsp;km) iti Taaw Pasipiko.

Daytoy a turay ti maritimo ket opisial a nanaganan iti Mayo 24, 1984, a kas pammadayaw kenni Miguel Grau Seminario, ti Peruviano nga opisial iti militar ti Peru ken Bolivia a kas maysa a bannuar manipud iti Gubat ti Pasipiko a kinalaban ti Chile. Idi las-ud ti gubat, nangidaulo ni Grau iti depensa dagiti aplaya ti Peru ken Bolivia babaen ti panangipasardeng ti Marina ti Chile kadagiti nagsasaruno nga innem a bulan, ken iti nakapatayanna iti baybay iti Bakalan ti Angamos.

## Bibliograpia

* "*El Perú en los tiempos antiguos*", Julio R. Villanueva Sotomayor, Empresa Periodística Nacional SAC, Lima, y Quebecor World Perú S.A. 2001
* "*El Perú en los tiempos modernos*", Julio R. Villanueva Sotomayor, Empresa Periodística Nacional SAC, Lima, y Quebecor World Perú S.A. 2002
* "*Atlas del Perú*", Juan Augusto Benavides Estrada, Editorial Escuela Nueva, Lima. 1995
* "*Historia de la República del Perú [1822-1933]*", Jorge Basadre Grohmann, Orbis Ventures SAC, 1939, 2005, Lima 
* 

## Kitaen pay

* Taaw Pasipiko

## Dagiti akinruar a silpo

* Marina de Guerra del Perú
* Noticiero sobre tratados limítrofes con Chile Parte 1
* Noticiero sobre tratados limítrofes con Chile Parte 2
* Decreto Supremo Nº 781 del Perú de 1947
* La frontera marítima en la región sur del Perú
Golpo Shelikhov

Ti **Golpo Shelikhov** () ket ti maysa a dakkel a golpo iti akin-amianan a laud nga aplaya ti Kamchatka, Rusia. Daytoy ket mabirukan iti akin-amianan a daya a suli ti Baybay ti Okhotsk ken maisanga daytoy kadagiti dua a nangruna nga ima, ti Luek Gizhigin iti laud ken ti Luek Penzhina iti daya. Ti abagatan a laud a sulina ket binukel babaen ti Peninsula ti P'yagin, ti Golpo Yam ken ti Is-isla Yamsky.

Daytoy ket naipanagan manipud iti eksplorador a Ruso a ni Grigory Shelikhov.

Saan koma nga iyallilaw ti Golpo Shelikhov iti basbassit a Luek Shelikhov (Bukhta Shelikhova, 50.3764N, 155.62E), nga adda met iti Baybay ti Okhotsk iti akin-amianan a laud nga aplaya ti Isla Paramushir.

## Pakasaritaan

Ti Golpo Shelikhov ket kanayon idi a pappapanan Amerikano a barko nga agan-anup kadagiti bowhead a balyena ken maris dapo a balyena kadagiti baetan ti 1849 ken 1900. Tinawtawaganda idi daytoy iti **Golpo Amianan a daya**. Nakisinnukatda pay kadagiti patneng para iti ikan ken reindeer. Idi 11 Agosto 1867, ti barko *Stella* (270 a tonelada), ti New Bedford, Capt. Ebenezer F. Nye, ket narebbeg idi iti Krayny iti akin-amianan a daya nga ima ti golpo. Dua lallaki ti natay idi ti barko ket naburak kadagiti pegaso kadagiti bato. Dagiti nabati a tripulante ket naisinsinada kadagiti agmamano a lugan iti baybay.

## Biag iti kaatapan

Iti primabera ken kalgaw, aguurnong dagiti balyena a beluga kadagiti luek ken dagiti estuario iti ulo ti Golpo Shelikhov tapno manganda kadagiti agit-itlog a baramban, smelt, ken salmon. Iti primabera, dagiti balyena a bowhead ket makita pay iti daytoy a golpo.

## Dagiti nagibasaran

*Lokasion 

## Dagiti akinruar a silpo
* Koryakia
Memanbetsu, Hokkaido

Ti  ket maysa idi nga ili a mabirukan iti Distrito ti Abashiri, Subprepektura ti Abashiri (ita ket Subprepektura ti Okhotsk), Hokkaido, Hapon.

Manipud idi 2004, ti ili ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 5,925 ken ti densidad ti populasion iti 37.26 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 159.02&nbsp;km².

Idi Marso 31, 2006, naitipon ti Memanbetsu iti Purok ti Higashimokoto (manipud pay iti Distrito ti Abashiri) tapno mapartuat iti baro nga Ili ti Ōzora.

## Pagluganan
Iti lugar iti dati nga ili, agpatpataray ti Kompania ti Perokaril ti Hokkaido (JR Hokkaido) kadagiti dua nga estasion iti igid ti Linia ti Sekihoku:
*Estasion ti Memambetsu
*Esstasion ti Nishi-Memambetsu
Isuda a dua ket naipanagan iti dati nga ili.

Naipanagan pay iti dati nga ili ti Eropuerto ti Memanbetsu.

## Pakasaritaan
*1890 – Pannakaipatakder iti panagpukan iti kayo para iti idustria ti panagpataud iti posporo.
*1898 – Nangrugrugi iti agrikultura, a nakaituronga ti iyaay ti ekstensibo a pagtaengan iti lugar.
*1912 – Iti pannakailukat ti estasion ti Memambetsu iti baro alinia ti perokaril a pagbaetan ti Kitami ken Abashiri, adu dagiti simmangpet a bilang dagiti agtataeng ken nangrugi a dimmur-as iti bassit a purok.
*April 1921 – Administratibo a naisina ti Memanbetsu manipud iti Siudad ti Abashiri ket naikkan iti opisial a kasasaad a kas maysa a purok.
*April 1951 – Ti Memanbetsu ket naikkan iti opisial a kasasaad a kas maysa nga ili.
*31 March 2006 – Naitipon ti Ili ti Memanbetsu iti Purok ti Higashimokoto (adda pay iti Distrito ti Abashiri) tapno mangbukel iti baro nga ili ti Ōzora.

## Dagiti akinruar a silpo
* Internet Archive of Memanbetsu's website
Higashimokoto, Hokkaido

Ti  ket maysa idi nga purok a mabirukan iti Distrito ti Abashiri, Subprepektura ti Abashiri (itan ket Subprepektura ti Okhotsk), Hokkaido, Hapon.  Daytoy ket naisina manipud iti Ili ti Abashiri  (itan ket Siudad ti Abashiri) idi 1947.

Manipud idi 2004, ti purok ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 2,745 ken ti densidad ti populasion iti 14.89 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 184.38&nbsp;km².

Idi Marso 31, 2006, naitipon ti Higashimokoto iti ili ti Memanbetsu (manipud pay iti Distrito ti Abashiri) tapno mapartuat iti baro nga ili ti Ōzora.

## Dagiti akinruar a silpo
* Opisial a website ti Ōzora
Gurruod

Ti **gurruod** ket ti uni a patauden babaen ti kimat. Depende iti kaadayo ken ti kasasaad ti kimat, daytoy ket mabalin a sumakop iti napigsa panagkalbuong aginggana iti napaut a daranudor. Ti kelaat a panagpangato iti presion kentemperaturea manipud iti kimat ket agpataud iti napardas a panagbussog iti angin a mangpalikmut ken iti kaunegan ti boltahe ti kimat. 

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* The science of thunder 
* Thunder: A Child of Lightning
WorldCat

Ti **WorldCat** ket ti maysa a naikaykaysa a katologo a mangibilang iti urnong dagiti 72,000 a biblioteka kadagiti 170 a pagilian ken teritorio a makibinglay iti gobal a kooperatibo ti Online Computer Library Center (OCLC). Daytoy ket ipataray babaen ti OCLC Online Computer Library Center, Inc. Dagiti agsuskribir a kameng dagiti biblioteka ket agtitinnulongda a mangtaripato iti database ti WorldCat, ti kadakkelan a bibliograpiko a database iti lubong. Ti OCLC ket mangaramid a nawaya a magun-od ti WorldCat kadagiti biblioteka, ngem ti katologo ket isu ti pundasion para kadagiti sabali serbisio ti suskrision ti OCLC (kas ti panagbibingay kadagiti rekurso ken ti panagtaripato ti urnong).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*OCLC – "Web scale" discovery and delivery of library resources
*OCLC Bibliographic Formats and Standards
*WorldCat Identities
Alexandre François

Ni **Alexandre François** ket maysa a Pranses a lingguista nga espesialisado iti deskripsion ken ti panagadal kadagiti  indihenio a pagsasao ti Melanesia. Isu ket maitagikua iti LACITO, ti maysa a sentro ti panagsukisok iti CNRS a mangidedikado iti lingguistika ken antropolohia.

Nakaaramiden isuna kadagiti obra a naipangpangruna kadagiti akin-amianan nga isla ti Vanuatu, nga ammo a kas dagiti Is-isla Torres ken Bankas, ti maysa a lugar nga adda ay laeng dagiti sangapulo ket pito nga agdama pay laeng a naisasao. Isu ket nakaipablaak kadagiti deskriptibo a pakaammo iti Mwotlap (2001, 2003), ti pagsasao a kaaduan ti mangisasao iti dayta a lugar.

Idi 2002, inpablaakna iti maysa a monograpo a deskripsion iti Araki, ti maysa a nakaro a naisagmak a pagsasao a naisasao iti bassit nga isla iti abagatan ti Espiritu Santo (Vanuatu).

Idi 2005, isu ket nakibinglay iti maysa a sientipiko nga ekspedision iti Vanikoro (Is-isla ti Solomon), a ti gandatna idi ket ti mangawat iti rebbek ti limned a barko ti Pranses a nabigador a ni La Pérouse idi 1788. Kas maysa a kameng ti multidisiplinario a timpuyogan, isu ket nangirehistro iti masasao a tradision kadagiti populasion ti Melanesia ken Polinesia iti daytoy nga isla, a maipanggep kadagiti nadayeg a representasion iti daytoy a naipakasaritaan a pasamak. Iti dayta nga okasion, dinokumentuanna pay dagiti tallo a pagsasao a naisasao idiay Vanikoro.

## Dagiti nagibasaran


## Dagiti akinruar a silpo
* Personal a website ni Alexandre François.
Pagsasao a Guramalum

Ti **pagsasao a Guramalum** ket ti maysa nga awanen a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Baro nga Irlanda iti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Kai Besar

Ti **Kai Besar** (**Nalatak nga Isla Kai**, matawtawagan pay iti **Nuhu Yuut** wenno **Nusteen**)  ket maysa kadagiti Is-isla Kai a parte dagitoy ti Is-isla Maluku, Indonesia. Ti kalawana ket . Ti sabali pay a nangruna nga isla iti grupo nga Is-isla Kai ket ti Kai Kecil (Bassit nga Isla Kai). Ti akin-amianan nga ungto ket tinawtawagan iti Tanjung Borang, ken ti akin-abagatan nga ungto ket makunkuna a Tanjung Weduar.

## Dagiti nagibasaran
Kai Kecil

Ti **Kai Kecil** (**Bassit nga Isla Kai**) ket ti maysa a parte ti grupo ti Is-isla Kai iti Is-isla Maluku, Indonesia. Daytoy ket addaan iti kalawa iti 399&nbsp;km2. Ti sabali a nangruna nga isla iti grupo ket ti Kai Besar (Nalatak nga Isla Kai). Daytoy ket aglaon iti ili ti Tual.
Masna a Parke ti Bongsanglay

Ti **Masna a Parke ti Bongsanglay** (tinawtawagan pay iti *Bongsalay* ken *Bujong Sanglay*) ket ti maysa a nasalakniban a lugar dagiti bakir ti parakad ken dagiti kalugnakan iti Isla Ticao iti Rehion ti Bicol iti Filipinas. Daytoy ket mabirukan iti ili ti Batuan iti isla a probinsia ti Masbate a mangsakop iti kalawa iti . Napundar ti nasalakniban a lugar idi Disiembre 29, 1981 idi ti lugar "manipud iti Punto Panciscan iti Luek Bitos aginggana iti Bano Sanlay" iti Batuan ket nairangarang a Reserba ti Bakir ti Kalugnakan ti Parakad babaen ti Proklamasion Blng. 2152 a pinirmaan babaen ni Presidente Ferdinand Marcos. Idi 2000, idi pinirmaan ni Presidente Joseph Estrada ti Proklamasion Blng. 319, naidasig manen ti Bongsanglay a kas maysa a masna a parke a naibatay iti National Integrated Protected Areas System (NIPAS) Act.

## Deskripsion
Ti Masna a Parke ti Bongsanglay ket ti kaikaisuna a nabati a kangrunaan a panagtubo iti bakir ti parakad iti Rehion ti Bicol gapu ta dagiti sabali a rehional a parakad ket naimaulmula. Daytoy ket mabirukan iti baranggay ti Royroy iti asideg ti akin-abagatan nga ungto ti Isla Ticao babaen ti Luek Biton a sumangsango iti Ticao Pass ken ti koridor ti baybay ti Baybay Samar. Mabirukan ti bassit a pagkalapan a komunidad a saan met nga adayo unay manipud kadagiti parakad. Adda pay maysa a 1,000 a metro a pagnaan a balawbaw a mangballasiw iti parke ken para kadagiti panggep ti ekoturismo.

## Biag ti kaatapan

Ti parke ket ayan dagiti 36 a sebbangan dagiti parakad nga ikaaduan babaen ti *[[Rhizophora]] spp.* ken mangiraman pay dagiti sebbanngan ti *[[Avicennia]]* nga isu met ti kaduogan ken agtawen daytoy iti ad-adu ngem 125 a tawen. Daytoy ket mangsuporta pay kadagiti 68 a sebbangan ti avifauna, a mairaman ti kannaway ti parakad, kannaway ti raw-ang ti Pasipiko, little egret, wandering whistling duck, nakuelion iti puraw a salaksak, Pacific swallow, common emerald dove, zebra dove, amethyst brown dove, common cuckoo, salaksak ti karayan, pied triller, grey wagtail, grey-tailed tattler ken ti endemiko a pato ti Filipinas.
Iti pay maipatinayon, dagiti 3 a sebbangan ti ampibio ken dagiti 11 a sebbangan ti reptilia ket nakitkitada pay iti daytoy a parke.

## Dagiti nagibasaran
Masna a Parke ti Patapat

Ti **Masna a Parke ti Kalbario-Patapat** ket ti maysa a nasalakniban a lugar iti Filipinas, a mabirukan iti Banbantay ti Patapat kadagiti ili ti Pagudpud ken Adams iti akin-amianan a probinsia ti Ilocos Norte.

## Nasalakniban a lugar
Napundar ti masna a parke idi Abril 20, 2007 babaen ti Proklamasion blng. 1275 a mangsakop kadagiti  nga agraman iti maysa a sona a paglappedan kadagiti .  Napartuat ti parke babaen ti National Integrated Protected Areas System (NIPAS) iti Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso.

## Biadukto ti Patapat
Iti akin-amianan a seksion ti parke ket ti **Biadukto ti Patapat **, ti  a highway a paset ti Pan-Philippine Highway, a mangipalubos iti panagbanniaga iti igid dagiti nasaragasag a derraas iti akin-amianan a banbanatay iti igid ti baybay ti Ilocos Norte a mangtan-aw iti Luek Pasaleng .  Ti maysa  parte ti biadukto a naipangato a highway iti pagbaetan dagiti derraas ken aplaya a nakonstrukto tapno masolbar dagiti parikut dagiti guedday iti las-ud dagiti nakaro a panagtudtudo a mangpataud kadagiti aksidente ken dagiti panagrikep

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Masna a Parke ti Kabambantayan ti Inayawan

Ti **Masna a Parke ti Kabambantayan ti Inayawan** (ammo pay kas *Masna a Parke ti Kabambantayan ti Iniaoan*) ket ti maysa a nasalakniban a lugar ti kabakiran a banbantay iti rehion ti Akin-amianan a Mindanao iti Filipinas. Sakupen ti parke ti kabambantayan nga ammo pay a kas Bantay Iniaoan a mabirukan iti napalikmutan iti daga nga ili ti Nunungan iti Lanao del Norte ken sakupenna ti dagup a kalawa iti  nga agraman iti maysa a sona ti paglappedan iti . Ti lugar ket opisial a naidesignado a kas masna a parke idi Hulio 30, 2007 babaen ti Proklamasion Blng. 1344 a pinirmaan babaen ni Presidente Gloria Arroyo. Daytoy ket maysa a nangruna a pagbibingayan iti danum ken ti kadakkelan a nabati a katuduan a bakir iti Lanao del Norte.

## Deskripsion
Mabirukan ti parke iti baranggay ti Inayawan iti Nunungan, iti agarup a  iti abagatan a laud manipud iti siudad ti Iligan iti asideg a pagbeddengan iti probinsia ti Lanao del Sur ken agarup a  iti amianan manipud iti Punto Magapu ken Luek Illana. Daytoy ket naipatengga iti likmut ti Bantay Iniaoan, ti maysa nga agsukog iti balisongsong a bantay ken daytoy ti katayagan iti probinsia iti altitud iti . Ti Danaw Nunungan iti  ket maysa kadagiti kangatuan a danaw iti Filipinas ken mabirukan pay iti kaunegan iti daytoy a parke. Daytoy ket buklen dagiti tallo a sabali a danaw a mangipaay iti danum kadagiti ili iti Tanap ti Kapatagan ken ayan dagiti adu a paay iti ikan.

## Biag ti kaatapan
Ti Masna a Parke ti Kabambantayan ti Inayawan ket ayan ti agdumaduma a fauna. Mairaman dagitoy dagiti naipangta ken dagiti karkarna a sebbangan a kas ti agila ti Filipinas, ugsa ti Filipinas, Mindanao flying squirrel, Mindanao scops owl, nakuelian iti puraw a salaksak, Philippine warty pig ken ti kalaw ti Mindanao.

## Dagiti nagibasaran
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Santa Lucia

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Santa Lucia**, ammo pay a kas ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Salcedo**, ket ti maysa a nasalakniban a lugar a mabirukan kadagiti pakad ti turod ti kabambantayan ti Kordiliera Sentral iti probinsia ti Ilocos Sur iti Filipinas. Daytoy ket mangsalaknib iti maysa a nangruna a pagbibingayan iti danum nga agserbi a kas taudan ti danum para kadagiti kaarrubayan a komunidad iti ili ti Salcedo. Daytoy ket addaan iti naiyuna a kalawa iti  a nairangarang a kas ti Santa Lucia Watershed Forest Reserve idi 1938 babaen ti Proklamasion Blng. 333 a pinirmaan babaen ni Presidente Manuel Luis Quezon. Idi 2000, ti resrba ti bakir ket napudar manen a kas lugar ti nasalakniban a ladawan ti daga babaen ti National Integrated Protected Areas System babaen ti Prokalamasion Blng. 296 a pinirmaan babaen ni Presidente Joseph Estrada.

## Deskripsion
Sakupen ti Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Santa Lucia iti kalawa iti  iti away a baranggay ti Balidbid iti ili ti Salcedo (dati a Baugen). Daytoy ket nanaganan manipud iti asideg nga ili ti Santa Lucia idi ti Balidbid ket addaan pay laeng iti turay ti ili. Mabirukan ti nasalakniban a lugar iti amianan a banko ti Karayan Buaya. Daytoy ket beddengan iti amianan babaen ti baranggay ti Calangcuasan, iti daya babaen ti Madarang ken ti Waig Bago, iti abagatan babaen ti Karayan Buaya, ken iti laud babaen ti tanap ti poblacion ti Salcedo.

Agtaray ti kalsada ti Salcedo–Gregorio del Pilar iti igid ti akin-abagatan a parte ti parke. Daytoy ket maserrekan babaen ti Kalsada ti Santa Lucia–Salcedo manipud iti nangruna a highway (Kalsada Amianan ti Manila) iti laud, ken ababen ti Kalsada ti Candon–Galimuyod–Salcedo–del Pilar manipud iti siudad ti Candon iti amianan a laud.

## Kitaen pay
* Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Libunao
* Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Lidlidda

## Dagiti nagibasaran
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Libunao

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Libunao**, ammo pay a kas ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Ubbog ti Libunao**, ket ti maysa a nasalakniban a lugar iti Rehion ti Ilocos iti isla ti Luzon iti Filipinas a mabirukan iti akinlaud a pakad ti turturod ti Kabambantayan ti Ilocos. Daytoy ket salaknibanna ti Ubbog ti Libunao ken dagiti kaarrubayan a bakir, ken ti pay pagbibingayan ti danum ti Karayan Nagcullooban. Immuna nairangarang a kas ti Libunao Spring Watershed Forest Reserve idi 1931 babaen ti Proklamasion Blng. 410 nga impaay babaen ni Gobernador-Heneral Dwight F. Davis, ti parke ket napundar manen a kas maysa a lugar ti nasalakniban a ladawan ti daga babaen ti National Integrated Protected Areas System idi 2000 babaen ti Proklamasion Blng. 280 a pinirmaan babaen ni Presidente Joseph Estrada. Ti pagbibingayan ti danum ti Libunao ket ti taudan ti danum a mangipaay para iti domestiko a panagusar ken ti panagsibog kadagiti kaarrubayan a talon ken dagiti komunidad ti akin-amianan a probinsia ti Ilocos Sur.

## Deskripsion
Ti lugar ti nasalakniban a ladawan ti daga ti Libunao ket sakupenna ti kalawa iti . Daytoy ket sakupenna dagiti ili ti Sinait ken Cabugao, manipud iti away a purok ti Sinait iti Nagcullooban aginggana iti sitio ti Cabugao iti Caset iti Baranggay Maradodon. Daytoy ket addaan iti agpakatengnga a bakras iti pagbaetan ti 18% ken 50%. Ti parke ket mabirukan iti agarup a  manipud iti poblacion wenno iti maitutop nga ili ti Sinait ken Cabugao ken agarup a  iti amianan ti kapitolio ti probinsia ken siudad ti tawid iti Vigan. Daytoy ket maysa kadagiti uppat a nasalakniban a lugar ti pagbibingayan ti danum a ladawan ti daga ti Ilocos Sur.

Kaaduan a naabongotan ti Libunao kadagiti pan-aw ken rono. Dagiti tanap a kabakiranna ket aglaon kadagiti sebbangan ti kayo a kas ti mangga, narra, kaoba, bangkal, acacia, ipil-ipil, duhat, akleng parang, elemi, tibig, hauili, anabiong ken molave.

## Kitaen pay
* Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Lidlidda
* Nailian a Parke ti Turod dagiti Bannuar ti Akin-amianan a Luzon

## Dagiti nagibasaran
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Lidlidda

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Lidlidda**, ammo pay a kas ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Lidlidda–Banayoyo**, ket ti maysa a nasalakniban a lugar dagiti masna nga ubbog ken dagiti bakir ti kaarrubayan a bantay iti Ilocos Sur iti isla ti Luzon iti Filipinas. Daytoy ket maysa a nangruna a lugar ti pagbibingayan iti danum a mangited kadagiti kammasapulan iti agrikultura ken mainum a danum kadagiti komunidad ti Lidlidda ken Banayoyo. Daytoy ket napundar idi 1936 a kas ti Lidlidda Watershed Forest Reserve babaen ti Proklamasion Blng. 79 a pinirmaan babaen ni Presidente Manuel Luis Quezon nga agraman iti naiyuna a kalawa iti  . Idi 2000, babaen ti National Integrated Protected Areas System, daytoy ket naidesignado manen a kas maysa a lugar ti nasalakniban a ladawan ti daga a mangsakop iti agdama a kalawana iti .

## Dekripsion
Ti lugar ti nasalakniban a ladawan ti daga ti Lidlidda ket mangiraman kadagiti parte ti tangkig nga ili ti Lidlidda ken Banayoyo, ken ti pay bassit a paset ti ili ti San Emilio iti Ilocos Sur. Daytoy ket aglaon kadagiti nadumaduma a masna nga ubbog, dagiti dissuor, dagiti karayan, dagiti waig ken dagiti alog a mairaman dagiti karayan ti Lidlidda ken Candon, ken dagiti pay waig ti Danglas, Cabunao ken Laolaoed. Daytoy ket addaan iti kabanbantayan a topograpia iti 30%-50% a bangkirig iti bakras nga addaan iti kangatuan nga elebasion iti  iti ngato ti pantar ti baybay. Ti komposision ti dagana ket naidasig a kas kayumanggi a sandy loam. Mangiraman pay ti parke iti  a lugar iti konserbasion nga ammo a kas ti Paraesus Verde (Berde a Paradiso) a tinartaripato babaen ti yunit ti lokal a gobierno ti Lidlidda iti Poblacion Norte.

Kadagiti sebbangan ti kayo a mabirukan iti lugar ket ti teak, molave, raintree, tibig, akleng parang ken narra.

Maserekan ti parke babaen ti Nailian a Kalsada ti Santiago–Banayoyo–Lidlidda–San Emilio–Quirino manipud iti nangruna a highway ti Kalsada Amianan ti Manila iti Santiago iti amianan bassit ti Candon. Mabalin pay a maserrekan daytoy manipud iti siudad ti Vigan iti amianan babaen ti Kalsada ti Santa Maria–Burgos.

## Kitaen pay
* Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Libunao
* Masna a Monumento ti Bessang Pass

## Dagiti nagibasaran
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Bigbiga

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Bigbiga** (mailetra pay a kas Bigbigga) ket ti maysa a nasalakniban a lugar dagiti kabakiran a turod, dagiti nawaya karuotan ken dagiti masna nga ubbog iti Ilocos Sur iti akin-amianan laud ti parte ti isla ti Luzon, Filipinas. Daytoy ket maysa kadagiti lima a nasalakniban a ladawan ti daga iti Rehion ti Ilocos babaen ti Sistema dagiti Naikaykaysa a Nasalakniban a Lugar iti Filipinas. Ti parke ket addaan iti dagup a kalawa iti  nga intero a mabirukan iti kaunegan ti ili ti Narvacan. Daytoy ket napartuat idi 1939 a kas ti Bigbiga Spring Watershed Forest Reserve babaen ti Proklamasion Blng. 431 a pinirmaan babaen ni Presidente Manuel Luis Quezon. Idi 2000, daytoy ket naidasig manen a kas maysa a nasalakniban a ladawan ti daga babaen ti Proklamasion Blng. 290.

## Deskripsion
Gumay-at ti Bigbiga manipud iti purok ti Cadacad aginggana iti Sitio ti Mata iti purok ti Marozo iti akindaya a Narvacan iti asideg a pagbeddengan iti ili ti Nagbukel. Daytoy ket katurodan ken kabanbantayan nga addaan iti bakras a sumakop manipud iti 30 aginggana iti 50 a porsiento ken iti kangatuan nga elebasion iti pagbaetan iti  ken  iti ngato ti pantar ti baybay. Limapulo a porsiento iti lugar ket kakaykaoan ken ti nabati a lugar ket buklen ti nawaya a karuotan. Ti Waig Letac ket mangbeddeng daytoy iti abagatan a mangipaay iti danum kadagiti tallo a sitio iti Marozo.

Ti ladawan ti daga ket sangkapaset a naabungotan iti babaen dagiti bassit a kayo ken dagiti komersial a sebbangan ti kayo a kas ti tuai, kalumpit, dao ken ti kayo a baliti. Ti nawaya a karuotan ket mangsuporta iti gmelina ken kaoba.

Ti sumrekan iti parke ket babaen ti Kalsada ti Orence manipud iti nangruna a highway (Manila North Road) ken ti maitutop nga ili ti Narvacan iti laud. Daytoy ket agarup a mabirukan iti  manipud iti Poblacion ti Narvacan, iti agarup a  iti abagatan ti kapitolio ti probinsia iti Vigan, ken agarup a  iti amianan ti Manila.

## Kitaen pay
* Nailian a Parke ti Turod dagiti Bannuar ti Akin-amianan a Luzon
* Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Santa Lucia

## Dagiti nagibasaran
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Karayan Amro

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Karayan Amro** ket ti maysa a nasalakniban a ladawan ti daga a mabirukan iti probinsia ti Aurora iti akindaya a Tengnga a Luzon iti Filipinas. Daytoy ket mangpreserba iti taudan ti danum para iti agrikultura, panagpataud iti elektrisidad ken danum a mainum iti adayo nga akin-amianan a komunidad ti Aurora iti aplaya ti Pasipiko. Immuna naitakder ti lugar idi 1990 a kas ti Amro River Watershed Forest Reserve tapno masalakniban, mataripato ken mapasayaat ti maited a danum iti Karayan Amro a kas nairangarang babaen ti Proklamasion Blng. 633 babaen ni Presidente Corazón Aquino. Idi 2000, naidasig manen ti reserba iti bakir a kas maysa a nasalakniban a ladawan ti daga babaen ti National Integrated Protected Areas System babaen ti pannakaisayangkat ti Proklamasion Blng. 274 babaen ni Presidente Joseph Estrada. Daytoy ket maysa kadagiti lima a nairangarang a nasalakniban a lugar ti Filipinas iti Aurora.

## Deskripsion
Sakupen ti Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Karayan Amro iti kalawa iti  kadagiti akin-amianan nga ili ti Aurora iti Casiguran ken Dilasag. Daytoy ket gumay-at iti igid ti Karayan Amro manipud kadagiti taudan ti danumna iti asideg ti penned ti pagsibugan a pinatakder babaen ti National Irrigation Administration (NIA) iti kabambantayan ti Sierra Madre aginggana iti asideg dagiti pakadna iti aplaya ti Casiguran. Ti karayan ket ti maikatlo a kadakkelan a lugar ti pagbibingayan iti danum iti Aurora kalpasan kadagiti karayan ti Cabatangan–Malupa ken Diteki. Daytoy ket addaan iti dagup a kalawa iti lugar a pagayusan iti  ken agatian idiay Luek Casiguran.

Mabirukan ti parke iti naabongotan iti bakir a parte ti Sierra Madre nga addaan kadagiti kangato iti pagbaetan ti  ken  iti ngato ti pantar ti baybay. Daytoy ket agarup a  iti amianan manipud iti poblacion ti Casiguran ken agarup a  manipud iti probinsial a kapitolio ti Baler. Adda maysa a proyekto iti hidroelektriko iti elektrisidad nga addaan iti kapasidad iti 3 megawatt a kaudian a naigunguna iti Alternergy Viento Partners Corp., ti maysa a kompania ti mapabaro nga enerhia, ken mabangonto iti igid ti karayan iti kaunegan ti nasalakniban a lugar.

## Biag ti kaatapan
Ti parke ket ammo nga ayan dagiti agdumaduma a sebbangan ti kaatapan a kas ti water monitor, atiddog-ipus a makakue ti Filipinas, ugsa ti Filipinas, bassit a tukkatok ti Filipinas, salaksak ti Filipinas ken Brahminy kite. Ti bakirna ket ayan dagiti nangruna a flora a kaaduan a buklen dagiti sebbangan ti kayo ti dipterokarpo a kas ti *[[Shorea polysperma]]* (tanguile), *[[Shorea]] squamata* (mayapis), *[[Shorea contorta]]* (puraw a lauan), *[[Shorea negrosensis]]* (nalabbasit a lauan), *[[Parashorea malaanonan]]* (bagtikan), ken *Syzigium nilidium* (makaasim).

## Dagiti nagibasaran
Masna a Parke ti Singin a Dandanaw ti Balinsasayao

Ti **Masna a Parke ti Singin a Dandanaw ti Balinsasayao** ket ti maysa a masna a parke iti Filipinas a mangpalikmut iti Danaw Balinsasayao ken Danaw Danao iti probinsia ti Negros Oriental,  iti laud ti Dumaguete. Daytoy ket sakupenna ti kalawa iti , nga addaan kadagiti kangato a sumakop manipud iti . Ti parke ket mabirukan idiay kabambantayan ti Bantay Talinis, nga ammo pay a kas Cuernos de Negros, iti akin-abagatan a paset ti Isla ti Negros, ken gumay-at iti ballasiw dagiti ili ti Valencia, Sibulan ken San Jose. Daytoy ket nairangarang a kas nasalakniban a lugar idi 2000.

## Deskripsion
Ti Danaw Balinsasayao ken Danaw Danao ket dagiti dua a bassit nga abut ti bulkan a danaw nga insina babaen ti maysa a pantok iti maysa nga abut a napalikmutan babaen ti Bantay Guintabon iti laud, ti Bantay Balinsasayao iti daya, ti Bantay Kalbasaan iti amianan, ken ti Bnatay Mahungot iti abagatan. Mabirukan dagitoy iti akindaya a bakras ti kabambantayan ti Talinis iti bulkaniko a tinaudan. Ti Danaw Balinsasayao ket addaan iti kalawa iti rabaw iti  ken ti kaadalem iti agarup a . Ti basbassit a Danaw Danao ket addaan iti kalawa iti rabaw iti  ken ti kaadalem iti agarup a .

Dagiti agsingin a danaw ken dagiti mangpalikmut a nangruna ken sekondario a dipterokarpo a bakir ket agserbi a kas pagbibingayan iti danum para iti akin-abagatan a Negros Oriental. Daytoy ket aglaon kadagiti taudana ti danum kadagiti lima a nangruna a sisitema ti karayan ti Amlan, Ayuquitan, Hinotongan, Okoy ken Cauitan a mangited kadagiti kasapulan iti danum iti panagsibog kadagiti komunidad ti tanap.

Aglaon pay ti parke iti paset iti  a Resrbasion ti Heotermal ti Negros iti Philippine National Oil Company (itan ket ti Energy Development Corporation) a mangipaay kadagiti kasapulan nga enerhia para iti Dumaguete ken ti akin-abagatan a Negros.

## Flora ken fauna

Ti masna a parke ti Balinsasayao ket maysa nangruna a nangruna a lugar ti billit a mangsuporta kadagiti saan abasbassit ngem 114 a sebbangan ti avifauna a mairaman ti nakaro a nadangran a Negros bleeding-heart ken Visayan wrinkled hornbill, ken dagiti pay sabali a nadangran a billit a kas ti Negros striped babbler, flame-templed babbler, Japanese night heron ken white-throated jungle flycatcher. Daytoy ket mangsuporta pay iti adu a populasion ti pato ti Filipinas, spotted imperial-pigeon, rufous-lored kingfisher, Visayan hornbill, white-winged cuckooshrike, celestial monarch, streaked reed-warbler, ashy-breasted flycatcher, Visayan flowerpecker ken Philippine cockatoo.

Adda dagiti saan a basbassit a 27 a sebbangan ti mamalia ti nadokumentuan iti daytoy a lugar a kas ti nadangran ken endemiko a Philippine spotted deer, Visayan warty pig, Visayan leopard cat, Negros shrew ken dagiti dakkel apaniki a kas ti Philippine naked-backed fruit bat, Philippine tube-nosed fruit bat, giant golden-crowned flying fox ken ti little golden-mantled flying fox.

## Dagiti nagibasaran