open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sékso

Ti maaw-awagan a **sex** wenno **sékso** ket maysa kadagiti dua a kategoria ti kita ti sebbangan (species) a mamagnayon kadagiti henetiko a tagikuada tapno makapartuatda manen (panagpaadu), iti maysa a proseso a maawagan iti henetiko a rekombinasion. Gagangay a ti maysa a sebbangan ket addaan dua a sékso: *[[lalaki (biolohia)|lalaki]]* ken *[[babai (biolohia)|babai]]*.

## Sékso iti pagarian ti ayup
Sumagmamano kadagiti sebbangan, a kas iti alumbayad (alinta iti dadduma), uyokan, ken bannagaw, ket kabalinanna nga agpada ti seksual ken aseksual a panagpaadu. Iti urnos nga insekto a Hymenoptera, a pakaibilangan dagiti uyokan, ti reyna (maysa a babai) ket mabalinna nga ikeddeng no perilisado wenno saan ti itlog nga iruarna. Dagiti pertilisado nga itlog ket agbalin a babbai a trabahador (no maikkan iti kadawyan a taraon bayat ti panagpessada) wenno kas reyna (no mataraonan iti royal jelly). Dagiti met saan a pertilizado nga itlog, nga addaan laeng iti kagudua a bilang ti kromosoma no ipadpad kadagiti pertilisado nga itlog, ket agbalin a lallaki nga uyokan. Iti dadduma met a sebbangan a kas koma iti alumbayad, ti tumunggal maysa ket maysa a hermaphrodite, addaan nga agpada kadagiti organo iti sékso a lalaki ken babai.
 
Kadagiti mammal, billit, ken dadduma pay dagiti sebbangan, ti sékso ket mailangaan babaen dagiti sékso kromosoma, a maawagan iti X ken Y kadagiti mammal, ken Z ken W iti bilbillit.

## Sékso iti saan nga ayup a species
Dagiti mula ket kaaduanna a hermaphrodite, ngem daytoy a pangawag ket nadaras a parigaten dagiti panagduduma iti panaggigidiat ti séksualidad. Kas kadagiti ay-ayup, adda met laeng dua a pakaidasiganda a gamete, maawagan met la dagiti mula kas lalaki ken babai. Kadagiti agsabsabong a mula, dagiti sabong ti mangimet iti gamete. Iti sumagmamano a kaso, dagiti sabong ket mabalin nga addaan laeng iti maymaysa a kita ti gamete idinto a dagiti dadduma ket addaan iti dua a kita.

Kadagiti sabali a kita iti adu-ti-selulana a biag (kas koma iti dasig ti fungus a Basidiomycota) dagiti pakailasinan a seksual ket ad-adda a komplikado ket mabalin a pakairamanan ti ad-adu pay ngem dua a sékso.

## Sékso kadagiti tao
Iti tattao, ti sékso ket ti gagangay a  pannakailasin iti kaaduan a biolohikal ken sosial a pakaisangratan, kas koma a ti maysa a tao ket maysa laeng a babai wenno lalaki. Nupay kasta, iti pannakaad-adal ken pannakasuksukisok ti kinababai ken kinalalaki, lumawlawag a ti panangidasig wenno ti panangilasin iti sékso ket adda iti adu nga agpang a mabalin nga nainnakaparsuaan, biolohiko, sosial, sikolohikal ken dadduma pay.

Makita iti baba dagiti nadumaduma a paggidiatan ti lalaki ken babai a tao.
Benigno S. Aquino, Jr.

Ni **Benigno Simeon "Ninoy" Aquino, Jr.** (Nobiembre 27, 1932–Agosto 21, 1983) ket maysa a kangrunaan nga oposisionista a politiko iti Filipinas kabayatan ti administrasion ni Presidente Ferdinand E. Marcos. Napaltogan isuna iti Internasional nga Eropuerto ti Manila (Pannangalubongan nga Eropuerto ni Ninoy Aquino itan) idi agawid manipud iti panagnaedna kas pammagtalaw iti Estados Unidos. Daytoy nga asasinasion, a naipabasol iti rehimen a Marcos, ti nangrugian ti pannakatippuog ti diktadoria ni Marcos, a nagingga iti Rebulosion iti EDSA idi Pebrero 1986 a nakaigapuan met ti pannakaipatugaw kas presidente ni Corazon Aquino, balo ni Aquino.

## Ladawan

## Dagiti nagibasaran
Uki

Ti **uki** (wenno **oki**, **pipit**, **papit**, **pitsing**, **vagina** iti Ingles, **puke** iti Tagalog) ket maysa a kasla tubong a pagnaan a nanipud iti matris agturong iti ruar ti bagi dagiti babai a mammal ken marsupial. Iti babai a billit ken dadduma pay a reptilia, ti uki ket isu ti cloaca. Iti babai a tao, ti uki ket maysa a mabennat a piskel a tubong a simmilpo iti vulva iti ruar ti cervix ti matris.

## Mabagbagi ti babai a tao

Iti kadawyan a panangisasao, ti termino a "vagina" iti English (nga isu met ti Iloko nga uki) ket masansan a maidakamat iti vulva wenno ti sibubukel a mabagbagi ti babai. Ngem kinapudnona, ti vagina ket isu ti tubong ti uki a masarakan iti uneg ti vulva. Daytoy a tubong (vagina) ti pakapasamakan ti kopulasion wenno panagyot babaen ti panangserrek ditoy ti buto ti lalaki tapno maipugso ti kapsit a mangukop iti itlog ti babai. Dagiti normal a heterosexual a naan-anayen a nataengan a lalaki gagangay a maguyugoy a sexual iti uki nga agresulta iti pannakaabbukay ti sexual nga essem a panggapuan met itatangar ti buto.

Iti met laeng uki ti pakapasamakan ti panagpasngay ti babai, ditoy pagnaan ken ruaran ti maladaga manipud iti matris. No tiempo met ti panagregla ti babai, ti uki ti ruaran dagiti likido ti regla. No met madama ti sexual a panagkanaig, ti uki ken dagiti nakain-inaka a pasetna kas iti muting ti kangrunaan a panipudan ti seksual a panagimas (orgasmo) para iti babai.
Tuguegarao

Ti **Siudad ti Tuguegarao** ket maysa a maika-3 a klase a siudad iti probinsia ti Cagayan iti Filipinas. Ti Tuguegarao, ket agpapaay a kas kapitolio ti Cagayan ken rehional a sentro ti Tanap ti Cagayan, ket masarakan iti bakrang ti Karayan Cagayan, nga asideg iti akin-abagatan a beddeng ti probinsia.

Sigud a primera klase nga ili idi ti Cagayan, napagbalin kas maysa a siudad ti Tuguegarao idi Disiembre 18, 1999 babaen ti pananganamong dagiti umili iti maysa a plebisito.

## Pakasaritaan
Saan a maitudo no ania ti umno a naggapuan ti nagan a "Tuguegarao". Tallo dagiti balbalikas a maibilbilang a namunganayan ti nagan ti ili, manipud iti *"tuggui gari yao"* (pagsasao nga Ibanag a kayatna a sawen ket "dinalusan ti apuy daytoy"), wenno iti *"garao"* (naapres nga agus ti karayan), wenno *"taraw"* (maysa a kita ti palmera).

Ti kaunaan a pannakarehistro a purok ket maysa a mission pueblo a naipasdek idi Mayo 9, 1604. In-inut a dimmakkel ti purok ket nagbalin a dakkel nga ili kalpasan ti pannakayakar ditoy ti kapitolio ti probinsia idi 1839 manipud iti sigud a Lallo.

## Dagiti baranggay

Ti Siudad Tuguegarao ket nabingbingay a politikal iti 49 a barbaranggay.

## Demograpia
 	

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Bangus

Ti **bangus** (*Chanos chanos*) ket maysa a napateg a pagtaraonan a lames iti Abagatan-a-Daya nga Asia.  Ti bangus ket ti kakaisuna nga agbibiag a sebbangan iti pamilia a **Chanidae** (adda pito nga napukawen as ebbangan iti lima pay genus, kas naipakaammo).

Dagiti bangus ket masarakan iti Taaw Indiano ken iti Taaw Pasipiko.  Dagiti an-anak a bangus ket agnaed iti baybay iti 2&ndash;3 a lawas sadanto umakar kadagiti alog ti mangrove, lipnok, dan-aw a dumakkel sadanto manen agsubli iti baybay tapno agitlog ken agpaaduda.

Dagiti an-anak ti bangus ket alaen dagiti mangangalap kadagiti ket taraknenda dagitoy iti pupokan ti lames agingga a dumakkel a mailako a presco, ilado, delata, naisiitan, wenno napaasukan (tinapa). Iti Filipinas, maysa a dakkel nga industria ti panagtaraknan ti bangus nangruna iti Pangasinan a paggapuan iti nalatak a bangus-Dagupan wenno bangus-Bonoan.

## Dgiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ladawan dagiti nagdadakkelan a bangus-Dagupan
* Entry iti FishBase iti bangus
* Panagtaraken iti bangus iti SEAFDEC
Mozilla Firefox

Ti **Mozilla Firefox** (sigud nga am-ammo kas "Phoenix" sa iti nabiit ket "Mozilla Firebird") ket maysa a nawaya, ballasiw a plataporma, grapikal a pagbasabasa ti web a pinartuat ti Mozilla Foundation ken ginasut a boluntario. Sakbay ti pannakairuar ti bersionna a 1.0 idi Nobiembre 9, 2004, ti Firefox ket nalataken ken idaydayaw ti adu a taga-media, a pakairamanan ti *[[Forbes]]* ken ti *[[Wall Street Journal]]*. Iti mapan a 25 a riwriw a download iti 99 nga aldaw laeng kalpasan ti pannakairuarna, nagbalin ti Firefox a maysa kadagiti kaaduan a maar-aramat a libre ken nawaya ken nawaya a taudan a software, nangruna kadagiti agus-usar kadagiti pagtaengan. Idi Oktubre 19, 2005, ti Firefox ket addaanen iti 100 a riwriw a download, 344 nga aldaw laeng kalpasan ti pannakairuar ti version 1.0.

## Pakasaritaan

Rinugian da Dave Hyatt ken Blake Ross a trinabaho ti gandat a Firefox  kas maysa nga sinubsubokan a sanga ti gandat a Mozilla.  Namatida a dagiti komersial a pakasapulan ti  Netscape ket makaapekto iti browser a Mozilla. Tapno malapdanda ti nakitada nga ibubussog unay ti software ti Mozilla Suite, nangpartuatda iti nalaklaka a pagbasabasa (a naawagan idi damo iti *Phoenix*, nga itan ket *Firefox*), a pinanggepda a mangsukat iti Mozilla Suite. Ni Ben Goodger ita ti agpapaay a kangrunaan a mangbukbukel iti Firefox.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
* Lokalisasion ti Firefox iti Iloko
Mimaropa

Ti **Mimaropa**, (sigud a **MIMARO**) am-ammo kas **Rehion IV-B**, ket maysa a rehion ti Filipinas a masarakan iti Luzon. Ti nagan a Mimaropa ket akronimo dagiti probinsia ti rehion a Occidental Mindoro, Oriental Mindoro, Marinduque, Romblon ken Palawan. Ti Palawan ngem nayakar iti rehion ti Lumaud a Visayas (Rehion VI) idi Mayo 23, 2005 babaen ti Ehekutibo a Bilin Bilang 429. Nupay kasta, idi Agosto 19, 2005, ni Presidente Arroyo ket nangipakdaar ti Administratibo a Bilin Blng. 129 a mangtengngel ti nasapsapa nga Ehekutibo a Bilin 429 bayat a maururay ti panagrepaso.,

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas
Rehion ti Bicol

Ti **Rehion ti Bicol** wenno **Kabikolan** ket maysa kadagiti rehion iti Filipinas a mangsaksakup iti maaw-awagan iti **Peninsula ti Bicol** iti abagatan-a-dumaya a pungto ti isla ti  Luzon. Addan iti 6 a probinsia, ti Albay, Camarines Norte, Camarines Sur, Catanduanes, Masbate, ken Sorsogon. Bikol ti kangrunaan a pagsasao iti rehion ket dagiti komersial ken pinansial a sentrona ket dagiti siudad ti Naga ken Legazpi. Ti met laeng Legazpi ti agpapay a kas rehional a sentro ti Kabikolan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas – Rehion ti Bicol
Lumaud a Visayas

Ti **Lumaud a Visayas**, ket maysa a rehion ti Filipinas, a napusgan kas **Rehion VI**. Paset ti Visayas, buklen ti 6 a probinsia, ti Aklan, Antique, Negros Occidental, Capiz, Guimaras ken Iloilo. Addaan ti rehion kadagiti 17 a siudad, ti kaaduan ti siudadna a rehion iti intero a Filipinas. Hiligaynon ti kangrunaan a pagsasao, a maar-aramat iti Negros Occidental, Guimaras, Capiz ken sumagmamano a paset ti Iloilo. Ti Kinaray-a ket pagsasao iti Antique ken dadduma a paset ti Iloilo. Ti Aklanon ket maar-aramat iti Aklan. Ti Siudad ti Iloilo ti rehional a sentro.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas -Lumaud a Visayas
Rehion Administratibo ti Kordiliera

Ti **Rehion Administratibo ti Kordiliera** () iti Filipinas ket buklen dagiti probinsia ti Abra, Benguet, Ifugao, Kalinga, Mountain Province ken Apayao. Ti Siudad ti Baguio ti agpapay a rehional a sentrona. Ti rehion ti Kordiliera ket sakupenna ti kaaduan a paset ti kambambatayan Tengnga a Kordiliera iti Luzon, ti kadakkelan a kabambantayan iti pagilian. Daytoy a rehion ket taeng ti adu a nakaisigudan a tribu a sapasap a maaw-awagan iti Igorot.

## Dagiti nagibasaran
Daya a Visayas

Ti **Daya a Visayas**, ket maysa a rehion ti Filipinas, a napusgan kas **Rehion VIII**. Paset ti Visayas, buklen ti 6 a probinsia, ti Biliran, Daya a Samar, Leyte, Amianan a Samar, Samar (Laud a Samar) ken Abagatan a Leyte. Ti rehional a sentro ket ti Siudad ti Tacloban. Dagiti kangrunaan a pagsasao a maar-aramat ket Cebuano ken Waray-Waray. Ti pagsasao a Sagul, a naglaok a Cebuano ken Waray, ket maar-aramat iti isla ti Biliran.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas – Daya aVisayas
Peninsula ti Zamboanga

Ti **Peninsula ti Zamboanga** ket maysa a peninsula a maysa kadagiti rehion ti Filipinas, a napusgan kas **Rehion IX**. Buklen daytoy ti 3 a probinsia, ti Zamboanga del Norte, Zamboanga del Sur, ken Zamboanga Sibugay. Ti Siudad ti Pagadian ti rehional a sentrona.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas Peninsula ti Zambonga
Amianan a Mindanao

Ti **Amianan a Mindanao** ket maysa a kadagiti rehion ti Filipinas, a napusgan a kas **Rehion X**. Buklen ti 5 a probinsia ken 9 a siudad, ti Misamis Oriental (Siudad ti Gingoog, Siudad ti Cagayan de Oro ken Siudad ti El Salvador), Misamis Occidental (Siudad ti Oroquieta, Siudad ti Tangub ken Siudad ti Ozamis), Camiguin, Lanao del Norte (Siudad ti Iligan), ken Bukidnon (Siudad ti Malaybalay ken Siudad ti Valensia). Ti Siudad ti Cagayan de Oro ti rehional a sentrona.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas - Amianan a Mindanao
Rehion ti Davao

Ti **Rehion ti Davao** ket maysa a kadagiti rehion iti Filipinas, a nadasig kas **Rehion XI**. Masarakan iti abagatan-a-daya a deppaar ti Mindanao, ti rehion ket buklen ti 4 a probinsia, ti Davao de Oro, Davao del Norte, Davao del Sur, Davao Oriental ken ti kkabarbaro a napartuar a probinsia ti Davao Occidental. Linalaw ti rehion ti Golpo ti Davao. Ti Siudad ti Davao ti rehional a sentrona.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas Rehion ti Davao
Calabarzon

Ti **Calabarzon** ket maysa kadagiti rehion ti Filipinas, napusgan kas **Region IV-A**. Ti rehional a kapitoliona ket ti Siudad ti Calamba iti probinsia ti Laguna. Addaan ti rehion iti 5 a probinsia, ti  Cavite, Laguna, Batangas, Rizal, ken Quezon. Ti nagan a "Calabarzon" ket ti nagan dagitoy a 5 a probinsia.

Ti rehion ket masarakan iti umabagatan a laud ti Luzon, iti abagatan ken laud ti Metro Manila. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas
Caraga

Ti **Rehion ti Caraga** ket maysa a kadagiti rehion ti Filipinas, a napusgan kas **Region XIII**. Buklen ti 5 a probinsia: Agusan del Norte, Agusan del Sur, Surigao del Norte, Surigao del Sur, Is-isla ti Dinagat, ken 3 a siudad: Siudad ti Butuan (ti rehional a sentro), Siudad ti Surigao ken Siudad ti Bislig.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas
Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao

Ti **Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao** ket maysa a kadagiti rehion iti Filipinas, a buklen ti 5 a probinsia ken 2 a siudad: Basilan, Lanao del Sur, Maguindanao, Sulu, Tawi-Tawi ken ti Siudad ti Marawi. Nupay paset ti Rehion XII, ti Siudad ti Cotabato ti rehional a sentro ti ARMM.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao
Tengnga a Visayas

Ti **Tengnga a Visayas**, ket maysa a rehion ti Filipinas, a napusgan kas **Region VII**. Paset ti Visayas, buklen ti 4 a probinsia, ti Bohol, Cebu, Negros Oriental, ken Siquijor. Kaaduan iti rehion ket patneng nga agsasao iti Cebuano. Ti Siudad ti Cebu ti sentrona. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas
Soccsksargen

Ti **Soccsksargen** ket maysa a kadagiti rehion ti Filipinas, a napusgan kas **Rehion XII**. Ti nagan a "Soccsksargen" ket acronym dagiti 4 a probinsia ken maysa kadagiti siudadna a mangbukel iti rehion, ti Abagatan a Cotabato, Cotabato, Sultan Kudarat, Sarangani ken Siudad ti General Santos. Ti rehional a sentro ket ti Siudad ti Koronadal a masarakan iti probinsia ti Abagatan a Cotabato. Ti Siudad ti Cotabato ket paset ti Soccsksargen, ngem ti Maguindanao ket paset ti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas Soccsksargen
Mona Lisa

Ti **Mona Lisa** ket maysa a pinintaan iti oleo ti nalatak nga Italiano a Renasimiento nga artista a ni Leonardo da Vinci. Ti "Mona Lisa" ti maibilbilang a kalalatakan amin kadagiti obra iti pakasaritaan ti arte; manmano nga obra iti arte ti kas iti kalatak, karomantisado, ken kas kapadpadna iti pannakaipaadu. Ti pintura ket kukua ti gobierno ti Pranses ket nakabitin daytoy iti Museo ti Louvre idiay Paris.

Ti pintura ket ipakitana ti maysa a babai a kumitkita iti mangbuya iti maysa a "nainburburtiaan nga isem."

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Ti Mona Lisa nga addan ni Propesor Donald Sassoon
Burundi

Ti **Burundi** opisial a ti **Republika ti Burundi** (, ; ,  wenno ), ket ti naserraan ti daga a pagilian iti rehion ti Nalatak a Dandanaw ti Aprika ti Daya nga Aprika, bineddengan daytoy babaen ti Rwanda iti amianan, ti Tanzania iti daya ken abagatan, ken ti Demokratiko a Republika ti Kongo iti laud. Daytoy ket naikeddeng pay a parte ti Tengnga nga Aprika. Ti kapitolio ti Burundi ket ti Bujumbura. Ti akin-abagatan a laud apagbeddenganna ket kadenna ti Danaw Tanganyika.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti gobierno ti Burundi 
* 
* Burundi manipud iti *UCB Libraries GovPubs*
* 
*
Aprodita

Ni **Aphrodite** ket ti diosa ti ayat ken kinapintas iti mitolohia a Griego. Isuna met laeng ni **Venus** iti mitolohia a Romano.
Leonardo da Vinci

Ni **Leonardo da Vinci** (Abril 15, 1452 – Mayo 2, 1519) ket maysa nga Italiano a Renasimiento nga arkitekto, musikero, anatomista, mammartuat, inheniero, kumikitikit, heometero, ken pintor. Maaw-awagan kas arketipo ti "tao a Renasimiento" ken kas unibersal a henio, ni Leonardo ket nalatak kadagiti nainlaingan a pinintaanna, kas iti *[[Ti Maudi a Pangrabii (Leonardo)|Ti Maudi a Pangrabii]]* ken ti *[[Mona Lisa]]*. Am-ammo pay kas nangdisenio iti naruay nga inbension a nangsakbay iti moderno a teknolohia. Adu met ti naitulongna iti pannakaidur-as ti panagadal iti anatomia ken astronomia.

## Dagiti akinruar a silpo
Ti Maudi a Pangrabii (Leonardo da Vinci)

Ti ***Ti Maudi a Pangrabii*** (), ( wenno *L'Ultima Cena*) ket maysa a mural a pinintaan nga obra ni Leonardo da Vinci para iti patronna a ni Duke Lodovico Sforza. Ipakitana ti buya ti Maudi a Pangrabii iti maudi nga al-aldaw ni Jesus kas nadakamat iti Biblia. Ti pintura ket naibasar iti Juan 13:21, a no sadino ket impakdaar ni Jesus a maysa kadagiti 12 a disipulona ti mangliputto Kenkuana. Ti pintura ket maysa kadagiti kalalatakan ken kanginginaan iti lubong; ngem maigidiat iti dadduma a pinintaan, saan a natagikua daytoy ta saan a mayakar manipud iti nakaimuntaranna a pader.
Panagur-uray ken ni Godot

Ti ***Panagur-uray ken ni Godot*** ket maysa a drama a madasig iti teatro ti absurdo a sinurat ni  Samuel Beckett idi naladaw a 1940s ken immuna nga impablaak ti Grove Press idi 1952 kalpasan a pinagkedkedan dagiti dadakkel a pablaakan. Ti orihinal a drama ket insurat ni Beckett iti Franses, a maikadua a lengguahena. Impatarusna met iti English ket naipablaak idi 1955. Immuna a nayentablado ti drama iti Franses idi 1953 iti Théâtre de Babylone iti Paris. Ti English met ket naipabuya nga immuna iti Arts Theatre iti London idi  Agosto 1955.

Ti drama ket maipapan iti dua a walang a tattao, da Vladimir ken Estragon, nga agur-uray, iti igid iti kalsada, iti maysa nga agnagan iti Godot, a di met pulos dimdimteng.

## Akinruar a silpo
*Texto ti drama 
*Taudan ti nadumaduma nga interpretasion iti drama ken dagiti karakterna
The Beatles

Ti **The Beatles** ket Ingles a grupo ti agkankanta ti rock manipud idiay Liverpool, Inglaterra. Maibilbilang ti The Beatles a kas kapapatgan ken kababalligian a grupo ti musika iti amin a panawen, gapu iti nagun-odda a nainsapasapan a balligi iti kinalatak, pammadayaw ken impluensia a cultural. Pinattogda ti adu a rehistro iti panaglakuan ken nakaimuntarda iti nasurok a 50 a Top 40 a hit single a pakairamanan ti 20 a #1 iti Estados Unidos laeng. Mapattapatta a nakalako ti Beatles iti mapan a maysa a bilion a kopia dagiti kantada iti sangalubongan http://www.guinnessworldrecords.com/gwr5/content_pages/record.asp?recordid=50910. Malaksid iti dakkel ken napateg nga impluensia iti musika, ti The Beatles ket uppat kadagiti kadadakkelan a persona iti maika-20 a siglo, ken sumagmamano kadagiti kangrunaan a simbolo iti pakasaritaan ti tao.

Maaw-awagan pay kas "The Fab Four" iti Ingles, ti The Beatles ket isu da John Lennon (1940 - 1980), Paul McCartney (nayanak idi 1942), George Harrison(1943 - 2001), ken Ringo Starr (nayanak kas Richard Starkey idi 1940).
Plato

Ni **Plato** (Griego: Πλάτων *Plátōn*) (circa May 21? 427 BC – circa 347 BC) ket maysa a naindaklan nga impluensial a klasiko a Griego a pilosopo, mannurat ken pundador ti Akademia iti Atenas. Ni Plato ket estudiante ni Socrates ken isu ti maestro ni Aristoteles.

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti obra ni Plato iti Gandat ti Gutenberg
* Mapagduaduaan nga ob-obra iti Gandat ti  Gutenberg
* "Ni Plato ken ti Teoria dagiti Forma," iti Philosophical Society.com
* Stanford Encyclopedia of Philosophy:
** Plato
** Etika ni Plato
** Panagpagayam ken Eros
** Middle Period Metaphysics and Epistemology
** Ni Plato iti Utopia
** Retorika ken Daniw
** "Ti Platonico a Pannakainaw ti Filosofia"
Kanada

Ti **Kanada** ket maysa a pagilian a mabirukan idiay Amianan nga Amerika a buklen dagiti sangapulo a probinsia ken dagiti tallo a teritorio. Daytoy ket mabirukan idiay akin-amianan a paset ti kontinente, daytoy ket maigay-at manipud idiy Atlantiko aginggana idiay Pasipiko ken agpa-amianan a mapan idiay Taaw Artiko. Ti Kanada ket maikadua a kadakkelan a pagilian babaen ti dagup a kalawa iti lubong, ken ti sapasap a pagbeddenganna iti Estados Unidos ket isu ti kaatiddogan a pagbeddengan a daga iti lubong.

Ti daga a tattan ket ti Kanada ket tinataengan idin kadagiti napalabas a milenio babaen dagiti nadumaduma nga Aborihen a tattao. Idi rugi ti naladaw a maika-15 a siglo, Dagidi Britaniko ken Pranses a kolonial a ekspedision ket nagsuksukimat, ken kalpasanna ket tinaengan, ti Atlantiko nga a pantar ti rehion. Ti Pransia ket ganganina amin nga insubli dagiti koloniana iti Amianan nga Amerika iti Nagkaykaysa a Pagarian idi 1763 kalpasan ti Pranses ken Indiano a Gubat, nga isu daytoy idi ti teatro ti Amianan nga Amerikano iti Gubat ti Pito a Tawtawen. Idi 1867, iti panagkappon dagiti tallo a kolonia ti Britaniko nga Amianan ngaAmerika babaen ti Konpederasion, ti Kanada ket naporma a kas maysa a pederal a dominio dagiti uppat a probinsia. Daytoy ket nangrugian ti panagpadakkel kadagiti probinsia ken dagiti teritorio ken ti maysa a proseso iti panagpaadu ti autonomia, a dimtengan iti 1982 a Tignay ti Kanada.

Ti Kanada ket maysa a pederal nga estado a tinurturayan a kas maysa a parlamentario a demokrasia ken maysa a batay-linteg a monarkia, a ni Reina Isabel II a kas ti daulo ti estado. Ti pagilian ket opisial nga agsasao ti dua ken multikultural iti pederal nga agpang, nga addaan iti populasion iti agarup a 35 a riwriw manipud idi 2013. Ti narang-ay nga ekonomia ti Kanada ket maysa kadagiti kadakkelan iti lubong, a nangruna nga agkamkammatalek kadagiti adu a masna a rekurso ken ti nasayaat a naparang-ay a network dagiti pagtagilakuan, a naipangpangruna iti Estados Unidos, nga adda ti nabayagen nga atiddog ken narikut a relasion.

Ti Kanada ket maysa narang-ay a pagilian, nga adda iti maikasiam a kangatuan ti matgedan iti lubong iti tunggal maysa a tao, ken ti maika-11 a kangatuan a pannakairanggo iti panagrang-ay ti nagtagitaon. Ti Kanada ket mairanggo pay kadagiti kangatuan kadagiti sangalubongan a panagrukod iti edukasion, panagsarsarang ti gobierno, dagiti sibil a kawayaan, kasayaat ti biag,  ken kinawaya ti ekonomia. Ti Kanada ket maysa a mabigbig a tengnga a bileg ken maysa a kameng kadagiti sangalubongan a patakder, a mairaman ti G7, G8, G20, NATO, NAFTA, OECD, WTO, Mankomunidad ti Pagpagilian, Francophonie, OAS, APEC, ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.

## Dagiti probinsia ken teritorio

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

; Pakasaritaan
* 
*  , 
; Heograpia ken klima
* 
; Gobierno ken linteg
* 
* 
; Militar
* 
; Ekonomia
*  (Listaan dagiti Ekonomiko a Panagsukisok)
*
; Demograpia ken dagiti estadistika
* 
* 
; Kultura
*
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
* 
* Opisial a website ti Gobierno ti Kanada
Ti Panagganas ni Santa Teresa

***Ti Panagganas ni Santa Teresa*** ket maysa a marmol nga obramaestra a kitikit ni Gian Lorenzo Bernini, a paset ti kompleto a disenio ken arkitetura ti Kapilia ti Cornaro ti Santa Maria della Vittoria iti Roma a nalpas idi 1652.

Ni Teresa ti Avila (1515-1582) ket maysa a mistikal a madre a Carmelite ken kaunaan a Carmelite a santa. Naibasar ti kitikit ni Bernini iti maysa a pagteng iti bukod a kabibiag ni Teresa ti Avila maipapan iti nasantuan a sirmatana a nakakitaanna iti maysa a naubing pay, nataer nga anghel nga agtaktakder iti abayna:

## Dagiti nagibasaran
Pedro Bukaneg

Ni **Pedro Bukaneg**  ket maysa a bulsek a dumadallot, mannurat, orador, musikero ken lingguista a makasao iti pagsasao nga Ilokano, Espaniol, Latin ken Tingguian, ti maibilang nga ama ti literatura nga Ilokano ken dagiti mannurat nga Ilokano, isu ti mabigbig a nangisurat iti kaunaan a bersion ti epiko dagiti Ilokano nga "Biag ni Lam-ang", a mapattapatta a maidaldalloten sakbay pay a simmangbay dagiti Kastila iti Filipinas.

Naipanagan kenkuana ti nalatak a sinnungbat a naindaniwan a maawagan iti "Bukanegan."

Awan unay ti ammmo a pudno a pannakaiyanak idi ni **Pedro Bukaneg** ngem adu dagiti tattao a mannurat a nagkunkuna nga isu ket mabalin a nayanak idi 1592, daytoy idi ti tawen idi adda maysa a baket a nakabirok kaniana iti uneg iti *tampipi* a timpaw iti igid ti karayan Banaoang a nagbaetan ti Bantay ken Vigan, inted ti baket ti ubing kadagiti  Agustiniano a padi iti Bantay. Dagitoy a padi ket ninagananda ti ubing iti Pedro Bukaneg, daytoy a nagan ket naibasar iti balikas nga Ilokano iti "nabukaan nga Itneg" (Kristiano nga Itneg).

Iti kinaanus ken panangisursuro dagiti Agustiniano a padi, naadalna ti pagsasao a Latin ken ti pagsasao nga Espaniol. Binigbig dagiti Agustiniano a padi ti kinalaing ni Bukaneg a kas lingguista babaen ti panamagbalinda kenkuana a kas maestro dagiti prayle iti pagsasao nga Ilokano tapno makasursuroda iti panangikasabada iti misionda iti Kailokuan. Nagsurat pay ni Bukaneg kadagiti sermon iti Ilokano ken nagipatarus pay kadagiti nobena ken kararag iti Latin ken Espaniol, ken timmulong ken ni Padre Francisco Lopez iti panangipatarus ti libro a naisuratan amin ti batas ti Doctrina Christiana a naisurat iti libro ti Kardinal nga agnagan iti Belarmino. Nipablaak daytoy idi 1621. Ni Bukaneg ket mabalin a pimmusay idi 1622 wenno 1626.

## Dagiti nagibasaran
Baranggay

Ti **baranggay** (am-ammo pay a kas **[[barrio]]**) ket ti kabassitan a benneg ti lokal a gobierno iti Filipinas. Buklen dagiti baranggay ti maysa nga ili wenno siudad. Manipud idi Septiembre 15, 2015 addaan iti aganay a 42,036 a baranggay iti Filipinas.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Liga ng mga Baranggay (Liga dagiti Baranggay)
Dagiti siudad ti Filipinas

Ti **siudad**, iti Filipinas, ket maysa a bagi ti lokal a gobierno a buklen dagiti baranggay.

Dagiti kadadakkelan iti populasion a siudad iti Filipinas ket ti Siudad ti Quezon iti Metro Manila nga addaan iti mapan a 2,000,000 a residente. Ti met Siudad ti Davao ket maysa kadagiti kalalawaan a siudad iti lubong no babaen iti kalawa ti daga a sakupna ta addaan iti nasurok  a 2,500 kuadrado kilometro a rukod.

## Gobierno
Ti lokal a gobierno ti siudad ket idauluan babaen ti mayor a nabutosan babaen ti nalatak a balota. Ti bise-mayor ket agserbi a kas ti mangipangulo ti Konseho ti Siudad, nga agserbi daytoy a kas ti lehislatibo a bagi ti siudad. Kalpasan ti panakaala da kadagiti dokumento ti linteg, dagiti siudad ket makaalada pay kadagiti napno a pangraem dagiti ehekutibo a departamento tapno nasaysayaatda a serbian dagiti umili. Adda dagiti departamento a naibangon no masapul laeng, depende kadagiti kasapulan ti siudad.

## Pannakaidasig
Ti Lokal a Gobierno a Kodigo ti 1991 (Republika Tignay Bilang. 7160) ket idasigna amin dagiti siudad iti maysa kadagitoy tallo a kategoria:

**Dagiti Urbano Unay a Siudad** – Dagiti siudad nga addaan iti kabassitan a populasion iti dua gasut a ribu (200,000) nga agtaeng, a naipasingkedan babaen ti Opisina ti Nailian nga Estadistika, nga addaan ti kinaudi a makatawen a matgedan iti kabassitan a Lima pulo a Riwriw a Pisos (P50,000,000.00)  a naibatay iti 1991 nga agnanayon a presio, a napasingkedan babaen ti tesorero ti siudad\. Addaan ti agdama a dagiti 33 nga urbano unay a siudad idiay Filipinas, 16 kadagitoy ket mabirukan idiay Metro Manila.

**Dagiti Nawaya a Komponente a Siudad** – Dagiti siudad nga addaan kadagiti dokumento ti linteg nga agiparit kadagiti agbutbutos nga agibutos para kadagiti mabutbutosan nga opisial ti probinsia. Dagiti nawaya a komponente a siudad ket nawaya da manipud kadagiti probinsia. Adda dagiti lima a kastoy a siudad: Dagupan, Cotabato, Naga, Ormoc ken Santiago.

**Dagiti Komponente a Siudad** – Dagiti komponente a siudad ket saan da a masabat dagiti adda dita ngato a kasapulan ket dagitoy a siudad ket mausigda a kas komponente a siudad iti pakabirukan da a heograpiko a probinsia. No ti komponente a siudad ket mabirukan kadagiti pagbeddengan ti dua (2) wenno ad-adu pay a probinsia, ti kastoy a siudad ket mausig a komponente iti probinsia a pannakailianna idi.

### Pannakaidasig ti matgedan

Dagiti siudad ket naidasig babaen ti natimbeng a makatawen a matgedan a naibatay kadagiti tallo a kaudian a kalendario a tawen. Manipud idi Hulio 28, 2008 ti pagalagadan ti klase para kadagiti siudad ket:

## Listaan dagiti siudad

Manipud idi Disiembre 12, 2015, adda dagiti 145 a siudad ti Filipinas. Ti General Trias idiay Cavite ket isu ti kabaruan a siudad, kalpasan idi napasingkedan ti dokumento ti lintegna idi Disembre 12, 2015.

### Dagiti kadakkelan a siudad

## Dagiti nagibasaran
Siudad

Ti **siudad** ket maysa nga urbano a lugar a dakkel ti populasionna ken adu ti pasdek ken pasilidadesna ken dadduma pay. Maiduma iti ili ken baranggay gapu iti populasion ken pategna. Masansan a ti maysa a siudad ket sentro wenno kapitolio dagiti probinsia, rehion, ken adu a siudad ti mismo nga agpapaay a kapitolio dagiti pagilian.
Oktubre 31

## Paspasamak

## Naipasngay

## Pimmusay
* 1890  &ndash; José Jerónimo Triana, Colombiano a botaniko (naipasngay 1828)
* 1993 &ndash; Federico Fellini, Italiano a direktor ti pelikula (naipasngay 1920)
Søren Kierkegaard

Ni **Søren Aabye Kierkegaard** (IPA: ) (Mayo 5, 1813 – Nobiembre 11, 1855), ket maysa a maika-19 a siglo a Danés a pilosopo ken teologo, ket maibilbilang a kas umuna nga eksistentialista a pilosopo.

## Napili a bibliografia
* (1843) *Either/Or* (*Enten - Eller*)
* (1843) *Fear and Trembling* (*Frygt og Bæven*) 
* (1843) *Repetition (Kierkegaard)|Repetition* (*Gjentagelsen*) 
* (1844) *Philosophical Fragments* (*Philosophiske Smuler*)
* (1844) *The Concept of Dread* (*Begrebet Angest*) 
* (1845) *Stages on Life's Way* (*Stadier paa Livets Vei*) 
* (1846) *Concluding Unscientific Postscript to The Philosophical Fragments* (*Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift*) 
* (1847) *Edifying Discourses in Divers Spirits* 
* (1847) *Works of Love* (*Kjerlighedens Gjerninger*) 
* (1848) *Christian Discourses* (*Christelige Taler*)
* (1849) *The Sickness Unto Death*  (*Sygdommen til Døden*)
* (1850) *Training in Christianity* (*Indøvelse i Christendom*)

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Higinio

Ni **Higinio** ket isu ti kaunaan a Romano a padi a nangisaad iti bagbagina a kas “papa” ken isuna pay ti umuna a padi a Katoliko a nangbusor kadagiti Gnostiko. Natay a kas martir bayat ti panagturay ni Marcus Aurelius.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

**Katoliko nga Ensiklopedia*, "Santo Papa Higinio" (1913).
* Opera Omnia
* 
* Fontes Latinae de papis usque ad annum 530 ( Papa Felix IV)
*  Liber pontificalis
Ingles (panangilawlawag)

Ti **Ingles** ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:

* Dagiti Ingles a tattao wenno bambanag maipapan iti pagilian nga Inglatera.
* Ti Pagsasao nga Ingles wenno Inggles.
U

Ti **U** ket ti maika-21 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

Naibatay ti U iti Semitiko a waw, agraman ti F, ken kalpasanna, Y, W ken V. Agpetsa ti kadaanan a kapuonanna iti dagiti heroglipiko nga Ehipsio, ket ngata manipud iti heroglipiko ti pang-or wenno tumatayab, a mangirepresentar iti uni a  wenno iti uni a . Naampon daytoy iti alpabeto a Penisio, a nangirepresentar iti uni a  wenno manmano iti bokal nga .

Iti alpabeto a Griego, naala ti dua a letra manipud iti Penisio a waw. Kayatko a sawen, naampon ti letra, ngem nabingay. Iti maysa a bangir, nangirepresentar ti Digamma wenno wau  iti , ngem iti sabali a bangir, ti Upsilon , a immuna a nangirepresentar iti , ket ti idi agangay nagbalin a maysa a sango a bokal a .

Iti alpabeto a Latin kadagiti nagkauna a tiempo, nautang ti maysa nga awan ti ungkayna a bariante kas U, a naala iti porma ti moderno a V — direkta man manipud iti alpabeto a Lumaud a Griego wenno babaen ti alpabeto nga Etrusko — tapno mangirepresentar iti isu met laeng a uni nga , kasta met konsonante a . Gapuna, kas pagarigan, nabalikas ti  — orihinal a naisurat iti *<small>NVM</small>* — kas , ken ti  kas . Manipud idi umuna a siglo K.P., depende iti dialekto ti Bulgar a Latin, nagbalin ti konsonante a  iti  (a nataginayon iti Espaniol), ket kalpasanna iti .

Bayat ti Naladaw a Tengnga a Panawen, nagparang dua a porma a minuskula, a nagpada a nausar para iti konsonante a  wenno bokal a . Naisurat ti nasileng a porma a  iti rugi ti sao, idinto ta nausar ti nagtimbukel a porma nga  iti tengnga wenno iti ungto, aniaman ti uni. Gapuna, idinto a nagparang ti  ("kinamaingel") ken ti  ("pagpambar") kas iti moderno a pagimprentaan, nayimprenta ti  ("addaan") ken ti  ("iti rabaw ti") kas "haue" ken "vpon", agisping.

Ti immuna a nairekord a panangusar ti  ken  kas agduduma a letra ket iti alpabeto a Gotiko manipud iti 1386, a immun-una ti  iti . Naimbelleng dagiti agim-imprenta ti dakkel a  pabor iti  idi maika-17 a siglo, nupay saan a naan-anay a naawat ti Académie Française iti pagdumaan ti dua a letra aginggana idi 1762. Nagbalin ti nagtimbukel a bariante iti moderno a bersion ti U, ket nagbalin ti dati a nayimprenta a bersionna iti V.

## Dadduma pay a panagusar
* Ti **U** ket honoripiko iti pagsasao a Birmano.
R

Ti **R** ket ti maika-18 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

### Kaadanan a panawen

Kamaudiananna, naibatay ngata ti letra a  iti ladawan ti maysa nga ulo, a nausar iti dagiti alpabeto a Semitiko para iti uni a  ta sao para iti "ulo" ket *[[rêš]]* wenno umasping iti kaaduan a sasao a Semitiko. Nagbalin ti sao a nagan ti letra, kas pagarigan ti akroponia.

Nagbalinna a Griego a   () ken Latin a . Naparang-ay ti agpababa a bangkirig nga uged (\) kas maysa a grapiko a bariante iti dadduma a alpabeto a Lumaud a Griego (nga isurat ti *rho* kas ), ngem, iti kaaduan, saan nga iti dagiti sinuratan a Daan nga Italiko. Naipakita ti kaaduan kadagitoy nga alpabeto dagiti bariante ti *rho* da iti nagbaetan ti porma ti  ken , ngem awan ti agpababab nga uged ti Lumaud a Griego.

Kinapudnona, kadagiti kadaanan a naammuan a porma ti alpabeto a Latin a mismo idi maika-7 ken maika-6 a siglo K.K.P., inskripsion a Duenos ken Lapis Niger, naisurat pay ti  babaen ti porma a  ti letra. Ipakita ti inskripsion a Lapis Satricanus ti porma ti alpabeto a Latin agarup 500 K.K.P.  Ditoy, narigat itan a mailasin ti nagtimbukel, agserra a porma a Π ti   ken porma a  ti . Naan-anay a dimmakkel ti agpababa nga uged idi maika-3 a siglo K.K.P., kas makiti iti dagiti inskripsion dagiti sarkopago ti Tanem da Scipio ti dayta a panawen. Manipud iti , naisurat ti letra a  nga addaan ti sibubukel a naserraan a silo, ket iti kasta, naaddaanna iti porma a dati nga inusar ti ..

### Kursibo

Nagparang-ay ti minuskula a porma a  babaen ti nadumaduma a bariante ti dakkel a porma. Mairaman ti Latin a minuskula iti sapasap, iti kamaudiananna nagparant-ay manipud iti kursibo a Romano babaen ti sinuratan a unsial ti Naladaw a Kadaanan a Panawen agingga iti minuskula a Karolinhio ti maika-9 a siglo.

Iti kursibo, gagangay a saan a mairikep ti baba ti silo no di ket agtultuloy iti saka, a mangikkat iti kanayonan nga uged ti pluma. Napaababa ti uged a silo-saka iti simple nga arko a nausar iti minuskula a Karolinhio ket ita pay.

Nausar maysa a kaligrapiko a minuskula a , pagaammo kas *[[r rotunda]]* wenno "nagtimbukel a r" , iti panagsasaruno a , a nagrukob ti porma ti  tapno mangpadagus iti bukol ti  kas iti , a maisupadi iti . Kalpasanna, nausar met ti isu met laeng a bariante no sinurot ti  dadduma pay a babassit a letra nga addaan iti nagtimbukel a silo nga agturong iti kannawan, kas pagarigan , , , kasta met tapno isurot ti digrapo a  kas . Kaaduan a nainaig ti panagusar ti *r rotunda* iti sinuratan a Gotiko, ket idi maika-18 a siglo, kadagiti Ingles a teksto, saanen a nausar pay ti glipo, agraman ti sinuratan a Gotiko iti sapasap.

Nausar ti sinuratan a Insular iti minuskula a nataginayon ti dua a agpababa nga uged, ngem a saan a naiserra ti silo, a pagaammo kas ti *Insular a r* . Agbiag daytoy a bariante iti kaligrapia a Gaeliko a nalatak idiay Irlanda agingga iti katengngaan ti maika-20 a siglo, ngem nalimitaran laeng iti pangarkos a panggep.
O

Ti **O** ket ti maika-15 a letra iti alpabeto a Latin. 

## Pakasaritaan

Ad-adu wenno basbassit nga agtultuloy ti nailadawan a pormana, manipud iti panawen a Penisio agingga iti datayo. Ti nagan ti letra a Penisio ket *[[Ayin|ʿeyn]]*, a kaipapananna "mata", ket ti sukog na ket basta a drowing ti mata ti tao (a ngata a naipaltiing iti katupag a heroglipiko nga Ehipsio, kitaen pay ti sinuratan a Proto-Sinaitiko).Idi damo, ti uni dayta ket kasla konsonante, nalabit nga , uni a nairepresentar babaen ti ti kapadpadana a letra nga Arabiko nga ع ''ʿayn''.

Ti panagusar, ti daytoy a letra para iti uni ti maysa a bokal, ket maigapu iti nasapa a alpabeto a Griego, a naampon iti letra nga "omicron" tapno mangirepresentar iti bokal nga . Kalpasanna a naampon dagiti sinuratan a Daan nga Italiko, agraman ti alpabeto a Latin, iti letra nga addaan iti isu met laeng a uni. 

Idi agangay, iti Griego, ti maysa a panagbalbaliw ti porma ti nangiduma iti daytoy atiddog a uni (Omega, a kaipapananna ti "dakkel nga O") manipud iti ababa nga o (Omicron, a kaipapananna ti "bassit nga o"). Ti nangpataud met ti Griego nga omicron iti katupag a letra a Siriliko nga O.

## Dadduma pay a panagusar
* Oksiheno (O), kimiko nga elemento
Agosto 22

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1917 &ndash; John Lee Hooker, Aprikano-Amerikano a musikero (pimmusay 2001)

## Pimmusay
X

Ti **X** ket ti maika-24 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

Tinawid ti letra nga , a mangirepresentar , manipud iti alpabeto nga Etrusko. Ngata nangrugina iti  ti alpabeto nga Eubeo wenno sabali pay a alpabeto a Lumaud a Griego, a nangirepresentar met iti . Saan a sigurado ti relasionna iti  dagiti alpabeto nga Akindaya a Griego.

Ti panangibalikas ti  kadagiti sasao a Romanse ket resulta ti maysa a panagbalbaliw ti uni manipud iti Latin, nga adda dagiti nadumaduma a nagbanagan. Sumagmamano a pagarigan:
* Daan nga Espaniol: 
** Moderno nga Espaniol:  ( "pingping, (iti Naladaw a Latin) luppo" &rarr;  (ita ) "luppo")
* Italiano:  ( "aksis" &rarr;  "tabla") ken iti dadduma a kaso  ( "mangiruar" &rarr;  "mangibati, mangipalubos")
* Portuges:  ( "aksis" &rarr;  "ehe")
* Pranses:  ( "mangiruar" &rarr;  "mangipalubos")
* Rumano:  ( "pingping, (iti Naladaw a Latin) luppo" &rarr;  "luppo")

Iti Daan nga Espaniol, nangirepresentar ti  iti . Agtalinaed daytoy a relasion iti kaaduan a sasao nga Iberiko, kasta met dagiti ortograpia ti dadduma a pagsasao a a naimpluensiaan iti Espaniol, kas iti Nahuatl, kas pagarigan  "sabong". Iti moderno nga Espaniol, Italiano, Pranses (malaksid ti sumagmamano), ken Rumano, ti   ket nasukatan babaen ti dadduma a letra.

Naipakaammo manen ti panagusar ti  tapno mangirepresentar iti  kadagiti sasao a Romance babaen dagiti sao a pinautang manipud iti Latin. Iti adu a sasao, ti  ket maibalikas a .

## Dadduma pay a panagusar
* Iti matematika, kadawyan ti panagusar ti *x* kas ti nagan para iti maysa nga agwaywayas a bariable wenno di ammo a kaadu. Naipakaammo ni René Descartes iti moderno a tradision ti panagusar ti *x*, *y*, ken *z* tapno mangirepresentar ti di ammo (''incognita''), iti librona a *[[La Géométrie]]* (1637). Kas resulta ti pannakausarna iti alhebra, masansan a maus-usar ti X tapno mangirepresentar kadagiti di ammo iti dadduma a kasasaad (kas pagarigan, dagiti rayo nga X, Henerasion nga X, *[[The X-Files]]*, ken *[[The Man from Planet X]]*).
T

Ti **T** ket ti maika-20 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

Ti *[[Taw]]* ket maudi a letra dagiti alpabeto a Lumaud a Semitiko ken alpabeto a Hebreo. Ad-adu wenno basbassit nga agtultuloy ti uni ti Semitiko a *Taw*, ti Griego a Tαυ (*Tau*), ken ti Daan nga Italiko ken Latin a T. Mangirepresentar daytoy a letra iti  iti tunggal maysa kadagitoy, ket iti kaaduan kadagitoy nga alpabeto, nataginayon met ti orihinal a kangrunaan a porma.
Q

Ti **Q** ket ti maika-17 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

Ti uni a Semitiko ti Qoph ket  (*[[voiceless uvular stop]]*). Mabalin a naibatay ti porma ti letra ket abut ti dagum, iket, wenno uray maysa a bakes a tumtumpaw ti ipusna. Ti  ket uni a kadawyan kadagiti sasao a Semitiko, ngem saan a masarakan iti adu a pagsasao ti Europa. Kas kadagiti dadduma a glipo a nagtaud iti sinuratan a Proto-Sinaitiko, naisingasing a nagparang-ay ti letra manipud iti dagiti heroglipiko nga Ehipsio.

Iti maysa a nasapa a porma ti Taga-ugma a Griego, nangirepresentar ngata ti Qoppa iti adu a *[[labialized velar stop]]*, a pakairamanan ti  ken . Iti pagsasao a Griego, gapu kadagiti naudi a panagbalbaliw ti uni, nabaliwan dagitoy a uni iti  ken , agpada. Ngarud, nabingbingay ti Qoppa iti dua a letra: Qoppa, a nangirepresentar iti numero a 90, ken Phi, a (Φ), a nangirepresentar iti uni a  ti panangyesngaw, ket idi agangay ket mabalikas a kas iti  iti Moderno a Griego.

Nausar dagiti Etrusko iti Q a nainaig iti V tapno mangirepresentar iti , ket naampon dagiti Romano iti daytoy a panagusar, agraman ti dadduma a paset ti alpabeto nga Etrusko, kas iti alpabeto a Romano. (Kitaen ti K para iti ad-adu pay.) Idi agangay,, nasukatan ti panagusar ti C (ken bariantena G) iti dagiti kaaduan nga usar ti K ken Q, ket nakalasat Q tapno mangirepresentar iti  laeng, no sinurot ti . (Iti sabali a pannao, iti Latin nausar ti Q iti digrapo a QU laeng, kas pagarigan  "sino",  "ania", ken dadduma pay.)

Iti Turkia nagbaetan ti 1928 ken 2013, maiparit ti panagusar ti Q, kasta met ti W ken X, iti opisial a dokumento ti gobierno, kas kadagiti karatula ti kalsada ken broshur. Ti letra ket paset ti alpabeto a Kurdo, ngem saan ti alpabeto a Turko.
P

Ti **P** ket ti maika-16 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

Naisimbolo ti Semitiko a Pe ("ngiwat") — kasta met ti Griego a Π wenno π (Pi), ken dagiti letra nga Etrusko ken Latin a timmaud manipud iti dagiti kapadpadada a Griego — iti , maysa a *[[voiceless bilabial plosive]]*.
V

Ti **V** ket ti maika-22 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

Kamaudiananna a nagparang ti letra a V manipud Penisio a letra a Waw babaen ti U.

Bayat ti Naladaw a Tengnga a Panawen, nagparang ti dua a minuskula a porma ti U (kitaen ti ).
A

Ti **A** ket ti umuna a letra, kasta met umuna a bokal, iti alpabeto a Romano.

Ti langa ket umasping iti daydiay ti taga-ugma a Griego a letra nga alpa, a nagtaudanna. Ti dakkel a bersion ket buklen ti dua a nagkillo a sikigan ti trianggulo, a ti nagtengngaanna ket ballasiwen ti horisontal a barra.

Masansan a ti bassit a bersion ket dua ti kadsaaranna a porma nga |a| ken maysa a patakder a porma nga |ɑ|. Gagangay ti panangusar iti maudi iti surat ti ima, nangnangruna kadagiti panagsurat para kadagiti ubbing wenno impormal a kita ti surat kasla Comic Sans MS, kasta met ti bastardilia.

## Pakasaritaan
Ti kadaanan a naammuan a kapuonan ti A ket *[[alef]]* — umuna a letra ti alpabeto a Penisio — a nangirepresentar iti *[[glottal stop]]* [ʔ], ta nausar ti pagsasao a Penisio dagiti konsonante a letra laeng. Kasta met, ti kapuonan ti alef ket ngata maysa a piktograma ti ulo ti toro iti alpabeto a proto-Sinaitiko, a naimpluensiaan babaen ti dagiti heroglipiko nga Ehipsio, a nailadawan kas trianggulo nga ulo nga addaan iti dua a natayag a sara.

Idi inawat dagiti taga-ugma a Griego iti alpabeto, saanda a kasapulan ti letra a nangirepresentar iti *glottal stop*, isu a inadaptar da dayta simbolo tapno mangirepresentar iti bokal nga /a/, ket inawagan da ti letra iti umasping a nagan nga *[[alfa]]*. Kadagiti kaunaan a Griego nga inskripsion — a napetsaan iti maika-8 a siglo K.K.P. kalpasan ti Griego a Nasipnget a Panawen — ti surat ket adda iti sikiganna. Nupay kasta, iti naud-udi nga alpabeto a Griego, kaaduanna a mangirepresentar na ti moderno a porma nga A. Ngem mailasin pay laeng adu a lokal a kita, gapu iti panagpaababa ti maysa a saka, wenno gapu iti anggulo ti barra a mangballasiw dagiti saka.

Inyegda dagiti Etrusko ti alpabeto a Griego iti peninsula ti Italia, a dida binalbaliwan ti porma ti alfa. Idi inawat dagiti Romano iti alpabeto nga Etrusko tapno isurat ti pagsasao a Latin, ti resulta a porma, a nausar iti sinuratan a Latin, ket nausar idi agangay iti adu a pagsasao, agraman ti Ilokano.

## Dagiti dadduma pay a panagusar
* No agus-usar iti sistema a heksadesimal, ti A ket kadawyan a sipra tapno mangirepresentar iti numero 10.
* Iti alhebra, ti *a*, agraman ti dadduma pay a letra ti alpabeto, ket kadawyan a maus-usar tapno mangirepresentar iti maysa a bariable, nga addaan iti nadumaduma a kadawyan a kaipapanan iti nadumaduma a paset ti matematika. Idi 1637, "inimbenta [ni René Descartes] ti kombension ti panangirepresentar kadagiti di ammo kadagiti equation babaen ti *x*, *y*, ken *z*, ken dagiti ammo babaen ti *a*, *b*, ken *c*", ket kadawyan pay daytoy a kombension, nangnangruna iti elementaria nga alhebra.
* Iti heometria, dagiti dadakkel a Latin a letra ket maus-usar a mangiladawan kadagiti banag, a pakairamanan dagiti paset ti linia, linia, ken rayo. Ti dakkel a letra nga *A* ket kadawyan met a maus-usar a kas maysa kadagiti letra tapno mangirepresentar iti anggulo iti trianggulo, ta mangirepresentar ti bassit a letra *a* iti bangir a kasungani ti anggulo *A*.

## Dagiti nagibasaran