open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Archaeplastida

Ti **Archaeplastida** (wenno pagarian **[[Mula#Dagiti agdama panangipalawag ti Plantae|Plantae]]** *[[Sensu#Dagiti kadawyanan a panangipateg|sensu lato]]*) ket dagiti nangruna a grupo dagiti autotropiko nga eukaryote, a mangiraman kadagiti nalabbasit nga algas (Rhodophyta), ti berde nga algas, ken dagiti ,ula ti daga, a kumuyog kadagiti bassit a grupo ti uniselular nga algas iti nasadiwa a danum a makunkuna a dagiti glaucophyta. Amin dagitoy nga organismo nga addaan kadagiti kloroplasto a napalikmutan babaen dagiti dua a kulanit, a mangisingasing a dagusda a naala manipud iti endosimbiotiko a cyanobakteria. Kadagiti amin a sabali a grupo malaksid ti amoeboid a *[[Paulinella]] chromatophora*, napalikmutan ti kloroplasto babaen dagiti tallo wenno uppat a kulanit, a mangisingasing a sekondarioda a naala manipud iti nalabbasit wenno berde nga algas.

Dagiti selula ti Archaeplastida ket kadawyanda nga awanan kadagiti sentriolo ken addaan iti mitokondria nga agraman kadagiti nadalumpinas a crista. Kadawyanda nga addaan kadagiti selula a diding a mairaman ti selulosa, ken ti kanen ket maipenpen iti porma ti almidon. Nupay kasta, dagitoy a pannakailasin ket maibingayda pay kadagiti sabali nga eukaryota. Ti nangruna nga ebidensia a ti Archaeplastida ket mangporma iti maysa a monopiletiko a grupo ket agtaud manipud kadagiti henetiko a panagadal, a nangibagbaga a dagiti bukodda a plasto ket mabalin nga addaan iti bugbgtong a nagtaudan. Masuppiatan daytoy nga ebidensia. Iti nakaibatayan ti agdama nga ebidensia, daytoy ket saan a mabalin a mapasingkedan wenno masuppiat dagiti alternatibo a senario iti bugbugtong a kangrunaan nga endosimbiosis. Dagiti potosintetiko nga organismo nga agraman kadagiti plato iti sabali a nagtaudan (kas ti kayumanggi nga algas) ket saan a maitagikua iti Archaeplastida.

Maikabil dagiti archaeplastida kadagiti dua a nangruna nga ebolusionario a linia. Napigmentuan dagiti nalabbasit nga algas iti kloropila ''a'' ken dagiti pikobiliprotina, kas kaaduan kadagiti cyanobakteria, ken agurnongda iti almidon iti ruar dagiti kloroplasto. Ti berde nga algas ken dagiti mula ti daga – agkuyogda nga ammo a kas Viridiplantae (Latin para iti "berde a mulmula") wenno Kloroplastida – ket mapigmentuanda kadagiti kloropila *a* ken *[[Kloropila b|b]]*, ngem awanda kadagiti pikobiliprotina, ken maurnong ti almidon iti uneg dagiti kloroplasto. Dagiti glaucophyta ket addaan kadagiti kadawyann a cyanobakteriaa pigmento, ken karkarnada iti panagtalinaay iti maysa a selula a diding iti kaunegan dagiti plastoda (matawtawagan iti cyanelles).

Nasken a saan a maiyallilaw ti Archaeplastida iti nadadaan ken saanen a maus-usar a nagan nga Archiplastideae, a mangibaga iti cyanobakteria ken dagiti sabali a grupo ti bakteria.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Tree of Life Eukaryotes
Kabassitan a pakadanagan a sebbangan

Ti **kabassitan a pakadanagan** a sebbangan ket ti maysa a sebbangan a naikategorian babaen ti Sangalubongan a Kappon para iti Konserbasion ti Katutubo (IUCN) aa kas napategan ngem saan a kulipikado para iti ania man a sabali a kategoria. Saanda  maikualipikado a kas naipangta, asideg a naipangta, wenno (sakbay idi 2001) agkamkammatalek iti panagay-aywan.

Saan a makedngan dagiti sebbangan iti kategoria ti kabassitan a pakadanagan malaksid no pategan ti kasasaad ti populasionda. No dayta ket makasapul iti makaanay a pakaammo tapno makaaramid iti dagus, wenno di dagus, a panangipateg iti riesgona iti pannakaawan a naibatay iti pannakaiwarwarasna wenno kasasaad iti populasion.

Manipud idi 2001 ti kategoria ket adaan iti pangyababaan iti "LC" (Least-concern iti Ingles), kalpasan ti IUCN 2001 Categories & Criteria (bersion 3.1). Nupay kasta, agarup a 20% kadagiti kabassitan a pakadanagan a takson (3261 kadagiti 15636) iti database ti IUCN ket agus-usar iti kodigo ti "LR/lc", a mangibaga a saanda pat a napategan manen manipud idi 2000. Sakbay idi 2001 ti "kabassitan a pakadanagan" ket maysa idi a subkategoria ti kategoria ti "Ab-ababa a Riesgo" (Lower Risk iti Ingles) ken nakeddengan iti kodigo iti "LR/lc" wenno lc.

Bayat a ti "kabassitan a pakadanagan" ket saan a maikeddeng a  kategoria ti *nailista iti nalabbasit* babaen ti IUCN, ti Nalabbasit a Listaan ti IUCN idi 2006 ket mangikeddeng pay laeng iti kategoria kadagiti 15636 a takson. Ti bilang dagiti sebbangan ti ayup a nailista iti daytoy a kategoria ket agdagup iti 14033 (a mangiraman dagiti nadumaduma a di naipalawag a sebbangan kas ti maysa a tukak manipud iti henero ti *[[Philautus]]*). Adda pay dagiti nailista a 101 a subsebbangan dagiti ayup ken 1500 a takson ti mula (1410 a sebbangan, 55 a subsebbangan, ken dagiti 35 a karuay). Adda pay dagiti dua a nailista a subpopulasion dagiti ayup: dagiti subpopulasion ti nasiitan nga aso-ikan ti Australasia ken Akin-abagatan nga Aprika. Awan ti pannakaidasig ti fungi wenno protista, ngem uppat laeng dagiti sebbangan kadagita a pagarian ti pinateganen babaen ti IUCN. Kualipikado dagiti tao para iti daytoy a kategoria, ken pormalda a napategan idi 2008 kas kasta babaen ti IUCN.

## Listaan dagiti kabassitan a pakadanagan a sebbangan

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Kabassitan a pakadanagan a sebbangan kas inlasin babaen ti Nalabbasit a Listaan ti IUCN kadagiti Naipangta a Sebbangan
Syzygium

Ti ***Syzygium*** ket ti henero dagiti agsabsabong a mula a maitagikua iti pamilia ti mirtus, Myrtaceae. Ti henero ket buklen dagiti agarup a 1200–1800 a sebbangan, ken addaan iti patneng a sakup a gumay-at manipud iti Aprika ken Madagascar babaen ti akin-abagatan nga Asia iti daya babaen ti Pasipiko. Ti kaaduan ti agpang iti dibersidadna ket mapasamak manipud iti Malaysia aginggana iti amianan-akindaya nga Australia, nga adu kadagiti sebbangan ket di nasayaat nga ammo ken adu pay ti saan a taksonomiko a naipalawag.
Kaaduan dagiti sebbangan ket  dagiti kankanayon a berde a kayo ken dagiti bassit a mula. Sumagmamano kadagiti sebbangan ket naimulmula a kas dagiti ornamental a mula para kadagiti napintas a nasileng a bulong, ken adda dagiti bassit nga agpataud kadagiti makan a bunga. Dagiti kangrunaan iti ekonomia a sebbangan ket ti clove *Syzygium aromaticum*, a ti saan a nagukrad a sabong ket maysa a nangruna a rekado. Sumagmamano kadagiti makan a sebbangan ti *Syzygium* ket maimula kadagiti amin a paset ti tropiko iti sangalubongan, ken dagiti dadduma ket nagbalindan a makaraut a sebbangan kadagiti sumagmamano nga ekosistema ti isla. Dagiti nadumaduma a sebbangan ti *Syzygium* ket agbunga kadagiti makan ti tao, adu kadagitoy  ti nanaganan iti "roseapple". Limapulo ket dua a sebbangan ti mabirukan idiay Australia ken kadawyanda nga ammo a kas **lillipillies**, **brush cherries** wenno **satinash**.

Adda dagiti panawen a ti *Syzygium* ket taksonomiko idi a naiyallilaw iti henero ti *[[Eugenia]]* (ca. 1000 a sebbangan), ngem ti naud-udi a naibaga a henero ket addan iti kaaduan nga espesipiko a dibersidad kadagiti neotropiko. Adu kadagiti sebbangan ti dati a naiklase a kas *Eugenia* nga itan ket nairaman iti henero ti *Syzygium*, ngem ti dati a nagan ket mabalin nga adda latta a maibagbaga iti hortikultura.  Ti Syzygium Working Group, ti maysa nga internasional a grupo dagiti agsuksukisok, ket naporma idi bril 2016 iti maysa a gandat iti panagpataud iti monograpo ti *Syzygium*.

## Dagiti sebbangan

Dagiti napili a sebbangan:

;Dati a naikabil iti daytoy a henero
* *[[Waterhousea floribunda]]* (F.Muell.) B.Hyland (as *S. floribundum* F.Muell.)

## Dagiti nagibasaran

* 

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* CRFG.org 
* Unimelb.edu.au
Embryophyte

Ti **Embryophyta**, wenno dagiti mula ti daga, ket dagiti kaaduan nga ammo a grupo dagiti berde a mula a mangbukel iti mulmula iti lubong. Ti Embryophyta ket ti maysa a klado iti kaunegan ti Phragmoplastophyta, ti maysa a dakdakkel a klado a mangiraman pay dagiti nadumaduma a grupo ti berde nga algas (mairaman ti Charophyceae ken Coleochaetales), ken iti kaunegan daytoy a dakdakkel a klado dagiti embryophyta ket kabsat iti Zygnematophyceae/Mesotaeniaceae ken mangiraman kadagiti bryophyta ken maipatinayon dagiti polysporangiophyta. Isu a  mangiraman dagiti sibibiag nga embryophyta kadagiti hornwort, liverwort, lumot,  pako, lycophyta, gymnospermae ken dagiti agsabsabong a mula. Ti Embryophyta ket impormalda a tinawtawagan iti **mulmula ti daga** gapu ta kangrunaanda nga agbibiag kadagiti naindagaan a habitat, bayat a ti kabagian a berde nga algas ket kangrunaaan nga akuatiko. Amin ket dagiti kompleks a multiselular a eukaryota nga agraman iti espesialisado a reproduktibo nga oragano.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* 
* 
*
Mangifera altissima

Ti ***Mangifera altissima***, ammo pay a kas **pahutan**, **paho**, wenno **pajo** ket ti maysa a sebbangan ti mula iti pamilia nga Anacardiaceae. Daytoy ket mabirukan idiay Indonesia, Malaysia, Papua Baro a Guinea, ti Filipinas, ken ti Is-isla ti Solomon. Daytoy ket maipangta gapu ti pannakaawan ti habitat.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera andamanica

Ti ***Mangifera andamanica*** ket ti sebbangan ti mula iti pamilia nga Anacardiaceae. Daytoy ket endemiko iti Is-isla ti Andaman iti Luek ti Bengal. Makan dagiti bassit a bunga. Daytoy a sebbangan ket makonserba iti Field Gene bank ti Jawaharlal Neheru Tropical Botanic Garden ken Instituto iti panagsukisok, Thiruvananthapuram, India.

## Dagiti nagibasaran
Annonaceae

Ti **Annonaceae** ket ti pamilia dagiti agsabsabong a mula a buklen dagiti kayo, bassit a mula, wenno manmano a dagiti liana a kadawyan nga ammo a kas ti **pamilia ti atis**. Kadagiti 108 a naawat a henero ken agarup a 2400 nga ammo a sebbangan, daytoy ti kadakkelan a pamilia iti Magnoliales. Dagiti nadumaduma a henero ket agpataudda iti makan a bunga, a naipangpangruna ti *[[Annona]]*, *[[Anonidium]]*, *[[Asimina]]*, *[[Rollinia]]*, ken *[[Uvaria]]*.
Ti bukodna a henero-kita ket ti *[[Annona]]*. Naikonsentrado ti pamilia kadagiti tropiko, nga addaan dagiti sagkabassit a sebbangan a mabirukan kadagiti temperado a rehion. Dagiti agarup a 900 a sebbangan ket Neotropiko, dagiti 450 ket Aprotropiko, ken dagiti nabati ket Indomalayano.

## Deskripsion
Kaaduan dagiti sebbangan ket tropikal, sumagmamano ket adda iti tengnga a latitude, matmatnag ti bulong wenno kankanayon a berde a kaykayo weno babassit a mula, ken adda met dagiti liana, agraman kadagiti aromatiko nga ukis ti kayo, bulbulong, ken sabsabong.

## Dagiti nagibasaran

* 

## Dagiti akinruar a silpo

*
Obazoa

Ti **Obazoa** (Brown et al., 2013) ket ti maysa a naisingasing a kabsat a klado ti Amoebozoa (no agkuyoda mangbukel iti Amorphea). Ti Obazoa ket buklen dagiti Breviatea, Apusomonadida ken dagiti Opisthokonta, ken nalawag a mangilaksid ti Amoebozoa. Ti panangikeddeng ti pannakaipuesto ti Breviatea ken Apusomonadida ken dagiti tagikuada ket kinaynayat para iti panagparang-ay dagiti Opisthokonta a dagiti kangrunaan a tinaudan dagiti naggappuan dagiti Ayup ken Fungi. Ti panagkakabagian dagiti opisthokonta, breviate ken dagiti apusomonad ket saan pay a konklusibo a nasolbar (manipud idi 2018), ngem ti Breviatea ket kaadawyan a naipasimudaag a daytoy ti kaaduan a basalo kadagiti tallo a tinaudan. Dagiti pilohenio ti Ribosomal RNA ket saan a kadawyan a makaala iti  Obazoa a kas maysa a klado (kitaen para iti pagarigan:), a mabalin a mangipaltiing iti panangiyungkayda manipud iti naugma unay a sapasapa tinaudan, ken bassit laeng ti natidda senial ti pilohentiko kadagiti dataset a mangbukel iti maysa wenno dagiti sangkabassit a gene.

Ti maysa a pannakakita kadagiti nalatak a pagarian ken dagiti bukodda a grupo ti ungkay.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera blommesteinii

Ti ***Mangifera blommesteinii*** ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy a kayo ket mabirukan iti Malaysia Peninsular ken Borneo.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera bullata

Ti ***Mangifera bullata*** ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy ket mabirukan idiay Indonesia ken mabalin pay idiay Malaysia.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera casturi

Ti ***Mangifera casturi*** (ammo pay a kas **mangga ti Kalimantan** wenno **kasturi**) ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae.

Daytoy ket endemiko idi iti rehion ti Kalimantan ti Borneo, Indonesia, ngem naikedeng itan nga awanen iti kaatapan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Article about ''Mangifera casturi''
Mangifera collina

Ti ***Mangifera collina*** ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy ket endemiko iti maysa a lugar nga asideg iti Chiang Mai, Tailandia.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera austro-indica

Ti ***Mangifera austro-indica*** ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy ket patneng iti Karnataka ken Tamil Nadu iti India.

## Dagiti nagibasaran
Agkurang iti datos

Ti **agkurang iti datos** (DD) a sebbangan ket ti maysa a naikategorian babaen ti Sangalubongan a Kappon para iti Konserbasion ti Katutubo (IUCN) kas mangidaton iti saan a makaanay a pakaammo tapno maaramid iti maitutop a panangipateg iti kasasaad ti panagay-aywan. Daytoy ket saan a nasken a mangibaga a ti sebbangan ket saan nga ekstensibo a naadal; ngem mangibaga a bassit wenno awan ti pakaammo a magun-od iti kaadu ken pannakaiwarwaras dagiti sebbangan.

Isingasing ti IUCN a nasken nga agaluad tapno maliklikan iti pannagiklase dagiti sebbangan a kas "agkurang iti datos" no ti kaawan dagiti rehistro ket mabalin a mangibaga ti maisagmak a kabassit ti kaadu: "No ti sakop ti takson ket suspeto a relatibo a maigawidan, no adu ti napalabasen apanawn manipud iti a naudi a rehistro ti takson, mabalin a mairebbeng ti kasasaad a maipangta".

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Mangifera decandra

Ti ***Mangifera decandra*** ket ti sebbangan dagiti kayo a mangga iti henero ti *[[Mangifera]]* (pamilia ti Anacardiaceae). Daytoy ket inpalawag babaen ni Ding Hou idi 1972.

## Etimolohia
Ti ti kayat a sawen ti naisangayan a nagan iti "*decandra*" ket "addaan kadagiti sangapulo nga estambre" iti Latin.

## Deskripsion
Ti kaykayo a *Mangifera decandra* ket agtayag iti 39&nbsp;a metro, iti diametro iti 75&nbsp;cm. Dagiti mangga ket 10&nbsp;sentimetro iti kaatiddog, nga addaan kadagiti berde-maralabbasit-kayumanggi a kudil ken marapuraw a lasag. Addaan dagitoy iti nasam-it a naalsem a nanam. Dagiti sabong ket derosas-nalabbasit iti maris, 4&nbsp;milimetro iti diametro, ken mapasamak kadagiti panikula. Dagiti bulong ket agbalikuskos ken awanan kadagiti estipula.

## Pannakaiwarwaras ken ekolohia
Ti *Mangifera decandra* ket ammo manipud idiay Sumatra ken Borneo, nga agtubo kadagiti di nadisturbo a bakir ti tanap ken kaaduan kadagiti dipterokarpo a kaykayo. Daytoy ket domestiko a naimulmula a kas agbunga a kayo kadagiti hardin ti bakir. Agbiag dagiti kayo iti kangato iti 800&nbsp;a metro, ngem kaykayatda iti ab-ababa a luglugar.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera dewildei

Ti ***Mangifera dewildei*** ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy ket endemiko iti Amianan a Sumatra iti Indonesia. Daytoy ket maysa a madanar a sebbangan a maipangta babaen iti pannakaawan iti habitat.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera dongnaiensis

Yi ***Mangifera dongnaiensis*** ket ti sebbangan ti a mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy ket  maysa a madangran nga endemiko a kayo a mabirukan idiay Bietnam, a matawtawagan idiay a kas ti *xoài rừng*.

## Dagiti nagibasaran

]
Mangifera foetida

Ti ***Mangifera foetida*** (ammo pay a kas ti **mangga ti kabalio**, **malmut**, **limus**, **bachang** ken **machang**) ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy ket mabirukan kadagiti rehion ti kalugnakan a katuduan a bakir iti Indonesia, Malaysia, Myanmar, Singapur, Tailandia, ken Bietnam.

## Dagiti nagibasaran

* ''Bachang (Mangifera foetida)''

## Dagiti akinruar a silpo
Mangifera kemanga

Ti ***Mangifera kemanga*** ket ti dakkel a kayo iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy ket patneng kadagiti katuduan a bakir ti Abagatan a daya nga Asia ken kangrunaan a mabirukan kadagiti nabasa a daga ken kadagiti kalugnakan. Daytoy a kayo ket asideg a kabagian ti *[[Mangifera caesia]]*.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera magnifica

Ti ***Mangifera magnifica*** ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy a kayo ket mabirukan idiay Sumatra ken Borneo.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera caesia

Ti ***Mangifera caesia*** ket ti sebbangan dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti kasoy iti Anacardiaceae. Dagiti kadawyan a nagan ket mairaman ti **jack**, **puraw a mangga**, **binjai** (Pagsasao a Malayo), **wani** (Pagsasao a Balines), **yaa-lam** (Pagsasao a Tailandes), **bayuno/baluno/belunok** (Pagsasao a Filipino) ken **mangga wani** (Pagsasao a Cebuano). Maitagikua daytoy iti isu met laeng a henero iti mangga ken adu a naimuyongan kadagiti lugar ti Indonesia, Malaysia, Singapur, Brunei, Papua Baro a Guinea ken ti Filipinas.

Nailadawan idi daytoy iti maysa a selio ti Malaysia, a naimaldit idi 27 Pebrero 1999 babaen ti serye dagiti selio ti manmano a bunga.

## Deskripsion
Dagitoy ket maigawidan kadagiti tanap iti agarup a 400&nbsp;m aginggana iti 800&nbsp;m, ken makasapul iti tudo. Manmano a mabirukan daytoy iti bakir ken adu kadagiti kalugnakan a lugar. Agtubo aginggana iti  iti katayag ken addaan iti napusek a balangat iti timbukel a sukog dagiti bulong. Purpura wenno derosas dagiti sabong, 0.7&nbsp;cm iti kaatiddog nga agraman kadagiti lima a sepalo. Dakkel ti bunga, makan, immitlog a drupa iti  a kaatiddog ken  iti kaakaba. Ti kudil ket naingpis ken kayumanggi nga addaan kadagiti nangisngisit a pattopattok, ken ti lasag ket duyaw-puraw, nalukneng, ken napigsa ti angotna nga addaan iti asido-nasam-it wenno naalsem a nanam. Ti binjai ket naipampamattian a nagtaud manipud iti isla ti Borneo, ngem kadawyan a naimulmula kadagiti sabali a lugar para iti makan a bungana. Ti kayo ket maysa kadagiti kaaduan ken napateg a sebbangan ti *Mangifera* iti akinlaud a Malaysia, nga adu a naimulmula idiay kadagiti muyongan. Adu pay a naimulmula daytoy idiay Bali, Sumatra, ken Borneo.

## Reproduksion
Daytoy a kayo ket agpataud kadagiti rinibu a bunga, maluom kalapasan iti tallo a bulan kalpasan ti antesis. Mataengan ti bunga iti laud ti panagtutudo, daytoy ket maysa a matnag-bulong, nalinteg ken awanan bulong sakbay nga kadagiti dakkel a siksik nga uggot a mangpunno kadagiti ungkay ken inploresensia.

## Dagiti nagibasaran

*
*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
*
Mangifera odorata

Ti ***Mangifera odorata*** (kadawyan nga ammo a kas **kwini**, **kweni**, **kuweni**, **kuwini**, wenno **mangga ti Saipan**) ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy ket patneng iti Guam, ti Filipinas, Tailandia ken Bietnam and cultivated in Indonesia, Malaysia and Singapore.

Ti Kwini wenno *Mangifera odorata* ket ti sebbangan ti mangga a patneng iti tropikal nga Asia. Ti bunga ket nakusnaw a narangha iti maris ken natubbog ken nasam-it no maluom. Agpataud ti kayo iti nabanglo a natutot nga angot. Agsabong ti kayo iti amin a paset ti tawen ken nabanglo dagiti sabong. Makasabidong ti tutot ti saan a naluom a bunga ti kwinis. Nagtimbukel dagiti bunga, nangisit a berde aginggana iti berde no maluom.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Mangifera laurina

Ti ***Mangifera laurina*** ket ti sebbangan dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy ket sapasap nga ammo a kas mangga kopyor, mangga pari iti Indones.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Mangifera pajang

Ti ***Mangifera pajang*** ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Mabirukan laeng daytoy idiay Borneo, a mangbukel ti sultanato ti Brunei, probinsia ti Kalimantan iti Indonesia, ken dagiti estado ti Malaysia iti Sabah ken Sarawak. Ti bunga ket ammo idiay Borneo itipatneng a nagan iti *Bambangan*.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera paludosa

Ti ***Mangifera paludosa*** ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Mabirukan daytoy idiay Indonesia, ket mabalin nga idiay Malaysia, ken Singapur.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera rubropetala

Ti ***Mangifera rubropetala*** ket ti dati a sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Mabalin a mabirukan idi idiay Indonesia ken Malaysia.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera rufocostata

Ti ***Mangifera rufocostata*** (lokal a tinawtawagan iti **asem kiat**) ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Mabirukan daytoy a kayo idiay Sumatra, Malaysia Peninsular ken Borneo.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera siamensis

Ti ***Mangifera siamensis*** (matawtawagan pay iti **mangga ti Tailandes**, wenno **mangga ti Siam**) ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Mabirukan daytoy idiay Tailandia, Myanmar, Laos ken Bietnam.

## Dagiti nagibasaran
* Multilingual Multiscript Plant Name Database 1998.  Sorting Mangifera Names.  Naala idi 28 Marso 2008.
Mangifera persiciformis

Ti ***Mangifera persiciformis*** wenno **Melokoton a Mangga**, ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy ket endemiko iti abagatan-akinlaud a Tsina, a mabirukan idiay Kondado ti Funing, Yunnan; abagatan-akinlaud a Guizhou; ken akin-abagatan a Guangxi.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera superba

Ti ***Mangifera superba*** ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Daytoy a kayo ket endemiko iti Malaysia Peninsular.

## Dagiti nagibasaran
Mangifera sylvatica

Ti ***Mangifera sylvatica***, ammo pay a kas ti **mangga ti Himalaya**, **pangatsara a mangga**, wenno **mangga ti Nepal**, ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Anacardiaceae. Mabirukan daytoy idiay Banglades, Cambodia, Tsina (Yunnan), India (Assam, Darjeeling, Sikkim), Myanmar, Nepal, Bhutan ken Tailandia. Daytoy a kayo ket agtayag iti . Agrukod ti bunga iti .

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
André Joseph Guillaume Henri Kostermans

Ni Dr. **André Joseph Guillaume Henri 'Dok' Kostermans** (Purworejo, 1 Hulio 1906 – Jakarta, 10 Hulio 1994) ket maysa idi nga Indones a botaniko iti tinaudan nga Olandes. Naiyanak isuna idiay Purworejo, Java, Daya nga India ti Olandea, ken nasursuruan idiay Unibersidad ti Utrecht, nangala iti doktoral a gradona idi 1936 iti maysa a papel iti Surinames Lauraceae.

Kaaduan a naggigian it ipropesional a biagna iti panagadal kadagiti mula iti Abagatan a daya nga Asia, nagtaeng idiay Buitenzorg, ken kalpasanna idiay Bogor, Indonesia. Iti nasapa nga agpang iti pagbiaganna, nakaited pay kadagiti panagtrato ti pamilia ti *Flora of Suriname* ni Pulle. Naipangpangruna a nagay-ayat ni Kostermans iti Lauraceae, Malvales (Bombacaceae ken Sterculiaceae), ken Dipterocarpaceae. Kadagiti kanungpalan a tawen nangiturong it ipanagayatna iti Anacardiaceae ti Asia. Produktibo idi isuana nga agob-obra ken ekstensibo a nangipablaak kadagitoy ket kadagiti sabali a grupo.
Ti henero ti *[[Kostermansia]]* Soegeng, iti pamilia ti Bombacaceae, kendagiti sumurok a 50 a sebbangan ket nainaganan akas pammadayaw kaniana.

Nagsagaba iti atake ti puso ni Kostermans idi Marso 1991, ngem ti suratna iti gayyemna a naisurat idi Abril 1991 ket nagkunkuna a "*sumagmamano a panagsursurat (a mairaman) a nakaikabil iti panangleppas iti napuskol a manuskrito dagiti sebbangan ti [[Mangga]] (69 a sebbangan) … No magasatanak addanto gasatko a makakita iti daytoy.*" saan a nagbiag tapno makita ni Kostermans a maipablaak daytoy babaen ti Academic Press idi 1993. Pimmusay isuna idiay Indonesia idi 1994.

## Dagiti nagibasaran

* ASPT NEWSLETTER 9(1) January 1995  URL accessed 26 March 2006.

## Dagiti akinruar a silpo
*Nationaal Herbarium Nederland: André Joseph Guillaume Henri Kostermans 
*Ladawan ti tanem
Barbodes amarus

Ti ***Barbodes amarus***, lokal nga ammo a kas **pait**, ket ti maysa a sebbangan ti ikan a cyprinid nga endemiko iti Danaw Lanao iti Mindanao, Filipinas. Daytoy a sebbangan ket makaabot iti kaatiddog iti .  Daytoy ket immuna nailasin manipud kadagiti espesimen a naurnong manipud iti Danaw Lanao idi 1910 ken 1922, ken adda pay laeng dagiti espesimen iti kabiitan a kas iti panagsukisok iti danaw idi 1982. Dagiti kakaudian a panagsukisok ket napaay a nakabiruk kadagiti sebbangan, a nakaiturongan kadagiti panagbutbuteng a daytoy ket mabalin nga awanen.

## Dagiti nagibasaran
Barbodes baoulan

Ti ***Barbodes baoulan***, lokal nga ammo a kas ti **Baolan**, ket ti sebbangan ti cyprinid nga endemiko iti Danaw Lanao iti Mindanao, Filipinas a mabirukan kadagiti adalem a danum.  Daytoy a sebbangan ket makaabot iti kaatiddog iti  SL.

## Dagiti nagibasaran
Barbodes clemensi

Ti ***Barbodes clemensi*** ket ti sebbangan ti cyprinid nga endemiko iti Danaw Lanao iti Mindanao, Filipinas. Daytoy ket maysa kadagiti nadumaduma a sebbangan ti ikan iti Filipinas nga ammo a kas *bagangan*.  Daytoy a sebbangan ket makaabot iti kaatiddg iti  TL.

## Dagiti nagibasaran
Barbodes katolo

Ti ***Barbodes katolo*** ket ti sebbangan ti kan a cyprinid nga endemko iti Danaw Lanao iti Mindanao, Filipinas.  Dagiti lalaki iti daytoy a sebbangan ket mabalin a makaabot iti kaatiddog iti  SL bayat a dagiti babai ket makaabotda laeng iti .

## Dagiti nagibasaran
Barbodes lindog

Ti ***Barbodes lindog***, lokal nga ammo a kas **lindog**, ket ti sebbangan ti ikan a cyprinid nga endemiko iti Danaw Lanao iti Mindanao,  Filipinas nga agkaykayat iti ababaw, wnaruotan a dandanum kadagiti luek. Daytoy a sebbangan ket mabalin a makaabot iti kaatiddog iti  TL.  Daytoy ket komersial a nangruna kadagiti lokal a tattao a kas masida nga ikan.

## Dagiti nagibasaran
Barbodes manalak

Ti ***Barbodes manalak***, lokal nga ammo a kas **manalak**, ket ti sebbangan ti cyprinid nga ikan nga endemiko iti Danaw Lanao iti Mindanao, Filipinas. Daytoy ket nangisit iti ngato ti ulo ken subsob nga addaan iti nalawa ken ababa a subsob. Daytoy ket nangisit a berde iti dorsum, puraw dagiti sikig nga addaan iti balitok a tinta a naipangpangruna a nakaro iti tian.  Nakusnaw dagiti pigar a namarisan iti nangisit a berde nga akinlikud a pigar.  Makaabot daytoy a sebbangan iti kaatiddog iti  TL.  Nangruna idi daytoy iti lokal a panagkalap iti sidaen.

## Dagiti nagibasaran
Albert William Herre

Ni **Albert William Christian Theodore Herre** (Septiembre 16, 1868 – Enero 16, 1962) ket maysa idi nga Amerikano nga iktiologo ken likuenologo.

Naiyanak ni Herre idi 1868 idiay Toledo, Ohio.

Isu ket graduado iti Unibersidad ti Stanford, nga idiay ket nakaawat iti grado iti bachelor of science iti botanika idi 1903. Nakaawat pay ni Herre iti master's degree ken Ph.D. manipud iti Stanford, isuda a dua ket iti iktiolohia.

Pimmusay isuna idiay Santa Cruz, California idi 1962.

## Obra idiay Filipinas
Mabalin idi a ni Albert W. Herre ti kaaduan nga ammo para iti taksonomiko nga obrana iti Filipinas, nga isu idi ket ti Chief of Fisheries iti Bureau of Science iti Manila manipud idi 1919 aginggana idi 1928.  Bayat nga adda iti Bureau of Science iti Insular a Gobierno ti Is-isla ti Filipinas (nga inadministro babaen ti Estados Unidos iti dayta a panawen), ni Herre idi ti akinrebbeng para iti panagduktal ken panangipalawag kadagiti adu a baro a sebbangan ti ikan.

## Legado
Naikomemorado ni Herre is iti sientipiko a nagan dagiti sebbangan ti tekka, *[[Lepidodactylus herrei]]*, nga endemiko iti Filipinas.

## Dagiti napili nga obra

* 
* 
* 

## Dagiti nagibasaran
SNAC

Ti **Social Networks and Archival Context** (**SNAC**) ket ti maysa nga online a proyekto para iti panagduktal, panagbiruk, ken panagusar kadagiti naiwarwaras a historikal a rehistro a maipanggep iti tattao, dagiti pamilia, ken dagiti gunglo.

## Pakasaritaan
Nabangon ti SNAC idi 2010, iti pundo manipud iti National Endowment for the Humanities (NEH) babaen ti National Archives and Records Administration (NARA), California Digital Library (CDL), Institute for Advanced Technology in the Humanities (IATH) iti Unibersidad ti Virginia ken ti Unibersidad ti California, Eskuela ti Pakaammo ti Berkeley. Pinunduan ti Andrew W. Mellon Foundation ti maikadua a paset ti proyekto manipud idi 2012 aginggana idi 2014.

Maysa kadagiti ramit ti proyekto ket ti maysa a langa ti radial-graph a makatulong a mangilasin iti maysa a social network kadagiti koneksion ti suheto a mainaig kadagiti historikal nga indibidual.

Kakuyog nga inus-usar ti SNAC kadagiti sabali a dihital nga arkibo tapno maikapet kadagiti mainaig a historikal a rehistro.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Barbodes palata

Ti ***Barbodes palata*** ket ti sebbangan ti cyprinid nga ikan nga endemiko iti Danaw Lanao iti Mindanao, Filipinas.  Makaabot daytoy a sebbangan ti kaatiddog iti  TL.  Daytoy ket komersial a nangruna a sebbangan kadagiti lokal a tattao.

## Dagiti nagibasaran
Nakaro a naisagmak

Ti  **nakaro a naisagmak** (**CR**) a sebbangan ket ti maysa a naikategorian babaen ti International Union for Conservation of Nature (IUCN) a kas makasangsango iti nakaro unay a riesgo iti pannakaawan iti kaatapan.

Manipud idi 2014, adda dagiti sebbangan ti 2,464 nga ayup ken 2,104 a mula iti daytoy a panangipateg.

Gapu ta saan a mangikeddeng ti Nalabbasit a Listaan ti IUCN a naungawen ti maysa a sebbangan aginggana intono naaramiddan dagiti ekstensibo, naipuntaan a panagsukisok, dagiti mabalin a naungawen a sebbangan ket nalistada pay laeng a kas nakaro a naisagmak. Mangtaripato ti IUCN iti maysa a listaan kadagiti sebbangan a "mabalin a naungaw" *CR(PE)* ken ti "mabalin a naungaw iti kaatapan" *CR(PEW)*, a naimodelo kadagiti kategoria nga inus-usar babaen ti BirdLife International a mangikategoria kadagitoy a taksa.

## Panangipalawag ti Internasional a Kappon para iti Konserbasion ti Katutubo
Tapno maipalawag a kas nakaro a naisagmak iti Nalabbasit a Listaan, naken a maitunos ti maysa a sebbangan iti **ania man** kadagiti sumaganad a kriteria (A–E) (ti "3G/10Y" ket mangibaga kadagiti tallo a henerasion wenno sangapulo a tawen—no ania man ti napapaut—iti sumurok a kaaduan ti 100 a tawen; ti "MI" ket mangibaga kadagiti Mature Individuals (Nataengan nga Indibidual))):

:**A**: pannakapabassit ti kaadu ti populasion
::1. No dagiti rason ti pannakapabassit ti populasion ket saanen a mapasamak  ken mabalin a maibaliktad, nasken a ti populasion ket napabassiten babaen ti saan a basbassit ngem 90%
::2. 3. ken 4. No saan, nasken a ti populasion ket napabassiten babaen ti saan a basbassit ngem 80%

:**B**: Mapasamak iti basbassit ngem 100&nbsp;km² Wenno ti lugar nga ayan ket basbassit ngem 10 km²
::1. Nakaro a pragmentasion iti habitat wenno adda iti maysa laeng a lokasion

::2. Panagpabassit iti sakup iti kaadda, lugar iti ayan, lugar/sakup/kalidad ti habitat, bilang dagiti lokasion/dagiti subpopulasion, wenno gatad ti MI.

::3. Nakaro a panagbalbaliw iti sakup ti kaadda, lugar iti ayan, bilang dagiti lokasion/dagiti subpopulasion, wenno gatad ti MI.

:**C**: Bumasbassit a populasion iti basbassit ngem 250 MI ken wenno:
::1. Ti maysa a panagpabassit iti 25% kadagiti 3G/10Y;

::2. Dagiti nakaro a panagbalbaliw, wenno sumurok a 90% iti MI iti maysa a bugbugtong a subpopulasion, wenno saan nga ad-adu ngem 50 MI iti ania man a maysa a subpopulasion.

:**D**: Dagiti bilang ket basbassit ngem 50 MI.

:**E**: Saan a basbassit ngem 50% iti posibilidad nga Naungaw iti Kaatapan kadagiti 3G/10Y.

## Kitaen pay
* :Kategoria:Nalabbasit a Listaan ti IUCN kadagiti nakaro a naisagmak a sebbangan
* IUCN

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* List of Critically Endangered Species. *[[IUCN Red List of Threatened Species]]. Version 2014.2*. International Union for Conservation of Nature. 2014. Naala idi 30 Agosto 2014.

## Dagiti akinruar a silpo
* The Criteria for Critically Endangered, IUCN
Barbodes tumba

Ti ***Barbodes tumba*** ket ti sebbangan ti cyprinid nga ikan nga endemiko iti Mindanao, Filipinas a mabirukan idiay Danaw Lanao ken dagiti mainaig a sistema ti danum.  Makaabot daytoy a sebbangan ti kaatiddog iti  SL.

## Dagiti nagibasaran
Danaw Buluan

Ti **Danaw Buluan** ket ti maysa a danaw a mabirukan iti isla ti Mindanao iti Filipinas. Iti maysa a nakarkulo kalawa ti rabaw iti , daytoy ti maikatlo a kadakkelan a danaw iti Mindanao, kalpasan ti Danaw Lanao ken Danaw Mainit. Daytoy ket addaan iti agpakatengnga nga kangato iti .

Ti danaw ket binaetan dagiti probinsia ti Maguindanao ken Sultan Kudarat. Maipan ti danaw iti turay dagiti ili ti Buluan ti Maguindanao ken President Quirino aken Lutayan iti Sultan Kudarat.

Ti danaw ket pudno a buklen dagiti agdedenna a lutulot a labneng ti karayan Pulangi, Maanoy, Buluan, ken Alah, nga amin dagitoy ket tributario iti Karayan Mindanao.

## Dagiti sebbangan ti ikan
Mabirukan iti danaw dagiti sumaganad a sebbangan ti ikan:
* *[[Anabas testudineus]]*
* *[[Channa striata]]*
* *[[Chanos chanos]]* - bangus
* *[[Clarias batrachus]]*
* *[[Cyprinus carpio carpio]]*
* *[[Glossogobius giuris]]*
* *[[Oreochromis mossambicus]]*
* *[[Puntius binotatus]]*
* *[[Trichopodus pectoralis]]*

## Dagiti pakadanagan ti enbironmento
Dagiti operasion ti panagmina kadagiti asideg a probinsia ti Abagatan a Cotabato ken Davao del Sur ken ti pay Sultan Kudarat ket makapataud iti pangta iti habitat ti danaw.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
* Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas

## Dagiti akinruar a silpo
*
Danaw Bato

Ti **Danaw Bato** ket ti danaw ti nasadiwa a danum ken ti maika-7 a kadakkelan iti Filipinas. Mabirukan daytoy iti ili ti Bato, iti agarup a  iti abagatan a laud ti Siudad ti Iriga, Probinsia ti Camarines Sur, abagatan-akindaya a Luzon, Filipinas. Daytoy ket addaan kadagiti ekstensibo a lutulot ken dagiti bakir ti kalugnakan. Maatianan ti danaw iti tributario ti Karayan Bicol a sumrek iti bayaby iti asideg ti Siudad ti Naga. Ti agpakatengnga a kaadalem ket , ken ti sirok ket nalugnak a sekka. Ti pateg ti pH ket 6.1, ti agpakatengnga a narunaw nga oksiheno ket 10 p.p.m., ken ti dagup a katangken ket (SBY) 2.4.

## Pakasaritaan
Sigud a tinawtawagan ti danaw iti *Caligno* babaen dagiti patneng nga agtataeng iti likmut ti lugar ken ti bassit a pagtaengan ket napundar kadagiti aplaya idi las-ud ti panawen dagiti Kastila; dagiti nasapa nagtataeng ket nagbibiagda kadagiti nabaknang a rekurso ti danaw ken naus-usar a kas ti nangruna a pamay-an iti panagbanniaga. Rimmang-ay ti pagtaengan ken nagbalin nga iti agdama nga ili ti Bato, Camarines Sur ken ti danaw ket nanaganan manipud iti ili, a naipatakder idi babaen ti bilin ti Kangatuan a Gobierno (Nailian a Gobierno) idi Pebrero15, 1758, idi ti Filipinas ket babaen ti turay ti Bireinato ti Baro nga Espania.

## Ti ''Sinarapan''
Ti Danaw Bato ket parte ti Sistena ti Danaw ti Rinconada (Bicol), a mangiraman pay iti Danaw Buhi ken Danaw Baao-Bula. Daytoy ket ammo a ti Sinarapan (*Mistichthys luzonensis*), ti kabassitan iti lubong a komersial a nakalkalap nga ikan iti lubong, ket mabirukan kadagiti danumna. Ti *Sinarapan* literal a ti kayatna sawen ket "nakalap babaen ti *sarap*" iti Buhi iti daytoy a nasapa a historikal a konteksto. Nupay kasta, ti isu met laeng nga ikan ket tinawtawagan iti *tabios* iti Bato, Nabua, Baao ken Bula, Camarines Sur. Ti etimolohia ti *tabios*, nupay kasta,  ket saan a nalawag. Saan a mabirukan ti nagan kadagiti sientipiko a literatura a saan met a kasta ti  "Sinarapan". Daytoy ket naipampamattian a ti *Tabios* ket naus-usar laeng iti bernakular a maipanggep iti lokal a panagkalap. Iti agdama, ti Sinarapan ket naipangta iti pannakaawan gapu ti nakaro a panagkalap ken dagiti sabali a banag ngem adda maysa nga agdama a ganetget iti panagkonserba. Nangruna unay daytoy a sebbangan iti ekosistema ti danaw gapu ta daytoy ket endemiko laeng iti daytoy a rehion.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Source: US National Imagery and Mapping Agency (naala idi: 3-9-2009)
* Haribon Foundation
* Bureau of Fisheries and Aquatic Resources (1984–85)
* Rinconada Integrated Development Area Project Feasibility Study (1979)

## Dagiti akinruar a silpo

*Heograpiko a datos a mainaig iti Lake Bato iti OpenStreetMap
Kalding

Ti **napaamo a kalding** wenno simple laeng a **kalding** (*Capra aegagrus hircus*) ket ti maysa a subsebbangan ti *[[C. aegagrus]]* a napaamo manipud iti naatap a kalding ti Abagatan a laud nga Asia ken Akindaya nga Europa. Ti kalding ket kameng ti pamilia ti ayup iti Bovidae ken ti subpamilai ti kalding—antilope iti Caprinae, a ti kaibuksilanna ket asideg a kabagian ti  karnero. Adda dagiti sumurok a 300 a naidumduma a puli ti kalding. Dagiti kalding ket dagiti kaduogan a naipaamo a sebbangan ti ayup, ken naus-usardan para iti gatas, karne, dutdot, ken dagiti kudil iti amin a paspaset iti lubong. Ti gatas manipud kadagiti kalding ket masansan a maar-aramid iti keso ti kalding.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Megadyptes

Ti ***Megadyptes*** ("dakkel nga agbatbatok") ket ti henero ti pinguino a buklen dagiti dua a sebbangan, ti kiaw-mata a pinguino (*Megadyptes antipodes*) ken ti awanen a Waitaha a pinguino (*Megadyptes waitaha*).
Ursa vittigera

Ti ***Ursa vittigera***, ket ti maysa a sebbangan ti lawwalawwa iti henero ti *[[Ursa (lawwalawwa)|Ursa]]*. Daytoy ket endemiko iti Sri Lanka.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti sebbangan ti Araneidae

## Dagiti nagibasaran
Sandoricum vidalii

Ti ***Sandoricum vidalii*** ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Meliaceae. Daytoy ket endemiko iti Filipinas.  Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan iti habitat.

## Dagiti taudan
Sandoricum beccarianum

Ti ***Sandoricum beccarianum*** ket ti kayo iti pamilia ti Meliaceae. Daytoy ket nanaganan para ken ni Odoardo Beccari ti maysa nga Italiano a botaniko.

## Deskripsion
Agtubo ti *Sandoricum beccarianum* aginggana iti  iti katayag nga addaan iti diametro ti puon aginggana iti . Dagiti sabong ket duyaw-berde aginggana iti puraw. Dagiti maratimbukel a bunga ket agmarisda iti narangha-nalabbasit wenno maraderosas-duyaw aginggana iti  iti diametro.

## Pannakaiwarwaras ken habitat
Masna nga agtubo ti *Sandoricum beccarianum* iti Tailandia, Sumatra, Malaysia Peninsular ken Borneo. Dagiti bakir ti kalugnakan ti habitatna iti asideg ti pantar ti baybay.

## Dagiti nagibasaran
Abestrus

Dagiti **abestrus** ket ti pamilia ti **Struthionidae**, dagiti di makatayab a billit. Immuna a nagparang dagiti abestrus idi las-ud ti panawen ti Mioseno, ngem dagiti nadumaduma a posil ti Paleoseno, Eoseno ken Oligoseno ket mabalin pay a maitagikua iti pamilia. Maidasig dagiti abestrus iti grupo dagiti billit iti ratite, amin ket sibibiag a sebbangan dagiti di makatayab a billit, a mairaman dagiti kiwi, emu, ken dagiti rhea. Tradisional a ti urnos ti **Struthioniformes** ket aglaon kadagiti amin a ratite. Nupay kasta, dagiti kaudian a henetiko a panagusig ket nakabiruk a ti grupo ket saan a monopiletiko, gapu ta daytoy ket parapiletiko iti respeto kadagiti tinamou, isu a dagiti abestrus ket naidasig a kas laeng dagiti kameng ti urnos. ADda dagiti dua a sibibiag a sebbangan ti abestrus, ti kadawyan nga abestrus ken ti Somali nga abestrus, isuda a dua ket henero ti *[[Struthio]]*, nga aglaon pay kadagit inadumaduma a sebbangan nga ammo manipud kadagiti posil ti Holoseno a kas ti Asiano nga abestrus. Ti kadawyan nga abestrus ket isu ti kadakkelan a sibibiag a sebbangan ti billit, ken dagiti sabali nga abestrus ket isuda dagiti kadakkelan a sebbangan ti billit iti amn a panawen.

## Dagiti nagibasaran
Remiornis

Ti ***Remiornis heberti*** ket ti maysa nga awanen a sebbangan ti paleognath a billit manipud iti Paleoseno ti Pransia. Daytoy ket maysa a sebbangan a maipada iti kadakkel dagiti moderno a rhea, ken mabalin a maikabagian iti sabali pay nga Europeanio a Paleoheno a ratite, ti *[[Palaeotis]]*. Uray no daytoy ket maysa kadagiti kaduogan a ratite iti lubong, daytoy ket masansana di inkaskaso para kadagiti naratibo ti Gondwana vicariance.

## Dagiti nagibasaran
Diplazium esculentum

Ti ***Diplazium esculentum***, ti **nateng a pako**, ket ti maysa a masida a pako a mabirukan iti amin a paset ti Asia ken Oceania. Daytoy ti mabalin a kaaduan a masidsida a pako. Daytoy ket ammo a *pucuk paku* ken *paku tanjung* iti Malaysia, * pako* iti Filipinas, *dhekia (ঢেকীয়া)* iti Assam "Dhenkir Shaak (ঢেঁকির শাক) iti Bengali ", paloi saag (পালই শাগ ) iti sylheti ken *linguda* iti akin-amianan nga India, a mangibagbaga iti agkulot a saringitna. Ammo daytoy a kas *phak khut* iti Tailandia (). Mabalin nga addaan daytoy iti bassit a gatad iti sabidong iti pako ngem awan ti naireporta a nakaro nga epekto iti sabidong.

Ti henero ti *[[Diplazium]]* ket adda iti pamilia ti Athyriaceae, iti klado ti eupolypodiales II iti urnos ti Polypodiales, iti klase ti Polypodiopsida.

## Deskripsion
Daytoy a mula ket dakkel a perenial a pako nga adaan iti agpababa a risoma iti agarup a 20&nbsp;cm iti kangato ken naabbongan kadagiti ababa a maralabbasit-kayumanggi wenno kayumanggi-nalabbasit a siksik iti agarup a 1&nbsp;cm iti kaatiddog. Ti mula ket dua-pinnado nga adddaan kadagiti marakayumanggi a puon ti bulong, ken ti puon ti bulong ket nangisit ken naabbongan kadagiti ababa a siksik a petiole. Ti saringit ket makaabot iti 1.5&nbsp;cm iti kaatiddog, ken ti pinnae ket agarup a 8&nbsp;cm iti kaatiddog ken 2&nbsp;cm iti kaakaba.

## Dagiti usar
Dagiti ubbing a saringit ket maigisa ken maus-usar kadagiti ensalada.

## Dagiti parmakologo nga epekto
Ti yaon ket addaan pay iti aktibidad a manglapped nga alpha-glucosidase.

## Dagiti ladawan

Yam phak khut.jpg|*Yam phak khut*, ti ensalada ti Tailandes iti bulbulong ti pako ken karne ti baboy
Vegetable fern at Abe Restaurant, Manila.jpg|*Ensalada a pako* iti Abe Restaurant ni Larry Cruz, iti Manila
DiplaziumEsculentumCoorg.jpg|Habitat
9661jfMarket_Magalang_Pampangafvf_34.JPG|Nailaklako a kas nateng idiay Pampanga


## Kitaen pay
**[[Sphenomeris chinensis]]*

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Helianthus

Ti ***Helianthus*** wenno **mirasol** () ket ti henero dagiti mula a mangbukel dagiti agarup a 70 a sebbangan. Malaksid kadagiti tallo a sebbangan iti Abagatan nga Amerika, amin a sebbangan ti *Helianthus* ket patneng iti Amianan nga Amerika.  Ti kadawyan a nagan a "mirasol", ket kadawyan a mangibaga iti popular a tinawen a sebbangan ti *[[Helianthus annuus]]*, wenno ti kadawyan a mirasol, nga dagiti nagtimbukel nga ulo ti sabong a maikuyog iti kasla init a ligules. Daytoy ket dagiti sabali a sebbangan, a naipangpangruna ti Jerusalem artichoke (*H. tuberosus*), ket naimuyongan kadagiti rehion ti temperado a klima ken sumagmamano kadagiti tropikal a rehion a kas maapit a makan para iti tattao, baka, ken dagitibillit, ken kas dagiti ornamental a mula.

## Dagiti ladawan

Helianthus decapetalus 'Plenus'.jpg|*Helianthus decapetalus*"Plenus"
Sunflower leaf structure.jpg|Estruktura ti bulong ti mirasol
Helianthus petiolaris (7161930155).jpg|''H. petiolaris''
Helianthus giganteus.jpg|Higante a mirasol(*H. giganteus*)

Sunflower "Strawberry Blonde" (3931552086).jpg|*Helianthus*
Helianthus orgyalis0.jpg|''H. salicifolius''
Flower bud of Sunflower - Helianthus.JPG|Gangani agukrad a sabong ti mirasol
HelianthusTuberosus.jpg|''H. tuberosus''
Sunflower Leaf- Helianthus.JPG|Bulbulong ti mirasol
Side rear view of Sunflower head- Helianthus.JPG|Buya itilikud ti ulo ti mirasol
Helianthus annuus - flower view 01.jpg|*H. annuus*
Helianthus x laetiflorus 001.JPG|*H. laetiflorus*


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Bangsamoro

Ti **Bangsamoro**, opisial a ti **Agwaywayas a Rehion ti Bangsamoro iti Muslim a Mindanao** (Ingles:**Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao** (BARMM)), (;  *Munṭiqah banjisāmūrū dhātiyyah al-ḥukm*), ket ti agwaywayas a rehion iti kaunegan ti akin-abagatan a Filipinas.

Binaliwan daytoy ti dati nga Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM), nabukel ti Agwaywayas a Rehion ti Bangsamoro kalpasan idi inkeddeng a pasingkedan dagiti agbutbutos iti Organiko a Linteg ti Bangsamoro iti maysa a plebisito idi Enero 21, 2019. Nairangarang ti ratipikasion idi Enero 25, 2019, babaen ti Komision iti Panagbubutos. Daytoy ket mangmarka iti pangiyunaan a transision iti ARMM iti BARMM. Natengngel pay ti sabali a plebisito kadagiti kaarrubayan a rehion a kumayat a tumipon iti lugar idi Pebrero 6, 2019. Daytoy a plebisito ket nakakita iti 63 aginggana kadagiti 67 a baranggay iti Amianan a Cotabato a kayat a tumipon iti Bangsamoro.

Mangsukatto ti Bangsamoro iti ARMM a kas ti kaikaisuna a kaaduan iti Muslim a rehion iti Filipinas.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas Agwaywayas a Rehion ti Bangsamoro iti Muslim a Mindanao
Diplazium

Ti ***Diplazium*** ket ti henero dagiti pako nga espesipiko a mangiraman kadagiti agarup a 400 nga ammo a sebbangan dagiti **twinsorus a pako**.  Ti kayat a sawen ti Griego a ramut ti *diplazein* ket *doble*: ti indusia iti daytoy a henero ket mairukan kadagiti **dua  a bangir** iti urat.  Dagitoy a pako ket nasapsapada a naikeddeng a parte dagiti pamilia ti Athyriaceae, Dryopteridaceae, Aspleniaceae, wenno Polypodiaceae ngem masansanda a mabigbig a kas maitagikua iti bukodda a taksonomiko a pamilia.  Narigat ken di unay ammo ti taksonomia iti daytoy a henero, ken babaen idi 2009 saan pay daytoy a suheto iti maysa a kompleto a monograpiko a panagadal. Ti pannakaiwarwarasda ket pantropikal, nga adda met dagiti bassit a sebbangan a maigay-at kadagiti temperado a lugar.

Ti risoma iti henero ti *Diplazium* ket agdumaduma manipud iti agdalapdap aginggana iti tumakder, ken nasiksikan.  Dagiti dakkel a nabingbingay a bulong ket matnag-bulong wenno kankanyon a berde, tropopodiko ken mabalin a  wenno nakapuy a dimorpiko.  Ti estipe ket berde, nauneg a naguritan manipud iti ngato, ken mabalin a daytoy ket nasiksikan wenno nalamuyot.  Daytoy ket kankanayon nga addaan kadagiti dua nga immindayon a baskular a reppet.  Dagiti bulong ket mabalin a bugbugtong wenno dagiti dua ket interoda pinnado, sumakop manipud iti arinduyog-sukog gayang aginggana iti deltate, ken manipud iti hierba aginggana iti marapapel.  Daytoy ket addaan kadagiti nalinteg a basalo a soro a naparisan iti agbatog iti isu met laeng nga urat.  Nalinteg ken agtultuloy ti indusium, ken marakayumanggi ti esporangio.
Adda dagiti kadawyan a sebbangan a mangiraman ti *Diplazium hymenodes*, ti pako a paboreal; *Diplazium esculentum*, ti nateng a pako; *Diplazium molokaiense*, ti twinsorus a pako ti Molokai; ken ti *Diplazium lonchophyllum*, ti gayang-bulong a pako ti wayang.

## Taksonomia
Ti *Diplazium* ket adda iti pamilia ti Athyriaceae iti klado ti eupolypodiales II iti urnos ti Polypodiales, iti klase ti Polypodiopsida. Ti kadawyan a pako ti wayang iti Amianan nga Amerika, ti *Diplazium pycnocarpon*, ket nabirukan a saan a maitagikua iti dayta a henero, ngem imbes ket a naikabil iti henero ti *[[Homalosorus]]* (Diplaziopsidaceae) 

## Dagiti napili a sebbangan
**[[Diplazium australe]]*
**[[Diplazium dietrichianum]]*
**[[Diplazium esculentum]]*
**[[Diplazium melanochlamys]]*
**[[Diplazium molokaiense]]*
**[[Diplazium sibiricum]]*

## Dagiti nota


## Dagiti nagibasaran
Diplazium dietrichianum

Ti ***Diplazium dietrichianum*** ket ti bassit a pako a mabirukan iti akindaya nga Australia. Daytoy ket mabirukan kadagiti nadam-eg a lugar.

## Dagiti nagibasaran
Diplazium australe

Ti ***Diplazium australe*** ket ti bassit a pako a mabirukan iti akindaya nga Australia, Baro a Selanda ken ti  Isla Norfolk. Nadam-eg kadagiti nalinongan a lugar ti habitat, masansan a mabirukan kadagiti katuduan a bakir. Ti kadawyan a nagan ket **Austral Lady Fern**.

## Dagiti nagibasaran
Diplazium melanochlamys

TI ***Diplazium melanochlamys*** ket ti pako a mabirukan laeng iti Isla Lord Howe iti relatibo nga adayo a Taaw Pasipiko iti pagbaetan ti Australia ken Baro a Selanda. Daytoy ket kadawyan a mula nga agtubtubo iti bakir. Kaaduan a masansan a mabirukan iti akin-abagatan a kagudua iti isla. Mabirukan daytoy iti pagbaetan ti pantar ti baybay ken dagiti pantok ti Bantay Gower ken Bantay Lidgbird.

Dagiti saringit ket umatiddog aginggana iti maysa a metro, ken 60&nbsp;cm iti kaakaba. Daytoy ket mabalin a makaparang-ay iti puon aginggana iti 50&nbsp;cm iti katayag. Ti pannakaabbong dagiti soro ket nasilap a nangisit a kayumanggi ken gangani a nangisit.

## Dagiti nagibasaran