open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sirkulo ti Antartiko

Ti **Sirkulo ti Antartiko** ket maysa kadagiti lima a nangruna a sirkulo (wenno dagiti paralelo) ti latitud a mangmarka kadagiti mapa iti Daga. Para iti 2012, daytoy ti paralelo ti latitud a mapan iti   iti abagatan ti Ekuador.

## Deskripsion
Ti lugar iti abagatan ti Sirkulo ti Antartiko ket ammo a kas ti Antartiko, ken ti sona a dagus iti amianan ket tinawtawagan iti Akin-abagatan a temperado a sona. Ti kapada a linia ti latitud idiay akin-amianan a hemisperio ket ti Sirkulo ti Artiko.

Ti Sirkulo ti Antartiko ket ti akin-amianan unay a latitud iti Akin-abagatan a Hemisperio nga ti init ket agtultuloy nga adda iti ngato wenno baba ti horisonte para kadagiti 24 nga oras. Ti tunggal maysa a lugar iti abagatan ti Sirkulo ti Antartiko ket makasanay ti saan a basbassit ngem maysa nga aldaw iti tunggal maysa a tawen a ti init ket saan a lumnek, ken saan a basbassit ngem maysa nga aldaw iti tunggal maysa a tawen a ti init ket saan a lumngak. Mapasamak ti paset ti panawen ti agtultuloy a lawag ti aldaw ti dua pulo ket uppat nga or-oras iti saan a basbassit a tinawen ken ti pay paset ti panawen ti agtultuloy a a panawen ti rabii ti dua pulo ket uppat nga or-oras. Mapasamak dagitoy idiay Sirkulo ti Artiko, iti pamunganayan, eksakto a maminsan iti tunggal maysa a tawen, kadagiti solstisio ti Disiembre ken Hunio. Daytoy ket mapasamak gapu ta ti pagtayyekan ti Daga ket napakbo, babaen dagiti agarup a grado ti 23.5, a mainaig iti ekliptiko (ti plano ti pnaglikmut ti Daga iti likmut ti init). Iti akin-abagatan a solstisio ti panaglalam-ek, ti akin-abagatan a hemisperio ket umadayo a naipakbo manipud iti Init iti kaaduan a gay-atna, ken ti rehion ti permanente a sipnget ket abutenna ti akin-amianan a patingga; iti akin-abagatan a solstisio ti kalgaw, ti akin-abagatan a hemisperio ket umasideg a maipakbo iti Init iti kaaduan a gay-atna, ken ti rehion ti permanente a lawag ti init ket abutenna ti akin-amianan a patingga.
 
Ti Sirkulo ti Antartiko ket markaanna ti akin-amianan a patingga ti akin-abagatan a hemisperio a nalawagan ti init nga aldaw iti 24 nga oras, ken ti 24 nga oras a rabii nga awan init iti pantar ti baybay. 

Gapu kadagiti agin-inut a panagbalbaliw iti pakbo ti pagtayyekan ti Daga, ti Sirkulo ti Antartiko ket agin-inut nga umal-alis. Kitaen dagiti sirkulo ti latitud.

Ti lugar nga abagatan ti Sirkulo ti Antartiko ket agarup a  ken sakupenna ti 4% iti Daga.

## Heograpia ken demograpia
Ti kontinente ti Antartika ket mangporma ti masa ti daga a mangsakop ti kaaduan ti lugar iti kaunegan ti Sirkulo ti Antartiko. Awan ti permanente a populasion ti tattao iti abagatan ti Sirkulo ti Antartiko. Nupay kasta adda met dagiti nadumaduma a sentro a pagsukisokan iti Antartiko manipud kadagiti adu a pagilian a tinagtagitao babaen dagiti timpuyogan dagiti sientista nga agsisinnukat kadagiti nadmaduma a tiempo.

Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken agpadaya, ti Sirkulo ti Antartiko ket lumabas babaen ti:

:

## Kitaen pay
*Tropiko ti Kanser
*Tropiko ti Kaprikornio

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
*Antarctic circle org
*Mapa
Punpuntos ti 45X90

Ti **punpuntos ti 45×90 ** ket dagiti uppat a puntos iti Daga nga addaan iti tengnga ti nagbaetan dagiti heograpikal nga ungto, ti ekuador, ti Kangrunaan a Meridiano, ken ti maika-180 a meridiano.

## Kitaen pay
*Maika-45 a paralelo amianan
*Maika-45 a paralelo abagatan
*Maika-90 a meridiano daya
*Maika-90 a meridiano laud

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti sikpo ti ruar
*To maika-45 a Paralelo, Poniatowski, Wisconsin
*Bisitaen ti puntos ti 45X90 idiay Wisconsin (DCP)
*Bisitaen ti puntos ti 45X90 idiay amianan a laud ti Tsina(DCP)
Maika-90 a meridiano laud

Ti **90° a meridiano laud ti [[Kangrunaan a Meridiano|Greenwich]]** ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, Amianan nga Amerika, ti Golpo ti Mehiko, Sentral nga Amerika, ti Taaw Pasipiko, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.

Idiay Antartika, ti meridiano ket mangipalawag ti akinlaud a patingga ti teritorial a panagtunton ti Chile.  Ti ad-adayo a daga iti laud ket saan a tinunton iti ania man a pagilian.

Ti maika-90 a meridiano laud ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-90 a meridiano daya.

## Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-90 a meridiano laud ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-89 a meridiano laud
*Maika-91 a meridiano laud
*Punpuntos ti 45X90
Kangrunaan a meridiano

Ti **kangrunaan a meridiano** ket ti meridiano, kas iti, linia ti longitud, a ti longitud ket naipalawag a ti 0°. Ti kangrunaan a meridiano ken ti kasumbangirna iti sistema ti 360°, ti maika-180 a meridiano (iti 180° longitud), ket mangporma ti nalatak a sirkulo.

Daytoy a nalatak a sirkulo ket bingayenna ti espero, a kas, ti Daga, kadagiti dua a hemisperio. No agusar kadagiti direksion iti Daya ken Laud manipud iti naipalawag a kangrunaan a meridiano, dagtoyton ket mabalin a matawagan iti Akindaya a Hemisperio ken Akinlaud a Hemisperio.

Ti kangrunaan a meridiano ket ultimato nga arbitrario, a saan a kas ti ekuador, a naikeddeng babaen ti pagtayyekan ti paglikmutan—ken dagiti nadumaduma at aripnong ket nausaren wenno naibalakad kadagiti sabai a rehion kadagiti amin a napalabas a pakasaritaan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* "No ayan ti pangrugian ken pagpatinggaan ti rabaw ti Daga", *Popular Mechanics*, Disiembre 1930
* Dagiti kangrunaan a meridiano a naus-usar kadagiti tawen ti 1880, babaen ti pagilian
* Kangrunaan a Meridiano ti Kanada
Maika-23 a paralelo abagatan

Ti **maika-23 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud ti 23 gradgrado nga abagatan ti ekuador a plano ti  Daga, agarup daytoy a 50&nbsp;km iti amianan ti Tropiko ti Kaprikornio. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Aprika, ti Taaw Indiano, Australasia, ti Taaw Pasipiko ken Abagatan nga Amerika.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti paralelo 23° abagatan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay o
*Maika-22 a paralelo abagatan
*Tropiko ti Kaprikornio
*Maika-24 a paralelo abagatan
Maika-67 a paralelo amianan

Ti **maika-67 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 67 gradgrado iti amianan iti ekuador a palno ti Daga, nga agarup a 50&nbsp;km iti amianan ti Sirkulo ti Artiko. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Europa, Asia ken Amianan nga Amerika.

Iti daytoy a latitud ti init ket makita para kadagiti 24 nga oras, 0 a minuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 1 nga oras, 30 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti paralelo 67° amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-66 a paralelo amianan
*Maika-68 a paralelo amianan
*Sirkulo ti Artiko
Sistema ti nainlangitan a nagsasabtan

Iti astronomia, ti **sistema ti nainlangitan a nagsasabtan** ket ti sistema para iti pananginagan kadagiti puesto dagiti nainlangitan a banag: satelite, planeta, bituen, ariwanas, aken dadduma pay. Dagiti sistema ti nagsasabtan ket mabalin a manginagan ti puesto iti 3 a dimensional nga espasio, wenno laeng ti direksion ti banag iti nainlangitan nga espero, no ti distansia ketdi ammo wenno saan nga importante.

Dagiti sistema ti nagsasabtan ket maisayangkat iti esperikal a nagsasabtan wenno rektanggular a nagsasabtan. Ti sistema ti esperikal a nagsasabtan, a naikabil iti nainlangitan nga espero, ket kapada ti sistema ti heograpikal a nagsasabtan a naus-usar iti rabaw ti Daga. Dagitoy ket aggiddiat kadagiti panagpilida iti kammasapulan a plano, a mangbingay ti nainlangitan nga espero kadagiti dua nga agpada a hemisperio iti igid ti nalatak a sirkulo. Ti rektanggular a nagsasabtan, kadagiti maitunos a yunit, ket ti kartesiano a kapada dagiti esperikal a nagsasabtan, nga adda met iti isu a kammasapulan a () plano ken kangrunaan a (-aksis) direksion. Ti tunggal maysa a sistema ti nagsasabtan ket nainaganan para iti panagpilina iti kammasapulan a plano.

## Dagiti akinruar a silpo
Sunay

Ti **sunay** Latin: *crux*, ket mabirukan iti nauneg nga akin-abagatan a langit, ken isu daytoy ti kabassitan ngem ti kaaduan a naisangayan kadagiti 88 a moderno a kontelasion. Iti naganna iti Latin daytoy ket naiyulog iti krus, ken daytoy ket kaaduan babaen ti kasla sukog ti krus nga asterismo a kadawyan nga ammo a kas ti **Akin-abagatan a Krus**. Urayno daytoy ket nakitkita dagidi Taga-ugma a Griego, daytoy ket nakitkita a kas paset ti konstelasion Centaurus, ken saan a naipalawag wenno husto a naimapa aginggana idi maika-16 a siglo.

Ammo a kas ti Acrux, ti asul-puraw nga Alpha Crucis ket isu ti karaniagan a bituen iti konstelasion ken ti akinbaba a bituen ti krus. Ti gangani pay a karaniagna ket dagiti Beta ken Gamma, bayat a ti Delta ken Epsilon ket mangbukel ti asterismo.  Adu kadagiti karaniagan a bituen ti konstelasion ket kamkameng ti Gunglo ti Scorpius–Centaurus, ti nawaya a grupo dagiti napudot nga asul-puraw a bituen nga agparang a makibinningay ti kadawyan a taudan ken panaggunay iti ballasiw ti Rimpuok ti Bitbituen.
Maika-2 a meridiano daya

Ti **2° a meridiano daya ti [[Kangrunaan a Meridiano|Greenwich]]** ket ti linia ti longitud nga umabot manipud ti Amianan nga Ungto iti ballasiw ti Taaw Artiko, ti Taaw Atlantiko, Europa, Aprika, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.

Ti maika-2 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-178 a meridiano laud.

## Manipud ti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-2 a meridiano daya ket lumabas babaen ti:

:

## Kitaen pay
*Umuna a meridiano daya
*Maika-3 a meridiano daya
Maika-80 a paralelo abagatan

Ti **maika-80 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 80 gradgrado iti abagatan ti  ekuador a plano ti Daga.

Daytoy ket lumabas babaen ti Antartika ken dagiti samang ti yelo.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 80° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-79 a paralelo abagatan
*Abagatan nga Ungto
Maika-75 a paralelo abagatan

Ti **maika-75 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 75 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga  idiay Antartiko. Ti paralelo ket lumabas babaen ti Akin-abagatan a Taaw ken Antartika.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 75° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-74 a paralelo abagatan
*Maika-76 a paralelo abagatan
Maika-55 a paralelo abagatan

Ti **maika-55 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 55 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, ti Taaw Indiano, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 17 nga oras, 22 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti Disiembre ken dagiti 7 nga oras, 10 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti Hunio.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 55° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-54 a paralelo abagatan
*Maika-56 a paralelo abagatan
Maika-60 a paralelo abagatan

Ti **maika-60 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 60 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Awan ti daga a naisanglad iti daytoy a paralelo ken bumallasiw laeng iti taaw. Ti kaasitgan a daga ket ti grupo dagiti bato iti amianan ti Isla ti Koronasion (Batbato ti Melson wenno Is-isla ti Gobernador) iti Is-isla ti Abagatan nga Orkney, a dagitoy ket agarup a 54&nbsp;km iti abagatan ti paralelo, ken ti Isla ti Cook iti Is-isla ti Abagatan a  Sandwich, a daytoy ket agarup a 57&nbsp;km iti amianan ti paralelo.

Ti paralelo ket mangmarka ti akin-amianan a patingga ti Akin-abagatan a Taaw (ngem adda met dagiti gunglo ken pagpagilian, a naisangayan ti Australia, ket adda kadagiti sabali a panangipalawag) ken ti Sistema ti Tulag ti Antartiko.  Daytoy ket mangmarka pay ti akin-abagatan a pagbeddengan ti Nawaya a Sona ti Nuklear nga Armas ti Abagatan a Pasipiko ken ti Nawaya a Sona ti Nuklear nga Armas ti Latin nga Amerika.

Iti daytoy a latitud ti init ket makita kadagiti 18 nga oras, 52 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 5 nga or-oras, 52 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek. Iti Disiembre 21, ti init ket adda kadagiti 53.83 a grado iti ngato ti langit ken kadagiti 6.17 a grado iti Hunio 21.

Dagiti latitud iti abagatan iti daytoy a paralelo ket masansan a tinawtawagan a kas dagiti Agik-ikkis a 60 gapu kadagiti napardas nga umar-artap nga agpalaud nga angin a makapataud kadagiti dakkel nga allon iti surok ti 15&nbsp;m (50&nbsp;ft) ken dagiti sumurok ti kapardas ti angin iti 145&nbsp;km/h (90&nbsp;mph).

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 60° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

:

## Dagiti nagibasaran


## Kitaen pay
*Maika-59 a paralelo abagatan
*Maika-61 a paralelo abagatan
*Maika-60 a paralelo amianan
Maika-40 a paralelo abagatan

Ti **maika-40 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 40 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, ti Taaw Indiano, Australasia, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.

Iti Hunio 21, ti init ket adda kadagiti 26.17° iti langit ken adda kadagiti 73.83° iti Disiembre 21.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 40° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-39 a paralelo abagatan
*Maika-41 a paralelo abagatan
Maika-10 a paralelo abagatan

Ti **maika-10 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 10 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Aprika, ti Taaw Indiano, Australasia, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.

Ti paset a pagbeddengan ti Brasil ken Peru ket naipalawag babaen iti daytoy a paralelo.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 10° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-9 a paralelo abagatan
*Maika-11 a paralelo abagatan
Maika-5 a paralelo amianan

Ti **maika-5 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 5 gradgrado iti amianan iti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Aprika, ti Taaw Indiano, Abagatan a daya nga Asia, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.

Ti Taaw Pasipiko ket isu ti kalawaan (agarup a 19,300&nbsp;km) iti daytoy a paralelo.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 5° a paralelo amianan ket lumabas iti:
:

## Kitaen pay
*Maika-4 a paralelo amianan
*Maika-6 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Silesiano

Ti **Silesiano** wenno **Akinngato a Silesiano** (Silesiano: **', **', , /) ket ti karuay ti Laud nga Eslabo, a maikabagian iti Polako ken Tseko. Ti bokabulariona ket adu a naimpluensiaan babaen ti Sentral nga Aleman gapu ti kaadda dagiti nadumaduma nga agsasao ti Silesiano nga Aleman iti lugar sakbay ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan ken kalpasanna, aginggana dagiti tawen ti 1990.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* ''''
Maika-69 a paralelo abagatan

Ti **maika-69 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 69 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga idiay Antartiko. Daytoy ket ballasiwenna ti Akin-abagatan a Taaw ken ti Antartika.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, t 69° paralelo abagatan ket lumabas iti

:

## Kitaen pay
*Maika-68 a paralelo abagatan
*Maika-70 a paralelo abagatan
Maika-58 a paralelo abagatan

Ti **maika-58 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 58 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga.  Awan ti daga a naisanglad iti daytoy a paralelo. Daytoy ket agballasiw laeng iti taaw.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 18 nga oras, 11 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti Disiembre ken 6 nga or-oras, 27 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti Hunio.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 58° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-57 a paralelo abagatan
*Maika-59 a paralelo abagatan
Grado (anggulo)

Ti **grado** (iti napno, ti **grado ti arko**, **arko grado**, wenno **arkogrado**), kadawyan a naipakpakita iti **°** (ti simbolo ti grado), ket ti panagrukod ti  anggulo ti plano, a mangirepresenta ti  iti napno a panaglimutn. Daytoy ket saan a yunit ti SI, gapu ta ti yunit ti SI unit para kadagiti anggulo ket radian, ngem daytoy ket naibagbaga iti polieto ti SI a kas maysa a maawat a yunit. Gapu ta ti napno a panaglimut ket kapada dagiti 2 a radian, ti maysa a grado ket kapada dagiti /180 a radian.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti grado a kas maysa a panagrukod ti anggulo
* Grado iti MathWorld
*
Abagatan

Ti **abagatan** (  ) ket ti pangnagan, pangilasin, wenno pangkadua a mangituding ti direksion wenno heograpia. Daytoy ket maysa kadagiti uppat a kardinal a direksion wenno dagiti puntos ti kompas. Ti abagatan ket ti polar a kasumbangir ti amianan ken daytoy ket perpendikular iti daya ken laud.

## Nabigasion
Iti kadawyan, ti akinbaba a bangir ti mapa ket ti abagatan, ngem mabalin met nga adda dagiti  nabaliktad a mapa a mangisungani iti daytoy a konbension. Ti mapan iti abagatan babaen ti panagusar ti kompas para iti nabigasion, isaad ti turong wenno asimut iti 180°. Iti pay mabalin, idiay Akin-amianan a Hemisperio ti Init ket agarupto nga adda iti abagatan iti tengnga ti aldaw.

## Abagatan nga Ungto
Ti pudno nga abagatan ket ti direksion a maiturong iti akin-abagatan a patingga ti pagtayyekan nga agarup nga isu ti paglikmutan ti Daga , a tinawtawagan daytoy iti Abagatan nga Ungto. Ti Abagatan nga Ungto ket mabirukan idiay Antartika. Ti magnetiko nga abagatan ket ti direksion a maiturong iti abagatan ti magnetiko nga ungto, nga adayo met bassit manipud iti abagatan a heograpiko nga ungto.

Ni Roald Amundsen ket isu idi ti immuna a nakaabot iti abagatan nga ungto, idi 14 Disiembre 1911, kalpasan idi napuersaran a nagsubli ni Ernest Shackleton iti asideg met bassit.

## Heograpia
Ti global nga Abagatan ket mangibagbaga iti saan unay a sosial ken ekonomiko a napadur-as nga akin-abagatan a gudua ti globo. 95% iti Global nga Amianan ket addaan iti makanayen a makan ken linong, ken agob-obra a sistema ti edukasion. Iti Abagatan , met, 5% laeng ti populasion ti addaan iti makan ken linong. Daytoy ket "awan iti maitunos a teknolohia, daytoy ket awan ti politikal a pannakatalinaay, dagiti ekonomia ket saan unay a nadur-as, ken dagiti gangganaet a pannakisukat a matgedanda ket agdepdepende kadagiti nangruna nga eksport ti produkto."

Ti panagusar ti termino ti 'Abagatan' ket mabalin pay a mainaig iti pagilian, ken naisangayan kadagiti kaso iti malaslasin a pannakabingay ti ekonomia wenno kultura – kas pagarigan ti Akin-abagatan nga Estados Unidos, a naisina manipud iti Akin-amianan a daya nga Estados Unidos babaen ti linia Mason–Dixon, wenno ti Abagatan nga INglatera, a politikal ken ekonomia a saan a maipada iti Amianan nga Inglatera.

## Dagiti nagibasaran
Dagiti panagtunton ti teritorio ti Antartika

Pito nga es-estado ti mangtartaripato ti panagtunton ti teritorio kadagiti walo a teritorio idiay Antartika. Dagitoy a pagilian ket mangimaton iti lugarda a sientipiko a pagsukisokan ken dagiti pagadalan a pasilidad a idiay Antartika iti uneg ti tinuntonda a teritorio.

Naibagbaga kano a ti Tulag ti Antartiko ket mangitungkua wenno mangpasardeng kadagitoy a panagtunton. Nupay kasta, ti Artikulo IV § 2 ket mangibagbaga iti, "Awan kadagiti tignay wenno aktibidad a mapaspasamak bayat a maipatpatungpal ti agdama a tulag ket gapuanan iti daytoy a batayan para iti panangiyunayunay, panagsuporta wenno panangipaay ti panagtunton ti teritorial a kinaturay idiay Antartika. Awan ti baro a panagtunton,wenno panagpadakkel iti maysa nga adda a panagtunton, ti maiyunayunayto iti kinaturay ti teritorio bayat a maipatpatungpal ti agdama a tulag agdama a Tulag", isu a saan a mangitungkua wenno mangpaardeng kadagiti adda a panagtunton.

### Dagiti opisial a panagtunton

### Dagiti agtutuon a panagtunton

### Saan a natunton

### Dagiti awanen a panagtunton

### Dagiti mabalin a masakbayan a panagtunton
Adda dagiti maipagpagarup a a mabalin a maipanggep dagiti masakbayan a panagtunton. Ti Estados Unidos ken Rusia (kas sumaruno nga estado iti Kappon ti Sobiet) ket nangitaltalinaay nga addaanda iti reserba a karbenagn iti agaramid kadagiti panagtunton ket adda met dagiti panagipagpagarup a ti Brasil ket agar-aramid iti panagtunton a naibatay babaen ti 53° L ken 28° L, isu a mangtuoon kadagiti panagtunton ti Arhentina ket Britaniko ngem saan a ti Chile.

## Dagiti teritorio ti isla ti subantartiko

Dagiti uppat a teritorio iti 60° Abagatan ti sirkulo ti latitud ket sagpaminsan a mainaig iti kontinente ti Antartika.  Awan kadagitoy a teritorio ket addaan  kadagiti indehenio a populasion.

* *[[Isla Bouvet]]* (Dependensia ti Norwega)
***'
* ''[[Isla Heard ken is-isla McDonald]]'' (Akinruar a teritorio ti Australia)
***' (Ballasiw taaw a teritorio ti Britaniko)

## Tulag ti Antartiko

## Kitaen pay
* Dagiti panatunton ti teritorio ti Artiko

## Dagiti nagibasaran
Maika-52 a paralelo abagatan

Ti **maika-52 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 52 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, ti Taaw Indiano, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.

Ti paralelo ket ipalawagna ti paset ti pagbeddengan a nagbaetan ti Arhentina ken Chile.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 52° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-51 a paralelo abagatan
*Maika-53 a paralelo abagatan
Maika-38 a paralelo abagatan

Ti **maika-38 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 38 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, ti Taaw Indiano, Australia, Baro a Selanda, ti Taaw Pasipiko ken ti akin-abagatan a patingga ti Abagatan nga Amerika, a mairaman ti Banbantay ti Andes ken ti Patagonia.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 14 nga ora, 48 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti Disiembre ken 9 nga or-oras, 32 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti Hunio.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 38° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-37 a paralelo abagatan
*Maika-39 a paralelo abagatan
Maika-29 a paralelo abagatan

Ti **maika-29 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 29 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Aprika, ti Taaw Indiano, Australasia, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.

Idiay Australia, kaaduan iti nagbeddengan a nagbaetan ti Queensland ken New South Wales ket naipalawag babaen daytoy a paralelo.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 29° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-28 a paralelo abagatan
*Maika-30 a paralelo abagatan
Baybay Timor

Ti **Baybay Timor** (; ) ket ti saan unay a naadalem a baybay a bineddengan iti amianan babaen ti isla ti Timor, iti daya babaen ti Baybay Arafura, iti abagatan babaen it Australia ken iti laud babaen ti Taaw Indiano.

Ti baybay ket aglaon kadagiti nadumaduma a raw-ang, dagiti natagtagitao nga isla ken dagiti adu a reserba ti hidrokarbon. Dagiti sangalubongan a suppiat ket rimsua kalpasan idi naduktalan ti reserba a nagresultaan iti panagpirma ti Tulag ti Baybay Timor.

Ti Baybay Timor ket nakapasamakan idi ti kadaksan a pannakaibuknay ti lana kadagiti napalabas a 25 a tawtawen idi 2009.

Mabalin dagiti immuna a nagtagtagitao iti Australia ket binallasiwda ti Baybay Timor manipud idiay Indonesia idi panawen ti ab-ababa a lessaad ti baybay.

## Heograpia

Dagiti danum iti daya ket ammo a kas ti Baybay Arafura. Ti Baybay Timor ket kadennana ti tallo a dakkel a sumrekan ti danum iti amianian ti aplaya ti Australia, ti Golpo Joseph Bonaparte, Golpo Beagle ken ti Golpo Van Diemen. Ti siudad ti Australia ti Darwin ket isu laeng ti dakkel a siudad a kaariping ti baybay. Ti bassit nga ili ti Wyndham ket mabirukan iti laud nga ima ti Golpo Cambridge, ti maysa a sumrekan ti Golpo Joseph Bonaparte.

Dagiti karayan a sumrek iti Baybay Timor manipud iti Akin-amianan a Teritorio ket mairaman ti Karayan Fish, Karayan King, Karayan Dry, Karayan Victoria ken ti Karkarayan Alligator. Dagiti karayan idiay rehion ti Kimberley nga agayus idiay Baybay Timor ket mairaman ti Karayan Ord, Karayan Forrest, Karayan Pentecost ken Karayan Durack.

Ti baybay ket agarup a 480&nbsp;km (300 iti kalawa, ken sumakop iti kalawa iti agarup a 610,000&nbsp;km². (235,000&nbsp;milia kuadrado). Ti kaadaleman a puntosna ket ti Kulluong Timor (nga adda met dagiti heolohista a mangikeddeng a daytoy ket ti abagatan-daya a pagpaatiddog ti Trinsera ti Java, ngem dagitidadduma ket makitkitada a kas kasakbayan ti daga a kulluong iti "kabambantayan" ti Isla Timor), a mabirukan idiay akin-amianan a parte ti baybay, a makaabot iti kaadalem iti 3,300&nbsp;m (10,800&nbsp;ft). Ti nabati a paset ti baybay ket naab-ababaw, kaaduan daytoy ket agpakatengnga iti basbassit ngem 200&nbsp;m (650&nbsp;ft) iti kaadalem, gapu ta naisanglad iti labes ti Samang Sahul, ti parte ti samang ti kontinente ti Australia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Khamsi, Kathryn (2005). "Ti Nagbanagan ti Suppiat ti Baybay Timor?" . *Harvard Asia Quarterly* **9** (1) 6-23.
* Ti Daya a Timor ket protektibo iti industria ti lana ken gas
Umuna a paralelo amianan

Ti **umuna a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 1 grado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Aprika, ti Taaw Indiano, Abagatan a daya nga Asia, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.

Ti paralelo ket mangipalawag ti paset ti pagbeddengan a nagbaetan ti Guinea Ekuatorial ken Gabon.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 1° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-2 a paralelo amianan
*Ekuador
Maika-7 a paralelo amianan

Ti **maika-7 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 7 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti  Aprika, ti Taaw Indiano, Abagatan nga Asia, Abagatan a daya nga Asia, ti Taaw Pasipiko, Abagatan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 17° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-6 a paralelo amianan
*Maika-8 a paralelo amianan
Paradise Cay, California

Ti **Paradise Cay**, ammo pay a kas **County Service Area No. 29**, ti maysa a di nainkorporado a komunidad a napalikmutan babaen ti ili ti Tiburon idiay Kondado ti Marin, ken daytoy ket mabirukan iti  iti abagatan ti Point San Quentin iti kangato iti 23 a kadkadapan (7 m).

## Dagiti nagibasaran
Kondado Marin, California

Ti **Kondado Marin** ket kondado ti Estado ti California a mabirukan idiay Luek San Francisco. Segun ti senso ti Estados Unidos idi 2010, ti populasion ket 252,409. Ti tugaw ti kondadona ket ti San Rafael.

## Dagiti nagibasaran
Tiburon, California

Ti **Tiburon** ket ti nainkorporado nga ili idiay Kondado Marin, California. Daytoy ket mabirukan idiay  Peninsula Tiburon a makaabot iti abagatan aginggana iti Luek San Francisco. Ti basbassit a siudad ti Belvedere ket sakupenna ti abagatan-laud a paset ti peninsula ken kadenna ti Tiburon. Ti Tiburon ket nabeddengan babaen ti Corte Madera iti amianan ken ti Mill Valley iti laud ngem daytoy ket kaaduan a napalikmutan babaen ti Luek. Malaksid ti Belvedere ken Tiburon, kaaduan ti peninsula ken saan a nainkorporado, ken mairaman dagiti paset ti amianan a bangir ken dagiti komunidad ti Strawberry ken Paradise Cay.

## Dagiti nagibasaran
Maika-14 a paralelo amianan

Ti **maika-14 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 14 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Aprika, Asia, ti Taaw Indiano, ti Taaw Pasipiko, Sentral nga Amerika, ti Karibe ken ti Taaw Atlantiko.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita kadagiti 12 nga oras, 57 a minminuto itilas-ud ti solstisio ti kalgaw ken 11 nga or-oras, 18 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 14° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-13 a paralelo amianan
*Maika-15 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Literasia

Ti **literasia** ket tradisional a naaw-awat a kas ti abilidad iti panagbasa ken panagsurat. Ti kaibuksilan ti termino ket mabalin a mapadakkel tapno mairaman ti abilidad iti panagusar ti pagsasao, bbilbilang, ladladawan ken dadduma pay a pamay-an tapno maawatan ken mausar dagiti sistema ti naturay a simbolo iti kultura. Ti konsepto ti literasia ket dumakdakkel kadagiti pagilian ti OECD tapno mairaman dagiti kalaing a panagserrek ti pannakaammo babaen ti teknolohia ken ti abilidad a mangipateg kadagiti narikut a konteksto.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Portal ti literasia ti UNESCOl
* Database ti Epektibo a Panagsanay ti Literasia ti UNESCO
* 
* Panangipateg ti literasia
Panateng

Ti **panateng** ket maipapan ti birus a makaalis a sakit iti akinngato  nga alimunumon ti respiratorio a kangrunaan a mangapektar ti agong.

Dagiti sintoma ket mairaman ti panaguyek, nasakit a karabukob, runny nose, panagbaen, ken gurigor a kadawyan a maresolba kadagiti pito angginggana iti sangapulo nga aldaw, nga ada met dagiti sintoma nga agpaut aginggana  dagiti tallo a lawas.

## Dagiti nagibasaran

;Dagiti nota
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
Anggulo

Iti dua a dimension nga espasio, ti maysa nga **anggulo** ket ti pigura a naporma babae dagiti dua a raya, a tinawtawagan kadagiti *bangir* ti anggulo, a makibinningay iti sapsap a puntos ti patingga, a tinawtawagan ti *[[bertise (heometria)|bertise]]* ti anggulo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan
*

;Atribusion
*

## Dagiti akinruar a silpo
Listaan dagiti pagilian babaen dagiti eksport

Daytoy ket ti **listaan daiti pagilian babaen dagiti [[eksport]]**a naibatay iti *The World Factbook* ti CIA. Dagiti dagup a nailista ket mangiraman kadagiti re-eksportasion a mangbukel ti kaaduan nga aktibidad kadagiti basbassit a kalpasan ti industrial a pagilian.

## Dagiti nagibasaran
Maika-30 a paralelo amianan

Ti **maika-30 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 30 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket mabirukan iti maysa a pagkatlo iti kaadayo a nagabetan ti ekuador ken ti Amianan nga Ungto ken ballasiwenna ti Aprika,  Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Daytoy ti agarup a pagbeddengan iti abagatan dagiti latitud ti kabalio idiay Akin-amianan a Hemisperio, a ti kaibuksilanna ket kaaduan ti kalawa ti daga a mangsagid ti maika-30 a paralelo ket namaga wenno namaga bassit No adda taudan ti angin manipud iti maysa  abagi ti danum ti lugar ket mabalinto a daytoy ket subtropikal.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 14 nga oras, 5 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 10 nga or-oras, 13 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek. Iti 21 Hunio, ti kangato ti init ket 83.83 gradgrado ken 36.17 gradgrado iti 21 Disiembre.

Iti daytoy a latitud:
* Ti maysa a grado ti longitud ket =  96.49&nbsp;km wenno  59.95&nbsp;mi
* Ti maysa a minuto ti longitud ket  =   1.61&nbsp;km wenno   1.00&nbsp;mi
* Ti maysa a segundo ti longitud ket  =  26.80 m  wenno  87.93&nbsp;ft

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 30° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-29 a paralelo amianan
*Maika-31 a paralelo amianan
*Subtropikal a pasag

## Dagiti nagibasaran
Maika-167 a meridiano laud

Ti **167° a meridiano laud ti [[Kangrunaan a Meridiano|Greenwich]]** ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto iti ballasiw ti Taaw Artiko, Amianan nga Amerika, ti Taaw Pasipiko, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.

Ti maika-167 a meridiano laud ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna iti maika-13 a meridiano daya.

## Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-167 a meridiano laud ket lumabas babaen ti:

:

## Kitaen pay
*Maika-166 a meridiano laud
*Maika-168 a meridiano laud
Sabangan

Ti **sabangan** ket paset ti karayan nga agayus iti danaw, karayan, dakkel a pagurnongan ti danum wenno taaw.

## Gunay ti danum
Ti danum manipud iti karayan ket mabalin a sumrek iti mangawat a bagi kadagiti nadumaduma a pamay-an. Ti gunay ti danum ket kangrunaan nga agdepende iti relatibo a densidad ti karayan no maiyasping iti mangawat a danum ken iti ania man nga ambiente a gunay iti mangawat a danum, kas dagiti atab, ugot wenno dagiti seiche.

No ti danum ti karayan ket napusposek ngem ti rabaw ti mangawat a danum, ti danum ti karayan ket bumatok iti baba ti rabaw iti bakkog ti pagbatokan. Ti danum ti karayan ket mabalinton a mangporma iti maysa panagayus iti sirok wenno iti maysa a panaginnayus iti rabaw iti uneg ti danaw.

No ti danum ti karayan ket nalaglag-an ngem ti mangawat a danum, a kas ganggani amin a kaso no ti nasadiwa a danum ket agayus iti naap-apgad a danum ti baybay, ti danum ti karayan ket tumpaw iti rabaw ti danaw a kas maysa  panagayus iti rabaw.

Ti maikuyog pay kadagitoy a mekanismo a panagawit ti banag, ti agayus iti uneg a danum ket maiwaras pay.

## Dagiti porma ti daga
Iti sabangan ti karayan, ti panagbaliw ti kasasaad ti panagayus ket mabalin a mangpataud iti karayan a mangitinnag iti ania man a sedimento nga aw-awitenna. Daytoy a panangideposito ti sedimento ket makapataud kadagiti nadumaduma a porma ti daga a kasdagiti delta, dagiti baknad, ken dagiti durudor ti darat.

## Kitaen pay
* Konpluensia
* Delta ti karayan
* Estuario
* Liman

## Dagiti nagibasaran
Aluminio

Ti **aluminio** ket kimiko nga elemento iti grupo ti boro nga addaan iti simbolo iti&nbsp;**Al** ken atomiko a numero&nbsp;13. Daytoy ket kas pirak-puraw, naalumaymay, saan a magnetiko, mabennat a metal. Ti aluminio ket ti maikatlo a kaaduan nga elemento (kalpasan ti oksiheno ken silikon), ken ti kaaduan a metal iti ukis ti Daga. Daytoy ket mangbukel iti agarup a 8% babaen ti kadasen solido a rabaw ti Daga. Ti metal nga aluminio ket kemikal unay a reaktibo a dagiti natibo a wadan ket manmano ken limitado aginggana kadagiti nakaro nga enbiromento ti panagpabassit. Imbes ket, daytoy ket mabirukan a nailaok kadagiti sumurok a 270 nadumaduma a mineral. Ti nangruna a mina ti aluminio ket bauxita.

Ti aluminio ket naisangayan gapu ti nababa a densidad ken para iti abilidadna a mangkedked iti panaglati gapu iti penomenom iti pasibasion. Dagiti estruktural a komponente a naaramid manipud ti aluminio ken dagiti aloyna ket nagruna iti isndustria ti aeroespasio ken nangrunapay kadagiti sabali a lugar ti pagluganan ken dagiti estruktural a material. Dagiti kaserbian a kompuesto ti aluminio, iti batayan ti kadagsen, ket dagiti oksido ken sulpato.

Uray no iti kaaduna iti enboronmento, awan ti ammo a porma ti biag a metaboliko nga agus-usar kadagiti asin ti aluminio. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Aluminio manipud ti Unibersidad ti Nottingham
Gambang

Ti **gambang** ket ti kimiko nga elemento nga addaan iti simbolo ti **Cu** (manipud ti ) ken atomiko anumero iti 29. Daytoy ket mabennat a metal nga addaan iti termal ken elektrikal a konduktibidad.  Ti puro a gambang ket naalumaymay ken mabennat; ti nabiit a naisarsarang a rabaw ket agmaris iti nalabbasit-naranghar. Daytoy ket naus-usar a konduktor iti pudot ken elektridad, material iti panagbangon, ken laok dagiti nadumaduma nga aloy ti metal.

Ti metal ken ti aloyna ket naus-usaren kadagiti rinibo a tawtawen. Idi panawen ti Romano, ti gambang ket naminmina idi idiay Cyprus, isu a ti taudan ti nagan ti metal ket ti *cyprium* (metal ti Cyprus), ken kalpasanna ket naipangyababaan iti *cuprum*. Dagiti kompuestona ket kadawyan a masarsarakan akas dagiti asin ti gambang(II), a masansan  a maammuan kadagiti maris iti asul wenno berde kadagitimineral a kas ti asurita ken turkuesa ken kaaduanen iti pakasaritaan a naus-usar a kas dagiti pigmento. Dagiti arkitektural a nabangon iti gambang ket aglati a mangited iti berde a verdigris (wenno patina). 

Ti gambang ket kammasapul iti amin a sibiag nga organismo a kas tugot a is dietario a mineral gapu ta daytoy ket nangruna a konstituente ti kompleks ti ensima ti pagangesan ti Sitokromo c oksidasa.  Dagiti kangrunaan a lugar a pakabirukan iti gambang iti tattao ket ti dalem, piskel ken tulang. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Gambang manipud ti Unibersidad ti Nottingham
Karayan Marañón

Ti **Karayan Marañón** (, ) ket ti kangrunaan  wenno kangrunaan nga alog a taudan ti Karayan Amasona, a mabairukan iti agarup a 160&nbsp;km iti amianan a daya ti Lima, Peru, ken agayus iti nakaro a nanorunor a ginget ti Andes iti amianan a laud a direksion, iti igid ti sakaanan ti Kordiliera ti Andes, iti kaadayo  a kas ti 5 a gradgrado 36' nga akin-abagatan a latitud; a manipud idiay ket agaramid iti nalatak a tikor iti amianan a daya, ken mangguddua babaen ti bakir ti Andes, aginggana idiay Pongo de Manseriche ken agayus idiay nadalumpinas a labneng Amasona. Uray no iti pakasaritaan, ti termino a "Karayan Marañon" ket masansan a maipakat idi iti karayan aginggana iti Taaw Atlantiko, ita nga aldawen ti Karayan  Marañon ket kadawyan a maipagpagarup nga agpatingga iti pagtumpongan iti Karayan Ucayali, kalpasan a mangmarka dagiti kaaduan a kartograpo ti sumakbay a dalan ti danum ti Karayan Amasona.

## Heograpia
Ti Karayan Marañón ket ti maikadua a kaatiddogan a karayan ti Peru segun ti estadistiko a pablaak idi 2005 babaen ti Instituto Nacional de Estadística e Informática.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
Solstisio ti kalgaw

Ti **solstisio ti kalgaw** ket mapasamak no ti pakbo ti semi-aksis ti planeta, iti akin-amianan wenno ti akin-abagatan a hemisperio, ket kaaduan a nailikig iti sango ti bituen (init) a paglikmutanna. Ti kakaruan a pakbo ti aksis ti Daga iti sango ti init ket 23° 26'. Daytoy ket mamindua a mapasamak iti tinawen, a kadagita apanawen ti init ket maabutanna ti kangatuan a puestona iti langait a kas makita manipud ti amianan wenno ti abagatan nga ungto.

Ti solstisio ti kalgaw ket mapasamak iti las-ud ti kalgaw ti hemisperio. Daytoy ti akin-amianan a solstisio iti akin-amianan a hemisperio ken ti akin-abagatan a solstisio iti akin-abagatan a hemisperio. Depende iti panagsinnukat iti kalendario, ti solstisio ti kalgaw ket mapasamak iti panawen a nagbaetan ti Hunio 20 ken Hunio 22 iti akin-amianan a hemisperio ken ti nagbaetan ti Disiembre 20 ken Disiembre 23 iti tinawen iti akin-abagatan a hemisperio. 

No adda iti heograpiko nga ungto, ti init ket makaabot iti kangatuanna, ti darikmat ti solstisio, mabalin laeng a tengnga ti aldaw iti igid ti longitud a pakabirukan ti darikmat iti direksion ti init manipud ti ungto. Para kadagiti sabali a longitud, daytoy ket saan a tengnga ti aldaw. Limmabasen ti tengnga ti aldaw wenno umay pay laeng. Isu a ti panunot iti solstisio nga aldaw ket naserbi. Ti termino ket lokal a naus-usar a kas ti *[[Tengnga ti kalgaw]]* tapno mangibaga ti aldaw a mapasamak ti solstisio. Ti aldaw ti solstisio ti kalgaw ket addaan iti kapautan a paset ti panawen ti lawag ti init – malaksid kadagiti rehion ti polar, a ti lawag ti init ket agnanayon, manipud ti bassit nga aldaw aginggana iti innem a bulan iti lawlaw ti solstisio ti kalgaw.

Iti sangalubongan, ti panagiyulog iti pasamak ket agdumaduma kadagiti kultura, ngem ti kaaduan ket bigbigenda ti pasamak iti dadduma a waya a kas dagiti piesta, dagiti pagraraksakan, ken dagiti rito iti dayta apanawen nga addaan kadagiti tema iti relihion ken pertilidad.

Ti *solstisio* iket naala manipud kadagiti balikas ti Latin ti*sol* (init) ken *sistere* (agtalna nga agtakder).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Tabla ken dagiti petsa/panpnawen manipud ti 1600-2400
Solstisio ti panaglalam-ek

Ti **solstisio ti panaglalam-ek** ket ti maysa nga astronomikal a penomeno a mangmarka ti kabiitan nga aldaw ken ti kapautan a rabii iti tawen. Ti solstisio ti panaglalam-ek ket mapasamak para iti Akin-amianan a Hemisperio iti Disiembre ken para iti Akin-abagatan a Hemisperio iti Hunio.

Ti aksis a pakbo ti Daga ken dagiti hiroskopiko nga epekto iti inaldaw a panaglimutna ket kaibuksilanna a dagiti dua nga agsumbangir a punto iti langit kadagiti punto ti aksis a pagtayyekan ti Daga ket agin-inut nga agbaliw  (mangkompleto iti sirkulo iti tunggal agarup a 26,000 a tawtawen). Iti panagsursurot ti Daga iti pagtayyekanna iti likmut ti Init, ti hemisperio ti polar a mangtallikud manipud iti Init, a makasansanay iti panaglalam-ek, iti gudua a tawen, ket sumagonto iti Init ket makasanay iti kalgaw. Daytoy ket gapu ta dagiti dua a hemisperio ket sanguenda dagiti agsumbangir a direksion iti igid ti aksis ti Daga, ken isu a no ti maysa a hemisperio ti polar ket makasanay iti panaglalam-ek, ti sabali ket makasanay iti kalgaw.

Daytoy ket ad-adu a makitkita kadagiti nangato a latitud, ti solstisio ti panaglalam-ek ti hemisperio ket mapasamak iti kabiitan nga aldaw ken kapautan a rabii iti tawen, no ti inaldaw a kangatuan nga ayan ti init iti langit ket adda iti kababaanna. Ti solstisio ti panaglalam-ek ket agpaut laeng iti darikmat iti panawen, isu a dagiti sabali a termino ket naus-usar para iti aldaw apakasamakanna, kas ti "tengnga ti panaglalam-ek", wenno ti "kabiitan nga aldaw".  Daytoy ket masansan a naikedkeddeng iti "karo ti panaglalam-ek" (Dongzhi iti Insik a kalendario), uray no ti panaglalam-ek iti meteorolohia ket sakupenna ti intero a paset ti panawen ti Disiembre aginggana ti Pebrero. Ti maipapan iti tiempo a kinapangruna ti solstisio ti panaglalam-ek ket iti baliktad ti panagin-inut nga iyaatiddog dagiti rabii ken iti panagpabiit dagiti aldaw. Dagiti petsa ti kasapaan nga ileleggak ti init ken ti kaladawan nga ilelennek ti init ket maigiddiat iti solstisio ti panaglalam-ek, nupay kasta, ken dagitoy ket agdepdepende iti latitud, gapu ti panagdumaduma iti sola nga aldaw iti amin apaset ti tawen babaen ti immitlog a panatayyek ti Daga.

Iti sangalubongan, ti panagiyulog ti pasamak ket agdumaduma manipud kadagiti kultura, ngem adu kadagiti kultura ket agtengtengel iti pannakabigbig iti iyuungar manen, a mairaman dagiti piesta, dagiti panagraragksak, dagiti panagur-urnong, dagiti rito wenno dagiti dadduma pay a selebrasion iti dayta a panawen.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Tabla dagiti panawen/dagiti petsa manipud iti 1600–2400
Maika-33 a paralelo amianan

Ti **maika-33 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 33 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Aprika,  Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Idiay Irak, ti paralelo ket ipalawagna ti patingga ti akin-abagatan a saan a pagpatayaban manipud idi 4 Septiembre 1996 aginggana idi 30 gosto 2003. (Sakbay iti daytoy a panawen daytoy ket naisaad idi iti maika-32 a paralelo amianan.) Daytoy nga espasio ti langit ket tinengngel idi babaen ti Operation Southern Watch.

Idiay Estados Unidos daytoy ket agarup a mangporma ti pagbeddengan a nagbaetan ti Arkansas iti amianan ken ti Louisiana iti abagatan. (Ti pagbeddengan ket husto a dua a kilkilometro amianan iti paralelo.) Ti Teritorio ti Louisiana ket paset idi ti 1803 Panaggatang ti Louisiana a mabirukan iti amianan ti maika-33 a paralelo.

Ti paralelo ket paset ti latlatitud ti kabalio.

Iti daytoy a lalitud ti init ket makitkita para kadagiti 14 nga oras, 20 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 9 nga or-oras, 58 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 33° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-32 a paralelo amianan
*Maika-34 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
Maika-34 a paralelo amianan

Ti **maika-34 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 34 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Aprika,  Baybay Mediteraneo, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Ti paralelo ket nagporma ti akin-abagatan a pagbeddengan ti kasisigud a Kolonia ti Virginia a kas naibaga iti dokumento ti linteg ti Kompania ti Londres.

Iti Konpederado nga Es-estado ti Estados Unidos ti paralelo ket nangporma ti akin-amianan a pagbeddengan ti Konpederado a Teritorio ti Arizona.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 14 nga oras, 25 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 9 nga or-oras, 53 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 34° a paralelo amianan ket lumabas iti:

:

## Kitaen pay
*Maika-33 a paralelo amianan
*Maika-35 a paralelo amianan

## Dagiti nagibasaran
1676

__NOTOC__
Ti tawen idi **1676** ket bisiesto a tawen a mangrugi iti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Sabado iti 10 nga al-aldaw a nabunbuntog a kalendario a Huliano.

## Paspasamak
### Enero&ndash;Hunio
* Marso 29 &ndash; ti Providence, Rhode Island ket rinaut ken dinadael babaen dagiti Indiano.
* Hunio 12 &ndash; Ti timpuyogan ti Indiano ket rinautda ti Hadley, Massachusetts, ngem pinasanod met dagiti tropa ti Connecticut.
* Hunio 19 &ndash; ti Massachusetts ket nangited iti panangirangarang iti amnestia kadagiti ania man a sumuko nga Indiano.

### Hulio&ndash;Disiembre
* Hulio 27 &ndash; Gangani kadagiti 200 a tattao ti tribu ti Nipmuc ti simmuko kadagiti Ingles a kolonista idiay Boston.

## Naipasngay

## Pimmusay
* Hulio 22 &ndash; Papa Clemente X (naipasngay 1590)

## Dagiti akinruar a silpo
1590

__NOTOC__
Ti tawen idi **1590** ket kadawyan a tawen a mangrugi iti Lunes iti Kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Huebes iti nabunbuntog iti 10 nga al-aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak
### Enero&ndash;Hunio

### Hulio&ndash;Disiembre
* Septiembre 15 &ndash; sinaruno ni Urbano VII ni Sixto V a kas ti maika-228 a papa; isu ket pimmusay iti malaria kalpasan dagiti sangapulo ket dua nga aldaw.
* Disiembre 5 &ndash; sinaruno ni Gregorio XIV ni Urbano VII a kas ti maika-229 a papa.

## Naipasngay
* Hulio 13 &ndash; Papa Clemente X (pimmusay 1676)

## Pimmusay
* Agosto 27 &ndash; Papa Sixto V (naipasngay 1521)
* Septiembre 27 &ndash; Papa Urbano VII (naipasngay 1521)

## Dagiti akinruar a silpo
Amianan nga Asia

Ti **Amianan nga Asia** wenno **Akin-amianan nga Asia** ket ti subrehion oti Asia, a mangbukel ti Siberia iti Asia a paset ti Rusia – ti daya a lugar ti Banbantay Ural.

## Demograpia
Kaaduan kadagiti karkulo ket adda dagiti agarup a Ruso nga agtataeng iti daya iti Banbantay Ural, ti kaaduan a mabigbigan ngem saan a pormal a pannakabingay iti nagbaetan ti Europa ken Asia. Dagiti indihenio a Taga-Siberia ket minoridad iti Siberia/Amianan nga Asia gapu ti naibatay iti Europeano a proseso ti Rusipikasion iti las-ud dagiti naudi a tallo a siglo. Dagiti rehistro dagiti senso ti Rusia ket mangipakpakita ket nakarkuloda laeng a 10% iti populasion ti rehion kadagiti Buryat nga agdagup iti 445,175, a mangaramid kaniada a ti kadakkelan nga etniko a grupo ti minoridad idiay Siberia. Adda dagiti agarup a 443,852 a Yakut (senso ti Rusia idi 2002) nga agtataeng idiay Siberia. Segun kadagiti senso idi 2002 adda dagiti 500,000 a Tataro idiay Siberia, ngem 300,000 kadagitoy ket Volga a Tataro a nagtaeng idiay Siberia idi las-ud dagiti paset ti panawen ti kolonisasion. Dagiti sabali pay nga etniko a grupo nga agtataeng iti rehion ken mangiraman kadagiti adu a paset ket dagiti etniko nga Aleman ken ti populasionda ket agarup a 400,000.

Idi 1875, inreporta ti Chambers a ti populasion ti Amianan nga Asia ket 8 a riwriw. Idi nagbaetan ti 1801 ken 1914 adda iti maysa a nakarkulo a 7 a riwriw nga agtataeng iti immalis manipud iti Europeano a Rusia a napan idiay Siberia, 85% ket idi las-ud ti pagkapat a siglo sakbay ti Sangalubongan a Gubat I.

## Kitaen pay

*Rusia
**Adayo a Daya ti Rusia
**Siberia

## Dagiti nagibasaran