open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sasao a Yawa

Ti **sasao a Yawa**, wenno **Yapen**, ket ti bassit a pamilia dagiti dua nga asideg nga agkabagian a sasao a Papuano, ti Yawa (wenno Yava) ken Saweru, a masansan a naikeddeng a dagiti managbaliw a dialekto ti bugbugtong a pagsasao (ken isu  a daytoy ket isolado a pagsasao). Naisasao dagitoy idiay tengnga nga Isla Yapen ken dagiti asideg nga babassit nga isla, iti Luek Cenderawasih, Papua ti Indonesia, a makibinningayda iti sasao a Yapen ti Austronesio.

Ti maitutop a Yawa ket addaan kadagiti 6000 nga gasasao idi 1987. Ti Saweru ket agdumaduman a nairepreporta a sangkabassit nga agsinnaranay a maawatan kadagiti sabali a dialekto ti Yawa ken naikeddeng a dialekto daytoy iti Yawa babaen dagiti mangisasao, ken nakaro a mangbaliw para iti panagsinnaranay a pannakaawat ken naipagpagarup a kas sabali a pagsasao. Daytoy ket matmatayen, ken insasao laeng babaen dagiti 150 a tattao manipud kadagiti grupo ti etniko iti 300.

## Pannakaidasig
Tentatibo nga indasig ni C. L. Voorhoeve ti Yawa iti sasao a Daya a Luek Geelvink iti bukodna a singasing ti Luek Geelvink. Nupay kasta, ti pannakaikabagian ket adayo unay, ken narikrikna ni Mark Donohue idi 2001 a ti Yawa ket saan pay a naipakita a maikabagian iti ania man a pagsasao.Iti kamaudian nagaramid iti tentatibo a singasing ni Malcolm Ross a ti Yawa ket mabalin a parte ti maysa a pilo ti pagsasao a Naipadakkel a Laud a Papuano. Dagiti pronominal a panagpapada ket nalawag no iyasping iti proto-Yawa iti Meax ti pagsasao a Daya nga Ulo ti Billit:

:

Ti *d~r, b~w, we~o, p~f* ket kadawyanda amin a dagiti pannakaitunos ti uni.

Inpadpadakkel pay ti *Ethnologue* (2009, 2013) daytoy nga agpang, ken inkabilna ti Yawa iti kaunegan ti Laud a Papuano.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Baropasi

Ti **pagsasao a Baropasi** wenno **Barapasi** ket ti kameng ti sasao a Daya a Luek Geelvink. Daytoy ket naisasao kadagiti parte ti teritorio idiay Papua Baro a Guinea, Indonesia. Daytoy ket addaan iti agarup a 1,000 nga agsasao.

## Dagiti taudan
* Moseley, Christopher and R. E. Asher, ed. *Atlas of the World's Languages* (New York: Routelage, 1994) p.&nbsp;111

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Abagatan nga Ulo ti Billit

Ti **sasao nga Abagatan nga Ulo ti Billit** wenno **Abagatan a Doberai** ket dagiti tallo a pamilia ti sasao a Papuano. Mangpormada ti parte ti sasao a Trans–Baro a Guinea iti panangidasig ni Malcolm Ross.

## Dagiti pagsasao
Dagiti pangsandi a kinonstrukto menen ni Ross ket ti *na 1sg ken *a 2sg, ngem dagiti tallo apamilia ket bassit ti panagpapadada ken nalawagda a saan nga agkakabagian:

* **Inanwatan**: Duriankere, Suabo (Inanwatan)
* **Konda–Yahadian**: Konda, Yahadian
* **Maitutop nga Abagatan nga Ulo ti Billit** (Nuklear ng Abagatan nga Ulo ti Billit):
**Akindaya: Weriagar (Kemberano, Barau), Arandai [rimpuok ti dialekto], Kokoda (Tarof, Kasuweri)
**Kais (Kampong Baru)
**Puragi
**Kaburi

## Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi ket ti:

:

T i3sg *ni ket makonstrukto menen para iti maitutop nga Abagatan nga Ulo ti Billit.  Adda agparang a panagbaliw ti ad-adu ngem maysa a paaweng manipud iti *a to *i, a kas iti proto-Trans–Baro a Guinea, ken ti ad-adu ngem maysa a pangsuldong ti *-ri.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Duriankere

Ti **pagsasao a Duriankere** ket ti naisagmak a pagsasao a Papuano ti Laud a Papua. Daytoy ket kangrunaan laeng nga insasao babaen dagiti manakman.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Suabo

Ti **pagsasao a Suabo** (Suabau), ammo pay a kas **Inanwatan**, ket ti pagsasao a Papuano ti Laud a Papua. Daytoy ket tinawtawagan pay iti Iagu ken Mirabo.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Konda (Papuano)

Ti **pagsasao a Konda** (Ogit, Yabin) ket ti akinlaud unay a nangruna a daga a pagsasao a Trans–Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yahadian

Ti **pagsasao a Yahadian** ket ti pagsasao a Papuano idiay Peninsula ti Ulo ti Billit ti Laud a Papua. Daytoy ket kaasitgan a kabagian ti Konda, ken maipada daytoy iti 60% iti leksiko.

## Dagiti pangsandi
Inreporta ni De Vries (2004:147) dagiti sumaganad apangsandi para iti Yahadian.

## Dagiti nagibasaran

* de Vries, Lourens. 2004. A Short Grammar of Inanwatan: An endangered language of the Bird's Head of Papua, Indonesia. (Pacific Linguistics 560). Canberra: Australian National University.
Pagsasao nga Arandai

Ti **pagsasao nga Arandai** (Tomu–Kemberano) ket ti rimpuok ti dialekto ti Baro a Guinea.

Saan nga agpapada ti panagtrato ti *[[Ethnologue]]*. Dagiti kodigo ti ISO ket naikeddeng kadagiti dua a pagsasao, ti Arandai ken Kemberano, ammo pay a kas Arandai. Naibagbaga nga addaanda iti 85% a panagpapada iti leksiko, a mangaramid kaniada a dialekto ti maysa a pagsasao. Nupay kasta, dagiti dua a dialekto a naited para iti Arandai, ket tinawtawagan pay iti Kemberano ken Arandai (ammo pay a kas Tomu ken Dombano), ket naibagbaga nga addaanda laeng iti 71% a panagpapada iti leksiko, a mangaramid kaniada a dagiti sabali a pagsasao. Dagiti dialekto ti Kemberano (Weriagar) ket nailistada kas Weriagar (Kemberano) ken Barau.

Dagiti maipatinayon pay a sabali a nagan ket ti Arandai/Kemberano (Dombano–Tomu) ket naitedda a kas Jaban / Yaban, Sebyar, Sumuri. Dagiti maipatinayon pay a sabali a nagan ti Kemberano/Arandai (Barau–Weriagar) ket naited a kas Kalitami.

Ti *[[Obserbatorio dagiti Pagsasao|Linguasphere]]* 2010 ket mangaramid ti nasaysayaat a panangigiddiat:

20-HD Tomu–Kemberano
:20-HDA Tomu–Arandai; mairaman ti Yaban, Sebyar
::20-HDA-a Tomu
::20-HDA-b Arandai (Dombano)
:20-HDB Kemberano–Barau
::20-HDB-a Kemberano (Kalitami)
::20-HDB-b Weriagar
::20-HDB-c Barau

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kokoda

Ti **pagsasao a Kokoda** ket ti pagsasao a Papuano idiay Peninsula ti Ulo ti Billit ti Laud a Papua. Dagiti tallo a dialekto ket ti maitutop a Kokoda, Kasuweri, ken Tarof, ken dagitoy ket makaanaydan a managbaliw tapno maikeddegda a sabali a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bauzi

Ti **pagsasao a Bauzi** (maisurat pay a kas *Baudi, Baudji, Baudzi, Bauri*) ket ti pagsasao a Papuano ti Daya a Luek Geelvink a naisasao idiay probinsia ti Indonesia ti Papua.

Dagiti dialekto ket ti Gesda Dae, Neao, ken Aumenefa.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Burate

Ti **pagsasao a Burate** ket ti pagsasao a Papuano ti Papua ti Indonesia, idiay akindaya nga igid ti baybay ti Luek Cenderawasih. Dagiti naisangayan a lugar a naisasao ti pagsasao a Burate ket mairaman ti Probinsia ti Papua, ti sabangan ti Karayan Wapoga, maysa a purok ti subdistrito ti Waropen Bawah, ken ti rehensia ti Yapen Waropen.

Ti Burate ket leksiko a maipada iti sasao a Daya a Luek Geelvink ken maipagpagarup a maitagikua iti dayta a pamilia, ngem saan unay a nasayaat a mapasingkedan tapno masigurado.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Demisa

Ti **pagsasao a Demisa** ket ti pagsasao a Papuano idiay probinsia ti Papua ti Indonesia, idiay akindaya nga aplaya ti Luek Cenderawasih.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kanum

Ti **pagsasao a Kanum** ket ti kompleaks a pagsasao nga addaan iti narigat nga agsinnaranay a pannakaawat nga insasao babaen dagiti tattao a Kanum ti Baro a Guinea. Dagiti karuay ti pagsasao iti kaunegan ti Kanum ket agdumadumada a tinawtawagan iti *Ngkâlmpw Kanum*, *Enkelembu*, *Kenume* ken *Knwne*.

Ti Kanum ket addaan kadagiti sistema  numeral a naibatay iti 6. Kas pagarigan, ti numeral 200ket:

:

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kehu

Ti **pagsasao a Kehu** (Keu) ket timaysa  a di naidasig ken ti gangani nga awanen a pagsasao ti Baro a Guinea.

Kinuna ni Mark Donohue (2007) a ti Kehu is "ket mabalin a pagsasao a Luek Geelvink, ngem awan unay ti makaammo a maipanggep kadagita pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

*Kamholz, David. 2012. *[http://www.langlxmelanesia.com/8%20kamholz243-268.pdf The Keuw isolate: Preliminary materials and classification] *. In Harald Hammarström and Wilco van den Heuvel (eds.), History, contact, and classification of Papuan languages, 243–268. Special issue of Language and Linguistics in Melanesia. Port Moresby: Linguistic Society of Papua New Guinea.
Pagsasao a Maklew

Ti **pagsasao a Maklew** (Makleu) ket ti naisingasing a pamilia ti Abagatan-Tengnga a Papuano idiay Laud a Papua.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Rema

Ti **pagsasao a Rema**, ammo pay a kas **Bothar**, ket ti gangani nga awanen a pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Blafe

Ti **pagsasao a Blafe**, ammo pay a kas **Tonda**  wenno **Indorodoro**, ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti *Mblafe* ken *Ránmo*.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Trans-Fly–Karayan Bulaka

Ti **sasao a Trans-Fly–Krayan Bulaka** ammo pay a kas **Abagatan-Tengnga a Papuano** ket mangporma ti hopotetikal a pamilia ti sasao a Papuano. Mangiramanda kadagiti adu a pagsasao iti laud ti  Karayan Fly idiay akin-abagatan a Papua Baro a Guinea aginggana iti akin-abagatan a Laud a Papua ti Indonesia, ken maipatinayon pay dagiti paris ti pagsasao idiay Karayan Bulaka iti sangagasut a kilometro iti ad-adayo a laud.

Ti pamilia ket impagpagarup a husto babaen ni Stephen Wurm  a kas sanga iti bukodna a singasing ti Trans–New Guinea idi 1975 . Inpagpagarup ni Wurm a mabalin daytoy nga adu kadagiti pagsasao ket mabalinda a saan a pudno a maitagikua itit Trans–Baro a Guinea, ngem imbes ket a ti nakaro a naimpluensiaan babaen ti sasao a Trans–Baro a Guinea. Nakitunos ni Malcolm Ross (2005), ken kaaduanna nga inikkat isuda.

## Pannakaidasig
Awan kadagiti pamilia ti asideg nga agkakabagaian; ken narigat a maipakita ti silpo a pagbaetan iti ania man kaniada. Ti sanga a Trans–Baro a Guinea ni Wurm idi 1975 ket nangiraman dagiti walo a naipakita a pamilia:
*Kiwaiano, kadagiti bangkag ken daya ti Karayan Fly
**[[Pagsasao a Waia|Waia]]*, iti amianan ti delta ti Fly
*Tirio, iti akinlaud a bangkag ti Karayan Fly
*Sasao nga Akindaya a Trans-Fly, iti abagatan ti delta ti Fly
*Pahoturi, iti laud dagiti Akindaya a pagsasao
*Yam, aginggana iti ken iti ballasiw bassit ti pagbeddengan ti Indonesia
**[[Pagsasao a Moraori|Moraori]]*, iti pagbaetan ti Akinngato a Maro ken ti pagsasao a Marind
*Karayan Bulaka, iti laud ti Marind

Inawat ni Ross (2005) ti identidad ti Tran-Baro a Guinea ti Tirio, Moraori, ken, tentatibo, ti Kiwaian. Pinagsinana dagiti uppat a sasao nga Akindaya a Trans-Fly a kas maysa a nawaya a pamilia. Ti pamilia a nabati, a tinawtawaganna iti *Abagatan-Tengnga a Papuano*, ket tentatibo laeng a naibati: dagiti pangsandida ken mangisingasing iti maysa a pannakaikabagian, ngem daytoy ket saan pay a naipakita.

Ti ad-adu a konserbatibo nga arngian ket ti intero a panangisina ti intero a Trans-Karayan Fly – Bulaka ni a Wurm, iti dua wenno tallo a pamilia a nabati iti kaunegan ti Trans–Baro a Guinea, ken lima wenno innem a kas nawaya.  Kas pagariagan, insupsuppiat ni Evans (2012), a ti panangiraman ti pagsasao a Yam ken saan a mangipaneknek iti agdama nga ebidensia.

## Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi a kinonstrukto manen ni Ross para kadagiti tallo a pamilia nga inbatbatina nga agkukuyog ket naisingasinda nga agpapada, ngem saan pay a mabalin a makonstrukto manen dagiti sapasap a porma:

;Proto-Yam (Proto–Morehead – Akinngato a Maro)
:

;Proto-Pahoturi
:

;Karayan Proto–Bulaka
:

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Karayan Bulaka iti newguineaworld
Pagsasao a Yei

Ti **Yey** (Yei, Jei, Je, Yei-Nan) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ti Akinngato ken Akinbaba a Yey ket narigatda laeng nga agsinnaranay a maawatan.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yelmek

Ti **pagsasao a Yelmek**, ammo pay a kas **Jelmek**, **Jelmik** wenno **Jab**, ket ti pagsasao iti naisingasing a pamilia ti Trans-Fly–Karayan Bulaka iti Laud a Papua.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan iti Paradisec iti urnong dagiti material ti Yelmek
Pagsasao nga Arammba

Ti **pagsasao nga Arammba** (Aramba), ammo pay a kas **Serki** wenno **Serkisetavi,** ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket naisasao idiay abagatan iti Akinlaud a Probinsia iti rehion ti Trans Fly. Maitagikua ti Arammba iti Sub-Pamilia a Tonda, a kaasideg ti Sub-Pamilia a Nambu ken ti pagsasao a Suki. Dagiti sabali a nagan ti pagsasao ket mairaman ti *Akinngato a Morehead* (ti nagan a kabinningayna iti pagsasao nga Akinngato a Morehead), *Rouku*, *Kamindjo* ken *Tjokwasi*.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*Boevé, Alma, Boevé, Marco. 1999. Grammar Essentials of the Arammba Language. [di naipablaak a manuskrito].
*Dixon, R.M.W. 1977. Where have all the adjectives gone? In: R.M.W. Dixon Where have all the adjectives gone? and other essays in Semantics and Syntax. (1982). Berlin: Mouton de Gruyter. 1-62.
Sasao a Yam

Ti **sasao a Yam**, ammo pay a kas ti **sasao a Morehead ken Akinngato a Karayan Maro**, ket ti pamilia ti sasao a Papuano. Mangiramanda kadagiti adu a pagsasao iti abagatan ken laud ti Karayan Fly idiay Papua Baro a Guinea ken ti Laud a Papua ti Indonesia.

Ti nagan a *Morehead ken Akinngato a Karayan Maro* ket mangibaga ti likmut dagiti karayan Morehead ken Maro. Kaaduan dagiti pagsasao ket mabirukan iti pagbaetan dagiti karayan, ngem ti subgrupo ti Nambu ket naisasao idiay daya ti Morehead.  Ni Evans (2012) ket imbes ket nga inbagbagana ti pamilia iti ad-adu a kompakto a nagan iti *Yam*. Daytoy a nagan ket nairegget babaen ti bilang ti kinapangruna dagiti banag ti lingguistika ken kultura:  ti kayat a sawen ti *yam* (ken maitunos) ket "ugali, tradision"; ti  kayat a sawen ti *yəm* (ken maitunos) ket "ket"; ken dagiti kamoti a makmakan ken ti sentro a kinapangruna ti kultura.

Tentatibo nga inraman ni Ross (2005) ti sasao a Yam iti naisingasing a pamilia ti Abagatan-Tengnga a Papuano. Iti kaudian, isupsuppiat ni (Evans 2012) a daytoy ket saan a nasayaat ken nasken pay mangala ti ad-adu a datos.

## Pannakaidasig

## Dagiti pangsandi
Dagiti kinonstrukto manen ni Ross a pangsandi para iti pamilia ket ti,

;Proto-Yam (Proto–Morehead – Akinngato a Maro)
:

## Dagiti nagibasaran

* 
*
Sasao a Karayan Bulaka

Ti **sasao a Karayan Bulaka** ket ti paris ti asideg nga agkabagian a sasao a Papuano, ti Yelmek ken Maklew, idiay Karayan Bulaka iti Laud a Papua ti Indonesia. Isuda ket etniko a Yab (Jab); ti bitlada ket *Yabga (Jabga)*.  Tentatibo nga inraman ni Ross (2005) isuda iti naisingasing a pamilia ti Trans-Fly–Karayan Bulaka.

## Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi a kinonstrukto manen ni Ross para iti pamilia ket ti,

;Proto–Karayan Bulaka
:

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Kunja (Papuano)

Ti **pagsasao a Kunja** (Kánchá), ammo pay a kas **Akinbaba a Morehead** wenno **Peremka**, ket ti Pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kómnzo

Ti **pagsasao a Kómnzo**, (ammo pay a kas *Komnzo*, *Kómnjo*, *Kamundjo*) ket ti pagsasao a Yam ti Papua Baro a Guinea nga insasao babaen dagiti 150–250 a tattao idiay purok ti Rouku ken iti ili ti Morehead.

## Dagiti nagibasaran

*Döhler, Christian (2013) "Don't talk to him! His family speaks a bit mixed." Multilingualism from the perspective of the documenter. presentation at the 3rd International Conference on Language Documentation and Conservation (ICLDC).  Accessed on 2019-11-12.
* 
* 
*Evans, Nicholas, I Wayan Arka, Matthew Carroll, Christian Döhler, Eri Kashima, Emil Mittag, Kyla Quinn, Jeff Siegel, Philip Tama & Charlotte van Tongeren. (2017) *The languages of Southern New Guinea*. In Bill Palmer (ed.), The languages and linguistics of the New Guinea area, 641–774. Berlin; Boston: Walter de Gruyter. . Nalaa idi 2019-11-12.
Pagsasao a Sauri

Ti **pagsasao a Sauri** ket ti pagsasao a Papuano ti probinsia ti Papua ti Indonesia, idiay akindaya nga aplaya ti Luek Cenderawasih.

Ti Sauri ket leksiko a kapada ti sasao a Daya a Luek Geelvink ken naipagpagarup a maitagikua iti dayta a pamilia, ngem saan unay a nasayaat a napasingkedan tapno masigurado.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Skou

Ti **pagsasao a Skou** (Sekol, Sekou, Sko, Skouw, Skow, Sukou), wenno **Tumawo** (Te Mawo), ket ti pagsasao a Papuano ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran

*Donohue, Mark. 2004. A Grammar of the Skou language of New Guinea. Singapore: National University of Singapore. Available at http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:402710:4/component/escidoc:402709/skou_donohue2004_s.pdf.
Pagsasao a Guntai

Ti **pagsasao a Guntai**, wenno **Warta Thuntai**, ket ti maysa a pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea. Dagiti purok ng agsasao iti Guntai ket mabirukan kadagiti bangkag ti Karayan Bensbach.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Akinngato a Morehead

Ti **pagsasao nga Akinngato a Morehead**, ammo pay a kas **Wára**, ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea. Dagiti karuay ket ti **Wára** (Vara), **[[Pagsasao a Kómnjo|Kómnjo]]** (Rouku), **Anta**, ken **Wèré** (Wärä); dagitoy ket makaanaydan a managbaliw tapno sagpaminsanda a mailista a kas dagiti naisangayan a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tunggare

Ti **pagsasao a Tunggare** (tinawtawagan pay iti **Tarunggare**, **Tarunggareh**, **Turunggare**) ket ti pagsasao a naisasao idiay Papua, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Nori

Ti **pagsasao a Nori** ket ti maysa a saan unay nga ammo a pagsasao a Skou ti Papua Baro a Guinea. Iti henelohia daytoy ket asideg iti Barupu, daytoy ket nakaro a naimpluensiaan babaen ti Womo.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Puari

Ti **pagsasao a Puare** (Puari) ket ti ganggani nga awanen a pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Maika-17 a Kongreso ti Filipinas

Ti **Maikasangapulo ket pito a Kongreso ti Filipinas** (; ) ket ti agdama a panagsasarungkar ti nailian a lehislatura ti Republika ti Filipinas, a buklen ti Senado ken ti Kamara dagiti Pannakabagi. Ti kombension ti Maika-17 a Kongreso ket sinaruno idi babaen ti Panagbubutos ti Senado idi 2016, a mangsukatto iti kagudua ti pannakaikameng ti Senado, ken ti Panagbubutos ti Kamara dagiti Pannakabagi idi 2016 a nabgbutos iti intero a pannakaikameng dagiti Kamara dagiti Pannakabagi.

Dagiti Kamara ti Pannnakabagi ket agsasarungkarda idiay Kompleks ti Batasang Pambansa ken ti Senado ketagsasarungkarda idiay Pasdek ti GSIS manipud iti Hulio 25, 2016 aginggana iti naisangayan a petsa intono 2019, manipud iti umuna aginggana iti maikatlo a presidensia ni Rodrigo Duterte; daytoyton ti panagpatingga ti panagtaken dagiti senador a nabutosan idi 2013. Ti Maika-17 a Kongreso ket opisial idi a linukatan babaen ni Presidente Duterte ken kakauyogna ti nagtitipon a sesion ti Senado ken ti Kamara dagiti Pannakabagi.

## Dagiti nagibasaran
Maika-14 a Kongreso ti Filipinas

Ti **Maikasangapulo ket uppat a Kongreso ti Filipinas** () ket ti panagsasarungkar idi ti nailian a lehislatura ti Republika ti Filipinas, a buklen ti Senado ken ti Kamara dagiti Pannakabagi. Ti kombension ti Maika-14 a Kongreso ket sinaruno idi babaen ti Sapasap a panagbubutos idi 2007, a nangsukat ti kagudua ti pannakaikameng ti Senado, ken ti intero a pannakaikameng ti Kmara dagiti Pannakabagi.  Daytoy ket nangrambak ti sentenial a tawen ti lehislatura ti Filipinas. Ti panagtakem ti Kongreso ket nagpatingga iti sapasap a panagbubutos idi 2010.

## Dagiti nagibasaran
Maika-3 a Kongreso ti Filipinas

Ti **Maikatlo a Kongreso ti Filipinas** (Filipino: *Ikatlong Kongreso ng Pilipinas*) ket ti panagsasarungkar idi ti lehislatura ti Republika ti Filipinas, a buklen ti Senado ken Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas manipud idi Enero 25, 1954, aginggana idi Disiembre 10, 1957.

## Dagiti nagibasaran
Umuna a Kongreso ti Filipinas

Ti **Umuna a Kongreso ti Filipinas** (Filipino: *Unang Kongreso ng Pilipinas*) ket isu idi ti panagsasarungkar ti lehislatura ti Republika ti Filipinas, a buklen ti Senado ken Kamara ti Pannakabagi ti Filipinas manipud idi Mayo 25, 1946, aginggana idi Disiembre 13, 1949. Ti bagi ket kasisigud a naitaripnong a kas ti **Maikadua a Kongreso ti [[Mankomunidad ti Filipinas]]**. Idi Agosto 5, 1946, naaprobaran ti Tignay ti Republika Blng. 6, ken nanaganan manen ti bagi a kas ti Umuna a KOngreso ti Filipinas.

## Dagiti nagibasaran
Maika-11 a Kongreso ti Filipinas

Ti **Maikasangapulo ket maysa a Kongreso ti Filipinas** (Filipino: *Ikalabing-isang Kongreso ng Pilipinas*) ket ti panagsasarungkar idi ti lehislatura ti Republika ti Filipinas, a buklen ti Senado ken Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Ti pannakaitaripnong it maika-11 a Kongreso ket sinarunona ti sapasap a panagbubutos idi 1998, a nangsukat ti kagudua ti pannakaikameng ti Senado, ken ti intero a pannakaikamemng ti Kamara dagiti Pannakabagi.

## Dagiti nagibasaran
Lehislatibo a distrito iti Biñan

Ti **Lehislatibo a distrito iti Biñan**, tipay **maikalima a lehislatibo a distrito ti Laguna**, ket ti kabarbaro a napartuat a distrito manipud iti agdama a umuna a lehislatibo a distrito ti Laguna a mangirepresenta ti siudad ti Biñan iti akinbaba a kamara ti Kongreso ti Filipinas.

Pinirmaan ti Presidente ti Republika ti Filipinas idi Marso 27 ti Tignay ti Republika 10658, a mangisina ti Biñan manipud iti umuna a lehislatibo a distrito ti Laguna. Dagiti siudad ti San Pedro ken Santa Rosa ket maibatida iti umuna a distrito.

Binutosan ti siudad ti immuna apannakabagina  iti panagbubutos ti Kamara dagiti Pannakabagi idi 2016.

__TOC__

## Maymaysa a distrito
***Populasion (2010)**: 283,396
***Kalawa ti daga (km²)**: 43.50

## Kitaen pay
*Biñan
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Laguna

## Dagiti nagibasaran
Šiprage

Ti **Šiprage** () ket ti pagtaengan ken dati a munisipalidad idiay Bosnia ken Herzegovina, iti entidad ti Republika ti Srpska, munisipalidad ti Kotor Varoš.
 
Nabaliwan ti administratibo a kasasaad daytoy a matagtagitao a lugar – manipud iti lokal a komunidad iti munisipalidad iti kondado ti Kotor Varoš.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Lehislatibo a distrito iti Davao Occidental

Ti **Lehislatibo a distrito iti Davao Occidental** ket ti pannakabagi ti probinsia ti Davao Occidental kadagiti nadumaduma a nailian a lehislatura ti Filipinas. Ti probinsia ket agdama a nairepresenta iti akinbaba a kamara ti Kongreso ti Filipinas babaen iti bukodna a maymaysa a kongresional a distrito.

## Pakasaritaan

Sakbay iti pannakagun-od iti bukod a pannakabagi, dagiti lugar nga itan ket adda iti turay iti Davao Occidental ket naipresentada babaen ti Departamento ti Mindanao ken Sulu (1917–1935), Probinsia ti Davao (1935–1967) ken Davao del Sur (1967–2016).

Ti pannakaipasa ti Republika Tignay Blng. 10360 ken ti simmaruno a pannakapasingked ti plebesito idi 2013 a nangisina kadagiti lima nga ili ti maikadua a distrito ti Davao del Sur tapno agpartuat iti probinsia ti Davao Occidental. Segun ti Seksion 7 ti R.A. 10360, ti baro a probinsia ket buklen ti bugbugtong a kongresional a distrito; dagiti agbutbutos ket nangrugi a mangbutos iti bukodda a pannakabagi para iti probinsia iti sapasap a panagbubutos ti Filipinas idi 2016.

## Maymaysa a distrito
***[[Dagiti ili ti Filipinas|Dagiti ili]]**: Don Marcelino, Jose Abad Santos, Malita, Santa Maria, Sarangani
***Populasion (2015)**: 316,342

## Kitaen pay
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Mindanao ken Sulu
*Lehislatibo a distrito iti Davao
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Davao del Sur

## Dagiti nagibasaran
Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Cavite

Ti **Lehislatibo a Distrito iti Siudad ti Cavite** ket isu idi ti pannakabagi ti Siudad ti Cavite iti Nailian nga Asemblia ti Maikadua a Republika ti Filipinas manipud idi 1943 aginggana idi 1944. Kas met kadagiti sabali a probinsia ken dagiti nainkalintegan ti dokumento a siudad iti dayta a panawen, dagiti pannakabagi ti Siudad ti Cavite iti Nailian nga Asemblia ket buklen ti probinsial a gobernador/mayor ti siudad nga agtigtignay iti maysa a kapasidad a kas *[[Kameng ti ex officio|ex officio]]*, ken ti sabali pay a pannakabagi a saan a  dagus a nabutosan babaen dagiti lokal a kombension dagiti kameng ti KALIBAPI idi las-ud ti panangsakup ti Hapon iti Filipinas.
 
## Sapasap (awanen)

## Kiaten pay
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Cavite

## Dagiti nagibasaran
Maika-9 a Kongreso ti Filipinas

Ti **Maikasiam a Kongreso ti Filipinas** (Filipino: *Ikasiyam na Kongreso ng Pilipinas*) ket ti panagsasarungkar idi ti lehislatura ti Republika ti Filipinas, a buklen ti Senado ken Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Ti panagtaripnong ti maika-9 a Kongreso ket sinarunona ti nailian a panagbubutos idi 1992, a babaen dagiti probision ti transision ti Batay-linteg, dagiti immuna a 12 a senador ket nakaalada kadagiti kaaduan a butos ket aaddaandanto iti innem a termino bayat dagiti sumaruno a 12 a senador ket addaandanto iti tallo a tawen a termino ken nasukatan ti intero a pannakaikameng ti Kamara dagiti Pannakabagi.

## Dagiti nagibasaran
129

__NOTOC__
Ti tawen ti **129** (**[[Dagiti numeral a Romano|CXXIX]]**) ket maysa idi a kadawyan a tawen a nagrugi iti Biernes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano. Iti dayta a panawen, daytoy ket ammo idi a kas **Tawen ti Konsultado da Celsus ken Marcellus** (wenno, iti manmano, ti **tawen ti 882 ''[[Ab urbe condita]]***). Ti denominasion ti 129 para iti daytoy a tawen ket naus-usaren manipud idi mediebal a paset ti panawen, idi ti [[panawen ti kalendario]] ti [[Anno Domini]] ket nagbalin a kaaduan a naus-usar a pamay-an idiay Europa para kadagiti pananginagan iti tawen.

== Paspasamak ==
=== Babaen ti lugar ===
==== Imperio ti Romano ====
* Nakonstrukto ti maysa a depensa para iti [[Numidia]] idiay [[Lambaesis]] babaen ti [[Legio III Augusta|Legio III *Augusta'']].
* Nagtultuloy ni Emperador Adriano kadagiti panagbanbaniagana, itan ket naginspekto iti Caria, Cappadocia ken Siria.

### Babaen ti topiko
#### Relihion
* Panagbaliw ti Patriarko ti Konstantinopla manipud iti Patriarko Diogenes iti Eleuterio.

## Naipasngay
* Galen, anatomista (pimmusay c. 200/216 AD)
* Liu Hong, astronomo (pimmusay. c. 210)

## Pimmusay
* Osroes I ti Parthia
* Papa Justo ti Alehandria (naipasngay 118)

## Dagiti nagibasaran
272

__NOTOC__
Ti tawen ti **272** (**[[Dagiti numeral a Romano|CCLXXII]]**) ket maysa idi a bisiesto a tawen a nangrugi iti Lunes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano. Iti dayta a panawen, daytoy ket ammo idi a kas **Tawen ti ti Konsultado da Postumius ken Veldumnianus** (wenno, iti manmano, ti **tawen ti 1025 ''[[Ab urbe condita]]**''). Ti denominasion ti 272 para iti daytoy a tawen ket naus-usaren manipud idi mediebal a paset ti panawen, idi ti panawen ti kalendario ti Anno Domini ket nagbalin a kaaduan a naus-usar a pamay-an idiay Europa para kadagiti pananginagan iti tawen.

## Paspasamak

## Naipasngay
* Pebrero 27 &ndash; Konstantino ti Natan-ok, immuna a Kristiano nga Emperador ti Imperio a Romano (pimmusay 337)

## Pimmusay
Pagsasao a Marau Wawa

Ti **pagsasao a Marau Wawa** ket ti maysa nga awanen a pagsasao a naisasao idi idiay Isla Marau, idiay Makira iti Is-isla ti Solomon.  (Pudno nga agnagan ti isla iti *Wawa*; ti kayat a sawen ti *marau* ket "isla".)  Ti naudi a makasao ket lakayen idi 1919; a panawanen ti isla kalpasan idi rinaut kadagiti nasapsapa a a tawen.  Ti pagsasao ket mabalin maysa kadagiti sasao a Makira, ngem nakaro a naisangayan idi.

## Dagiti nagibasaran
Taksonomia (biolohia)

Ti **taksonomia** (manipud iti  *[[taxis]]*, "pannakaurnos", ken  *[[:wikt:-nomy|-nomia]]*, "pamay-an") ket ti siensia ti pannagipalawag ken paanginagan kadagiti grupo kadagiti maipapan iti biolohia nga organismo kadagiti batayan a nagbibingayan a pakailasinan. Agkukuyog a naigrupo dagiti organismo kadagiti taksa  ken dagitoy a grupo ket naikkan iti taksonomiko a ranggo; dagiti grupo iti naited a ranggo ket mabalinda a maitiptipon a mangbukel iti porma ti super-grupo iti nagatngato a ranggo, tapno mapsrtuat iti maipapan iti taksonomia a herarkia. Ni Carl Linnaeus, ti Sueko a botaniko ket naikedkeddeng nga isu ti ama ti taksonomia, gapu ta isu ti nagparang-ay iti sistema nga ammo itan a kas pannagidasig ni Linnaeus para iti kategorisasion dagiti organismo ken binomio a nomenklatura para iti pananginagan kadagiti organismo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Nephrozoa

Ti **Nephrozoa** ket ti maysa a nangruna a klado dagiti bilateria, a nabingbingay kadagiti protostome ken dagiti deuterostome, nga aglaon kadagiti ganggani nga amin a pilo ti ayup ken dagiti sumurok a maysa a riwriw a sibibiag a sebbangan. Ti kabsatna a klado ket ti Xenacoelomorpha. Ti Ambulacraria (kombension a dagiti deuterostome) ket dati idi a naipampanunotan a kabsat iti Xenacoelomorpha, a mangbukel iti Xenambulacraria a kas dagiti basalo a Deuterostome, wenno basalo a Bilateria a mangpabalin nga imbalido ti Nephrozoa ken dagiti Deuterostome kadagiti nasapsapa a panagadal. Ti coelom, ti trakto ti pangalpaan ken dagiti pagrugitan nga organo, ken dagiti kordon ti nerbios ket napadur-as iti Nephrozoa. Naisuppiatan a, gapu ta ti protonephridia ket mabirukanda laeng kadagiti protostome, saanda a maikeddeng a kas maysa a sinapomorpia iti daytoy a grupo. Daytoy ket mangaramid iti Nephrozoa a kas maysa a saan a husto a nagan, a mangibati ti **Eubilateria** a kas ti nagan iti daytoy a klado.

Dagiti Chordata (a mangiraman kadagiti amin a bertebrata) ket dagiti deuterostome. Mabalin a ti agtawen iti 555 a riwriw a tawen a *[[Kimberella]]* ket maysa idi a protostome. No kastoy, ti kaibuksilanna daytoy ket dagiti kaputotan ti protostome ken deuterostome ket mabalin a nagsisinada iti panawen sakbay a nagparang ti *Kimberella* — iti saan a nakurkurang ngem 558 a riwriw a tawen ti napalabas, ken isu a nabaybayag a sakbay ti rugi ti Kambriano kadagiti 541 a riwriw a tawen ti napalabas.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*
Pagsasao a Waia

Ti **pagsasao a Waia** (Waya) wenno **Tabo** iket ti pagsasao ti naisingasing a pamilia a Karayan Trans-Fly – Bulaka iti Akinlaud a Probinsia ti Papua Baro a Guinea, jiti amianan bassit ti delta ti Karayan Fly. Ti pagsasao ket ammo pay idi a kas **Hiwi** wenno **Hibaradai**.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Idi

Ti **pagsasao nga Idi** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Akinlaud a Probinsia, Papua Baro a Guinea. Dagiti makunkun a dialekto a Pahoturi ket mangporma iti kadena ti dialekto iti maitutop nga Idi iti maysa apatingga ken ti Agob iti sabali a patingga.

## Nagan
Ti pagsasao ket tinawtawagan pay a kas *Diblaeg*, *Dibolug*, *Dimisi*, *Dimsisi*.
Ti *Tame* ket ti dialekto a naisangayan manipud iti Idi.

## Sosial a konteksto
Ti Idi ket naiyas-asideg kadagiti sabali a sasao aPapuano kadagiti nadumadum a pamilia, mairaman ti Nen, Nambo, ken ti asideg a kabagian nga Agob.

## Dagiti akinruar a silpo
* Mapa a mangipakita ti lokasion ti Idi (#647).

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Amung

Ti **pagsasao nga Uhunduni**, ammo pay a kas **Damal** ken **Amung** (*Amung Kal*) manpud kadagiti dua a dialektona, ket ti pagsasao ti tattao nga Amung. Daytoy ket pagsasao a Trans–New Guinea a mangporma iti maysa a nawaya a sanga iti dayta a pamilia iti panangidasig ni Malcolm Ross (2005).

Dagiti dialekto ket ti Amongme, Amung, Damal, Enggipilu. Dagiti pangsandi ket:

:

Ti *Iru* ket maysa nga inklusibo a dual.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Pahoturi

Ti **sasao a Pahoturi ** ket ti bassit a pamilia ti sasao a Papuano. Isuda ket paris dagiti pagsasao, ti Agöb (Dabu) ken Idi, iti abagatan ti Karayan Fly, iti laud bassit ti sasao nga Akindaya a Trans-Fly. Tentatibo nga inraman ni Ross (2005) isuda iti naisingasing a pamilia ti Karayan Trans-Fly – Bulaka.

## Pannakaidasig

Dagiti dua pagsasao ket ti,
:Agöb (Dabu), Idi [ti kadena ti dialekto]

Insingasing da Wurm (1975) ken Ross (2005) a ti Pahoturi ket mabalin a kaasitgan a kabagian ti pagsasao a Tabo (Waia) iti amianan bassit ti delta ti Fly. Nupay kasta, saanda a nangipresenta iti ebidensia, ken saan amaipada dagiti pangsandi.

## Dagiti pangsandi
Dagiti kinonstrukto manen ni Ross a pangsandi para iti pamilia ket,

;Proto-Pahoturi
:

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Agob

Ti **pagsaao nga Agöb**, wenno **Dabu**, ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Akinlaud a Probinsia, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket mangporma iti kadena ti dialekto iti Idi; dagiti dialekto ti maitutop nga Idi ken Agob ket addada iti pagibus ti kadena. Dagiti karuay ti pagsasao ket mairaman ti Agöb, Ende ken Kawam.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao nga Agob
Sasao a Kiwaiano

Ti **sasao a Kiwaiano** ket mangporma iti sanga ti  pamilia ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti Baro a Guinea.  Rimpuokda dagiti gudua a dosena nga asideg nga agkakabagian a pagsasao.  Gramatikoda a managbaliwda manipud kadagiti sabali a sasao a Trans–Baro a Guinea, ken kadawyanda nga addaan iti singular, dual, trial, ken dagiti plural a pangsandi.

## Dagiti pagsasao
* Pamilia a **Kiwaiano**: Kiwai, Bamu–Gama, Kerewo–Morigi, Waboda

Dagiti pangsandi ket,

:

Awan kadagitoy ti mangipaltiing kadagiti pangsandi ti proto-Trans-Baro a Guinea.  Nupay kasta, ti sasao a Kiwaiano ket addaan kadagiti batayan a balikas ti leksiko ti Trans-Baro a Guine TNG a kas dagiti termino ti parte ti bagi.

## Pannakaidasig
Ti identidad ti Trans–Baro a Guinea iti Kiwaiian ket sinuportaran babaen ti relatibo a dakkel a bilang dagiti banag ti batayan a leksiko.  Tentatibo nga insilpo ni Ross (2005) ti Kiwaiano iti isolado a pagsasao ti Porome.  Nupay kasta, ti ebidensia ket dagiti laeng dua pangsandi, ken ti pannakaikapet ket saan pay nga inawat babaen dagiti sabali nga agsuksukisok.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Kerewo

Ti **pagsasao a Kerewo** ket ti pagssao a Papuano ti akin-abagatan a Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Morigi

Ti **pagsasao a Morigi** ket ti pagsasao a Papuano ti akin-abagatan a Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Waboda

Ti **pagsasao a Waboda** ket ti pagsasao a Papuan ti akin-abagatan a Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Paradisec ket addaan iti urnong kadagiti material ni Stephen A Wurm (SAW3) a mairaman kadagiti material ti Waboda.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kiwai

Ti **pagsasao a Kiwai** ket ti pagsasao a Papuano, wenno dagiti pagsasao, ti akin-abagatan a Papua Baro a Guinea. Dagiti bilang dagiti dialekto ket 1,300 a Kope, 700 a Gibaio, 1,700 nga Urama, 700 nga Arigibi (kakuyog iti "Amianna a daya a Kiwai"), 3,800 nga Aplaya, 1,000 a Daru, 4,500 nga Isla, 400 a Doumori (kakuyog iti "Akin-abagatan a Kiwai"). Indasig da Wurm ken Hattori (1981) ti Arigibi a kas sabali a pagsasao.

## Dagiti akinruar a silpo
* Bilang dagiti urnong ti Paradisec ket mairaman dagiti material ti Akin-abagatan a Kiwai

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bamu

Ti **pagsasao a Bamu**, wenno **Bamu Kiwai**, ket ti pagsasao a Papuano ti akin-abagatan a Papua Baro a Guinea.

Dagiti rinibu nga agsasao iti *Gama* ket nairamanda iti kodigo ti ISO para iti Bamu. Nupay kasta, ibagbaga ti *Ethnologue* a ti leksiko a pannakaipada ket basbassit ngem 80% iti kaaduan a maipada a dialekto ti maitutop a Bamu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Porome

Ti **pagsasao a Porome**, ammo pay a kas **Kibiri**, ket ti pagsasao a Papuano ti akin-abagatan a Papua Baro a Guinea. Adda dagiti sumurok a sangaribu nga agsasao.

Naidasig idi ti Porome a kas isolado a pagsasao babaen ni Stephen Wurm.  Ngem insilpo ni Malcolm Ross daytoy iti sasao a Kiwaiano, awan ti ebidensia para iti pannakaikapet malaksid kadagiti pangsandi ti 1sg *amo* ken 2sg *do*.

Dagiti nawaya a pangsandi ken dagiti pangsuldong ti suheto iti berbo ket kas dagiti sumaganad:

:

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Morori

Ti **pagsasao a Morori** (Marori, Moaraeri, Moraori, Morari) ket ti matmatayen a pagsasao a Papuano a mangporma iti maysa a nawaya a sanga ti pamilia a Trans–Baro a Guinea iti pannagidasig ni Malcolm Ross (2005).  Amin dagiti agsasao ket agus-usarda iti Papuano a Malayo wenno Indones a kas L2, ken adu dagiti makaammo iti Marind.

Ti dialekto a Menge ket awanen manipud idi 1997 ken naamammuan daytoy kadagiti panagusar iti seremonia.

Awan ti maisilpo iti daytoy iti Trans-Baro a Guinea malaksid kadagiti pangsandi:

:

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Marind

Ti **sasao a Marind** ket dagiti nasayaat a napundar a pamilia ti pagsasao ti sasao a Papuano, nga insasao babaen dagiti Marind-anim. Mangpormada iti paset ti sasao a Trans–Baro a Guinea iti panangidasig da Stephen Wurm ken Malcolm Ross.

* Pamilia a **Marind** 
** Sanga a Boazi: Kuni-Boazi, Zimakani
** Maitutop a Marind
** Sanga a Yaqay: Warkay-Bipim, Yaqay

Dagiti pangsandi ket:
:

Tisasao a Marind ket sangkapaset idi a nanaganan babaen da Sidney Herbert Ray ken JHP Murray idi 1918; ti pamilia ket pinunno babaen ni JHMC Boelaars idi 1950. Nainkorporado daytoy idi iti Trans–Baro a Guinea babaen ni Stephen Wurm idi 1975.

## Kitaen pay
*Tattao a Marind

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Boazi

Ti **pagsasao a Boazi** (Bwadji), ammo pay a kas **Kuni** manipud kadagiti maysa a dialektona , ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Zimakani

Ti **pagsasao a Zimakani** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Papua Baro a Guinea babaen dagiti agarup a 1500 a tattao.

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Paradisec ti maysa a nawaya a maserrekan nga urnong a mairaman dagiti material ti pagsasao a Zimakani

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Marind

Ti **pagsasao a Marind** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Papua Baro a Guinea babaen dagiti sumurok a sangaribu a tattao. Dagiti dialekto ket ti Abagatan a daya a Marind, Gawir, Holifoersch, ken Tugeri. Ti Bian Marind (Amianna a laud a Marind), ammo pay a kas Boven-Mbian, ket makaanayen a managbaliw tapno saan nga [agsinnaranay a maawatan], ken naikeddenganen idi sabalo a kodigo ti ISO.

Isina ti Marind ti [sasao a Trans-Fly–Karayan Bulaka, a no saan ket mangsakup iti gangani nga agtultuloy a hgay-at ti akin-abagatan a Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yaqay

Ti **pagsasao a Yaqay** (Yaqai, Jakai, Jaqai) ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Papua Baro a Guinea babaen dagiti sumurok a sangapulo a ribu a tattao. Daytoy ket tinawtawagan pay iti *Mapi* wenno *Sohur*; dagiti dialekto ket ti Oba-Miwamon, Nambiomon-Mabur, Bapai.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mori

Iti nalawa a kapanunotanna, ti **pagsasao a Mori** ket ti termino a pangsakup a kolektibo a mangibaga kadagiti dua a pagsasao ti Tengnga a Sulawesi: ti Mori Bawah ken Mori Atas.  Sagpaminsan pay a mairamraman iti maikatlo a pagsasao ti Padoe.

## Pakasaritaan ti termino

Iti kasisigud ti termino a 'Mori' ket mangibaga laeng kadagiti sangkaputotan nga agtataeng iti akinngato a kurso ti Karayan Laa idiay Tengnga a Sulawesi, nga ita nga aldawen ket ti tattao a Mori Atas wenno 'Akinngato a Mori'.  Kalpasan ti turay ti Olandes idi nasapa a maikaduapulo a siglo, naipadakkel ti nagan tapno mairaman dagiti tattao nga agtataeng iti agpadaya nga igid ti akinbaba a kurso ti Laa ken iti labneng ti Tambalako (itan ket ti Mori Bawah wenno 'Akinbaba a Mori'), ken dagiti agpaabagatan a tattao iti likmut ti Danaw Matano (mairaman ti Padoe).  Uray no dagiti pagsasao kadagitoy a lugar ket sabalida, dagiti tattao ket makibinningayda iti agpapada a kultura, ken iti dayta a panawen naikaykaysada pay babaen ti nabileg nga agturturay a ni Marundu.

Iti agdama nga aldaw, nabaliktad ti kasasaad.  Ita nga aldaw ti 'Mori' iti akikid a kaipanunotanna ket kangrunaan a mangibaga iti pagsasao a Mori Bawah, ken naipangpangruna pay iti dialekto a Tinompo iti dayta a pagsasao, nga inpatal-o dagiti kolonial nga agturturay a kas ti pagalagadan iti amin a paset iti lugar.

## Pannakaidasig ken panagtumpong

Iti panagusar ti historikal-komparatibo a pamay-an ti lingguistika, impakita ni Mead nga adda maysa a taga-ugma a panagbingay ti pagsasao nga adda iti amin a paset ti lugar ti Mori.  Ti Mori Atas ken Padoe ket as-asidegda a kabagian ti pagsasao a Tolaki ngem isuda iti Mori Bawah, bayata t i Mori Bawah ket makibinningay kadagiti kaasitgan a gupitna iti lingguistika iti Bungku ken dagiti sabali a pagsasao iti akindaya nga aplaya ti Sulawesi, a kas iti Wawonii ken Kulisusu.  Dagitoy a duog a pannakaigimong ket nalawagda kadagiti tabas iti pannakibingay iti panagbaliw ti uni, ken makitada pay kadagiti agasmang ti pangsandi.

Kas pagarigan, ti sumaganad a tabla ket ilistana dagiti nawaya a pangsandi kadagiti lima a pagsasao. Makita manipud iti daytoy a tabla a dagiti nawaya a pangsandi ti Mori Bawah ket asideg a maipada kadagiti pangsandi ti Bungku, bayat a dagiti pangsandi ti Mori Atas ken Padoe ket as-asidegda kadagiti pangsandi ti Tolaki.

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Akindaya a Trans-Fly

Ti **sasao nga Akindaya a Trans-Fly** ket ti bassit a nawaya a pamilia ti sasao a Papuano iti panangidasig ni Malcolm Ross, a nangbukel iti sanga ti singasing a Trans-Fly ni Stephen Wurm idi 1970 , a kanungpalan nga innayonna iti iti panagpadakkelna idi 1975 iti pamilia ti Trans–Baro a Guinea a kas parte ti sanga ti Karayan  Trans-Fly – Bulaka. Inkeddeng ni Wurm nga adda dagiti dadduma a sasao a Trans-Fly ket saanda nga adda iti sasao a Trans–Baro a Guinea ngem imbes ket a nakaroda a naimpluensiaan babaen kaniada. Kaaduan nga inikkat ni Ross (2005) dagiti pagsasao manipud iti Tran Baro a Guinea ni Wurm, a nairaman ti Akindaya a Trans-Fly.

Ti Akindaya a Trans-Fly ket iramanna ti Meriam, a mabirukan kadagiti kaunegan a pagbeddengan ti Australia, ken iti pay Bine, Wipi (Gidra)ken Gizrra.

## Dagiti pangsandi

Dagiti pangsandi a kinonstrukto manen ni Ross para iti protoAkindaya a Trans-Fly ket,

:

Adda posibilidad a pannakaikapet ditoy ti Trans–Baro a Guinea. No ti inklusibo a pangsandi ket historikal  a porma ti maikadua a persona, agparangton ti *i-*ablaut para iti plural: **ka~ki, **ma~mi, **tapa~tapi.* Daytoy ket kapada ti ablaut a nakontrukto manen para iti Tran Baro a Guinea *(*na~ni, *ga~gi).* Uray no dagiti pangsandi ket saanda nga agpapada, ti ablaut ket mabalin a saan a binulod. Iti met sabali, adda dagiti pormal a pannakaipada kadagiti pangsandi ti Austronesio (*(a)ku *I*, *(ka)mu *you*, *kita *we inc.*, *(ka)mi *we exc.*, *ia *he/she/it*; adda dagiti ebidensia nga arkeoholiko,kultural ken lingguistika iti pannakaiyasideg ti Austronesio ken ti panagtaeng iti lugar (David et al., 2011; McNiven  et al., 2011; McNiven et al., 2006; McNiven et al., 2004: 67-68; Mitchell 1995).

## Dagiti nagibasaran

* 
DAVID, B., MCNIVEN, I.J., MITCHELL, R., ORR, M., HABERLE, S., BRADY, L. & CROUCH, J. 2004. Badu 15 and the Papuan-Austronesian settlement of Torres Strait. Archeology in Oceania 39(2): 65-78.
MCNIVEN, I.J., DICKINSON, W.R., DAVID, B., WEISLER, M., VON GNIELINSKI, F., CARTER, M., & ZOPPI, U. 2006. Mask Cave: red-slipped pottery and the Australian-Papuan settlement of Zenadh Kes (Torres Strait). Archaeology in Oceania 41(2): 49-81.
MCNIVEN, I.J., DAVID, B., RICHARDS, T., APLIN, K., ASMUSSEN, B., MIALANES, J., LEAVESLEY, M., FAULKNER, P., ULM, S. 2011 New directions in human colonisation of the Pacific: Lapita settlement of south coast New Guinea. Australian Archaeology 72:1-6.
MITCHELL, R. 1995. Linguistic Archeology in Torres Strait. Unpublished MA thesis (James Cook University: Townsville).
Pagsasao a Bine

Ti **pagsasao a Bine**, ammo pay a kas **Pine**, **Kunini**, **Masingara** wenno **Oriomo** (ti nagan a kabinningayna iti Wipi), ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea. Ilista ti Glottolog dagiti sumaganad a karuay: Boze-Giringarede, Irupi-Drageli, Kunini, Masingle, Sebe, Sogal ken Tate.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wipi

Ti **pagsasao a Wipi**, ammo pay akas **Gidra**, **Jibu** wenno **Oriomo**, ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea. Daytoy ket kamemng ti pamilia ti Akindaya a Trans Fly, dagiti sabali a pagsasao iti daytoy a pamilia ket ti Gizrra, Meriam Mir ken Bine. Ti pamilia ket inimpluensianna ti kaarubana a pagsasao a Kiwai ken ti pay Kalau Lagau Ya.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Gizrra

Ti **pagsasao a Gizrra**, wenno **Toga**, ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea. Dagiti dua a karuayna ket ti Akinlaud a Gizrra ken Waidoro.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Meriam

Ti **pagsasao a Meriam** (iti dayta met laeng a pagsasao *Meriam Mìr*; ken *Miriam, Meryam, Mer, Mir, Miriam-Mir*, kdpy. ken *Akindaya, Isten, Esten, Akindaya a Lingsat Torres,* ken *Able Able*) ket ti pagsasao ti tattao iti bassit nga isla ti *Mer* (Isla Murray), *Waier* ken *Dauar*, *Erub* (Isla Darnley), ken *Ugar* (Isla Stephens) idiay akindaya a Lingsat Torres, Queensland, Australia. Iti pagsasao nga Akinlaud a Lingsat Torres, ti Kalaw Lagaw Ya, daytoy ket tinawtawagan iti *Mœyam* wenno *Mœyamau Ya*. Daytoy laeng ti pagsasao a Papuano nga adda iti teritorio ti Australia.

## Pannakaidasig
Naidasig idi ti Meriam iti pamilia nga Akindaya a Trans-Fly ti Trans–Baro a Guinea babaen ni Stephen Wurm, nga isu ket nakarikna a dagitoy ket mankatalinaayda kadagiti tidda ti kasabayan a sasao a Trans–Baro a Guinea; ken sinaruno daytoy babaen ti Ethnologue (2005). Idi 2005, inkeddeng ni Malcolm Ross a ti sasao nga Akindaya a Trans-Fly ket saanda a paset ti pilo ti Trans–Baro a Guinea, uray no inbatina a sibubukel ti pamilia a kas kameng ti Meriam. Nangikeddeng kadagiti panagtunton ni R. M. W. Dixon (2002) a kas saan a napasingkedan iti panagkabagian a pagbaetan dagiti pagsasao ti Karayan Fly ken ti Meriam, ngem saan a nalawag no ania ti nangibatayann ti tuntonna, gapu ta ti Meriam Mir ket addaan iti adu a gatad iti pannakaitunos kadagiti kabsatna a pagsasao, ken ti naisangayan a gatad iti a panagsinnaranay a pannakaawat ket tuntonen babaen dagiti agsasao iti Meriam. Dagiti kasta a pannakaitunos ti Trans-Fly ket mairaman dagiti personal a pangsandi ken berbal ken nominal a morpolohia. Nabirukan da Mitchell ken Piper (di naipablaak a papel) a ti Meriam Mìr ket addaan kadagiti 78% a pannakaitunos kadagiti kakabasatna a pagsasao a Papuano a Trans-Fly, ti mabati a bokabulario ket nangruna nga agtaud iti Australiano.

## Dagiti nagibasaran
*
*
*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
*Opolera Wetpur Serbisioo ti Anglikanoa Nasantuan a Komunion iti Meriam
Pagsasao a Mor (Papuano)

Ti **pagsasao a Mor** ket ti gangani nga awanen, mabalin a pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti Indonesia.  Daytoy ket mangporna iti tentatibo a nawaya a sanga iti dayta a pamilia iti panangidasig babaen ni Malcolm Ross (2005).  Nupay kasta, dagiti laeng pannakaikapet ket dagiti pangsandi ti 1sg ken 2&nbsp;ng ti *na-* ken *a-*:

:

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Kapori

Ti **pagsasao a Kapori** (Kapauri) ket timaysa a di naidasig a pagsasao a Papuano ti Laud a Papua.

## Kitaen pay
*Sasao a Kaure–Kapori

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Pawaia

Ti **Pawaia**, ammo pay a kas *Sira, Tudahwe, Yasa*, ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea a mangporma ti tentatino a nawaya a sanga iti dayta a pamilia iti panangidasig ni Malcolm Ross (2005). Uray no ti Pawaia ket addaa iti bokabulario ti proto-Trans–Baro a Guinea, inkeddeng ni Ross a madudua ti pannakairamanna iti magun-od nga ebidensia.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Gogodala–Suki

Ti **sasao a Gogodala–Suki** ket ti pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea iti panangidasig ni Malcolm Ross. Nalawag nga agkakabagian dagiti uppat a pagsasao.

* Pamilia a **Gogodala–Suki** 
** Pagsasao a *[[Pagsasao a Suki|Suki]]* 
** Sanga a Gogodala: Gogodala, Ari, Waruna

Dagiti pangsandi ket:

:

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Gogodala

Ti **pagsasao a Gogodala** ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Ti kaasitgan a kabagianna ket ti Pagsasao nga Ari.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dem

Ti **pagsasao a Dem** (Lem, Ndem) ket ti mabalin a pagsasao a Trans–Baro a Guinea iti panangidasig ni Malcolm Ross (2005).  Ti bassit a bilang dagiti balikas ket ikapetna daytoy kadagiti sabali a pamilia ti pagsasao ti Kabanbantayan ti Irian, ngem saanda a kankanayon a maitunos, ken saan a nalawag no ania ti kayatda a sawen.  Dagiti pangsandi a nairehistro ket ti 1sg *nau*, 2sg *aŋ*, kend 1pl *yu*.

## Dagiti nagibasaran

*