open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sasao a Left May – Kwomtari

Ti **sasao a Left May – Kwomtari** wenno **Arai–Kwomtari** ket ti mabalin a bassit a pamilia ti sasao a Papuano nga insingasing babaen ni Malcolm Ross, a mangisilpo ti pamilia a Left May (Arai) iti singasing a Kwomtari–Fas (Loving & Bass 1964). Nupay kasta, problematiko ti singasing; saan a nalawag no dagiti pakaitunosan ti Arai ket iti Kwomtari, iti Fas, wenno isuda a dua, gapu ta ti Kwomtari–Fas ket saan met a nalawag.

## Pannakaidasig
* Pamilia a **[[Sasao a Left May|Left May]]** wenno **Arai** 
*'Pamilia a *[[Sasao a Fas|Fas]]*': Baibai, Fas
*? Pamilia a **[[Sasao a Kwomtari|Kwomtari]]**:
** Pagsasao a *[[Pagsasao a Guriaso|Guriaso]]* 
** Kwomtari–Nai: Kwomtari, Nai *(Biaka)*
*? Isolado nga agopang ti pamilia a **[[Pagsasao a Pyu (Papuano)|Pyu]]** (nairaman iti sasao a Kwomtari babaen ni Laycock (1973), nge msaan nga inbagbaga ni Ross)

Inbagbaga ni Baron (1983) a kaaduan kadagiti panangidasig, mairaman ti kukua ni Ross, ket mangipakita iti maysa a nasapa a biddutiti panagkopia, a mangikabil ti Fas iti pamilia a Kwomtari ken ti Nai iti pamilia a Baibai. Daytoy  ket mangsuppiatna iti kasisigud a panangidasig da Loving ken Bass, a sinuportaran babaen dagiti notada. (Kitaen ti Sasao a Kwomtari–Baibai.) Iti panangiraman daytoy ket mangpakasut kadagiti singasing ti Left May-Kwomtari. Dagiti maitunos a pangsandi ket naipakita dita baba (Baron 1983):

Agparang a para iti proto-Arai ken proto-Fas ti pangsandi ti **atie* ket mabalin a makonstrukto manen iti "I", ket ti maysa a **wa* para iti "s/he", bayat a para iti Arai ken Kwomtari mabalin a ti **na* ken **amwa* ket mabalin a makonstrukto manen iti "you" ken "they",ken it iimununa ket mabalin pay a mangiraman iti Pyu . Awan dagiti nalawag a pangsandi a mangikapet iti Kwomtari ken Fas.

## Dagiti nagibasaran

* , naipablaak idiay: http://www.kwomtari.net/kwomtari_survey.pdf
* 
* 
*
Sasao a Kwomtari–Fas

Ti **sasao a Kwomtari–Fas**, masansan a makunkuna a kas **Kwomtari**, ket ti suspeto a pamilia ti pagsasao dagiti innem a pagsasao babaen dagiti agarup a 4,000 tattao iti amianan a Papua Baro a Guinea, idiay asideg ti pagbeddengan iti Indonesia. Ti termino a "sasao a Kwomtari" ket mabalin pay a mangibaga iti maysa kadagiti naitakder a pamilia a mangbukel iti daytoy a singasing.

## Dagiti problema ti panangidasig

Ti pilo a "Kwomtari" (= Kwomtari–Fas) ket immuna idi nga insingasing babaen da Loving ken Bass (1964). Ti sumaganad a pannagidasig ket naibatay iti singasingda, a mainayon dagiti pagsasao ti Pyu ken Guriaso, nga innayon da Laycock (1975) ken Baron (1983):

**Pilo a Kwomtari–Fas**
*Stock a **[[Sasao a Kwomtari|Kwomtari]]**
**Pamilia a Kwomtari–Nas: Kwomtari, Nai (Biaka)
**Guriaso
*Pamilia a **[[Sasao a Fas|Fas]]**: Fas, Baibai
*Agpang ti stock nga isolado a **[[Pagsasao a Pyu (Papua Baro a Guinea)|Pyu]]**

Sabali nga inggrupo ni Laycock (1973; 1975) dagiti pagsasao, agkuyog nga inkabilna ti Kwomtari ken Fas iti "pamilia a Kwomtari", ken agkuyog ti Baibai ken Nai (Biaka) iti "pamilia a Baibai", ken tinawtawaganna tigrupo a kas "**Kwomtari–Baibai**". Ni pay Laycock ti nanginayon ti isolado a Pyu, ngem inakona met a, "Nasken pay ti adu nga obra iti Pilo a Kwomtari sakbay a ti panangidasig ket maikeddeng a naitakder" (1973:43), ken saan a nangipablaak isuna iti ebidensia.

Nupa kasta, inbagbaga ni Baron (1983) na ti panangidasig manen ni Laycock ket agparang a gapu iti maysa biddut iti pananglinia  iti naipablaak a datos ti panangiyasping da Loving & Bass. Dagiti kilaw a notada ket mangsuporta ti kasisigud a panangidasig. Nakabirukda iti Swadesh a listaan ti Kwomtari nga addaan iti 45% kadagiti kognado iti Biaka (Nai), bayat nga ibagbagada a ti Baibai ket addaan laeng kadagiti 3% a kognado iti Biaka, ken isu a saan a maikeddeng iti isu met laeng a pamilia. Iyasping (Baron 1983:5 a naipagbaliw iti IPA):

Inaramid ni Baron ti nagan a "Kwomtari–Fas" tapno nalawag a masimpa ti "Kwomtari–Baibai", ti nagan a nakaibagaan ti panagurnos ni Laycock a kaaduan nga ammo. Nagnayon ni Baron ti kabarbaro a naduktalan a pagsasao, ti Guriaso, a kas maysa  a managbaliw a sanga ti maitutop a pamilia ti Kwomtari, ken inbagbagana nga iti agdama, mangitaltalinaay ni Laycock ti pannakairaman ti Pyu. Nupay kasta, namatmati ni Baron a bassit laeng ti mangisingasing a ti pamilia a Kwomtari, pamilia a Fas, ken Pyu ket pudnoda nga agkakabagian, malaksid a ti Kwomtari ken Fas ket agus-usarda kadagiti agpada a termino ti panagkabagaian, a pakibinningayan babaen dagiti kaarruba a pamilia a saan a naipagpagarup a kabagian ti Kwomtari wenno Fas.

Insilpo ni Malcolm Ross ti pamilia a Kwomtari–Baibai ni Laycock iti bassit a pamilia a Left May (Arai) iti singasing a Left May – Kwomtari, a naibatay kadagiti sapasap a pangsandi. Nupay kasta, ti silpo ket agparang a saan a nalawag no maaramiden ti panagsimpa para kadagiti datos da Loving ken Bass. Kitaen ti Left May – Kwomtari para kadagiti salaysay.

## Kitaen pay
*Sasao a Left May-Kwomtari
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Pagsasao a Guriaso

Ti **pagsasao a Guriaso** ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea. Daytoyket naipalawag laeng idi 1983, daytoy ket mabalin nga adayo a kabagian dagiti pagsasao a Kwomtari ken Nai. (Kitaen ti Sasao a Kwomtari para kadagiti salaysay.)

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Kwomtari

Ti **sasao a Kwomtari** ket ti bassit a pamilia ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea.

## Pannakaidasig
Ti pamilia ket buklen ti saan a basbassit ngem ti dua nga asideg nga agkabagian a pagsasao ti Kwomtari ken Nai.  Inayon ni Baron ti nakaro a managbaliw a pagsaao a Guriaso:

*Stock a Kwomtari
**Guriaso
**Pamilia a Kwomtari–Nai (Nuklear a Kwomtari)
***Kwomtari
***Nai (ammo pay a kas Biaka)

ngem saan nga awaten ti *Glottolog* a naitakderen ti panagkabagian.

Adda idin iti pannakaallilaw ti pannakaikameng ti pamilia a Kwomtari, gapu ti saan a nasayaat iti pannakailinia iti pannakaipablaak (Loving & Bass 1964) ti datos a nausar para iti immuna a pannakaidasig. (Kitaen ti Baron 1983.) Ti sasao a Kwomtari ket kadawyanda a naidasig a kas parte ti dakdakkel a saan pay a napasingkedan a pamilia ti Kwomtari–Fas, a makaallilaw pay met a kadawyan a tinawtawagan iti literatura a kas "Kwomtari". Nupay kasta, saan a makakita ni Baron ti ebidensia a dagiti panagpapada ket gapu iti panagkabagian. Kitaen ti sasao a Kwomtari–Fas para kadagiti salaysay.

Makibinningay ti Guriaso ti bassit a bilang dagiti kognado iti Kwomtari–Nai. Inbagbaga ni Baron (1983) a ti ebidensia ket makaawisen no maitakder ti pannakaitunos a pagbaetan ti  ken  (manipud iti ):

 Iyasping ti Biaka .

 Metatesis ti /p/ ken /t/.

Nupay kasta, ti pannkaitungpal a ti Guriaso ket kabagian ti Kwomtari ket suppiaten babaen ti *[[Glottolog]]*.

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*Wietze Baron, The Kwomtari Phylum (naala idi 2011-4-15)
Pagsasao a Nai

Ti **pagsasao a Nai** wenno **Biaka** ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket naisasao idiay Distrito ti Amanab, Probinsia ti Sandaun, kadagiti tallo a purok: ti Konabasi, Biaka, ken Amini.

Ti Nai ket maysa kadagiti sasao a Kwomtari. Nupay kasta, gapu ti maysa a biddut iti pannakailinia iti naipablaak a datos, ti Nai (kas *Biaka*) ket kamali idi a naikabil iti naipagpagarup a pamilia a "Baibai" a kakuyog iti pagsasao a Fas Baibai; daytoy ket kanungpalan met a naisubli a naisilpo iti pamilia a Kwomtari a kas "Kwomtari–Baibai". (Kitaen ti sasao a Kwomtari–Fas para kadagiti salaysay.)

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Baibai

Ti **pagsasao a Baibai** ket maysa kadagiti dua a sasao a Fas ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket kanagan ti naipagpagarup a pamilia a Baibai, a naipagpagarup idi a pudno idi ti pagsasao a Fas ket kamali a naisukat para iti pagsasao ti Kwomtari a Biaka iti naipablaak a datos. Daytoy ket pudno nga awanan iti pannakaipada iti Kwomtari, ngem 40% a kognado iti Fas. (Kitaen ti sasao a Fas para kadagiti salaysay.)

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Fas

Ti **pagsasao a Fas** (ammo pay a kas Momu, Bembi) ket ti kanagan a pagsasao ti bassit a pamilia ti pagsasao a Fas ti Papua Baro a Guinea.

Ti Fas ket kamali idi a naikabil iti pamilia a Kwomtari, ken nakaiyallilaw daytoy ti pannakaidasigda. Ti naipakita laeng a kabagianna ket ti Baibai, a 40% a kakognado daytoy. Kitaen ti sasao a Fas para kadagiti salaysay.

## Dagiti nagibasaran

* 
* Blake, Fiona. 2007. 'Spatial reference in Momu'. Posted at http://hdl.handle.net/2123/1919

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti ELAR kadagiti material ti dokumentasion ti pagsasao a Fas (Momu)
Pagsasao a Sakizaya

Ti **pagsasao a Sakizaya** ket ti maysa a pagsasao a Formosano nga asideg a kabagian ti Amis. Maysa kadagiti dakkel a pamilia ti sasao nga Austronesio, insasao daytoy babaen dagiti tattao a Sakizaya, a kaaduanda a nokonsentrado iti akindaya a pantar iti Pasipiko ti Taiwan. Manipud idi 2007, bigbigen isudan babaen ti gobierno ti Taiwan a kas maysa kadagiti sangapulo ket innem a naisangan nga indihenio a grupo iti isla.

## Pakasaritaan
Kalpasan ti insidente ti Takobowan idi 1876, naglemlemmeng dagiti tattao a Sakizaya kadagiti Nataoran Amis. Ngakamkamali dagiti eskolar a nangikategoria ti pagsasao a Sakizaya a kas maysa a dialekto ti Amis.

Idi 2002, ti Sentro dagiti Aborihinal a Panagadal ti Nailian nga Unibersidad ti Chengchi iti Taiwan ket pinasayaatna daytoy a kamali idi inurnosda dagiti libro ti indihenio a pagsasao. Iti daayta a tawen, naikeddeng ti pagsasao a Sakizaya a kas maysa a subpagsasao ti Chilai ken Amis. Nairaman isuda a dua iti pamilia ti sasao nga Austronesio. Idi 17 Enero 2007, ti komunidad ti Sakizaya ket nagbali a ti maikasangapulo ket tallo a naisangan nga indihenio a grupo ti etniko a a binigbig babaen ti gobierno ti Taiwan.

Ti maysa a dagup tif 985 a tatao ket nairehistro a kas dagiti Sakizaya. Kangrunaanda nga agtataeng kadagiti komunidad ti Takubuwan, Sakur, Maifor ken Kaluluwan. 

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Yuán zhù mínzú yǔyán xiànshàng cídiǎn 原住民族語言線上詞典   – Pagbirukan a panid ti Sakizaya iti website ti "Aborihinal nga Online a Dikionario" Konseho dagiti Indihenio a Tattao ti Taiwan
* Dagiti pangisursuro ket panagadal a materiales nga impablaak babaen ti Konseho dagiti Indihenio a Tattao ti Taiwan
Sasao a Fas

Ti **sasao a Fas** ket ti bassit a pamilia ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea.

## Pannakaidasig
Uray no pudno a ti pamilia ket buklen laeng dagiti dua nga asideg nga agkabagian a pagsasao, ti Baibai ken Fas (40% a kognado), adda dagiti adun a pannakaallilaw iti pannakaikamenganna, gapu ti saan a nasayaat a pannakailinia iti pannakaipablaak (Loving & Bass 1964) ti datos a nausar para iti immuna a pannakaidasig. (Kitaen ti Baron 1983.) Ti immuna idi a nagan ti pamilia ket **Fas**, ngem binaliwan ni Laycock (1975) datoy iti **Baibai** idi nagkamali a nangiyalis ti pagsasao a Fas iti pamilia a Kwomtari, ti maysa a biddut nga immadu a naikabkabil iti literatura. Isu a ti Baibai (Baibai ken Biaka) ket saan a sinonimo para iti pamilia a Fas (Baibai ken Fas). Kitaen ti sasao a Kwomtari–Fas para kadagiti salaysay.

Nalawag dagiti bassit a kadawyan nga uni a pakaitunosan (Baron 1983:21 *ff):*

Mabalin pay laeng ti metatesis ti  iti Fas.  ken nakonstrukto manen ti metatesis ti .

Mapukaw ti  kadagiti dadduma nga enbironmento. Ti  ti Baibai ket mabalin a ponemiko a .

Saan a makakita ni Baronti ebidensia a dagiti panagpapada a pagbaetan dagiti pamilia ti Fas ken Kwomtari ket ad-adu ngem dagiti saan a kabagian a kaarruba, ken agdudua iti pannakaumiso ti naipagpagarup a kinapudno ti pamilia a  Kwomtari–Fas.

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
* Blake, Fiona. 2007. 'Spatial reference in Momu'. Posted at http://hdl.handle.net/2123/1919
* 
*
Pagsasao a Kwomtari

Ti **pagsasao a Kwomtari** ket ti pagsasao ti pamilia a Kwomtari ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket naisasao kadagiti innem a purok iti Distrito ti Amanab, Probinsia ti Sandaun.

## Dagiti nagibasaran

*
Dättlikon

Ti **Dättlikon** ket maysa a munisipalidad iti distrito ti Winterthur iti kanton ti Zurich, Suisa.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website
Luciano Pavarotti

Ni **Luciano Pavarotti**, (; 12 Oktubre 19356 Septiembre 2007) ket maysa idi nga Italiano a tenor iti opera a napan met iti popular a musika, ken kanungpalan a nagbalin a maysa kadagiti kaballigian a tenor a maipapan iti komersio iti amin a panawen. Isu ket nagaramid kadagiti adu a rekording kadagiti kompleto nga opera ken dagiti agmaymaysa nga aria, ken nakagun-od iti sangalubongan a kadayeg para iti kalidad iti tonona, ken kanungpalang a nagitakder iti bagina a kas maysa kadagiti kalaingan a tenor iti maika-20 a siglo.

## Dagiti nagibasaran

 
## Dagiti akinruar a silpo

* 
* 
*
Emma Stone

Ni **Emily Jean** "**Emma**" **Stone**  ket maysa nga Amarikana nga aktres. Maysa kadagiti kanginaan ti bayadna nga aktres idi 2015, nakaawaten ni Stone kadagiti nadumaduma a pammadayaw, mairaman ti maysa a Gunguna ti Akademia, a Gunguna ti BAFTA, maysa a Gunguna a Nabalitokan a Globo ken tallo a Gunguna ti SAG. Isuna ketnagparang iti ''Forbes'' Celebrity 100 idi 2013 ken ti ''Time'' 100 idi 2017, ken masansan a naibagbaga babaen ti midia a kas maysa kadagiti katalentuan nga aktres iti henerasionna.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* 
* 
* 
* 
*
Karayan Marikina

Ti **Karayan Marikina** (Tagalog: ***Ilog Marikina***) ket ti karayan iti akindaya a Metro Manila, Filipinas.  Daytoy ket tributario ti Karayan Pasig ken mabirukan ti taudan ti danumna idiay Banbantay Sierra Madre idiay Rodriguez, probinsia ti Rizal.

Ti Karayan Marikina ket maysa idi a nangruna a dalan ti pagluganan idi las-ud ti panawen ti kolonia ti Espaniol, ngem ti kinapangruna a kas dalan ti pagluganan ket bimassiten idi idi nasaysayaat a naitakder ti sistema ti kalsada idiay Filipinas. Ti nagresultaan a kaawan ti trapiko ti bangka iti karayan ken ti panagpukan kadagiti karo kadagiti lugar ti kabanbantayan nga itan ket ti Nasalakniban a Ladawan ti Daga ti Labneng ti Karayan ti Akinngato a Marikina ket gapuanan ti pannakalan-ak ti karayan, ken mangpakaro iti pannakaipabassit ti pateg ti dalan ti pagluganan.

Gapu ti panangibaybayan ken panagdur-as ti industria, nagbalinen a narugit unay ti karayan, ti maysa a tignay a kaudian a padadasen a solsolbaren dagiti administrasion ti Siudad ti Marikina.

## Ti sistema ti Karayan Marikina
Idiay Brgy. Wawa iti Rodriguez, ti Karayan Marikina ket napennedan babaen ti Penned Wawa, ti maysa nga estruktura a nabangon iti las-ud ti nasapa a tawtawen ti 1900 tapno makaited iti danum para iti Manila. Manipud idiay Rodriguez, agayus ti karayan babaen ti San Mateo kalpasanna iti kanaganna a siudad ti Marikina.  Idiay Siudad ti Pasig, sabten ti karayan dagiti ruangan ti Manggahan Floodway, ti nakontrol a dalan ti danum nga inus-usar a mangpawil iti layus idiay Manila iti las-ud dagiti nakaro a panagtudtudo babaen ti panangisimaay ti danum ti Marikina idiay Laguna de Bay imbes nga iti Karayan Pasig.  Mabirukan iti  iti baba ti karayan ket ti pagsabtan ti Karayan Marikina ken Pasig.

Ti kaadalen ti karayan ket samakop manipud kadagiti 3–21 a metro ken gumay-at manipud kadagiti 70–120 a metro. Daytoy ket addaan iti dagup a kalawa iti gangani a 75.2 a hektaria ken 27 a kilometro ti kaatiddogna. Ti bangkag ti karayan ket addaan iti maysa a kangato iti 8 a metro iti ngato ti pantar ti baybay iti pagbeddengan ti San Mateo ken Marikina. Daytoy ket agin-inut nga agpababa iti maysa a kanagto iti 4 a metro sakbay ti pagbeddengan ti Malanday ken Santo Niño. Ti kababaan nga elebasion ket iti igid ti Calumpang a daytoy ket 2 a metro iti ngato ti pantar ti baybay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Portada ti Komunidad ti Siudad ti Marikina
Karayan Mangangate

Ti  **Karayan Mangangate** (*Tagalog: Ilog Mangangate*), makunkuna pay a kas ti **Karayan Alabang-Cupang**, ket ti sistema ti karayan idiay Muntinlupa, Filipinas. Daytoy ket maysa kadagiti 21 a nangruna a tributario ti 21 ti Laguna de Bay.

Ti kangrunaan a waig ket addaan iti dagup a kaatiddog iti 10 a kilometro ket addaan kadagiti dua a sanga.  Ti umuna ket naikapet iti sistema ti pagattianan ti Ayala Alabang, bayat a ti maikadua ket naikapet iti taudan ti danum manipud iti Reserbasion ti NBP, iti asideg ti Kampo Sampaguita.  Agayus daytoy maikadua a sanga babaen ti Purok ti Ayala Alabang ken ti sitio ti komersio ti Filinvest, ken kumapet iti umuna a sanga idiay sitio ti Pasong Diablo aginggan nga agattian idiay Laguna de Bay iti punto a pagbaetan ti Wawa, Alabang ken Purok 1, Cupang.

Ti sistema ti karayan ket addaan kadagiti uppat a kaariping a waig:
*Ti kadakkelan, iti kaatiddog iti 3,500 a metro, ket tumipon iti karayan idiay Pasong Diablo ken agserbi a kas ti pagattianan ti Purok ti Ayala Alabang. 
*Dagiti dua a waig ket tumiponda iti kangrunaan a waig iti sitio ti Filinvest.
*Idiay Reserbasion ti NBP, maysa a waig ti gumay-at iti 800 a metro

Ti kaadalem ti Mangangate ket agdama nga agdumaduma manipud iti dua a metro aginggana iti 0.25 a metro.

## Kitaen pay
* Laguna de Bay
* Listaan dagiti karayan ti Filipinas
Karayan Morong

Ti **Karayan Morong** (Tagalog: Ilog ng Morong), makunkuna pay a kas ti *Karayan Morong-Teresa*, ket ti sistema ti karayan idiay Rizal, Filipinas. Daytoy ket maysa kadagiti 21 a nangruna a tributario ti Laguna de Bay. Datoy ket sakupenna dagiti 14 a baranggay ken gumay-at kadagiti 10 a kilometro manipud iti Siudad ti Antipolo aginggana idiay Teresa, Rizal, Morong, Rizal ken agpatingga idiay Laguna de Bay.

Ti sub-labneng ti Karayan Morong ket addaan iti kalawa ti pagattianan iti 70.21 kuadrado kilometro.

Idi 1991, ti maysa a panagadal ket nangibagbaga a ti eutropikasion iti Laguna de Bay ket mabalin a maigupit kadagiti taraon a naiyeg iti danaw a kas resulta ti nakaro a pannakadadael ti Karayan Morong ken ti Karayan San Pedro. Iti kaso ti Karayan Morong, daytoy nga iyaadu ket makunkuna a resulta dagiti panagayus ti rugit manipud kadagiti nakaro a panagtaraken iti baboy.

Ti tignay a panagdalus idi 1994 nga inrugi babaen ti Laguna Lake Development Authority ken iti itutulong babaen dagiti lokal a komunidad ken dagiti lokal a yunit ti gobierno ti Antipolo, Morong, ken Teresa ket nakakikkat kadagiti pito a karga ti trak iti basura ken nangdalus iti tallo a kilometro a paset ti karayan manipud kadagiti sukaw a nanglapped iti dalan ti danum.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
* Laguna de Bay
* Listaan dagiti karayan ti Filipinas
Karayan Aklan

Ti **Karayan Aklan**ket ti kaatiddogan a karayan iti probinsia ti Aklan, Filipinas ken ti maikatlo a kaatiddogan a karayan iti Isla Panay, iti dagup a kaatiddog iti 71&nbsp;km. ( 44 mi ), ti laeng Karayan Panay idiay Capiz ken Karayan Jalaur idiay Iloilo ti at-atiddog. Ti pagayusan a labneng ti Karayan Aklan ket isu ti maikatlo a kadakkelan idiay Panay. Ti taudan ti karayan ket mangrugi idiay Kabambantayan ti Tengnga a Panay idiay akinlaud a parte ti Capiz iti lugar ti Tapaz, ken ti karayan ket agpaamianan manipud iti Tapaz aginggana kadagiti kabanbantayan ti akinlaud a parte ti Jamindan, Capiz, ken agbaliw ti turonmgna iti amianan a daya iti ili ti Libacao, Aklan. Labsanna dagiti ili ti Madalag, Malinao, Banga, Lezo, Numancia, ken Kalibo sakbay nga agatian iti sabanganna iti Baybay Sibuyan. Daytoy ket mabirukan iti probinsia ti Aklan, Akinlaud a Visayas, Filipinas. Ti nagan ti karayan ket isu ti nagtaudan ti termino nga Aklan, ken naala manipud iti balikas nga *akae*, a ti kayatna a sawen ket agburek  wenno aglabutab. Gapu ti kapegges ti danum, ti danum ti karayan Aklan ket kasla agburburek wenno aglablabotab. Isu a ti kayat a sawen ti akean ket ti "ayan ti agburburek weno aglablabotab".

Dagiti dua a nangruna a tributariona ket ti Karayan Timbaban (makunkuna pay a Karayan Madalag) ken Karayan Dumalaylay. Ti paset ti labneng ti karayan ket nasalakniban iti Resesrba ti Kabakiran ti Taudan ti Danum ti Karayan Aklan. Daytoy  a reserba kadagiti ili ti Madalag ken Libacao ket naporma idi 1990 babaen ti Proklamasion Blng. 600, ken mangipanggep a mangsalaknib, mangtaripato, wenno mangpasayaat iti maala a danum ken mangited iti panangigawid a mekanismo para iti saan a maitunos a panagusar iti kabakiran ken saan a nasayaat a panagusar ti daga.

## Dagiti nagibasaran
Karayan Banica

Ti **Karayan Banica** ket ti karayan idiay isla ti Negros, Filipinas. Daytoy ket tributario ti Karayan Okoy idiay Negros Oriental nga agtaud manipud iti Danaw Balinsasayao. Ti karayan ket labsanna tiili ti Valencia ken ti siudad ti Dumaguete nga idiay ket agattian idiay Baybay Bohol.
Casey Affleck

Ni **Caleb Casey McGuire Affleck-Boldt** , kaaduan nga ammo a kas ni **Casey Affleck**, ket maysa nga Amerikano nga aktor ken direktor. Inrugina ti pagsapulanna  kas ubing nga aktor, nagparparang isuna iti sine ti telebision ti PBS iti *[[Lemon Sky]]* (1988) ken ti miniserye ti ABC iti *[[The Kennedys of Massachusetts]]* (1990). Nagparang pay osuna kadagiti tallo a pelikula ni Gus Van Sant&nbsp;– iti *[[To Die For]]* (1995), *[[Good Will Hunting]]* (1997), ken *[[Gerry (pelikula ti 2002)|Gerry]]* (2002)&nbsp;– ken iti trilohia a komedia ni Steven Soderbergh iti *[[Ocean's Eleven (pelikula ti 2001)|Ocean's Eleven]]* (2001), *[[Ocean's Twelve]]* (2004) ken *[[Ocean's Thirteen]]* (2007). Ti immuna panagbidana ket ti nawaya a komedia-drama ni Steve Buscemi iti *[[Lonesome Jim]]* (2006).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* 
* 1998 Index Magazine Interview with Casey Affleck
Karayan Iloilo

Ti **Karayan Iloilo** ket ti maysa nga estuario a mabirukan idiay probinsia ti Iloilo, Filipinas.

Mangrugi ti karayan idiay Oton idiay Karayan Batiano, ken maysa pay daytoy nga estuario, kalpasanna labsanna dagiti distrito ti  Siudad ti Iloilo ti Lapuz, Lapaz, Mandurriao, Molo, Arevalo ken ti maitutop a siudad, sakbay nga agattian idiay Lingsat Iloilo.

Kas maysa nga estuario, ti agpang ti karayan ket agdumaduma kadagiti atab. Daytoy nga anod ket mangiyeg kadagiti taraon manipud diti baybay, ken mangaramid ti Karayan Iloilo a lugar a dumakkelan dagiti sebbangan ti ikan a kas ti bangus ken tilapia. Dagiti bangkag ti karayan ket pagtaengan dagiti 22 kadagiti 35 a sebbangan ti mangrove ti pagilian, ken dagiti pay karkarna a *[[metapenaeus]] insolitus*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Karayan Loboc

Ti **Karayan Loboc** (tinawtawagan pay iti **Karayan Loay**) ket ti karayan idiay Probinsia ti Bohol, Filipinas. Daytoy ket maysa kadagiti kangrunaan a papanan dagiti turista idiay Bohol.

Ti taudan ti Karayan Loboc ket mabirukan idiay ili ti Carmen, ken gangani daytoy idiay tengnga ti Bohol. Manipud idiay Carmen, mangala ti karayan iti agpalaud a kurso para iti agarup a kaadayo iti , kalpasanna agayus nga agpaabagatan idiay Mindanao wenno Baybay Bohol. Ti pagattiananna a lugar iti agarup a , ket beddengan ti sinan sapatos ti kabalio a kawar dagiti pantok ti bantay nga agtayag iti . Agpapada ti pannakaiwarwaras ti panagtutudo iti amin a paset ti tawen, isu a ti Karayan Loboc ket addaan iti natalinaay ken nangato a batayan iti panagayus.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Karayan Loboc, Bohol
Rangtay San Juanico

Ti **Rangtay San Juanico**  (Filipino: *Tulay ng San Juanico*) ket parte ti Pan-Philippine Highway ken gamay-at manipud iti Samar aginggana iti Leyte iti ballasiw ti Lingsat San Juanico idiay Filipinas. Ti kaatiddogan a partena ket biadukto ti landok nga adigi kadagiti napatangken a wayang ti konkreto, ken ti kangrunaan a gay-atna ket iti maysa nga agsukog iti arko a desinio ti truso. Iti dagup a kaatiddog iti , daytoy ti kaatiddogan a rangtay iti Filipinas a bumallasiw iti bagi ti danum ti baybay. Naidedikado ti rangtay kenni Imelda Marcos ti asawa ni Ferdinand Marcos

Nadadael bassit ti rangtay babaen ti Bagio Haiyan idi Nobiembre 2013 ngem nadaras met a nasimpa.

## Pannagipatakder
Ti proyekto a rangtay ti gobierno ti Filipinas iti $21.9-riwriw a doliar ket naikontrato iti Construction and Development Corporation of the Philippines (itan ket ti Philippine National Construction Corporation), ken kadauda idi dagiti Hapon nga inhenniero a nagaramid kadagiti panagadal ken nagdesinio iti proyekto babaen ti administrasion ni Presidente Ferdinand Marcos. Ti panagpatakder ket nangrugi idi 1969 idiay Lingsat San Juanico manipud idiay Cabalawan, Siudad ti Tacloban aginggana iti ili ti Santa Rita, Samar, ken nakompleto idi 1973.

## Pagserbian iti ekonomia
Mangikapet daytoy iti Siudad ti Tacloban iti bangir ti Leyte ken ti ili ti Santa Rita iti bangir ti Samar, ti rangtay ket makaited kadagiti napintas a pakaimatangan, a naipangpangruna iti Lingsat  San Juanico kadagiti rinibo nga alinunona ken dagiti pay babassit nga isla dagiti dua a probinsia iti lingsat. Daytoy ket agarup a 10 a minuto iti puseg ti ili ti Siudad ti Tacloban ken maserrekan babaen ti jeepney, bus, motor cab wenno pribado alugan. Ti rangtay ket addaan kadagiti 43 a gay-at ken ti kalalaingan ti kadakkelna a bangka ket makalabas iti sirok iti dakkel a nangruna nga arko, ken iti ngatona ket agtayag iti 41 a metro iti ngato ti pantar ti baybay.

## Dagiti ladawan

Papeles:Crossing the San Juanico Bridge.jpg
Papeles:San juanico 3.jpg|Ti sabalai pay a pannakakita ti rangtay iti rabii 


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*San Juanico: Emerald and Crimson 
*Adu pay a ladawan ken pakaammo iti Rangtay San Juanico 
*Lokal a Yunit ti Gobierno ti Leyte  
*Crossing the San Juanico Bridge 
*Rangtayu San Juanico: Mangisilpo ti Leyte ken Samar, Mangikapet ti Luzon ken Mindanao
Karayan Subangdaku

Ti **Karayan Subangdaku** ket ti kadakkelan a karayan idiay Akin-abagatan a Leyte, Filipinas. Agattian daytoy idiay Luek Sogod idiay ili ti Sogod. Ti kayat a sawen ti nagan ti karayan ket "dakkel a karayan" wenno "nalawa a karayan" iti Cebuano.

Kadagiti napalabas tawen, kalpasan ti panaglayus ti karayan, daytoy ket nakapartuat iti parikut iti probinsia. Daytoy ket namina ti batona ket kinanal manen ken isu daytoy ti gapuanan dagiti insidente. Kalpasan dagiti adu a panagpadas, agtultuloy a saan a nasolbar ti parikut.

## Pannakaporma
Babaen ti deskripsion, daytoy ket mabalin a maikeddeng a kas naisallapid a karayan a buklen dagiti nadumaduma a kanal manipud kadagiti asideg a lugar a mangbingbingay ken mangitipon manen kadagiti dadduma a lugar a mangporma iti maysa nga agsukog iti paid a deposito dagiti sedimento nga addaan iti nalawa a tanap a paglayusan. Iti kasta, ti karayan ket kadawyan a makapeggad iti las-ud ti bagio kalpasan ti nakaro a panagtudo.

Ti karayan ket agtiktikor iti masna a kursona. Ti irurumsua ket pinalpaliiw dagiti patubo a tattao nga agtataeng iti igid ti karayan iti kanayon a panawen a panaglayusna.

## Dagiti parikut ti enbironmento

Ti ekolohia ti Karayan Subangdaku ket dinisturbo dagiti aktibidad ti tao, kas ti: a) ti daranudor a kas dagiti pinataud ti panaggiling iti bato iti las-ud dagiti operasion ti panagmina; b) pannakaisinsina iti sistem ati karayan a mangpawil ti panagbanniaga dagiti organismo iti danum babaen ti agtultuloy a kanal ti karayan; c) ti deposito ti lan-ak iti luek a pinataud dagiti aktibidad iti panagkanal manen. Ti pagresultaan ti panagsisina ti sistema ti karayan ken ti pannakalan-ak ti Luek Sogod ket mabalin a nangdisturbo ti sisklo ti biag dagiti dadduma nga organismo a makasapul iti panagakar iti baybay ken ti ekosistema ti nasadiwa a danum a kas ti Subangdaku. Kas pagarigan, ti panagkukua ti kappi a lokal nga ammo a kas “Kamwa”, ket inreporta babaen ti maysa a lokal nga agtataeng a simmurong a nangsurot ti kappi ken nabirukanna a ti nagdalanan daytoy nga ubing a kappi manipud iti baybay aginggana iti surong ti Subangdaku ket nakaabot aginggana iti Baranggay San Juan iti agarup a  iti ngato ti pantar ti baybay. Thi panagkukua daytoy a kappi ket idi nagitlog ti manakman a kappi idiay baybay ken idi naupaan dagiti itlog, dagiti ubbing a kappi ket nagpasurongda. Dagiti sabali a napaliiw a sebbangan ken/wenno naireporta iti baba ti karayan ket dagiti Katang, Ulang (pasayan ti nasadiwa a danum), ti bassit a mollusk (ti maysa a gastropodo) nga addaan kadagiti duri iti batona a lokal nga ammo a kas Odianga ken dagiti dua a kita ti ikan ti nasadiwa a danum.

## Dagiti nagibasaran
Ernie Chan

Ni **Ernesto "Ernie" Chan** (Hulio 27, 1940 – Mayo 16, 2012), naiyanak ken sagpaminsan a maipammadayawan a kas ni **Ernie Chua**, ket maysa idi a Filipino-Amerikano nga artista iti komiks, a naam-ammuan para iti obrana nga inpablaak babaen ti Marvel Comics ken DC Comics, ken mairaman kadagiti adu a pablaak dagiti serye ti Marvel a mangiladladawan iti Conan the Barbarian. Nagpaut pay ni Chan iti *[[Batman (komiks a libro)|Batman]]* ken *[[Detective Comics]]*. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*  
*
Alfredo Alcala

Ni **Alfredo P. Alcala** (Agosto 23, 1925 – Abril 8, 2000) ket maysa idi a Filipino nga artista iti komiks, naiyanak idiay Talisay, Negros Occidental idiay Filipinas. Ni Alcala ket maysa idi a nalaing nga ilustrador ken dagiti obrana ket nagparparang iti *Alcala Komix Magazine*.  Ti pinartuatna idi 1963 a *[[Voltar (komiks)|Voltar]]* ket nangipayammo kaniana iti maysa nga internasional nga agbuybuya, a naipangpangruna idiay Estados Unidos.  Nakagun-od ni Alcala kadagiti gunguna iti piksion-siensia idi las-ud iti nasap a a parte kadagiti tawen ti 1970.

## Dagiti nagibasaran
Sara Duterte

Ni **Sara Duterte-Carpio** am ammo da iti nagan na ket n i **Inday Sara** ; naiyanak idi ni **Sara Zimmerman Duterte** idi ) ket pilipina nga abogado, politiko ken  ti agdama a Mayor ti Siudad ti Davao. Isu ket nagserbi pay a kas mayor ti siudad manipud idi Hunio 30, 2010 aginggana idi Hunio 30, 2013. Sakbay ti terminona a kas mayor, isu ket nagserbi pay akas bise mayor ti suidad iti davao, manipud idi Hunio 30, 2007 aginggana idi Hunio 30, 2010. Isu ket anak pay a babai ni presidente rodrigo duterte.

iti panag ammo da gapu iti napigsa a panangidaulona, ken aktibo nga akemna iti gobyerno
Lav Diaz

Ni **Lavrente Indico Diaz**  ket Filipino a nawaya nga agpatpataud iti pelikula. Isu ket ammo a kas maysa kadagiti kangrunaan a kameng ti tignay ti nabuntog a sinema, ken nakaaramiden kadagiti nadumaduma a kaatiddogan a naratibo a pelikula. Uray no isu ket agar-aramiden kadagiti pelikula manipud kadagiti tawen ti 1990, ni Diaz ket saan a nakaawis iti pannakadlaw iti publiko iti ruar ti Filipinas ken ti piesta ti pelikula aginggana idi naipablaak ti pelikulana iti *[[Norte, the End of History]]* idi 2013.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Fabian Ver

Ni **Fabian Crisologo Ver** (Enero 20, 1920 – Nobiembre 21, 1998) ket maysa idi a Heneral ken Mangipangulo ti Siigam a Buyot ti Filipinas babaen ni Presidente Ferdinand Marcos.

## Nasapa a biag ken edukasion
Naiyanak ni Fabian Ver Idi Enero 20, 1920 ken dimmakkel idiay ili ti Sarrat, Ilocos Norte.

Nagadal ni Ver idiay Unibersidad ti Manila nga idiay ket nakagun-od iti grado ti Bachelor of Law ken kalpasanna idiay Unibersidad ti Louisville nga idiay ket nagturpos ken nakagun-od iti grado ti administrasion ti polis idi 1963. Isu ket nagsanay pay idiay Hawaii ken iti Departamento ti Polis ti Los Angeles idiay Estados Unidos

## Dagiti nagibasaran
Luisito Espinosa

Ni **Luisito Pio Espinosa** ( idiay Manila) ket retirado a boksingero manipud idiay Filipinas a nangabak kadagiti titulo iti lubong kadagiti dua a sabalia a kadagsen dagiti dibision.
Antonio Ledesma

Ni **Antonio J. Ledesma**  ket maysa a Filipino a Romano Katoliko a padi nga agdama nga isu ti Arsobispo ti Metropolitano nga Arkidiosesis Cagayan de Oro idiay Filipinas.

## Nasapa a biag
Naiyanak ni Antonio Javellana Ledesma idi Marso 28, 1943 idiay Siudad ti Iloilo, Filipinas. Nagadal isuna ti elementaria idiay St. Aloysius School ken kalpasanna idiay Ateneo de Manila. Manipud idin, nagtaltalinaay idiay Ateneo aginggana idinalpasna ti gradona iti Pakasaritaan ken Gobierno, ken nagturpos a *magna cum laude* idi 1963.

## Kitaen pay
* Simbaan a Katoliko

## Dagiti nagibasaran
Nur Misuari

NI **Nur Misuari** (Tausug: *Nūr Miswāri*, naiyanak a kas ni **Nurallaji Pinang Misuari**; ) ket Moro a rebolusionario ken politiko, nagpundar ken daulo ti Moro National Liberation Front.

## Personal a biag
Naiyanak ni Nur Misuari idi Marso 3, 1939 idiay Tapul, Sulu, Filipinas. Ti maikapat kadagiti sangapulo nga ubbing, dagiti nagannak kaniana ket kaputotan ti Tausūg-Sama ken nagtaudda manipud idiay Kabinga-an, Isla Tapul. Ti amana ket daydi Saliddain Misuari, a nagtrabtrabaho a kas mangngalap, ken ti inana ket daydi Dindanghail Pining.

## Dagiti nagibasaran
Greg Laconsay

Ni **Gregorio “Greg” C. Laconsay**  ket Filipino-Ilokano nga editor ken mannurat iti Filipinas.  Isu idi ti dati a mangipangulo nga editor para kadagiti dua a magasin ti Filipinas, ti naisura iti pagsasao nga Ilokano a *[[Bannawag]]* ken ti naisurat iti pagsasao a Tagalog a *[[Liwayway]]*.

## Personal a biag
Naiyanak idi ni Greg Laconsay idiay Natividad, Pangasinan.

## Literario a pagsapulan
Idi 1966, ni Laconsay ti mangipangulo nga editor para iti magasin a *[[Bannawag]]*.  Isu ket nagbalin a maysa a katakunaynay a direktor para kadagiti editorial iti *[[Liwayway]] Publishing, Inc.*, ken kanungplan a nagbalin a kankanayon a direktor para iti amin a pablaak ti *Liwayway* idi 1977.  Isu ket nagretiro idi 1991.  Nakaawat isuna kadagiti pito a nangruna a gunguna ken pammadayaw manipud kadagiti nadumaduma a gunglo idiay Filipinas ken iti ballasiw-taaw.  Nagbalin pay isuna a kameng ti *FAMAS*.

## Dagiti obra
### Dagiti diksionario
**Diksionario ti [[Pagsasao nga Ilokano|Iluko]]-[[Pagsasao nga Ingles|English]]-[[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]]* (1993)
**Simplified Iluko Grammar* (2005)

### Dagiti nobela iti Inokano
**Ti Kabusor* (1974)
**Ti Love Story ni Theresa* (1971) 
**Nalagda a Cari* (1951)
**Rebelde* (1957) – Rebel
**Villa Verde* (1959) 
**Sacramento* (1960) 
**Purisima Concepcion* (1961) 
**Kadena Perpetua* (1961) 
**Kasimpungalan* (1962)
**Rupanrupa* (1963)
**Ti Ubing nga Agpateg iti Sangapirgis a Papel* (1964)
**Dawel* (1964)
**Littik* (1965)
**Samuel* (1966)
**Dagiti Agtawid* (1967)
**Ti Biddut* (1968)
**Nympho* (1971)

### Edukasion ti sekso ken literatura
**Lalake at Babae* (1974) – Lalaki ken Babai
**Sex Education sa Modernong Lalaki at Babae* (1986) – Edukasion ti Sekso para iti Moderno a Lalaki 
**Panalo Ka!* (1990) – Nangabakka!
**My Sexpert Opinion* (1984) – Ti Seksperto a Panirigak

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*GUMIL Filipinas
*Dagiti mannurat nga Ilokano
Victoria Quirino-Gonzalez

Ni **Victoria "Vicky" Syquia Quirino-Gonzalez** (nakaynakan a nagan iti **Quirino**; Mayo 18, 1931 – Nobiembre 29, 2006) ket isu idi ti maikadua nga anak a babai ni Presidente Elpidio Quirino. Gapu ta biudo ti amana idi, isu ket nagserbi a kas Umuna a Balasang iti Filipinas, ken isu ti nagbalin a kaubingan a nagtitulo iti dayta idi agtawen iti 16.

Ti inana ket ni Alicia Syquía, addamet dagiti tallo a kakabsatna, ken isuda amin ket pinatay babaen dagiti tropa ti Hapon idi sinakopda ti pagilian idi las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.

## Termino
Nangirugi isuna iti titulo idi 1948, idi pimmusay ni Manuel Roxas ken sinukatan ti amana nga isu idi ket Bise Presidente ti Filipinas. Idi nagpatingga ti termino ti amana idi 1953, sinaruno idi isuna ni Luz Magsaysay.

Iti panagsurot iti tradision, ni Quirino-González ket nakiramraman kadagiti aktibidad iti sosio-sbiko. Isuna idi ti maikadua nga anak ti presidente a babai a *[[Debutante ti Filipino|nagdebutante]]* idiay Palasio Malakaniang, ken nakaaramid manen iti pakasaritaan a kas ti immuna nga anak a babai ti presidente a nagasawa iti Palasio idi inasawan ti immuna nga asawana, ni Luis "Chito" González.

## Naladaw a biag ken ipupusay
Isu ket naulimek ngem aktibo a nakiramraman iti panagsuporta kadagiti punganay a sosial kadagiti naladaw a biagna.
Pimmusay isuna idi Nobiembre 29, 2006 iti tawen a 75.

Dagiti apona ket mairaman da Victoria Álvarez de Toledo y González, María Álvarez de Toledo y González ken Lucía Álvarez de Toledo y González, dagiti anak a babai dagiti anakna ababai ket da María Victoria González Quirino ken Manuel Álvarez de Toledo y Mencos.

## Dagiti nagibasaran
*Remembering Vicky Quirino
Arhel

Ti **Arhel** (, *al-Jazā’er*; panangibalikas nga Arhelia nga Arabiko: دزاير Dzayer, , ) ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Arhelia. Idi 2011, ti populasion ti siudad ket nakarkulo iti agarup a 3,500,000. Ti maysa a karkulo a mangikabil ti populasion ti dakdakkel a metropolitano a siudad iti agarup a 5,000,000. Mabirukan ti Arhel iti amianan-tengnga a parte ti Arhelia.

Sagpaminsan daytoy a mabirngasan iti *El-Behdja* (البهجة) wenno alternatibo a kas*Alger la Blanche* ("Arhel ti Puraw") para kadagiti agrimrimat a pasdek a kas makitkita nga umungar manipud iti baybay, manirukan ti Arhel iti laud a bangir ti luek ti Baybay Mediteraneo. Ti moderno a parte ti siudad ket naipatakder iti nadalumpinas a daga babaen iti igid ti bai daan a parte, ti ugma a siudad dagiti dey, ket sumag-at iti napadsok a turod iti likudan ti moderno nga ili ken nabalangatan babaen ti kasbah iti  iti ngato ti pantar ti baybay. Ti kasbah ken dagiti dua a pantalan ket mangpormada iti mays a trianggulo.

## Etimolohia
Ti nagan ti siudad ket naala manipud iti (babaen ti Pranses ti *Alger* ken ti Katalan ti *Alger*) manipud iti nagan nga Arabiko iti الجزائر *al-Jazā’ir*, a maipatarus a kas "Ti Is-isla", a mangibagbaga kadagiti uppat nga isla a dati a mabirukan iti aplaya ti siudad aginggana idi nagbalin a parte ti nangruna a daga idi 1525. Ti *Al-Jazā’ir* ket ti naipabassit a porma ti nadadaan a nagan ti siudad iti جزائر بني مزغانة *Jaza'ir Bani Mazghana*, "Dagiti isla ti Dagiti anak a lalaki ni Mazghana", nga inus-usar dagidi nasapa a medibal a heograpo a kas da  al-Idrisi ken Yaqut al-Hamawi.

## Dagiti nagibasaran
* 

### Dagiti nota

## Bibliograpia
* Nacéra Benseddik, *Chronique d’une cité antique*, *dans Alger. Lumières sur la ville*, Actes du colloque de l’EPAU 4–6 May 2001, Alger 2004, p.&nbsp;29–34.
Pacita Abad

Ni **Pacita Abad** (Oktubre 5, 1946 – Disiembre 7, 2004)  ket naiyanak idi idiay Basco, Batanes, ti bassit nga isla iti akin-amianan unay a parte ti Filipinas, iti pagbaetan ti Luzon ken Taiwan. Ti ad-adu ngem 30-tawen a pagsapulanna iti panagpinta ket nangrugi idi nagbanniaga tapno agadal idiay Estados Unidos. Nangipabpabuya isuna kadagiti obrana kadagiti ad-adu ngem 200 a museo, dagiti galeria ken dagiti dadduma pay a lugar, a mairaman dagiti 75 nga agmaymaysa a pabpabuya, iti likmut ti lubong. Ti obra ni Abad ket makita itan iti publiko, korporado ken dagiti pribado nga urnong iti arte kadagiti sumurok a 70 a pagilian.

## Dagiti nagibasaran
Francisco Guilledo

Ni **Francisco Guilledo** (Agosto 1, 1901 – Hulio 14, 1925), kadawyan nga ammo a kas ni **Pancho Villa**, ket maysa idi a Filipino a propesional a boksingero. Ni Villa, nga agtayag laeng iti 5&nbsp;a&nbsp;kadapan ken 1&nbsp;a&nbsp;pulgada (154&nbsp;cm) ken saan a nagdagsen iti nadagdagsen ngem 114 a libra (51&nbsp;kg), uray iti diskriminasion iti puli iti dayta a panawen, isu ket dimmayeg ken nagbalin isuna ti immuna nga Asiano a nangabak iti World Flyweight Championship idi 1923, ken nakagun-od iti reputasion a kas maysa kadagiti kalaingan a Flyweight a boksingero iti pakasaritaan. Isu ket saan idi a na-knocked out iti intero a pagsapulanna iti boksing, a nagpatingga iti kellaat nga ipupusayna idi agtawen laeng iti duapulo ket tallo manipud iti komplikasion kalpasan ti panagparut iti ngipen.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Francisco "Pancho Villa" Guilledo – Biograpia ti IBHOF
*
*Francisco Guilledo - CBZ Profile
Isla Negros

Ti **Negros** ket timaysa nga isla idiay Filipinas, ken isu daytoy ti maikapat a kadakkelan iti pagilian nga addaan iti kalawa ti daga iti . Ti Negros ket maysa kadagiti adu nga isla a mangbukel iti Visayas, a mangporma iti tengnga a pannakabingay ti pagilian.

Manipud idi Mayo 29, 2015 aginggana idi Agosto 9, 2017, ti sibubukel nga isla ket tinurayan idi a kas maysa a administratibo a rehion nga opisial a ninaganan iti **[[Rehion ti Isla ti Negros]]** (; ; ), naipangyababaan pay ken opisial a naidesignado a kas **NIR** (saan nga opsial a kas *Rehion XVIII*), ti maika-18 a rehion ti Filipinas a binukel ti urbano unay a siudad ti Bacolod ken dagiti probinsia ti Negros Occidental ken Negros Oriental, ken dagiti pay maitunos nga isla ken babassit nga isla iti kaunegan ti dagup a rehional a lugar iti .

Ti rehion ket napartuat idi Mayo 29, 2015 babaen ti *Bilin Ehekutibo Blng. 183* babaen ni Benigno Aquino III, nga isu idi ti presidente iti dayta a panawen. Ti kaaduan kadagiti agtataeng iti isla ket tinawtawagan iti *[[Negrense]]* (lokal a *Negrosano*). Manipud idi 2015, ti dagup a populasion ti Rehion ti Isla ti Negros ket 4,414,131 nga agtataeng,  ken mangaramid daytoy iti maikapat a kaaduan ti populasion a rehion iti Visayas.

Idi Agosto 9, 2017, pinirmaan ni Presidente Rodrigo Duterte ti Bilin Ehekutibo Blng. 38 a mangwaswas ti Rehion ti Isla ti Negros.

## Dagiti nagibasaran


## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Gobierno ti Probinsia ti Negros Occidental
* Opisial a website ti Gobierno ti Probinsia ti  Negros Oriental
Sanga-Sanga

Ti **Sanga-Sanga** ket ti maysa nga isla idiay akin-abagatan a laud ti Filipinas, iti parte ti Purpuro Sulu iti pagbaetan ti Baybay Sulu ken Baybay Celebes. Daytoy ket naibaet iti Isla Tawi-Tawi iti daya ken Isla Bangao iti abagatan.

Ti isla ket nabingbingay kadagiti 11 a baranggay (Karungdong, Lakit-Lakit, Lato-Lato, Luuk Pandan, Malassa, Mandulan, Pagasinan, Pakias, Paniongan, Sanga-Sanga, ken Tubig Basag), amin ket tagikua ti ili ti Bongao iti probinsia ti Tawi-Tawi.

## Pakasaritaan
Idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II ti isla ket maysa idi a nangruna pagsardengan para iti Marina ti Hapon. Daytoy ket winayaan dagiti puersa ti Amerikano idi Abril 2, 1945, ken inusar idi babaen dagiti puersa ti Amerikano ken Australiano.

## Pagluganan

Ti Eropuerto ti Sanga-Sanga, ti nangruna nga eropuerto a mangserbi iti probinsia ti Tawi-Tawi, ket mabirukan iti daytoy nga isla.

## Dagiti nagibasaran


## Dagiti akinruar a silpo
* Isla Sanga-Sanga iti OpenStreetMap
Is-isla Babuyan

Ti **Isla Babuyan** ammo pay a kas ti **Grupo ti Is-isla ti Babuyan**, ket ti maysa a purpuro idiay Filipinas, mabirukan idiay Lingsat Luzon iti amianan ti nangruna nga isla ti Luzon. Ti purpuro ket buklen dagiti nangruna nga uppat nga isla ken dagiti mangpalikmut kaniada a babbabassit nga isla. Dagitoy a nangruna nga isla ket, iti agpakanawan manipud iti amianan a daya, ti Babuyan, Calayan, Dalupiri, Fuga, ken Camiguin. Ti is-isla Babuyan ket naisinsinada manipud iti Luzon babaen ti Kanal Babuyan, ken manipud iti probinsia ti Batanes iti amianan babaen ti Kanal Balintang.

## Tattao
Ti nagtaudan dagiti tattao a Babuyan ket napetsado kadagiti napalabas a tawen ti 60,000+ idi dagiti tribu ti Negrito ket tinagtagitaoda dagiti isla, kalpasanna napan dagiti Austronesio iti isla. Kadagiti naladaw a tawen ti 1580, dagiti dakkel a grupo dagiti Filipino ket pimmanawda iti nangruna daga idi nangrugi ti Espaniol a nangraut iti Filipinas. Dagiti bassit nga isla itan ket addaan kadagiti aglalaok a sabsabali a grupo ti etniko. Manipud kadagiti nasapa a tawen ti 1800, dagiti tattao manipud idiay Hawaii, Samoa, Tonga ken ti  pay Hapon ket nagtataengda iti grupo dagiti isla. Bayat a dagiti patneng a tattao ket naikeddengda a Filipino, isuda ket naglalaok nga etniko ti tattao manipud iti Samoa, Hawaii, Hapon ken Tonga nga itan ket tinawtawaganda ti isla kas ti pagtaenganda.

## Relihion
Adda dagiti dadduma a tattao a Babuyan ket kaaduanda a politeistiko ken namatmatida kadagiti nadumaduma a dios, dagiti dadduma ket agsansanayda iti Hinduismo. Kadagiti tawen ti 1940, dagiti soldado nga Amerikano ket nangipaammoda kadagiti patneng a tattao iti relihion ti Kristiano ken itan ket 30% kadagiti patneng ket Kristianoda.

## Gobierno
Ti sibubukel a purpuro ket inadministro babaen ti probinsia ti Cagayan, a ti Babuyan, Calayan, Camiguin, ken Dalupiri ket isuda ti mangbukel iti ili ti Calayan bayat a ti Fuga ket turayan babaen ti ili ti Aparri. Ti Babuyan ken Dalupiri ket dagiti agmaymaysa a baranggay iti ili ti Calayan, ket respektiboda nanaganan iti Babuyan Claro ken Dalupiri, bayat a ti Isla Fuga ket maysa pay nga agmaymaysa a baranggay, nga agnagan pay iti Isla Fuga idiay Aparri.

## Heolohia

Dagiti akindaya nga isla ti purpuro ket parteda ti Bulkaniko nga Arko ti Luzon.  Dagiti tallo a bulkan manipud kadagiti dua nga isla ket bimtakda kadagiti naipakasaritaan a panawen – ti Camiguin de Babuyanes iti Isla Camiguin, ti Babuyan Claro (ammo pay a kas Bantay Babuyan) iti Isla Babuyan.  Ti pay sabali a bassit a bulkaniko nga isla ket mabirukan bassit iti  iti amianan  a daya ti Isla Camiguin, ti Bulkan Didicas iti Isla Didicas, ket nagbalin laeng a permanente nga isla iti las-ud ti aktibidad idi 1952.

## Is-isla
Dagiti sumaganad ket dagiti isla ti Babuyan ken dagiti kadennada a babassit nga isla ken batbato:

* **Babuyan Claro**
** Isla Pan de Azucar

* **Calayan**
** Isla Panuitan
** Batbato Wyllie

* **Camiguin**
** Batbato Guinapac
** Isla Pamoctan
** isla Pinon

* **Isla Dalupiri**
** Bassit nga Isla ti Irao

* **Isla Didicas**
* **Isla Fuga**
** Isla Barit
** Isla Mabag

## Dagiti nagibasaran


## Dagiti akinruar a silpo
*Pakaamo iti Isla Fuga
Isla Babuyan

Ti **Isla Babuyan** (sagpaminsan a matawtawagan iti **Babuyan Claro**) ket ti kangatuan ken ti akin-amianan unay nga isla iti Is-isla Babuyan idiay Lingsat Luzon iti amianan ti Isla ti Luzon ti Filipinas. Ti sibubukel nga isla ket mangbukel iti baranggay ti *Babuyan Claro*, a mangbukel met ti ili ti Calayan iti probinsia ti Cagayan.  Ti bulkaniko nga isla ket addaan iti populasion iti 1,423 manipud iti senso idi 2010.

## Heograpia

Mabirukan ti Isla Babuyan iti agarup a  iti agpa-abagatan laud iti Is-isla Balintang, ken iti agarup a  iti agpaamianan iti Silaw-taaw Rawis Engaño. Ti gangani a trianggulo nga isla ket agarup a  iti kaatiddog iti turong nga amianan a daya ken abagatan a laud, ken addaan iti agpakatengnga a kaakaba iti agarup a .  Ti isla ket kasla napadsok amin a lawlawna.  Adda maysa a raw-ang a makitkita iti akinlaud a puntona. Napadsok ti abagatan a puntona ken kabatbatuan nga agraman iti nangisit, kabatbatuan, a tuked-tinapay ti asukar a bassit nga isla a tinawtawagan iti *Pan de Azucar*, nga asideg iti aplaya.

## Dagiti bulkan
Iti asideg ti akinlaud a punto ti isla ket ti Bulkan Smith, ken ammo pay a kas Bantay Babuyan, iti agarup a  iti katayag.  Iti tengnga ti isla ken daya nga agpaabagatan manipud iti Smith ket ti Babuyan Claro, ken ammo pay a kas Bantay Pangasun, iti agarup a  iti katayag, nga iti pagbaetan ket ab-ababa dagiti bantay, isu a manipud iti kaadayo nga agpadaya daytoy ket agparang a kas nagtimbukel a bantay nga agraman iti naisina nga agpaamianan a pantok.  Ti isla ket agraman pay dagiti tallo a sabali a bulkaniko a balisongsong nga awanan kadagiti naipakasaritaan a panagbettak – ti Cayonan, Dionisio ken Naydi.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti isla ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran