open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pagsasao a Kelabit

Ti **pagsasao a Kelabit** ket maysa kadagiti kaadawyan a pagsasao iti Borneo, idiay pagbedengan ti Sarawak–Kalimantan, ken insasao babaen dagiti kabassitan nga atnisidad idiay Borneo, ti tattao a Kelabit.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Online a diksionario ti pagsasao a Kelabit
Sasao nga Apo Duat

Ti **sasao nga Apo Duat** wenno **Kelabitiko** ket dagiti grupo ti asideg nga agkakabagian a pagsasao nga insasao babaen dagiti Kelabit, Lun Bawang, ken agkakabagian a tattao. Dagitoy ket dagiti sumaganad:
*Kelabitiko: Kelabit, Lengilu, Sa'ban, Tring
*Lundayeh (Lun Bawang)

Ti Putoh ket mabalin pay a maysa a maipatinayo a pagsasao, wenno mabalin a dialekto ti Lundayeh.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sa'ban

Ti **pagsasao a Sa’ban** ket maysa kadagiti kaadaywan a pagsasao ti Borneo, idiay pagbeddengan ti Sarawak–Kalimantan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo tiruar
Adda naiyarkibo ti Kaipuleohone iti  ket dagiti audio a rekording ti (, )
Sasao a Kenyah

Ti **sasao a Kenyah** ket dagiti grupo ti kagudua a dosena a pagsasao a naisasao babaen dagiti tattao a Kenyah ti Borneo. Dagitoy ket dagiti sumaganad:
: maitutop a Kenyah (ti rimpuok ti dialekto, mairaman ti Madang), Sebob, Bakung, Tutoh (Long Wat), Wahau Kenyah, Uma’ Lung / Uma’ Lasan.

Kinuna ti *[[Ethnologue]]* a ti sasao a Punan–Nibong ket kabagianda ti Uma’ Lasan, ngem kuna met ti *[[Glottolog]]* nga addada iti ruar ti sasao a Kenyah.

## Pannakaidasig
Isingasing ni Soriente (2008) iti maysa pannakaigrupo ti Kayan-Kenyah.
***Proto–Kayan-Kenyah**
**Kenyah
***Upper Pujungan
***Usun Apau
**Penan
***Laud a Penan
***Daya a Penan
**Kayaniko
***Lebu’ Kulit
***Mboh
***Ngorek
***Kayan

Nupay kasta, ilaksid ni Smith (2015) ti pannakaigrupo ni Soriente, ken sumuppiat a ti Kenyah ken Kayan ket sabalida a grupo. Isingasing ni Smith (2015) ti sumaganad a pannakaidasig.
***Proto-Kenyah**
**Tangkig
***Dagiti dialekto ti Tangkig A: Lepo’ Gah, Lepo’ Sawa, Lepo’ Laang, Lepo’, Ma’ut, Lepo’ Ké, Bakung, Lepo’ Ndang
***Dagiti dialekto ti Tangkig B: Lepo’ Tau, Badeng, Uma’ Lasan, Uma’ Alim, Òma Lóngh
**Ababa a daga
***Dagiti dialekto ti Akinlaud nga Ababa a daga: Lebo’ Vo’
***Dagiti dialekto ti Akindaya nga Ababa a daga: Uma’ Pawe, Uma’ Kulit, Uma’ Ujok, Lepo’ Timai
**Penan-Sebop
***Penan
***Sebop

Daytoy a pannakaidasig iti sasao a Kenyah ket napabaro idi iti maikadua a pablaak, ti internal a pannakaidasig ti "Penan, Sebop, ken Kenyah". Iti dayta, daytoy ket naipakita a ti subgrupo a Penan ken Sebop a naipangpangruna iti Akinlaud-Ababa a daga a sanga ti Ababa a daga a Kenyah. Daytoy a pannakasubgrupo ket naulit iti disertasion iti "The languages of Borneo: a comprehensive classification".
***Proto-Kenyah**
**Tangkig
***Dagiti dialekto ti Tangkig A: Lepo’ Gah, Lepo’ Sawa, Lepo’ Laang, Lepo’, Ma’ut, Lepo’ Ké, Bakung, Lepo’ Ndang
***Dagiti dialekto ti Tangkig B: Lepo’ Tau, Badeng, Uma’ Lasan, Uma’ Alim, Òma Lóngh
**Ababa a daga
***Dagiti dialekto ti Akinlaud nga Ababa a daga: Lebo’ Vo’, Akindaya a Penan, Akinlaud a Penan, Sebop
***Dagiti dialekto ti Akindaya nga Ababa a daga: Uma’ Pawe, Uma’ Kulit, Uma’ Ujok, Lepo’ Timai

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Amianan a laud a Sumatrano–Is-isla Barrier

Ti **sasao nga Amianan a laud a Sumatrano–Is-isla Barrier** (ammo pay a kas **sasao nga Is-isla Barrier–Batak**) ket grupo dagiti pagsasao a Malayo-Polinesio nga insasao dagiti Batak ken dagiti mainaig a tattao iti interior ti Amianan a Sumatra ken bbaen dagiti Nias, tattao a Mentawai, ken dadduma pay iti Is-isla Barrier (Simeulue, Nias, ken Rhensia ti Is-isla Mentawai) iti akinlaud nga aplaya ti Sumatra.

## Pannakaidasig
Dagiti pagsasao ti subgrupo ti Amianan a laud a Sumatrano–Is-isla Barrier ket dagiti sumaganad:

*Gayo
*Sasao a Batak
*Simeulue
*Nias–Sikule
*Mentawai
*Enggano (?)

Immuna nga insingasing daytoy a subgrupo babaen ni Lafeber (1922), a nagtawag daytoy a kas "Batak-Nias". Ipresenta ni Nothofer (1986) dagiti leksiko ken ponolohiko nga ebidensis iti daytoy a subgrupo, ken tinawaganna daytoy iti "Is-isla Barrier–Batak".

Kontrobersial ti puesto ti nakaro a managbaliw a pagsasao nga Enggano. Iraman da Lafeber (1922) ken ni Nothofer (1986) ti Enggano a kas maysa a mabalin nga anak a pagsasao. Likudan daytoy babaen ni Edwards (2015) a mangikeddeng a ti  Enggano ket maysa a nangruna a sanga ti sasao a Malayo-Polinesio. Nupay kasta, ti kaudian a panagsukisok babaen ni Smith (2017) ket mangsuporta ti pannakairaman ti Enggano iti kaunegan ti tentatibo a subgrupona iti "Sumatrano", a daytoy ket maysa a naipaatiddog a bersion ti Amianan a laud a Sumatrano–Is-isla Barrier nga ad-adu pay a manginayon ti pagsasao a Nasal a naisasao idiay Bengkulu iti abagatan akinlaud a Sumatra.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sajau Basap

Ti  **pagsasao a Sajau Basap** wenno **Sajau** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti tattao a Punan Sajau ken Punan Basap ti Borneo idiay Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Okolod

Ti **pagsasao nga Okolod**, wenno **Kolod**, ket ti pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Murut ti Borneo.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sembakung

Ti **pagsasao a Sembakung ** wenno **Sembakung Murut**, ken ammo pay a kas Tinggalan, ket maysa kadagiti nadumaduma a pagsasao a Sabahano ti Borneo nga insasao babaen dagiti tattao a Tidong.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tagol

Ti **pagsasao a Tagol** ket insasao babaen dagiti Tagol (tanap) a subgrupo ti tattao a Murut, ken agserbi a kas ti lingua franca ti sibubukel a grupo. Daytoy ket tagikua ti subdibision ti Borneano ti pamilia ti pagsasao ti Austronesio. Ti tattao a Tagol Murut ket mabirukan idiay Sabah ken Sarawak, ken kadawyan a dagiti lugar iti likmut ti Lawas, Limbang, ken iti igid dagiti pagbeddengan a lugar a pagbingayan ti Brunei ken Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Punan Merap

Ti **pagsasao a Punan Merap** (Mbraa) ket ti maipagpagarup a menor a pagsasao nga Austronesio ti Borneo idiay Indonesia.

Indasig ni Soriente (2015) ti Mbraa (ammo pay a kas Merap) a kas maysa a pagsasao a Kayan–Murik (Modang-Bahau).

## Dagiti nagibasaran

*Soriente, Antonia. 2015. *Mbraa: A Modang-Bahau language?* Presentation given at 13-ICAL, Academia Sinica, Taipei, Taiwan.
Pagsasao a Punan Tubu

Ti **pagsasao a Punan Tubu** ket maysa kadagiti nadumaduma a pagsasao dagiti Punan ti Borneo, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Burusu

Ti **pagsasao a Burusu** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Borneo, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nonukan Tidong

Ti **pagsasao a Nonukan Tidong**, wenno **Akin-abagatan a Tidung**, ket maysa kadagiti nadumaduma a pagsasao a Sabahano ti Kalimantan nga insasao babaen dagiti tattao a Tidong. Daytoy ket napukawen iti sistema ti pannakailinia nga Austronesio a tinalinaay babaen ti Akin-amianan a Tidung idiay Sabah.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sesayap Tidong

Ti **pagsasao a Sesayap Tidong**, wenno **Akin-amianan a Tidung**, ket maysa kadagiti nadumaduma a pagsasao a Sabahano ti Sabah nga insasao babaen dagiti tattao a Tidong. Daytoy ket mangitalinaay ti sistema ti pannakailinia nga Austronesio a napukawen babaen ti Akin-abagatan a Tidung idiay Kalimantan.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lun Bawang

Ti **pagsasao a Lun Bawang** ket ti pagsasao nga insasao babaen dagiti Lun Bawang (wenno *Lundayeh*) ken tagikua ti pamilia ti Malayo-Polinesio. Ti immuna a naipablaak a material a napno a naisurat iti pagsasao a Lun Bawang ket ti patarus ti Biblia idi 1982 a tinawtawagan iti *Bala Luk Do*. Ti diksionario ti Lun Bawang–Ingles ket naaramid idi 1969 babaen ti Unibersidad ti Washington. Ti dialekto ti pagsasao a Lun Bawang, Kemaloh Lundayeh, ket kaudian a naaramid (2006) iti bilingual a diksionario ti Lundayeh ken Ingles.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bookan

Ti **pagsasao a Bookan**, wenno *Baukan Murut*, ket ti matmatayen a pagsasao dagiti tattao a Murut ti Sabah.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Proto-Austronesio

Ti **pagsasao a Proto-Austronesio** (PAN) ket ti nakonstrukto manen a tinaudan ti sasao nga Austronesio, ti maysa kadagiti kangrunaan a pamilia ti pagsasao. Nupay kasta, inbagbaga ni Ross (2009) a mabalin a dagiti kaaduan nga agbalbaliw a pagsasao, ti Tsou, Rukai, ken Puyuma, ket saanda a naipalawag babaen dagiti rekonstruksion, isu a saan a matunton a pagsasao a proto iti intero a pamilia. Tinawtawagan ni Ross ti yunit a nakonstrukton a kas **Nuklear nga Austronesio**. Adda metten dagiti naaramid nga a akin-ababa nga agpang a naaramid, ken mairaman ti Proto-Malayo-Polinesio, Proto-Oceaniko, ken Proto-Polinesio. Iti kaudian, dagiti lingguista  kas da Malcolm Ross ken Andrew Pawley ket nagpartuatda kadagiti dakkel a leksikon para iti Proto-Oceaniko ken Proto-Polinesio.

## Dagiti nota ken dagiti nagibasaran

### Dagiti nota

### Dagiti nagibasaran

*Alexandre Bouchard-Côtéa,1, David Hallb, Thomas L. Griffithsc, and Dan Kleinb. 2012."Automated reconstruction of ancient languages using probabilistic models of sound change"http://www.pnas.org/content/early/2013/02/05/1204678110.abstract , Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, Disiembre 22, 2012.
* Blust, R. (1999). Subgrouping, circularity and extinction: Some issues in Austronesian comparative linguistics. In Zeitoun, E., & Li, P. J-K., Selected Papers From the 8th International Conference on Austronesian Linguistics. Taipei, Taiwan: Academica Sinica. http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/language.php?id=280
* Blust, Robert A. 2009. *The Austronesian Languages*. Canberra: Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University. , .
* Cohen, E. M. Kempler. 1999. *Fundaments of Austronesian roots and etymology*. Canberra: Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University.
* Greenhill, S.J., Blust. R, & Gray, R.D. (2008). The Austronesian Basic Vocabulary Database: From Bioinformatics to Lexomics. Evolutionary Bioinformatics, 4:271-283. http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/
* Wolff, John U. 2010. *Proto-Austronesian phonology with glossary*. Ithaca, NY: Cornell Southeast Asia Program Publications.

## Dagiti akinruar a silpo

* Austronesian Comparative Dictionary (ACD)
* ABVD: Proto-Austronesian (Blust)
* ABVD: Proto-Austronesian (Zorc)
** ABVD: Proto-Malayo-Polynesian (Blust) 
** ABVD: Proto-Malayo-Polynesian (Zorc) 
*** ABVD: Proto-Central Eastern Malayo Polynesian (Blust) 
**** ABVD: Proto-Central Malayo Polynesian (Blust) 
***** ABVD: Proto-Oceanic (Blust) 
***** ABVD: Proto-Oceanic (Pawley) 
****** ABVD: Proto-Micronesian (Bender) 
****** ABVD: Proto-Polynesian (Pawley) 
*Fire Mountain Presents-A Comparison of Austronesian Languages-Foreword
Dagiti pagsasao ti Taiwan

Ti pagsasao nga addaan iti kaaduan a patneng nga agsasao idiay Taiwan ket ti Hokkien a Taiwanes nga insasao babaen dagiti agarup a 70% iti populasion. Ti Hokkien is a topolekto dagiti karuay ti Insik a nagtaud idiay akin-abagatan a Fujian ken insasao babaen dagiti adu a ballasiw-taaw nga Insik iti amin a paset ti Abagatan a daya nga Asia. Iti kaudian adda metten damakdakkel a panagusar iti Taiwanes a Hokkien iti mairangarang a midia.

Dagiti miembro ti subgrupo ti Insik a Hakka, a naikonsentrado kadagiti nadumaduma a kondado iti amin a paset ti Taiwan, ket kadawyanda nga agsasao iti Insik a Hakka. Ti sasao a Formosano ket dagiti etniko a pagsasao ti dagiti aborihenio a tribu ti Taiwan, a mangbukel iti agarup a 2% iti populasion ti isla. Kadawyan dagiti ubbing ken agpakatengnga iti tawen a tattao a Hakka ken aborihenio a nalalaingda nga agsao iti Mandarin ken Hokkien ngem, wenno iti panangilaksid, kadagiti bukodda nga etniko a pagsasao.

Dagiti tao nga immakar manipud iti nangruna a daga ti Tsina kalpasan idi 1949 (12% ti populasion) ket kaaduanda nga agsasao iti Insik a Mandarin. Ti Pagalagadan nga Insik ket ti opisial a pagsasao ken ti ganggani nga unibersal a naisasao ken maawatan.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*

## Adu pay a mabasbasa
*

## Dagiti akinruar a silpo
*
Pagsasao a Rukai

Ti **pagsasao a Rukai** ket ti pagsasao a Formosano nga insasao babaen dagiti tattao a Rukai idiay Taiwan. Daytoy ket kameng ti pamilia ti pagsasao ti Austronesio. Buklen dagiti innem a dialekto ti pagsasao a Rukai, dagitoy ket mairaman ti Budai, Labuan, Maga, Mantauran, Tanan, ken Tona. Ti bilang dagiti agsasao kadagiti innem a dialekto ti Rukai ket nakarkulo iti agarup a 10,000. Adda kadagitoy ket monolingual. Adda dagiti agdumaduma a grado iti panagsinnaranay a pannakaawat kadagiti dialekto ti  Rukai.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* Elizabeth Zeitoun. 2007. *A grammar of Mantauran (Rukai)*. Taipei: Institute of Linguistics, Academia Sinica. Language and Linguistics Monograph Series A4-2. xviii + 551 pp.&nbsp;.

## Dagiti akinruar a silpo

* Reporta ti Panagsukisok ti Sosiolingguistiko Para kadagiti Dialekto ti Tona Aan Maga ti Pagsasao a Rukai
Pagsasao a Tsou

Ti **pagsasao a Tsou** ket ti agbalbaliw a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti tattao a Tsou ti Taiwan.  Ti Tsou ket maisagmak a pagsasao; nupay kasta, saan analawag daytoy a kasasaad. Dagiti agsasao ket mabirukan idiay laud a tengnga a kabambantayan ti lugar ti Chiayi, Alishan idiay Taiwan. Ti pagsasao ket saan a naisursurat, isu a maipasa laeng babaen dagiti kanta a folk ken dagiti sarsarta a folk.

## Kitaen pay
* Sasao a Formosano
* Sasao a Tsouiko

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

*Richard Wright & Peter Ladefoged (1994). "A phonetic study of Tsou". In *UCLA Working Papers in Phonetics 87: Fieldwork Studies of Targeted Languages II.*
*Zeitoun, Elizabeth. 2005. "Tsou". In Adelaar, K. Alexander and Nikolaus Himmelmann, eds. 2005. *The Austronesian languages of Asia and Madagascar*.  London: Routledge.

## Adu pay a mabasbasa
* Dong Tonghe (董同龢). 1964. *A descriptive study of the Tsou language, Formosa*. Taipei, Taiwan: Institute of History and Philology, Academia Sinica.
* Tsuchida, S. (1976). *Reconstruction of Proto-Tsouic phonology*. Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa, Tokyo Gaikokugo Daigaku.
* Pan, Chia-jung. 2010. The Grammatical Realization of Temporal Expressions in Tsou.	LINCOM Studies in Austronesian Linguistics 07. München: Lincom Europa.
* Pan, Chia-Jung. 2015. Reported Evidentials in Saaroa, Kanakanavu, and Tsou. In: Zeitoun, Elizabeth, Teng, Stacy F., and Wu, Joy J., (eds.) New Advances in Formosan Linguistics. Asia-Pacific Linguistics series studies on Austronesian Languages (SAL 003). The Australian National University, Canberra, pp. 341-362.
* Nerskij, N. A.; Bai Sihong 白嗣宏; Li Fuqing 李福清; Pasuya Poiconü 浦忠成 1993. 臺灣鄒族語典. Taipei: Taiyuan 台原出版. 

## Dagiti akinruar a silpo
*Ogawa's Vocabulary of Formosan Dialects 小川尚義 (臺灣蕃語蒐録) 
*Dagiti rekording ti radio iti Tsou (, ) naiyarkiboiti urnong ni Robert Blust iti Kaipuleohone
Sasao a Tsouiko

Ti **sasao a Tsouiko** (ammo pay a kas ti **sasao a Tengnga a Formosano**) ket dagiti tallo a sasao a Formosano, ti maitutop a Tsou ket dagiti Akin-abagatan a pagsasao ti Kanakanavu ken Saaroa. Ti sasao nga Akin-abagatan a Tsouiko iti Kanakanabu ken Saaroa ket addaanda iti kabassitan a tagikua iti ponemiko iti amin iti sasao a Formosano, nga iti tunggal maysa a pagsasao ket addaan laeng kadagiti 13 a konsonante ken dagiti 4 a paaaweng (Blust 2009:165). Dagitoyo dua a pagsasao ket nakaroda a maipangta, gapu ta adu dagiti agsasao ti Akin-abagatan a Tsouiko ket mapmapanda nga agsasao iti Bunun ken Insik a Mandarin.

Ti pagsasao a Proto-Tsouiko nakonstrukto manen babaen ti Hapon a lingguista a ni Shigeru Tsichida idi 1976, ken sinuportaran daytoy babaen da Blust (1999) ken Li (2008). Nupay kasta, da Chang (2006) ken Ross (2009) ket suppaiatenda a ti Tsouikoo ket umiso a grupo; Ikabil ni Ross ti Akin-abagatan a Tsouiko iti kaunegan ti *Nuklear nga Austronesian* (ti pamilia dagiti nadumaduma a rekonstruksion ti proto-Austronesio), ngem ti pagsasao a Tsou a kas ad-adu nga agbalbaliw a sanga.

## Pannakaidasig
**[[Pagsasao a Tsou|Tsou]]*
*Akin-abagatan a Tsouiko
***[[Pagsasao a Kanakanavu|Kanakanavu]]*
***[[Pagsasao a Saaroa|Saaroa]]*

## Panagbalbaliw iti uni
Dagiti sumaganad a panagbalbaliw iti uni manipud iti Proto-Austronesio ket mapasamak iti sasao a Tsouiko(Li 2008:215).
* *C, *d > c
* *y > Proto-Tsouiko *z
* *R > r

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Tsuchida, S. (1976). *Reconstruction of Proto-Tsouic phonology*. [Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa, Tokyo Gaikokugo Daigaku.
* Chang, Henry Yungli (2006). "Rethinking the Tsouic Subgroup Hypothesis: A Morphosyntactic Perspective." In Chang, H., Huang, L. M., Ho, D. (eds.). *Streams converging into an ocean: Festschrift in honor of Professor Paul Jen-Kuei Li on his 70th birthday.* Taipei: Institute of Linguistics, Academia Sinica.
Pagsasao a Puyuma

Ti **pagsasao a Puyuma** wenno **Pinuyumayan** () ket ti pagsasap dagiti tattao a Puyuma, ti tribu ti tattao nga indihenio idiay Taiwan (kitaen ti aborihenio a Taiwanes). Daytoy ket maysa nga agbalbaliw a pagsasao a Formosano ti pamilia ti pagsasao ti Austronesio. Kaaduan dagiti agsasao ket dagiti manakman.

Ti Puyuma ket maysa kadagti ad-adu nga agbalbaliw a sasao nga Austronesio, ken maikabil iti ruar ti rekonstruksion ti Proto-Austronesio.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
*
*
*
Robert Blust

Ni **Robert A. Blust** (Mayo 9, 1940 – Enero 5, 2022, ) ket ti maysa a prominente a lingguista kadagiti nadumaduma a pagobraan, a mairaman ti historikal a lingguistika, leksikograpia ken etnolohia. Espesialisado ni Blust ti sasao nga Austronesio ken nakaited kadagiti nangruna a kontribusion iti pagobraan ti lingguistika Austronesio.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan

* Zeitoun, Elizabeth (, 2007). Three Western scholars' contributions to Formosan linguistics . Paper presented at "The International Conference for the 100th anniversary of linguistics in Taiwan: In honor of the linguistics pioneer Professor Naoyosi Ogawa". 8–9 September 2007. National Taichung University, Taichung, Taiwan ROC.
* Robert A. Blust, UH-Manoa Linguistics Department 
* LinguistList “Linguist of the Day”: Robert Blust 
* 白樂思—台灣原住民歷史語言文化大辭典網路版 (Robert Blust—Dictionary of Taiwan Aboriginal History, Language and Culture — online edition)
Pagsasao nga Andio

Ti **pagsasao nga Andio** (Andio’o), wenno *Masama*, ket ti bassit a pagsasao iti ungto ti akindaya a peninsula ti isla ti Sulawesi.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Saluan–Banggai

Ti **sasao a Saluan–Banggai** ket dagiti grupo ti asideg nga agkakabagian a pagsasao a naisasao idiay akindaya a probinsia ti Tengnga a Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti pagsasao
*Banggaian: Banggai, Balantak
*Saluaniko: Andio, Bobongko, Saluan, Batui

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Banggai

Ti **pagsasao a Banggai** ket ti nangruna a pagsasao nga insasao babaen dagiti agtateng iti Purpuro Banggai idiay isla ti Sulawesi.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Moseley, Christopher and E. R. Asher, ed. *Atlas of the Worlds Languages* (New York: Routelege, 1994) p.&nbsp;122
Pagsasao a Balantak

Ti **pagsasao a Balantak** ket ti nangruna a pagsasao iti ulo ti akindaya a peninsula ti Sulawesi.  Ti Balantak ket maysa a pagsasao nga Austronesio ti sanga ti Celebiko, ken naidasig a kas kameng dagiti grupo ti pagsasao ti Saluan–Banggai.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* "Balantak", iti *World Atlas of Language Structures*
Pagsasao a Bobongko

Ti **pagsasao a Bobongko** ket ti pagsasao ti Is-isla Togian idiay akindaya a peninsula ti isla ti Sulawesi.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Saluan

Ti **pagsasao a Saluan**, wenno **Loinang** manipud iti maysa kadagiti dialektona, ket ti nangruna a pagsasao ti akindaya a peninsula ti isla ti Sulawesi.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Batui

Ti **pagsasao a Batui** ket ti pagsasao nga insasao babaen ti bassit a grupo ti tattao idiay akindaya a peninsula ti isla ti Sulawesi.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lampung

Ti **pagsasao a Lampung** ket ti pagsasao ti probinsia ti Lampung ti Indonesia idiay akin-abagatan nga ungto Sumatra.Daytoy ket rimpuok ti dialekto nga agraman kadagiti dua a nangruna a dialekto, ken mabalindan  a makaanayen a naisangayan a maikeddengdan a pagsasao: Abung/Pepadun (Lampung Nyo) ken Pesisir/Say Batin (Lampung Api). Ti maikatlo, Komering, ket sagpaminsan a naikedkeddeng a parte ti Lampung Api, babaen dagiti dadduma daytoy ken naisangayan a pagsasao. Ti Lampung Api ket ti prestihio a karuay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Charlie Hanawalt, 2006. 'Bitter or sweet? The vital role of sociolinguistic survey in Lampungic dialectology'
*Karl Andebeck, 2006. 'An initial reconstruction of Proto-Lampungic'
Pagsasao a Komering

Ti **pagsasao a Komering** ket ti pagsasao a Malayo-Polinesio a naisasao idiay Indonesia, idiay akin-abagatan a parte ti Sumatra.

## Lokasion
Ti Komering ket mabirukan idiay Probinsia ti Lampung idiay akin-abagatan a Sumatra, idiay igid ti Karayan Komering.

## Pannakaidasig
Ti Komering ket tagikua ti grupo ti sasao a Lampung, maysa kadagiti grupo iti kaunegan ti sanga ti Malayo-Polinesio ti pamilia ti pagsasao ti Austronesio. Ikeddeng ni Walker a ti Komering a kas maysa a dialekto, ken mangipresenta ti Lampung a kas agmaymaysa a pagsasao imbes a grupo dagiti pagsasao; tratuen dagiti dadduma daytoy a kas dialekto a naisangayan iti Lampung Api.

## Bokabulario
Dagiti pagarigan dagiti batayan a balikas ti Komering:

## Dagiti nota ken dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan
*  Adelaar, Alexander, *The Austronesian Languages of Asia and Madagascar: A Historical Perspective*, The Austronesian Languages of Asia and Madagascar, pp.&nbsp;1–42, Routledge Language Family Series, Londres, Routledge, 2005, 
*  Walker, Dale F., *A Lexical Study of Lampung Dialects*, Miscellaneous Studies in Indonesian and Languages in Indonesia, Part I (éditeur: John W. M. Verhaar), NUSA Linguistic Studies in Indonesian and Languages of Indonesia, Volume 1, pp.&nbsp;11–21, Jakarta, Badan Penyelenggara Seri NUSA, 1975.
*  Walker, Dale F., *A Grammar of the Lampung Language: the Pesisir Dialect of Way Lima*, NUSA Linguistic Studies in Indonesian and Languages of Indonesia, Volume 2, Jakarta, Badan Penyelenggara Seri NUSA, 1976.
Pagsasao a Jakun

Ti **pagsasao a Jakun** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio, mabalin a dialekto ti Malayo, a naisasao idiay Malaysia. Daytoy ket naipangpangruna a naisasao idiay daya nga aplaya ti akin-uneg a daga ti Peninsular a Malaysia, iti likmut ti Karayan Pairang, manipud iti Pekan idiay Pahang aginggana idiay Sri Gading, iti daya aginggana iti Benut, iti amianan a laud aginggana iti tengnga ti lugar ti karayan Muar iti likmut dagiti distrito ti Segamat, Muar ken Ledang iti Johor. Daytoy ket ammo pay a kas Djakun, Jakoon, Jaku’d, Jakud’n wenno Orang Hulu.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Badaiko

Ti **sasao a Badaiko** ketti grupo dagiti tallo nga asideg nga agkakabagian a sasao nga Austronesio a naisasao kadagiti distrito ti  Amianan a Lore ken Abagtan a Lore iti Rehensia ti Poso, Tengnga a Sulawesi, Indonesia, viz. '''Bada''' (Bada’), '''Behoa''' (Besoa), ken '''Napu'''. Dagiti tallo  apagsasao ket 80–91% a leksiko nga agpapada ken nalatakda nga agsinnaranay a maawatan,  ngem dagiti agsasao ket naisangayanda iti kultura.

## Pannakaidasig
Kontrobersial ti pannakaidasig ti sasao a Badaiko. Bayat a tradisional a tinengtengngel a kas sanga ti sasao a Kaili-Pamona, makibinningayda kadagiti adu a langa kadagiti pagsasao ti sanga a Seko iti sasao nga Abagatan a Sulawesi, ken mabalin pay a mapasingkedan a pudno a sasao nga Abagatan a Sulawesi a nakaro a naimpluensiaab babaen ti sasao a Kaili-Pamona.

Idasig ni Zobel (2020) ti Badaiko iti sasao a Seko a kas parte ti grupo ti *Seko–Badaiko* iti kaunegan ti sanga ti Abagatan a Sulawesi.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

*
Sasao a Kaili–Pamona

Ti **sasao a Kaili–Pamona** ket dagiti grupo ti sasao a Celebiko a naisasao idiay akinlaud a probinsia ti Tengnga a Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti pagsasao
Segun ti *Ethnologue* 16, dagiti pagsasao ket dagiti sumaganad:

*Akin-amianan
****Kaili**: Kaili (Ledo Kaili, Da'a Kaili, Unde Kaili, Baras), Lindu, Moma (Kulawi), Topoiyo, Sedoa
****Pamona**: Pamona (Bare’e), Tombelala
*Akin-abagatan
**Rampi
**Uma
**Sarudu
****Badaiko**: Bada, Behoa (Besoa), Napu

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bahonsuai

Ti **pagsasao a Bahonsuai** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Tengnga a Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Bungku–Tolaki

Ti **sasao a Bungku–Tolaki** ket dagiti grupo ti pagsasao a naipangpangruna a naisasao idiay probinsia ti Abagatan Daya a Sulawesi, Indonesia, ken dagiti kaarruba a parte dagiti probinsia ti Tengnga ken Abagatan a  Sulawesi.

## Dagiti pagsasao
Ipresenta babaen ni Mead (1998:117) ti sumaganad a modelo ti kayo a pannakaidasig para iti Bungku–Tolaki.  Daytoy a pannakaidasig ket naibatay iti pamay-an ti historikal a komparatibo iti lingguistika.
*Akindaya
**Moronene
**Daya nga Aplaya: Bungku, Bahonsuai, Kulisusu (Koroni, Kulisusu, Taloki), Wawonii, Mori Bawah
*Akinlaud
**Interior: Mori Atas, Padoe, Tomadino
**Laud nga Aplaya: Tolaki, Rahambuu, Kodeoha, Waru
Daytoy a pannakaidasig sarunuenna ti (1999), ti maysa a nasapsapa a pannakaidasig nga insingasing babaen ni Mead idi 1994.  Naibatay iti leksikostatistikal a panangiyasping, ti nasapsapa a panangidasig ket naisingasing ti 'Bungku,' 'Mori,' ken 'Tolaki' a kas dagiti kangrunaan a pannakabingbingay babaen ti Bungku–Tolaki.  Gapu kadagiti kaudian nga ebidensia manipud iti pannakibingay ti panagbaliw ti uni ken dagiti panagpabaro kadagiti agasmang ti pangsandi, ti panagkaykaysa ti naisingasing a grupo ti Mori (mangbukel ti Bahonsuai, Mori Bawah, Mori Atas, Padoe ken Tomadino) ket saan a matalinaay.  Ti maipatinayon a pakaamo ket mabalin a mabirukan iti pagsasao a Mori.

## Dagiti nota

## Adu pay a mabasbasa
*Mead, David. 1998. *Proto–Bungku-Tolaki: Reconstruction of its phonology and aspects of its morphosyntax *. PhD dissertation. Houston: Rice University.
*Mead, David. 1999. *The Bungku–Tolaki languages of south-eastern Sulawesi, Indonesia*. Series D-91. Canberra: Pacific Linguistics.
Pagsasao a Bungku

Ti **pagsasao a Bungku** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio (maysa kadagiti sasao a Celebiko) ti Abagatan a daya a Sulawesi, Indonesia. Daytoy ket asideg unay iti Wawonii. daytoy ketlokal a lingua franca sakbay ti wayawaya.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dampelas

Ti **pagsasao a Dampelas** (Dampal) ket ti pagsasao a Celebiko ti Sulawesi idiay Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dondo (Austronesio)

Ti **pagsasao a Dondo** ket ti pagsasao a Celebiko ti Sulawesi idiay Indonesia. Daytoy ket saan analawag no kasano a naisangayan daytoy manipud iti Tomini.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tomini

Ti **pagsasao a Tomini**, wenno **Tialo**, ket ti pagsasao a Celebko ti Sulawesi idiay Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bonerate

Ti **pagsasao a Bonerate** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Is-isla Taka Bonerate idiay abagatan a daya ti Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Muna–Buton

Ti **sasao a Muna–Buton** ket dagiti grupo dagiti pagsasao a naisasao kadagiti isla ti Muna ken Buton iti aplaya ti probinsia ti Abagatan Daya a Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti pagsasao
Segun ti *Ethnologue* 16/17 dagiti sumaganad ket dagiti pagsasao:

*Nuklear Muna–Buton
****Buton**
*****Daya a Buton**: Lasalimu, Kumbewaha
*****Laud a Buton**: Cia-Cia
****Munan**
***?Busoa
*****Muniko**
****?Kaimbulawa
******Akinlaud a Muniko**: Liabuku, Muna (Wuna), Pancana, Kioko
***Tukangbesi–Bonerate**: Tukang Besi (Popalia), Bonerate

Ti Busoa ken Kaimbulawa ket saanda a naisangayan a naidasig.

Ti sabali pay a mabalin a pagsasao a Buton ket ti Hukumina, a naisasao idi idiay Isla Buru ngem mabalin a tidda iti maysa a daan a migrasion manipud iti Buton.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Tomini–Tolitoli

Ti **sasao a Tomini–Tolitoli** ket dagiti naisingasing a grupo dagiti pagsasao iti Golpo ti Tomini ken ti distrito ti Tolitoli idiay akin-amianan a probinsia ti Tengnga a Sulawesi, Indonesia. Daytoy ket saan pay a naipakita a dagiti dua a sanga ket as-asidegda iti tunggal amaysa kaniada ngem dagiti sabali a pagsasao ti Sulawesi, ngem daytoy ket kaaduan a manamnama iti daytoy a kaso.

## Dagiti pagsasao
Ti sumaganad a tentatibo a pannakaidasig ti sasao a Tomini–Tolitoli ket manipud iti Himmelmann (2001:20).

*Tolitoli
**Totoli
**Boano
*Tomini
**Akin-amianan a Tomini
***Ampibabo
***Lauje
***Tialo (Tomini)
***Dondo
**Akin-abagatan a Tomini
***Balaesang
***Pendau
***Dampelas
***Taje (Petapa)
***Tajio

Ti Totoli ken Boano ket asidegda nga agkabagian ngem agbaliwda manipud kadagiti sabali a pagsasao kadagiti termino ti leksiko, ponolohia, ken dadduma pay a luglugar. Dagitoy dua a pagsasao ket mabalin a naimpluensiaan babaen ti  sasao a Gorontaliko ken kaudian pay babaen ti sasao nga Abagatan a Sulawesi a kas ti Bugis ken Makassar (Himmelmann 2001:20).

## Demograpia
Ti demograpia dita baba ket manipud iti Himmelmann (2001:18).

;Laud nga Aplaya
*Balaesang: 3,200
*Pendau (Ndau): 3,200
*Dampelas (Dampal): 10,300
*Dondo: 13,000
*Totoli (Tolitoli): 25,000

;Day anga Aplaya
*Taje (Petapa): 350
*Ampibabo-Lauje: 6,000
*Tajio (Kasimbar): 12,000
*Lauje (Tinombo): 38,000
*Tialo (Tomini): 30,000
*Boano (Bolano): 2,700

;Dagup: 145,000

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*Nikolaus Himmelmann (2001), *Sourcebook on Tomini–Tolitoli languages.* Celebes.
Pagsasao a Boano (Sulawesi)

Ti **pagsasao a Boano** (tinawtawagan pay iti **Bolano**) ket ti pagsasao a Celebiko ti pamilia ti pagsasao ti Austronesio.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Wotu–Wolio

Ti **sasao a Wotu–Wolio** ket dagiti grupo ti asideg nga agkakabagian a pagsasao a naisasao idiay Sulawesi.

## Dagiti pagsasao
Dagiti pagsasao ket dagiti sumaganad:

***Kalao**: Kalao, Laiyolo
***Wolio–Kamaru**: Wolio, Kamaru
**[[Wotu language|Wotu]]*

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Busoa

Ti **pagsasao a Busoa** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Isla Buton, idiay abagatan a daya nga aplaya ti Sulawesi idiay Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kalao

Ti **pagsasao a Kalao**, wenno *Kalaotoa,* ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Isla Kalao, Abagatan a Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kaili

Ti **pagsasao a Kaili** ket ti maysa a rimpuok ti dialekto ti Austronesio iti sanga ti Celebiko, ken maysa kadagiti nangruna a pagsasao ti Tengnga a Sulawesi.  Ti ayan a lugar ti Kaili ket ti nalawa a ginget ti Karayan Palu a gumay-at nga agpaabagatan manipud iti kapitolio a siudad ti Palu ti Tengnga a Sulawesi. Naisasao pay ti Kaili kadagiti kabambantayan nga adda kadagiti dua a bangir iti daytoy a ginget, ken dagiti igid ti aplaya ti Lingsat Makassar ken ti Golpo ti Tomini.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kamaru

Ti **pagsasao a Kamaru** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla Buton, iti abagatan a daya a Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kulisusu

Ti **pagsasao a Kulisusu** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio (maysa kadagiti sasao a Celebiko) ti Abagatan a daya a Sulawesi, Indonesia. Daytoy ket paset ti kawar ti dialekto nga agraman kadagiti dua a bassit a dialekto ti Koroni ken Taloki.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lauje

Ti **pagsasao a Lauje** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti sanga ti sasao a Celebiko ti Sulawesi idiay Indonesia. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mbelala

Ti **pagsasao a Mbelala** (Belala), wenno ***Tombelala***, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti sanga ti sasao a Celebiko ti Tengnga a Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Moronene

Ti **pagsasao a Moronene** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio (maysa kadagiti sasao a Celebiko) a naisasao idiay Rehensia ti Bombana, Abagatan a daya a Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mori Bawah

Ti **pagsasao a Mori Bawah**, ammo pay a kas **Lower Mori** wenno **Daya a Mori**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti sanga ti Celebiko.  Daytoy ket maysa kadagiti nangruna a pagsasao ti Rehensia ti Morowali idiay Tengnga a Sulawesi.

## Pannakaidasig
Ti Mori Bawah ket naidasig a kas kameng dagiti grupo ti pagsasao ti Bungku-Tolaki, ken makibinningay kadagiti kaasitgan a pakaikabagian iti Bungku ken dagiti sabali a pagsasao ti akindaya nga aplaya ti Sulawesi, a kas ti Wawonii ken Kulisusu.  No agkaduada, ti Mori Bawah ken ti pagsasao a Mori Atas ket sagpaminsanda a maibagbaga babaen ti termino a ‘Mori’.

## Dagiti dialekto
Ti Mori Bawah ket addaan kadagiti nadumaduma a dialekto.  Segun ken ni Esser, dagiti lima a dialekto ket mabalin nga ikeddeng a kas nangruna.
* Tinompo
* Tiu
* Moiki
* Watu
* Karunsi’e

Ti dialekto a Tinompo ket ti kangatuan iti prestihio.  Ti Tinompo ket isu idi ti dialekto nga insasao babaen dagiti naarian a klase ti indihenio, ken idi immuna a maikaduapulo a siglo, kaaduan pay a naital-o babaen dagiti turay ti kolonia a kas pagalagadan iti amin a paset ti lugar ti Mori, a mairaman para iti Mori Atas ken Padoe.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mori Atas

Ti **pagsasao a Mori Atas**, ammo pay a kas **Akingato a Mori** wenno **Laud a Mori**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti sanga ti Celebiko.  Ti tradisional a pagtaengan ti Mori Atas ket ti akinngato a kurso ti Karayan Laa idiay Tengnga a Sulawesi.

## Pannakaidasig
Ti Mori Atas ket naidasig a kas kameng dagiti grupo ti pagsasao ti Bungku-Tolaki, ken makibinningay kadagiti kaasitgan a pakaikabagian iti Pagsasao a Padoe.  No agkuyog iti Mori Atas ken Mori Bawah sagpaminsanda a tinawtawagan babaen iti termino a ‘Mori’.

## Dagiti dialekto
Mangipresenta ti Mori Atas ti komplikado a kasasaad ti dialekto.  Segun kenni Esser, dagiti lima a dialekto ket mabalin nga ikeddeng a nangruna.
* Molio’a
* Ulu’uwoi
* Tambee
* Molongkuni
* Impo

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Moma

Ti **pagsasao a Moma** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio tisanga ti sasao a Celebiko nga insasao idiay Tengnga a Sulawesi, Indonesia. Historikal daytoy a dialekto ti Kaili, ngem agbalbaliw gapu ti napigsa nga impluensia manipud iti Uma.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Padoe

Ti **pagsasao a Padoe** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti sanga ti Celebiko.  Daytoy ket tradisional idi nga insasao kadagiti umallo-allon a tanap ti abagatan a Danaw Matano iti probinsia ti Abagatan a Sulawesi.  Kadagiti tawen ti 1950 ti sangkapaset a populasion dagiti agsasao iti Padoe ket napanda idiay Tengnga a Sulawesi tapno talawanda dagiti rugsot dagiti yaalsa ti Darul Islam / Tentara Islam Indonesia (DI/TII).   Nakarkulo idi 1991 nga adda dagiti 5,000 nga agsasao iti Padoe iti amin a lokasion.

## Pannakaidasig
Naidasig ti Padoe a kas kameng dagiti grupo ti pagsasao ti Bungku-Tolaki, ken makibinningay kadagiti kaasitgan a pakaikabagian iti pagsasao a Mori Atas.  Sagpaminsan a mairamraman ti pagsasao a Padoe iti Mori Atas ken Mori Bawah babaen ti nalawlawa a termino ti 'Mori.'

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Pancana

Ti **pagsasao a Pancana** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Isla Buton, iti akin-abagatan a daya ti Sulawesi idiay Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Pendau

Ti **pagsasao a Pendau** (Ndau), wenno **Umalasa**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronisio ti sanga ti pagsasao a Celebiko ti Sulawesi idiay Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Rampi

Ti **pagsasao a Rampi** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Tengnga ken Abagatan a Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sarudu

Ti **pagsasao a Sarudu** ket ti maysa a pagsasao nga Austronisio ti sanga ti sasao a Celebiko ti Laud a Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tukang Besi

Ti **pagsasao a Tukang Besi** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Is-isla Tukangbesi iti abagatan a daya ti Sulawesi idiay Indonesia babaen dagiti pagkapat a riwriw a tattao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tolaki

Ti **pagsasao a Tolaki** (To'olaki), wenno **Tolakines**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti sanga ti pagsasao a Celebiko ken ti nangruna a pagsasao ti Abagatan a daya a Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Totoli

Ti **pagsasao a Totoli** ammo pay a kas **Tolitoli** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti sanga ti pagsasao a Celebiko nga insasao babaen dagiti 25,000 a tattao ti Tengnga a Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wawonii

Ti **pagsasao a Wawonii** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio (maysa kadagiti sasao a Celebiko) ti Wawonii (Rehensia ti Konawe Kepulauan, Abagatan a daya a Sulawesi) ken Menui (idiay Rehensia ti Morowali, is-isla ti Tengnga a Sulawesi) ti Indonesia. Ti pagsasao ket asideg a kabagian ti pagsasao a Bungku.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wolio

Ti **pagsasao a Wolio** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Bau-Bau iti Isla Buton, iti abagatan a daya ti Sulawesi, Indonesia. Daytoy ket ammo pay a kas **Buton**, daytoy ti pagsasao ti panagtagilako ken ti dati a pagsasao ti korte ti Sultan iti Baubau. Ita nga aldaw, daytoy ket opisial a rehional a pagsasao; dagiti senias ti kalsada ket naisuratda iti Wolio a nausar ti sinuratan nga Arabiko.

## Dagiti nagibasaran
.ph

Ti **.ph** ket ti kangatuan nga agpang ti dominio ti kodigo ti pagilian ti internet (ccTLD) para iti Filipinas.

## Pangyuna
Ti opisial a rehistro ti dominiotidominio ti .ph ket ti **dotPH Domains Inc**. ti dotPH ket agtengngel ken mangimaton ti database dagiti nagan ti dominio ti PH, a naisangayan ti**.ph**, **.com.ph**, **.net.ph**, ken**.org.ph**. Dagiti rehistrador ti nagan ti dominio ket saan laeng a para kadagiti tattao, dagiti negosio, ken dagiti gunglo idiay Filipinas, ngem dagiti pay adda iti sabali a parte iti lubong.

Ti dominio ti PH ket agdama nga inadministro babaen ni José Emmanuel "Joel" Disini, ken isu pay ti agdama a CEO ti dotPH. Ni Disini ket isun ti administrador ti dominio manipud idi indutok ni Jon Postel ti dominio kaniana idi 1990. Ti dominio ket inisponsoran babaen ti **PH Domain Foundation**, ti sosial nga outreach nga ima ti dotPH a pinundar pay babaen ni Disini a naikuyog ti grupo dagiti propesional ti IT idi Agosto 1999.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
* Agdamma nga Administrador ti PH ccTLD
* IANA .ph whois information
Listaan dagiti siudad ken dagiti ili iti Filipinas

Ti Filipinas ket administratibo a nabingbingay kadagiti 81&nbsp;probinsia&nbsp;(). Dagitoy, ken maikuyog ti Nailian a Kapitolio a Rehion, ket mabingbingayda pay kadagiti siudad&nbsp;() ken dagiti ili&nbsp;().

Dagiti siudad ket naidasigda babaen ti Lokal a a Kodigo ti Gobierno ti 1991 (*[[Tignay ti Republika]] Blng. 7160*) kadagiti tallo a kategoria: dagiti urbano unay a siudad, dagiti nawaya a komponente a siudad, ken dagiti komponente a siudad. Dagiti siudad ket tinurayan babaen dagiti bukodda a dokumento ti linteg ti ili a maipatinayon ti Kodigo ti Lokal a Gobierno ti 1991, a mangibaga ti administratibo nga estruktura ken dagiti bileg. Maikkanda kadagiti dakdakel a bingay ti Internal Revenue Allotment (IRA) no maiyasping kadagiti kadawyan nga ili.

Manipud idi Hunio&nbsp;2016, addan dagiti 145&nbsp;a siudad(35&nbsp;nga urbanisado, dagiti 5&nbsp;a nawaya a komponente a siudad, dagiti 105&nbsp;a komponente) ken dagiti 1,489&nbsp;nga ili a mangbukel ti intero a pagilian.



## Listaan
Dagiti siudad nga agraman kadagiti probinsia kadagiti *italiko* ket mangibaga ti siudad ket nawaya nga inadministro manipud kadagiti kasta a probinsia a tradisional a nakaigrupuanda. Ti Metro Manila (NCR) ket saan a probinsia ngem nairaman para kadagiti panggep a panangiyasping. Babaen ti klase, ti  ket mangibaga kadagiti Komponente a siudad, ti  ket dagiti Nawaya a Komponente a siudad, ken ti  ket dagiti Urbanisado Unay a siudad. Dagiti selula nga addaan iti napuskol a pagbeddengan ket mangmarka kadagiti opisial a (de jure) kapitolio ti probinsia. Dagiti dati a nagan ket makita iti *italiko* ken narikpan kadagiti parentesis.

## Kiaten pay
* Listaan dagiti siudad iti Filipinas

## Dagiti dakamat

## Dagiti taudan

* 
* 
*  
*  
* 
*  
* 
*  
*
Pagsasao a Batak Angkola

Ti **pagsasao a Batak Angkola**, wenno **Angkola**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Sumatra. Daytoy ket naisasao idiay Rehensia ti Abagatan a Tapanuli ken Padang Sidempuan.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Batak Dairi

Ti **pagsasao a Batak Dairi**, wenno **Pakpak**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Sumatra. Daytoy ket naisasao idiay Rehensia ti Dairi, Rehensia ti Pakpak Bharat, distrito ti Parlilitan ti Rehensia ti Humbang Hasundutan, distrito ti Manduamas ti Rehensia ti Tengnga a Tapanuli, Subulussalam ken Rehensia ti Aceh Singkil.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Batak Karo

Ti **pagsasao a Batak Karo**, tinawtawagan idiay Indonesia a kas **Bahasa Karo** (pagsasao a Karo), ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti tattao a Karo ti Indonesia. Daytoy ket insasao babaen dagiti agarup a 600,000 a tattao idiay Amianan a Sumatra. Daytoy ket kangrunaan a naisasao idiay Rehensia ti Karo, kadagiti akin-abagatan a parte ti Rehensia ti Deli Serdang ken dagiti akin-amianan a parte ti Rehensia ti Dairi, Amianan a Sumatra, Indonesia. Daytoy ket historikal idi a naisurat nga inus-usar ti alpabeto a Batak a nagtaud manipud iti sinuratan a Brahmi ti taga-ugma nga India babaen dagiti sinuratan ti Pallava ken Daan a Kawi, ngem itan ket bassit laengen ti bilang ti Karo a makasurat ken makaawat iti sinuratan , ken imbes nga inus-usar ti sinuratan a Latin.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* language-museum.com
* omniglot.com
* Diksionario nga Indones iti Karo 
* Kristiano a Biblia ti Batak Karo
Impasugong

Ti **Impasugong** ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Bukidnon iti Filipinas.

## Dagiti baranggay

Ti Impasugong ket nabingbingay a politikal iti 13 a barbaranggay.

## Demograpia
 	

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao nga Alas

Ti **pagsasao nga Alas**, **	Alas-Kluet**, wenno **Batak Alas**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Sumatra. Dagiti tallo a dialekto, ti Alas, Kluet, ken Singkil (Kade-Kade), ket mabalin a saan a mangbukel iti agmaymaysa a pagsasao; mabalin nga as-asideg ti Alas iti Karo, ken dagiti daduma ket as-asideg iti Dairi. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Batak Simalungun

Ti **pagsasao a Batak Simalungun**, wenno **Simalungun**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Sumatra. Daytoy ket nangruna a naisasao idiay Rehensia ti Simalungun ken Pematang Siantar, Amianan a Sumatra, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Diksionario nga Indones-Simalungun
* Urnong ni David Goldsworthyiti Musika ti Indonesia ken Malaysia a naiyarkibo iti Paradisec a mairaman ti nawaya panagserrek kadagitirekording iti Batak Simalungun.
Pagsasao a Mandailing

Ti **pagsasao a Mandailing** wenno **Batak Mandailing** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Indonesia, ti akin-amianan nga isla ti Sumatra. Daytoy ket naipangpangruna a naisasao idiay Rehensia ti Mandailing Natal, Rehensia ti Amianan a Padang Lawas, Rehensia ti Padang Lawas, dagiti akindaya a parte ti Rehensia ti Labuhan Batu, Rehensia ti Amianan a Labuhan Batu, Rehensia ti Abagatan a Labuhan Batu ken dagiti akin-amianan a laud a parte ti Probinsia ti Riau. Daytoy ket naisurat babaen ti panagusar ti sinuratan a Latin ngem historikal nga inus-usar ti sinuratan a Batak.

## Dagiti taudan
*  Adelaar, Alexander, *The Austronesian Languages of Asia and Madagascar: A Historical Perspective*, The Austronesian Languages of Asia and Madagascar, pp.&nbsp;1–42, Routledge Language Family Series, Londres: Routledge, 2005, 
*  Siregar, Ahmad Samin, *Kamus Bahasa Angkola/Mandailing Indonesia*, Jakarta: Pusat Pembinaan Dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan Dan Kebudayaan, 1977.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

Kamus Mandailing
Pagsasao a Batak Toba

T **pagsasao a Batak Toba** ket ti pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay probinsia ti Amianan a Sumatra iti Indonesia. Daytoy ket paset ti grupo dagiti pagsasao a tinawtawagan iti  "Batak". Adda dagiti agarup a 2,000,000 nga agsasao a tattao a Batak Toba, nga agtateng iti daya, laud ken abagatan ti Danaw Toba. Historikal daytoy a naisurat iti sinuratan a Batak, ngem ti kaaduan nga inus-usar itan a panagsurat ket ti sinuratan a Latin.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Enggano

Ti **pagsasao nga Enggano**, wenno **Engganes**, ket ti saan unay nga ammo a pagsasao ti Isla Enggano iti akin-abagatan a laud nga aplaya ti Sumatra. Daytoy ket agparang a kas maysa a pagsasao nga Austronesio, ngem kaaduan kadagiti batayan a bokabulario ket saan a maikapet kadagiti sabali a sasao nga Austronesio. Idi immuna a naiyasideg kadagiti Europeano, ti tattao nga Enggano ket ad-adu iti pakaidumaanda iti kultura iti Is-isla Nicobar ngem iti Austronesio a Sumatra; nupay kasta, awan dagiti nalawag a lingguistiko a koneksion iti Nicobares wenno dadduma a sasao nga Austroasiatiko.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti material iti pagsasao nga Enggano
Pagsasao a Gayo

Ti **pagsasao a Gayo** ket ti maysa a pagsasao nga insasao babaen dagiti agarup a 300,000 tattao (2010) iti rehion ti bantay ti Amianan a Sumatra iti likmut ti Tengnga nga Aceh, Bener Meriah ken Gayo Lues. Daytoy ket naidasig a kas tagikua ti sanga ti Akinlaud a Malayo-Polinesio ti sasao nga Austronesio, ngem saan nga asideg a kabagian dagiti sabali a pagsasao. Ilista ti Ethnologue ti *Deret*, *Lues*, *Lut*, ken *Serbejadi-Lukup* a kas dagiti dialekto.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Simeulue

Ti **pagsasao a Simeulue** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti tattao a Devayan iti Simeulue idiay akinlaud nga aplaya ti Sumatra, Indonesia.

## Dagiti nagan
Ti *Simeulue* ket tinawtawagan pay iti *Mae o*, a literal a ti kayatna sawen ket 'Ania ti papanam?'. Ilista pay ti Ethnologue ti *Long Bano*, *Simalur*, *Simeuloë*, ken *Simulul* a kas dagiti alternatibo a nagan.

## Dagiti karuay
Ti Simeulue ket naisasao kadagiti 5 dagiti 8 a subdistrito (*kecamatan*) ti Rehensia ti Simeulue. Daytoy ket mangiraman kadagiti 2 a dialekto.
***Defayan**: naisasao kadagiti 4 nga akindaya a subdistrito ti Teupah Selatan, Simeulue Timur, Teupah Barat, ken Teluk Dalam
***Simolol** (prestihio a dialekto): naisasao iti likmut ti Kampung Aie, Simeulue Tengah

Naisasao pay ti Simeulue idiay Isla Babi ken Is-isla Banyak.

Ti **[[Pagsasao a Sikule|Sikule]]**, a kabagian ti Nias, ket naisasao idiay Alafan iti akinlaud a patingga ti Simeulue, bayat a ti Jamu (tinawtawagan pay iti *Kamano*), a kabagian ti Minangkabau, ket naisasao idiay kapitolio a siudad ti Sinabang.

## Kitaen pay
* Pagsasao a Sikule

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sikule

Ti **pagsasao a Sikule** (ammo pay a kas **Sibigo**, **Sigulai**, **Ageumeui**, wenno **Wali Banuah**) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay isla ti Simeulue iti akinlaud nga aplaya ti Sumatra idiay Indonesia.

Naisaao ti Sikule idiay distrito ti Alafan, iti akinlaud a patingga ti isla ti Simeulue. Daytoy ket nalawag a kabagian ti pagsasao a Nias. Ilista ti Ethnologue ti *Lekon* ken *Tapah* a kas dagiti dialekto.

## Kitaen pay
* Pagsasao a Simeulue

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mentawai

Ti **pagsasao a Mentawai** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio, nga insasao babaen dagiti tattao a Mentawai ti Is-isla Mentawai, Laud a Sumatra.

## Dagiti dialekto
Segun ti *Ethnologue*, dagiti daialekto ti Mentawai ket dagiti sumaganad: Silabu, Sipura&nbsp;– Simalegi, Sakalagan, Saumanganja&nbsp;– Amianan a Siberut, Abagatan a Siberut&nbsp;– Taikaku&nbsp;– Pagai.

Ilista ni Syamsir Arifin, et al. (1992) dagiti sangadosena a dialekto ti Mentawai:
*Abagatan a Siberut
**Madobat
**Salappa
**Ulubaga
*Sipora
**Bariulou
**Bosua
**Sioban
*Amianan a Pagai
**Pasapuat
**Silabu
**Saumanganya
*Abagatan a Pagai
**Boriai
**Bulasat
**Sikakap

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Syamsir Arifin; Nasroel Malano; Yuslina Kasim. 1992. *Fonologi bahasa Mentawai*. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaa.
Pagsasao a Nias

Ti **pagsasao a Nias** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla ti Nias ken ti Is-isla Batu iti laud nga aplaya ti Sumatra idiay Indonesia. Daytoy ket ammo a kas Li Niha babaen dagiti patneng nga agsasao. Daytoy ket tagikua ti subgrupo ti Amianan a laud a Sumatrano a mairaman pay ti Mentawai ken ti sasao a Batak. Daytoy ket addaan ti agarup a 770,000 nga agsasao idi 2000. Adda dagiti tallo a nangruna a dialekto: ti akin-amianan, tengnga ken akin-abagatan .

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Nias wordlist , Austronesian Basic Vocabulary Database