open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sasao a Somahai

Ti **sasao a Momuna**, Momina ken Momuna, ammo pay a kas **Somahai**, ket ti pamilia dagiti dua nga asideg nga agkabagian a sasao a Papuano. Dagiti pangsandida, ti singular a *na, *ka, *mo, ket kadawyanda a Trans–Baro a Guinea, ken naikabilda iti sanga a Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea iti dayta a pamilia babaen ni Wurm, ngem ni Ross ket saan a makabiruk ti makaanay nga ebidensia a makaidasig kaniada.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Korupun

Ti **pagsasao a Korupun** (Korapun) ket ti pagsasao a Papuano ti Laud a Papua. Dagiti dialekto ket ti Korupun (Duram), Dagi, Sisibna (Gobugdua), Deibula, (Akinlaud) Sela. Daytoy ket ammo pay a kas *Kimyal of Korupun*; ti Kimyal ket ti sabali a nagan para iti Nalca.

Segun ken ni Timothy Usher, ti "Korupun" nga inpalawag babaen ni Bromley ket sabali, ngem asidegda nga agkabagian a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Andrew Pawley

Ni **Andrew Kenneth Pawley** (naiyanak idi 1941), MA, PhD (Auckland), FRSNZ, FAHA, ket Propesor Emeritus iti  Eskuela ti Kultura, Pakasaritaan ken Pagsasao iti Kolohio ti Asia ken ti Pasipiko iti Nailian nga Unibersidad ti Australia. Naiyanak ni Pawley idiay Sydney ngem immalis idiay Baro a Selanda idi agtawen iti 12.

## Dagiti akinruar a silpo
* https://researchers.anu.edu.au/researchers/pawley-ak?term=pawley
Laud a Papua (probinsia)

Ti **Laud a Papua** () ket ti probinsia ti Indonesia. Daytoy ket sakupenna dagiti dua nga akinlaud a peninsula ti isla ti Baro a Guinea. Ti kapitoliona ket ti Manokwari, ngem ti kadakkelan a siudad ket ti Sorong, ken inrehistro ti senso idi 2010 ti populasion iti 760,855; ti kaudian nga opisial a karkulo (manipud iti Enero 2014) ket 877,437.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Pagsasao a Dibiyaso

Ti **pagsasao a Dibiyaso** ammo pay a kas **Bainapi** ket ti maysa a di naidasig a pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket sagpaminsan a maisilpo iti Bosavi, ngem dagiti pagtunosan ket agparang a dagiti panagbulbulod, isu a naibati ti Dibiyaso a kas di naidasig.

Adda 19% a panagpada iti leksiko iti Turumsa, ken mangisingasing daytoy a mabalin a mangpaneknek a pagsasao a Doso–Turumsa.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Turumsa

Ti **pagsasao a Turumsa** ket ti mabalin nga awaen a pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket naidasigen a kas pagsasao a Bosavi, ken 19% a maipada iti leksiko iti pagsasao a Bosavi iti Dibiyaso, ngem agparang daytoy a gaou dagiti panagbulbulod. Daytoy ket addaan iti ad-adu (61%) a pannakaipada iti leksiko iti Doso, ti laeng nalawag a kabagianna.

## Dagiti nagibasaran

*Listaan dagiti naisagmak a pagsasao: TURUMSA
Pagsasao a Kamula

Ti **pagsasao a Kamula** ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea a saan a naidasig iti kaunegan ti pamilia ti panangidasig ni Malcolm Ross (2005).  Ti bassit a datos nga adda kadagiti pangsandi ti Kamula ket saan a maiyanay iti kaarruba a sasao a Daya a Strickland wenno Bosavi (ngem ti 1sg *nê* ket mabalin a mangipaltiing iti proto-TNG *na), isu a ti Kamula ket nasaysayaat a kas maysa a nawaya a sanga ti Trans–Baro a Guinea iti di pay maibanag nga ad-adu a panagadal.

Dagiti napasingkedan a pangsandi ket ti 1sg , 2sg , ken ̩pl .

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Sulka

Ti **pagsasao a Sulka** ket mabalin nga isolado a pagsasao a naiwarwaras iti ballasiw ti akindaya a patingga ti isla ti Baro a Britania, Papua Baro a Guinea. Adda dagiti agarup a 3000 nga agsasao.

Ti Sulka ket saan unay a nasayaat a napasingkedan. Adda dagiti ebidensia a mabalin daytoy a kabagian ti Kol wenno Baining.

## Kitaen pay
* Sasao a Daya a Papuano

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kol (Papua Baro a Guinea)

Ti**pagsasao a Kol** ket ti pagsasao a naisasao idiay akindaya nga isla ti Baro a Britanian, Papua Baro a Guinea. Adda dagiti agarup a 4000 nga agsasao.

Agparang a ti Kol ket isolado apagsasao, ken mabalin a daytoy ket adayo a kabagian iti saan a nasayaat a napasingkedan a pagsasao a Sulka.

## Kitaen pay
* Sasao a Daya a Papuano

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ura (Papua Baro a Guinea)

Ti **pagsasao nga Ura** (Uramät) ket ti pagsasao a Papuano  a naisasao idiay Probinsia ti Daya a Baro a Britania iti isla ti Baro a Britania, Papua Baro a Guinea. Ti *Uramät* ket ti autonimo ti tattao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tairuma

Ti **pagsasao a Tairuma**, ammo pay a kas **Uaripi** manipud iti lokasionna, ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Doso–Turumsa

Ti **sasao a Doso–Turumsa** ket ti paris dagiti asideg nga agkabagian ngem saan a naidasig a pagsasao ti Baro a Guinea.

## Kitaen pay
*Pagsasao a Dibiyaso

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Doso

Ti **pagsasao a Doso** ket ti pagsasao ti Baro a Guinea. Daytoy ket addaan iti 61% a pannakaipada ti bokabulariona iti gangani nga awanen a pagsasao a Turumsa, ti laeng nalawag a kabagianna. Daytoy ket naisasao idiay asideg ti Kamula ngem saan nga agparang a kabagianna daytoy; awan unay ti makaanay a pakaammo no daytoy ket mabalin a kabagian dagiti sabali a pagsasao iti lugar.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Toaripi

Ti **pagsasao a Toaripi**, wenno **Daya nga Elema**, ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Paradisec ti bilang dagiti urnong dagiti material ti pagsasao a Toaripi.

## Dagiti nagibasaran

]
Pagsasao nga Orokolo

Ti **pagsasao nga Orokolo** ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti Papua Baro a Guinea nga insasao babaen dagiti agarup a 50,000 a tattao (2010).

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti material ti Orokolo ket mairaman iti nawaya a maserrekan nga urnong da Arthur Capell collection (AC1) ken Tom Dutton (TD1) babaen ti Paradisec.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Opao

Ti **pagsasao nga Opao** ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Keoru

Ti **pagsasao a Keuru**, wenno **Keoru-Ahia** manipud kadagiti dua a dialekto, ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kaki Ae

Ti **pagsasao a Kaki Ae**, wenno **Tate**, ket ti pagsasao nga addaan dagiti 500 nga agsasao, kagudua ti populasion ti etniko, iti asideg ti Kerema, idiay Papua Baro a Guinea.

Dagiti pangsandi ket:
:

Ti Kaki Ae ket awan ti pakaigiddiatan iti  ken . Daytoy ket naisingasingen a kabagian ti sasao nga Eleman, ngem dagiti pannakaikapet ket agparang dagiti panagbulbulod.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Huli

Ti **pagsasao a Huli** ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea nga insasao babaen ti tattao a Huli ti probinsia ti Akin-abagatan a Kabanbantayan ti Papua Baro a Guinea. 

## Dagiti nagibasaran

*

## Dagiti akinruar a silpo
*Sistema ti panagbilang iti Huli
Pagsasao nga Ipili

Ti **pagsasao nga Ipili** ket ti pagsasao ti Kabanbantayan ti Daya a Baro a Guinea idiay Probinsia ti Enga, Papua Baro a Guinea.

Dagiti dialekto ket ti Porgera-Paiela ken Tipinini. Ti naud-udi a naibaga ket kapadpada ti Enga.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kewa

Ti **pagsasao a Kewa**ket ti Trans–Baro a Guinea ti probinsia ti Akin-abagatan a Kabanbantayan ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti material ti Daya a Kewa ket mairaman kadagiti nawaya a maserrekan nga urnong ni Arthur Capell (AC1 and AC2) manipud iti Paradisec.
Pagsasao nga Akoye

Ti **pagsasao nga Akoye**, ammo pay a kas **Lohiki** wenno **Maihiri** (Mai-Hea-Ri), ket ti maysa a pagsasao nga Angan ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao nga Akoye
Pagsasao nga Angaataha

Ti **pagsasao nga Angaatiha** (Angaatiya, Angaataha) ket ti kaaduan a managbalbaliw a sasao nga Angan ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket ammo pay a kas *Langimar*.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ankave

Ti **pagsasao nga Ankave** wenno **Angave** ket ti pagsasao a Papuan nga insasao babaen dagiti agarup a 1,600 (manipud idi 1987) a tattao nga Angave idiay Distrito ti Kerema, Probinsia ti Golpo, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*

## Dagiti akinruar a silpo
*Diksionario ti Ankave
*Ingles-Angave a diksionario/SIL
Pagsasao nga Enga

Ti **pagsasao nga Enga** ket ti pagsasao ti Kabanbantayan ti Daya a Baro a Guinea nga insasao dagiti pagkapat a riwriw a tattao idiay Probinsia ti Enga, Papua Baro a Guinea. Daytoy ti kaaduan ti bilang ti agsasao a pagsasao idiay Baro a Guinea, ken maikadua iti amin kalpasan ti Papuano a Malayo.

Ti maysa a naibatay iti Eng a pidgin ket inus-usar dagiti agsasao iti sasao nga Arafundi.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ponolohia ti Enga
* Ti urnong dagiti nawaya a maserrekan a rekording ti Enga a naiyarkibo iti Kaipuleohone.
Probinsia ti Enga

Ti **Enga** ket maysa kadagiti probinsia ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket mabirukan iti amianan a rehion ti kabanbantayan ti Papau Baro a Guinea, ken nabingbingay daytoy iti Akinlaud a Kabanbantayan tapno agbalin a sabali a probinsia idi napartuat dagiti probinsia ti panawen ti wayawaya idi 1975. Ti tattaoo ti Enga ket natawtawaganda a kas dagiti Engan—isuda ti kaaduan a grupo ti etniko nga agsasao iti maysa a pagsasao kadagiti amin a lima a distritona: agarup a 500,000 a tattao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Enga Waipii – Naimanya Anda
Pagsasao a Hamtai

Ti **pagsasao a Hamtai** (Hamday) ket ti kaaduan ti agsasao kadagiti sasao nga Angan ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket ammo pay a kas Kamea (idiay Probinsia ti Golpo), Kapau, ken Watut. Dagiti dialekto ket ti Wenta, Howi, Pmasa’a, maitutop a Hamtai, Kaintiba.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kamasa

Ti **pagsasao a Kamasa** ket ti gangani nga awanen a pagsasao nga Angan ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Susuami

Ti **pagsasao a Susuami** ket ti nakaro a naisagmak a pagsasao a Papuano, a naisasao iti nakaiyalisan a purok ti Manki iti igid ti akinngato a Karayan Watut, Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. Nakarkulo idi 1980 nga adda dagiti 50 nga agsasao, ken nasuksukatanen manipud kadagiti nadumaduma a pagsasao ti purok, mairaman ti adayo a kabagain a Hamtai ken Angaataha, ken ti pay kadawyan a panagusar iti Tok Pisin kadagiti taga-ruar.

## Dagiti nagibasaran

* Bernard Comrie, Stephen Matthews, and Maria Polinsky. *The Atlas of Languages*. New York: Facts on File. Page 109.
Pagsasao a Yagwoia

Ti **pagsasao a Yagwoia** (Yeghuye), wenno *Kokwaiyakwa* ket ti maysa a pagsasao nga Angan ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket nainaganan kadagiti lima nga etnisidad, ti *Iwalaqamalje, Hiqwaye, Hiqwase, Gwase, Heqwangilye* (dialekto a *Yeqwangilje*).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Paradisec ket addaan iti nawaya a maserekan nga urnong dagiti rekording ti Yagwoia. Addaanda pay iti urnong ni Jadran Mimica kadagiti rekording nga aglaon bassit iti Yagwoia.
Pagsasao a Yipma

Ti **pagsasao a Yipma** (maibalikas a kas Hipma) ket ti maysa a pagsasao nga Angan ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti *Wantakia, Baruya (Barua), Gulicha, Usirampia (Wuzuraabya).*

## Dagiti nagibasaran
Libreville

Ti **Libreville** ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Gabon, idiay laud a tengnga nga Aprika. Ti siudad ket puerto idiay Karayan Komor, idiay asideg ti Golpo ti Guinea, ken sentro ti panagtagilako para iti rehion ti tarikakayo. Manipud idi 2013 ti populasionna ket 703,904.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Site officiel de la Mairie de Libreville
Bujumbura

Ti **Bujumbura** (), dati a **Usumbura**, ket ti kapitolio, kadakkelan a siudad, ken kangrunaan a puerto ti Burundi. Daytoy ket mabirukan diay amianna-akindaya nga aplaya ti Danaw Tanganyika, ti maikadua a kaadaleman a danaw iti lubong kalapasan ti Danaw Baikal.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Pagsasao a Baruga

Ti **pagsasao a Baruga**, ammo pay a kas **Bareji**, ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Oro, idiay "ipus" ti Papua Baro a Guinea. Dagiti uppat a managbaliw a dialekto ket ti  Tafota, Daghoro, Bareji, Mado. Parteda ti pamilia a Binandereano ti pilo ti sasao sasao a Trans–Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Binandere

Ti **pagsasao a Binandere** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay "ipus" ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
*Doregari Kotopu Anglican Holy Communion in Binandere, digitized by Richard Mammana and Charles Wohlers
*Benunu tepo ae sakrament da kandoari ae ekalesia da jimbo nenei ainda book England da ekalesia da jimbo ango (1959) Book of Common Prayer digitized by Richard Mammana
*King, Copland. 1927. *Grammar and Dictionary of the Binandere Language, Mamba River, North Division, Papua*. Sydney: D.S. Ford. http://www.sil.org/pacific/png/abstract.asp?id=599

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ewage

Ti **pagsasao nga Ewage**, ammo pay a kas **Notu**, ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Oro, idiay "ipus" ti Papua Baro a Guinea. Ti kinaykayat a nagan ket agdepdepende iti rehion. Dagiti dua a dialektona ket ti Sose/Sohe (Akinlaud a Tantanap Orokaiva) ken Ifane/Ihane (Akindaya a Tantanap Orokaiva) (Smallhorn 2011:47).

## Dagiti nagibasaran

*Smallhorn, Jacinta Mary. 2011. *The Binanderean languages of Papua New Guinea: reconstruction and subgrouping*. Canberra: Pacific Linguistics.
Pagsasao nga Orokaiva

Ti **pagsasao nga Orokaiva** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Oro, idiay "ipus" ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Humotepain-Ari te Giu, Dagiti Kararag iti Orokaiva (1953) Indihitado babaen ni Richard Mammana
Pagsasao a Suena

Ti **pagsasao a Suena** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Oro, idiay "ipus" ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket parte ti pamilia a Binandereano ti pilo ti sasao a Trans–Baro a Guinea.

Ti tattao a Yarawi ket nagsasaoda iti Suena idi las-ud ti kaaduan ti maika-20 a siglo, ngem immallatiwdan iti Binandere.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Fembe

Ti **pagsasao a Fembe**, wenno **Agala**, ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti Baro a Guinea, a naisasao kadagiti tanap ti daya ti Karayan Strickland.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Zia

Ti **pagsasao a Zia** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Akinbaba a Ginget ti Waria idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.  Daytoy ket parte ti pamilia a Binandereano ti pilo ti sasao a Trans–Baro a Guinea. (Ross, 2005).

## Dagiti nagibasaran

* Organised Phonology Data, Zia Language. Summer Institute of Linguistics. Naal aidi Marso 17, 2008. http://www.sil.org/pacific/png/abstract.asp?id=384
Pagsasao a Fasu

Ti **pagsasao a Fasu** ti Baro a Guinea ket saan nga asideg a kabagian dagiti sabali a pagsasao, ngem mangporma iti sanga ti pamili a Trans–Baro a Guinea. Inkeddeng da Wurm ken Hattori (1981) dagiti tallo a kangrunaan a dialekto, ti Fasu, Some, ken Namumi, a kas tallo a pagsasao, a tinawtawaganda iti pamilia a **Laud a Kutubuano**, ngem inkeddeng ti *[[Ethnologue]]* (2009) nga agmaymaysa a pagsasao daytoy. Daytoy ket saan nga asideg kadagiti dua a sasao a Daya a Kutubuano.

Uray no ti Fasu ket addaan iti  bokabulario a proto-Trans–Baro a Guinea, inkeddeng ni Malcolm Ross a maduadua ti tradisional a pannakairamanna iti Trans–Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Fiwaga

Ti **pagsasao a Fiwaga** (Fimaga, Fiwage) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.

Dagiti pangsandi ket:
:

 Ti *Eto* ket eksklusibo, ti *teto* ket inklusibo.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Foi

Ti **pagsasao a Foi** (Foe) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti Ifigi, Kafa, Kutubu, Mubi.

Dagiti pangsandi ket:

:

Ti *Ya'a* ket eklusibo, ti *yage* ket inklusibo.  Saan a nalawag no pudno ti naireporta a bassit a pannakaisalumina iti plural a pagbaetan ti inklusibo a "yia" ken eksklusibo a "yiya".

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Duna

Ti **pagsasao a Duna** (ammo pay a kas *Yuna*) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket mabalin a maitagikua iti pamilia ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea ket maidasig pay a kas pagsasao a Duna–Pogayaa, gapu ta ti Bogaya ket agparang nga isu ti kaasitgan a kabagian ti **Duna**, a kas ebidensia ti kapada a panagdur-as dagiti personal a pangsandia. Dagiti karkulo ti bilang dagiti agsasao ket sumakop manipud iti 11,000 (1991) aginggana iti 25,000 (2002).

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kuot

Ti **pagsasao a Kuot**, wenno **Panaras**, ket ti isolado a pagsasao, ti laeng saan a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay isla ti Baro nga Irlanda, Papua Baro a Guinea. Adda dagiti agarup a 2,400 nga agsasao, a kangrunaan a mabirukan iti amianan a laud nga aplaya ti isla.  Mabalin a gapu ti kabassit dagiti agsasao, awan dagiti signipikante a dialekto iti kaunegan ti Kuot.

## Kitaen pay
* Sasao a Daya a Papuano

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Kuot Swadesh 100 Word List
Sasao a Dandanaw Paniai

Ti **sasao a Dandanaw Paniai**, ammo pay a kas ti **sasao a Dandanaw Wissel**, ket ti bassit a pamilia dagiti asideg nga agkakabagian a sasao a Trans–Baro a Guinea a naisasao idiay kabanbantayan ti Irian Jaya iti rehion ti Dandanaw Paniai ti Laud a Papua. Inkeddeng ni Foley (2003) a naitakder ti kasasaadda iti Trans–Baro a Guinea.

Dagiti pagsasao ket ti Wolani, Moni, Ekari, Auye–Dao.

Mabalinda nga asideg a kabagian ti sasao a Dani, ngem saan analawag daytoy. Dagiti nawaya apangsandi ken dagiti posesibo a pasakbay ket

:

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Laud a Bomberai

Ti **sasao a Laud a Bomberai** ket tibassit a pamilia ti sasao a Papuano a naisasao idiay Peninsula ti Bomberai iti akinlaud a Baro a Guinea. Dagiti dua apagsasao ket ti Baham ken Iha, asideg dagitoy nga agkabagian; ti maiaktlo ket adayo. Ti pamilia ti Laud a Bomberai ket nairaman a kas parte ti singasinga a Laud a Trans–Baro a Guinea ni Ross.

* Isolado a ***[[Pagsasao a Karas|Karas]]*** 
* Maitutop a **Laud a Bomberai** 
**Baham (Mbaham)
**Iha

Kinonstrukto manen ni Ross dagiti pangsandi a kas *na 1sg, *ka 2sg, *bi(r) 1ex, *in 1in, *ki 2pl, nag iti 1sg, 2sg, ken 2pl ket maitunos iti proto-Trans–Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Dani

Ti **sasao a Danis** ket ti pamilia ti nalawag nga agkakabagian a sasao a Trans–Baro a Guinea nga insasao babaen ti Dani ken dagiti mainaig a tattao iti kabanbantayan ti Probinsia ti Papua, Indonesia. Inkeddeng ni Foley (2003) a nabangonen ti kasasadda iti Trans–Baro a Guinea. Mabalinda nga asideg a kabagian dagiti pagsasao ti Dandanaw Paniai, ngem saan pay a nalawag daytoy. Impagarup a pudno ni Capell (1962) a dagiti kaasitgan a kabagianda idi ket ti sasao a Kwerba, ngem linikudan met ni Ross (2005).

## Dagiti pagsasao
Biningbingay ni Larson (1977) ti pamilia kadagiti tallo a sanga a naibatay iti leksikostatistika, ken kamaudian a nainayon idi ti "Nggem" a kas ti maikapat. Ti sasao a Ngalik ket saan a nasayaat a napasingkedan.

* Pamilia a **Dani**
** Wano
**Nggem
** Tengnga a Dani: Hupla, Akinngato a Dani ti Grand Valley, Akinbaba a Dani ti Grand Valley, Tengnga a Dani ti Grand Valley, Akinlaud a Dani–Walak
** Ngalik: Nduga, Silimo, Yali (rimpuok ti dialekto)

Dagiti nawaya a pangsandi ken dagiti pasakbay a posesibo/banag ti Tengnga a Dani ket:

:

## Dagiti nagibasaran

* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Outline of Dani Morphology
Pagsasao a Baham

Ti **pagsasao a Baham** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Peninsula ti Bomberai. Daytoy ket asideg a kabagian ti pagsasao nga Iha.

## Dagiti pangsandi

Dagiti pangsandi ti Baham (Flassy et al. 1987)

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Oirata–Makasai

Ti **sasao a Oirata–Makasai**, wenno **Daya a Timor**, ket ti bassit a pamilia ti sasao a Papuano a naisasao iti akindaya a Timor ken ti kaarruba nga isla ti Kisar.

## Dagiti pagsasao
Nabirukan ti Mandala et al. (2011) a ti  Fataluku ken Oirata ket as-asidegda ngem isuda iti Makasai:

*Makasai (mairaman ti Dialekto a Makalero)
*Oirata–Fataluku
**Fataluku (mabalin a maitagikua ditoy ti Rusenu)
**Oirata

Ti Fataluku ket addaan iti nakaro a dibersidad iti dialekto, ken mabalin nga ad-adu nge maymaysa a pagsasao, para iti pagarigan iti Rusenu. Ti maysa pay a maipatinayon a sanga ti Makuv'a (Lovaea) ket naipagpagarup idi iti Daya a Timor, ngem agparang a nakaro a naimpluensiaan iti Papuano a pagsasao nga Austronesio.

Ti maikapat a pagsasao a Papuano a naisasao idiay Daya a Timor, ti Bunak, ket ad-adayo a kabagian.  Daytoy ket agdama a di ammo no as-asidegda iti tunggal maysa kaniada wenno iti sasao nga Alor–Pantar; nalawagda amian nga agkakabagian.  Mabalin nga as-asidegda iti Sasao a Laud a Bomberai iti nangruna a daga ti Baro a Guinea, ngem naipagpagarup laeng daytoy.

## Pannakaidasig
Kinonstrukto manen ni Ross (2005) dagiti umuna ken maikadua a persona a pangsandi para iti proto–Daya a Timor:

:

Kinonstrukto ti Mandala *et al.* (2011) dagiti lima a paaweng, ti *a, *e, *i, *o, *u, ken dagiti sumaganad a konsonante, a naibatay kadagiti 200 nga agsmang ti kognato:

:

Ti h ken *j ket agparangda iti agpang ti proto-Oirata–Fataluku.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Auye

Ti **pagsasao nga Auye** (Auwje) ket ti bassit a pagsasao a Papuano a naisasao idiay rehion ti Dandanaw Paniai ti probinsia ti Indonesia ti Papua.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Karas

Ti **pagsasao a Karas** ket ti managbalbaliw a pagsasao a Trans–Baro a Guinea a naisasao idiay kadakkel nga Isla Karas idiay Peninsula ti Bomberai, ken agparang daytoy nga asideg a kabagian ti sasao a Laud a Bomberai.

## Dagiti pangsandi
Inrehistro ni Cowan (1953) dagiti sumaganad a pangsandi para iti Karas.

## Dagiti nagibasaran
* Cowan, H.K.J. 1953. Voorlopige Resultaten van een Ambtelijk Taalonderzoek in Nieuw-Guinea. 's-Gravenhage: Marinus Nijhoff.

*
Pagsasao nga Ekari

Ti **pagsasao nga Ekari** (ammo pay a kas *Ekagi*, *Kapauku*, *Mee*) ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea nga insasao babaen dagiti agarup a 100,000 a tattao iti rehion ti Dandanaw Paniai ti probinsia ti Indonesia ti Papua, a mairaman dagiti purok ti Enaratoli, Mapia ken Moanemani. Mangaramid daytoy iti maikadua a kaaduan nga agsasao iti pagsasao a Papuano idiay Baro a Guinea ti Indonesia kalpasan ti Akinlaud a Dani.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* Doble, Marion.  1962.  Essays on Kapauku grammar.. Nieuw Guinea Studiën 6.152-5, 211-8, 279-98.
* Doble, Marion. 1987. A description of some features of Ekari language structure. Oceanic Linguistics 26: 55-113.
* Drabbe, Peter. 1952.  Spraakkunst van het Ekagi, Wisselmeren, Nederlands Nieuw Guinea.  Den Haag:  Martinus Nijhoff.
* Steltenpool, J. 1969. Ekagi-Dutch-English-Indonesian Dictionary, (VKI 56). The Hague: Martinus Nijhoff.

## Dagiti akinruar a silpo

Dagiti material ti Ekari ket mairaman dagiti nawaya a maserrekan nga urnong ni Arthur Capell (AC1 ken AC2) babaen ti Paradisec.
Pagsasao a Moni

Ti **pagsasao a Moni**, ammo pay a kas *Djonggunu*, *Jonggunu*, *Migani*, wenno *Megani*, ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti agarup a 20,000 a tattao idiay rehion ti Dandanaw Paniai ti probinsia ti Indonesia ti Papua. Dialektona ti Awembak (Awembiak).
## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wolani

Ti **pagsasao a Wolani** (Wodani) ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti agarup a 5,000 a tattao idiay rehion ti Dandanaw Paniai iti probinsia ti Indonesia ti Papua. Daytoy ket kabagian dagiti pagsasao a Moni, Ekari, Auye, ken Dao ken mabalin a kabagian ti sasao a Dani. 

## Dagiti nagibasaran

* Doble, Marion.  1962.  Essays on Kapauku grammar.. Nieuw Guinea Studiën 6.152-5, 211-8, 279-98.
* Drabbe, Peter.  1952.  Spraakkunst van het Ekagi, Wisselmeren, Nederlands Nieuw Guinea.  Den Haag:  Martinus Nijhoff.
Pagsasao nga Oirata

Ti **pagsasao nga Oirata** wenno **Woirata** (ammo pay a kas **Maaro**) ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay isla ti Kisar iti Indonesia, ken idiay Ambon. Ireporta ti *[[Ethnologue]]* ti maysa a pigura ti SIL dagiti 1,200 nga agsasao manipud idi 1987.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Listaan ti Balikas ti Oirata Wordlist iti Database ti Batayan a Bokabulario ti Austronesio
Pagsasao a Walak

Ti **pagsasao a Walak** ket ti pagsasao a Papuano ti Kabanbantayan ti Baro a Guinea ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Porto-Novo

Ti **Porto-Novo** (ammo pay a kas **Hogbonu** ken **Ajashe**) ket ti kapitolio ti Benin, ken isu pay idi ti kapitolio ti Pranses a Dahomey. Ti komuna ket sakupenna ti  ken manipud idi 2002 addaan daytoy iti populasion iti 223,552 a tattao.

Daytoy ket kasisigud a napadur-as a kas puerto para iti panagtagilako ti aadipen, ti maysa a nangruna a parte dagiti adu a nga Imperio ti Europa iti dayta a panawen ken mairaman ti Imperio ti Portugal.

Ti Porto-Novo ket puerto iti maysa a sumrekan ti danum iti Golpo ti Guinea, idiay akin-abagatan a daya a parte ti pagilian. Daytoy ti maikadua a kadakkelan a siudad ti Benin, ken uray no ti Porto-Novo ket isu ti opisial a kapitolio, ken isu ti ayan ti tugaw ti gobierno, ti dakdakkel a siudad ti Cotonou ket ti tugaw ti gobierno, nga ayan a pakabirukan dagiti kaaduan a pasdek ti gobierno ken pagpatarayan dagiti departamento ti gobierno.

## Dagiti nota

## Adu pay a mabasbasa
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti turismo ti Republika ti Benin para iti Porto-Novo
Pagsasao a Dao

Ti **pagsasao a Dao**, wenno *Maniwo*, ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay rehion ti Dandanaw Paniai iti probinsia ti Papua. Daytoy ket asideg iti Auye.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Iha

T i **pagsasao nga Iha** (**Kapaur**) ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay ungto ti Peninsula ti Bomberai. Daytoy ti nakaibatayan ti pidgin nga inus-usar a pagsasao ti lokal a panagtagilako.

## Dagiti pangsandi
Ti pannakaidasig ti Iha (ken dagiti dadduma a sasao a Laud a Bomberai) ket intero a naibatay kadagiti pangsandi, gapu ti kaawan ti magun-od a datos ti leksiko. Ilista da Flassy ken Animung (1992) dagiti sumaganad a pangsandi para iti Iha.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Monumbo

Ti **pagsasao a Monumbo** ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Adda maysa a nasapa a deskripsion iti daytoy iti Aleman.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Sepik–Ramu

Ti **sasao a Sepik–Ramu ** ket ti hipotetiko a pamilia ti pagsasao a mangisilpo dagiti pamilia ti Sepik, Ramu, Nor–Pondo (Akinbaba a Sepik), Leonhard Schultze (Walio–Papi), ken Yuat, ken mairaman iti isolado a pagsasao a Taiap, ken insingasing babaen ni Donald Laycock idi 1973.

Mangbukelto ti Sepik–Ramu kadagiti ginasut a pagsasao dagiti labneng ti karayan ti Sepik ken Ramu iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea, ngem insasao laeng babaen dagiti 200&nbsp;000 a tattao. Dagiti tagsasao ket maitarawidwidan nga addaan kadagiti simple a ponolohia, nga agraman kadagiti bassit a konsonante wenno dagiti paaweng ken kadawyan nga awanan kadagiti tono.

Ti kaaduan nga ammo a pagsasao a Sepik–Ramu ket tiIatmül. Ti kaaduan a naisasao ket ti kadua ti Iatmül a sasao a Ndu ti Abelam ken Boiken, nga addaan kadagiti agarup a 35&nbsp;000 nga agsasao iti tunggal maysa kaniada.

Nagsinsina a pinatpategan manen da Malcolm Ross ken William A. Foley ti hipotesis ti Sepik–Ramu idi2005. Isuda a dua ket saanda a makabiruk iti ebidensia a mangporma daytoy iti umiso a pamilia. Nupay kasta, amin dagiti konstituente a sanga, malaksid iti Yuat iti kaunegan ti Ramu, ket agmaymaysada a naibatbati nga umiso iti panangipategna manen. Isilpo ni Ross ti Nor–Pondo iti Ramu iti maysa a singasing a Ramu–Akinbaba a Sepik, ikabilna ti Leonhard Schultze (tentatibo a naisinsina iti Walio ken Papi) iti kaunegan ti maysa a naipadakkel a pamilia a Sepik, ken tratuenna ti Yuat ken Taiap a kas dagiti nawaya a pamilia.

## Pannakaidasig
Daytoy a listaan ket kapada ti pannakaidasig iti *[[Ethnologue]]* 15.

Pilo a **Sepik–Ramu** (naibatay iti Laycock 1973)
* Isolado a *[[Pagsasao a Taiap|Taiap]]*
* Stock a Leonhard Schultze
** Pamilia a **[[Sasao a Walio|Walio]]** (4 a pagsasao)
** Pamilia a **[[Sasao a Papi|Papi]]** (2 a pagsasao)
* Stock a Nor–Pondo (6 a pagsasao)
* Subpilo a Ramu (37 a pagsasao)
** Superstock a Ramu (29 a pagsasao)
*** Stock a Grass (5 a pagsasao)
*** Pamilia nga **[[Sasao nga Arafundi|Arafundi]]** (2 a pagsasao)
*** Stock a Annaberg (3 a pagsasao)
*** Stock a Ruboni(8 a pagsasao)
**** Pamilia nga **[[Sasao nga Ottilien|Ottilien]]**
**** Pamilia a **[[Sasao a Misegiano|Misegiano]]**
*** Stock a Goam (11 a pagsasao)
**** Pamilia nga **[[Sasao nga Ataitan|Ataitan]]**
**** Pamilia a **[[Sasao a Tamolan|Tamolan]]**
** Superstock a Yuat–Langam (13 a pagsasao)
*** Pamilia a **[[Sasao a Mongol–Langam|Mongol–Langam]]**
*** Stock a Yuat–Maramba
**** Isolado a *[[Pagsasao a Maramba|Maramba]]* (saan a napasingkedan)
**** Pamilia a **[[Sasao a Yuat|Yuat]]**
* Subpilo a Sepik (50 a pagsasao) [kitaen ti subklasipikasion iti dayta nga artikulo

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano
Sasao a Yuat

Ti **sasao a Yuat** ket ti maysa a nawaya a pamilia dagiti innem a sasao a Papuano iti panangidasig ni Malcolm Ross a parte idin iti singasing a Sepik–Ramu ni Stephen Wurm . Nupay kasta, saan a makabiruk da Foley ken Ross iti leksiko wenno morpolohiko nga ebidensia a maikabagianda iti sasao a Sepik wenno Ramu.

## Dagiti pagsasao
Ti maitutop a sasao a Yuat ket ti:
*Changriwa
*Mekmek
*Kyenele (Miyak)
*Biwat (Mundugumor)
*Bun

## Kitaen pay
*Pagsasao a Maramba, ti mabalin a naipagpagarup a pudno a pagsasao a masansan a nailislista a kas Yuat.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Monumbo

Ti **sasao a Monumbo**, ti Monumbo ken ti asideg a kabagina a Lilau, ket mangbukel ti bassit a pamilia iti amianan nga aplaya ti Papua Baro a Guinea.  Nabayagdan kadagiti adu a dekada a nairamraman iti pamilia a Torricelli iti 100&nbsp;km iti laud, ngem "awan ti ebidensia [para iti daytoy] a naireprepresenta".

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lilau

Ti **pagsasao a Lilau** ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea, daytoy ket asideg a kabagian ti Monumbo.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kyenele

Ti **pagsasao a Kyenele** ammo pay a kas **Miyak** ket ti pagsasao a Yuat ti Papua Baro a Guinea.
Dagiti sabali a naganna ket mairaman ti *Keñele, Keyele, Kenying, Bulang, Kenen Birang, Kyenying-Barang*.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Biwat

Ti **pagsasao a Biwat** ammo pay a kas **Mundugumor** ket ti pagsasao a Yuat ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan iti Paradisec ti urnong dagiti rekording ti pagsasao a Biwat. Addaan da pay iti urnong dagiti rekording manipud iti Papua Baro a Guinea, Australia ken ti Pasipiko manipud kenni Don Laycock a a mairaman kadagiti material ti Biwat.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Taiap

Ti **pagsasao a Taiap** (tinawtawagn pay iti *Gapun*, manipud iti purok a nakaisasauannan) ket ti maysa a naisagmak nga isolado a pagsasao nga insasao babaen dagiti garup a sangagasut a tattao idiay Probinsia ti Daya a Sepik ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket masuksukatanen babaen ti nailian apagsasao ken lingua franca a Tok Pisin.

Ti immuna nga Europeano a nakaduktal iti Taiap ket ti Aleman a misionario idi 1938. Ti pagsasao ket saan nga inad-adal babaen dagiti lingguista aginggana kadagiti tawen idi 1970 gapu ti karigat a pannakaserrek iti rehion. Uray no inkabil ni Donald  Laycock (1973) ti Taiap iti bukodna a pamilia ti pagsasao a Sepik Ramu, ti estrukturana ken bokabulario ket naisangayan para iti dayta a pamilia, ken saan a nakabiruk ni Ross (2005) iti ebidensia a dayta ket kabagian iti ania man a pagsasao ti Baro a Guinea. Ti agdama a sumakup ti Taiap ket gangani a maitunos iti maysa idi nga adda iti baybay nga isla kadagiti napalabas a 6000 a tawen (map ), ken konsistente iti kapanunotan a ti Taiap ket isolado a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

*Don Kulick 1997. Language Shift and Cultural Reproduction: Socialization, Self and Syncretism in a Papua New Guinean Village. Cambridge University Press. *Anthropological analysis of the language situation in Gapun village*
* Donald C. Laycock. 1973. *Sepik languages – checklist and preliminary classification*. Pacific Linguistics B-25. Canberra: Pacific Linguistics.
* Donald C. Laycock and John Z'graggen. 1975. "The Sepik–Ramu phylum." In: Stephen A. Wurm, ed. *Papuan languages and the New Guinea linguistic scene: New Guinea area languages and language study 1.* Pacific Linguistics C-38. 731-763. Canberra: Pacific Linguistics.
* Malcolm Ross. 2005. "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages." In Andrew Pawley, Robert Attenborough, Jack Golson and Robin Hide, eds. *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples.* Pacific Linguistics 572. 17-65. Canberra: Pacific Linguistics.
Sasao nga Arafundi

Ti **sasao nga Arafundi** ket tibassit a pamilia ti nalawag nga agkakabagian a pagsasao, ti
:Andai (Meakambut), Nanubae, ken Tapei.
Ti *Alfendio* ket ti maysa a daan a sinonimo para iti *Arafundi*, manipud idi daytoy ket naikedekeddeng pay laeng nga agmaymaysa a pagsasao.

Ingrupo ni Laycock (1973) ti sasao nga  Arafundi iti sasao a Ramu, uray no (segun kadagiti komentona iti pangyuna) daytoy a panangigrupo ket mabalin idi nga impresionistiko ken saan a naibatay iti obra a rekonstruktibo wenno leksikostatistiko. Inbatbati ni Ross (2005) ti panangigrupo ni Laycock a saan nga agraman iti komento. Nupay kasta, saan nga iraman ni Foley (2005) ti Arafundi iti kaunegan ti Ramu, ken ipakita ti *Ethnologue* (2009) isuda a kas maysa a nawaya a pamilia. Imbes ket nga insingasing ni Foley a ti sasao nga Arafundi ken Piawi ket mabalin nga agkabagianda (Comrie 1992).

## Dagiti nagibasaran
* Comrie, Bernard. "The recognition of the Piawi language family." In Tom Dutton, Malcolm Ross and Darrell Tryon, eds. *The language game: Papers in memory of Donald C. Laycock*. 111-113. Canberra: Pacific Linguistics, 1992.
* 
* Laycock, Donald. *Sepik languages – checklist and preliminary classification*. Pacific Linguistics B-25. Canberra, 1973.
*
Pagsasao nga Andai

Ti **pagsasao nga Andai** (Meakambut, Pundungum, Wangkai) ket ti maysa a pagsasao nga Arafundi ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nanubae

Ti **pagsasao a Nanubae** (Kapagmai, Aunda) ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket asideg iti Tapei; ti nagan nga *Alfendio* ket naus-usar idi para iti isuda a dua.

## Dagiti nagibasaran
William A. Foley

Ni **William A. Foley** (*William Auguste "Bill" Foley;* nayanak idi 1949) ket maysa nga Amerikano a lingguista ken propesor idiay Unibersidad ti Sydney. Isu ket espesialisado iti sasao a Papuano ken Austronesio. Isu ket kalatakan nga ammo pay iti librona idi 1986 iti *The Papuan Languages of New Guinea*, ti gramatikona iti 1991 Yimas, ken ti pannakaikaduana ken ni Robert Van Valin iti panagpadur-as iti Gramatika ti Papel ken Reperensia.

## Dagiti obra
* William A. Foley and Robert D. Van Valin, Jr (1984). *Functional syntax and universal grammar.* Cambridge: Cambridge University Press.
* William A. Foley (1986). *The Papuan Languages of New Guinea*. Cambridge: Cambridge University Press. . Google Books
* William A. Foley (1991). *The Yimas Language of New Guinea*. Stanford: Stanford University Press. 
* William A. Foley (1997). *Anthropological Linguistics: an introduction*. Oxford: Basil Blackwell.
* William A. Foley (2005). "Linguistic prehistory in the Sepik – Ramu basin." In: Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson, eds, *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples*, 109-144. Canberra: Pacific Linguistics.

## Dagiti akinruar a silpo
*Prop. William A. Foley iti Unibersidad ti Sydney
Pagsasao a Kambot

Ti **pagsasao a Kambot** ammo pay a kas **Ap Ma** (Ap Ma Botin, Botin, ken *Karaube*), ket ti pagsasao a Ramu–Akinbaba a Sepik ti Papua Baro a Guinea iti saan a nalawag a pannakaikabagian.

Naikeddeng idi ti Kambot iti pamili a Grass iti kaunegan ti Ramu babaen da Laycock ken Z'graggen (1975). Nupay kasta, nabiruk ni Foley (2005) a ti datos ket saan a mangsuporta iti daytoy a pannakaikeddeng. Nagtunosda Foley ken Ross (2005) a ti pagsasao ket maitagikua iti pamilia a Ramu – Akinbaba a Sepik; nupay kasta, ti puestona iti pamilia ket agtaltalinaay a saan a nalawag.

Insingasing ni Foley (1986) a ti Kambot ket nagbulbulod kadagiti pangsandina manipud iti pagsasao nga Iatmul iti pamilia a Sepik (sasao a Ndu). Ti singasingna idi a ti *nyɨ* 'I' (1sg), *wɨn* 'thou' (2sg), ken *nun* 'ye' (2pl) ket naala manipud iti Iatmul *nyɨn* 'thou', *wɨn* 'I', ken *nɨn* 'we', nga agraman iti panagbalasiw iti tao. A daytoy ket ti Iatmul a mabalin a tinawtawagan ti Kambot ti *nyɨn* "you", ken isuda ket nagus-usarda iti dayta a pangsandi para iti bukodda a bagbagi, ken nagresultaan iti dayta ti kayatna a sawen ti "I". Nupay kasta, impakita da Ross (2005) ken Pawley (2005) a ti agasmang ti pangsandi ket saan a nabulbulod. Indihenio dagiti pangsandi ti Kambot, gapu ta adda nalawag a pakaitunosanda iti sasao a Ramu. Iti pannakaipada, dagiti pangsandi ti Iatmul ket saan a binulod manipud iti Kambot, gapu ta adda dagiti pakaitunosanda kadagiti sabali a sasao a Ndu.

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
*
Darrell Tryon

Ni **Darrell T. Tryon** (20 Hulio 1942 – 15 Mayo 2013) ket maysa id a taga-Baro a Selanda a lingguista, akademiko, ken espesialista iti sasao nga Austronesio. Naipagpangruna nga espesialisado ni Tryon iti panagadal kadagiti pagsasao ti Is-isla Pasipiko, ken naipangparuna iti Vanuatu, ti Is-isla ti Solomon, ken ti agsasao iti Pranses a Pasipiko.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Guhu-Samane

Ti **pagsasao a Guhu-Samane**, ammo pay a kas *Bia, Mid-Waria, Muri, Paiawa, Tahari*, ket ti managbalbaliw a pagsasao a Trans–Baro a Guinea a maikabagian iti pamilia a Binandereano iti panangidasig ni Malcolm Ross (2005).

## Dagiti dialekto
Mangited ni Smallhorn (2011:131) dagiti sumaganad a dialekto.
*Kipu (kaaduan a naisasao)
*Bapi
*Garaina
*Sekare
*Sinaba

## Dagiti nagibasaran

* 
* Smallhorn, Jacinta Mary. 2011. *The Binanderean languages of Papua New Guinea: reconstruction and subgrouping*. Canberra: Pacific Linguistics.
Stephen Wurm

Ni **Stephen Adolphe Wurm** (19 Agosto 1922 – 24 Oktubre 2001) ket maysa idi a naiyanak idiay Hungaria nga Australiano a lingguista.

## Dagiti nagibasaran

*
Paradisec

Ti **Pacific and Regional Archive for Digital Sources in Endangered Cultures** (Paradisec) ket ti proyekto a mangsuporta ti obra kadagiti naisagmak a pagsasao ken dagiti kultura ti Pasipiko ken ti rehion iti likmut ti Australia. Ti Paradisec ket paset ti komudidad ti sangalubongan dagiti arkibo ti pagsasao (Delaman ken ti Open Language Archives Community ). Ti kangrunaan a regget ti Paradisec ket ti mangisigurado a dagiti naisangayan a rekording dagiti babassit a pagsasao ket mapreserba para iti masakbayan, ken tapno dagiti agsuksukisok ket maikeddengda ti masakbayan a pannakaserrek kadagiti materialda manipud kadagiti sabali nga agsuksukisok, dagiti kameng ti komunidad, wenno ti sinoman nga addaan iti interisado kadagiti kasta a material.

## Dagiti akinruar a silpo
*Panid ti proyekto ti Paradisec
*Dihitado dagiti naisagmak a pagsasao ken network ti arkibo dagiti musika
*Komunidaddagiti Arkibo ti Nawaya a Pagsasao
Arthur Capell

Ni **Arthur Capell** (28 Marso 1902–1986) ket maysa idi nga Australiano a lingguista, a nakaited kadagiti nangruna a kontribusion iti panagadal dagiti pagsasao ti Australia, sasao nga Austronesio ken sasao a Papuano.

## Dagiti nagibasaran

*
*
*
Sasao a Goilalan

Ti **sasao a Goilalan** ket ti pamilia a naikabil iti pamilia a Trans–Baro a Guinea babaen ni Wurm (1975) ken tentatibo a naibati idiay iti panangidasg ni Malcolm Ross (2005). Dagiti pagsasao ket ti,
*Fuyug
*Tauade
*Akin-amianan (Kunimaipa): ti Biangai–Kunimaipa–Weri,
ket nalawagda nga agkakabagian, ken naipangpangruna ti akin-amaianan a Biagai, Kunimaipa, ken Weri, a mabalin a maikeddeng a dagiti managbaliw a dialekto.  Dagiti pangsandi ket ti akin-amianan a 1sg *ne*, 2sg *ni*, 3sg *pi*; Tauade/Fuyug 1sg *na*, 2sg *nu*, ngem ti Tauade ket addaan pay kadagiti posesibo a pangsandi ti *ne-ve, ni-e*.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Fuyug

Ti **pagsasao a Fuyug** (Fuyuge, Fuyughe, Mafulu) ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea a naisasao idiay Probinsia Sentral ti pagilian. Dagiti 14,000 nga agsasao ket agtataengda kadagiti 300 a purok ti Distrito ti Goilala.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*
Pagsasao a Tauade

Ti **pagsasao a Tauade** ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Paradisec ti urnong ni Tom Dutton (TD1) a mairaman dagiti material ti pagsasao a Yoba.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kunimaipa

Ti **pagsasao a Kunimaipa** ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea. Dagiti karuay ket managbaliwt, ken ganganidan a dagiti naisangayan a pagsasao, ken addaanda kadagiti sabali a literario a tradision.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
*Ryan Pennington (2013) "Tentatibo a deskripsion ti gramatika para iti pagsasao nga Amam a naisasao idiay Probinsia ti Morobe"
Pagsasao a Wiru

Ti **pagsasao a Wiru** wenno **Witu** ket ti pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Wiru ti Distrito ti Ialibu-Pangia ti Probinsia ti Akin-abagatan a Kabanbantayan ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket mabalin nga isolado a pagsasao iti kaunegan ti pamilia a sasao a Trans–Baro a Guinea.

Dagiti pangsandi ti Trans–Baro a Guinea ket ti *no* 1sg (< *na) and *ki-wi* 2pl, *ki-ta* 2du (< *ki).  Adda dagiti adu a bilang dagiti panagpapada iti sasao nga Engan, ken mangisingasing daytoy a ti Wiru ket mabalin a kameng iti dayta a pamilia, ngem ti pannakaiyasideg ti pagsasao ket saan pay a naikkat a kas ti rason.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Purari

Ti **pagsasao a Purari** ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.

Dagiti pangsandi ket ti 1sg *nai*, 2sg *ni*, 1pl *enei*.  Ti immuna ket mabalin a mangipaltiing iti *na ti Trans–Baro a Guinea, ngem no malaksid dayta adda laeng bassit nga ebidensia tapno maidasig ti pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
Dagiti material iti Karnai ket mairan kadagiti nawaya a maserrekan nga urnong ni Arthur Capell (AC1 and AC2) a tinengngel babaen ti Paradisec
* Addaan ti Paradisec ti maysa a nawaya amaserrekan nga urnong manipud kenni Tom Dutton (TD1)a mairaman dagiti material ti pagsasao a Purari
Ljubljana

Ti **Ljubljana** (, lokal: ) ket ti kapitolio ken kadakelan a siudad ti Eslobenia. daytoyen ti sentro ti kultura, edukasion, ekonomia, politika, ken administrasion ti nawaya nga Eslobenia manipud idi 1991. Ti sentral a lokasionna iti heograpia iti kaunegan ti Eslobenia, dagiti koneksion ti pagluganan, konsentrasion ti industria, sientipiko ken dagiti pasdek ti panagsukisok, ken ti tradison ti kultura ket dagiti banag a mangited iti mangiyuna a puestona.

### Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a sitio ti Siudad ti Ljubljana 
*Opisial a sitio ti turismo ti Ljubljana
Luanda

Ti **Luanda**, dati nga agnagan iti **São Paulo da Assunção de Loanda**, ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Angola, ken ti kaaduan ti populasion ken kangrunaan a siudad ti pagilian, kangrunaan a puerto ken sentro ti industria , kultura ken urbano. Mabirukan iti aplaya ti Taaw Atlantiko ti Angola, ti Luanda ket ti kangrunaan a puerto ken sentro ti administrasion. Daytoy ket addaan iti populasion ti metropolitano iti sumurok nga 6&nbsp;a riwriw. Daytoy oay ti kapitolio a siudad ti Probinsia ti Luanda, ken ti maikatlo a kaaduan ti populasion a a siudad nga agsasao iti Portuges iti lubong, kalpasan laeng ti São Paulo ken Rio de Janeiro, isuda a dua idiay Brasil, ken ti kaaduan ti populasion a kapitolio a siudad nga agsasao iti Portuges iti lubong, ken unaanna ti Brasília, Maputo ken Lisbon.

## Dagiti akinruar a silpo

* Portada ti Siudad ti Luanda
Hamilton, Bermuda

Ti **Hamilton** ket ti kapitolio ti Teritorio ti Ballasiw-taaw ti Britaniko ti Bermuda. Daytoy ti sentro ti pinsia ti teritorio ken ti kangrunaan a puerto ken papanan dagiti turista. Ti populasionna iti 1,010 (2010) ket maysa kadagiti kabassitan iti ania man kadagiti kapitolio a siudadis.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Siudad ti Hamilton
Liberta, Antigua ken Barbuda

Ti **Liberta** ket ti maikatlo a kadakkelan nga ili idiay Antigua. Daytoy ket mabirukan iti abagatan ti isla, iti uneg ti daga manipud iti Falmouth Harbour ken ti puerto ti Falmouth ken naikapet daytoy iti kalsada.
Bantay Erebus

Ti **Bantay Erebus** ket ti maikadua a kangatuan a bulkan idiay Antartika (kalpasan ti Bantay Sidley) ken ti akin-abagatan unay nga aktibo a bulkan iti Daga. Daytoy ti maikanen a kangatuan nga ultra bantay iti maysa nga isla. Iti kangato ti pantok iti , daytoy ket mabirukan idiay Isla Ross, ken isu pay daytoy ti ayan dagiti tallo a saan nga aktibo a bulkan, ti Bantay Terror, Bantay Bird, ken Bantay Terra Nova.

Ti bulkan ket aktibon manipud idi c. 1.3-riwriw a tawtawen ti napalabas ken daytoy ti ayan a lugar ti Obserbatorio ti Bulkan ti Bantay Erebus a pinatpataray babaen ti New Mexico Institute of Mining and Technology.

## Dagiti nagibasaran

;Sapasap

* 
* The Mount Erebus Volcano Observatory 

## Dagiti akinruar a silpo
Bantay Elbrus

Ti **Bantay Elbrus** (; , ; , *’Wāśhamāxwa* ; , tr. *Ialbuzi*; Osetio: *Halbruz*) ket ti kangatuan a bantay idiay Rusia ken idiay Europa, ken ti maikasangapulo a prominente a pantok iti lubong. Ti malmalmeng a bulkan, ti Elbrus ket mangporma ti parte ti Banbantay Kaukaso inti Akin-abagatan a Rusia, idiay asideg a pagbeddenganna iti Georgia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Probinsia ti Oro

Ti **Probinsia ti Oro**, dati nga (agdama pay laeng nga opsiial) **Akin-amianan a Probinsia**, ket ti igid ti baybay a probinsia ti Papua Baro a Guinea. Ti probinsial a kapitolio ti Popondetta. Sakupen ti probinsia ti 22,800&nbsp;km2, ken addaan kadagiti 176,206 nga agtateng (senso idi 2011).

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Abui

Ti **pagsasao nga Abui** ket ti pagsasao ti Purpuro Alor. Daytoy ket maitagikua iti pamilia a Trans–Baro a Guinea nga insasao babaen dagiti agarup a 16,000 nga agsasao idiay tengnga a parte ti Isla Alor ken idiay Akindaya nga Indonesia, ti probinsia ti Day a Nusa Tenggara (NTT).
Ti patneng a naganna ket *Abui tanga* a literal a maipatarua iti 'pagsasao ti banatay'.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Batyan a leksiko ti Abui iti Global Lexicostatistical Database
* Sasao nga Alor–Pantar: Dagiti Tudan ken Teorektikal nga Impakto (babaen ti Unibersidad ti Leiden)
* Sasao nga Alor–Pantar: Dagiti Tudan ken Teorektikal nga Impakto  (website ti proyekto ti EUROBABEL)
* Dengngen ti wadan ti Abui manipud iti Global Recordings Network
Pagsasao nga Adang

Ti **pagsasao nga Adang** ket ti pagsasao a naisasao idiay isla ti Alor idiay Indonesia. Ti pagsasaaaao ket aglutinatibo. Ti dialekto a **Hamap** ket sagpaminsan a natrattrato a kas sabali a pagsasao; iti sabali, **Kabola**, a naisangayan a sosiolingguistika, ket sagpaminsan a nairamraman.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Haan, J. W. (2001) *The Grammar of Adang: A Papuan Language Spoken on the Island of Alor East Nusa Tenggara – Indonesia* (PhD thesis)

## Dagiti akinruar a silpo
* Listen to a sample of Adang from Global Recordings Network
Mont Blanc

Ti **Mont Blanc** () wenno **Monte Bianco** (), ti kayatna a sawen iti isuda a dua ket "Puraw a Bantay", ket ti kangatuan a bantay idiay Alpes ken ti kangatuan idiay Europa kalpasan dagiti pantok ti Kaukaso.
Daytoy ket agtayag iti  iti ngato ti pantar ti baybay ken nairanggo a kas ti maika-11 iti lubong iti topograpiko a prominensia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Ouagadougou

Ti **Ouagadougou** (; Mossi: ) ket ti kapitolio ti Burkina Faso ken ti sentro ti administrasion, kumunikasion, kultura ken ekonomia ti pagilian. Daytoy pay ti kadakkelan a siudad ti pagilian, ken agraman iti populasion iti 1,475,223 (*manipud idi 2006*). Masansan a maipangyababa ti nagan ti pagilian iti *Ouaga*. Dagiti agtataeng ket tinawtawagan iti *ouagalais*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti gobierno ti Ouagadougou
Pagsasao a Woisika

Ti **pagsasao a Woisika**, mmo pay a kas **Kamang**, ket ti pagsasao a Papuano ti Maluku. Dagiti dialekto ket ti Lembur, Sibo, Kamang, Tiayai, Watang, Kamana-Kamang. Mabalin dagitoy a mangbukel iti ad-adu ngem maysa a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Klon

Ti **pagsasao a Kelon**, wenno **Klon**, ket ti pagsasao a Papuano iti akinlaud nga ungto ti Isla Alor idiay Purpuro Alor ti Daya a Nusa Tenggara, Indonesia. Daytoy ket asideg a kabagaian ti Pagsasao nga Adang, a naisasao iti ballasiw ti Luek Kalabahi iti amianan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Batayan a leksiko ti Kelon iti Global Lexicostatistical Database