open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pagsasao

Ti **pagsasao** ket maysa a sistema dagiti simbolo (a nainsapasapan nga ammo kas dagiti balikas), ken dagiti annuroten no kasano a maaramat ken maiturong dagitoy. Ti balikas a *pagsasao* ket maaramat met kas pangdakamat iti sibubukel a penomenon ti pagsasao, kas koma iti kadawyan a ramramit dagiti pagsasao. Nupay ti pagsasao ket maar-aramat iti komunikasion, saan ketdi a maipada iti daytoy. 

Ti nataoan a pagsasao ket natural a pasamak a ti panangsursuro iti dayta ket kas iti nainkasigudan a karirikna ti ubing. Iti gagangay a pormana, ti nataoan a lengguahe nga ar-aramatenna dagiti uni wenno senias a kas simbolo a pangkomunikar babaen kadagiti nainkasigudan a rikna. Nupay rinibu ti nataoan a lengguahe, agpapada dagitoy nga addaan kadagiti gagangay a galad a ti panagpapada dagitoy ket arigna awan ti nagdudumaanda.

Inaramid (wenno iti sabali a kaso nadiskubre) ti tao dadduma pay a pagsasao, karamanna dagiti naar-aramid laeng a nataoan a lengguahe kas iti Esperanto wenno Klingon, panagprograma a pagsasao (iti kompiuter) kas iti Python wenno Ruby, ken kasta metten dagiti termino iti matematika. Dagitoy a lengguahe ket saan a siinget a maipada iti nainkasigudan a nataoan a lengnuahe. 

## Dagiti akinruar a silpo
Enero 1

Marambakan ti Baro a Tawen kada Enero 1.

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1927 &ndash; Maurice Béjart, nayanak idiay Pransia a Suiso a sumasala ken koreograpo (pimmusay 2007)

## Pimmusay
* 1939 &ndash; Sidney Herbert Ray, Briton a lingguista (naipasngay 1858)
* 1995 &ndash; Ted Hawkins, Aprikano-Amerikano a musikero (naipasngay 1936)

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* BBC: On This Day
* Today in History: January 1
Taj Mahal

Ti **Tāj Mahal** ket maysa a monumento a masarakan iti Agra, India nga impatakder ti emperador ti Imperio a Mughal a ni Shah Jahan kas maysa a tanem para iti pimmusay nga asawana a ni Arjumand Banu Begum, nga am-ammo pay kas Mumtaz-ul-Zamani wenno Mumtaz Mahal.

Nagpaut iti aganay a 23 a tawen ti pannakabangon ti Taj Mahal, manipud 1630 agingga iti 1653. Maibilang daytoy kas maysa a naindaklan nga obramaestra iti arkitektura a Mughal.
Pagsasao a Pranses

Ti **Pranses** (*français*) ket isu ti maikatlo kadagiti pagsasao a Romanse no ti bilang dagiti agsasao ti pagsasaritaan, kalpasan ti Españiol ken Portugés. Ar-aramaten ti aganay a 67 riwriw a tattao kas nainaan a dilada, ken agarup 128 riwriw amin no mairaman dagiti mangus-usary itoy kas maikadua a pagsasaoda. Ti met laeng Pranses ti opisial a pagsasao iti 29 a pagpagilian. Isu pay ti opisial wenno administratibo a pagsasao dagiti nadumaduma a komunidad ken gunglo (kas koma iti Kappon ti Europa, Komite ti Internasional Olimpiada, Nagkaykaysa a Pagpagilian ken Sangalubongan a Kappon ti Koreo).

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

*Académie française (Pransia)
*Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique (Belhika)
*Office québécois de la langue française (Quebec)
Pagsasao nga Aleman

Ti **Aleman**  (**) ket maysa a pagsasao a kameng ti lumaud a grupo dagiti pagsasao a Hermaniko ken maysa kadagiti kangrunaan a pagsasao iti sangalubongan. Ti Aleman ti kaaaduan iti patneng nga agsasao kadagiti pagilian a kameng ti Kappon ti Europa. Ar-aramaten ti 120 riwriw a tattao iti 38 a pagpagilian iti lubong, ti Aleman ket, kas iti Ingles, maysa a pluricentric a pagsasao ng addaan iti tallo a kangrunaan a pakaus-usaranna: Austria, Alemania ken Suisa.

## Dagiti nagibasaran
Diosdado Banatao

Ni **Diosdado Banatao**  idiay Bario Malabbac, Iguig, Cagayan iti Filipinas), ket maysa a nalatak nga enterpreneur ken inheniero elektrikal nga am-ammo iti industria ti kompiuter ken elektronika. Nakipagbangon isuna kadagiti nalatak ken dadakkel a kompania kas iti Mostron (agparpartuat iti PC motherboards), Chips and Technologies (agparpartuat iti PC chip sets nga idi agangay ket ginatang ti Intel), ken S3 (agparpartuat iti graphics chips, a nabaliwan ti naganana iti SonicBLUE).

Ni Banatao ti mabigbig a nangirubuat iti umuna a single-chip a graphical user interface (GUI) accelerator iti kompiuter. Maysa pay isuna a timmulong a nangpartuat iti controller chip ti Ethernet. Idi 1989, inyunana ti konsepto ti local bus iti personal a kompiuter ket idi 1990, ininawna ti kaunaan nga accelerator chip ti Windows.

Tinurpos ni Banatao ti B.S. Electrical Engineering iti Mapua Institute of Technology iti Filipinas, ken ti M.S. Electrical Engineering ken Computer Science iti Unibersidad ti Stanford.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Kabibiag iti Asiaweek
Venus

Ti **Venus** ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:

* **[[Venus (planeta)]]**, ti maikadua a planeta a naasideg iti init
* **[[Venus (mitolohia)]]**, iti diosa ti ayat dagiti Romano
* **[[Venus de Milo]]**, maysa a nalatak ken kadaanan a rebulto ni Aphrodite (kadagiti Griego) wenno Venus (kadagiti Romano)
* **[[Venus Raj]]**, sa Doha, Katar (nayanak idi 1987)
Benus

Ti **Benus** ket isu ti maikadua a planeta manipud iti Init, a pagtaytayyekenna ti tunggal 224.7 nga al-aldaw iti Daga. Kadagiti Ilokano, ti Benus ket ammo kadagiti nagan a *baggák*, *kamuntatála* ken *palpallátok*. Daytoy a planeta a ket nainaganan kenni Benus, ti Romana diosa iti ayat ken pintas. Kalpasan ti Bulan, isu daytoy ti karaniagan a masna a banag iti rabii a langit, a makaabot daytoy ti nalawag a kapigsa iti −4.6, naraniagen daytoy nga agsaruag iti anniniwan. Gapu ti Benus ket maysa nga nakapkapsut a planeta manipud iti Daga, agparang daytoy a kas saan nga umadayo iti Init: ti panagbennatna ket makadanon ti kadakkel iti 47.8°. Ti Benus ket madanonna ti karaniganna sakbay ti ileleggak ti init wenno sakbay ti ilelennek ti init, daytoy ti gapu a naamammoan a kas ti Agsapa Bituen wenno Rabii a Bituen.

Ti Benus ket naidasig a kas maysa a naindagaan a planeta ken sappaminsan a matawtawagan a kas ti "kabsat a planeta" ti Daga gapu ti agpadpada a kadakkel, grabidad, ken ti kaaduan a pannakaaramid. Ti Benus ket naabbongan ti saragasag nga ap-ap kadagiti naballatek unay nga ulep iti sulpuriko nga asido, nga agpawil a makita iti rabawna manipud iti tangatang iti makita a lawag. ti Benus ket addaan iti kapuskolan a tangatang kadagiti amin a naindagaan a planeta iti Sistema Sola, a kaaduan a nabuklan daytoy ti karbon dioksido.  Ti tangatang a presion iti rabaw ti planeta ket 92 a napigpigsa ngem ti Daga.  Ti Benus ket awanan ti karbon a siklo tapno makaala ti karbon para kadagiti batbato ket langlanga ti rabawna, wenno awan pay daytoy kadagiti organiko a biag nga agsagepsep iti daytoy iti biomasa. Ti Benus ket adda pammati a daytoy ket addaan idi kadagiti taaw, ngem dagitoy ket bimbawbawidi ngimmato ti temperatura gapu ti timmalaw nga inbernadero a pagangayan.  Ti danum ket seguro a napotodisosiasion, ken, gapu ta awan ti magnetiko a lugar ti planeta, ti nawaya hidroheneo ket naitanod iti interpanetario a law-ang babaen ti solar nga angin. Ti rabaw ti Benus ket namaga a desierto a langa nga addaan kadagiti kasla baldosa a batbato, a kanayon a napasadiwa babaen ti bulkanismo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Kinapudno a papeles ti Benus
Mao Zedong

Ni  wenno **Mao Tse-tung** (Disiembre 26, 1893 – Septiembre 9, 1976) ket isu ti daulo ti Politburo ti Partido Komunista ti Tsina manipud 1943, ken isu ti daulo ti Tengnga a Komite ti Partido Komunista ti Tsina manipud 1945, agingga iti ipapatayna idi 1976.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti sinurat ni Mao
* *On Practice*; 1937
* *On Contradiction*; 1937
* *On New Democracy*; 1940
* *On Literature and Art*; 1942
* *On the Correct Handling of the Contradictions Among the People*; 1957
* *On Guerilla Warfare*.
* "In Memory of Doctor Bethune"
* "The Foolish Man Who Removed A Mountain"
* "Serve the People"
Amorphophallus titanum

Ti **titan arum** (*Amorphophallus titanum*) wenno "Mula a Bangkay", (iti Bahasa Indonesia  ket "bunga bangkai", sabong ti kayat a sawen ti "bunga") ket maysa a mula nga addaan iti kadadakkelan a di agsanga a sabong iti sangalubongan. Maibilang daytoy a sabong a kabangsitan ta pumadpad ti angotna iti malunglungsot a karne wenno bangkay, nga isut' nakapanagananna.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*Bown, Deni (2000). *Aroids: Plants of the Arum Family*. Timber Press. 
*Association of Education and Research Greenhouse Newsletter, volume 15 number 1.

## Dagiti akinruar a silpo
Aba

Ti **aba** (*Colocasia esculenta*) (**taro** iti Ingles a manipud iti Tahitiano) ket maysa a tropikal a mula a mapatpatubo a kangrunaan kas nateng gapu iti masida a bagas, lip-ak, bulong ken daludalna.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Lao Zi

Ni **Laoz i** (Chinese 老子, wenno **Lao Tzu**) ket isu ti maysa a kangrunaan a filosopo iti China.

* 老子 Lǎozĭ 道德經 Dàodéjīng Chinese+English+German
Alaska

Ti **Alaska** ket isu ti kadakkelan kadagiti 50 nga estado iti Estados Unidos. Mabirukan idiay murdong ti amianan a laud iti Kontinente ti Amianan nga Amerika, nga addaan ti Kanada iti daya, ti Taaw Artiko iti amianan, ken ti Taaw Pasipiko iti laud ken abagatan, nga adda ti Russia nga adayo a lumaud iti ballasiwan ti Ilet Bering. Ti Alaska ket isu ti maika-4 a kabassitan kadagiti bilang ti umili ken isu ti kabassitan kadagiti kaisekan ti bilang ti umili kadagiti 50 nga estado.

## Dagiti nagibasaran
Pallang

Ti **pallang** (*Psophocarpus tetragonolobus*), ket maysa a tropikal a mula a masarakan kadagiti rural a luglugar iti Papua (Baro a Guinea) ken Abagatan-a-Daya nga Asia. Adu ti agtubtubo a pallang kadagiti napudot, nadam-eg a pagpagilian nga ekuatorial, manipud iti Filipinas ken Indonesia agingga iti India, Burma ken Sri Lanka.

Agtubo a kas lanut nga agkalatkat ti pallang, maysa a muyong a perenial a mula. Ti bungana ket gagangay a 15-22 a sentimetro ti kaatiddogna ken addaan iti uppat a paatiddog a bilid a kasla payak. Nadumaduma ti maris ti naganus a bunga ti pallang segun iti kitana, adda nakusnaw a berde ken adda met tanduyong (umube a nalitem). No natangkenanen ti bunga, agluom ket agbalin a maris-daga ken agungap tapno maimulsitna ti bukelna. Dagiti met sabong ti pallang ket nakusnaw a balbag.

## Dagiti ladawan

Japanese Psophocarpus tetragonolobus.jpg|Napuros a bunga ti pallang
Pallang.jpg|Bunga ti pallang
Pallangcasantolan.jpg|Agkalkalatkat nga addaan bunga
Uong ti garami

Ti **uong ti garami** wenno **uong ti saba** (*Volvariella volvacea*; iti Ingles: *Paddy straw*) ket maysa a nalatak nga uong a maipatpatubo iti garami (ti pagay) ken bulong ti saba iti Filipinas ken Abagatan a daya nga Asia. Dagiti uong iti henero a ***Volvariella*** ket ibagianda ti 16% a dagupl nga apit ti maimulmula ken matartaraken a masida nga uong iti sangalubongan.

## Listaan dagiti sebbangan

## Dagiti nagibasaran
Rambutan

Ti **rambutan** (*Nephelium lappaceum*) ket maysa a kalalaingan ti kadakkelna a tropikal a kayo iti pamilia ti Sapindaceae a naisigud iti umabagatan-a-daya nga Asia, ken addaan iti makan a bunga]]. Mapatpati a ti rambutan ket patneng iti pururo ti Malayo nupay saan a maitudo ti kusto a nagtaudanna. Asideg a kabagian ti dadduma a bungbunga a tropikal kas iti lychee, longan ken mamoncillo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Balinghoy

Ti **balinghoy** (**kamoteng kahoy** iti Tagalog; **cassava** wenno **manioc** iti Ingles; **yuca** iti Espaniol; *mandioca*, *aipim*, wenno *macaxeira* iti Portuges), ket maysa a perenial a muyong ti pamilia ti Spurge a maimulmula a kangrunaan para iti tinawen nga apit iti makan a bagasna. Sigud nga agtubtubo kadagiti pagilian ti Brasil ken Paraguay ngem itan nasarakanen kadagiti luglugar a tropikal ken subtropikal.

## Dagiti ladawan

Manihot esculenta dsc07325.jpg|Kakalkali a bagas ti balinghoy
Manihot esculenta MHNT.BOT.2004.0.508.jpg|*Manihot esculenta*


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Salamagi

Ti **salamagi** (***Tamarindus indica***) ket maysa a tropikal a kayo a nagtaud iti daya nga Aprika ngem itan ket masarakanen kadagiti luglugar iti tropikal nga Asia ken Latin nga Amerika. Nalatak ti naalsem a bunga daytoy (sumam-it no maluom) kas makan ken maaramat iti nadumaduma a produkto. Daytoy a prutas ket naimbag ken nasikat.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Balangeg

Ti **balangeg** wenno **kangkong** (*Ipomoea aquatica*) ket maysa a semi-akuatika a tropikal a mula a mapatpatubo kas nateng a bulong. Agdakkel ti balangeg iti kadandanuman wenno nadam-eg a dagdaga. Kadawayan a matartaraken ti balangeg iti daya ken abagatan-a-daya nga Asia ken maysa a kangrunaan a maar-aramat a nateng iti kosina a Malayo ken Intsik.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Marte

Ti **Marte** ket isu ti maikapat a planeta manipud iti Init iti Sistema a Solar. Naipanaganan iti Romano a diosen iti gubat a ni Marte, kanayon a makunkuna daytoy a kas iti "Nalabbaga a Planeta"  gapu ti kaudo iti oksido a hero iti rabaw na nga agiparang iti daytoy a planeta ti kitana a  nalabbaga. Ti Marte
ket maysa a naindagaan a planeta nga addaan ti naingpis a tangatang, addaan daytoy iti rabaw a langa a kas dagiti panagkatinnag nga abut iti Bulan ken dagiti bulkan, ginget, desierto, ken dagiti yelo a gora ti polar iti Daga.

Adda ti dua a bulan ti Marte a managanan iti Fobos ken Deimos.

## Dagiti nagibasaran
Saturno (panangilawlawag)

Ti **[[Saturno]]**, ket isu ti maikanem a planeta manipud ti Init iti Sistema Solar.

Ti **Saturno** ket mabalin pay a dumakamat kadagiti sumaganad:

***[[Saturno (mitolohia)]]**, iti dios dagiti Romano
Broccoli

Ti **Broccoli** ket maysa a mula iti pamilia a Repolio, Brassicaceae (sigud a Cruciferae). Naidasig kas Italica a Grupo a Cultivar ti sebbanagn ti *[[Brassica oleracea]]*. Dagiti sabali pay a grupo a kultibar ti *Brassica oleracea* ket pakairamanan ti repolio (Grupo a Capitata), cauliflower (Grupo a Botrytis), kale ken collard greens (Grupo nga Acephala), kohlrabi (Grupo a Gongylodes), ken Brussels sprouts (Grupo a Gemmiferap). Ti Broccoli nga Intsik (Grupo nga Alboglabra) ket maysa met a grupo a cultivar ti *Brassica oleracea*.

Addaan ti broccoli iti adu a nalasag a berde nga ul-uloo ti sabong a naurnos a kasla nagtagisanga a kayo a nagtubo iti maysa a nalukmeg nga ungkay. 

Kas makan wenno masida, gagangay a makilnat wenno malambong bassit ti broccoli. Mabalin met a kanen a sadiwa wenno saan a naluto. Nabaknang ti broccoli iti bitamina C ken fiber, ken addaan iti kompuesto a glucoraphanin a mangidanon iti antikanser a kompuesto ti sulforaphane
Albert Einstein

Ni **Albert Einstein** (Marso 14, 1879 – Abril 18, 1955) ket maysa a nayanak nga Aleman a theoretical a fisico a naipangruna ti kinasiribna (maysa a henio), ken mabigbig kas kaindaklanan a sientista iti maika-20 a siglo. Isuna ti nangisingasing iti teoria ti relatividad ken dadakkel dagiti naiburayna a kontribusion iti pannakabukel ti quantum mechanics, statistical mechanics, ken cosmolohia. Napadayawan idi 1921 iti Premio Nobel iti Fisica gapu iti panangilawlawagna iti photoelectric effect idi 1905 ken "kadagiti serviciona iti Teoretikal a Fisica." Kalpasan a mainawna ti bukodna a sapasap a teoria iti relatividad idi Noviembre 1915, nagbalin a nalatak iti sangalubongan.

## Dagiti akinruar a silpo
Pluto

Ti **Pluto**, pormal a panakaidasig **134340 Pluto** (simbolo:  ken ), ket isu ti maikadua a kadakkelan a naamammoan nga ansisit a planeta iti Sistema Solar (kalpasan ti Eris) ken ti maika sangapulo a kadakkelan a bagi a napalpaliiw a dagus a napakaliklikmutan ti Init. Kasisigud a naidadasig a kas ti makaasiam a planeta manipud ti Init, ti Pluto ket naidasig idi a kas maysa nga ansisit a planeta ken plutoid gapu ti panakaiduktalan a daytoy ket maysa kadagiti dakkel a bagbagi iti uneg ti Kuiper a barikes.

Kasla kadagiti kamkameng iti Kuiper a barikes, ti Pluto ket kangrunaan a nabuklan kadagiti bato ken yelo ken daytoy ket minaig a bassit laeng: agarup a maysa a pagkamnem ti masa iti Bulan ti Daga ken maysa a pagkatlo iti tomona. Addaan daytoy ti eksentriko ken napalikig unay a pagliklikmutan iti 30 aginggana ti 49&nbsp;AU (4.4–7.4 bilion&nbsp;km) manipud ti Init. Daytoy ket ipanna ti Pluto ti sagpaminsan nga umasideg iti Init ngem ti Neptuno. Manipud idi 2011, daytoy ket 32.1 AU manipud ti Init.

## Dagiti nagibasaran
HIV

Iti **human immunodeficiency virus**, maawagan iti **HIV**, ket maysa nga retrovirus a mangimpekto wenno mangpatay dagiti parte ti immune nga sistema iti tao kas dagiti CD4+ T cell, macrophage ken dendritic cell. Daytoy iti pannagapuna iti sakit nga AIDS.
Merkurio

Ti **Merkurio** ket isu ti kaasitgan a planeta iti Init ken isu ti maikadua a kabassitan a planeta iti Sistema a Solar. Manipud −0.4 aginggana ti 5.5 ti nalawag a kadakkel a sakupenna ti kadakkelan nga anggulo a panagsinana iti Init ket 28.3° laeng. Kastoy ngarud a makita laeng ti Merkurio no agagaw ti sipnget ken lawag ti malem. Aginggana itatta ket awan pay unay maammoan a maipanggep ti Merkurio gapu namnaminsan laeng nga binisita ti lugan iti law-ang. Inasidegan ti Mariner 10 (Estados Unidos) manipud idi 1974 aginggana iti 1975 ket 40–45% ti rabaw diay planeta ti minapana.

Pareho ti Merkurio ken ti Bulan ti itsura a napeltakan ti adu nga ababut. Awan ti masna a satelitena wenno tangatang ngem adda dakkel a deposito ti landok idiay tennga ti uneg ti lubong. Daytoy ti paggapuan iti kampo a magnetiko a kas maysa porsiento a kapigsa ti Daga. 

Ti kapudot ti rabaw ti Merkurio ket manipud 90-700&nbsp;K (200-800 Fahrenheit/183-426 Celsius). Impanagan dagiti Romano ti daytoy nga planeta iti diosda a ni Merkurio.

## Dagiti nota
#  Ti panakaduktalan iti 2003UB<sub>313</sub> ket nakaaramid ti pagsuppiatan ti panakaipalpalawag ti balikas a "planeta". No ti 2003UB313 ket awaten a kas ti maika-10 a planeta, ti Merkúrio ket agbalin a ti maikatlo a kabassitan a planeta imbes a ti maikadua.
#  Van Hoolst, T., Jacobs, C. (2003), *Ti ugot ti Merkúrio ken ti kaunegan a patakder*, Warnakan iti Heopisikal a Panagsukisok, v. 108, p. 7.
#  Benz, W., Slattery, W. L., Cameron, A. G. W. (1988), *Collisional stripping of Mercury's mantle*, Icarus, v. 74, p. 516-528.
#  Correia, A. C. M., Laskar, J. (2004), *Mercury's capture into the 3/2 spin-orbit resonance as a result of its chaotic dynamics*, Nature, v. 429, p. 848-850.
#  Spohn, T., Breuer, D. (2005), *Bugas a Kabuklan ken the Magnetiko a Lugar iti Merkúrio*, Heopisikal a Kappon ti Amerikano, Primabera a timpuyog 2005
# Mercury: Ti Tulbek ti Ebolusion ti Terestial a Planeta (2005). *JHU/APL - Messenger*.
# Mariner 10 (Oktubre 20, 2005) . *NSSDC Master Catalog Display: Spacecraft*.

## Dagiti nagibasaran

* Shchuko, O. B. (2004). *Merkúrio: adda ngta yelo kadagiti subpolar a rehion?*, Dagiti Panagrang-ay ti Panagsukisok ti Law-ang, v. 33, p. 2156-2160
* Comins, Neil F. (2001). *Panakadutokan ti Nasken a Law-ang*.
* Zuber, Maria T. (2004). Merkúrio . *World Book Online Reference Center*. World Book, Inc. Naala idiay nasa.gov.

## Dagiti akinruar a silpo
* Atlas iti Merkúrio - NASA 
* Kinapudno a Papeles ti Merkurio 
* BepiColombo, Mision ti ESA ken Hapon
Hupiter

Ti **Hupiter** ti maikalima a planeta manipud iti Init ket isu ti kadakkelan iti ikub ti Sistema a Solar.

## Pakasaritaan

Ti Hupiter ket masirmataan iti nalawag a rabii. Isu ti maikapat a kasellagan a gandat a masurot iti  Init, Bulan, ken iti Venus. Impanagan dagiti Romano iti diosenda a ni Hupiter ket ti simbolo nga astronomiko na ket maysa a ladawan ti kimat a simbolo ti diosen a Hupiter.

## Bulbulan

Bulbulan ti Hupiter

Addaan ti 63 a bulan ti Hupiter. Dagiti uppat a kadakkelan ti Callisto, Ganymede, Europa ken Io ket matawagan no dadduma a "bulbulan ni Galileo."

### Bulbulan ni Galileo

## Dagiti nagibasaran
Doom

Ti ***Doom*** (wenno ***DOOM***) ket maysa nga ay-ayam iti kompiuter nga inruar idi 1993 ti id Software a mairaman kadagiti maipangruna a titulo iti first-person shooter a kita ti ay-ayam iti kompiuter.
The Da Vinci Code (pelikula)

Ti ***The Da Vinci Code*** () ket maysa a pelikula a naadaw iti nalatak a nobela iti isu met laeng a titulo ni Dan Brown, inturong ni Ron Howard ken pagparangan a kangrunaan ni Tom Hanks. Nairuar ken nangrugi a naipabuya ti pelikula idi Mayo 2006.

## Agbibiag
* Tom Hanks — Robert Langdon
* Ian McKellen — Sir Leigh Teabing
* Alfred Molina — Bishop Aringarosa
* Jean Reno — Bezu Fache
* Audrey Tautou — Sophie Neveu
* Jean-Pierre Marielle — Jacques Sauniere
* Paul Bettany — Silas
* Jean-Yves Berteloot— Remy
* Jürgen Prochnow— Vernet 
* Etienne Chicot — kameng ti Opus Dei
* Seth Gabel— Cleric
Schindler's List

Ti **Schindler's List** () ket maysa a pelikula a nairuar idi 1993 a naibatay iti libro a *Schindler's Ark* ni Thomas Keneally. Ti pelikula, nga inadaw ni Steven Zaillian ken inturong ni Steven Spielberg, ket maipapan iti pakasaritaan ni Oskar Schindler, maysa a negosiante nga Aleman a nangigapu iti pannakaisalakan ti biag ti nasurok a sangaribu a Polako a Hudio idi panawen ti Holokausto. Ti titulo ket dumakdakamat iti maysa a listaan ti nagnagan ti 1,200 a Hudio nga inarkila ni Schindler nga agtrabaho iti paktoriana ket gapu itoy saanda a naipan kadagiti kampo ti konsentrasion dagiti Nazi nga Aleman a nakapapatayan ti riniwriw a Hudio.
The Da Vinci Code (panangilawlawag)

Ti ***[[The Da Vinci Code]]*** ket nobela babaen ni Dan Brown a naipablaak idi 2003.

Ti **The Da Vinci Code** ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:

* The Da Vinci Code (pelikula) , pelikula nga inturong babaen ni Ron Howard
The Da Vinci Code

*Para iti pelikula, kitaen ti [[The Da Vinci Code (pelikula)]].*
----

Ti ***The Da Vinci Code*** () ket maysa a nobela nga insurat babaen ni Dan Brown, maysa nga Amerikano a mannurat, ken naipablaak idi 2003. Maysa a sangalubongan a kaaduan a nailaklako, aganay a 36 riwriw a kopia (agpapan iti Agosto 2005), ken naipatarus iti 44 a pagsasao.

## Dagiti akinruar a silpo
* 'Leadership University' - 'Crash Goes The Da Vinci Code' by Dr. Ron Rhodes 
*  ''The Da Vinci Code: Secret hidden truth?'' by Alex Williams
* the 'British Broadcasting Corporation' - ''Church fights Da Vinci Code novel '' by the journalists at the BBC  
* ''Dismantling The Da Vinci Code'' by Journalist Sandra Miesel   
*  Article on the Da Vinci Code by Prof. Ben Witherington III, from ''Leadership U''
*  ''Da Vinci Code: Dan Brown and The Grail That Never Was'' by Prof. Norris Lacy, from the scholarly journal 'Arthuriana'   
* The Da Vinci Code by the BBC  
*  ''Ignatius Press'' - ''The Da Vinci Hoax: Exposing the Errors in The Da Vinci Code'' by Carl Olson & Sandra Miesel
Merkurio (panangilawlawag)

Ti **[[Merkúrio]]** ket isu ti kaasitgan a planeta iti Init ken isu ti maikadua a kabassitan a planeta iti Sistema a Solar.

Ti **Merkúrio** ket mabalin pay a dumakamat kadagiti sumaganad:

***[[Merkúrio (mitolohia)]]**, ti dios dagiti Romano
***[[Merkúrio (elemento)]]**
Sidarta Gautama Buddha

Ni **Sidarta Gautama Buddha** ket isu iti nakaitalimudokan iti Budismo a masurot dagiti 300 milion a tao iti lubong tatta. Naipasngay idi 563 BCE idiay banda iti Nepal ken amianan iti India ket nagbalin a Buda kalpasan iti panagsursurona.
Senado ti Filipinas

Ti **Senado ti Filipinas** ket ti akin-ngato a benneg ti bikameral a lehislatura ti Filipinas (Kongreso ti Filipinas). Buklen ti 24 a senador ti Senado, a mabutosan iti maysa a nailian nga eleksion. Saan nga ibagian ti maysa a senador ti maysa a partikular a geograpikal a distrito. Agpaay dagiti senador iti 6 a tawen a termino. Kaguadua (12) dagiti senador ti mabutosan iti kada tallo a tawen.

## Listaan dagiti Presidente ti Senado

*Manuel L. Quezon (1916-1935)
*Jose Avelino (1935)
*Manuel Roxas (1945-1946)  
*Jose Avelino (1946-1949) 
*Mariano Jesus Cuenco (1949-1951) 
*Quintin Paredes (1952) 
*Camilo Osias (1952) 
*Eulogio Rodriguez (1952-1953) 
*Jose C. Zulueta (1953) 
*Eulogio Rodriguez (1953-1963)
*Ferdinand E. Marcos (1963-1965) 
*Arturo M. Tolentino (1966-1967) 
*Gil J. Puyat (1967-1972)
*Jovito R. Salonga (1987-1992)
*Neptali A. Gonzales (1992-1993) 
*Edgardo J. Angara (1993-1995)
*Neptali A. Gonzales (1995-1996)
*Ernesto M. Maceda (1996-1998)
*Neptali A. Gonzales (1998)
*Marcelo B. Fernan (1998-1999)
*Blas F. Ople (1999-2000)
*Franklin M. Drilon (2000)
*Aquilino Q. Pimentel, Jr. (2000-2001)
*Franklin M. Drilon (2001-2006)
*Manuel B. Villar (2006-agdama)

## Dagiti akinruar a silpo
*Opisial a website ti pagsaadan ti Senado ti Filipinas
Politika

Ti **Politika** (manipud ti Griego *πολιτικός*, *politikos* "iti, para iti, wenno maipanggep kadagiti umili") ket maysa a proseso babaen dagiti grupo ti tattao ti panagaramid ti pangngeddeng para kadagiti grupo. Uray no sapasap a maidakdakamat wenno mainanaig kadagiti gobierno ti politika ken mapalpaliiw met iti amin a panagnanaig dagiti gunglo ti tattao a pakairamanan ti korporasion, akademia, ken dagiti relihioso a paset ti kagimongan.  Daytoy ket nabuklan iti "sosial a pannakibiang a mairaman ti turay wenno bileg" ken agiturturong para iti regulasion iti publiko a pannakibiang iti kaunegan ti politikal a paset, ken dagiti pamay-an ken pamuspusan a maus-usar a pagannurotan ken panangidangep ti annuroten.

## Etimolohia
Ti balikas a *politika* ket nagtaud iti Griego a balikas a Πολιτικά (*politika*), a naimodelo ti "dagiti pannakibiang iti siudad" ni Aristotle, ti nagan ti librona iti panagturay ken dagiti gobierno, a naipatarus iti Ingles idi maika-15 a siglo a kas naisurat ti Latin a "Polettiques". Daytoy ket nagbalin  a "politika" iti Tengnga nga Ingles s. 1520. Ti sao a  *politik* ket immuna a napasingkedan iti Ingles idi 1430 ken naggapu daytoy manipud ti Tengnga a Pranses a  *politique*, a nagtaud iti Latin a *politicus*, nga isu daytoy a pannakaisurat ti Latin iti Griego a  πολιτικός (*politikos*), a kayatna a sawen ket "iti, para iti, wenno maipanggep kadagiti umili", "sibil", "sibiko", "tagikua ti estado", a manipud iti πολίτης (*polites*), "umili" ken dayta ket manipud ti that πόλις (*polis*), "siudad".

## Dagiti nagibasaran
Heograpia

Ti **heograpia** ti panagadal iti Daga ken dagiti gupitna ken ti pannakaiwaras ti biag iti daga a pakairamanan ti biag ti tao ken dagiti efekto ti ar-aramid ti tao. Nagtaud ti balikas a *heografia* manipud kadagiti Griego a balikas a **[[Gaia (mitolohia)|Ge]]** (*??*) wenno **Gaea** (*?a?a*), a kayatna a sawen **"Daga"**, ken **graphein** (*??afe??*) a kayatna a sawen "agdeskribir" wenno "agsurat".
Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas

Ti **Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas** (**Kapulungan ng mga Kinatawan** iti Tagalog, ket isu ti akimbaba a benneg ti Kongreso ti Filipinas  (ti Senado ti akin-ngato a benneg). Dagiti kameng ti Kamara ket maawagan iti *kongresista* wenno *deputado* (*kinatawan* iti Tagalog) ket ti tituloda ket *Representante* wenno *Pannakabagi*. Dagiti kongresista ket mabutosan para iti tallo-a-tawen a termino ti panagtakem, ken mabalin a mabutusan manen dagitoy agingga iti maximum a tallo a termino. Ti maysa a kongresista ket mabalin a maysa a pannakabagi ti distrito a mangibagi iti maysa a partikular a heograpikal a deppaar, wenno kas maysa a pannakabagi a sektorial a mangibagi iti maysa a sektor minoridad ti kagimongan.

Ti opisial a kuartel wenno opisina ti Kamara dagiti Pannakabagi ket iti *[[Batasang Pambansa]]* a masarakan iti Constitution Hill iti Siudad ti Quezon iti Metropolitano a Manila.

## Distrito a pannakabagi

Adda dua kita ti pannakabagi ti kamara: pannakabagi manipud kadagiti kongresional a distrito ken dagiti sektorial a pannakabagi.

### Dagiti lehislatibo a distrito kadagiti probinsia
Pakammo: Adda dagiti naturay a siudad a naigrupo kadagiti probinsia para iti panggep iti pannakabagi iti Kamara dagiti Pannakabagi.

### Dagiti lehislatibo a distrito kadagiti siudad

## Listaan dagiti Tagabitla ti Kamara dagiti Pannakabagi

# Sergio S. Osmena, Sr. (1907-1922)
# Manuel A. Roxas (1922-1933)
# Quintin B. Paredes (1933-1935)
# Gil M. Montilla (1935-1938)
# Jose Y. Yulo (1938-1941)
# Benigno S. Aquino, Sr. (1943-1944)
# Jose C. Zulueta (1945)
# Eugenio P. Perez (1946-1953)
# Jose B. Laurel, Jr. (1954-1957)
# Daniel Z. Romualdez (1957-1962)
# Cornelio T. Villareal (1962-1967)
# Jose B. Laurel, Jr. (1967-1971)
# Cornelio T. Villareal (1971-1972)
# Querube C. Makalintal (1978-1984)
# Nicanor E. Yñiguez (1984-1986)
# Ramon V. Mitra (1987-1992)
# Jose De Venecia, Jr. (1992-1998)
# Manuel Villar Jr. (1998-2000)
# Arnulfo Fuentebella (2000-2001)
# Feliciano Belmonte, Jr. (2001)
# Jose De Venecia, Jr. (2001-2008)
# Prospero Nograles (2008-2010)
# Feliciano Belmonte, Jr. (2010-agdama)

## Dagiti akinruar a silpo
*Opisial a website ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
*Opisial a website ti Senado
Dagiti Monologo ti Uki

Ti ***Dagiti Monologo ti Uki*** () ket maysa nga adu-a-parang ken pagteng a drama a sinurat ni Eve Ensler. Immuna a naiparang idi 1996 ket nangabak iti Pammadayaw nga Obie. Ni Ensler a mismo ti orihinal a nagparang iti drama, inakemna dagiti nadumaduma a babbai nga agbibiag a mangibagbaga (kadagiti agbuybuya) iti kapadasan ken kapanunotanda maipapan iti bukodda nga uki.

## Pakabuklan ti drama
Ti *Dagiti Monologo ti Uki* ket buklen ti agduduma a bilang dagiti monologo a basbasaen ti agduduma a bilang ti babbai. Kada monologo ket mainaig iti uki, maipapan man iti panagyot, ayat, pannakarames, pannakadangran, panagsalsal, panagimas, wenno ti gagangay a pisikal nga aspeto ti bagi ti babai. Ti naynay a tema iti obra ket ti uki kas gamigam ti panangpabileg iti kinababai, ken ti ultimo a pannakaibagi ti kinababai ken kinaindibidualidad.

## Silsilpo iti ruar
* ''Dagiti Monologo ti Uki'' iti Random House
* Ofisial a sitio ti V-Day
Batangas

Ti **Batangas** ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan idiay abagatan a laud a paset ti Luzon iti rehion ti CALABARZON. Ti Siudad ti Batangas ti kapitoliona. Kabeddengna dagiti probinsia ti Cavite ken Laguna iti amianan, ken ti Quezon iti daya. 

## Heograpia
Ti Batangas ket addaan kadagiti 3 a siudad ken 31 nga ili.

### Dagiti siudad

*Siudad ti Batangas
*Siudad ti Lipa
*Siudad ti Tanauan
 
### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas
*Batangas Now
Tawi-Tawi

Ti **Tawi-Tawi** ket maysa nga isla a probinsia iti Filipinas a masarakan iti Agwaywayas a Rehion ti Bangsamoro iti Muslim a Mindanao (BARMM). Mabigbigan dagiti ili ti Panglima Sugala ken Bongao a kas dagiti kapitolio ngem ti Bongao ti ayan ti tugaw ti gobierno. 

## Heograpia

Addaan ti Tawi-Tawi iti 11 nga ili. Kaaduan kadagiti ili ti masarakan kadagiti isla iti Purpuro ti Sulu. Dua kadagitoy, ti Mapun ken Turtle Islands ti adda iti Baybay Sulu.

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas Tawi-Tawi
Bukidnon

Ti **Bukidnon** ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti Amianan a Mindanao. Ti Siudad ti Malaybalay ti kapitoliona. Kabeddengna dagiti probinsia ti Misamis Oriental, Agusan del Sur, Davao del Norte, Cotabato, Lanao del Sur, ken Lanao del Norte.

Ti Bukidnon ti maibilang a pagtaraonan ti Mindanao gapu kadagiti adu a plantasion iti probinsia, kas koma iti nalalawa a plantasion ti pinia.

## Heograpia
Ti Bukidnon ket addaan kadagiti 2 a siudad ken 20 nga ili.

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas - Bukidnon
GUMIL Filipinas

Ti **GUMIL Filipinas** (*Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano iti Filipinas*) ket ti maysa a kaaktibuan a grupo wenno gunglo dagiti rehional a mannurat iti Filipinas. Addaan iti ginasut a kameng a mamannurat manipud kadagiti sanga wenno kapitulo ti GUMIL kadagiti probinsia ken ili iti pagilian, kasta met kadagiti kapitulo iti ballasiw-taaw iti Estados Unidos ken Gresia.

## Pakasaritaan

## Dagiti agdama nga opisial
2005–2007

*Presidente:* Dionisio S. Bulong
*Vice Presidente:* Vilmer Viloria
*Secretario-Heneral:* Djuna R. Alcantara
*Manarawidwid iti Negosio:* Ben Pacris
*Tesorero:* Daniel L. Nesperos
*Auditor:* Herminio Calica
*Public Relations Officer:* Eliseo B. Contillo

*Junta dagiti Mangiturturong:*
* Elizabeth M. Raquel
* Gladys Menor
* Arsenio Cortez
* Baldovino Ab. Valdez
* Ariel S. Tabag
* Clarito G. Francia
* Manuel S. Diaz
* Teddy Molina

## Dagiti sanga
Provinsial
* GUMIL Ilocos Norte
* GUMIL Ilocos Sur
* GUMIL La Union
* GUMIL Abra
* GUMIL Pangasinan
* GUMIL Cagayan
* GUMIL Isabela
* GUMIL Nueva Vizcaya
* GUMIL Quirino
* GUMIL Benguet
* GUMIL Metro Manila

Iti ballasiw-taaw
* GUMIL Hawaii
* GUMIL Oahu
* GUMIL Maui
* GUMIL California
* GUMIL Guam
* GUMIL Greece

## Balikas
Ti *Balikas* ti ofisial a pagiwarnak ti GUMIL Filipinas, a maipabpablaak mamimpat iti makatawen. Sumagmamano a ruar ti *Balikas* ti masarakan iti online edition  daytoy.

## Kitaen pay
* Dagiti mannurat nga Ilokano

## Dagiti akinruar a silpo
*Batay-linteg ti GUMIL Filipinas
Gresia

Ti **Gresia** (iti Griego: *Ελλάδα*, daan a forma: *Ελλάς*, *Hellas*), nga opisial a maawagan iti **Helenika a Republika** (Griego: Ελληνική Δημοκρατία, *Ellinikí Dimokratía*), ket maysa a pagilian iti umabagatan nga Europa iti murdong ti Peninsula ti Balkan. Kabeddengna dagiti pagilian ti Bulgaria, ti Republika ti Amianan a Macedonia, ken Albania iti amianan, ken ti Turkia iti daya. Adda met iti daya ti Gresia ti Baybay Egeo, ken ti Baybay Honiko ken Baybay Mediteraneo iti laud ken abagatan. Maibilbilang kas indayon ti Lumaud a sibilisasion ken ti nakaipasngayan ti demokrasia, ti Gresia ket addaan iti atiddog ken nabaknang a pakasaritaan ket ti kulturana ket nangimpluensia iti Europa, Amianan nga Aprika, ken ti Tengnga a Daya.

## Dagiti akinruar a silpo
Yot

Ti **yot** (**panagyot**) wenno **iyot** wenno **panaginnala**, **panagkanaig**, **panaginnayat** (English: *copulation, sexual intercourse*; Tagalog: *kantot, pagtatalik*) ket ti panagtipon wenno panagnaig dagiti akinruar a sexual a mabagbagi ti dua nga organismo nga ay-ayup para iti panagpaadu a sexual ken para iti akin-uneg a fertilisasion (ti pannakapataba ti itlog iti uneg dagiti organismo. Dagiti dua nga organismo ket mabalin nga agduma a sex wenno maysa a hermaphroditico a kas koma iti bisukol).

Maysa a pagarigan ti ay-ayup a makapagpaadu babaen ti internal a fertilisasion ket dagiti insekto. Ti babai nga insekto a makiinnala ket awatenna ti kapsit manipud iti kimmot ti lalaki nga insekto.

Adu met nga ay-ayup ti agpaadu babaen ti akinruar a fertilisasion, kas kadagiti nababa a vertebrate (kas iti paltat) ken kaaduan nga amphibian. Dagiti akintengnga a vertebrate (dagiti lames) a sabsabali ngem iti paltat, dagiti reptilia ken kaaduan a bilbillit, ket agpaaduda babaen ti akinruar a fertilisasion babaen ti panagyot a cloacal. Saan a kas kadagiti nangatngato a vertebrate nga agsipol babaen ti uki.

Iti tao ken dagiti kanaigna a hominid, ad-adda a maipakat ti termino a "yot" wenno "panagyot" wenno "coitus". Idinto nga ad-adda a maaramat dagiti termino a "sipol" wenno "panagsipol" wenno "panagdakay" no kadagiti ayup. Iti nalawlawa a kontexto, ti termino a "**[[sexual a panaginnala|sexual a panaginnala wenno panagkanaig]]**" ket mabalin a dumakamat wenno maipapan iti nadumaduma nga aramid a sexual.
Romblon

Ti **Romblon** ket maysa nga isla a probinsia ti Filipinas a masarakan iti rehion ti MIMAROPA iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti ili a managan met laeng iti Romblon. Buklen ti Romblon ti adu a purpuro iti Baybay Sibuyan. Masarakan Marinduque ken Quezon iti abagatan, ti Mindoro iti daya, ti Aklan iti amianan, ken ti Masbate iti laud. Dagiti tallo a kadadakkelan a puro ket ti Isla ti Romblon, Isla ti Tablas, ken Isla ti Sibuyan.

Ti Romblon ti kangrunaan a paggapgapuan ti nangato a kalidadna a marmol, a pumadpad iti kalidad dagiti marmol ti Italia.

## Heograpia

Addaan ti Romblon iti 17 nga ili.

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas
*Pagsurotan ti Panagbanniaga iti Romblon
*Sanrokan Online
DVD

Iti damdamona, ti pangyababaan a **DVD** ket "***D'''igital '''V'''ideo '''D'''isc''" (''Dihital a disk ti video'') iti [[Pagsasao nga English|Ingles]], gapu ta ti immuna a linaon dagiti disk ket video. Ngem intono kua, [[software]], [[file]], [[ladawan]] ken dadduma pay ti nababbael a linaon; pinanagananda iti "***D**igital **V**ersatile **D**isc''" (''Dihital a disk ti addu nga aramat''). Iti agdama, **DVD''' lattan; awanen ti kaipapanan dagitoy tallo a letra, ngem daydaytoy a kita ti disk. http://dictionary.reference.com/browse/DVD 

Ti DVD ket pormato ti pamay-an ti pannakaidulin iti disk nga optikal a makapagidulin iti datos, pati pelikula ti nangatngato a kita ti video ken audio. Uma-arrngi ti DVD ken ti CD ta pareho ti pisikal a pakarukudanda, ngem nayencode ti DVD babaen ti sabali a pormato ken iti nangatngato a puskol para iti datos.
Ti ofisial a panangdutok ti DVD ket tinartaripato ti gunglo a DVD Forum .

## Pakasaritaan

## Kodigo ti Rehion
## Kita ti Video
## Kita ti Audio
## Iti Ay-ayam a Video (Video Games)
Mannaniw

Ti maysa a **mannaniw** ket autor ti dandaniw, wenno iti sabsabali pay a forma ti daniw a kas koma iti dramatico a verso. Dagiti mannaniw ket masansan a maibilang a managpartuat a managpanunot wenno mannurat.
Gloria Macapagal Arroyo

Ni **Gloria Macapagal Arroyo** , iti maika-14 a Presidente ti Filipinas ket agdamo nga Kongresista ti maikalua nga distrito iti Tarlac. Isu met ti maikadlua nga babai a presidente iti Pilipinas (kaunaan ni Corazon Cojuangco Aquino) ken ti umuna a babai a nag-bise presidente (idi 1998). Anak ni sigud a Presidente Diosdado Macapagal.

Nagbalin nga presdiente ni Arroyo idi 2001 gapu la iti Maikadua a Rebolusion ti EDSA a nakapatapuakan ni Presidente Joseph Estrada iti poder ken takem gapu kadagiti pammabasol iti korupsion iti gobiernona. Iti eleksion idi 2004, nangabak ni Arroyo kas presidente (inabakna ni aktor a Fernando Poe, Jr. a kapigsaan a kinabalubalna) iti baet ti adu a sayangguseng maipapan iti maatap a panagsuitik ti botos, kangrunaan ditoyen ti naibutaktak a "Hello, Garci" tapes a maipagarup a patangan iti panagsuitik da Arroyo ken dadduma pay a politiko ken personalidad ken ni sigud a komisioner ti Komision iti Eleksion (COMELEC) Virgilio Garcillano. 

Idi 2005, napili ni Arroyo kas maikapat a kabibilegan a babai iti sangalubongan iti magasin a  *[[Forbes]]*.

Idi Pebrero 24, 2006, inyetnagna iti pagilian ti maysa nga kasasaad nga emerhensia kas sungbat iti naiwaragawag a napaay a panangrabsut iti turay (kudeta) ti maipagarup a nagkukumplot a sumagmamano nga opisial ken kamkameng a soldado ti Siiigam a Buyot ti Filipinas ken sumagmamano a kameng ti politikal a suppiatan ken dagiti maatap a Komunista.

## Edukasion

Nagadal ni Gloria iti elementaria ken nangato nga eskuela idiay Kumbento ti Asumsion (Assumption Convent). Kalpasan ti nangato nga eskuela, napan isuna idiay Washington, D.C., Estados Unidos a nagadal isuna idiay Pagadalan iti Ganganaet a Serbisio ti Edmund A. Walsh iti Unibersidad ti Georgetown. Nagbalin a kaklase idiay ni Bill Clinton, a nagbalin a presidente ti Amerika. Ni Gloria ket kankanayon a maysa kadagiti kalalaingan iti klaseda a nangted kaniana ti estado a "dean's lister". Nagsubli isuna idiay Filipinas idi 1968 ken nagbasa iti kurso nga Ekonomika idiay Kolehiyo ti Asunsion (Assumption College). Idi 1978, nakaala isuna iti "Master's Degree" ti kurso nga Ekonomika idiay Unibersidad ti Ateneo ti Manila. Idi 1985 nalpasna ti "Grado ti Doktor" iti ekonomika idiay Unibersidad ti Filipinas.

Isuna ket nagsuro iti kurso nga Ekonomiko idiay Kolehio ti Asunsion ken iti Unibersidad ti Ateneo iti Manila. Nagbalin met laeng isuna a "Nangipangulo" iti Departamento iti Ekonomiko kadagidiay naibaga nga eskuelaan. Idi 1987, inaramid ni Presidente Corazon Aquino a Katakunaynay a Sekretario iti Departamento iti Pagkalakal ken Industria. Pinangatoda iti ranggona ken nagbalin nga Undersekretario malpas iti dua a tawen.

## Senador

Idi 1992, sumrek isuna iti lubong iti politika ken timmaray isuna nga senador. Maikasangapulo ket tallo isuna iti kaaduan nga butos a nangted kaniana iti panagturay a tallo nga tawen. Idi 1995 timmaray man a Senador isuna ken nagbalin a Senador iti maikadua a panagturay ken isuna iti kaaduan iti butos. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* kgma.org 
* gloria-arroyo.com
2006

Ti **2006** **(MMVI)** ket maysa a kadawyan a tawen a mangrugi iti aldaw ti Domingo iti kalendario a Gregoriano. Kapadpadna dagiti tawen a 5766-5767 iti kalendario a Hebreo ken 1426-1427 iti kalendario nga Islamiko. Ti met 2006 ti ket Tawen ti Aso iti kalendario nga Intsik.

Naituding ti 2006 kas:
* *Internasional a tawen dagiti [[desierto]] ken panag-sertipiko dagiti desierto*
* *Tawen ni [[Rembrandt]]*, kas panglaglagip iti maika-400 nga anibersario ti pannakayanak ni *Rembrandt Harmenszoon van Rijn*, ti Olánda kalaingan a  maika-17 a siglo a pintor.
* *Tawen ni [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]]*, pannakarambak ti maika-250 a kasangay ti Austriano a kompositor a ni *Johann Chrysostom Wolfgang Amadeus Mozart*. 
* *Tawen ni [[Nikola Tesla|Tesla]]*, pannakarambak ti maika-150 a kasangay ti nalatak a elektroteknisian a ni *Nikola Tesla*. 
* *Internasional nga [[Sindromo ni Asperger|Asperger]] a tawen*, pannakalagip ti maika-100 nga anibersario ti pannakaipasngay ni Dr. Hans Asperger, nakaduktal iti Sindromo ni Asperger.

## Pimmusay
### Agosto
* Agosto 30 &ndash; Naguib Mahfouz, Ehipsio a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1911)

### Nobiembre
* Nobiembre 21 &ndash; Robert Lockwood Jr., Amerikano a musikero (naipasngay 1915)

* Nobiembre 29 &ndash; Victoria Quirino-Gonzalez, Umuna a Balasang iti Filipinas (naipasngay 1931)
* Nobiembre 30 &ndash; Rafael Buenaventura, Filipino a mangimaton iti banko (naipasngay 1938)

### Disiembre

* Disiembre 26 &ndash; Gerald R. Ford, maika-38 a Presidente ti Estados Unidos (naipasngay 1913)
Catanduanes

Ti **Catanduanes** ket maysa nga isla a probinsia iti Filipinas a masarakan iti Rehion ti Bicol iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti ili ti Virac.

## Heograpia

Ti Catanduanes ket addaan iti 11 nga ili.

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas - Catanduanes
*DILG Regional Office No. 5 (Bicol Region)  
* Region V Local Government Units 
*DILG Region V Provincial Offices
Zambales

Ti **Zambales** ket maysa a probinsia ti Filipinas a masarakan idiay rehion ti Tengnga a  Luzon. Ti ili ti Iba ket isu ti kapitoliona. Kabeddeng ti Zambales ti Pangasinan iti amianan, ti Tarlac ken Pampanga iti daya, ken ti Bataan iti abagatan.

Ti Zambales ket nabingbingay kadagiti 13 nga ili ken maysa a siudad.

#### Siudad

*Siudad ti Olongapo

#### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas
Aurora

Ti **Aurora** ket maysa a probinsia ti Filipinas a masarakan iti rehion ti Tengnga a Luzon iti Luzon. Ti ili ti Baler ti kapitoliona ken kabeddengna, manipud iti abagatan agrikus, dagiti probinsia ti Quezon, Bulacan, Nueva Ecija, Nueva Vizcaya, Quirino, ken Isabela. Iti daya ti Aurora ken ti Baybay Filipinas.

Sakbay ti 1979, ti Aurora ket paset ti probinsia ti Quezon. Ti Aurora ket naipanagan ken ni Aurora A. Quezon, kaingungot ni Manuel L. Quezon, presidente ti Mankomunidad ti Filipinas.

## Heograpia
Addaan ti 8 nga ili ti Aurora.

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas
Aurora (panangilawlawag)

Ti **[[Aurora]]** ket maysa a probinsia iti Filipinas.

Ti **Aurora** ket mabalin pay a dumakamat kadagiti sumaganad:

## Luglugar

### Filipinas

* Maria Aurora, Aurora
* Aurora, Isabela
* Aurora, Zamboanga del Sur
Hayao Miyazaki

Ni **Hayao Miyazaki** (宮崎駿, *Miyazaki Hayao*,  idiay Tokyo) ket maysa kadagiti kalatlatakan nga agar-aramid iti anime wenno animado a pelikula iti Hapon. Isuna ti nagpartuat kadagiti adu a nalatak nga anime a pelikula ken manga (komiks ti Hapon). Maysa kadagiti kalatakan a pelikulana ket ti *[[Spirited Away]]*, ket nangabak iti Pammadayaw nga Oscar idi 2002.

## Dagiti nagibasaran
Cebu

Ti **Cebu** ket maysa nga isla a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti Tengnga a Visayas. Ti Siudad ti Cebu ti kapitoliona. Maysa nga atiddog ken akikid nga isla ti Cebu a nayaplag 225 a kilometro manipud amianan agingga iti abagatan ken napalikmutan ti 167 a babassit na purpuro a pakairamanan ti Isla ti Mactan, Bantayan, Daanbantayan, Malapascua, Olango, Purpuro ti Camotes, ken dadduma pay. Adda ti Cebu iti daya ti Isla ti Negros ken iti met laeng dayaenna ket ti Isla ti Leyte sa iti umabagatan-a-daya ket ti probinsia ti Bohol.

Maysa kadagiti karang-ayan a probinsia iti Filipinas ti Cebu. Ti metropolitano a paset ti Siudad ti Cebu (a pakairamanan ti Siudad ti Mandaue ken Siudad ti Lapu-Lapu) ket maikadua iti Metro Manila iti kaadu ti populasion iti intero a pagilian.

## Heograpia
Addaan ti Cebu iti 44 nga ili ken 9 a siudad.

### Dagiti siudad
* Siudad ti Bogo
* Siudad ti Carcar
* Siudad ti Cebu
* Siudad ti Danao
* Siudad ti Lapu-Lapu
* Siudad ti Mandaue
* Siudad ti Naga
* Siudad ti Talisay
* Siudad ti Toledo

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas
* Sun.Star Cebu Online
* Cebu Events | Cebu Access
Sorsogon

Ti **Sorsogon** ket maysa a probinsia ti Filipinas a masarakan iti Rehion ti Bicol iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Sorsogon, kabeddengna ti probinsia ti Albay iti amianan. Adda ti Sorsogon iti murdong ti Peninsula ti Bicol ket kasangona ti isla ti Samar iti abagatan-a-daya iti ballasiw ti Lingsat San Bernardino.

## Heograpia

Addaan ti Sorsogon iti 14 nga ili ken 1  a siudad.

### Siudad
* Siudad ti Sorsogon

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas - Sorsogon
Kalinga

Ti **Kalinga** ket maysa a probinsia ti Filipinas iti Rehion Administratibo ti Kordiliera iti Luzon. Kapitoliona ti ili ti Tabuk ken kabeddengna ti Mountain Province iti abagatan, ti Abra iti laud, ti Isabela iti daya, ti Cagayan iti umamianan a daya, ken ti Apayao iti amianan. Kasakbayan ti tawen 1995, ti Kalinga ken ti Apayao ket maymaysa a probinsia a managan iti *[[Kalinga-Apayao]]*, agingga a nagudua daytoy ket nagbalin a dua nga agwaywayas a probinsia.

## Heograpia

Ti Kalinga ket addaan iti 7 nga ili ken maysa a komponente a siudad.

### Siudad
* Siudad ti Tabuk

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran
Leyte

Ti **Leyte** ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti Daya a Visayas. Kapitoliona ti Siudad ti Tacloban. Sakupen ti probinsia ti aganay a tallo-a-kakapat a paset ti Isla ti Leyte. Adda ti Leyte iti laud ti probinsia ti Samar, iti amianan ti Abagatan a Leyte ken iti abagatan ti Biliran. Iti lauden ti Leyte iti ballasiw ti Baybay Camotes ket ti probinsia ti Cebu.

## Heograpia

Addaan ti Leyte iti 41 nga ili ken 2 a siudad.

#### Dagiti siudad

* Siudad ti Ormoc
* Siudad ti Tacloban
* Siudad ti Baybay

#### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas - Leyte
San Fernando

Ti **San Fernando** ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:

## Luglugar

### Estados Unidos
* Tanap iti San Fernando, paset iti abagatan ti California

### Filipinas
*San Fernando, Bukidnon, maysa nga ili
*San Fernando, Camarines Sur, maysa ngaili
*San Fernando, Cebu, maysa nga ili
*San Fernando, La Union, maysa a siudad ken ti kapitolio ti probinsia ti La Union
*San Fernando, Masbate, maysa nga ili
*San Fernando, Pampanga, maysa a siudad ken ti kapitolio ti probinsia ti Pampanga
*San Fernando, Romblon, maysa nga ili
Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian

Ti **Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian**, wenno **United Nations (UN)** iti English, ket maysa nga internasional nga organisasion a nabangon idi 1945. Awagan ti UN ti bagbagina kas maysa a "global nga asosasion dagiti govierno a mangtimtimon iti kooperasion iti internasional a linteg, internasional a seguridad, ekonomiko a panagrang-ay, ken panagpapada iti kagimongan." Impasdek ti 51 a pagilian ket agpapan iti 2005, addaan iti 1991 a kamkameng a pagilian, a pakairamanan ti agarup isuamin a mabigbig iti sangalubongan nga agwaywayas a nasnasion.
Hesús

Ni **Hesús** (Hebreo: **ישו**), am-ammo pay kas **Hesús ti Nazareth** wenno **Hesús Nasareno** (Hebreo: **ישוע הנוצרי**), ket maysa a Hudio ken isu ti nakaitalimudokan ti Kristianidad. Ti uppat nga Ebangelio (Naimbag a Damag) da Mateo, Marcos, Lucas, ken Juan dagiti kangrunaan a pakaammuan iti kabibiag ken pannursuro ni Hesús a mabigbig kas **[[Kristo|Hesukristo]]** (Kristo Hesús) wenno Mesias iti kaaduan a Kristiano a mamati nga isuna ti Kristo wenno Mesias nga Anak ti Dios Ama.