open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pagsasao a Nila

Ti **Nila** ket ti maysa nga awanen a pagsasao nga Austronesioa naisasao idi idiay Isla Nila iti Maluku, Indonesia. Naipan dagiti agsasao idiay Seram gapu ti aktibidad ti bulakn idiay Nila.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Amianan a Babar

Ti **pagsasao nga Amianan a Babar** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay amianan nga aplaya ti Isla Babar iti Abagatan a Maluku, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Romang

Ti **pagsasao a Romang** wenno **Roma** ket ti pagsasao a Malayo-Polinesio nga insasao babaen dagiti agarup a 1,700 a tattao (idi 1991) idiay Purok ti Jersusu iti Isla Romang iti Maluku, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Siargao

Ti **Siargao** ket ti agsukog iti tedted ti lua nga isla idiay Baybay Filipinas a mabirukan kadagiti 800 a kilometro iti abagatan a daya ti Manila iti probinsia ti Surigao del Norte. Daytoy ket addaan iti kalawa ti daga iti agarup a . Ti daya nga aplaya ket relatibo a nalinteg nga agraman iti maysa anga adalem a sangladan ti Puerto Pilar. Ti igid ti baybay ket namarkaan dagiti agsasaruno a raw-ang, dagiti bassit a punto ken puraw, kadaratan nga aplaya. Dagiti kaarruba nga isla ken dagiti bassit nga isla ket addaanda kadagiti kapada a porma ti daga.

Ti isla ket buklen dagiti ili ti Burgos, Dapa, Del Carmen, General Luna, San Benito, Pilar, San Isidro, Santa Monica ken Socorro.

## Dagiti akinruar a silpo
*
Isla Sibuyan

Ti **Sibuyan** ket ti immadayon ti sukogna nga isla, ti maikadua a kadakkelan iti maysa a purpuro a mangbukel ti Probinsia ti Romblon, Filipinas. Mabirukan idiay kanagan a Baybay Sibuyan, daytoy ket addaan iti kalawa iti .  Ti isla ket addaan kadagiti dua a prominente a pantok, ti Bantay Guiting-Guiting nga agtayag iti  ken Bantay Nailog nga agtayag iti . Dagiti tattao ket agsasaoda iti dialekto a Sibuyanon ti Romblomanon, ti pagsasao a Bisaya.

## Dagiti akinruar a silpo
*
Pagsasao nga Uab Meto

Ti **pagsasao nga Uab Meto** ket ti maysa a pagsasao nag Austronesio nga insasao babaen ti tattao nga Atoni ti Laud a Timor. Ti pagsasao ket adda maysa a karuay a naisasao idiay exclave ti Daya a Timor ti Oecussi-Ambeno, a tinawtawagan ti Baikenu. Ti Baikenu ket agus-usar kadagiti balikas a naala manipud iti Portuges, kas pagarigan, ti *obrigadu* para iti "agyamanak", imbes a ti  Indones iti *terima kasih*.

## Kitaen pay
*Dagiti pagsasao ti Indonesia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Sitio ti Uab Meto
*Uab Meto Resources
*Diksionario ti Indones – Ingles – Uab Meto
Pagsasao nga Amarasi

Ti **pagsasao nga Amarasi** ket ti sasao a Tengnga a Malayo-Polinesio ti Laud a Timor, ken insasao babaen dagiti Amarasi. Ti pagsasao nga Amarasi ket addaan iti agarup a 80,000 a patneng nga agsasao, nga agraman kadagiti nangruna nga uppat a dialekto a tinawtawagan iti Ro'is, Kotos, Tais Nonof, ken Ketun, ngem adda dagiti adu a paggigiddiaten a pagbaetan dagiti tunggal maysa a purok. Daytoy ket agus-usar iti estruktura ti gramatika ti Suheto-Banag-Berbo, ken naikeddeng nga agrangrang-ay a pagsasao. Dagiti agsasao ket nakilalaokda kadagiti agsaao ti Helong.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Biblia ti Amarasi
*Alpabeto ken panangibalikas
Pagsasao a Bekais

Ti **pagsasao a Bekais** ket ti pagsasao nga Austronesio nga insasao idiay pagbeddengan ti Daya ken Laud a Timor nga asideg a kabagian ti Tetun.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bilba

Ti **pagsasao a Bilba** (Belubaa) ket ti pagsasao a Tengnga a Malayo-Polinesio ti Isla Rote, iti Timor, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dai (Austronesio)

Ti **pagsasao a Dai** ket ti bassit a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla Dai iti Abagatan a Maluku, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dawera-Daweloor

Ti **pagsasao a Dawera-Daweloor** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao kadagiti innem a purok kadagiti isla ti Dawera ken Daweloor iti Abagatan a Maluku, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran

* Svetlana Chlenova.  2002.  "Daweloor, A Southwest Moluccan Language," *Malaisko-indoneziiskie Issledovanlija* 15:145-175.
Pagsasao a Dela-Oenale

Ti **pagsasao a Dela–Oenale** (Akinlaud a Rote, Delha, Oe Nale, Rote, Rote Barat, Roti) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Indonesia. Ti Akinlaud a Rote ket kameng ti sanga ti Timor-Babar ti sasao a Malayo-Polinesio a naisasao idiay laud nga aplaya ti Isla Rote idiay asideg ti Timor babaen dagiti agarup a 7,000 a tattao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Alpabeto ken panangibalikas
Pagsasao a Daya a Damar

Ti **Pagsasao a Daya a Damar** ket maysa kadagiti dua a sasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla Damar ken dagitibassit nga isla iti abagatan bassit ti Maluku, Indonesia. Daytoy ket saan nga asideg a kabagian iti sabali a pagsasao ti Isla Damar, ti nakaro nga agbalbaliw a pagsasao a Laud a Damar.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Imroing

Ti **pagsasao nga Imroing** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao iti bugbugtong a purok idiay Isla Babar iti Abagatan a Maluku, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Helong

Ti **pagsasao a Helong** ket ti pagsasao a Tengnga a Malayo-Polinesio ti Laud a Timor. Dagiti agsasao ket naiwarwarasda kadagiti agsasao iti Amarasi.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Biblia ti Helong
*Dokumentasion para kadagiti tallo a dialekto ti Helong: ti maysa a naisagmak a pagsasao ti akindaya nga Indonesia 
*Proyekto Helong
*Dagitirekurso ti video ti Helong iti YouTube
Pagsasao a Kisar

Ti **pagsasao a Kisar** ket ti pagsasao a Tengnga a Malayo-Polinesio a naisasao idiay Isla Kisar, iti amianan a daya ti Daya a Timor idiay Maluku, Indonesia. Daytoy ket makibinningay ti isla iti Oirata, a daytoy ket sasao a Papuano.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Leti

Ti **pagsasao a Leti** ket timaysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay isla ti Leti iti Maluku. Uray no daytoy ket makibinningay iti adu a bokabulario iti kaarruba a pagsasao a Luang, ken  marginal nga agsinnaranay a maawatan.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Serua

Ti **pagsasao a Serua** ket ti maysa nga awanen a pagsasao nga Austronesio a dati a naisasao idiay Isla Serua iti Maluku, Indonesia. Dagiti agsasao ket naiyakarda idiay Seram gapu ti aktibidad tibulkan idiay Serua.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tela’a

Ti **pagsasao a Tela’a**, wenno **Tela-Masbuar** (Masbuar-Tela) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao kadagiti dua a purok iti Isla Babar iti Abagatan a Maluku, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Termanu

Ti **pagsasao a Termanu** ket ti pagsasao a Tengnga a Malayo-Polinesio ti Isla Rote, iti Timor, Indonesia. Dagiti agsasao iti dialekto ti Korbafo ken Bokai ket etnikoda a naisangayan.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wetares

Ti **pagsasao a Wetares** ket ti pagsasao ti Wetar, ti maysa nga isla iti abagatan a Maluku, Indonesia, ken dagiti asideg nga isla ti Liran ken Atauro, ti naud-udi a naibaga ket iti Daya a Timor iti amianan ti Dili. Dagiti uppat a kangrunaan a karuay ti Wetares iti Wetar ket makaanaydana a nisangayan a maikeddeng a dagiti sabali a pagsasao.

Kagudua dagiti agsasao iti Wetares ket agtataengda iti isla ti Atauro iti Daya a Timor, nga idiay ket adda dagiti naisasao nga uppat a kapada a dialekto ti Wetares (maipagarup a Ili'uun): ti *Rahesuk* iti tengnga, ti *Resuk* iti abagatan a daya, ti  *Raklungu* iti abagatan a laud, ken ti *Dadu'a* iti amaianan.  Agarup a kagudua ti populasion ti Dadu'a ket immalisda idiay Timor, idiay aplaya ti distrito ti Manatuto, nga idiay ket naimpluensiaan manipud iti Galoli.

Ti Wetares ket asideg a kabagian ti Galoli, a naisasao idiay amianan nga aplaya ti Daya a Timor ken babaen ti imigrante a komunidad idiay abagatan nga aplaya ti Wetar.

## Pagsasao nga Adabe
Ti dialekto a Raklungu ti Atauro, wenno *Klu'un Hahan Adabe*, ket naikamali idi a kas pagsasao a Papuano babaen ni Antonio de Almeida (1966) ken naireporta a kas "Adabe" iti Wurm & Hattori (1981).  Adu kadagiti simmarsaruno a taudan ket intultuloyda daytoy a biddut, a nagipakpakita ti pagsasao a Papuano idiay Isla Atauro. Ni Geoffrey Hull, direktor ti panagsukisok para iti *Instituto Nacional de Linguística* iti Daya a Timor, ket inpalawagna laeng ti Wetares a kas naisasao idiay Isla Ataúro.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Panagsukisok kadagiti pagsasao ti Daya a Timor
Pagsasao a Manggaraines

Ti **pagsasao a Manggaraines** (Manggaraines: *tombo Manggarai*, Indones: *bahasa Manggarai*) ket ti pagsasao ti tattao a Manggarai manipud kadagiti akinlaud a parte tiisla ti  Flores, iti Probinsia ti Daya a Nusa Tenggara, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lamboya

Ti **pagsasao a Lamboya** ket ti pagsasao a Sumba ti Indonesia. Ti pigura ti populasion ket mabalin a mairaman ti Gaura, nga iraman ti *Ethnologue* a kas dialekto ti Lamboya ken Kodi.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kambera

Ti **pagsasao a Kambera**, ammo pay a kas **(Daya) Sumbanes**, ket ti Malayo-Polinesio a naisasao idiay Is-isla Basbassit a Sunda, Indonesia. Ti Kambera ket kameng ti subgrupo ti Bima-Sumba iti kaunegan ti Tengnga a Malayo-Polinesio iti uneg ti Malayo-Polyinesio. Ti isla ti Sumba, a mabirukan idiay akindaya nga Indonesia, ket addaan iti kalawa iti 12,297&nbsp;km2. Ti nagan a Kambera ket nagtaud manipud iti tradisional a rehion nga asideg iti ili idiay Waingapu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Ngadha

Ti **pagsasao a Ngadha** (ammo pay a kas **Ngada** wenno **Ngad'a**) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio, maysa kadagiti innem a pagsasao a naisasao iti tengnga a sakup ti isla ti Flores ti Indonesia. Manipud iti laud aginggana iti daya dagitoy a pagsasao ket: ti Ngadha, Nage, Keo, Ende, Lio, ken Palu'e. Dagitoy a pagsasao ket mangporma ti naisingasing a grupo ti Tengng a Flores ti sasao a Sumba–Flores, segun ken ni Blust (2009).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Database ti Batayan a Bokabulario ti Ngadhae, Uniberisdad ti Auckland
Pagsasao a Palu'e

Ti **pagsasao a Palu'e** (mailetra pay a kas **Palue** ken **Paluqe**; patneng a nagan iti **Lu'a**) ket ti pagsasao a Malayo-Polinesio a naisasao idiay Isla  Palu'e, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Rembong

Ti **pagsasao a Rembong** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay tengnga a Flores, iti Probinsia ti Daya a Nusa Tenggara, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kepo'

Ti **pagsasao a Kepo’** (Kepoq) ket ti mabalin a pagsasao a Malayo-Polinesio a naisasao idiay Flores iti Indonesia. Daytoy ket saan a nalawag a sabali a pagsasao manipud kadagiti kaarrubana.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wejewa

Ti **pagsasao a Wejewa** (Weyewa), wenno **Laud a Sumbanes**, ket ti pagsasao a Sumba ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Flores

Ti **Flores** ket maysa kadagiti Is-isla ti Basbassit a Sunda, ti grupo ti is-isla iti akindaya a kagudua ti Indonesia. Ti populasion ket 1,831,000 manipud iti senso idi 2010 ken ti kadakkelan nga ili ket ti Maumere. Ti nagan a *Flores* ket naala manipud iti Portuges para iti "sabsabong".

Ti Flores ket mabirukan iti daya ti Sumbawa ken Komodo ken laud ti Lembata ken ti Purpuro Alor. Iti abagatan a daya ket ti Timor. Iti abagatan, iti ballasiw ti Lingsat Sumba, ket ti Sumba ken iti amianan, iti labes ti Baybay Flores, ket ti Sulawesi.

Kadagiti amin nga isla nga aglaon iti teritorio ti Indonesia, ti Flores ket ti maika-10 a kaaduan ti populasion kalpasan ti Java, Sumatra, Borneo (Kalimantan), Sulawesi, Baro a Guinea, Bali, Madura, Lombok, ken Timor.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* 

## Dagiti akinruar a silpo

*Flores ken Komodo – Pakasaritaan
Pagsasao nga Onin

Ti **pagsasao nga Onin** ket ti bassit a pagsasao nga Austronesio ti Peninsula Onin ti Bomberai, Papua ti Indonesia. Uray no ti bassit a bilang dagiti agsasao, daytoy ti batayan ti lokal a pidgin.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Anus

Ti **pagsasao nga Anus**, wenno **Korur**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay isla ti Luek Jayapura iti daya ti Karayan Tor idiay probinsia ti Papua ti Indonesia. Daytoy ket maysa kadagiti sasao a Sarmi.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti urnong ti PARADISEC kadagiti rekording ti Anus
Pagsasao a Bonggo

Ti **pagsasao a Bonggo**, ammo pay a kas **Armopa**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisaao idiay amianan nga aplaya ti probinsia ti Papua, Indonesia.

Kitaen ti sasao a Sarmi patra iti panangiyasping kadagiti kabagian a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kayupulau

Ti **pagsasao a Kayupulau** ket ti gangani awanen a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti manakman iti Pagsangladan ti Jayapura iti probinsia ti Papua, Indonesia.  Babaen idi 2007, daytoy ket inus-usar babaen ti basbassit ngem pagkasangapulo ti populasion ti etniko.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Liki

Ti **pagsasao a Liki**, ammo pay a kas **Moar**, ket ti gangani nga awanen a pagsasao nga Austronesio a naisasao kadagti isla ti probinsia ti Papua, Indonesia.

Kitaen ti sasao a Sarmi para iti panangiyasping kadagiti kabagian a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ormu

Ti **pagsasao nga Ormu** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Luek Jayapura iti probinsia ti Papua, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Podena

Ti **pagsasao a Podena** (Fedan) ket maysa kadagiti Austronesio a sasao a Sarmi a naisasao idiay aplaya ti Luek Jayapura idiay asideg nga isla ti probinsia ti Papua ti Indonesia.

Kitaen ti sasao a Sarmi para iti panangiyasping kadagiti kabagian a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Amianan a Baro a Guinea

Ti **sasao nga Amianan a baro a Guinea** ti Papua Baro a Guinea ken Indonesia ket mangporma ti mabalin a pannakaisilpo ti sasao nga Akinlaud nga Oceaniko.

## Pannakaidasig
Segun da Lynch, Ross, & Crowley (2002), ti estruktura ti pamilia ket kas dagiti sumaganad:

*? Pamilia a Sarmi–Jayapura 
*Pannakaisilpo a Schouten 
*Pamilia a Golpo Huon 
*Pannakaisilpo a Ngero–Vitiaz 

Ti sentro ti pannakaiwarwaras ket maipakita iti asideg ti Lingsat Vitiaziti pagbaetan ti Baro a Britania ken ti nangruna a daga ti Baro a Guinea.

Ti pannakairaman ti Sarmi ken Luek Jayapura ket saan a nalawag, ken mabalin daytoy a mangbukel ti sabali a sanga ti Akinlaud nga Oceaniko.

## Dagiti nagibasaran

*Ross, Malcolm (1988). *Proto Oceanic and the Austronesian languages of western Melanesia.* Canberra: Pacific Linguistics.
Sasao a Sarmi–Jayapura

Ti **sasao a Luek Sarmi-Jayapura** ket buklen dagiti kagudua a dosena a pagsasao nga insasao iti probinsia ti Papua ti Indonesia:
:Sobei, Bonggo, Tarpia (Sarmi), Kayupulau, Ormu, Tobati (Luek Jayapura)

Inkeddeng idi ni Ross (1988) a ti Sarmi ken Luek Jayapura (Kayapulau, Orma ken Tobati) a kas dagiti sabali ngem agkakabagian a grupo. Inlista ni Ross (1988) dagiti nadumaduma a maipatinayon a sasao a Sarmi:
:Anus (Korur) kend Podena, Liki ken Wakde (asideg iti Sobei), Masimasi,  Kaptiau, ken Yamna.
Ti pannakairaman ti maipagarup a pagsasao a *Yarsun* ket mabalin a gapu iti pannakaiyallilaw dagiti nagan ti pagsasao iti nagnagan ti isla. Awan ti kasta a napasingkedan a pagsasao; ti isla ket mabirukan iti pagbaetan dagiti pagsasao nga Anus ken Podena, ken amin dagiti tallo nga isla ket naireporta nga agsasao kadagiti dialekto ti bugbugtong a pagsasao segun ti immuna a taudan a nangibaga iti daytoy.

## Uni ken dagiti pakaitunosan
Inpablaak ni Grace (1971:34-37) ti tabla ti uni ken dagiti pakaitunosan para iti sasao a Sarmi, a nakaiyaonan dagiti sumaganad a porma. Naurnos dagiti pagsasao manipud iti laud aginggana iti daya.

## Dagiti nagibasaran

* Grace, George W. (1971). Notes on the phonological history of the Austronesian languages of the Sarmi Coast. *Oceanic Linguistics* 10:11-37.
* Ross, Malcolm (1988). *Proto Oceanic and the Austronesian languages of western Melanesia.* Canberra: Pacific Linguistics.
* Proto Oceanic basic vocabulary database
Pagsasao a Sobei

Ti **pagsasao a Sobei** ket maysa kadagiti sasao a Sarmi a naisasao kadagiti tallo a purok (Sarmi, Sawar, ken Bagaiserwar) iti asideg tisentro ti distrito ti Sarmi iti probinsia ti Papua ti Indonesia. Dakamaten ti Ethnologue (2005) a dagiti dua a partido a karkulo ti populasion iti 1,000 ken 1,850, bayat ti Sterner ket karkuluenna ti populasion iti 1,500 (1975) ken 2,000 (1987), a naibatay iti pudno a pagtaengan iti lugar

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wakde

Ti **pagsasao a Wakde**, ammo pay a kas **Mo**, ket ti maysa a Sasao nga Austronesio a naisasao idiay aplaya ken idiay Isla Wakde ti probinsia ti Papua, Indonesia.

Kitaen ti sasao a Sarmi para iti panangiyasping kadagiti kabagian a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ida'an

Ti **pagsasao nga Ida'an** (ammo pay a kas **Idahan**) ket ti pagsasao a Malayo-Polinesio] nga insasao babaen dagiti tattao nga Ida'an ti Sabah, Malaysia. Ti pagsasao ket napauten nga addaan iti literario a pakasaritaan, ti immuna nga ammo a panagsurat iti pagsasao nga Idahan ket ti manuskrito a napetsado iti 1408 A.D. Ti manuskrito a Jawi ket mangited iti maysa a panaglagip iti maysa a lalki nga Ida'an nga agnagan iti Abdullah iti Luek Darvel a nangarakup iti Islam ken nagablin kadagiti maysa a kasaapaan nga ammo a rehion idiay Malaysia a nagarakup iti Islam. 

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Jagoi

Ti **pagsasao a Jagoi**, **Singai** wenno **Bau**, ket ti pagsasao a Dayak iti pamilia ti pagsasao nga Austronesio ti Borneo. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Murik Kayan

Ti **pagsasao a Murik** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Sarawak, Malaysia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*  Dagiti  iti Murik ket mabalin a magun-od babaen ti Kaipuleohone
Pagsasao a Berawan

Ti **Berawan** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Sarawak.

## Dagiti dialekto ti Berawan
* Lakiput
* Narom
* Lelak
* Dali
* Miri
* Belait
* Tutong

## Lugar a naisasao
* Baram (Tutoh-Tinjar)
* Batu Belah (Akinbaba a Tutoh)
* Long Terawan (Tengnga a Tutoh)
* Long Teru (Akinbaba a Tinjar)
* Long Jegan (Tengnga a Tinjar)
* Nailian a Parke ti Loagan Bunut 
* Long Pata
* Long Palo (Tutoh)

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Tattao a Berawan iti Sarawak 
* Adda nawaya pagserrekan ti urnong ti Kaipuleohone kadagiti material (RB2-003) a mairaman dagiti nota ti Berawan.
Sasao a Berawan–Akinbaba a Baram

Ti **sasao a Berawan–Akinbaba a Baram** ket dagiti grupo ti kagudua a dosena a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Borneo.

## Dagiti pagsasao
*Berawan
*Akinbaba a Baram: Belait, Kiput, Lelak, Narom, Tutong

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bintulu

Ti **pagsasao a Bintulu** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Borneo. Inbati ni Blust (1974, 2010) a kas maysa a naisina iti kaunegan ti sasao nga Amianan a Sarawakano. Inbaga ti *Ethnologue* a mablin a kaasitgan iti Baram iti kaunegan dagita  pagsasao.

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti maysa a nawaya a pagserrekan nga urnong ti Paradisec kadagiti rekording ti pagsasao a Bintulu nga inaramid babaen ni Robert Blust.
* Addaan ti Kaipuleohone kadagiti .

## Dagiti nagibasaran
Is-isla Maluku

Ti **Is-isla Maluku** ket ti maysa a purpuro iti kaunegan ti Indonesia. Tektroniko a mabirukan iti Plato Halmahera iti kaunegan ti Sona ti Pagdinnumgparan ti Baybay Molucca. Iti heograpia maburikan daitoy iti daya ti Sulawesi, laud ti Baro a Guinea, ken amianan ken daya ti Timor. Ti is-isla ket historikal pay a bugas ti **Is-isla Rekado** nga ammo dagiti Insik ken dagiti Europeano,ngem daytoy a termino ket kadawyan a manginayon kadagiti sabali a kadenna a lugar a kas ti Sulawesi.

## Dagiti nagibasaran

### Dagiti nota

### Sapasap
* Andaya, Leonard Y. (1993). *The World of Maluku: Eastern Indonesia in the Early Modern Period*. Honolulu: University of Hawai'i Press. .
* Bellwood, Peter (1997). *Prehistory of the Indo-Malaysian archipelago*. Honolulu: University of Hawai'i Press. .
* Donkin, R. A. (1997). *Between East and West: The Moluccas and the Traffic in Spices Up to the Arrival of Europeans*. American Philosophical Society. .
* Milton, Giles (1999). *Nathaniel's Nutmeg*.  London: Sceptre. .
* Monk, Kathryn A., Yance De Fretes, Gayatri Reksodiharjo-Lilley (1997). *The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku*. Singapore: Periplus Press. .
* Van Oosterzee, Penny (1997). *Where Worlds Collide: The Wallace Line*. Ithaca: Cornell University Press. .
* Wallace, Alfred Russel (2000; originally published 1869). *The Malay Archipelago*. Singapore: Periplus Press. .

## Adu pay a mabasbasa
* George Miller (editor), *To The Spice Islands And Beyond: Travels in Eastern Indonesia*, Oxford University Press, 1996, Paperback, 310 pages, 
* Severin, Tim *The Spice Island Voyage: In Search of Wallace*, Abacus, 1997, paperback, 302 pages, 
* Bergreen, Laurence *Over the Edge of the World*, Morrow, 2003, paperback, 480 pages
* Muller, Dr. Kal *Spice Islands: The Moluccas*, Periplus Edirions, 1990, paperback, 168 pages, 

## Dagiti akinruar a silpo

*
Pagsasao a Dumpas

Ti **pagsasao a Dumpas** ket ti maysa a di naidasig a pagsasao a Sabahano ti Malaysia. Daytoy ket mabalin a maysa kadagiti sasao a Dusuniko wenno Paitaniko.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Dusuniko

Ti **sasao a Dusuniko** ket dagiti grupo ti pagsasao nga insasao babaen dagiti Bisaya, Dusun, Kadazan, Rungus, ken dagiti agkakabagian a tattao iti probinsia ti Sabah iti Borneo ti Malaysia]].

## Dagiti pagsasao
Dagiti pagsasao ket nabingbingay a kas dagiti sumaganad,

*Bisaya–Lotud: Bisaya ti Brunei, Bisaya ti Sabah, Lotud
*Dusun: Tengnga a Dusun, Kuijau, Papar, Labuk-Kinabatangan Kadazan, Kota Marudu Talantang, Kimaragang–Tebilung–Rungus, Kadazan ti Karayan Klias, Aplaya a Kadazan

Mabalin a maipatagikuapay ti Dumpas ditoy.

Saan nga amin a pagsasao ket insasao babaen dagiti tattao a Dusun ket maitagikua iti daytoy a grupo; ti sasao a Daya a Barito ket mangiraman kadagiti nadumaduma nga agnagan pay iti 'Dusun'.

## Dagiti nagibasaran

*King, Julie K., and John Wayne King. 1984. *[http://dx.doi.org/10.15144/PL-C78 Languages of Sabah: A survey report]*. C-78. Canberra: Pacific Linguistics, The Australian National University.
Sasao a Paitaniko

Ti **sasao a Paitaniko** ket dagiti grupo ti pagsasao a naisasao idiay Sabah (Borneo) ken, iti kaso ti Yakan, ti Isla Basilan idiay Filipinas. Adda dagiti nadumaduma nga agnagan iti *Lobu*.

## Dagiti pagsasao
Ti sasao a Paitaniko ket mairaman dagiti sumaganad:
: Tombonuwo, Kinabatangan, Abai Sungai, Serudung.

Mabalin pay a maitagikua ti Dumpas ditoy. Iti pay maipatinayon, idasig ti Lobel (2013:399-400) yi Murut Serudung a kas maysa pagsasao a Paitaniko.

### Lobel (2016)
Ti Lobel (2016) ket sakupenna ti sumaganad a sasao a Paitaniko:
*Sungai Beluran
*Lingkabau
*Lobu Tampios
*Lobu Lanas
*Sungai Kuamut
*Murut Serudong

## Dagiti nagibasaran

*Lobel, Jason William. 2013. ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction'' . Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.
*Lobel, Jason William. 2016. *North Borneo Sourcebook: Vocabularies and Functors*. University of Hawaii Press.
Pagsasao a Papar

Ti **pagsasao a Papar** ket ti bassit a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Sabah, Malaysia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Serudung

Ti **pagsasao a Serudung**, wenno **Serudung Murut**, ket maysa kadagiti nadumaduma a pagsasao a Sabahano ti Borneo nga insasao babaen dagiti tattao a Tidong.

## Dagiti nagibasaran
Isla Coron

Ti **Coron** ket ti maikatlo a kadakkelan nga isla iti Is-isla Calamian iti akin-amianan a Palawan idiay Filipinas. Ti isla ket parte ti dakdakkel nga ili iti isu met laeng a nagan. Daytoy ket agarup a  iti abagatan a laud ti Manila ken maammuan para kadagiti nadumaduma a tidda ti barko ti Hapon ti panawen ti Sangalubongan a Gubat II. Gapu ti naidumduma a langa ti ekolohiana, daytoy ket intero a nasalakniban babaen dagiti nadumaduma a proklamasion.

Ti isla ken dagiti naipalikmut a pagkalapan ket parte ti nagtaudan a daga dagiti indihenio a tatao a Tagbanwa, ken opisial a nidesignado a kasta idi Hunio 5, 1998. Ammo a kas Calis kadagiti Tagbanwa ken dagiti taga-Coron, ti daulo ti tribuna ket ni Rodolfo Aguilar I.

Ti isla ket buklen dagiti dua a baranggay ti ili ti Coron: ti Banuang Daan ken Cabugao.

## Heograpia
Sangkabassit a pagbaetan dagiti isla ti Busuanga ken Culion, sanguen ti Isla Coron ti Baybay Sulu ken mangporma ti akindaya a bangir ti Luek Coron. Daytoy ket agarup a  iti kaatiddog manipud iti amianan aginggana iti abagatan, ken  iti kaakabaan a puntona.

## Galeria

Papeles:Kayangan Lake.jpg|Danaw Kayangan, naibagbaga kas ti kadalusan a danaw iti Asia.
Papeles:Coron islands 2.jpg|Napalikmutan ti Isla Coron babaen ti is-isla nga agraman kadagiti pormasion ti dakkel a bato
Papeles:Coron islands 3.jpg|Dagiti dakkel a pormasion ti bato a granito a kaaduan a mangbukel iti is-isla iti likmut ti Coron
Papeles:Coron 699.jpg|Ti aplaya iti asideg ti Isla Coron
Papeles:An island in Coron, Palawan.JPG|Dagiti pormasion ti bato iti Isla Coron
Papeles:Stone islet in Coron, Palawan.JPG|Ti bassit nga isla ti bato iti Isla Coron
Papeles:Coron Med mission 1.JPG|Pannakakita ti Isla Coron
Papeles:Coron - Kayangan Lake.jpg|Danaw Kayangan


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
Gabinete (gobierno)

Ti **gabinete** ket ti bagi dagiti nangato ti ranggona nga opisial iti estado, ken kadawyan a buklen dagiti kangatuan a daulo ti sanga ti ehekutibo. Dagitoy ket kadawyan a tinawtawagan a kas dagiti ministro, ngem dagiti dadduma a turay ket sagpaminsanda a tinawtawagan a kas dagiti sekretario.

Dagiti annong ti gabinete ket agdumaduma: kadagiti dadduma a pagilian, daytoy ket maipapan iti kolehio a panagaramid ti keddeng a bagi iti kolektibo a responsibilidad, bayat a dagiti dadduma ket mabalin nga agannong a kas puro nga agbalbalakad a bagi wenno ti maysa a tumultulong a patakder iti agar-aramid iti keddeng a daulo ti estado wenno daulo ti gobierno. Kadagiti dadduma a pagilian, ti gabinete ket tinawtawagan iti "Konseho dagiti Ministro" wenno "Konseho ti Gobierno" wenno dagiti saan unay nga ammo a nagan a kas ti  "Pederal a Konseho" (idiay Suisa), "Akin-uneg a Konseho" wenno "Nangato a Konseho". Dagitoy a pagilian ket mabalin nga agiddiat iti waya a panagusar ti gabinete wenno panagbangon.

Kadagiti sabali a pagilian, a naisangayan dagiti agus-usar iti parlamentario a sistema (kas ti Nagkaykaysa a Pagarian), ti Gabinete ket kolektibo a mangikeddeng ti turong ti gobierno, a naipangpangruna no maipapaan iti lehislasion nga impasa babaen ti parlamento. Kadagiti pagilian nga addaan iti presidensial a sistema, a kas ti Estados Unidos, ti Gabinete ket saan nga agannong a kas kolektibo nga impluensia ti lehislatibo; imbes ket, ti nangruna a papelda ket kas ti maysa nga opisial nga agbalbalakad a konseho iti daulo ti gobierno. Iti daytoy a waya, ti Presidente ket makaala kadagiti pamanunotan ken balakad kadagiti um-umay a keddeng.
Golpo Davao

Ti **Golpo Davao** ket ti golpo a mabirukan iti akin-abagatan a daya a paset ti Mindanao iti Filipinas. Daytoy ket addaan iti kalawa iti 308,000 a hektaria. Ti Golpo Davao ket guduaenna ti isla ti Mindanao manipud iti Baybay Filipinas. Daytoy ket palikmutan amin babaen dagiti lima a probinsia ti Rehion ti Davao]. Ti kadakkelan nga isla iti golpo ket ti Isla Samal. Ti Siudad ti Davao, iti laud nga aplaya ti golpo, ket ti kadakkelan ken masingangar a puerto iti golpo. Ti Bagobo, ti ammo a tribu idiay Davao, ket agtataengda idiay Golpo Davao. 

## Dagiti nagibasaran
Lingsat San Juanico

Ti **Lingsat San Juanico** (Filipino: *Kipot ng San Juanico*) ket ti akikid a lingsat iti rehion ti Akindaya a Visayas idiay Filipinas. Daytoy ket mangisina iti is-isla ti  Samar ken Leyte, ken mangikapet iti Luek Carigara (Baybay Samar) iti Luek San Pedro (Golpo Leyte). Daytoy ket agarup a  iti kaatiddog, ken iti kaakikidan a puntona, ti lingsat ket agarup laeng a  iti kalawa.

Daytoy ket ballasiwen babaen ti Rangtay San Juanico. Ti linia ti elektrisidad ti HVDC Leyte–Luzon ket ballasiwenna ti Lingsat San Juanico a kas linia iti tuktok iti , nga adda iti torre iti saan a matagtagitao nga isla iti lingsat. Ti puerto ti Siudad ti  Tacloban, ti kangrunaan a puerto ti Daya a Visayas, ket mabiruka idiay Luek Cancabato iti akin-abagatan a sumrekan ti lingsat.


Papeles:Sanjuanico Bridge, Philippines1.jpg|Ti lingsat a kas nakitkita manipud iti Rangtay San Juanico 
Papeles:San Juanico Bridge.jpg|Ti sabali a pannakakita ti rangtay iti ngato ti lingsat
Papeles:San Juanico 1.jpg|Ti lingsat iti rabii
Papeles:Atlas of the Philippine Islands (1900) (14792206793).jpg|Mapa ti lingsat idi 1900


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Bantay Pinatubo

Ti **Bantay Pinatubo** () ket ti maysa nga aktibo nga estratobulkan iti Banbantay Cabusilan iti isla ti Luzon, iti asideg ti tallopunto dagiti probinsia ti Filipinas ti Zambales, Tarlac ken Pampanga. Ti panagbettak a pakasaritaanna ket saan nga ammo iti kaaduan sakbay dagiti aktibidad ti bulkan idi 1991. Ti Pinatubo ket nakaro idi a nanurunor, di madmadlaw, ken nalemmengan iti pannakakita. Daytoy ket naabbongan iti nasamek a bakir a nagsuporta iti populasion dagiti adu a ribo nga indihenio a tattao nga Aeta.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
* Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
* Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* 
* Decker, R. and Decker, B. (1997) *Volcanoes*, 3rd edition, WH Freeman, New York.
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Bantay Pinatubo Panid ti Bantay Pinatubo
* ''Fire and Mud. Eruptions and Lahars of Mount Pinatubo'', Sitio ti United States Geological Survey
* ''Weather effects of the 1991 eruption''  EOS Volcanology.
* ''The Cataclysmic 1991 Eruption of Mount Pinatubo, Philippines''. Sitio ti United States Geological Survey site
* Pinatubo, Filipinas (ladladawan ti bulkan)
Karayan Angat

Ti **Karayan Angat**, tinawtawagan pay ti **Karayan Bulacan** ket ti karayan idiay Filipinas a mabirukan idiay Probinsia ti Bulacan. Daytoy ket agayus manipud iti kabambantayan ti Sierra Madre aginggana idiay Luek Manila. Adda dagiti tallo a penned a mabirukan iti kurso ti karayan, ti Angat, Ipo ken Bustos. Ti kadakkel ti pagayusan a labneng ti karayan ket ti 1,085 km2. Ti Karayan Angat ket labsanna dagiti ili ti Doña Remedios Trinidad, Norzagaray, Angat, Bustos, San Rafael, Baliwag, Plaridel, Pulilan, Calumpit, Paombong, ken Hagonoy. Ti karayan ket tumipon iti Karayan Pampanga idiay Calumpit babaen ti Karayan Bagbag.

## Dagiti ladawan


Papeles:Angatover77jf.JPG|Ti Karayan Angat manipud iti Angat, Bulacan
Papeles:Bustosriverjf.JPG|Pannakakita ti Karayan Angat River ken Gen. Alejo S. Santos (Baliuag – Bustos, Bulacan)
Papeles:Riverpuljf.JPG|Buya ti Karayan Angat manipud iti rangtay Pulilan, Bulacan-Plaridel
Papeles:Angatriver66kf.JPG|Ti Karayan Angat (Ammo pay a kas Karayan Quingua) (manipud iti rangtay Angat, Bulacan )


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Karayan Apayao

Ti **Karayan Apayao** ket ti karayan idiay isla ti Luzon ti Probinsia ti Apayao iti Filipinas. Daytoy ket agayus manipud iti dakkel a langneng kadagiti akinlaud a bakras ti ti probinsia, agayus ken labsanna ti ili ti Kabugao ken agayus aginggana idiay Taaw Pasipiko iti igid ti baybay nga ili ti Abulug. Ti karayan ket nasayaat ti langana iti kaaduan a kaatiddogna, ken addan kadagiti nadumaduma a dissuor ken dagiti dadduma a langa iti paglabsanna a pagayusan iti tengnga ti probinsia.

Agtataeng dagiti Isneg wenno Apayao iti igid ti Karayan Apayao ken dagiti tributariona.

## Dagiti nagibasaran
Karayan Balili

Ti **Karayan Balili** ket ti karayan idiay probinsia ti Benguet iti Filipinas. Agatiddog iti 23.81 kilometro, daytoy ket labsanna ti siudad ti Baguio, ken dagiti ili ti La Trinidad ken Sablan sakbay a sumrek iti probinsia ti La Union, nga idiay ket nanaganan iti Karayan Naguilian.

## Taudan
Ti kangrunaan a tributario ti karayan ket ti Karayan Sagudin nga agayus iti igid ti baranggay Trancoville iti siudad ti Baguio. Ti Karayan Sagudin ket addaan kadagiti 23 a tributario a waig nga agtataud manipud kadagiti natagtagitao a baranggay ti siudad, a mairaman ti Santo Niño, New Lucban, Guisad, Honeymoon, Cabinet Hill, ken Pacdal. Dagiti sabali pay a tributario ket mairaman ti Waig Bolo idiay La Trinidad.

## Kurso
Manipud iti siudad ti Bagui, agayus nga agpaamianan ti Karayan Balili, sumrek daytoy iti ili ti La Trinidad. Daytoy ket labsanna dagiti baranggay ti Lubas, Balili (ti nagtaudan ti nagan ti karayan), Cruz, Poblacion, ken Bineng. Iti surong ti Bineng ket mabirukan dagiti nadumaduma a bassit a pasilidad ti bileg ti hidroelektrisidad a pinatpataray babaen ti Hydroelectric Development Corporation (HEDCOR). Iti salog ti Bineng iti tallopunto ti La Trinidad-Sablan-Tublay, ti karayan ket tipunan babaen ti Karayan Tuel, ken agtuloy nga agyus nga agpalaud aginggana no makaabot iti ili ti Sablan. Daytoy ket ballasiwenna ti sabali a pasilidad ti bileg ti hidroelektrisidad apinatpataray ti HEDCOR, ti pasilidad ti hidroelektrisidad ti Ampohaw, iti igid ti baranggay Banengbeng. Daytoy ket labsanna ti Sablan ken sumrek iti Bagulin iti probinsia ti La Union ken agbaliw ti naganna iti Karayan Naguilian.

## Dagiti nagibasaran
Kaadaleman ti Galathea

Ti **Kaadaleman ti Galathea** ket ti  a trinsera iti Trinsera ti Filipinas iti akinlaud a Taaw Pasipiko. Daytoy ket sinukisok babaen ti Danes a barko iti *Galathea*, ken isu met ti nakalaan ti naganna.

## Dagiti nagibasaran
Banak Benham

Ti **Banak Benham**, ket ti seismiko nga aktibo a rehion ti sirok iti baybay ken awanen a pantok ti bulkan a mabirukan idiay Baybay Filipinas iti agarup a  iti daya ti akin-amianan nga aplaya ti Dinapigue, Isabela.

Iti sirok ti Baybay Filipinas ket mabirukan dagiti nadumaduma a labneng a mairaman ti Labneng ti Laud a Baybay Filipinas, nga iti unegna ket mabirukan ti Tukki ti Tengnga a Labneng (CBF).  Ti Banak Benham ket mabirukan iti CBF ken ti datarna ket mabalin a mikro-kontinente.  Dagiti nadumaduma a sientipiko a panagsukimat ket naaramiden iti dayta a langa tapno maadal ti impaktona iti tektonika a subduksion, a mairaman ti maysa a maipanggep kadagiti epekto iti gingined ti Luzon ti 1990. Ti lugar ket teritorio ti Filipinas a natunton a kas parte ti bukodna a samang ti kontinente, a nailista iti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti Komision dagiti Patingga ti Samang ti Kontinente idi Abril 8, 2009 ken naaprobaran idi babaen ti Kombension ti Linteg ti Baybay ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (UNCLOS) in 2012.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Banak Benham
Karayan Bay

Ti **Karayan Bay** (Tagalog: *Ilog ng Bay*), ammo pay a kas *Karayan Sapang* wenno ti *Karayan San Nicolas,* ket ti sistema ti karayan idiay Bay, Laguna.  Daytoy ket maysa kadagiti 21 a kangrunaan a tributario ti  Laguna de Bay ket ti akin-abagatan unay kadagiti dua a bassit a karayan a mangtupi iti maitutop nga ili ti Bay.

Ti sabali ket ti **Karayan Calor** (Tagalog: *Ilog Calo*), ti pay sabali a tributario ti Laguna de Bay iti amianan.  Kadagiti termino ti heograpia, dagitoy dua karayan ket nangpartuat iti nangruna a lugar iti ili ti Bay bababen ti panangibati kadagiti sedimento kadagiti napalabas a siglo iti akin-baba a seksion ti tanap nga asideg iti Laguna de Bay.

Kadagiti napalabas a panawen, ti tanap ket pinili dagiti kasapaan nga agtataeng iti Bay a kas ti lugar ti komunidadda, gapu ta ti summrekan iti danaw ket ti nalaka a transportasion ken nalaka pagsakduan iti danum.

Ti problema met iti daytoy a panagpili ket ti kanayon a panaglayus. Malaglagip apay laeng dagiti agtataeng idi dagiti dua a karayan ket linippiasna dagiti bangkagna, ken nalayus ti poblacion ken dagiti dadduma nga innem a baranggay.  Nupay kasta, manmano laeng daytoy a mapasamak ita nga aldaw gapu ti sistema ti panagsibog a mangbukel kadagiti kanal ken imburnal a mangiyeg iti danum manipud kadagitoy a karayan kadagiti kelleng ken nangpabassit ti puersa dagiti danum.

Mangporma ti Karayan Bay ti pagbeddengan ti ili ti Bay iti Calauan, Laguna.  Ti maikatlo a karayan iti kasumbangir ti ili ket ti **Karayan Maitem** (Tagalog: *Ilog Maitem*) ken manporma daytoy ti pagbeddengan ti ili ti Bay iti Los Baños, Laguna.

## Dagiti nagibasaran
*Jocano, F. Landa (1973). Folk Medicine in a Philippine Community. Quezon City: Punlad Research House, Inc.. .
*Scott, William Henry (1994). Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. .

## Dagiti akinruar a silpo

## Kitaen pay
* Laguna de Bay
Karayan Bued

Ti **Karayan Bued** ket ti nangruna a karayan idiay isla ti Luzon iti Filipinas. Kangrunaan a sakupenna daytoy dagiti probinsia ti Benguet ken Pangasinan, ken dagiti bassit a parte ti La Union. Agtaud ti karayan manipud iti siudad ti Baguio ken tumipon iti Karayan Angalacan iti ili ti Mangaldan, Pangasinan tapno mangporma ti Karayan Cayanga.

## Kurso

Dagiti taudan a danum ti Karayan Bued ket maporma iti akin-abagatan a daya a parte ti Siudad ti Baguio, nga idiay ket sakupenna dagiti 25 a baranggayna.
Kalpasanna daytoy ket mapan iti ili ti Tuba iti igid ti sakaanan ti kabambantayan ti Santo Tomas, nga idiay ket tumipon iti karayan dagiti nadumaduma a tributario a waig. Sumrekti karayan iti ili ti Sison  intono maabotna ti baranggay Dungon, nga idiay ket mangrugi nakaro ti lan-ak ti ti karayan. Adda nabangon a penned ti karayan kadagiti baranggay Artacho, Cauringan, Esperanza, ken Poblacion Norte tapno mapawilan ti panagayus ti danum iti tengnga ti ili. Sunrek daytoy iti ili ti San Fabian kalpasanto no maabotna ti baranggay ti Ambalangan-Dalin, kalpasanna labsanna ti ili ti Pozorrubio, Pangasinan iti igid ti baranggay Balacag. Daytoy ket abutenna ti San Jacinto iti igid ti baranggay Santa Cruz ken serrekanna ti ili ti Mangaldan kalpasan a maabotna ti baranggay ti Biagtan, nga idiay ket tumipon iti Karayan Angalacan tapno mangporma ti Karayan Cayanga, nga agyus met iti Golpo Lingayen iti pagbeddengan a pagbaetan ti San Fabian ken siudad ti Dagupan.

## Dagiti siudad ken dagiti ili
* Siudad ti Baguio
* Tuba, Benguet
* Pugo, La Union (iti igid ti akin-abagatan a parte ti Brgy. Saytan)
* Rosario, La Union (no maabotan ti Brgy. Bangar)
* Sison, Pangasinan
* Pozorrubio, Pangasinan
* San Jacinto, Pangasinan
* Mangaldan, Pangasinan (iti punto a pagtipunan iti Karayan Angalacan)
* Siudad ti Dagupan (lokasion ti sabangan a pagbeddengan ti ili ti San Fabian)

## Dagiti nagibasaran
Karayan Chico (Filipinas)

Ti **Karayan Chico** () ket ti sistem ati karayan ti Filipinas iti isla ti Luzon, ken mangsakop kadagiti rehion ti Kordiliera ken Tanap ti Cagayan.

Ti kadakkelan a karayan iti rehion ti Kordiliera, daytoy ket sakupenna dagiti probinsia ti Mountain Province, Kalinga ken Cagayan. Daytoy ket maysa kadagiti kangrunaan a tributario ti Karayan Cagayan.

Daytoy ket naibagbaga a kas ti "karayan ti biag" para kadagiti tattao a Kalinga nga agtataeng kadagiti bangkagna, ken adu nga ammo dagiti agtrabtrabao it panagdur-as gapu ti Proyekto ti Penned ti Karayan Chico, ti maysa a proyekto ti panagpataud ti bileg ti elektrisidad a sinugsungat kadagiti tallo a dekada babaen dagiti agtateng sakbay a kanungpalan a naipatingga kadagiti tawen ti 1980 – ti dulon a panagadal iti kaso a maipanggep kadagiti banag ti tinaudan a dominio iti Filipinas.

## Heograpia
Agatiddog ti Chico iti 174.67 a kilometer ken tributario daytoy ti Karayan Cagayan.

### Taudan ken kurso

Ti kangatuan a taudan ti danum ket mangrugi kadagiti bakras ti Bantay Data iti Banbantay Kordiliera idiay Bauko, Mountain Province. Kalpasanna daytoy ket agayus nga agpaamianan a daya babaen ti Bontoc, Sabangan, Sadanga, Tinglayan, Lubuagan, Siudad ti Tabuk, Pinukpuk, Tuao, Piat, Rizal, ken kamaudian idiay Santo Niño, nga idiay ket tumipon iti Karayan Cagayan.

Dagiti tributariona ket ti Karayan Bunog iti abagatan, ti Karayan Tanudan ken Karayan Biga iti daya, ti Karayan Mabaca ken Karayan Saltan iti amianan, ken ti Karayan Pasil iti ad-adayo a salog.

## Dagiti nagibasaran
Karayan Ilagan

Ti **Karayan Ilagan** ket ti karaya ti probinsiati Isabela, Tanap ti Cagayan, Filipinas. Daytoy ket maysa kadagiti a nangruna a tributario ti Karayan Cagayan, ti kadakkelan a karayan idiay Filipinas. Agtaud ti Karayan Ilagan manipud kadagiti akinlaud a bakras ti Sierra Madre ken atiananna ti akindaya a paset ti labneng ti Karayan Cagayan. Daytoy ket addaan iti nakarkulo a kadakkel ti pagayusan a lugar iti 3,132 kilometro kuadrado  ken ti maysa a nakarkulo a panagayus iti 9,455a riwriw metro kubiko. Daytoy ket a agayus nga agpalaud ken tumipon iti Karayan Cagayan idiay Siudad ti Ilagan, Isabela.

## Dagiti tributario
Dagitikangrunaan a tributario ti Karayan Ilagan ket dagiti sumaganad:
* Karayan Abuan - gtaud manipud iti banbantay iti Natural a parke ti Akin-amianan a Sierra Madre a pakabirukan ti kaakabaan a tropikal a katuduan a bakir iti Luzon.
* Karayan Bintacan 

## Dagiti nagibasaran
Karayan Pinacanauan

Ti **Karayan Pinacanauan** ket maysa kadagiti karayan ti Filipinas, ken tributario daytoy ti Karayan Cagayan.

Lumabas ti karayan babaen ti Nasalakniban a Ladawan ti Daga ken Ladawan ti Baybay ti Peñablanca, nga addaan kadagiti adu a pormasion ti karst, dagiti adda iti sirok kamara, ken dagiti manmano a naatap a flora. Ti Pinacanauan ket naikeddeng a kas maysa kadagiti kapintasan a papanan a mabirukan idiay Cagayan. Gapu ti kalalainganna aginggana iti napardas bassit nga ayus ti karayan iti ad-adayo surong, daytoy ket popular a lugar para iti  panagrakit ken panagkayak. Ti lugar ket napalikmutan babaen ti banbatay ken nasayaat para iti pannagna, panagkalay-at ken panagkueba. Mapasamak dagiti panaglulumba ti bangka iti tinawen iti Abril 21.

## Dagiti nagibasaran
Karayan Calumpang

Ti **Karayan Calumpang** (Filipino: *Ilog Calumpang*) ket ti nangruna akarayan idiay akindaya a Batangas, Filipinas. Maamammuan a kas "Nilo ti Batangas," ti karayan ket mangporma ti akin-abagatan a daya pagbedengan ti Poblacion, Siudad ti Batangas ken agtuloy nga agayus nga agpaabagatan idiay Luek Batangas iti maysa nga agarup apunto iti 2 a kilometer (1.2&nbsp;mi) iti daya ti Puerto ti Batangas.

Ti karayan ket mabalin a nakaala iti naganna manipud iti Sterculia foetida, ti kayo a lokal nga agnagan iti *calumpang* wenno *kalumpang* iti Tagalog.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti karayan ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Karayan Panay

Ti **Karayan Panay** ket ti kaatiddogan a karayan iti isla ti Panay, Filipinas, iti dagup a kaatiddog iti agarup a , nga agraman iti lugar ti pagayusan a labneng iti . Attiananna daytoy ti dakkel a paset iti isla ti Panay ken ti gangani nga intero a probinsia ti Capiz ken ti akin-amianan a paset ti probinsia ti Iloilo iti rehion ti Akinlaud a Visayas. Ti agpakatengnga a panagayus iti danum ti Karayan Panay ket .

Dagiti nagruna a tributariona ket ti  Karayan Tapaz, Karayan Mambusao iti kanigid, ken ti Karayan Badbaran ken Karayan Maayon iti kanawan. Ti taudan ti Karayan Panay ket mangrugi iti kabanbantayan a lugar iti Jamindan, Capiz nga agayus nga agpaabagatan ken agpadayaiti turong idiay Tapaz – amianan a daya ken lumabas kadagiti ili ti Tapaz, Dumalag, Cuartero, Dao, Panitan, ken Pontevedra.

## Dagiti nagibasaran
Karayan Magat

Ti **Karayan Magat** ket ti karayan idiay Filipinas iti isla ti Luzon. Daytoy ti kadakkelan a tributario ti Karayan Cagayan, ti kaatiddogan ken kadakkelan a sistema ti karayan iti pagilian. Daytoy ket addaan iti maysa  a nakarkulo a kalawa ti pagayusan iti 5, 110&nbsp;km², ken agarup a duapulo a porsiento iti dagup a pagayusan a lugar  ti karayan.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti karayan ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Tattao nga Ibatan

Dagiti **Ibatan** ket dagiti grupo ti etnolingguistiko a Filipino a kaaduan idiay Is-isla ti Batanes iti Filipinas. Ti nagtaudan dagiti Ibatan ket agtutuloy a saan a matugotan kadagiti eskolar. Nawaya dagiti Ibatan sakbayda a nakolonisado babaen dagiti Espaniol.

Ti kultura dagiti Ibatan ket sangkabassit a naimpluensiaan babaen ti kasasaad ti enbironmento ti Batanes. Saan met a kas dagiti daan a kita ti kalapaw a kadawyan idiay Filipinas, nagampon itan dagiti Ibatan kadagiti balay ti bato a naaramid iti kalisa a naidesinio a mangsalaknib kadagiti saan anasayaat a klima.

## Kitaen pay

*Pagsasao nga Ibatan
*Is-isla Batanes
*Tattao a Tao
Sama-Bajau

Ti **Sama-Bajau** ket mangibagbaga kadagiti nadumaduma a grupo ti etniko ti Austronesio iti Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia wa dagiti nagtaudanda manipud iti akin-abagatan a  Filipinas. Ti nagan ket kolektibo a mangibagabga iti mainaig a tattao a kadawyan a nagtawtawag iti bagbagida a kas ti **Sama** wenno **Samah**; wenno ammo laeng babaen dagiti eksonimo a kas **Bajau** (nailetra pay akas **Badjao**, **Bajaw**, **Badjau**, **Badjaw**, **Bajo** wenno **Bayao**) ken **Samal** wenno **Siyamal** (ti naud-udi ket naikedeng a makapasagid). Kadawyanda nga agtataeng iti ayan ti baybay a panagbiag, ken agus-usarda ti bassit a naitarikayo paglayagan a bangka a kas ti *[[perahu]]* (*layag* iti Meranau), *djenging*, *balutu*, *lepa*, *pilang*, ken *[[vinta]]* (wenno *lepa-lepa*). Adda met dagiti grupo ti Sama-Bajau a patneng iti Sabah ket maammuan pay ida para kadagiti tradisional a kultura ti kabalio.

Dagiti Sama-Bajau ket tradisionalda a manipud kadagiti adu nga isla ti Purpuro ti Sulu idiay Filipinas, dagiti lugar ti igid ti baybay ti Mindanao, akin-amianan ken akindaya a Borneo, ti Celebes, ken iti amin a paset dagiti akindaya nga isla ti Indonesia. Idiay Filipinas, kakuyogda a naigrupo iti kadada iti relihion a  tattao a Moro. Iti kaunegan dagiti naudi a 50 a tawen, adu kadagiti Filipino a Sama-Bajau ket immakarda iti kaarruba a Malaysia ken ti akin-amianan nga is-isla ti Filipinas, gapu ti suppiat idiay Mindanao. Manipud idi 2010, isuda idin ti maikadua a kadakkelan a grupo ti etniko iti estado ti Malaysia ti Sabah.

Sagpaminsan a tinawtawagan dagiti Sama-Bajau a kas dagiti "Hitano ti Baybay" wenno "Nomadiko ti Baybay", dagiti termino a naus-usaren para kadagiti saan a mainaig a grupo iti kapada a tradisional a panagbiag, a kas dagiti Moken ti Birmano-Tailandes ti Purpuro Mergui ken dagiti Orang Laut ti akin-abagatan a daya ti Sumatra ken ti is-isla Riau ti Indonesia. Ti moderno nga agparuar a pannakaiwarwaras dagiti Sama-Bajau manipud iti nadadaan a matagtagitao a luglugar ket mabalin a mainaig iti panagdur-as ti panagtagilako iti baybay iti pipino ti baybay (trepang).

## Dagiti nagibasaran

### Liblibro
* François-Robert Zacot (2009). "Peuple nomade de la mer ,les Badjos d'Indonésie", éditions Pocket, collection Terre Humaine, Paris
Pagsasao a Kanowit

Ti **pagsasao a Kanowit** ken **Tanjong** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio (Kanowit-Tanjong Melanau) a naisasao idiay Sarawak, Borneo.

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao a Daro-Matu

Ti **pagsasao a Daro** ken **Matu** ket dagiti dialekto ti Pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Sarawak, Borneo.

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao a Melanau

Ti **pagsasao a Melanau** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao iti lugar ti igid ti baybay ti delta ti Rejang delta iti amianan a laud ti Borneo, Sarawak, Malaysia ken Brunei.  Adda dagiti nadumaduma a dialekto—Mukah-Oya, Balingian, Bruit, Dalat, Igan, Sarikei, Segahan, Prehan, Segalang, ken Siteng.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*I.F.C.S. Clayre.  1970.  "The Spelling of Melanau (nee Milano)," *The Sarawak Museum Journal* 18:330-352.
*Rensch, Calvin R. 2012. ''Melanau and the Languages of Central Sarawak''. SIL Electronic Survey Report. SIL International.

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Kaipuleohone kadagiti dua a nawaya a panagserrek a mairaman dagiti material ti pagsasao a Balingian ( ken ) ken ti pay
Pagsasao nga Ukit

Ti **pagsasao nga Ukit** ket ti pagsasao a Kajang ti Sarawak, Malaysia.

Ti 'Punan Ukit' ket ti diaekto ti kabagian a pagsasao ti Bukitan.

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao a Lelak

Ti **pagsasao a Lelak** ket ti maysa nga awanen a pagsasao nga Austronesio ti Borneo ti Malaysia. Ti tattao a  Lelak ket agsasaoda itan iti Berawan.

## Dagiti akinruar a silpo