open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ideolohia

Ti **ideolohia** ket maysa nga agsmang dagiti kapanunotan a mangbukel ti gandat ti maysa a tao, dagiti manamnama, ken dagiti tignay. Ti diolohia ket komprehensibo a sirmata, ti waya a panagkita kadagiti banag a (panagipada panirigan ti lubong) a kas dagiti nadumaduma a pilosopiko a pagduyusan (kitaen dagiti politikal nga ideolohia), wenno maysa nga agsmang a naisingasing babaen ti agturturay a klase ti maysa akagimongan kadagiti amin a kameng iti daytoy a kagimongan (ti "naawat a nakem" wenno produkto ti sosialisasion).

Dagiti ideolohia ket dagiti sistema ti abstrakto a panunot a naipakat kadagiti publiko a banag ken isu a daytoy ket mangaramid ti daytoy a konsepto ti pakatengngaan dagiti politika. A naikeddeng ti tungngal maysa a politikal wenno ekonomiko a pagduyusan a pagbanagan ti maysa nga ideolohia no isu wenno saan a daytoy ket propuesto a kas maysa a nalawag a sistema ti panunot.

## Dagiti nagibasaran
* Christian Duncker (Hg.): *Ideologiekritik Aktuell* – Dagiti Ideolohia Tatta nga Aldaw. Bd. 1. Londres 2008,http://ideologieforschung.de/web/Welcome.html . 
* Christian Duncker : *Kritische Reflexionen Des Ideologiebegriffes*, 2006, 
* Minar, David M. (1961) "Ideolohia ken Politikal a Panagkukua", *Tengnga a Laud a Warnakan ti Politikal a Siensia*. Gunglo ti Tengnga a Laud a Warnakan ti Politikal a Siensia.
* Mullins, Willard A. (1972) "Iti Konsepto ti Ideolohia iti Politikal a Siensia." *Ti Panagrepaso ti Amerikano a Politikal a Siensia *. Gunglo ti Amerikano a Politikal a Siensia.
* Pinker, Steven. (2002) "Ti Blanko a Pangrugian: Ti Moderno a Panaglikud ti Kasasaad ti Nagtagitaoan." New York: Penguin Group, Inc. 

## Dagiti akinruar a silpo

* Alagaden ti Panagadal ti Ideolohia
* "Dagiti Ramit ti Ideolohia ken Ideolohiko a Kasasaad" ni Louis Althusser
* Ideolohia ken Simboliko a Bileg : Nagbaetan ni Althusser kenni Bourdieu
Imperialismo

Ti **imperialismo**, a kas naipalplawag babaen ti *Tattao ti Heograpia ti Nagtagitaoan*, ket isu ti "ti pannakapartuat ken/wenno panagtaripatu ti saan nga agpadpada nga ekonomiko, kultural, ken teritorial a pannakibiang, a kadawyan a baetan dagiti estado ket kadawyan nga iti porma ti maysa nga imperio, a naibatay iti panagturturay ken subordinasion."  Daytoy ket kankanayon a naipanunotan iti negatibo a banag, a kas laeng ti eksplotasion kadagiti patneng a tao tapno mapabaknang ti babassit. Ni Lewis Samuel Feuer ket nangilaslasin ti dua a nangruna a subkita ti imperialismo; ti umuna ket ti "regresibo nga imperialismo" a naibagbaga a kas ti puro a panagparukma, ti awan suppiatanna nga eksplotasion, panagpaawan wenno panagpabassit kadagit isaan a kinaykayat a tattao, ken ti panagipataeng dagiti kinaykayat a tattao kadagiti a teritorio, a kas pagarigan ti Nazi nga Alemania. Ti maikadua a kita ket inbagbaga babaen ni Feuer ket isu ti "progresibo nga imperialismo" a nabangon babaen ti maysa a kosmopolitano a panirigan ti nagtagitaoan, a mangiragragpat ti pannakaiwaras ti sibilisasion kadagiti naipagpagarupan a "nakasanud" a kagimongan tapno maipangato ti alagaden dagiti kabibiag ken kultura kadagiti naparukma a teritorio, ken ti panagpalubos kadagiti naparukma a tattao a makitipon iti imperiala kagimongan, a kas pagarigan ti Romano nga Imperio ken ti Britaniko nga Imperio.

Ti imperialismo ket kankanayon a mangiraman ti adu a panangiluwas ti puonan kadagiti ganganaet a pagilian para iti kapanggepan nga ekplotasion ken panangituray kadagiti puersa ti panagtrabtrabaho ken dagiti pagtagilakuanda. Ti imperialismo, ti kangatuan nga agpang ti kapitalismo, ket mangirepresenta ti agpang dagiti aggatgatang ti maysa a pagilian ket saanda a mabalin ti gumatang kadagiti amin a prudukto a napataud, ket birbiruken dagiti dadduma pay a paggatangan. Ti katurayan a langa ti imperialismo ket ti panagbaybayad kadagiti nagastus a puonan.

Ti kastoy a termino ket naipakpakat iti Lumaud a politikal ken ekonomiko a pannakaturay idi maika-19 ken maika-20 a sigsiglo. Adda dagiti mannurat, a kas ni Edward Said, ket nawatwatiwat a nagus-usar ti termino a manginagan ti aniaman a sistema ti panangituray ken subordinasion a naurnos nga adda ti imperial a katengngaan ket napalpalikmutan. Segun ti Marxista historiador, a ni Walter Rodney, ti imperialismo ket kabuksilan ti kapitalista a panagpadakkel. Daytoy ket kinabuksilan a dagiti Europeano (ken Amianan nga Amerika ken Hapon ) kapitalista ket napilitan babaen ti kaunegan a lohiko kadagiti kompetitibo a sistemada tapno mangsukisok iti ballasiw taaw kadagiti basbassit a naparang-ay a pagilian nga opurtunidad tapno matengngelda ti naata material, tapno agbiruk kadagiti pagilakuan, ken agbiruk kadagiti pagganansiaan a pagobraan ti puonanan.

Daytoy ket sapsap a naawawat a ti moderno nga aldaw a [kolonialismo]] ket ti panagpadakkel ti imperialismo ket saan a mabalin a rumsua nga awan ti naud-udi. Ti kagayatan ti "inpormal" nga imperialismo nga awan kadagiti porma a kolonia ket husto a naipalplawag ken agtultuloy a kontrobersial a topiko kadagiti historiador.

## Dagiti nagibasaran
Monarkia

Ti **monarkia** ket maysa a porma ti gobierno nga iti kinaturay ket pudno wenno bassit a naipatagikua iti agmaymaysa a tao (ti monarko).

Dagiti porma ti monarkia ket adu kadagiti paggiddiatanda babaen ti nakaibatayn ti agpang ti legado nga autonomia a panakatengngel ti panagturay ti monarko, ti pamay-an a panagpili ti monarko, ken kadagiti amin a naisakbayan a naikeddeng a patingga ti kapaut ti panagturayda.  No ti maysa a monarko ket awan wenno bassit a pannakaatipa iti estado ken dagiti politikal a banag, daytoy ket makunkuna a kas ti *[[awan patinggana monarkia]]* ken daytoy ket maysa a porma ti autokrasia.  Kadagiti kaso a ti diskresion ti monarko ket pormal a napatinggaan (kadawyan tatta nga aldaw) dagitoy ket makunkuna a kas dagiti *[[batay-linteg a monarkia]]*.  Kadagiti *[[tawidan a monarkia]]*, ti opisina ket naipaspasa babaen ti pannakatawid iti kaunegan ti grupo ti pamilia, ngem dagiti *[[napilpili a monarkia]]* ket napilpili babaen ti sistema ti panagbutos.  Iti naipakasaritaan dagitoy a sistema ket kadawyanda a naitiptipon ti, pormal wenno saan a pormal.  (Kas pagarigan, kadagiti nabutbutosan a monarkia dagiti laeng adda ti naisangsangayan a puli ti naikedkeddeng a mabalin a mapili, ngem dagiti tinawtawid a monarkia ket addaanda iti legado a kammasapulan a maipanggep ti relihion, edad, henero, kapasidad ti isip, ken dagiti dadduma pay a banag a mangtignay a kas ti *de facto* a panagbubutos ken ti panagpartuat kadagiti kasasaad dagiti makibinninglay a mangtunton a ti pannakaiyanaup ti linteg ket suheto ti epektibo a pannakapili.)  Iti kanungpalan, adda dagiti banag a ti panagpaso ti turay ti monarkia ket agasmang a naibatay iti kalendario wenno dagiti naisangsangayan a nagun-odan a gangandat (kas pagarigan ti panagpawil ti panagraut.)  Ti pagbanagan ti pannakaisaritaan ken heograpiko a paggiddiatan iti paraigid dagitoy tallo a wasay ket ti panagpartuat ti adu  ti pagdumadumaanna nga estruktura ken dagiti tawid a mangipalpalawag iti “monarkia.”

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Gunglo ti Batay-linteg a Monarkia
Nasionalismo

Ti **nasionalismo** ket maysa a porma ti panagayat iti ili  a naibatay manipud ti pannakaikeddeng ti grupo dagiti tao nga addaan iti pagilian. Adda dagiti dua a perspektibo kadagiti taudan ken batayan ti nasionalismo, ti maysa ket ti primordialista a perspektibo a mangilawlawag ti nasionalismo a kas ti maysa a panagpanunot ti taga-ugma ken ti naipagarupan nga ebolusionario a pagduyusan ti tattao tapno mangurnos kadagiti naisangsangayan a panangigrupo a naibatay iti apinidad ti pannakaipasngay; ti sabali pay ket ti modernista a perspektibo a ti nasionalismo a kas ti maysa a baro a penomeno a makasapul kadagiti estruktural a kasasaad ti moderno a kagimongan. Adda dagiti nadumaduma a pannakaipalplawag para kadagiti pakaibuklan ti maysa a pagilian, nupay kasta, dagitoy ket mangiturong kadagiti nadumaduma a nginabras ti nasionalismo. Daytoy ket mabalin a ti pammati ti pannakaumili iti maysa nga estado ket nasken a maipatinggaan iti maysa a puli, kultural, relihioso, wenno pannakailasin ti grupo, wenno ti adu a pakipagilian iti agmaymaysa nga estado ket nasken a buklen ti panangiyebkas a karbengan ken agsansanay ti nailian a pannakailasin urayno babaen dagiti minoridad.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Sosialismo

Ti **socialismo** ket maysa nga ekonomiko a sistema a nailaslasin babaen ti sosial a pangtagikua dagiti pamay-an ti produksion ken ti panagtitinnulongan a panagtaripatu ti ekonomia, ken ti politikal a pilosopia a mangipakpatakder ti kastoy a sistema. Ti "sosial a panagtagikua" ket mabalin a mangitudo dagiti pagtitinnulongan a negosio, ti kadawyan a panagtagikua, estado a panagtagikua, wenno panagtagikua ti umili ti ekuidad. Adda dagiti nadumaduma  kita ti sosialismo ken awan ti maymaysa a panangipalpalawag a mangsakup kadagitoy. Dagitoy ket maigiddiat kadagiti kita ti panagtagikua nga itatakderanda, ti grado a panagkammatalekda kadagiti paglakkuan wenno panagplano, no kasanonto a maurnos kadagiti kaunegan dagiti produktibo a patakder, ken ti papel ti estado iti panangipatakder ti sosialismo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kapitalismo

Ti **kapitalismo** ket maysa nga ekonomiko a sistema a naibatay iti pribado a panagtagikua dagiti pamay-an ti produksion ken ti panagpataud kadagiti produkto wenno dagiti serbisio para iti ganansia. Dagiti dadduma pay nga elemento a nangruna iti kapitalismo ket mairaman ti  panag-umnong ti puonan ken kankanayon a ti masalisal a paglakkuan. Adda dagiti adu a kita ti kapitalismo, a mairaman ti laissez-faire, pagimbagan akapitalismo ken estado a kapitalismo. Ti kapitalismo ket naipanpanunotan a naipakat kadagiti nadumaduma a naipakasaritaan a kaso, a nagdumaduma kadagiti panawen, heograpia, politika, ken kultura. Adda dagiti sapasap a pakaitunosan a ti kapitalismo ket nagbalin nga isu ti katurayan idiay Akinlaud a lubong a sumursurot ti pannkapaay ti panagriringgor. Dagiti maisalsalisal a paglaklakuan ket mabalin pay a mabirukan kadagiti naibatay ti paglakkuan nga alternatibo ti kapitalismo a kas ti paglakkuan a sosialismo ken pagtitinnulongan nga ekonomia.

Dagiti ekonomista, politikal nga ekonomista ken dagiti historiador ket nangalalada ti naggigiddiat a perspektibo iti panagusig ti kapitalismo. Dagiti ekonomista ket kadawyanda a mangipapugsa ti grado a ti gobierno ket awan ti panagtengngelna kadagiti paglakkuan (laissez faire), ken ti pay kinapangruna ti karkarbengan ti tagikua. Kaaduan kadagiti politikal nga ekonomista ket mangipigpigsa pay ti pribado a tagikua, a maipatinayon ti pannakibiang a bileg, matgedan ti panagtrabaho, klase, ken ti pannakaisangayan ti kapitalismo a kas maysa a naipakasaritaan a nakabuklan. Ti gay-at ti kawaya a pagiddiatan dagiti paglakuan, ken ti dagiti pay alagaden a mangipalpalawag ti pribado a tagikua, ket maysa a banag ti politika ken annuroten. Adu kadagiti estado ket addaanda kadagiti naitermino a kas ti naglalaok nga ekonomia, a nagipadpatudo kadagiti nadumaduma a grado ti naplano ken dagiti pinataray ti paglakkuan nga elemento a sistema ti ekonomia ti estado.

Ti termino a kapitalismo ket nagin-inut a naiwarwaras idiay kadagupan ti Lumaud a lubong idi maika-19 ken maika-20 a sigsiglo a kaaduan a gapuanan kadagiti sinursurat ni Karl Marx.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Trimurti

Ti **Trimurti** (; Sanskrito: त्रिमूर्तिः **) ket maysa a kosepto ti Hinduismo "a dagiti kosmiko a pamay-an ti pannakaiparsua, pannakataripatu, ken pannakadadael ket naipersonapikado babaen dagiti porma ti Brahmā a mammamarsua, ni Vishnu ti agtartaripatu wenno agprespreserba ken Śhiva ti agdaddadael weno mangbalbaliw," Dagitoy tallo a diosen ket natawtawaganda idin a "ti Hindu a triada" wenno ti "Natan-ok a Trinidad", a kankanayon a naibagbaga a "Brahma-Vishnu-Maheshwara."

Ti maysa apannakaibagbaga para iti Trimurti ket mangipakpakita ti tallo nga ulo iti maysa tengnged, ken sagpaminsan pay a tallo a rupa iti maysa nga ulo, a ti tungngal maysa ket kumitkita ti nadumaduma a turong.

## Dagiti nagibasaran

## Dadduma pay a taudan

*
*
*
*
*
* Maikawalo a pannkaimaldit; Immuna Naipablaak idi 1993.
* Maikadua nga edision, uppat a tomo, nabaliwan ken naipadakkel, 1956 (tomo IV).
* Maikadua a pannakabalbaliw a naimaldit mannen nga edision. Dua atomo. Immuna anaipablaak idi 1927 babaen ti Uniobersidad ti Calcutta.
*
Kagimongan

Ti **kagimongan**, wenno ti **kagimongan ti tao**, ket maysa a grupo ti tattao a maikabagian ti tunggal maysa babaen ti agtaltalinaed a pannakibiang, wenno ti maysa a dakkel a pannkaigrupo a makibingbingay ti agpadpada a heograpiko wenno pudno a teritorio, a suheto ti agpadpada a turay ti politika ken dagiti katurayan a kultural a pannakainamnama. Dagiti kagimongan ti tao ket nailaslasin babaen dagiti tabas ti pannakibiang (dagiti sosial a pannakibiang) a nagbaetan ti tungngal maysa atao a nakibingbingay ti naisangsangayan a kultura ken dagiti patakder; ti naited a kagimongan ket mabalin a maipalplawag a kas ti kadagupan kadagitoy a pannakibiang kadagiti kontituente a kamkamengna. Kadagiti sosial a siensia, ti dakdakkel a kagimongan ket kankanayon a parumaenna ti stratipikasion ken/wenno dagiti panangituray a tabas dagiti apo ti grupopa

No iti pay panagtitinnulongan, ti kagimongan ket mabalin a mangpakabael kadagiti kamengna a mangpaimbag kadagiti pamay-an a saan a mabalin kadagiti agmaymaysa a pakaibatayan; ti agmaymaysa ken dagiti sosial a (sapasap) a pagimbagan ket mabalin a mailasin, wenno kadagiti adu a kaso ket mabirukan nga agtutuon.

Ti kagimongan ket mabalin pay a mangbukel kadagiti agpapada ti isip a tattao a tinurturayan kadagiti kabukbuokodanda a waya ket patpateg iti kaunegan ti naturturay, ken dakdakkel a kagimongan. Daytoy ket sagpaminsan a makunkuna a ti subkultura, ti termino a kaaduan a naususar ti kaunegan ti kriminolohia.

Iti pay nawatwatiwat, ti kagimongan ket mabalin a mailadawan a kas maysa nga ekonomiko, sosial, wenno industrial nga inpraestruktura, a mangbukbukel ti nadumaduma nga urnong ti agmaymaysa a tattao. Dagiti kameng ti kagimongan ket mabalin a maigiddiat kadagiti etniko a grupo. Ti kagimongan ket mabalina ti maysa a naisangsangayan nga etniko a grupo, a kas dagiti Sahon; ti maysa nga estado ti pagilian, a kas ti Bhutan; wenno ti nalawlawa a kultural a grupo, a kas ti maysa a Lumaud a kagimongan. Ti balikas a *kagimongan* ket mabalin pay a mangitudo ti maysa a maurnos a boluntario a gunglo ti tattao para kadagiti relihioso, managayat, kultural, sientipiko, politikal, patriotiko, wenno dadduma pay a kapanggepan. Ti "kagimongan" ket mabalin pay, nga ad-adu babaen ti pamay-an ti metapora, a mangitudo ti sosial nga organismo a kas ti maysa a kolonia ti kuton wenno ti ania man a kooperatibo a kaurnosan a kas ti, kas pagarigan, kadagiti dadduma pormulasion ti artipisial a kasirib.

## Adu pay a mabasbasa
* Effland, R. 1998. Ti Kultural nga Ebolusion dagiti Sibilisasion  Kolehio ti Komunidad ti Mesa.
* Jenkins, R. 2002. *Dagiti Pundasion ti Sosiolohia.* Londres: Palgrave MacMillan. .
* Lenski, G. 1974. *Dagiti Kagimongan ti Tao: Ti Panangiyuna ti Makrososiolohia.* New York: McGraw- Hill, Inc.
* Raymond Williams, "www.flpmihai.blogspot.com", iti: Williams, Kangrunaan a Balbalikas: Ti Bokabulario ti Kultura ken Kagimongan. Fontana, 1976.

## Dagiti akinruar a silpo

* Pannakaipalplawag ti kagimongan  manipud iti Ingles a Diksionario ti Oxford.
* Dagiti nota ti lektura iti "Panangipalplawag ti Kagimongan"  manipud iti Unibersidad ti Daya a Carolina.
Sibilisasion

Ti **sibilisasion** ket sagpaminsan a kontrobersial a termino a naus-usar idin kadagitinadumaduma a mainaig a way-waya. Iti kinapangruna, ti termino ket naus-usar idin a mangitudo ti material ken instrumentala bangir dagiti kultura ti tao a narikut kadagiti termino ti teknolohia, siensia, ken pannkabingbingay ti panag-obra. Dagiti kastoy a sibilisasion ket sapasap a  nagsasarunuan ken urbanisado. Iti klasiko a kontesto, ti tattao ket natawtawagan idi kadagiti "sibilisado" tapno mailasinda manipud kadagiti  barbaro, salbahe, ken primitibo a tattao bayat a ti moderno nga aldaw a kontesto, ti "sibilisado a tattao" ket naigiddiatda kadagiti patneng a tattao wenno dagiti tribal a kagimongan.

Adda ti pagduyusan a panagusar ti termino iti saan unay a nainget a waya, a kabuksilan ti agarup nga isu met laeng a kas ti "kultura" ken isunga, ti termino ket mabalin nga ad-adu a mangiturong ti ania man a nangruna ken nalawagan a pannakaipalawag ti kagimongan ti tao.  Urayno, dayto ket mausar pay iti daytoy a maikadua a kapanunotan, ti balikas ket kankanayon a maipakat laeng kadagiti kagimongan a nakagun-od ti maysa a naisangsangayan nga agpang ti panagrang-ay a naipangpangruna ti pannakabangon dagiti siudad.

Ti agpang ti panagrang-ay ti sibilisasion ket kankanayon a narukrukod babaen ti panagrang-ayna ti agrikultura, adyo a lugar a panagtagilako, espesialisasion ti panagtrabaho, ti nangruna a klase ti agturturay, ken urbanismo. No mailaksid dagitoy a bugas nga elemento, ti sibilisasion ken kadawyan a namarkaan babaen ti ania man a panagkaykaysa kadagit bilang dagiti sekondario nga elemento, a mainayon ti naiparang-ay a sistema ti pagluganan, panagsurat, naiyalagad a panagrukod, kuarta, kontraktual ken dagiti naibatay ti di umno a sibil a sistema ti legado , pannakailasin nga arte ken arkitektura, matematika, naipasayaat a sientipiko a pannakaawat, metalurhia, dagiti politikal nga estruktura, ken naurnos a relihion.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
The Rescuers

Ti ***The Rescuers*** ket maysa nga 1977 nga animado a pelikula ti Amerikano a pinataud babaen dagiti Produksion ti Walt Disney ken immuna a naipablaak idi Hunio 22, 1977 babaen ti Buena Vista a Panangiwarwaras. Ti maika-23 a pelikula dagiti serie ti Walt Disney nga Animado a Klasiko, ti pelikula ket maipanggep ti Kagimongan ti Panangisalakan a Tulong (), ti sangalubongan a gunglo ti bao a naikuartel idiay New York ken linlinongan ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, a naisagsagut ti panagtulong kadagiti natiliw a biktima iti sangalubongan.

Daytoy a pelikula ket naibatay manipud kadagiti serie a libro ni Margery Sharp, a naipangpangruna ti *The Rescuers* ken *Miss Bianca*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* Panid idiay IMDb
Libro

Ti **libro** ket maysa nga agasmang ti naisurat, naimaldit, nailustrado, wenno dagiti blanko a sabanas, a naaramid iti tinta, papel, pergamino, wenno dagiti sabali para material, a kadawyan a naibedbed dagitoy iti maysa a bangir. Ti agmaymaysa a sabanas iti kaunegan ti maysa a libro ket makunkuna a ti bulong, ket ti tungngal maysa a bangir ti bulong ket makunkuna a ti panid. Ti libro a napataud ti elektroniko a pormat ket naamammoan a kas ti elektroniko a libro (e-libro).

Dagiti libro ket mabalin a mangitudo kadagiti obra ti literatura, weeno ti nangruna a pannakabingbingay kadagiti kastoy nga obra. Iti biblioteka ken pakaammo a siensia, ti libro ket tinawtawagan a kas ti monograpo, tapno mailasin manipud kadagiti serial a  periodikal a kas dagiti magasin, dagiti diario. Ti bagi dagiti amin a naisurat nga obra a mairaman dagiti libro ket literatura. Kadagiti nobelal ken sagpamisan pay dagiti kita ti liblibro (kas pagarigan, dagiti biograpia), ti libro ket mabalin a mabingbingay kadagiti nadumaduma a dadakkel a paset, a makunkuna pay a kas dagiti libro (Libro 1, Libro 2, Libro 3, ken dadduma pay). Dagiti mangay-ayat ti libro ket sapasap a tinawtawagan  a kas dagiti bibliopilo wenno, ti inpormal, a kas ti managbasbasa — ti nagayayat nga agbasbasa kadagiti libro.

Ti lugar a paggatangan ken paglakkuan ti liblibro ket ti pagtagilakuan ti libro. Dagiti libro ket mabalin a mabulod manipud kadagiti biblioteka. Ti Google ket nagkarkulo a manipud idi 2010, adda dagiti agarup a 130,000,000 a naisangsangayan a titulo ti naipablaaken.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Sentro para iti Pakasaritaan ti Libro
Mitolohia

Ti termino a "**mitolohia**" ket mabalin a mangitudo ti *panagadal* kadagiti mito (e.g., komparatibo a mitolohia), wenno ti maysa a *bagi wenno urnong* dagiti mito (ti **mythos**, a kas ti, Inca a mitolohia). Kadagiti polkloristika, ti **myito** ket maysa a sagrado a naratibo a kadawyan a mangipalplawag no kasano ti lubong wenno nagtagitaoan ket rimsua iti agdama a porma, nupay kasta, iti nawatiwat a kapanunotan, ti balikas ket mabalin a mangitudo ti aniaman a  tradisional a sarita. Ni Bruce Lincoln ket nangipalpalawag ti mito a kas ti "ideolohia iti naratibo a porma". Dagiti mito ket kadawyan a mangiraman dagiti datdatlag a karakter ken bigbigen babaen dagiti agturturay wenno dagiti padi. Dagitoy ket rimsua manipud kadagiti nakaro unay a pannakaibagbaga kadagiti nalaglagip wenno naipakasritaan a paspasamak, a kas ti alegoria para iti wenno personipikasion ti masna a penomena, wenno ti maysa a panangipalplawag ti ritos. Dagiti ket naiyebekas a mangibagbaga ti relihioso wenno naipanpanunotan a pannkasanay, tapno mangipatakder kadagiti  panagkukua a modelo, ken ti panagisuro.

Dagiti nasapa a kasuppiat a pannakaidasig ti Griego amitos babaen ni Euhemerus, *[[Phaedrus (dialogo)|Phaedrus]]* ni Plato , ken Sallustius ket naparang-ay idi babaen ti neoplatoniko ken pina-ungar babaen dagiti Renasimeineto a mitograpo a kas iti *[[Theologia mythologica]]* (1532). Ti maika-19 a siglo a komparatibo a mitolohia ket nangipatpatarus manen ti mito a kas ti ebolusion para iti siensia (E. B. Tylor), "sakit ti pagsasao" (Max Müller), wenno ti madi a pannakaipatarusan ti nasalamangkaan a ritos (James Frazer). Dagiti naud-udi a pannakaipatpatarus ket nanglikud ti nangsuppiatan a baetan ti mito ken siensia, a kas dagiti Jungiano nga arkeotipo, ti "metapo rti espiritual a potensialidad" ni Joseph Campbell, wenno ti  natalna a mental nga arkitektura ni Lévi-Strauss. Ti irteng a nagbaetan ti komparatibo a pangbiruk para iti monomito ni Campbell wenno Ur-mito keneskeptisimo ti taudan ti laww-ang ti antropolohikal a mitolohista ket nangmarka ti maika-20 a siglo. Ti pay maipatinayon, ti moderno a mythopoeia a kas dagiti pantasia a nobela, manga, ken urbano a sarita, nga adda dagiti makibinglay kadagiti artipisial a mito a nabigbigbigan a kas piksion, ket mangsuporta ti kapanunotan ti mito a kas agtultuloy a sosial a panagsanay.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo

*Leonard, Scott. "Ti Pakasaritaan ti Mitolohia: Paset I" . Estado nga Unibersidad ti Youngstown
Elberon, New Jersey

Ti **Elberon** ket maysa a saan a nainkorporado a komunidad a paset ti Long Branch idiay Kondado ti Monmouth, New Jersey, Estados Unidos. 

## Dagiti nadayag a tattao
Dagiti agdama a nadayag a  tattao ken dagiti dati a nagtataeng ti Elberon ket mairaman ni:
*Mel Ferrer (1917–2008), aktor, naipasngay idi idiay Elberon.
*George Tuttle Brokaw (1879-1935), Amerikano nga abogado ken deportista; immuna nga asawa niu Clare Boothe Luce ken ama ti isu-isu nga anakna.

## Dagiti nagibasaran
Trenton, New Jersey

Ti **Trenton** ket isu ti kapitolio a siudad ti Estado ti New Jersey ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Mercer. Ti siudad ket opisial a naikeddeng nga adda iti uneg ti Naitiptipon nga Estadistikal a Lugar ti Kalatakan a Siudad ti New York. Ti populasion ti Trenton ket 84,913 manipud iti senso ti Estados Unidos idi 2010, ken mangaramid daytoy iti maika-10 a kadakkelan a munisipalidad ti estado. Ti opisina ti senso ti Estados Unidos ket nangkarkulo ti populasion ti siudad iti 84,899 idi 2011.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Siudad ti Trenton
Partido politiko

Ti **partido politiko** (manipud ti , Henitibo *partis*, "paset", "pisi") ket maysa a politiko nga organisasion a sapasap a agsuksukisok a makaimpluensia ti annuroten ti gobierno, a kadawyan babaen ti panaginominado kadagiti kandidato nga adda dagiti nailinia a panirigan ti politiko ken ti panagngipadpadas a panagitugaw kaniada iti politiko nga opisina. Dagitipartido ket makibinglayda kadagiti elektoral a kampania ken ti edukasional a panagawat wenno dagiti protesta a tignay . Dagiti partido ket kankanayonda a mangipakpatakder ti naiyebkas nga ideolohia wenno panagkita a naipapigsa baaen ti naisurat a pagibatayan nga adda dagiti naisangsangayan a gangandat, nga agporporma ti koalision kadgiti agduduma nga interesado.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* Abizadeh, Arash, 2005. MCgill.ca, "Demokratiko a Panagbutbutos nga awan dagiti Kampania? Dagiti Normatibo a Pundasion ti Nailian al Baha'i a Panagbutbutos." *Urnos ti Lubong* Tom. 37, Blng. 1, pp.&nbsp;7–49.
* Duverger, Maurice. 1954. *Dagiti Partido Politiko*. Londres: Methuen.
* Gunther, Richard ken Larry Diamond. 2003. "Sebbangan dagiti Partido Politiko: Ti Baro a Tipolohia," *Partido Politika*, Tom. 9, Blng. 2, pp.&nbsp;167–199.
* McDonnell, Duncan kenJames Newell. 2011. 'Dagiti Akinruar a Partido', Nangruna nga edision ti *Partido Politika*, Tom. 17, Blng. 4.
* Neumann, Sigmund (ed.). 1956. *Dagiti Moderno a Partido Politiko*. IL: Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan.
* Redding, Robert. 2004. *Naupaan a Kinagura*. RCI.
* Smith, Steven S.  2007. *Partido nga Impluensia iti Kongreso.*  Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan.
* Sutherland, Keith. 2004. *The Party's Over*. Imprint Academic. 
* Ware, Alan. 1987. *Dagiti umili, Dagiti Partido ken Estado: Ti panagrepaso manen.* Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan.
* Ware, Alan. *Dagiti Partido Politiko ken dagiti Partido a Sistema*. Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1996. 

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti pangibatayan a Partido ti Estados Unidos manipud idi 1840-2004 idiay Ti Amerikano a Presidensia: UC Santa Barbara
* Dagiti politikal a rekurso iti net 
* Dagiti Liberal kontra Dagiti konserbatibo Awan partido a komunidad a dagiti dua a bangir ket mabalinda a sumrek a makisinnupiat iti debate.
Propaganda

Ti **propaganda** ket maysa a porma ti pannakisarita a maigandat iti panag-impluensia ti wagas ti maysa a komunidad para iti kaso wenno puesto babaen ti panagpresenta laeng ti maysa a bangir ti argumento. Ti propaganda ket kadawyan a naul-ulit ken naiwarwaras kadagiti nadumaduma a kita ti midia tapno makapartuat ti napili a resulta kadagiti wagas ti agbybuya.

A maigiddiat ti saan a agpilpili ti bangir a panagited ti pakaammo, ti propaganda, iti pannakaiyunaanna a kapanunotan, ket agirepresenta ti pakaammo a kangrunaan a mangimpluensia ti maysa nga agbuybuya. Ti propaganda ket kadawyan a mangit-ited kadagiti kinapudno a napilpili (isu a mabalin a agululbod babaen ti panangikkat) tapno paregtaenna ti naisangsangayan a sintesis, wenno agususar kadagiti nakargaan a mensahe tapno agpataud ti nariknaan ngem ti naikeddengan a panagsungbat iti pakaaammo a nairepresenta . Ti kinaykayat a resulta ket ti panagbalbaliw ti wagas iti suheto kadagiti puntaan nga agbuybuya tapno mapaadu ti politiko nga ahenda. Ti propaganda ket mabalin a mausar a kas maysa a porma ti politiko a pannakigubat.

Bayat a ti termino a propaganda ket napaneknekan a nakaala ti napigsa a pannkaibaga babaen ti pannakaigimongna kadagiti kaaduan a bukodna a manipulatibo ken patriotera a kas pagarigan ti (a kas ti Nazi a Propaganda a nausar a mangpaneknek ti Holokausto), ti propaganda iti kasisigud a kapanunutan id ket agmangngamangnga, ken mabalin a mangitudo kadagiti panagusar idi a sapasap nga awan ti kababalinna wenno saan a makapadakes, a kas ti publiko a rekomendasion ti salun-at, dagiti senial a nga agpagparegta kadagiti umili a makibinglay iti maysa a senso wenno panagbutos, wenno dagiti mensahe nga agpagparegta kadagiti tao nga agireporta kadagiti krima kadagiti mangipatpatungpal ti linteg, ken dagiti dadduma pay.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Edukasion

Ti **edukasion** iti sapasap a kasubsilanna ket maysa a porma ti panagadal nga iti pannakaammo, dagiti kalaing, ken dagiti ugali ti maysa a grupo ti tattao ket ket maiyalis manipud iti maysa a kaputotan iti sabali babaen ti panagisursuro, panagsanay, panagsukisok, wenno babaen ti autodidaktidismo.  Iti sapasap, daytoy ket rumsua babaen ti ania man a pannakasanay nga adda ti pormatibo a pagbanagan iti waya a panagpanpanunot ti tao, panagrikna, wenno panagtignay.

## Etimolohia
Iti etimolohia, ti balkas nga "edukasion" ket naala manipud iti Latin **' (“Ti panagtaraken, ti panagipadakkel, ti panagaywan") manipud iti **' (“Agisuroak, Agisanayak”) a daytoy ket maikabagian ti homonimo nga **' (“Mangidauloak, Mangalaak; Mangibangonak, Mangipatakderak”) manipud iti ''-'' (“manipud, nagtaud ti”) ken **' (“Mangidaluoak, Mangaramidak”).

## Ti papel ti gobierno
Ti karbengan ti edukasion ket napartuaten ken mabigbigan babaen dagiti dadduma a turay: Manipud idi 1952, ti Artikulo 2 oti umuna a Protokol iti Europeano a Taripnong ti Karkarbengan ti Nagtagitaoan ket mangipabaklay ti annong kadagiti partido nga aggaransia ti karbengan ti edukasion. Iti sangalubongan nga agpang, ti Internasional a Panakaikeddeng iti Ekonomiko, Sosial ken Kultural a Karkarbengan ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti 1966 ket manggaransia iti daytoy a karbengan iti artikulo 13.

Kadagiti kadagupan ti pakasaritaan dagiti nadumaduma a gobierno ket nangiparparitda a pribado wenno idiay balayda a mangpaadal dagiti ubbing. Dagiti nadumaduma a totalitariano a turay, kas pagarigan, ket nangipapilit ti indoktrinasion babaen ti propaganda iti Hitler a Kinaagtutubo ken propaganda iti edukasion babaen dagiti nadumaduma a turay ti komunismo.

## Dagiti sistema
Dagiti sistema ti panagadal ket mairaman dagiti institusionalisado a panagisursuro ken panagadadal a mainaig ti kurikulum, a daytoy ket kabukbukodan a nabangon segun ti nasakbayan a keddeng ti panggep dagiti eskuela iti sistema. Dagiti sistema ti eskuela idi ket naibatay pay kadagiti relihion ti tattao a nagitited kaniada ti sabalia kurikula.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti rekurso ti edukasion  manipud iti *UCB Libraries GovPubs*
* UNESCO nga Instituto para kadagiti Estadistika: Internasional a maipadpada kadagiti estadistika kadagiti sistema ti edukasion
Terorismo

Ti **terorismo** ket isu ti sistematiko a panagusar ti , a kadawyan a naranggas, a naipangpangruna a kas kapanggepan ti panagpilit. Iti sangalubongan a komunidad, nupay kasta, ti terorismo ket awan ti legado a kabuksilan, a panangilawlawag ti kriminal a linteg a . Dagiti sapasap a panangilawlawag ti terorismo ket mangitudo ti laeng kadagiti naranggas a tignay a naipanggep a mangpartuat kadagiti panagbutbuteng, en naar-aramid para kadagiti relihioso, politikal wenno, ideolohiko a gandat; ken naigaggagara a puntaan wenno saan nga ikaskaso dagiti pannkatalged dagiti di makigubgubat (dagiti paisano). Adda payen dagiti panangilawlawag a mangiraman ti di nalinteg a panagranggas ken gubat. Ti panag-usar kadagiti maipadpada a taktika babaen dagiti kriminal nga organisasion para iti panagsalaknib a raketa wenno ti panangipatingpal ti maysa a kodigo ti ulimek ket kadawyan a saan a naibagbaga a kas terorismo ngem dagitoy met laeng a maipadpada a tignay ket mabalin a makuna a terorismo no daytoy ket inaramid babaen ti maysa a a naparegta ti politika a grupo. Mabalin a daytoy ket, saan unay a bukodna a makaparaukma ngem babaen dagiti pagbanagan dagiti panaganannad a naaramid tapno masalakniban dagiti mabalin a biktima.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

; Dagiti Taripnong ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
* Nagkaykaysa a Pagpagilian:Dagiti Taripnong iti Terorismo
Buis

Ti  **buis** (manipud iti Latin **; "Karkuluek") ket maysa a pinansia a panagsingir wenno dadduma pay a panagsingir a naipang-al kadagiti agbaybayad ti buis (ti agmaymaysa a tao wenno legado nga entidad) babaen ti maysa a estado wenno ti kapadpada a pamay-an ti maysa nga estado a kas ti pannakapaay ti ti panagbayad ket madusa babaen ti linteg. Dagiti buis ket maipang-al pay babaen kadagiti adu aadministratibo a pannakabingbingay. Ti buis ket buklen dagiti dagus wenno dagiti saan a dagus a buis ken mabalin a bayadan babaen ti kuarta wenno ti kapadpadana a panagobra.

Segun ti Diksionario ti Linteg ni Black, ti buis ket maysa a "maipanggep ti kuarta nga awit a naited kadagiti tao wenno dagiti agtagtagikua tapno masuportaran ti gobierno[…] ti panangbayad nga impatunos ti lehislatibo a turay." Daytoy ket "ket saan a boluntario a panagbayad wenno donasion, ngem daytoy ket naipatpatungpalan a kontribusion, a naipatunos babaen ti lehislatibo a turay" ken daytoy ket "ti ania man a kontribusion ket maipang-al babaen ti gobierno […] a daytoy ket babaen ti bayad ti panaglabas, pangpadayaw a buis, annawid, gabel, subsidio, tulong, ipaay, wenno dadduma pay a nagnagan."

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo

*Dagiti buis nga estadistika ti OECD
Morrisville, Pennsylvania

Ti **Morrisville** ket maysa a burgos idiay Kondado ti Bucks, Pennsylvania, Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran
Marxismo

Ti **Marxismo** ket maysa nga ekonomiko ken sosiopolitikal a sangalubongan a panirigan ken pamay-an ti sosioekonomiko a panagsukimat a naibatay ti materialista panangipatarus ti naipakasaritaan a panagrang-ay, ti dialektiko a panirigan ti sosial a panagbalbaliw, ken ti maysa a panagusig kadagiti klase a pannakibiang iti kaunegan ti kagimongan ket dagiti pannakaipakatda kadagiti panagusig ken panagdillaw ti panagrang-ay ti kapitalismo. Idi tengnga aginggana iti naladaw a maika-19 a siglo, ti intelektual a panagrang-ay ti Marxism idi ket inpayuna babaen dagiti dua nga Aleman a pilosopo, a ni Karl Marx ken Friedrich Engels. Dagiti Marxista a panagusig ken metolohia ken nakaimpluensia kadagiti adu a politikal nga ideolohia ken dagiti sosial a tignay kadagiti napalabas a pakasaritaan. Ti Marxismo ket buklenna ti maysa nga ekonomiko a teoria, ti sosiolohiko a teoria, ti pilosopiko a pamay-an ken ti rebolusionario a panirigan ti sosial a panagbalbaliw. Awan ti naipatingga a Marxista a teoria; Ti Marxista a panagusig ket naipakaten kadagiti nadumaduma a suheto ken nabalbaliwanen kadagiti las-ud ti dalan ti panagparang-ay tapno adda dagiti nadumaduma a teoria ti Marxista.

Ti Marxismo ket naibatay iti materialista a pannkaaawat ti naigimongan a panagrang-ay, a nagal-ala manipud iti punto s a nagrugianna kadagiti kammasapulan a tignay ti ekonomia a kasapulan babaen ti kagimonagan ti tao tapno makaited kadagiti materiales a kasapulanna. Ti porma ti ekonomiko nga organisasion, wenno moda ti produksion, ket naawawat nga isu ti batayan manipud ti kaaduan ti dadduma a sosial a penomena&nbsp;— a mairaman dagiti sosial apannakibiang, politikal ken dagiti legado a sistema, moralidad ken ideolohia&nbsp;— a rimmuar (wenno babaen kadagiti kaaduan a naimpluensiaanda). Dagitoy a sosial a pannakibinag ket mangporma ti superestruktura, para iti pannakaporma ti ekonomiko a sistema a pangibatayan. No dagiti puersa ti produksion (a kangrunaan ti teknolohia) ket mapasayaat, dagiti adda a porma iti sosial nga organisasion ket agbalin a saan a nasayaat ken pasardenganna ti adu pay a panagprogreso. Dagitoy a saak a kinasayaat ket kabukbukodanda a pagbalinen dagitoy a kas dagiti sosial a panagsuppiat iti porma ti salisal ti klase.

### Paammo

## Dagiti akinruar a silpo

### Bibliograpia

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Agar, Jolyon (2006), *Rethinking Marxism: From Kant and Hegel to Marx and Engels* (London and New York: Routledge) 
* 
* 
* Jon Elster, *An Introduction to Karl Marx*. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, *Karl Marx*. London, 1975.
* Stefan Gandler, ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría'', Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. .
* 
* 
* 
* Robinson, Cedric J.: *Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition*, 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* Rummel, R.J. (1977) *[http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]* Chap. 5 *[http://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]*
* 
* Shenfield, S.D. *[[:es:Vladislav Evgenievich Buguera|Vladislav Bugera]]*: ''Portrait of a Post-Marxist Thinker''
*
Liberalismo

Ti **liberalismo** (manipud ti Latin *liberalis*) ket maysa a politikal a pilosopia wenno sangalubongan apanirigan a nabangon kadagiti kapanunotan ti waya ken panagpapada. Dagiti liberal ket mangipakpatakderda kadagiti nawatiwat a waywaya kadagiti panirigan a maikaeddeng kadagiti pannakaawatda kadagitoy a pamunganayan, ngen sapasap nga agsupsuportada kadagiti kapanunotan a kas ti nawaya ken nasayaat a panagbutos, sibil a karkarbengan,  wayawaya ti panagiwarnak, wayawaya ti relihion, nawaya a panaglaklako, ken ti karbengan ti biag, wayawaya, ken tagikua.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Harrisburg, Pennsylvania

Ti **Harrisburg** ket isu ti kapitolio a siudad ti Estado ti Pennsylvania ken ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Dauphin ken addaan iti populasion iti 49,673 ken isu daytoy ti maikasiam a kadakkelan a siudad idiay estado ti Pennsylvania. Daytoy ket mabirukan idiay daya a bangkag ti Karayan Susquehanna, iti  laud-amianan a laud t Philadelphia ken a daya ti Pittsburgh.

Ti Estadistikal a Lugar ti Metropolitano ti Harrisburg-Carlisle, a mangiraman kadagiti kondado ti Dauphin, Cumberland, ken Perry, ket addaan iti populasion iti 509,074 idi 2000 ken dimmakkel iti 549,850 isi 2010. Ti karkulo manipud idi Hulio 1, 2007 ket nangikabil ti populasion iti 528,892, ken mangaramid daytoy iti maikalima a kadakkelan a Estadistikal a Lugar ti Metropolitano idiay Pennsylvania kalpasan ti Philadelphia, Pittsburgh, Allentown−Bethlehem−Easton (ti Lehigh Valley), ken Scranton−Wilkes Barre. Ti Naitiptipon nga Estadistikal a Lugar ti Harrisburg-Carlisle-Lebanon, a mairaman ti Estadistikal a Lugar ti Metropolitano Harrisburg-Carlisle ken Lebanon, ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 656,781 idi 2007 ken isu idi daytoy ti maikapat a kaaduan ti populasion a metropolitano a lugar ti estado.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a website ti Siudad ti Harrisburg
Philadelphia

Ti **Philadelphia** ket ti kadakkelan a siudad ti Mankomunidad iti Pennsylvania, Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran
Nawaya a nakem

Ti **nawaya a nakem** ket isu ti abilidad dagiti ahente a mangaramid kadagiti pagpilian a nawaya manipud kadagiti naisangsangayan a kita dagiti pagilappedan. Iti naipakasaritaan, ti lappedan ti kangrunaan a pagdanagan iti pilosopia ket isu idi ti determinismo. Nupay kasta, adu pay dagiti dadduma a mangipalpalawag a ti nawaya a nakem nga awn ti nakaibasaranna iti determinismo, ken agikabkabil a ti wayawaya manipud kadagiti lappedan ket maitutop, a kas dagiti maipapan ti bagi a lapped (a kas dagiti kuerdas ken pannkaibalud), dagiti sosial a lapped (a kas dagiti pangta ti panagdusa wenno sensura), wenno dagiti maipapan ti isip a lapped (a kas dagiti kompulsion wenno dagiti pobia, neurolohiko a saksakit, wenno dagiti henetiko a predisposision).

## Dagiti nagibasaran

Hawking, Stephen, ken Mlodinow, Leonard, *Ti Nalatak a Darendem*, New York, Bantam Books, 2010.

## Dagiti akinruar a silpo
** "Nawaya aNakem" babaen ni Timothy O'Connor
** "Inkompatibilismo" babaen ni Randolph Clarke
Papa Gregorio XII

Ni **Papa Gregorio XII** (c. 1326 – 18 Oktubre 1417), naipasngay a kas ni **Angelo Correr*** wenno ***Corraro**, ket isu ti Papa manipud idi 1406 aginggana idi 1415. Isu ti nagsaruno kenni Papa Inocencio VII idi 30 Nobiembre 1406.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Martin V

Ni **Papa Martin V** (c. 1368 – 20 Pebrero 1431), naipasngay a kas ni **Odo** (wenno **Oddone**) **Colonna**, ket isu ti Papa manipud idi 1417 aginggana idi 1431. Ti pannkapilina ket isu ti nagpatingaan ti Lumaud a Panagguddua (1378–1417).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Eugenio IV

Ni **Papa Eugenio IV** (1383 – 25 Pebrero 1447), naipasngay a kas ni **Gabriele Condulmer**, ket isu ti Papa manipud idi 3 Marso 1431 aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Nicolas V

Ni **Papa Nicolas V** (Italiano: *Niccolò V*) (15 Nobiembre 1397 – 24 Marso 1455), naipasngay a kas ni **Tommaso Parentucelli**, ket isu ti Papa manipud idi 6 Marso 1447 aginggana idi pimmusay idi 1455. Ti Pontipikado ni Nicolas ket nakakita ti pannakatnag ti Konstantinopla aginggana kadagiti Otomano a Turko.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Calixto III

Ni **Papa Calixto III** (31 Disiembre 1378 – 6 Agosto 1458) (, ), né ***Alfons de Borja***,  ket isu ti Papa manipud idi 8 Abril 1455 aginggana idi pimmusay idi 1458.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Pio II

Ni **Papa Pio II**, naipasngay a kas ni **Enea Silvio Bartolomeo Piccolomini** (Latin **Aeneas Silvius Bartholomeus**; 18 Oktubre 1405 – 14 Agosto 1464) ket isu ti Papa manipud idi 19 Agosto 1458 aginggana idi pimmusay idi 1464. Ni Pio II ket naipasngay idi idiay Corsignano idiay teritorio ti Sienese. Ti kapautan ken kangrunaan nga obrana ket ti sarita ti biagna, ti *Dagiti Komentario*,nga is-isu laeng ti autobiograpia a naisurat ti agturturay a Papa.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Inocencio VII

Ni **Papa Inocencio VII** (mabalin nga idi 1339 – 6 Nobiembre 1406), naipasngay idi a kas ni **Cosimo de' Migliorati**, ket nabiit idi a Papa idiay Roma idi baetan ti 1404 ken 1406 idi las-ud ti paset ti panawen ti Lumaud a Panagguddua (1378–1417) bayat nga adda idi ti kasuppiat a Papa, ni Kontrapapa Benedicto XIII, idiay Avignon.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Pannakaammo

Ti **pannakaammo** ket isu ti pamiliaridad maysa a tao wenno banag, a mabalin a mairaman dagiti kinapudno, pakaammo,  dagiti panangilawlawag,  wenno dagiti kalaing a naala babaen ti pannakasanay wenno edukasion. Daytoy ket mabalin a mangitudo ti teoretiko wenno praktikal a pannakaawat ti maysa a suheto. Daytoy ket mabalin a napatinggaan (a kas ti praktikal a kinalaing wenno kinabatido) wenno nalawag (a kas ti teoretiko a pannakaawat ti maysa a suheto); daytoy ket mabalin nga adadu wenno basbassit a porma wenno sistematiko. Iti pilosopia, ti panagadal ti pannakaammo ket makunkuna a ti epistemolohia; ti pilosopo a ni Plato ket naindayegan a nangipalplawag ti pannakaammo a kas ti "napaneknekan a husto a pammati". Nupay kasta, awan ti adda maymaysa naitunosan a panangipalplawag ti pannakaammo, ngem adda met dagiti nadumaduma a teoria a mangipalpalawag daytoy. Ti sumaganad nga inadaw nga insao manipud ti "Teoria ti Pannakaammo" ni Bertrand Russell ket mangipakpakita ti karigat a panangipalplawag ti pannakaammo: "Ti saludsod no kasano ti panangipalpalawag ti pannakaammo ket mabalin a kangrunaan ken karigatan kadagiti tallo a binglayen tayo. Daytoy ket mabalin a nakakaskasdaaw: iti umuna pnakaita mabain a maipagarup a ti pannakaammo ket mabalin a maipalpalawag a kas ti pammati a maitunos kadagiti kinapudno. Ti parikut ket ket awan ti makaamo no ania ti pammati, awan ti makaammo ti kinpudno, ken awan ti makaammo ti pangitunosan a nagbaetan kaniada a mangaramid ti paamati a maysa kinapudno. Mangrugi tayo iti pammati."

Ti panangala ti pannakaammo ket mairaman ti narikut a kognitibo a pamay-an: pannangipagarup, pannakisinnarita, asosiasion ken panagrason; bayat a ti pannakaammo ket naibagbaga pay a mainaig ti kapasidad ti *pannangawat* kadagiti tattao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Pablo II

Ni **Papa Pablo II** (23 Pebrero 1417 &ndash; 26 Hulio 1471), naipasngay a kas ni **Pietro Barbo**, ket isu ti Papa manipud idi 1464 aginggana idi pimmusay idi 1471.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Sixto IV

Ni **Papa Sixto IV** (21 Hulio 1414 – 12 Agosto 1484), naipasngay idi a kas ni **Francesco della Rovere**, ket isu ti Papa manipud idi 1471 aginggana idi 1484. Dagiti nagun-odanna a kas ti Papa ket mairaman ti pannkabangon ti Sistina a Kapilia; dagiti grupo ti artista nga inurnosna ket nangipayuna ti Nasap a Renasimiento idiay Roma nga adda ti immuna a maestra obra ti baro nga artistiko a panawen ti siudad, dagiti Batikano nga Arkibo.  Ni Sixto ket nagpaadu pay kadagit ahenda ti Espaniol a Panagala ken nangibabawi kadagiti bilin ti Konsilo ti Konstansa. Isu ket naindayegan para iti kina-neopotismona ket kinabukbukodan a nairaman iti di naidayegan a Pazzi a Pannakikumplot.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Inocencio VIII

Ni **Papa Inocencio VIII** (1432 – 25 Hulio 1492), naipasngay idi a kas ni **Giovanni Battista Cybo** (wenno **Cibo**), ket isu ti Papa manipud idi 1484 aginggana idi pimmusay idi 1492.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Alejandro VI

Ni **Papa Alejandro VI** (, , wenno **Alexander Sextus**), naipasngay a kas ni **Roderic Llançol i [[Borgia|de Borja]]** (Kastiliano nga Espaniol: Rodrigo Lanzol; 1 Enero 1431, Xàtiva, Pagarian ti Valencia&nbsp;– 18 Agosto 1503, Roma, Dagiti Estado ti Papa) ket isu ti Papa (Obispo ti Roma) manipud idi 1492 agingganan idi pimmusay idi 1503. Isu ket maysa kadagiti kontrobersial a papa ti Renasiminento, ken ti na-Italiano nga apelyidona a *[[Borgia]]* ket nagbalin a balikas ti libertinismo ken nepotismo, a dagitoy ket tradision a naikeddeng ti kina-papana. Nupay kasta, ti kinadayawna ket kaaduan a naal-ala manipud kadagiti kabusorna, dagiti Italiano a prelado ken dagiti baron nga isu ti nagpasardeng kadagiti bilegda.  Dua kadagiti simmaruno ken ni Alejandro, Sixto V ken Urbano VIII, ket nangipalplawag kaniana a kas maysa kadagiti kalaingan a papa manipud ken ni Santo Pedro. Ti kadayawna ket naibatay ti kalaingna a kas maysa a diplomatiko, politiko ken sibil nga administrador ngem kas maysa a pastor, uray no isu ket saan met a nalalaing ngem dagiti renasimineto a pontipikado.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Pio III

Ni **Papa Pio III** (29 Mayo 1439 – 18 Oktubre 1503), naipasngay a kas ni **Francesco Todeschini Piccolomini**, ket isu ti Papa manipud idi 22 Septiembre aginggana idi 18 Oktubre 1503.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Adriano VI

Ni **Papa Adriano VI** (, ), naipasngay a kas ni **Adriaan Florenszoon Boeyens** (2 Marso 1459 – 14 Septiembre 1523), ket nagserbi a kas ti maika-218 a Papa ti Katoliko a Simbaan manipud idi 9 Enero 1522 aginggana idi pimmusay idi 14 Septiembre 1523, kalpasan ti 1 a tawen ken 248 nga al-aldaw. Ni Papa Adriano VI ket naipasngay idi idiay Prinsipe-Obispado ti Utrecht idiay Nababa a Pagpagilian, ken isu ti naudi a saan nga Italiano a Papa aginggana kenni Papa Juan Pablo II, kalpasan ti 455 a tawtawen, ken isu, a kaduana ni Papa Marcelo II, maysa kadagiti dua a moderno a papa a nangitaginayon ti nagbunyagan a nagan kalpasan ti pannakabutos.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Julio II

Ni **Papa Julio II** (5 Disiembre 1443 – 21 Pebrero 1513), nabirngasan a kas "Ti Nakabutbuteng a Papa" (*Il Papa Terribile*) ken "Ti Mannakigubat a Papa" (*Il Papa Guerriero*), naipasngay a kas ni **Giuliano della Rovere**, ket isu ti Papa manipud idi 1503 aginggana idi 1513.  Ti kinapapana ket namarkaan babaen ti aktibo a ganganaet nga annuroten, ambisioso a panagipatakder kadagiti gandat, ken ti patronato para kadagiti arte -  isu ket nangkomisionado ti panakadadael ken panangipatakder manen ti Basilika ni San Pedro, ken ti panagdekorasion ni Michelangelo ti kisame ti Kapilia ti Sistina.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Leon X

Ni **Papa Leon X** (11 Disiembre 1475 – 1 Disiembre 1521), naipasngay a kas ni **Giovanni di Lorenzo de' Medici**, ket isu ti Papa manipud idi 1513 aginggana idi pimmusay idi 1521. Isu ti naudi a saan a padi  (maysa laeng a diakono) a nabutosan a kas Papa. Isu ket naam-ammuan para iti panangited kadgiti pabus-oy para kadagiti nagdonasion ti panangipatakder manen ti Basilika ni San Pedro ken ti panangkaritna ti 95 a Tesis ni Martin Luther.  Isu ti maikadua nga anak a lalaki ni Lorenzo de' Medici, ti naindayegan a naturturay ti Florentino a Republika, ken ni Clarice Orsini. Ti kasinsinna, a ni Giulio di Giuliano de' Medici, ket isu ti simmaruno kaniana a kas ni Papa Clemente VII (1523–34).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Pablo III

Ni **Papa Pablo III** (29 Pebrero 1468&nbsp;– 10 Nobiembre 1549), naipasngay a kas ni **Alessandro Farnese**, ket isu ti Papa ti Romano Katoliko a Simbaan manipud idi 1534 aginggana idi pimmusay idi 1549.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Clemente VII

Ni **Papa Clemente VII** (26 Mayo 1478&nbsp;– 25 Septiembre1534), naipasngay a kas ni **Giulio di Giuliano de' Medici**, ket isu idi ti kardinal manipud idi 1513 aginggana idi 1523 ken isu ti Papa manipud idi 1523 aginggana idi 1534.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Julio III

Ni **Papa Julio III** (10 Septiembre 1487 – 23 Marso 1555), naipasngay a kas ni **Giovanni Maria Ciocchi del Monte**, ket isu ti Papa manipud idi 7 Pebrero 1550 aginggana idi 1555.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo