open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pagsasao a Kombio

Ti **pagsasao a Kombio** ket ti pagsasao a Torricellinga insasao dagiti bumasbassit ti bilang a tattao idiay Papua Baro a Guinea. Dagiti agsasao ket mapmapanda nga agsasao iti Tok Pisin. Daytoy ket tinawtawagan pay iti *Endangen*. Ti dialekto a Mwi dialect ket managbaliw, nge, ngem adda grado a pannakarigat ti pannakaawat a pagbaetan dagiti nangruna a dialekto (Wampukuamp, Yanimoi, Wampurun).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Henry, Joan. 1992. Dagiti kammasapula a gramatika ti Kombio . Summer Institute of Linguistics.
Pagsasao a Wanap

Ti **pagsasao a Wanap** wenno **Kayik** ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wom (Papua Baro a Guinea)

Ti **pagsasao a Wom** wenno **Wam** ket ti pagsasao a Papuano ti pamiliti pagsasao ti Torricelli nga insasao babaen dagiti 4,264 a tattao iti Probinsia ti Daya a Sepik, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Abagatan a daya a Papuano

Ti **sasao nga Abagatan a daya a Papuano** wenno **"Ipus ti Billit"** ket ti heograpiko a pannakaigrupo ti kagudua a dosena dagiti bassit a pamilia ti sasao a Papuano iti "Ipus ti Billit" (akin-abagatan a daya a peninsula) ti Baro a Guinea: ti Koiariano, Kwalean, Manubaran, Yareban, Mailuan, ken Dagan. Naipampamattianda nga amin ket parte ti pilo ti Trans–Baro a Guinea (TNG), ngem saan pay a naipakita nga as-asideg a maikabagian iti tunggal maysa ngem kadagiti sabali a pamilia ti Trans–Baro a Guinea. Nupay kasta, addaanda amin iti agpapada a *ya* para iti 'sika' (ad-adu ngem maysa) imbes a ti proto-Trans–Baro a Guinea ti **gi.*

Kustomario a nainayon ti sasao a Goilalan iti Abagatan a daya a Papuano, ngem madudua no isuda ket Trans–Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
*
Pagsasao a Doromu

Ti **pagsasao a Doromu**, wenno **Doromu-Koki**, ket ti pagsasao a Manubaran a naisasao idiay "Ipus ti Billit" ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket addaan kadagiti tallo a karuay: ti Koki, Kokila ken Koriko.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Urim

Ti **pagsasao nga Urim** ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket ammo pay a kas *Kalp*; dagiti dialekto ket ti *Kukwo, Yangkolen*. Addaan met daytoy iti deskripsion ti gramatika.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Urat

Ti **pagsasao nga Urat** (Wasep, Wusyep) ket ti pagsasao a Torricelli nga insasao babaen dagiti bumasbassiten a bilang ti tattao idiay Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Maria (Papua Baro a Guinea)

Ti **pagsasao a Maria** ket ti pagsasao a Manubaran a naisasao idiay "Ipus ti Billit" ti Papua Baro a Guinea babaen dagiti agarup a 1,350 a tattao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Linguistiko a mapa ti Papua Baro a Guinea
Sasao a Manubaran

Ti **sasao a Manubaran** ket ti bassit a pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea a naisasao idiay "Ipus ti Billit" (akin-abagtan a daya a peninsula) ti Baro a Guinea. Sagpaminsanda a nairamraman iti naipagpagarup a sanga ti Abagatan a daya a Papuano ti Trans–Baro aGuinea (TNG), ngem dagiti pamilia ti Abagatan a daya Papuano  ket saan pay a naipakita nga as-asideg a maikabagian iti tunggal maysa kaniada ngem kadagiti sabali a pamilia ti TNG.

Dagiti pagsasao ket ti Doromu ken Maria, ken 63% a leksiko nga agpapada. Malaksid iti pangsandi a *na "I", ganganida nga awan iti pannakaitunos kadagiti sabali a sanga ti TNG.

Dagiti pagsandi ket:
:

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Aneme Wake

Ti **pagsasao nga Aneme Wake**, wenno **Abia**, ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Oro, iti Peninsula Papuano.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Aga Bereho

Ti **pagsasao nga Aga Bereho**, wenno **Bareji** (Bariji), ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Oro, idiay "ipus" ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao a Bariji
Pagsasao a Moikodi

Ti **pagsasao a Moikodi**, wenno **Doriri**, ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Oro, idiay "ipus" ti Papua Baro a Guinea. Kagudua dagiti agsasao ket monolingual.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yareba

Ti **pagsasao a Yareba**, wenno *Tengnga a Musa*, ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Paradisec ti urnong ni Tom Dutton (TD1) a mairaman dagiti material ti pagsasao a Yareba.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Eitiep

Ti **pagsasao nga Etiep** ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea. Adda laeng bassit a datos a mangidasig iti daytoy, ken isu a daytoy ket naibati a di naidasig iti kaunegan ti Torricelli babaen ni Ross (2005).

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kanasi

Ti **pagsasao a Kanasi** (wenno **Sona**) ket ti akindaya unay a pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Alpabaeto ken panangibalikas
* Naurnos a Datos ti Ponolohia ti Kanasi
Pagsasao nga Onjob

Ti **pagsasao nag Onjob** ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea. Daytoy ket managbaliw a kameng ti pamilia a Dagan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo tiruar
* Dagiti material ti Karnai ket mairaman ti nawaya a maserrekan nga urnong ti material da Arthur Capell (AC1) ken Tom Dutton (TD1) babaen ti Paradisec.
Pagsasao nga Umanakaina

Ti **pagsasao nga Umanakaina**, wenno **Gwedena**, ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea. Daytoy ket managbaliw a kameng ti pamili a Dagan.

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Paradisec ti urnong dagiti material ni Tom Dutton (TD1) kadagiti material ti pagsasao nga Umanakaina.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bilua

Ti **pagsasao a Bilua** ket ti kaaduan ti agsasao a pagsasao a Papuano a naisasao idiay Is-isla ti Solomon. Daytoy ket pagsasao a Tengnga a Solomon nga insasao babaen dagiti agarup a 9000 a tattao idiay isla ti Vella Lavella.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Nawaya a masereakn nga urnong ti Paradisec kadagiti rekording ti Bilua.
Pagsasao a Lavukaleve

Ti **pagsasao a Lavukaleve** ket maysa kadagiti uppat a sasao a Tengnga a Solomon ti Is-isla ti Solomon. Daytoy ket naipagpagarup a nagtaud manipud kadagiti pagsasao a naisasao idiay Is-isla ti Solomon sakbay ti pannakaiwarwaras dagiti ad-adu a sasao nga Austronesio. Ti nagan a Lavukaleve ket nagtaud manipud iti etnonimo a *[[Tattao a Lavukal|Lavukal]]*. Dagiti  Lavukal ket dagiti indihenio a tattao ti Is-isla Russell, ti parte ti Probinsia ti Tengnga nga Is-isla ti Solomon. Ti komprehensibo a deskripsion ti gramatika ti Lavukaleve ket impablaak babaen ni  Agela Terrill idi 2003.

## Adu pay a pakaammo
*Sasao a Daya a Papuano

## Dagiti akinruar a silpo
*Kararag ti Bigat ti Anglikano, Kararag ti Rabii, dagiti kararag ti Eukaristiko ken Katekismo iti Lavukaleve manipud iti Proyekto Canterbury, babaen ni Richard Mammana
* Hai-Foiae Sevo Lavu Kaleve Ena: Ti Liturhia ti Melanesia iti Lavukaleve (1973)
* Dagiti material ti Lavukaleve ket mairamanda kadagiti nawaya a maserrekan nga urnong ni Arthur Capell (AC1 ken AC2) a tinengngel babaen ti Paradisec.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Turaka

Ti **pagsasao a Turaka** ket ti mabalin nga awanen a pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Tengnga a Solomon

Ti **sasao a Tengnga a Solomon** ket dagiti uppat a sasao a Papuano a naisasao idiay Is-isla ti Solomon. Nailasinda a kas pamilia babaen ni Wilhelm Schmidt idi 1908 ken naidasigda a kas sasao a Daya a Papuano babaen ni Wurm, ngem mabalin tattan a saan a mabalin, ken pinanawan babaen ti *[[Ethnologue]]* (2009). Urayno adda dagiti panagadal a mangpadpadas no dagitoy a pagsasao ket henetikoda nga agkakabagian, awan ti konklusibo a paneknek a nabirukan iti agdama.
Dagiti uppat a pagsasao ket dagiti sumaganad,
*Bilua dagiti isla ti Vella Lavella ken  Ghizo,
*Touo (ammo pay a kas *Baniata)* ti Isla Rendova,
*Lavukaleve ti Is-isla Russell, ken
*Savosavo ti Isla Savo.

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran

*Ross, Malcolm, 2001. "Is there an East Papuan phylum? Evidence from pronouns", in *The boy from Bundaberg. Studies in Melanesian linguistics in honour of Tom Dutton*, ed. by Andrew Pawley, Malcolm Ross and Darrell Tryon: 301-322. Canberra: Pacific Linguistics.
**Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History*. Michael Dunn, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson. *Science* magazine, 23 Sept. 2005, vol. 309, p 2072.
*Ross, Malcolm, 2005. "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages", in *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan speaking peoples*, ed. by Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson: 15-65. Canberra: Pacific Linguistics.
*Pedrós, Toni, 2015. "New arguments for a Central Solomons family based on evidence from pronominal morphemes". *Oceanic Linguistics*, vol. 54, no. 2 (358-395).
Pagsasao a Savosavo

Ti **pagsasao a Savosavo** ket naisasao idiay Savo, ti bassit a bulkaniko nga isla iti amianan ti Guadalcanal idiay Is-isla ti Solomon. Ti Savosavo ket maysa kadagiti Tengnga a Solomon ti sasao a Papuano, a saan a kapada dagiti kaaduan a pagsasao iti kaarrubayan, a kameng ti sanga nga Oceanko ti pamilia ti pagsasao nga Austronesio. Ti kaasitgan a pagsasao a Papuano iti Savosavo ket ti Lavukaleve.

## Dagiti taudan
*
*Wegener, Claudia. 2008. A grammar of Savosavo, a Papuan language of the Solomon Islands. PhD dissertation, Radboud Universiteit Nijmegen.
*Wegener, Claudia. 2012. A grammar of Savosavo. Berlin: de Gruyter.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti material ti Savosavo ket mairamanda kadagiti nawaya a maserrekan nga urnong ni Arthur Capell (AC1 ken AC2) a tinengngel babaen ti Paradisec.
Pagsasao a Bauwaki

Ti **pagsasao a Bauwaki** (Bawaki) ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea iti pamilia a Mailuan. Daytoy ket 70% a kapada iti leksiko iti Abia ti pamilia a Yareban. Insingasing ni Dutton (1971) a daytoy ket 'rangtay' a pagbaetan dagiti pamilia ti Mailuan ken Yareban.  Ti O'oku, ket mabalin a dialekto wenno kabagian a pagsasao, daytoy ket 60% a kapada iti leksiko ti Yareban.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Touo

Ti **pagsasao a Touo** ket naisasao idiay akin-abagatan a parte ti Isla Rendova iti Is-isla ti Solomon. Maitagikua ti Touo iti grupo a Tengnga a Solomon ti sasao a Papuano. Amin dagiti manglikmut a pagsasao iti Touo ket maitagikua iti subgrupo nga Oceaniko ti pamilia ti pagsasao nga Austronesio.

Ti pagsasao a Touo ket sagpaminsan a tinawtawagan iti *Baniata* wenno *Lokuru*, manipud kadagiti dua a kadakkelan a purok a nakaisasauan ti pagsasao. Ti balikas a*Touo* ket nagtaud manipud iti etnonimo nga inus-usar dagiti agsasao iti Touo iti bagbagida.

## Dagiti taudan

## Kitaen pay
*Pagsasao a Tetepare

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Ti Paradisec ket addaan kadagiti dua nga urnong daiti material ni Arthur Cappell (AC1, AC2) a mairaman dagiti material ti pagsasao a Touo.
Sasao a Mailuan

Ti **sasao a Mailuan** ket ti bassit a pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea a naisasao idiay "Ipus ti Billit" (akin-abagatan a daya a peninsula) ti Baro a Guinea. Sagpaminsanda a nairamraman iti naipagpagarup a sanga ti Abagatan a daya a Papuano ti Trans–Baro aGuinea (TNG), ngem dagiti pamilia ti Abagatan a daya Papuano  ket saan pay a naipakita nga as-asideg a maikabagian iti tunggal maysa kaniada ngem kadagiti sabali a pamilia ti TNG.

Dagiti pagsasao ket ti,
*Bauwaki–O'oku, Domu, Binahari–Binahari-Ma, Morawa, Mailu (Magi), Laua

Aminda ket makibinningay iti 50% iti bokabulario. Dagiti pangsandi ket

:

Inbagbaga ni Dutton (1971) a ti Bauwaki ket silpo idi ti sasao a Yareban. Addaan daytoy iti ad-adu a pannakaipada iti leksiko it Aneme Wake (Yareban) ngem ti kaasitgan a pagsasao a Mailuan ti Domu.  

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Domu

Ti **pagsasao a Domu** (Dom) ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti nawaya a maserrekan a material ti Domu ket magun-od babaen ti Paradisec, mairaman ti urnong ni Arthur Capell (AC2) ken ti urnong ni Tom Dutton (TD1)
Pagsasao a Binahari

Ti **pagsasao a Binahari** ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea. Ti Binahari-Ma ket dialekto wenno asideg a kabagian a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mailu

Ti **pagsasao a Mailu**, wenno **Magi**, ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*
*Thomson, N P, 1975, "Magi Phonology and Grammar: Fifty Years Afterwards", in T E Dutton, Ed., "Studies in Languages of Central and South-East Papua, , Pub. by The Australian National University, Pacific Linguistics, Series C, No 29.
*Thomson, N P,  1975, "The Dialects of Magi", in "Papers in New Guinea Linguistics No 18", , Pub. by The Australian National University, Pacific Linguistics, Series A No 40.
Medellín

Ti **Medellín** (), opisial a ti **Munisipalidad ti Medellín** (), ket ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay Colombia ken ti kapitolio ti departamento ti Antioquia. Daytoy ket mabirukan idiay Ginget ti Aburrá, ti sentral a rehion ti Banbantay Andes iti Abagatan nga Amerika. Ti siudad ket addaan iti populasion iti 2.44 a riwriw manipud idi 2014.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Pagsasao a Laua

Ti **pagsasao a Laua**, ammo pay a kas **Labu**, ket ti awanen a pagsasao ti Papua Baro a Guinea.  Daytoy ket naisasao (wenno naisasao idi) idiay Probinsia Sentral iti amianan ken laud ti Laua segun ti Ethnologue.  Adda laeng maysa a nabagi nga aagsasao iti Laua manipud idi 1987.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Koiariano

Ti **sasao a Koiariano** ket ti bassit a pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea a naisasao idiay "Ipus ti Billit" (akin-abagatan a daya a peninsula) ti Baro a Guinea. Sagpaminsanda a nairamraman iti naipagpagarup a sanga ti Abagatan a daya a Papuano ti Trans–Baro a Guinea (TNG), ngem dagiti pamilia ti Abagatan a daya a Papuano  ket saan pay a naipakita nga as-asideg a maikabagian iti tunggal maysa kaniada ngem kadagiti sabali a pamilia ti TNG.

Dagiti pagsasao ket ti:
* Sanga a Koiariko: Grass Koiari, Bantay Koiari–Koitabu
* Sanga a Baraiko: Barai–Namiae, Ese (Managalasi), Ömie

Dagiti pangsandi ket:

:

Ti 1sg ket Koiariko a *da (= nda?) wenno mabalin a *di, ti Baraiko a *na.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Bantay Koiali

Ti **pagsasao a Bantay Koiari** (Koiali) ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket saan nga asideg kadagiti sabali apagsasao a makibinningay iti nagann, ti Grass Koiari. Kagudua dagiti agsasao ket monolingual.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Grass Koiari

Ti **pagsasao a Grass Koiari** (Koiali) ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket asideg kadagtii sabali a pagsasao a makibinningay iti naganna, ti Bantay Koiali.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Koita

Ti **pagsasao a Koitabu**, wenno **Koita**, ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea idiay lugar ti Puerto Moresby.

## Dagiti akinruar a silpo
* Adda dagiti nadumaduma nga urnong iti Paradisec a mairaman dagiti material iti Koita

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Barai

Ti **pagsasao a Barai** ket ti pagsasao a naisasao idiay Probinsia ti Laud a Baro a Britania ti Papua Baro a Guinea.

## Alpabeto
Ti pagsasao a Barai ket addaan kadagiti 19 a letra (Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Kk, Mm, Nn, Oo, Rr, Ss, Zz, Tt, Uu, Vv) ken diptongo (Ae ae).

## Wadan a teksto
Godi Asoe nuvuone kabo gufe samuamo. No ive one Akae ije aroeke. No vierafe are ro ire boeje ume igia naovo ije samuagiadufuo. Ro kuke no vierafe izege saove gufia bu kevo ijiege e ume igia kariva ije bu vame besu ijiege kenoedufuo. Ivia ire no mumaza inoedufuo ije vajuone. Ro ni izege e binobuo ise ije no giana arevo ijiege ni ise nuvuone guona arene. Ro ade no kena una vame ise ijia biesiruomo. Ro kuke ni ifejuoga no ire ise ije Setani fu kena vame nuvuone arafiruomo ijia akariakinu oenoene.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Alpabeto ken panangibalikas
Pagsasao nga Ömie

Ti **pagsasao nga Ömie** (Aomie) ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea. Kagudua dagiti agsasao ket monolingual.

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Paradisec ti urnong dagiti rekording ti Ömie.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ese

Ti **pagsasao nga Ese**, wenno **Managalasi**, ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti Muaturaina, Chimona, Dea, Akabafa, Nami, Mesari, Averi, Afore, Minjori, Oko, Wakue, Numba, Jimuni, Karira. Mabalin a 40% dagiti agsasao ket monolingual.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Humene

Ti **pagsasao a Humeme** ket ti pagsasao idiay "Ipus ti Billit" ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kwale

Ti **pagsasao nga Uare**, wenno **Kwale**, ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti Garihe (Garia) ken maitutop nga Uare (Kwale, Kware).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao nga Uare 
*Ti Paradisec ket addaan kadagiti dua nga urnong a mairaman dagiti material ti pagsasao a Kwale a mairaman pay ti urnong ni [[Arthur Capell|Arthur Cappell] (AC1) ken ni Tom Dutton (TD1).
Pagsasao a Mulaha

Ti **pagsasao a Mulaha** ket ti maysa nga awanen a pagsasao idiay "Ipus ti Billit" ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Santiago

Ti **Santiago de Chile**  ket ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad iti Chile. Daytoy pay ti sentro iti kadakkelan a konurbasionna. Mabirukan ti Santiago iti tengnga a ginget, iti kangato iti  iti ngato ti pantar ti baybay. Napundar idi 1541, ti Santiago ket isun ti kapitolio a siudad ti Chile manipud kadagiti panawen ti kolonia.

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
Eufranio Eriguel

Ni **Eufranio "Franny" Chan Eriguel, M.D.** (Hunio 12, 1959 – Mayo 12, 2018) ket Filipino a doktor ken politiko manipud iti sangkaputotan ti politika iti Eriguel ti La Union, ken nagserbi pay kadagiti tallo a termino a kas Mayor ti Agoo, La Union ken dagiti tallo a termino a kas Kongresista para iti Maikadua a Distrito ti La Union. Ti asawana ket ni Sandra Young Eriguel ken agdama nga agseserbi a kas Kongresista para iti Maikadua a Distrito ti La Union, bayat a ti anakna a babai a ni Stefanie Ann Chan Eriguel ket agdama nga agserserbi a kas Mayor ti Agoo.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Tor–Kwerba

Ti **sasao a Tor–Kwerba** ket ti maysa a nawaya a pamilia ti sasao a Papuano nga insingasing idi 2005 babaen ni Malcolm Ross. Amin dagiti pagsasao ket pasetda idi ti naisingasing a Trans–Baro a Guinea ni Stephen Wurm idi 1975 , ngem sanna idi a binigbigan a kas maysa a yunit, ken nagibati iti Kwerba iti kaunegan ti naisingasing a Dani–Kwerba ni Capell idi 1962.

## Pannakaidasig
Dagiti pamilia ti Tor ken Kwerba ket nalawagda a nabangon. No agkuyogda a maidasig adda dagiti dua a mairaman nga isolado, ken dagiti dua pay a pagsasao a saan a nalawlawag a panagkabagian.

Ti Sause ket ti nabati manipud kadagiti nasapsapa a pannakaidasig.  Saan a nalawag ti pannakairamanna, ken saan idi nga ipalpalawag babaen ni Ross.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Nuklear a Polinesio

Ti **Nuklear a Polinesio** ket mangibaga kadagiti pagsasao a mangbukel ti Samoiko ken dagiti sanga ti Akindaya a Polinesio ti grupo a Polinesio ti sasao nga Austronesio.

Ti grupo ti Akindaya a Polinesio ket buklen dagiti dua a nangruna a subgrupo: ti Rapa Nui, a naisasao idiay Rapa Nui, ken ti Tengnga nga Akindaya, nga isu met ket buklen ti Rapan, ken ti Marquesiko ken sasao a Tahitiko.

Ti Nuklear a Polinesio ket maigiddiat kadagiti sasao a Polinesio, babaen kadagiti pakaisaluminaan a langa manipud iti sasao a Tongiko a naisasao iti kaaduan ti Tonga ken idiay Niue.

## Dagiti komponente
Akindaya a Polinesio
*Tengnga Akindaya a Polinesio
**Rapa
**Sasao a Marquesiko
***Hawayano
***Marquesano
****Akin-amianan
****Akin-abagatan
***Mangereva
**Sasao a Tahitiko
***Austral
***Maori
***Tuamotuano
***Penrhyn
***Rarotongano
***Rakahanga-Manihiki
***Tahitiano
**Rapa Nui

Samoiko
*Sasao a Daya nga Uveano–Niuafo'ou
*Sasao nga Elliceano
*Sasao a Futuniko
*Pukapuka
*Samoano
*Tokelauano

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Orya–Tor

Ti **sasao nga Orya–Tor** ket ti pamilia ti sasao a Papuano a naisasao idiay Indonesia.

## Pannakaidasig
Ti pamilia a Tor ket nalawag a nabangon. Ti kaasitgan a kabagianna ket agparang a ti Orya.  Saan a nalawag ti pannakairaman ti Sause; daytoy ket naibati kadagiti nasapsapa a pannakaidasig, gapu ta saan nga impalawag babaen ni Ross gapu ti kaawan ti datos.

;Orya–Tor
*? Sause
*Orya (Uria)
*Pamilia a **Tor**: Berik, Bonerif, Dabe–Keijar–Betaf, Itik, Jofotek-Bromnya, Kwesten, Kwinsu, Mander, Maremgi (Dineor), Vitou

Insilpo ni Stephen Wurm (1975) ti Orya ken ti sasao a Tor iti kaunegan ti Sasao a Tanap Dandanaw, a mangporma ti sanga iti pilona iti Trans–Baro a Guinea. Saan a nakabiruk ni Clouse (1997) iti ebidensia iti kasta a pannakaisilpo. Imbes ket nga insilpo isuda ni Malcolm Ross (2005) a kas parte ti sabali a sanga ti TNG iti naisingasing a Tor–Kwerba.  Awaten laeng ti *Glottolog* ti silpo iti Orya a kas naidemonstradon.

Ti naipagpagarup a pudno a pagsasao a Wares ket sagpaminsan a nairepreporta. Nupay kasta, awan ti kasta a pagsasao a napasingkedan. Ti tattao a Wares ket saan nga ammo nga addaanda iti naisangayan a pagsasao, ken ti pagsasao ti purok ti Wares ket ti Mawes.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Isirawa

Ti **pagsasao nga Isirawa** ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti agarup a dua ribo a tattao iti amianan nga aplaya ti probinsia ti Papua, Indonesia. Daytoy ket lokal a pagsasao ti panagtagilako, ken adu ti mangus-usar daytoy. Insilpo ni Stephen Wurm (1975) daytoy iti sasao a Kwerba iti kaunegan ti pamilia a Trans–Baro a Guinea, ken makibinningay iti agarup a 20% iti bokabulariona iti kaarruba a sasao a Kwerba. Nupay kasta, iti pannakaibatay kadagiti pangsandina, narikrikna ni Malcolm Ross (2005) a sanna a mapasingkedan ti kasta a silpo, ken inbatina a kas isolado a pagsasao. Nupay kasta, dagiti pangsandi ket saanda a maipada kadagiti Orya–Tor, nga insilpo ni Ross iti Kwerba, ken inawat ni Donahue (2002) a kas pagsasao a Kalatakan a Kwerba.

## Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi ti Isirawa ket dagiti sumaganad,

:

Dagiti kinonstrukto manen a pangsandi ti Orya–Tor ni Ross ket *ai 'Siak', *ne 'datayo' (inklusibo), *emei 'sika', *em 'sika'.

## Dagiti nagibasaran

*Clouse, Duane, Mark Donohue and Felix Ma. 2002. "Survey report of the north coast of Irian Jaya."http://www.sil.org/silesr/2002/SILESR2002-078.pdf
Pagsasao a Sause

Ti **pagsasao a Sause** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Indonesia. Daytoy ket saan a nalawag ti pannakaidasigna, ngem agparang a mabalin a kabagian ti sasao a Tor.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Kwerbiko

Ti **sasao a Kwerbiko**, wenno *Kalatakan a Kwerba* ket ti pamilia ti sasao a Papuano a naisasao idiay Indonesia.

## Pannakaidasig
Ti pamilia a Kwerba ket nalawag a nabangon. Ti kaasitgan a kabagianna ket agparang a ti Isirawa. Innayon ti Mawes babaen ni Ross (2005), ngem saan a naibati iti *Glottolog*; pinaay idi babaen ni Ross ti Isirawa, ngem imbati babaen ti *Glottolog* ken babaen ni Donohue (2002).

;Kalatakan a Kwerba
*? Mawes
*? Isirawa
*Pamilia a **Kwerba**
**Airoran–Samarokena: Airoran, Samarokena
**Nuklear a Kwerba: Bagusa, Kwerba (Sasawa), Trimuris, Kauwera, Kwerba Mamberamo

Insingasing ni Capell (1962) nga ikabil ti Kwerba ken Isirawa iti naisingasing a Dani–Kwerba, a naibati iti pilo ti Trans–Baro a Guinea ni Stephen Wurm idi 1975. Inikkat idi ni Malcolm Ross (2005) ken insilpona isuda iti sanga ti Trans-Baro a Guinea iti naisingasing a Tor–Kwerba.  Inawat laeng ti *Glottolog* ti silpo iti Isirawa a kas naidemonstradon.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Mawes

Ti **pagsasao a Mawes** ket ti pagsasao a Papuano ti Indonesia.  Daytoy ket mabalin a kabagian ti sasao a Kwerba, ngem inbati a saan a naidasig babaen ti *[[Glottolog]]*.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Orya

Ti **pagsasao nga Orya** (Oria, wenno ti kamali nga Uria) ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Indonesia. Ti *Warpok* ket isu ti naganna iti Nimboran.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bonerif

Ti **pagsasao a Bonerif** (Beneraf), wenno **Edwas**, ket ti pagsasao a Papuano ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Berik

Ti **pagsasao a Berik** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay akinday a Papua. Dagiti agsasao ket mabirukan kadagiti uppat a grupo ti purok iti karayan Tor iti akin-amianan nga aplaya ti tengtenglen ti Indonesia nga Irian Jaya.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
*
Pagsasao nga Itik

Ti **pagsasao nga Itik** ket ti pagsasao a Papuano ti Indonesia. Saan a nabirukan daytoy iti panagsukisok ti pagsasao idi 2005; daytoy ket saan a nalawag no ti kayatna a sawen ket saanen a maisasao wenno immalisen dagiti agsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Keijar

Ti **pagsasao a Keijar** (Keder) ket ti pagsasao a Papuano ti Indonesia ken kangrunaan laengen nga inus-usar dagiti manakman.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mander

Ti **pagsasao a Mander** ket ti gangani nga awanen a pagsasao a Papuano ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Vitou

Ti **pagsasao a Vitou** ket ti pagsasao a Papuano ti Indonesia ken kangrunaan nga insasao babaen dagiti manakman.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kwerba

Ti **pagsasao a Kwerba** ket ti pagsasao a Papuano ti Indonesia. Dagiti sabali a nagan ket mairaman ti *Airmati (Armati), Koassa, Mataweja, Naibedj, Segar Tor, Tekutameso*.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Samarokena

Ti **pagsasao a Samarokena** (Samarkena, Karfasia, Tamaja ~ Tamaya) ket ti saan a nasayaat a nadokumentuan a pagsasao a Papuano a naisasao idiay Papua ti Indonesia. Insilpo ni Wurm (1975) daytoy iti sasao a Kwerba, ngem saan a makabiruk ti makaanay nga ebidensia ni Ross (2005) tapno maidasigna daytoy. Nabirukan ni Donahue (2002) a dagiti pagsandi ket maitunos kadagiti kukua ti Airoran, urayno isuda a dua ket managbaliw manipud iti sasao a Kwerba ti interior.

## Dagiti nagibasaran

*Clouse, Duane, Mark Donohue and Felix Ma. 2002. "Survey report of the north coast of Irian Jaya."http://www.sil.org/silesr/2002/SILESR2002-078.pdf
Sasao a Binandereano

Ti **sasao a Binandereao** ket ti pamilia ken parte ti pamilia a sasao a Trans–Baro a Guinea (TNG) kadagiti panangidasig da Stephen Wurm (1975) ken Malcolm Ross (2005). Mabirukan dagitoy iti igid ti amianan/daya nga aplaya ti "Ipus ti Billit" ti Baro a Guinea, ken agparparang a kaudian a panagpadakkel manipud iti amianan. Ti maitutop a pamilia a Binandere ket nalawag nga umiso; innayon ni Ross ti isolado a Guhu-Semane a naibatay iti pronominal nga ebidensia, ken pinasingkedanen daytoy babaen ni Smallhorn (2011). Ti Proto-Binandereano ket nakonstrukto manen iti Smallhorn (2011).

## Pannakaidasig
Mangited ni Smallhorn (2011:444) ti sumaganad a pannakaidasig para iti Kalatakan a Binandereano. Dagiti agmaymaysa a pagsasao ket naited kadagiti *italiko*.

***Kalatakan a Binandereano**
**Guhu-Samane
****Binandereano**
***Yekora
***Amianan a Binandereano
****Suena
****Zia
***Nuklear a Binandereano
****Binandere
****Abagatan a Binandereano
*****Orokaiviko
******Aeka (Akin-amianan nga Orokaiva)
******Orokaiva
******Hunjara (Bantay Orokaiva)
*****Igid ti Baybay a Binandereano
******Notu-Yega
******Gaena-Korafe
******Baruga

Segun kenni Smallhorn (2011), adda dagiti dua a pannakaisilpo, ti **Tengnga a Binandereano** ken **Nuklear a Binandereao**.  Kinonstrukto manen ni Ross (2005) dagiti dua a nawaya a pangsandi ken dagiti pasakbay a maipapan ti tao a berbo:

:

Ti laeng 1sg ti agtuloy iti agasmang ti TNG.

## Demograpia
Mangited ni Smallhorn (2011:3) kadagit ipigura ti populasion para kadagiti sumaganad a sasao a Binandereano.

*Guhu-Samane: 12,800
*Suena: 3,000
*Yekora: 1,000
*Zia: 3,000
*Mawae: 943
*Binandere: 7,000 (mairaman ti Ambasi)
*Aeka: 3,400
*Orokaiva: 24,000
*Hunjara: 8,770
*Notu: 12,900 (mairaman ti Yega)
*Gaena: 1,410
*Baruga: 2,230
*Doghoro: 270
*Korafe: 3,630

;Dagup: agarup a 80,000

## Dagiti nagibasaran

* 
* Smallhorn, Jacinta Mary. 2011. *The Binanderean languages of Papua New Guinea: reconstruction and subgrouping*. Canberra: Pacific Linguistics.

## Dagiti silpo ti ruar
*Doregari Kotopu Nasantuan a Komunion ti Anglikano iti Binandere, indihitado babaen da Richard Mammana ken Charles Wohlers
*Benunu tepo ae sakrament da kandoari ae ekalesia da jimbo nenei ainda book England da ekalesia da jimbo ango (1959) Libro ti Kadawyan a Kararag indihitado babaen ni Richard Mammana
*King, Copland. 1927. *Grammar and Dictionary of the Binandere Language, Mamba River, North Division, Papua*. Sydney: D.S. Ford. http://www.sil.org/pacific/png/abstract.asp?id=599
Pagsasao nga Airoran

Ti **pagsasao nga Airoran** ket ti pagsasao idiay Indonesia, a naisasao idiay lugar ti amianan nga aplaya ti akinbaba a Karayan Apauwer ti Papua (Irian Jaya), kadagiti purok ti  Subu, Motobiak, Isirania, kdpy. Daytoy ket managbaliw manipud kadagiti sabali a sasao a Kwerba, ngem nalawag a maikabagian.

## Dagiti nagibasaran

*Clouse, Duane, Mark Donohue and Felix Ma. 2002. "Survey report of the north coast of Irian Jaya."http://www.sil.org/silesr/2002/SILESR2002-078.pdf
*Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao nga Airoran
Sasao a Duna–Pogaya

Ti **sasao a Duna–Pogaya** ket ti naisingasing a bassit a pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea iti panangidasig da Voorhoeve (1975) ken Ross (2005). Nupay kasta, dagiti panangikapet a pagbaetan dagiti dua pagsasao, ti Duna ken Bogaya, ket maisuppiatanda, ken dagiti naisingasing a pannakaikapet iti dakdakkel a pamilia ti Trans–Baro a Guinea ket saan a makaawis.

Dagiti pangsandi ket dagiti sumaganad:

:

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Daya a Kutubuano

Ti **sasao a Daya a Kutubuano** ket ti bassit a pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea (TNG) iti panangidasig ni Malcolm Ross. Adda laeng dagiti dua a pagsasao ti Fiwaga ken Foi, ken saan dagitoy nga asideg iti sasao a Laud a Kutubuano. Naisilpoda iti pamilia a "Kutubuano" babaen da Franklin ken Voorhoeve in 1973, ngem ti puesto ket napanawanen. Uray no ti Daya a Kutubuano ket addaan iti bokabulario a proto-TNG, inkeddeng ni Ross a madudua ti pannakainayonna iti TNG.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Bosavi

Ti **sasao a Bosavi** ket ti pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea iti panangidasig ni Malcolm Ross.

Dagiti pagsasao ket asidegda nga agkakabagian (urayno addaanda laeng iti 10–15% a pannakaitunos iti bokabulario), dagitoy ket ti:
*Bosavi Watershed: Kaluli–Sonia, Aimele (Kware), Kasua, Onobasulu
*Edolo–Beami

Nanganan dagitoy manipud iti Bantay Bosavi. Dagiti pangsandi ket dagiti sumaganad:

:

Ti Dibiyaso (Bainapi) ket maipada iti leksiko, nge magparparang a maigapu kadagiti panagbulbulod.  Ti gangani nga awanen a pagsasao a Turumsa ket innayon idi babaen ti *Ethnologue* 16,urayno ad-adu iti pakaitunosanna iti bokabulario iti di naidasig a pagsasao a Doso.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Daya a Strickland

Ti **sasao a Daya a Strickland** ket ti pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea iti panangidasig ni Malcolm Ross. Dagiti innem a pagsasao ket ti,
*Fembe (Agala)
*Odoodee (Tomu)
*Konai
*Tengnga: Gobasi (Nomad), Kubo, Samo (Daba)
ket nalawagda nga agkakabagian. Dagiti pangsandi ket dagiti sumaganad:

:

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Turama–Kikori

Ti **sasao a Turama–Kikori** ket ti pamilianga inlasin babaen ni Arthur Capell (1962) ken parte ti pamilia a sasao a Trans–Baro a Guinea (TNG) iti panangidasig da Stephen Wurm (1975) ken Malcolm Ross (2005).

Dagiti uppat a pagsasao ket nalawagda nga agkakabagian, ngem ti Rumu ket managbaliw. Inbagbaga ni Ross a ti Rumu ket isilpona dagiti sabali a (Turama) sasao iti TNG.

* Pamilia a **Turama–Kikori** 
** Isolado a *[[Pagsasao a Rumu|Rumu]] (Kairi)* 
** Sanga a Turama: Omati, Ikobi

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao nga Engan

Ti **sasao nga Engan** ket ti pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea iti panangidasig ni Malcolm Ross. Dagiti siam a pagsasao ket nalawagda nga agkakabagian.

* Amianan nga Engan (Maitutop nga Engan): Enga, Ipili, Kyaka, Lembena, Bisorio (Nete, Iniai)
* Abagatan nga Engan (Kewa–Huli)
**Huli
**Angal (Mendi), Kewa; Samberigi (Sau)

Adda dagiti adu a bilang ti pannakaipada iti Wiru, ngem saan pay a  napanawan ti panagbulbulod.

Dagiti pagsandi ket nalakada a nakonstrukto manenn para kadagiti akin-amianan ken akin-abagatan a sanga, nge mnarigrigat para iti sibubukel nga Engan.  Addaan ni Ross (2005) kadagiti sumaganad a singular:

:

## Dagiti akinruar a silpo
* Enga-Akin-abagatan a Kabambantayan iti newguineaworld 

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
Sasao a Tebera

Ti **sasao a Tebera** ket ti nasayaat a nabangon a pamilia ti sasao a Papuano nga ingrupo ni Stephen Wurm (1975) iti pagsasao a Pawaia a kas sanga ti pilo ti Trans–Baro a Guinea. Tentatibo nga imbati ni Malcolm Ross (2005) ti Teberan ken Pawaia iti kaunegan ti  TNG, ngem saan a makakita kadagiti sabali a pannakaikapet kaniada.

Adda laeng dagiti dua a sasao a Tebera, ti Dadibi ken Folopa (Podopa).

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Amanab

Ti **pagsasao nga Amanab** ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti 4,400 a tattao idiay Distrito ti Amanab, Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao nga Eleman

Ti **sasao nga Eleman** ket ti pamilia ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti pagsasao ken pannakaidasig
Dagiti lima a pagsasao ti maitutop nga Eleman ket nalawagda nga agkakabagian. Nailasin isuda a kas pamilia babaen ni Sidney Herbert Ray idi 1907, ken kanungpalan a nairaman iti Trans–Baro a Guinea a panangidasig da Stephen Wurm (1975) ken Malcolm Ross (2005).

* *[[Pagsasao a Kaki Ae|Kaki Ae]] (Tate)*
* Pamilia nga **Eleman**
**Laud: Keuru, Opao, Orokolo
**Daya: Toaripi, Tairuma (Uaripi)

Nairaman idi ti Purari babaen ni Brown (1968), ngem ti laeng ebidensia ket ti 1sg a pangsandi ti *nai*, a mabalin laeng a daytoy ket paltiing ti TNG iti *na.

Ti naipagpagarup a pudno nga ebidensia para iti panangiraman ti Eleman iti pamilia a Trans–New Guinea ket mabirukan iti Kaki Ae.  Inpakita ni Franklin (1995) dagiti panagpapada ti kadawyan nga uni a pagbaetan ti Kaki Ae ken Eleman, ia mairaman ti Kaki Ae nga *n* iti Eleman *r, isu a ti Kaki Ae nga *nao* ti 1sg ket agparang a kognado ti Eleman iti *ara, isuda a dua ket mabalinda a nagtaud manipud iti proto-TNG iti *na. Kas met ti, ti Kaki Ae iti *nu'u* ket mabalin a paltiing ti pTNG *nu, ken dagiti porma dagiti pangsandi iti 2sg, ti *ao* ken *a, ket kadawyanda iti sasao a TNG.
Inbagbaga ni Ross a ti isolado a Kaki Ae ket isilpona ti maitutop nga Eleman iti kaunegan ti TNG.  Nupay kasta, imbagbaga ti *[[Glottolog]]* a dagiti panagpapada ti kadawyan nga uni ket kasta dagiti manamnama kadagiti mabulbulod, no maited dagiti panaggigiddiat dagiti ponolohia dagiti pagsasao:  ti Eleman ket awanan iti pannakaisalumina iti n/l/r, ken ti Kaki Ae ket awanan iti pannakaisalumina iti t/k.

Dagiti pangsandi ket dagiti sumaganad:

:

:

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Tirio

Ti **sasao a Tirio** ket ti pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea iti panangidasig ni Malcolm Ross. Ti matmatayen a pagsasao nga Abom ket agparparang a managbalbaliw, ken makibinningay laeng iti walo iti leksikona kadagiti sabali, ken addaan iti agarup a 40% iti pannakaipada:

*Abom
*Nuklear a Tirio
**Bitur (Mutum)
**Tirio (Makayam, Aturu)
**Were (Kiunum), Baramu

Dagiti pangsandi ket mabalin a magun-od para iti Tirio (Makayam).

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Imonda

Ti **pagsasao nga Imonda** ket ti pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* Seiler, Walter. (1985). *Imonda: A Papuan Language*. Canberra: Pacific Linguistics.
Pagsasao a Manem

Ti **pagsasao a Manem**, wenno **Jeti** (Yeti), ket ti pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea, ken ti Papua ti Indonesia. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sowanda

Ti **pagsasao a Sowanda** ket ti pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea, ken adda  met dagiti dua a gasot nga agsasao idiay Papua ti Indonesia. 

Adda dagiti dua a managbaliw a karuay, ti Waina ken Punda-Umeda, wken mabalin dagitoy a naisangayan a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Viid

Ti **pagsasao a Senggi**, wenno **Viid**, ket ti pagsasao a Papuano ti Papua ti Indonesia. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Waris

Ti **pagsasao a Waris** wenno **Walsa** ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti agarup a 2,500 a tattao iti likmut ti Wasengla, Distrito ti Amanab, Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea, ken dagiti pay agarup a 1,500 tattao iti ballasiw ti pagbeddengan idiay Papua ti Indonesia

## Dagiti nagibasaran

*
*
*
Sasao a Pagbeddengan (Baro a Guinea)

Ti **sasao a Pagbeddengan** wenno **Akinngato a Tami** ket ti maysa a nawaya a pamilia ti sasao a Papuano iti bersion ti singasing iti Trans–Baro a Guinea ni Malcolm Ross. Nainaganan dagitoy manipud iti pagbeddengan ti Indonesia – Papua Baro a Guinea.

## Pannakaidasig
Adda dagiti tallo a saan a nalawag a pamilia iti kaunegan ti sasao a Pagbeddengan, ken maipatinayon pay ti maysa nga isolado.

* ? Isolado a *[[Pagsasao a Morwap|Morwap]]* (Elseng)
* Pamilia a **Waris**: Waris, Imonda, Manem, Senggi (Viid), Punda-Umeda (Sowanda), Waina (Sowanda), Daonda, Auwe (Simog), Amanab
* Pamilia a **Taikat**: Awyi, Taikat
* Pamilia a **Bewani**: Ainbai, Umeda, Kilmeri, Ningera, Pagi

Indasig ni Laycock ti Morwap a kas maysa nga isolado, ngem nangibagbaga iti pronominal a pannakaipada iti Pagbeddengan. Innayon ni Ross ti Morwap iti Pagbeddengan ngem nangibagbaga a saanda nga agparang a makibinningay kadagiti ania man a pannakaipada iti leksiko. Nupay kasta, awan unay ti datos ti Morwap.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Kilmeri

Ti **pagsasao a Kilmeri** ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea idiay asideg a pagbeddengan ti Papua ti Indonesia. Daytoy ket saan nga inad-adal dagiti ubbing.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Elseng

Ti **pagsasao nga Elseng** (Morwap) ket ti saan a nasayaat a nadokumentuan a pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti agarup a 300 tattao (idi 1991) idiay Papua ti Indonesia. Daytoy ket ammo pay a kas **Morwap**, a ti kayatna a sawen ket "ania daytoy?"

Indasig ni Laycock ti Elseng a kas isolado a pagsasao, ngem nangibagbaga ti pronominal a pannakaipada iti sasao a Pagbeddengan. Inraman ni Ross daytoy iti sasao aPagbeddengan kadagitoy a pannakaipada, ngem nangibagbaga a saan nga agparang a makibinningay iti ania man a pannakaipada iti leksiko iti pamilia. Nupay kasta, mabalin a daytoy ket epekto ti kabassit ti datos ti Elseng.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Burung, Wiem. 2000. "A brief note on Elseng." SIL Electronic Survey Reports 2000-001
Pagsasao nga Ata

Ti **pagsasao nga Ata**, ammo pay a kas **Pele-Ata** manipud kadagiti dua a dialektona, wenno **Wasi**, ket ti isolado a pagsasao a naisasao idiay isla ti Baro a Britania, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket mabalin a kabagian dagiti isolado nga Anêm ken Yélî Dnye iti tentatibo a pamilia a Yele-Laud a Baro a Britania. Adda dagiti agarup a 2000 nga agsasao.

## Adu pay a pakaammo
*Sasao a Daya a Papuano

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ikobi

Ti **pagsasao nga Ikobi**,wenno **Ikobi-Mena** manipud kadagiti dua a karuayna, ket ti pagsasao a Papuano, wenno paris dagiti pagsasao, ti Papua Baro a Guinea. Tratuen da Wurm ken Hattori (1981) dagiti dua a karuay, ti Ikobi ken Mena, a kas naisangayan a pagsasao, ngem tratuen ti *Ethnologue* 16 a kas agmaymaysa.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Omati

Ti **pagsasao nga Omati**, wenno **Mini**, ket ti pagsasao a Papuanoe ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dua a karuay, ti  Barikewa ken Mouwase, ket managbalbaliwda unay.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Rumu

Ti **pagsasao a Rumu** (Rumuwa), wenno **Kairi** (Kai-Iri), ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Dagiti sabali a nagan ket ti *Dumu (Tumu)* ken *Kibiri*.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Aimele

Ti **pagsasao nga Aimele**, wenno **Kware**, ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao nga Aimele
Pagsasao a Pagi

Ti **pagsasao a Pagi**, wenno **Bembi**, ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti 2,000 tattao kadagiti lima a purok idiay Probinsia ti Sandaun ken ti Distrito ti Vanimo iti Laud a Probinsia ti Sepik, Papua Baro a Guinea, idiay asideg a pagbeddengan ti Papua ti Indonesia.

## Etimolohia
Ti nagan a "Bewani" ket maigupit kadagiti bantay a mangporma ti pagbeddengan a pagbaetan dagiti Distrito ti Vanimo ken Amanab. Dagiti nadumaduma a pagsasao ket ti
**Kilmeri*: naisasao idiay purok ti *Kiliwis*.
**Tok Pisin*
**Ainbai*: naisasao kadagiti purok ti *Ainbai* ken *Elis*.
**Imbinis*:dialekto ti Pagi, naisasao kadagiti purok ti *Imbinis* ken *Imbio*.
**Ossima*: dialekto ti Kilmeri, naisasao iti likmut ti estasion ti *Ossima*.
**Isi*: dialekto ti Kilmeri, naisasao idiay purok ti *Isi*.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Beami

Ti **pagsasao a Beami** (Bedamini, Bedamuni, Mougulu) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Ti Komofio ket dialektona.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti urnong ti Paradisec dagiti nawaya a maserekan a rekording ti Beami.
Pagsasao nga Edolo

Ti **pagsasao nga Edolo** (Etoro) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea, nga insasao babaen dagiti tattao nga Etoro. 60% dagiti agsasao ket monolingual.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Umeda

Ti **pagsasao nga Umeda** ket ti pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kaluli

Ti **pagsasao a Kaluli**, wenno **Bosavi**, ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Dagiti nanaganan a dialekto ket ti Ologo, Kaluli, Walulu, Kugenesi, ngem saan nga adu ti paggigiddiatanda.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Angal

Ti **pagsasao nga Angal**, wenno **Mendi**, ket ti kompleks a pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti probinsia ti Akin-abagatan a Kabanbantayan ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Abom

Ti **pagsasao nga Abom** ket ti gangani nga awanen a pagsasao a naisasao idiay Akinlaud a Probinsia ti Papua Baro a Guinea. Segun ti senso idi 2002, 15 laeng a tattao ti makasao iti daytoy a pagsasao, amin ket lallakay.

Daytoy ket agparang a ti kakaruan a managbaliw ket iti pagsasao a Tirio. Ti leksiko apannakaipadana kadagiti sabali a sasao a Tirio ket 14% iti Bitur, 12% iti Baramu, 11% iti Makayam, ken 9% iti Were.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*"Sociolinguistic survey of the Tirio language family", Tim Jore and Laura Aleman. Unpublished Manuscript.
*

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao nga Abom
Pagsasao a Makayam

Ti **pagsasao a Tirio** ammo pay a kas **Makayam** (Makaeyam), ken  **Aturu** (Adulu, Atura) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.

Dagiti pangsandi ket:
:

Ti *No-, o-, zo-, i-* ket mabalin a mangipaltiing ti proto-Trans–Baro a Guinea ti *na, *ga, *ja, *i.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Were

Ti **pagsasao a Were** (*Weredai*), wenno **Kiunum**, ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dadibi

Ti **pagsasao a Dadibi** (wenno **Daribi** ken **Karimui**) ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea. Idi 2001 ti sibubukel a biblia (mairaman ti Daan a Tulag) ket naipatarus iti Dadibi.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Folopa

Ti **pagsasao a Folopa** (wenno **Podopa**, **Polopa**, **Podoba**, ken **Foraba**) ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lembena

Ti **pagsasao a Lembena**, ammo pay a kas **Lembena Pii**, **Nanimba Pii**, **Uyalipa Pii**, wenno **Wapi Pii**, ket ti maysa a pagsasao nga Engan a naisasao idiay Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kyaka

Ti **pagsasao a Kyaka** (Enga-Kyaka) ket ti pagsasao ti Kabanbantayan ti Daya a Baro a Guinea iti Probinsia ti Enga, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Ha Seok-jin

Ni **Ha Seok-jin** (Hangul: 하석진, ) ket taga-Abagatan a Korea nga aktor.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*
Sasao a Mombum

Ti **sasao a Mombum** ket ti paris ti sasao a Trans–Baro a Guinea, ti Koneraw ken Mombum, a naisasao idiay akin-abagatan nga aplaya ti Baro a Guinea.

Immuna idi a naidasig ti Mombum a kas isolado a sanga ti sasao a Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea iti panagpadakkel ti Trans–Baro a Guinea ni Stephen Wurm idi 1975, ti puesto a tentatibo a tinalinaay babaen ni Malcolm Ross, ngem sanna a maibaga no dagiti panagpapada ket nagbibingayan nga inobasion wenno dagiti panangibati manipud iti proto-TNG. Ti Koneraw ket nalawag a kabagian ti Mombum, ngem saan a naikaskaso idi babaen dagiti nasapa a panangidasig. No maikuyog iti sasao a Kolopom, isu dagitoy ti pagsasao a naisasao idiay Isla Yos Sudarso (Isla Kolopom).

Dagiti pangsandi ket ti:
:

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Kolopom

Ti **sasao a Kolopom** ket ti pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea iti pannagidasig da Stephen Wurm (1975)ken Malcolm Ross (2005). No maikuyog iti sasao a Mombum, isuda dagiti pagsasao a naisasao idiay Isla Yos Sudarso (Isla Kolopom). Dagiti tallo a pagsasao ket ti,
:ti Kimaama (Kimaghana), Riantana, Ndom,
ket asidegda nga agkabagian; ti Ndom ket ad-adayo ngem dagita dua.

Dagiti pangsandi ket ti:

:

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Ketengban

Ti **pagsasao a Ketengban**, ammo  pay a kas *Kupel*, ket ti pagsasao a Papuano ti Laud a Papua, iti asideg ti pagbeddengan ti Papua Baro a Guinea.

Dagiti dialekto ket ti Okbab (Okbap), Bime, Onya (Akindaya nga Una; cf. Una), Omban (Kamume), Sirkai.

## Dagiti nagibasaran
*John Louwerse, 1988, *The morphosyntax of Una in relation to discourse structure*
Pagsasao a Goliath

Ti **pagsasao nga Una**, ad-adu nga ammo a kas **Goliath**, ket ti pagsasao a Papuano ti Laud a Papua.

Dagiti dialekto ket ti (Akinlaud) Una, Bomela, Tanime, Akindaya a Sela, Kinome. Ti Akindaya nga Una ket as-asideg iti Ketengban.

Daytoy ket maysa kadagiti 3 a pagsasao nga awanan iti /p/ ken /g/.

## Dagiti nagibasaran
*John Louwerse, 1988, *The morphosyntax of Una in relation to discourse structure*
Pagsasao nga Eipo

Ti **pagsasao nga Eipo** (Eipomek), wenno **Lik**, ket ti pagsasao a Mek ti akindaya a kabanbantayan ti Laud a Papua. Daytoy ket insasao babaen dagiti tattao nga Eipo nga agtataeng idiay igid ti Karayan Eipo. Ti dakkel a porsiento ti bokabulariona ket makibinningay iti Una ken Tanime, ken mangpormada iti maysa lugar ti dialekto.

## Pannakaidasig
Maitagikua ti Eipo iti akindaya a sanga ti sasao a Mek a pamilia dagiti asideg nga agkakabagian a pagsasao a maitagikua iti dakdakkel a pannakaigrupo iti sasao a Trans–Baro a Guinea.

## Pannakaiwarwaras
Ti pagsasao nga Eipo ket insasao babaen dagiti agarup a 3,000 a tattao iti igid ti Karayan Eipo idiay ginget ti Eipomek, a mabirukan iti akindaya kabanbantayan ti Lud a Papua.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Kosarek

Ti **pagsasao a Kosarek** wenno **Kosarek Yale** ket ti pagsasao a Papuano ti Laud a Papua.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nipsan

Ti **pagsasao a Nipsan**, wenno *Akin-abagatan a Yali/Yale*, ket ti pagsasao a Papuano ti Laud a Papua.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nalca

Ti **pagsasao a Nalca** (Naltya, Naltje) ket ti pagsasao a Papuano ti Laud a Papua. Dagiti sabali a nagan ket ti Hmanggona, Hmonono, Kimjal (Kimyal). Ti naud-udi a naibaga ket inus-usar para iti Korupun-Sela.

Ti pagsasao a Nalca ket kompleto idi a saan a naisursurat a pagsasao aginggana idi simmangpet dagiti misionario manipud iti Estados Unidos kadagiti nasapa a tawen ti 1960.  Napadur-as ti maysa a literario a programa, ken adu dagiti tattao iti grupo ti pagsasao a Nalca ket nakaadalda nga agsurat ken agbasa.  Ti Amerikano a ni Roger Doriot ket naadalna ti pagsasao, ken nakompletona ti panangipatarus ti Daan a Tulag ti Biblia idi 2000 iti pagsasao a Nalcae.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Mek

Ti **sasao a Mek** ket ti nasayaat a nabangon a pamilia ti sasao a Papuano nga insasao babaen dagiti tattao a Mek. Mangpormada iti sanga ti sasao a Trans–Baro a Guinea (TNG) iti panangidasig da Stephen Wurm (1975) ken Malcolm Ross (2005).

Ti sasao a Mek ket mangporma kadagiti tallo a kadena ti dialekto (Heeschen 1998):
* Akindaya: Ketengban (mairaman ti Okbap, Omban, Bime, Onya), Una (Goliath), Eipomek
* Akin-amianan: Kosarek Yale–Nipsan, Nalca
* Akinlaud: Korupun-Sela (mairaman ti Dagi, Sisibna, Deibula)

Dagiti pangsandi ket saan a nasayaat a napasingkedan, ngem mairaman ti:
:

Ti Mek ket tinawtawagan idi iti Goliath, ken inlasin babaen ni M. Bromley idi 1967. Naikabil idi daytoy iti TNG babaen ni Wurm (1975).

## Dagiti nagibasaran

*