open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Felipe II ti Espania

Ni **Felipe II ti Espania** (; 21 Mayo 1527 – 13 Septiembre 1598), tinawtawag iti "ti Prudente" (el Prudente), ket isu idi ti Ari ti Espania (1556–98), Ari ti Portugal (1581–98, kas *Felipe I*, *Filipe I*), Ari ti Napoles ken Sicilia (isuda a dua manipud idi 1554), ken idi las-ud ti pannakiasawana kenni Reina Maria I (1554–58) Ari ti Inglatera ken Irlanda. Isu pay idi ti Duke ti Milan. Manipud idi 1555, isuna ti apo ti Sangapulo ket pito a Probprobinsia ti Olanda.

Ammo idiay Espania kas "Felipe el Prudente" ('"Felipe ti Prudente'"), ti imperiona ket mairaman dagiti teritorio iti tunggal kontinente nga ammo idi dagiti Europeano, mairaman ti nakainaganan kaniana iti Is-isla ti Filipinas. Idi las-ud ti turayna, ti Espania ket addaan iti kasayaat iti kapigsa ti impluensia ken bilegna. Daytoy ket sagpaminsan a makunkuna iti *[[Nabalitokan a Panawen ti Espania|Nabalitokan a Panawen]]*. Ti insasao a, "ti saan a lenneken ti init nga imperio," ket naaramid idi panawen ni Felipe tapno maipaltiing ti kadakkel ti pagturayanna.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan ken adu pay a mabasbasa
*Henry Kamen, *Philip of Spain* (New Haven, Yale University Press, 1999) – the standard modern biographical source.
*Glyn Redworth, "Philip (1527–1598)", *Oxford Dictionary of National Biography,* online edition, May 2011 Naala idi 25 Agosto 2011
*.
* Benton Rain Patterson, *With the Heart of a King: Elizabeth I of England, Philip II of Spain & the Fight for a Nation's Soul & Crown* (2007)
* Rodriguez-Salgado, M.J. "The Court of Philip II of Spain". In *Princes Patronage and the Nobility: The Court at the Beginning of the Modern Age, cc. 1450–1650.* Edited by Ronald G. Asch and Adolf M. Birke. New York: Oxford University Press, 1991. .
* Geoffrey Parker, *Imprudent King: A New Life of Philip II* (2014).
* Geoffrey Parker, *The Grand Strategy of Philip II* (New Haven, 1998).
* Markus Reinbold, *Jenseits der Konfession. Die frühe Frankreichpolitik Philipps II. von Spanien 1559–1571* (Stuttgart, Thorbecke, 2005) (Beihefte der Francia, 61).
* Harry Kelsey, *Philip of Spain, King of England: the forgotten sovereign* (London, I.B. Tauris, 2011).

## Dagiti akinruar a silpo
Miguel López de Legazpi

Ni **Miguel López de Legazpi**
(c. 1502&nbsp;– Agosto 20, 1572), ammo pay a kas ***[[Adelantado|El Adelantado]]*** ken ***El Viejo*** (Ti Laklakay), ket maysa idi a Basko-Espaniol a nabigador ken gobernador a nangipatakder ti immuna a pagtaengan ti Espania kadagiti Daya nga India idi ti ekspedisionna ket binallasiwna ti Taaw Pasipiko manipud iti Bireinato ti Baro nga Espania iti moderno nga aldaw ti Mehiko, simmangpet idi Cebu iti Is-isla ti Filipinas idi 1565. Isu ti immuna a Gobernador-Heneral dagiti Daya nga India ti Espania a mangiraman ti Filipinas ken dagiti dadduma a purpuro ti Pasipiko ti Guam ken ti Is-isla Marianas. Kalpasan ti pannakaala iti kappia kadagiti a pagilian dagiti indihenio ken dagiti pagarian, inramaid ni Miguel López de Legazpi ti Manila a kas ti kapitolio dagiti Daya nga India ti Espania idi 1571. Ti kapitolio ti probinsia ti Albay idiay Filipinas, ti Siudad ti Legazpi ket isuna ti nakainagananna.

## Kitaen pay
* Pakasaritaan ti Filipinas

## Adu pay a mabasbasa
* De Morga, Antonio (2004). *[http://www.gutenberg.org/ebooks/7001 History of the Philippine Islands]*. Volume 1 and 2. Project Gutenberg.
* López de Legazpi, Don Miguel (1564–1572). "Cartas al Rey Don Felipe II: sobre la expedicion, conquistas y progresos de las islas Felipinas". Sevilla, España.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Galeon ti Manila

Dagiti **[[Galeon]] ti Manila** (, ) ket dagiti paglayagan a bapor ti Espaniol a nagaramid kadagiti naminsan wenno namindua a napno a panaglayag iti tunggal maysa a tawen iti ballasiw ti Taaw Pasipiko manipud iti puerto ti Acapulco (agdama nga aldaw a Mehiko) aginggana iti Manila idiay Filipinas nga isuda a dua ket parte idi ti Baro nga Espania. Nabaliwan ti nagan ti galeon tapno maipaltiing ti siudad a nagtaudan a naglayagan ti bapor. Ti termino dagiti *Galeon ti Manila* ket inus-usar pay a mangibaga ti dalan ti panagtagilako a nagbaetan ti Acapulco ken Manila a nagpaut manipud idi 1565 aginggana idi 1815.

Dagiti Galeon ti Manila ket ammo pay dagitoy iti Baro nga Espania a kas "La Nao de la China" (Ti Bapor ti Tsina) gapu ta daytoy ket nagawit kadagiti tagilako  ti Insik a naipan manipud iti Manila.

Ti dalan ti panagtagilako ti Galeon ti Manila ket nairugi idi 1565 kalpasan idi ti Augustiniano a prayle ken nabigador a ni Andrés de Urdaneta ket naduktalanna ti *tornaviaje* wenno pagsublian a dalan manipud iti Filipinas a mapan iti Mehiko. Dagiti immuna a balligi a napno a panaglayag ket inaramid idi babaen ni Urdaneta ken babaen ni Alonso de Arellano iti dayta a tawen. Ti dalan ket nagpaut aginggana idi 1815 idi ti Gubat ti Mehikano ti Wayawaya ket nangipatingga ti panagtengngel ti Espania kadagiti puerto ti Mehiko. Dagiti galeon ti Manila ket naglayag iti Pasipiko kadagiti 250 a tawen, a nagiyeg idiay Espania iti laonda kadagiti naramen a tagilako, dagiti pagimbagan ti ekonomia, ken panagsinnukat iti kultura.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*Rogers, R. (1999). *Shipwreck of Hawai'i: a maritime history of the Big Island*. Haasdasdleiwa, Hawfasfasfaii: Piliagagasgaloha Pub. 
*Schurz, William Lytle. (19217) "The Manila Galleon and California" , *Southwestern Historical Quarterly*, Vol. 21, No. 2, pp.&nbsp;107–126
*Schurz, William Lytle. *The Manila Galleon*. New York: E. P. Dutton & Co., Inc., 1939.

## Dagiti akinruar a silpo
*Findings from the wreck of ''Nuestra Senora de la Concepcion'' in the Marianas, 1638 
*Metropolitan Museum: Manila Galleon
*Manila Galleons along the Californian coasts
*Asociación Cultural Galeón de Manila , grupo ti agsuksukisok nga Espaniol-Filipino a naikuartel idiay Madrid (iti Espaniol)
Acapulco

Ti **Acapulco de Juárez** (), kadawyan a makunkuna nga **Acapulco**, ket ti siudad, munisipalidad ken nangruna a puerto ti baybay iti estado ti Guerrero idiay aplaya ti Pasipiko ti Mehiko, iti  iti abagatan ti Siudad ti Mehiko.  Ti Acapulco ket mabirukan iti nauneg, ti kasla nagtimbukel a luek ken puerto daytoyen manipud idi nasapa a kolonial a panawen ti pakasaritaan ti Mehiko. Daytoy ket puerto a papanan dagiti bapor ken dagiti panglinglingayan a bapor a mapmapan iti baetan ti Panama ken San Francisco, California, Estados Unidos. Ti siudad ti Acapulco ket ti kadakkelan iti estado, dakdakkel ngem ti kapitolio ti estado ti Chilpancingo.  Ti Acapulco ket isu pay ti kadakkelan nga aplaya ti Mehiko ken balneario a paglinglingayan a siudad.

Ti siudad ket kaaduan nga ammo a kas ti kaduogan ken kaaduan nga ammo a paglinglingayan nga aplaya ti Mehiko, a nagbalin a prominente kadagiti tawen ti 1950 a kas ruangan para kadagiti artista ti Hollywood ken dagiti milonario. Ti Acapulco ket nadayeg pay laeng ken mangawis pay laeng kadagiti adu a turista, nge kaaduan metten ket manipud iti Mehiko. Ti lugar ti paglinglingayan ket nabingbingay iti dua: Ti bangir ti amianan tiluek ket ti "tradisional" a lugar, nga ayan a pagbakasionan dagiti nadayeg iti tengnga ti maika-20 a siglo; ken ti bangir ti abagatan ket kaaduan dagiti baro a naramen a natayag nga otel.

Ti nagan nga "Acapulco" ket nagtaud manipud iti pagsasao a Nahuatl ti *Aca-pōl-co*, ketn ti kayatna a sawen ket "ti nakdadaelan dagiti rono wenno nakaiyanudanda". Ti "de Juárez" ket nainayon idi iti opisial anagan idi 1885 a kas pammadayaw kenni Benito Juárez, ti dati a  Presidente ti Mehiko (1806–1872). Ti selio ti siudad ket mangipakpakita kadagiti natukkol a rono wenno unas. Ti isla ken munisipalidad ti Capul, iti Filipinas, ket nakaala ti naganna iti Acapulco; ti Capul ket isu idi ti akinlaud a patingga ti trans-Pasipiko a dalan ti panaglayag manipud iti Acapulco nga isu idi ket kolonia ti Espania.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Imperio nga Espaniol

Ti **Imperio nga Espaniol** () ket maysa idi kadagiti kadakkelan nga imperio iti lubong ken nagbalin a maysa kadagiti global nga imperio iti lubong. Nakaabot ti kabilegan ti miltar, politika ken ekonomia babaen dagiti Habsburgo nga Espaniol, babaen dagiti kaaduan a siglo ti maika-16 ken maika-17, ken ti kalatakan a sakopna babaen ti Kamara ti Borbon idi maika-18 a siglo, idi daytoy ket ti kadakkelan nga imperio iti lubong. Ti Imperio nga Espaniol ket nagbalin a kaunaan a bileg iti lubong iti panawenna ken isu idi ti immuna a tinawtawagan iti *[[ti saan a lennekan ti init nga imperio]]*.

## Dagiti nagibasaran

### Dagiti nota

### Bibliograpia
* .
* .
* .
* .
* .
* .

### Adu pay a mabasbasa
* Black, Jeremy (1996). *The Cambridge illustrated atlas of warfare: Renaissance to revolution*. Cambridge: Cambridge University Press. 
* Braudel, Fernand (1972). *The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II*, 
* Fernand Braudel, *The Perspective of the World* (part iii of *Civilization and Capitalism*) 1979, translated 1985.

## Dagiti akinruar a silpo
* Library of Iberian Resources Online, Stanley G Payne  ''A History of Spain and Portugal'' vol 1 Ch 13 "The Spanish Empire"
* The Mestizo-Mexicano-Indian History in the USA 
* Documentary Film, ''Villa de Albuquerque''
Yaalsa ti Filipino

Ti **Yaalsa ti Filipino** (Filipino: *Himagsikang Pilipino*), tinawtawagan pay a kas **Gubat ti Tagalog** babaen ti Espaniol, ket naglabanan idi ti tattao ti Filipinas ken dagiti turay ti kolonia ti Espania.

Ti Yaalsa ti Filipino ket nangrugi idi Agosto 1896, idi naduktalan dagiti turay ti Espaniol ti *[[Katipunan]]*, ti maysa a kontra-kolonia a sekreto a gunglo. Ti *Katipunan*, nga indauluan babaen ni Andrés Bonifacio, ket tignay idi ti liberasionista a ti gandatna idiket wayawaya manipud iti Espania babaen ti siigan a gulo. Ti gunglo ket nangrugrugi a nakaimpluensia iti kaaduan ti Filipinas. Idi las-ud ti adu a panagurnong ti tattao idiay a Caloocan, dagiti daulo ti *Katipunan* ket inurnosda ti bagbagida iti maysa a rebulusionario a gobierno ken ninaganan ti baro a napundar a gobierno iti "Haring Bayang Katagalugan", ken siwawaya nga inrangarang iti maysa a siigam a rebolusion iti amin a paset ti pagilian. Timmawag ni Bonifacio para iti maysa a panagraut iti kapitolio a siudad ti Manila. Napaay daytoy a panagraut; nupay kasta, nagrugrugi a naggulo dagiti probinsia. Nagnagruna dagiti rebelde idiay Cavite nga indauluan babaen da Mariano Alvarez ken Emilio Aguinaldo (a nagtaudda manipud kadagiti sabali a sangkatipunan ti *Katipunan*) a nagabak kadagiti nasapa a panagballigi. Ti maysa a salisal iti bileg kadagiti rebolusionario ket isu ti gapuanan ti ipupusay ni Bonifacio idi 1897 ken daytoy ti nagbaliwan ti panagbilin kenni Aguinaldo, nga isu met ket nangidaulo iti bukodna a rebolusionario a gobierno. Dayta a tawen, dagiti rebolusionario ken dagiti Espaniol ket nagpirmada iti Tulag ti Biak-na-Bato, a temporario a nangpassit dagiti panagsusuppiat. Bukod a nageksilo ni Aguinaldo idiay Hong Kong. Nupay kasta, dagiti panagsusuppiat ket saan unay a kompleto a nagpatingga.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
* Part 1  (Ch. I–IV), Part 2  (Ch. V–VIII).
* Ti Yaalsa ti Filipinas babaen ni Apolinario Mabini
* Sentenial a Sitio: Ti Katipunan
* Sakupen ni Leon Kilatti Yaalsa idiay Cebu (naarkibo manipud iti idi 2009-10-26)
* Sabali a Sitio iti Yaalsa(naarkibo manipud iti kasisigud idi 2007-10-13)
Umuna a Republika ti Filipinas

Ti **Republika Filipina** (, ), kaaduan nga ammo a kas ti **Umuna a Republika ti Filipinas** wenno ti **Republika ti Malolos**, ket timaysa idi a karugrugi a rebolusionario a gobierno iti Filipinas. Daytoy ket pormal a nabangon iti proklamasion ti Batay-linteg ti Malolos idi Enero 23, 1899, idiay Malolos, Bulacan, ken nagpaut aginggana ti pannakatiliw ken panagsuko ni Emilio Aguinaldo kadagiti Puersa ti Amerikano idiMarso 23, 1901, idiay Palanan, Isabela, ken daytoy ti epektibo a nangwaswas ti Umuna a Republika.

Ti pannakabangon ti Republika Filipinas ket isu idi ti kangatuan a nakaabutan ti Yaalsa ti Filipinas iti panagsuppiatna iti turay ti Espaniol. Idi Hunio 12, 1898, idiay tubo a pagtaengan ni Aguinaldo iti Cavite, nairangarang idi ti wayawaya ti Filipinas ken nabasa ti Deklarasion ti Wayawaya ti Filipinas. Naisagana ti tignay ken naisurat iti Espaniol babaen ni Ambrosio Rianzares Bautista, ken isu pay ti nangbasa ti proklamasion. Ti Kongreso ti Malolos ket nagsasabatda idi Sptiembre 15, ken pinatauddda ti Batay-linteg ti Malolos. Nairangarang dayta a batay-linteg idi Enero 22, 1899, ken nagbaliw ti gobierno iti ammo ita nga aldaw akas ti Umuna a Republika ti Filipinas, ken ni Aguinaldo tipresidentena. Iti pay agdama, idi Disiembre 10, 1898, napirmaanen ti Tulag ti Paris, ken isu ti nangipatingga ti Gubat ti Espaniol–Amerikano. Ti Artikulo 3 ti tulag ket inyalisna ti Filipinas manipud iti Espania iti Estados Unidos.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (republished by openlibrary.org)
* 
* The Malolos Republic
* The First Philippine Republic at Malolos
* The 1899 Malolos Constitution 
* The 1899 Malolos ConstitutionSpanish version (archived from the original on 2010-06-03)
* Project Gutenberg – Panukala sa Pagkakana nang Repúblika nang Pilipinas by Apolinario Mabini
Gubat ti Filipino–Amerikano

Ti **Gubat ti Filipinoe–Amerikano** (Espaniol: *Guerra Filipino-Estadounidense*,  Filipino: *Digmaang Pilipino-Amerikano*) (1899–1902) ket maysa idi a suppiat a nagbaetan ti Umuna a Republika ti Filipinas (Espaniol: *República Filipina*) ken ti Estados Unidos.

Nangrugi ti suppiat idi saan a kinayat ti Umuna a Republika ti Filipinas dagiti termino ti Tulag ti Paris babaen ti panangala ti Estados Unidos iti Filipinas manipud ti Espania a nangpasardeng ti Gubat ti Espaniol–Amerikano. Ti gubat ket ti panagtuloy ti salisal para iti wayawaya ti Filipinas a nangrugi di 1896 iti Yaalsa ti Filipinas.

Nangrugi ti panaglaban dagiti puersa ti Estados Unidos ken ti Republika Filipina idi Pebrero 4, 1899, ken napardas a kimmaro iti Maikadua a Gubat ti Manila idi 1899 . Idi Hunio 2, 1899, opisial nga inrangarang ti Umuna a Republika ti Filipinas ti gubat a panagsuppiat iti Estados Unidos. Ti gubat ket opisial a nagpatingga idi Hulio 2, 1902, a nagballigi met ti Estados Unidos. Nupay kasta, adda met dagiti dadduma a grupo ti Filipinas nga indauluan dagiti beterano iti *[[Katipunan]]* a nagtultuloy a nakilaban kadagiti puersa ti Amerikano. Kadagitoy idi a daulo ket ni Heneral Macario Sacay, ti beterano a miembro ti Katipunan a nangituloy ti presidensia iti nairangarang a "Republika ti Tagalog", a naporma idi 1902 kalpasan ti pannakatiliw ni Presidente Emilio Aguinaldo. Dagiti dadduma agrupo, mairaman dagiti tattao a Moro ken dagiti tattao a Pulahanes, ket nagtultuloyda kadagiti panagsuppiat kadagiti adayo a lugar ken dagiti isla aginggana iti kanungpalan a pannakaabakda kalapsan ti maysa a dekada iti Gubat ti Bud Bagsak idi Hunio 15, 1913.

## Dagiti nota

## Adu pay a mabasbasa

* 
* Jacobson, Matthew Frye. (2000). *Barbarian Virtues: The United States Encounters Foreign Peoples at Home and Abroad, 1876–1917*. Hill and Wang, 
* Legarda, Benito J. Jr. (2001). *The Hills of Sampaloc: the Opening Actions of the Philippine–American War, Pebrero 4–5, 1899*. Makati: Bookmark. .
* Silbey, David J. *A War of Frontier and Empire: The Philippine–American War, 1899–1902* (2008)
* Stewart, Richard W. General Editor, Ch. 16, Transition, Change, and the Road to war, 1902–1917" , in "American Military History, Volume I: The United States Army and the Forging of a Nation, 1775–1917" , Center of Military History, United States Army, .
* Wilcox, Marrion. *Harper's History of the War*. Harper, New York and London 1900, reprinted 1979. [Alternate title: *Harper's History of the War in the Philippines*]. Also reprinted in the Philippines by Vera-Reyes.

## Dagiti silpo ti ruar
Panangsakup ti Hapon iti Filipinas

Ti **panangsakup ti Hapon iti Filipinas** ket napasamak idi baetan ti 1942 ken 1945, idi ti Imperio ti Hapon ket sinakupna ti Mankomunidad ti Filipinas idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II.

Ti panagraut iti Filipinas ket nangrugi idi 8 Disiembre1941, ssangapulo nga oras kalapsan ti panagraut iti Pearl Harbor. Kas iti Pearl Harbor, nakaro a nadadaeldagiti eroplano ti Amerikano American iti rugi ti pnagraut ti Hapon. 

## Dagiti nagibasaran
* [Daytoy nga artikulo ket manginayon iti teksto ti dominio ti publiko manipud iti Biblioteka ti Kongreso idi Hulio 1994, Naalai di 11 Nobiembre 2008](http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ph0033))

## Adu pay a mabasbasa
* Agoncillo Teodoro A. *The Fateful Years: Japan's Adventure in the Philippines, 1941–1945.* Quezon City, PI: R.P. Garcia Publishing Co., 1965. 2 vols
* Hartendorp A. V.H. *The Japanese Occupation of the Philippines.* Manila: Bookmark, 1967. 2 vols.
* Lear, Elmer. *The Japanese Occupation of the Philippines: Leyte, 1941–1945*. Southeast Asia Program, Department of Far Eastern Studies, Cornell University, 1961. 246p. emphasis on social history
* Steinberg, David J. *Philippine Collaboration in World War II.* University of Michigan Press, 1967. 235p.

### Dagiti kangrunaan a taudan
*
Pagtitinnulongan ti Ekonomia ti Asia-Pasipiko

Ti **Pagtitinnulongan ti Ekonomia ti Asia-Pasipiko** (**Asia-Pacific Economic Cooperation** - **APEC**) ket ti forum para kadagiti 21 a miembro ti ekonomia ti Iking ti Pasipiko a mangital-o ti nawaya a panagatagilako iti amin a past ti rehion ti Asia-Pasipiko. Daytoy ket nabangon idi 1989 iti panagsungbat ti dumakdakkel nga interdependensia kadagiti ekonomia ti Asia-Pasipiko ken ti iyuumay dagiti rehional a paset ti komersio kadagiti sabali a parte iti lubong; tapno mapabassit kadagiti panagbutbuteng iti industrialisado unay a Hapon (miembro ti G8) ket mangiturayto ti aktibidad ti ekonomia iti rehion ti Asia-Pasipiko; ken tapno mabangon dagiti baro apagtagilakuan para kadagiti produkto ti agrikultura ken dagiti naata materiales iti las-ud ti Europa.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Pagtitinnulongan ti Ekonomia ti Asia-Pasipiko
* Dagiti reporta  amaipanggep iti APEC
East Asia Summit

Ti **East Asia Summit** (**EAS**) ket ti forum a tinawen a tinengngel babaen dagiti daulo dagiti immuuna a 16 a pagilian dagiti rehion ti Daya nga Asia, Abagatan a daya nga Asia ken Abagatan nga Asia. Ti pannakaikamemng ket naipadakkel kadagiti 18 a pagilian mairaman ti Estados Unidos ken Rusia iti Maikanem nga East Asia Summit idi 2011. Dagiti miting ti EAS ket matengngel kalpasan ti miting babaen dagiti daulo ti ASEAN. Ti immuna a summit ket natengngel idi idiay Kuala Lumpur, Malaysia idi 14 Disiembre 2005.

## Dagiti akinruar a silpo
Banko ti Panagparang-ay ti Asia

Ti **Banko ti Panagparang-ay ti Asia** (**Asian Development Bank** - **ADB**) ket ti banko ti rehional a panagparang-ay a nabangon idi 19 Disiembre 1966 a naikuartel idiay Ortigas Center a mabirukan idiay Mandaluyong, Metro Manila, Filipinas, ken mangitalinaay kadagiti 31 nga opisina iti likmut iti lubong, tapno mangital-o ti sosial ken panagdur-as ti ekonomia idiay Asia. Ti banko ket mangala kadagiti miembro ti Komision ti Ekonomia ken Sosial ti Nagkaykaysa a Pagpagilian para iti Asia ken ti Pasipiko (UNESCAP, dati a ti Komision ti Ekonomia para iti Asia ken ti Adayo a Daya) ken dagiti saan a rehional a narang-ay a pagilian. Manipud kadagiti 31 a miembero iti patakderna, ti ADB ket addaan itan kadagiti 67 a miembero 48 akadagitoy ket manipud iti kaunegan ti Asia ken ti Pasipiko ken 19 iti ruar. Ti ADB ket asideg idi a naimodelo iti Banko ti Lubong, ken addaan iti maipada a dagsen ti sistema ti panagbutos a dagiti butos ket naiwarwarasda iti proporsion dagiti pundo a suskrision dagiti miembro. Ti ADB ket agipablaak iti maysa a tinawen a reporta a mangpukpok kadagiti  operasionna, busbos ken dagiti dadduma a material mairepaso babaen ti publiko.

Idi gibus ti 2014, ti Hapon ti agtengtengngel iti kaaduan a populasion kadagiti bingay iti 15.7%. Ti Estados Unidos ket agtengngel iti 15.6%, ti Tsina ket agtengngel iti 6.5%, ti India ket agtengngel iti 6.4%, ken ti Australia ket agtengngel iti 5.8%.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Dagiti rumrummuar a pagtagilakuan

Ti maysa a **rumrummuar a pagtagilakuan** ket ti pagilian nga addaan kadagiti sangkabassit a pakaidumaan iti maysa a narang-ay a pagtagilakuan, ngem saan amakaabot kadagiti pagalagadan nga agbalin a maysa a narang-ay a pagtagilakuan. Daytoy ket mairaman dagiti pagilian a mabalinto nga agbalin a narang-ay a pagtagilakuan iti masakbayan wenno iti napalabas. Ti termino ti "prontera a pangtagilakuan" ket inus-usar para kadagiti agrangrang-ay a pagilian nga addaan kadagiti nabunbuntog nga nga ekonomia ngem ti "rumrummuar". Dagiti ekonomia ti Tsina ken India ket a mangkunkuna atermino ket baaken, ngem awan met ti baro a termino nasaysayaat a mausar.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Emerging Markets Review Emerging Markets: A Review of Business and Legal Issues
* Emerging markets: leading the way to recovery  Grant Thornton International Business Report
*Winning in Emerging Markets: Five Key Supply Chain Capabilities  by Edgar E. Blanco. MIT Center for Transportation & Logistics.
* Investment Issues in Emerging Markets – Research Foundation of CFA Institute
Baro nga industrialisado a pagilian

Ti kategoria ti **baro nga industrilisado a pagilian** (**Newly industrialized country** – **NIC**) ket ti sosioekonomiko a pannakaidasig dagiti nadumaduma a pagilian ti likmut iti lubong babaen ti sientista ti politika ken dagiti ekonomista.

Dagiti baro nga industrialisado a pagilian ket dagiti pagilian a daiti ekonomiada ket saan pay a nakaabot iti kasasaad ti narang-ay a pagilian ngem addaan, iti maysa a makroekonomiko a kapanunotan, nalabsanda dagiti kapadada iti agrangrang-ay. Dagiti sabali pay a panangisalumina dagiti baro nga industrialisado a pagilian ket dagiti pagilian a mapamapan iti napardas a idadakkel ti ekonomia (kadawyan nga maipapan iti eksport). Dagiti agrugrugi wenno agdama nga industrialisasion ket maysa a nangruna a panangibaga ti maysa a baro nga industrialisado a pagilian. Kadagiti adu a baro nga industrialisado a pagilian, ti yaalsa ti sosial ket mabalin a mapasamak no dagiti nangruna nga away, wenno agrikultural, a populasion ket mapanda kadagiti siudad, a ti idadakkel ti dagiti banag a maipannggep iti panagpataud ken dagiti paktoria ket mabalin a makaawis kadagiti adu nga agtrabtrabaho.
Prinsipe ti Asturias

Ti **Prinsipe wenno Prinsesa ti Asturias** (, ) babaen ti Batay-linteg ti Espaniol ti 1978, ket ti historikal ken opisial a titulo a naited iti agtawid iti trono ti Espaniol. Daytoy pay idi ti titulobabaen ti nasapsapa a Balangat ti Kastila. Ti agdama nga agtawid iti trono ti Espaniol,isu a ti Prinsesa ti Asturias ket ni Leonor, Princsesa ti Asturias, anak a babai ni Ari Felipe VI ken Reina Letizia ti Espania. Dagiti sabali pay a mainaid a titulo ket nagtaud manipud kadagiti sangkabassit a sabali a pagarian a nagporma ti Espania: Prinsipe ti Viana (para iti Navarra), Prinsipe ti Girona (para iti Aragon), Duke ti Montblanc (para iti Katalonia), Konde ti Cervera (para iti Valencia) ken Apo ti Balaguer (para iti Mallorca).

Ti diktador ti militar a ni Francisco Franco ket indutokna ni Juan Carlos de Borbón a kas ti bukodna a "mangsaruno nga agraman iti titulo iti Ari" ngem inikkna iti baro a titulo iti Prinsipe ti Espania imbes a Prinsipe ti Asturias.

Ni Ari Felipe VI, idi las-ud ti turayna a kas Prinsipe ti Asturias, ket nagitakder ti makunkuna itan ti Dagiti Gunguna ti Prinsesa ti Asturias, gapu ta ti agdama nga agtawid iti trono ti Espaniol ket ni Prinsesa Leonor.

Ti Pantok Príncipe de Asturias iti Masiff Vinson, Antartika ket nanaganan manipud iti Prinsipe ti Asturias.

## Kitaen pay
*Asturias, Cebu, Filipinas

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti titulo ti Prinsipe Asturias (iti Espaniol)
Nagan ti Filipinas

Ti **nagan ti [[Filipinas]]** (Filipino/Tagalog: *Pilipinas* , Espaniol: *Filipinas*) ket naipangyababa iti porma iti **Ti Is-isla ti Filipinas**, a naala manipud kenni Ari Felipe II ti Espania idi maika-16 a siglo. Idi las-ud ti ekspedision ni Ruy López de Villalobos kadagiti Isla, ti marinero nga Espaniol a ni Bernardo de la Torre ket inusarna ti nagan iti *Las Islas Filipinas* a kas pammadayaw idi ti Prinsipe ti Asturias, a kasisigud a mangibaga kadagiti isla ti Leyte ken Samar. Urayno ti kaadda dagiti dabali a nagan, ti nagan iti *Filipinas* ket kanungpalan nga isu ti nagan nga inampon ti intero a purpuro.

Ti opisial a nagan ti Filipinas, nupay kasta, ket nagbalbaliw kadagiti kurso ti pakasaritaanna. Idi las-ud ti Yaalsa ti Filipinas, ti estado ket bukod a nagtawtawag iti *República Filipina*, nga itan ket kinunkuna a kas ti Umuna a Republika ti Filipinas. Manipud iti paset ti panawen ti Gubat ti Espaniol–Amerikano ken ti Gubat ti Filipino–Amerikano aginggana iti Mankomunidad, dagiti kolonial a turay ti Estados Unidos ket tinawtawagada ti Filipinas kas ti *Philippine Islands*, ti dagus a patarus ti kasisigud a nagan iti Espaniol. Idi las-ud ti Paset ti Panawen ti Amerikano a nagrugrugi a nagparparang ti nagan a "Filipinas", ti nagan nga opisial nga inampon.

## Kitaen pay
* Filipino

## Dagiti nagibasaran
Wikisource

Ti **Wikisource** ket ti maysa nga online a biblioteka a digital ti nawaya a linaon dagiti taudan ti teksto iti wiki, nga inpatpataray babaen ti Pundasion ti Wikimedia.  Ti Wikisource ket ti nagan ti proyekto a kas sibubukel ken ti nagan ti tunggal maysa a kayarigan ti proyekto (ti tunggal maysa  kayarigan ke tkadawyan a mangirepresnta ti sabali a pagsasao); dagiti nadumaduma a Wikisource ket mangbukel ti amin a proyekto ti Wikisource.  Dagitikangrunaan a gandat ti proyekto ket ti mangsangaili kadagiti amin a porma ti nawaya  teksto , kadagiti adu a pagsasao, ken dagiti patarus. Kasisigud a naaramid a kas maysa nga arkibo a mangipenpen kadagiti naserbi wenno importante a teksto (ti immuna a tekstona ket ti [//fr.wikisource.org/w/index.php?title=Déclaration_universelle_des_Droits_de_l’Homme&oldid=1338 *Déclaration universelle des Droits de l'Homme*]), daytoy ket naipadakkelen tapno agbalin a biblioteka ti sapasap a linaon. Ti proyekto ket opisial a nangrugi idi Nobiembre 24, 2003 babaen iti nagan a **Project Sourceberg**. Thi nagan a Wikisource ket inampon met idi iti dayta a naladladaw a tawen ken nakaawat iti bukodna a nagan ti dominio kalpasan dagiti pito a bulan. Ti proyekto ket nadildillaw gapu ti kaawan ti kinatalek ngem daytoy ket dinakdakamat met babaen dagiti gunglo a kas ti National Archives and Records Administration.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Catholic Encyclopedia

Ti ***The Catholic Encyclopedia: An International Work of Reference on the Constitution, Doctrine, Discipline, and History of the Catholic Church***, makunkuna pay a kas ti ***Old Catholic Encyclopedia*** ken ti ***Original Catholic Encyclopedia***, ket ti maysa nga ensiklopedia iti pagsasao nga Ingles a naipablaak idiay Estados Unidos. Ti immuna a tomo ket nagparang idi Marso 1907 ken dagiti tallo a naudi a tomo ket nagaparang idi 1912, ken sinaruno babaen ti master a pagsurotan a tomo idi 1914 ken kalpasan dagiti suplementario a tomo. Daytoy ket naidesinio "tapno makaited kadagiti agbasbasa tinapno ken autoritatibo a pakaammo iti intero a siklo dagiti interesado iti Katoliko, aksion ken doktrina".

Ti *Catholic Encyclopedia* ket inpabaak idi babaen ti Robert Appleton Company, ti kompania ti panangipablaak nga inkorporado babaen idiay New York idi Pebrero 1905 para iti panggep iti panangipablaak ti ensiklopedia. Dagiti lima a kameng ti Editorial Board ti ensiklopedia ket nagserbida pay a kas dagii direktor ti kompania. Idi 1912 ti nagan ti kompania ket nabalin iti The Encyclopedia Press. Ti panangipablaak idikadagiti tomo ti ensiklopedia ket isu idi ti kaikaisuna a negosio babaen ti kompania iti las-ud ti kabibiag ti proyekto.

## Dagiti nagibasaran
**Dagiti panangipalawag a nota**

**Dagiti dakamat**

## Dagiti akinruar a silpo

* ''Catholic Encyclopedia'' iti Catholic Online
* ''Catholic Encyclopedia''  iti Catholic.com
Gubat ti Espaniol–Amerikano

Ti **Gubat ti Espaniol–Amerikano** () ket ti suppiat idi a naglabanan a pagbaetan ti Espania ken ti Estados Unidos idi 1898. Dagiti panagsusuppiat ket nangrugi kalapsan ti akin-uneg a panagbettak ti USS *Maine* idiay pagsangladan ti Havana ken nakaiturongan daytoy iti pannakairaman  ti Amerikano iti Gubat ti Wayawaya ti Kuba. Ti panangala ti Amerika kadagiti tagikua iti Pasipiko ti Espania ket nakaiturongan ti pannakairamanna iti Yaalsa ti Filipinas ke nagtungpalan ti Gubat ti Filipino–Amerikano.

### Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Mankomunidad ti Filipinas

File:Flie_ligo.svg

## silpo


## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
* 
* 

## Dagiti silpo ti ruar
* , detailing the functions of the different branches of the Philippine Commonwealth.
* .
* .
* .
Tulag ti Paris (1898)

Ti **Tulag ti Paris idi 1898** ket maysa idi a pannakitunosan a naaramid idi 1898 a nakairaman ti ti Espania a nangisubli iti gangani amin a nabati nga Imperio nga Espaniol, a naipangpangruna ti Kuba, ken nangited iti Puerto Rico, Guam, ken ti Filipinas iti Estados Unidos. Ti panangisubli iti Filipinas ket nakairamanan ti panagbayad ti $20 a riwirw manipud iti Estados Unidos iti Espania. Napirmaan ti tulag idi Disiembre 10, 1898, ken nangipatingga iti Gubat ti Espaniol–Amerikano. Nabanagan ti Tulag ti Paris idi Abril 11, 1899, idi naisinnukat dagiti dokumento ti ratipikasion.

Ti Tulag ti Paris ket nangmarka ti panagpatingga ti Imperio nga Espaniol (malaksid kadagiti bassit a tinengngel idiay Amianan nga Aprika). Daytoy ket nangmarka ti rugi ti panawen ti Estados Unidos a kas maysa a bileg iti lubong.  Adu kadagiti nangsuporta iti gubat ket sinuppiatda ti tulag, ken nagbalin daytoy a maysa kadagiti kangrunaan a parikut iti panagbubutos idi 1900 idi sinuppiatan babaen ti Demokrata ni William Jennings Bryan gapu ta nangsupadi idi iti imperialismo.Ti Republikano a Presidente a ni William McKinley ket nangitalinaay ti tulag ken nalaka a nabutosan manen.

## Kitaen pay
* Gubat ti Espaniol–Amerikano
* Gubat ti Filipino–Amerikano

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Baybay Solomon

Ti **Baybay Solomon** ket ti baybay a mabirukan iti kaunegan ti Taaw Pasipiko. Daytoy ket mabirukan iti pagbaetan ti Papua Baro a Guinea ken ti Is-isla ti Solomon. Nailablabanan idiay dagiti adu a nangruna a gubat idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II.

## Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko dagiti pagpatinggaan ti Baybay Solomon a kas dagiti sumaganad:


*Iti Amianan a laud.* Babaen ti Abagatan a daya a patingga ti Baybay Bismarck [Ti linia manipud iti Akin-abagatan a punto ti baro nga Irlanda iti igid ti paralelo ti 4°50' Abagatan aginggana iti aplaya ti Baro a Britania, iti igid ti Akin-amianan nga aplayana ken kalapsanna ti linia manipud iti Akinlaud a patinggana babaen ti Akin-amianan a punto ti Isla Umboi aginggana iti Punto Teliata, Baro a Guinea ()].

*Iti Amianan a daya.* Babaen ti linia manipud iti Akin-abagatan a punto ti Baro nga Irlanda aginggana iti Amianan a punto ti Isla Buka, babaen ti daytoy nga isla aginggana iti Amianan a laud a punto ti Isla Bougainville, iti igid dagiti aplaya ti Akin-abagatan a Bougainville, Choisel Choiseul, Ysabel Santa Isabel, dagiti isla ti Malaita ken San Cristobal Makira.

*Iti Abagatan.* Ti akin-amianan a patingga ti Baybay Coral iti pagbaetan ti Isla San Cristobal, dagiti isla ti Solomon, ken Isla Gado-Gadoa, idiay akindaya a patingga ti Baro a Guinea [Isla Gado-Gadoa iti asideg ti Akinday a patinggana (), ken agpababa iti daytoy a meridiano aginggana iti 100 a kadeppa a linia ken kalapsanna iti igid ti Akin-abagatan a pingir ti Raw-ang Uluma (Suckling) ken dagiti gumay-at iti Agpadaya iti agadayo a kas ti Abagatan a daya a punto ti Raw-ang Lawik () idiay Isla Tagula Vanatinai, kalapsanna ti linia iti Akin-abagatan a patingga ti Isla Rennell ken manipud iti Akindaya a punto ti Rawis Surville, thi Akindaya a patingga ti Isla San Cristobal].

*Iti Abagatan a laud.* Babaen ti aplaya ti Baro a Guinea ken ti linia manipud iti Abagatan a daya unay a punto babaen ti Purpuro Louisiade aginggana iti Isla Rossel.


## Kaadaleman a punto
Ti Baybay Solomon keyt mangiraman ti Trinsera ti Baro a Britania, ken makaabot iti kaadaleman a partena iti 29,988 a kadapan (9,140&nbsp;m) iti baba ti pantar ti baybay iti Planet Deep.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Mapa ti Baybay Solomon.
Grupo ti etniko

Ti maysa a **grupo ti etniko** wenno  **etnisidad** ket ti kategoria ti tattao nga isuda ket mangilasin iti tunggal a maysa kaniada a naibatay iti sapasap a pagsasao,  puonan, sosial, kultural, wenno nailian a sansanay. Saan akas dagiti kaaduan a grupo ti sosial,tietnisidad ket kangrunaan a maysa a natawid a kasasaad. Ti pannakaikameng iti maysa a grupo ti etniko ket matarawidwidan a maipalawag babaen ti nagbingayan a kultural a tawid, nagtaudan, mito ti taudan, pakasaritaan, taudan a pagilian, pagsasao wenno dialekto, dagiti simboliko a sistema a kas ti relihion, mitolohia ken ritos, luto, estilo ti panagkawwes, arte, ken pisikal a takder.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Abizadeh, Arash, "Ethnicity, Race, and a Possible Humanity"  *World Order*, 33.1 (2001): 23-34. (Article that explores the social construction of ethnicity and race.)
*Barth, Fredrik (ed). *Ethnic groups and boundaries. The social organization of culture difference*, Oslo: Universitetsforlaget, 1969
* Beard, David and Kenneth Gloag. 2005. Musicology, The Key Concepts. London and New York: Routledge.

## Dagiti akinruar a silpo

*
Maka-Diyos, Maka-Tao, Makakalikasan at Makabansa

Ti "***Maka-Diyos, Maka-Tao, Makakalikasan at Makabansa***" ("Para iti Dios, Tattao, Katutubo ken Pagilian") ket ti nailian a napili a pagsasao ti Filipinas.  Daytoy ket naala manipud kadagiti naudi nga uppat a linia ti Kari ti Panagtalek iti Wagayway ti Filipinas, daytoy ket naampon idi Pebrero 12, 1998 iti pannakaipasa ti Tignay ti Repbulika Blng. 8491, ti Wagayway ken Heraldiko a Kodigo ti Filipinas, idi las-ud ti presidensia ni  Fidel V. Ramos.  Ti pannakaamponna ket immay kalpasan dagiti duapulo ket dua a tawen kalpasan ti pannakawaswas ti dati a napili a pagsasao ti pagilian, ti "*[[Isang Bansa, Isang Diwa]]*", a naampon idi las-ud ti presidensia ni Ferdinand Marcos idi 1978.

Ti napili a pagsasao ket naipatpatarusen a kas mangbukel ti maysa nga agasmang ti sapasap a bugas iti ug-ugali a Filipino, nga iti tunggal uppat ket maikapet iti tunggal maysa kaniada.  Ti kolumnista a ni Bobit Avila iti *[[The Philippine Star|Philippine Star]]* ket impatarusna ti napili a pagsasao a kas mangipakpakita a dagiti Filipino ket umunada nga agay-ayat iti Dios, sarunuen iti tunggal maysa kaniada ken kalpasanna ti pagilianda.  Ti sabali pay a kolumnista, ni Kay Malilong Isberto ti *The Freeman*, ti naikuartel idiay Siudad ti Cebu a kabsat a periodiko ti *Star*, ket inpalawagda met a ti napili a pagsasao ket mangirepresenta kadagiti rebbeng dagiti nasayaat nga umili a Filipino.

Urayno ti "*Maka-Diyos, Maka-Tao, Makakalikasan at Makabansa*" ket nagbalin nga opisial idi 1998, awan unay ti pannakaammo ti napili a pagsasao.  di 2007, insurat idi ti kolumnista a ni Geronimo L. Sy iti *[[The Manila Times|Manila Times]]* a ti Filipinas ket awanan iti nailian a napili a pagsasao (a tinawtawaganna iti "nailian nga eslogan") ken adu kadagiti problema ti kagimongan a mangpespeste ti pagilian ket gapu dagiti kaawan ti sapasap a turong a pakaibuklanto ti nailian a napili a pagsasao, uray pay no ti Wagayway ken Heraldiko a Kodigo ket naaramiden a linteg kadagiti napalabesen a siam a tawen. Intono kua met nga insingsingasing ni Isberto a kaaduan ti tattao ket mabalinda a di ammo nga adda nailian a napili a pagsasao, ken kadagiti dadduma a makaammo nga adda, mabalin met a saanda a pinampanunot no kasano a maipakat ti napili a pagsasao iti inaldaw a kabibiagda.

Inmutektekan ni Avila a bayat a ti "*Maka-Diyos, Maka-Tao, Makakalikasan at Makabansa*" iket "perpekto" a kas nailian a napili a pagsasao, tinuntonna a gapu ta kaaduan dagiti Filipino ket alliganganda ti bukodda a bagbagi, saanda nga agyan babaen dagiti doktrina iti pammatida a Kristiano, a mangaramid a problematiko ti napili a pagsasao no maiyasping kadagiti napili a pagsasao a kas ti "*[[Bhinneka Tunggal Ika]]*". Daytoy ket nakaro a maigiddiat iti panagdillaw idi 2013 ti "*Isang Bansa, Isang Diwa*", a nailiklikudan a kas mangbukel ti saan a nasayaat a natungpal a panagpampanunot a Jacobinista.

Ti nailian a napili a pagsasao ket naisurat iti Nalatak a Selio ti Filipinas ket ti maudi a parte ti Sapata a Panagayat-ili

## Kitaen pay
*Wagayway ti Filipinas
**[[Lupang Hinirang]]*
**[[Sapata a Panagayat-ili (Filipinas)|Panatang Makabayan]]*

## Dagiti nagibasaran
Listaan dagiti pagilian babaen ti pagiddiatan ti matgedan

Daytoy ti **listaan dagiti pagilian wenno agkamkammatalek babaen [[dagiti metriko ti saan a panagpapada ti matgedan]]**, mairaman ti koepisiente ti Gini. Ti koepisiente ti Gini ket ti bilang a pagbaetan ti 0 ken 1, a ti ayan ti 0 ket maitunos iti perpekto nga ekualidad ( a ti siasinoma ket addaan iti agpapada a matgedan) ken ti 1 ket maitunos iti perpekto a saan a panagpapada ti matgedan (a ti maysa a tao ket addaan iti amin a matgedanken ti siasinoman ket addaan iti sero a matgedan). Ti pannakaiwarwaras ti matgedan ket mabalin nga agdumaduma unay manipud iti pannakaiwarwaras ti kabaknang iti maysa a pagilian (kitaen ti Listaan dagiti pagilian babaen ti pannakaiwarwaras ti kabaknang). Ti matgedan manipud iti aktibidad ti ekonomia ti pagtagilakuan a nangisit ket saan anairaman ken suheto ti panagsukisok ti agdama nga ekonomia.

## Naitiptipo a listaan ti UN ken CIA – Pannakbagi ti matgedan ken Gini (1995 – agdama)
:*Pinduten dagiti panagurnos a buton tapno alpabetiko wenno numeriko a maurnos. Mabalin a maurnos nga agpangato wenno agpapbaba. Ti batong ti bilang ti aray iti kanigid ket nawaya a maurnos manipud kadagiti batong iti kanawanna.*

**Tekla:**
**R/P 10%**: Ti pannakbagi ti agpakatengnga a matgedan iti kabaknangan 10% aginggana iti kapanglawan 10%
**R/P 20%**: Ti pannakbagi ti agpakatengnga a matgedan iti kabaknangan 20% aginggana iti kapanglawan 20%
**Gini**: Indeks ti Gini, ti napategan a representasion iti Killo ti Lorenz pagilian
**UN**: Datos manipud iti Programa ti Panagrang-ay ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.
**CIA**: Datos manipud iti Ahensia ti Sentral nga Intelihensia ti The World Factbook.

## Dagiti pagilian ti OECD

### Koepisiente ti Gini, sakbay dagiti buis ken panangiyakar

### Koepisiente ti Gini, kalapsan dagiti buis ken dagiti panangiyakar

## Kitaen pay
* Listaan dagiti pagilian babaen ti napasayaat nga saan apanagpapada ti HDI

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*

## Dagiti silpo ti ruar
*Mapa ti Global nga Indeks tiKappia ti datos ti Gini para iti 2007–2010 
*Shadow economies all over the world : new estimates for 162 countries from 1999 to 2007. Friedrich Schneider, Andreas Buehn, Claudio E. Montenegro. Hulio 2010. Banko ti Lubong.
Aquilino Pimentel III

Ni **Aquilino Martin de la Llana Pimentel III**, kaaduan nga ammo a kas ni **Koko Pimentel** , ket politiko a Filipino ken isu ti maika-28 ken agdama a Presidente ti Senado ti Filipinas. Isu pay ti agdama a presidente ti Partido ng Demokratikong Pilipino-Lakas ng Bayan (PDP-Laban). Kas ti kalakayan nga anak a lalaki ni dati a Presidente ti Senado Aquilino Pimentel, Jr., isu ti immuna nga anak nga anak ti dati a presidente ti senado a mangtengngel iti dayta a puesto.Naisapata isuna idi Agosto 11, 2011 ken nairangarang a kas ti maika-12 a nangabak a senador iti eleksion idi 2007.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*[Biodataos ni Aquilino Koko Pimentel](http://www.inquirer.net/specialfeatures/eleksyon2007/candidates.php?name=Pimentel,-Aquilino-III-(Koko))
*Senador Koko Pimentel
Pantaleon Alvarez

Ni **Pantaleon "Bebot" Diaz Alvarez**  (naiyanak idi Enero 10, 1958) ket ti agdama a Tagabitla ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas ken mangirepresenta ti Umuna a Distrito ti Davao del Norte, ti Filipinas. 

Manipud idi 2001 aginggana idi 2002,isu idi ti nagtgtugnay a Sekretario ti Transportasion ken Komunikasion.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Thomas Francis Wade

Ni **Apo Thomas Francis Wade** (; ) (25Agosto 181831Hulio 1895), ket maysa idi a Briton a diplomata ken sinologo nga isu ti nagpataud ti immuna a libro iti Insik iti INgles idi 1867 a naitungpal a nabaliwan, naipaatiddog ken naipabaliwen iti romanisasion ti Wade-Giles para iti Insik a Mandarin babaen ni Herbert Giles idi 1892.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pangyuna dagiti Oriental nga Urnong ti Cambridge
Herbert Giles

Ni **Herbert Allen Giles** (8 Disiembre 184513 Pebrero 1935) ket maysa idi a Briton a diplomata ken sinologo nga isu idi ti propesor ti Insik idiay Unibersidad ti Cambridge para kadagiti 35 a tawen. Ni Giles ket nasursuruan idi idiay Charterhouse School sakbay a nagbalin a Briton a diplomata idiay Tsina. Binaliwanna ti sistema ti romanisasion ti Insik a Mandarin a pinundar babaen ni Thomas Wade, a nagresultaan daytoy iti adu a kaammo iti sistema ti romanisasion ti Insik iti Wade–Giles.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan
*Cooley, James C., Jr. *T.F. Wade in China: Pioneer in Global Diplomacy 1842–1882.* Leiden: E. J. Brill, 1981.
* Minford, John and Tong Man. "Whose Strange Stories? P'u Sung-ling (1640–1715), Herbert Giles (1845–1935), and the ''Liao-chai chih-i''" ( ).*[[East Asian History]]* 17/18 (1999), pp.&nbsp;1–48. Naala idi 1 Pebrero 2014.
* Giles, Herbert, Edited and with an Introduction by Charles Aylmer, "The Memoirs of H.A. Giles, The," East Asian History.13 (1997): 1–90. http://www.eastasianhistory.net/sites/default/files/article-content/13-14/EAH13-14_01.pdf 

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*
Jestoni Alarcon

Ni **Jestoni Alarcon**    ket Filipino nga aktor ken politiko. Isu ket dati idi a konsehal ti Siudad ti Antipolo ken bise gobernador ti Rizal, Filipinas.

## Pilmograpia

### Dagiti pelikula

### Telebision
 

## Dagiti nagibasaran
Magnolia Antonino

Ni **Magnolia Welborn-Antonino** (Disiembre 14, 1915 – Hulio 22, 2010) ket maysa idi a Senador ti Filipinas. Ti anak a babai da George Welborn ken Hipolita Rodriguez, asawa ni Gaudencio Antonino, ti maysa met a Senador. Isu ket nayanak idiay Balaoan, La Union.

## Nasapa a biag
Nayaanak ni Magnolia W. Antonino idiay Balaoan, La Union, idi Disiembre 14, 1915. Ti anak a babai da George Welborn ken Hipolita Rodriguez.

## Personal a baiag
Inasawana ni Senador Gaudencio Antonino ti Jaen, Nueva Ecija. Uppat ti annakda, mairaman ni Rodolfo "Rody" Antonino ti maysa a kongregista ti Nueva Ecija.

## Edukasion
Nagturpos isuna manipud kadagiti publiko nga eskuela ti Balaoan ken ti Nangato nga Eskuela ti La Union ken nakompletona dagiti naitiptipon a normal a kurso manipud iti Philippine Normal School idi 1934. Nangrugi isuna a kas manursuro iti ekonomia domestika iti La Union ken kalpasanna nagbalin a prinsipal iti Elementaria nga Eskuela ti Balaoan.

## Politika
Nabutosan isuna iti Kamara dagiti Pannakabagi kas maysa a nawaya a kandidato para iti umuna a distrito ti La Union idi 1965. Timmaray isuna ken nangabak a kas maysa a senador para iti asawana a pimmusay iti bisperas ti panagbubotos ti senador idi 1967.

Iti terminona kas senador manipud idi 1968 aginggana idi 1972, nagob-obra ni Antonino para iti pannakairuar dagiti linteg a mairaman ti Tignay ti Republika 6124 (Providing for the Fixing of the Maximum Selling Prices of Essential Articles or Commodities and Creating the Price Control Council); RA 6235 (Prohibiting Explosives and Flammables, Corrosive or Poisonous Substances or Material in Passenger Aircraft and Regulating the Loading thereof in Cargo Aircraft); ken RA 6395 a nagitipon ken nangbaliw ti Charter of the National Power Corporation.

Timmulong pay isuna a nangiyalagad kadagiti linteg a timmulong kadagiti babbai ken ubbing, dagiti mannalon babaen ti panagpaadu iti panagpataud iti bagas ken mais, ken dagiti tattao manipud kadagiti sektor ti gobierno ken edukasion.

Isu ket maysa idi a tesorera ti Antonino Construction Enterprises (1946–1953); sekretario-tesorera, kalpasanna mangimaton iti Western Mindanao Lumber Co.; sapasap a mangimaton iti G. E. Antonio, Inc., tesorera ti Polytechnic Colleges of the Philippines; direktor ti Philippine Commercial and Industrial Bank ken Luzon Cement Corporation.

Maysa idi nga opisial ken kameng ti dagiti nadumaduma a gunglo sosial ken sibiko a mairaman ti Inner Wheel Club of Manila, WYCA, Manila Girl Scouts Council, Philippine Band of Mercy, Philippine Garden Club. Ni Antonino ket apong pay a baket ni Darlene Antonino-Custodio ti Representatibo ti General Santos iti umuna a distrito ti Abagatan a Cotabato.

## Ipupusay
Pimmusay ni Antonino idi Hulio 22, 2010 iti tawen nga 94.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Senado ti Filipinas – Manolia Antonio
Rodolfo Biazon

Ni **Rodolfo "Pong" Gaspar Biazon**  ket politiko manipud idiay Filipinas. Isu ket dati a Senador. Isu ket nabutosan idi a kas Senador iti panagbubutos idi 1992 para kadagiti 3 a tawen a termino. Isu ket nabutosan idi iti immuna nga innem a tawen a terminona iti panagbubutos idi 1998, ken nabutosan manen iti panagbubutos idi 2004. Isu ket nagserbi a kas representatibo para iti bugbugtong a distrito ti Siudad ti Muntinlupa manipud idi 2010 aginggana idi 2016.

## Dagiti akinruar a silpo
*Biograpia ni Senador Rodolfo Biazon
*Maika-12 a Kongreso ti Filipinas
Gregorio C. Brillantes

Ni **Gregorio C. Brillantes**, ti napammadayawan iti Pammadayaw a Palanca ken adu ti gungunana a mannurat iti piksion,  ket maysa kadagiti kalatakan a mannurat iti Ingles idiay Filipinas.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* "Puno lost judge-brother to assassin" - Philippine Daily Inquirer
* Full Text: The Apollo Centennial by Gregorio Brillantes
Lilia Cuntapay

Ni **Lilia Cuntapay** (Septiembre 16, 1935 – Agosto 20, 2016) ket maysa idi nga aktres a Filipino, a ti immuna a papelna ket dagiti serye ti pelikula ti Filipino ti butbuteng iti *[[Shake, Rattle & Roll (serye ti pelikula)|Shake Rattle and Roll]]* idi 1991. Kalpasan dayta, isu ket nakunkuna a kas ti "Reina dagiti Sine ti Butbuteng iti Filipinas" gapu kadagiti papelna kadagiti adu a simmarsaruno a pelikula ti butbuteng. Isu ket nakagun-od iti dayaw para iti immuna a panagbidana, iti pelikula ti *[[Six Degrees of Separation from Lilia Cuntapay]]*, a nangabakanna iti gungguna para iti Kalaingan nga Aktres iti CinemaOne Originals Digital Film Festival idi 2011 . Maysa kadagiti naudi a panagparang ni Cuntapay iti telebision ket ti teleserye iti *[[Ang Probinsyano]]*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*