Tao (sebbangan)

Ti **tao** (***Homo sapiens***), ti is-isu a sibibiag a kamkameng dahiti henero a *[[Homo]]*, ket dagiti mamalia iti primado nga urnos a nagtaud manipud idiay Aprika, a dagitoy ket nakaabotda ti anatomiko a modernidad  idi agarup a 200,000 tawtawen ken nangipakiatta ti napno a moderno a panagkukua idi agarup a 50,000 tawtawen.

Ti linia ti tao ket nagtaud manipud iti kinaudi a sapasap a kaputotan iti tsimpanse idi agarup a 5 a riwriw a tawtawen idiay Aprika, a nagbalin iti Australopitekus ken dimteng iti henero a *Homo*. Dagiti immuna a sebbangan ti tao a rimmuar idiay Aprika ket ti *[[Homo erectus]]*, ti Aprikano a pannakaiduma a, kimadduaan ti *[[Homo heidelbergensis]]*, ket naikapanunotan nga isu ti kaasitgan a kaputotan iti moderno a tattao. Dagiti *Homo sapiens* ket nagrugida a nangtagtagitao kadgiti kontinente, simmangpetda idiay Australia idi agarup a 40,000 tawtawen, ti Kaamerikaan idi agarup a 15,000 a tawtawen, ken dagiti adayo nga is-isla a kas ti Hawaii, Rapa Nui, ken Madagascar idi nagbaetan ti 300 AD ken 1200 AD a tawtawen. Idi agarup a 10,000 a tawtawen ti tattao ket nagrugida a nagsanay ti sedentario nga agrikultura a nagpaamoda kadgiti mula ken ayup a nangipalubos ti nakaro a panag-adu ti populasion iti lubong. Nupay ti panagrang-ay dagiti pinatary ti sungrod a teknolohia ken dagiti baro a pamay-an para iti panagrang-ay ti salun-at idi maika-19 ken maika-20 a siglo, ti populasion ti táo ket imadadu pay manen. A adda dagiti agmaymaysa a pannakaiwarwaras kadagiti amin a kontinente malaksid ti Antartika, ti tattao ket maysa a kosmopolitan a sebbangan. , ti populasion ti táo ket nakarkulo idi ti nagbaetan ti 6.97&nbsp; ken
7&nbsp;a bilion. 

Ti tattao ket naidasig babaen ti kaadda ti maysa a dakkel nga utek a maigiddiat ti kadakkel ti bagi, nga adda ti naisangsangayn a nsayyat ti panakarang-ayna a neokortesa, sakbay ti sango a kortesa ken dagiti temporal a rutong, a makaaramid kaniada a makabael kadagiti narigat a maaw-awatan a  panagrason, pagsasao, introspesion, panagpadles ti parikut ken kultura babaen ti sosial a panagadadal. Daytoy a kapasidad ti sirib, a mairaman ti panagampon ti dua a saka a panaggunay a mangwaya dagiti ima para iti panagiggem dagiti banbanag, ket nakapalubos dagiti tao ti kaaduan a panagusarda kadagiti ramit kadagiti ania man a sibibiag a sebbangan iti Daga. Ti tattao ket is-isu laeng ti sibibiag a sebbangan nga ammona ti agaramid ti apoy ken agluto ti makan, ken ti is-isu pay nga ammo a sebbangan nga agkawes ken agpartuat ken agusar kadagiti nadumaduma a teknolohia ken dagiti arte. Ti panagadal ti tattao ket ti sientipiko a displina iti antropolohia.

Dagiti tao ket naisangsangayanda nga umampon ti panagusar kadagiti sistema ti simbolo a panagisarita a kas ti pagsasao para iti bukod a panagiyebkas, ti panakisinnukat ti kapanunotan, ken organisasion. Dagiti tao ket makapartuatda kadagiti narigat a maawatan a sosial nga estruktura a buklen dagiti adu nga agtitinnulong ken agsisinuppiat a grupo, manipud dagiti pamilia ken dagiti sapot ti kinabagian aginggana dagiti estado. Ti sosial a panakibiang a nagbaetan dagiti tao ket nakapatakder ti nawatiwat a kinaduma dagiti pateg, alagaden a sosial, ken dagiti rito, a no iraman amin dagitoy ket agporma ti batayan ti kagimongan ti tao. Dagiti tao ket naamammon para kadagiti essemda a makaawat ken mangimpluensia ti bukodda nga enbironmento, snga agsuksukisokda ti panagipalpalawag ken mangiturturong ti penomena babaen ti siensia, pilosopia, mitolohia, ken relihion.

## Etimolohia ken panagilawlawagan

Ti panakaduktal ken panagadal iti posil dagiti kaputotan iti moderno a tattao the kayat a sawen ti balikas a "tao" ket nagbalbaliw, a kas ti dati a nalawag a a beddengan a nagbaetan ti tao ken sunggo ket napusasaw, a tattan ket bukbuklen dagiti nadumaduma a sebbangan. Tatta nga aldaw para iti sientipiko a panagusar ti "tao" ket mabalin a mangitudo ti ania man a kameng ti henero ti  *Homo*. A maipanayon ti kaunegan ti *Homo sapiens*, adda dagiti paggiddiatan a nagbaetan ti *[[Anatomiko a moderno a tattao|anatomiko a moderno a Homo sapiens]]* ken *[[Arkaiko a Homo sapiens]]*, ti kasapaan a kameng ti posil iti sebbangan. Sagpaminsan a dagiti grupo a kas ti Neandertales ket naidasigda a kas maysa a subsebbangan iti *Homo sapiens* - *Homo sapiens neanderthalensis*. Nupay kasta, iti inaldaw a panagusar, ken iti daytoy nga artikulo, ti balikas a "tao" ket sapasap a mangitudo ti is-isu laeng a sibibiag a sebbangan ti henero ti - anatomiko ken moderno a panagtagtagikua ti * Homo sapiens*. Ti silulukat a saludsod a maipanggep kadagiti awanen nga subsebbangan ket masakupanto bassit. Dagiti posil ti tao ket nasakupan idiay artikulo ti "Homo", ken dagiti artikulo a maipanggep ti agmaymaysa a sebbangan ti henero. 

Ti Ingles a panagilasin a *tao* ket maysa a Tengnga nga Ingles a binulod a balikas manipud ti Daan a Pranses **', a kamaudianan a manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] **', ti panangilasin a porma iti **' "lalaki". Ti panagusar ti balikas a ka maysa a pagnagan  (ng adda ti ad-adu ngem maysa: ''tattao'') ket napetsaan idi maika-16 a siglo. Ti patneng nga Ingles a termino ''[[Lalaki (balikas)|lalaki]]'' ket mabalin a sapasap a mangitudo ti sebbangan (sinonimo para iti ''sangkataoan''), ken mabalin a dati a mangitudo ti naisangsangayan nga agmaymaysa iti ania man kadagitoy a sekso. Ti kinaudi a panagusar ket nabaak tattan. Ti sapasap a panagusar ti termino a "lalaki" ket maapapday, a maiparabor a maireserba a mangipatudo para iti maysa a manakman a lallaki. Ti balikas ket manipud iti [[Proto-Hermaniko]] **', manipud iti Proto-Indo-Europeano (PIE) a ramut **'.

Ti sebbangan a [[binomio]] ''Homo sapiens'' ket inaramid idi babaen ni [[Carl Linnaeus]] iti obrana idi maika-18 a siglo a''[[Systema Naturae]]'', ken isu ti bukodna a [[lektotipo]] a pagkitaan. Ti [[Nagan ti bilolohiko a henero|sapasap a nagan]] a ''[[Homo (henero)|Homo]]'' ket maysa a naadal a naala manipud iti Latin idi maika-18 a siglo **' "lalaki", a dimtengan ti "naindagaan a parsua" (Daan a Latin **', maysa a [[kabagian]] ti Daan nga Ingles **' "lalaki", manipud ti PIE **, a kayatna a sawen ket "daga"). Ti sebbangan a nagan a *sapiens* a kayatna a sawen ket "nasirib" wenno "nasaririt".

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti pay mabasa
* Freeman, Scott; Jon C. Herron, *Evolutionary Analysis* (4th ed.) Pearson Education, Inc., 2007.  pages 757–761.