open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prayle

Ti **prayle** ket ti lalaki a kameng ti relihioso nga urnos ti Kristiano a mendikante. Ti **prayle** ket sagpaminsan pay a maus-usar kadagiti dati a kolonia ti Espania a kas titulo idiay Filipinas ken idiay Abagatan a laud nga Estados Unidos.

## Dagiti prayle ken dagiti monghe
Dagiti prayle ken maigiddiatda kadagiti monghe gapu ta matawtawaganda nga agnaed kadagiti ebangheliko a konseho (sapata iti kinapanglaw, panagteppel ken panagtulnog) iti serbisio iti kagimongan, imbes a babaen ti nagendan a panagsanay ken panagruknoy. Bayat a dagiti monghe ket agnanaedda iti komunidad nga bukod nga umdas, dagiti prayle ket kumaduada nga agtrabaho kadagiti kadkadawyan a tao ken suportaran babaen dagiti donasion wenno sabali  pay a suporta ti karidad.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Vocation-Network.org  pakaammo a maipanggep kadagiti relihioso a komunidad ti Katoliko.
Blancoa

Ti ***Blancoa*** ket ti henero iti bugbugtong a sebbangan ti perenial a yerba iti pamilia ti Haemodoraceae ken endemiko iti abagatan a laud ti Akinlaud nga Australia.

Ti bugbgtong a sebbangan ti henero ket ti ***Blancoa canescens***, a makunkuna iti **Winter Bell** iti Ingles. Daytoy ket addaan iti agtungtung-ed a derosas a sabsabong, agririmpuok ken agtubo iti agarup a 40&nbsp;entimetro iti katayag.

Ti henero ket nainaganan kenni Francisco Manuel Blanco, ti Kastila a prayle ken botaniko.

## Dagiti nagibasaran
Ipupusay ti pagsasao

Iti lingguistika, ti **ipupusay ti pagsasao** ket ti proseso a mangibanag kadagiti komunidad ti bitla iti agpang iti kalaing iti lingguistika a tagikua dagiti agsasao iti naited a karuay ti pagsasao ket mapabassit, ken kanungpalan a pagresultaan iti kaawan iti patneng wenno dagiti nalaing a mangisao iti karuay. Ti ipupusay ti pagsasao ket mabalin a mangibanag iti aniaman a pagsasao, ken mairaman pay dagiti dialekto ken dagiti pagsasao.

Ti ipupusay ti pagsasao ket nasken a saan a maiyallilaw iti pannakapukaw ti pagsasao, a mangipalawag met ti pannakapukaw iti kinalaing iti maysa a pagsasao iti agpang iti maysa a taow.

## Dagiti nagibasaran
Nakayanakan a pagsasao

Ti **nakayanakan a pagsasao** wenno **umuna a pagsasao** (ammo pay a kas ti **patneng a pagsasao** ken **nakayanakan a dila**) ket dagiti pagsasao ti maysa a tao a nakaipasngayan a naadal wenno iti kaunegan iti kritikal a paset ti panawen, wenno ti kalaingan nga insasao iti maysa a tao ken isu ti kadawyan a batayan para iti sosiolingguistika nga identidad. Kadagiti dadduma a pagilian, dagiti termino iti *patneng a pagsasao* wenno *nakayanakan a pagsasao* ket mangitudo iti pagsasao iti etniko a grupo imbes a ti umuna a pagsasao.  Ti ubbing a dimmakkel nga agsasao iti ad-adu ngem maysa a pagsasao ket mabalinda nga addaan iti ad-adu ngem maysa a patneng a pagsasao, ken mabalinda ti makasao iti adu.

iti pannakaigiddiat, ti *[[maikadua a pagsasao]]* ket ti aniaman a pagsasao nga insasao iti maysa a tao imbes a ti naikayanakan a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Haemodoraceae

Ti **Haemodoraceae** ket pamilia ti perenial a yerba nga agsabsabong a mula. Daytoy ket sagpaminsan pay a makunkuna iti pagsasao nga Ingles iti pamilia ti "Bloodwort". Daytoy ket nangruna nga Akin-abagatan a Hemisperio a pamilia, dagitoy ket mabirukan idiay Abagatan nga Aprika, Australia ken Baro a Guinea, ken idiay the Kaamerikaan (manipud idiay Abagatan a daya ti Estados Unidos aginggana idiay tropikal nga Abagatan nga Amerika). Ti kalatakan a naam-ammuan ket ti adu a naimuyongan ken ti naisalsalumin a *Kangaroo Paws* manipud idiay Australia, kadagiti dua nga asideg nga agkabagian a henero ti  *[[Anigozanthos]]* ken *[[Macropidia]]*.

## Taksonomia
Ti sistema APG II, idi 2003 (di nabaliwan manipud iti sistema APG, idi 1998), ket bigbigenna pay daytoy a pamilia ken ikabilna iti urnos ti Commelinales, iti klade ti commelinids, iti monocotyledon. Ti pamilia ti Haemodoraceae ket inayonnannton dagiti agarup a sangapulo ket innem a subtropikal wenno tropikal a henero a mabirukan idiay akin-abagatan a hemisperio, dua idiay Amianan nga Amerika ken tallo ti naam-ammuan a naimuyongan a henero idiay Europa.

Ti Haemodoraceae ket naidasdasig iti nalalat nga agskusikos a pannakaurnos dagiti bulong a dagitoy ket agsisinnublat , natubbog, dadakkel ken kadawyan nga ensiporma, nga addaan kadagiti intero a pagbabaetan ken paralelo nga ug-ugat. Dagiti bulong ket naabungotan babaen ti baina nga addaan kadagiti nawaya a pagbaetan ken agsisinnublat, agkusikos a pannakaurnos (iti dua a bertikal a rangranggo).

Dagitoy a mula ket hermaproditiko. Dagiti mangimota ket kadawyan a dagiti insekto, ngem mabalinmet a dagiti pay billit wenno sagpaminsan a dagiti bassit a mamalia.Dagiti nadutdotan a sabsabong ket agtubo iti murdong ti ti sanga dagiti bulbulong.

## Mabalin a maiyallilaw a mulmula
Ti termino iti Ingles, ti "bloodwort ket mabalin pay a maipakat iti Sanguinaria canadensis (kadawyan a matawtawagan iti Ingles iti "bloodroot") wenno Achillea millefolium (kankanayon a matawtawagan iti yarrow wenno kadawyan a  yarrow).

## Dagiti henero

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Haemodoraceae  in L. Watson ken ni M.J. Dallwitz (1992 ken ti masakbayan).
* Dagiti pamilia ti agsabsabong a mula 
* *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1200&taxon_id=10393 Dagiti pamilia ti Monocotyledon]* (USDA)
* Pagbasabasa iti Taksonomia ti NCBI
* Haemodoraceae  iti CSDL
* Pakabuklan ti taksa iti Akinlaud nga Australia  (144 a naikabkabil
Chris Pratt

Ni **Christopher Michael** "**Chris**" **Pratt**  ket Amerikano nga aktor.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* 
*
Universidade do Estado de Minas Gerais

Ti **Estado nga Unibersidad ti Minas Gerais** ( wenno **UEMG**) ket maysa a publiko nga institusion ti nangatngato nga edukasion a masarakan idiay Belo Horizonte iti proninsia ti Minas Gerais, Brasil.

Daytoy nga unibersidad ket nabangon idi 1989. 
## Dagiti nagibasaran
Rehistro ti rehional nga internet

Ti **rehistro ti rehional nga internet** (**RRI**)  ket maysa a gunglo a mangimaton ti bingay ti rehistrasion kadagiti rekurso ti numero ti internet iti kaunegan ti naisangayan a rehion iti lubong. Dagiti rekurso ti numero ti internet ket mairaman ti IP nga adres wenno IP a pagtaengan ken dagiti numero ti autonomo a sistema (AS). 

Ti sistema ti Rehistro ti Rehional nga Internet ket nagbalbaliw kadagiti napalabas a panawen, ken kanungpalan a nagbingbingay iti lubong kadagiti lima nga RRI:

## Kitaen pay
* Kangatuan nga agpang ti dominio ti kodigo ti pagilian

## Dagiti nagibasaran
Niels Bohr

Ni **Niels Henrik David Bohr** (; 7 Oktubre 1885&nbsp;– 18 Nobiembre 1962) ket maysa idi a Danes a pisiko a nagaramid kadagiti batayan a kontribusion iti pannakaawat ti estruktura ti atomiko ken teoria ti kuantum, a nakagunodanna iti Premio Nobel iti Pisika idi 1922. Ni Bohr ket maysa pay idi a philosopo ken mangipadpadur-as ti sientipiko a panagsukisok.

Ni Bohr ket nagparang-ay iti modelo ni Bohr iti atomo, nga iti dayta ket nangisingasing a dagiti agpang ti enerhia dagiti elektron ket diskreto ken dagiti elektron ket agpuspusiposda kadagiti natalinaay a pagtayyekan iti lawlaw ti atengnga ti atomiko ngem mabalinda a lumagtaw manipud ti maysa nga agpang ti enerhia (wenno pagtayyekan) iti sabali. Urayno ti modelo ni Bohr ket nasukatanen babaen dagiti sabali a modelo, dagiti batayan a pamunganayanna ket agtulytuloy nga umiso. Isu ti nagparnuay iti pamunganayan ti komplementarito: a dagiti banag ket mabalin nga agsisina a mausig kadagiti termino dagiti agsisinnuppiat a tagikua, kasla agkukua a kas ti allon wenno alog dagiti partikula. Ti panunot iti komplementarito ket nangituray kadagiti panagpanpanunot ni Bohr iti siensia ken pilosopia.

Ni Bohr ket nagpundar iti Instituto iti Teoretikal a Pisika idiay Unibersidad ti Copenhagen, nga itan ket ammo a kas ti Instituto Niels Bohr, ken nalukatan daytoy idi 1920. Ni Bohr ket nagisursuro ken nakitinnulong kadagiti pisiko a mairaman ni Hans Kramers, Oskar Klein, George de Hevesy ken ni Werner Heisenberg. Isu ket nangipadto ti kaadda ti baro a kasla elemento ti sirkonio, a nanagan idi ti hapnio, manipud ti Latin a nagan para iti Copenhagen, nga idiay ket isu ti lugar a nakaduktalanna. Kalpasanna, ti elemento ti bohrio ket naipanagan idi kaniana.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Robert Andrews Millikan

Ni **Robert A. Millikan** (Marso 22, 1868 – Disiembre 19, 1953) ket maysa idi nga Amerikano iti eksperimental a pisiko a napmmadayawan iti Premio Nobel iti Pisika isi 1923 para iti panagrukodna iti elementario a karga ti elektroniko ken para iti obrana iti potoelektriko nga epekto.

Ni Millikan ket nagturpos manipud idiay Kolehio Oberlin idi 1891 ken nakagun-od iti doktorado idiay Unibersidad ti Columbia idi 1895. Idi 1896 isu ketnagbalin a katakunaynay idiay Unibersidad ti Chicago, nga idiay ket nagbalin a napno a propesor idi 1910. Idi 1909 ni Millikan ket nangirugi kadagiti serie dagiti eksperimento tapno mangikeddeng ti elektriko a karga nga inawit babaen ti agmaymaysa nga elektron. Isu ket nangirugi babaen ti panagrukod ti kurso dagiti nakarga a tedted ti danum iti maysa a lugar tielektriko. Dagiti resulta ket nangisingasing a ti karga kadagiti tedted ket ti nadumaduma nga elementario a karga ti elektroniko,ngem ti eksperimento ket saan a napudno unay a makaawis. Isu ket naggun-od pay kadagiti napudpudno a resulta idi 1910 iti naindayegan a eksperimento ti tedted ti lana a dayta ket sinukatanna ti danum (a napardas unay a mabawbaw) iti lana.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Biograpia iti website ti premio Nobel
Manne Siegbahn

Ni **Karl Manne Georg Siegbahn** (3 Disiembre 1886 – 26 Septiembre 1978) ket Sueko a pisiko a nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika indi 1924 "para kadagiti pannakaduktalna ken panagsukisok iti pagobraan iti espektroskopia ti Rayo-ekis".

Naipasngay ni Siegbahn idiay Örebro, Suesia. Isu ket nakagun-od iti Ph.D. idiay Unibersidad ti Lund idi 1911, ti tesisna a natituluan iti *Magnetische Feldmessungen* (dagiti panagrukod ti magnetiko a lugar). Isu ket nagtignay a propesor para ken ni Johannes Rydberg idi napaay iti salun-atna, ken sinarunona a kas napno a propesor idi 1920.

Kalpasan ti pannakagun-odna iti Ph.D., isu ket nangrugi a nagsukisok iti espektroskopia ti rayo-ekis. Daytoy nga obra ket nagtultuloy idi immalis idiay Unibersidad ti Uppsala idi 1923. Isu ket nagpadur-as ti eksparimental nga aparato a nangpalubos kaniana nga agaramid iti napudno a panagrukod kadagiti kaatiddog ti allon ti rayo-ekisa pinataud babaen dagiti atomo dagiti nadumaduma nga elemento. Isu ket nagpadur-as iti taripnong iti pananginagan kadagiti nadumaduma nga espektral a linia a pakaidumadumaan dagiti elemento iti espektroskopia ti rayo-ekis, ti notasion ni Siegbahn.  Dagiti apag-isu a panagrukod ni Siegbahn ket nangiyunaan dagiti adu a panagpadur-as iti kuantum a teoria ken atomiko a pisika.

Idi 1937, naidutok ni Siegbahn a kas Direktor ti Departamento ti Pisika ti Instituto ti Nobel iti Naarian nga Akademia dagiti Siensia ti Suesia. Idi 1988 daytoy ket nabaliwan iti nagan iti Instituto Manne Siegbahn (MSI). Dagiti panagsusisokn a grupo ti instituto ket naurnos manen manipud idin, ngem ti nagan ket agtultuloy pay laeng iti  Laboratorio Manne Siegbahn a sangsangailien babaen ti Unibersidad ti Estokolmo.

Inasawa ni Siegbahn ket ni Karin Högbom idi 1914. Adda dua nga annakda: ni Bo Siegbahn (1915–2008), diplomata ken politiko, ken ni Kai Siegbahn (1918–2007), pisiko, a nagunggunaan met iti Premio Nobel iti Pisika idi 1981, para iti kontribusionna iti panagdur-as ti potoelektron nga espektroskopia ti rayo-ekis. Pimmusay ti asawana idi 1972.

Isu ket nangabak iti Medalia Hughes idi 1934 ken Medalia Rumford idi 1940. Idi 1944, isu ket nagpatente iti bomba ni Siegbahn.

## Dagiti nagibasaran
Bilateria

Ti **bilateria** ket dagiti ayup nga addaan iti with bilateral a simetria, a kas dagiti awan sango ken likudan, ken awan pay ngato ken baba a bangir, ken isu met nga awan kanigid ken kanawan. Iti pannakaigiddiat, dagiti ayup a nairayos a simetrikal a kas ti karominas ket addaan iti ngato ken baba a bangir, ngem awan sangauanan ken likud.

Ti bilateria ket dagiti nangruna a grupo dagiti ayup, a mairaman kadagiti kaaduan dagiti pilo ngem saan a dagiti espongha, dagiti cnidaria, dagiti placozoa ken dagiti ctenophora. Para iti kaaduan, dagiti bilateral a para ket triploblastiko nga addaan kadagiti tallo a tuon ti mikrobio ti endodermo, mesodermo, ken ectodermo. Gangani amin ket bilateral a simetriko, wenno aproksimado; ti kadayegan a mailaksid ket ti dagiti echinodermata, a makagun-od ti gangani a nairayos a simetria kadagiti lallakay, ngem bilateral a simetrikal a kas arabas.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Proyekto ti web ti Tree of Life — Bilateria  
* Museo ti Paleontolohia ti Unibersidad ti California — Syistematika ti Metazoa
Opisthokonta

Dagiti **opisthokonta** (Griego:  (*opísthios*) = "likudan, ubet" +  (*kontós*) = "ungto" a kas ti "flagelo") ket dagiti adu a grupo dagiti eukaryote, a mangiraman ti pagarian ti ayup ken fungus, a mairaman dagitoy kadagiti eukariotiko a mikroorganismo a sagpaminsan a maigrupo iti parapiletiko pilo Choanozoa (naitaripnong a naidasig iti 'pagarian' ti protista ).  Dagiti opisthokonta, ket sagpaminsan a naibagbaga a kas ti grupo dagiti 'Fungus/Metazoa', ken kadawyan a mabigbigan a kas monopiletiko a klado.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti eukaryote ti Puon iti Biag
Politika ti Filipinas

Ti **Politika ti Filipinas** ket mapasamak iti naurnos a batayan iti presidensial, representatibo, ken demokratiko a republika a ti presidente ket isu ti daulo ti estado ken ti daulo ti gobierno iti kaunegan ti adu a porma nga adu a partido a sistema. Daytoy a sistema ket aglikmut iti tallo nga agsisina ken naturay ngem interdependente a sangsanga: ti lehislatibo a sanga, ti ehekutibo a sanga, ken ukoman a sanga. Ti ehekutibo a bileg ket sinanay babaen ti gobierno babaen ti panangidaulo ti presidente. Ti lehislatibo a bileg ket naitalek iti gobierno ken ti dua a kamara a Kongreso: ti Senado (ti akinngato a kamara) ken ti Kamara dagiti Pannakabagi (ti akinbaba a kamara). Ti ukoman a bileg ket naitalek kadagiti korte a ti Kangatuan a Korte ti Filipinas ket isu ti kangatuan a bagi ti ukoman.

Dagiti eleksion ket inadministro babaen ti maysa a nawaya a Komision dagiti Eleksion kadagiti tunggal tallo a tawen a nangrugi di 1992. Daytoy ket mapasamak iti tunggal maikadua a Lunes iti Mayo, dagiti nangabak kadagiti eleksion ket agtakemda iti opsina iti sumaruno a Hunio 30.

Ti lokal a gobierno ket pinataud babaen dagiti yunit ti lokal a gobierno manipud kadagiti probinsia, dagiti siudad, dagiti ili ken dagiti baranggay. Bayat a kaaduan kadagiti rehion ket awanada iti politikal a bileg, ken addada laeng para kadagiti panggep ti administrasion, dagiti autonomo a rehion ket addaanda kadagiti napaadu a bileg nga ad-adu ngem dagiti yunit ti lokal a gobierno. Bayat a dagiti yunit ti lokal a gobierno ket nanamenda iti autonomia, kaaduan kadagiti busbusda ket naala manipud kadagiti bingay manipud iti nailian a gobierno, ken mangdudua daytoy iti kinapudno ti pannakaturayda.

## Dagiti nagibasaran
ArXiv

Ti **arXiv** (pannakabalikas ket kasla iti "archive" iti Ingles, kasla ti "X" ket dagiti Griego aletra *[[Chi (letra)|Chi]]*, χ) ket repositorio dagiti elektroniko a preprenta, nga ammo a kas dagiti e-prenta, kadagiti sientipiko a papel iti pagobraan iti matematika, pisika, astronomia, siensia ti kompiuter, kuantetibo a biolohia, estadistika, ken kuantetibo a pinansia, a mabalin a maserrekan iti online.  Kadagiti adu a pagobraan iti matematika ken pisika, gangani amin dagiti sientipiko a papel ket bukod a maarkibo iti arXiv. Daytoy ket nangrugi idi Agosto 14, 1991, ti arXiv.org ket nalabsanna ti marka iti gudua a milion nga artikulo idi Oktubre 3, 2008. Babaen idi 2012 ti gatad dagiti panagited ket dimmakkelen iti ad-adu ngem 7,000 iti tunggal maysa a bulan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Kangatuan a Korte ti Filipinas

Ti **Kangatuan a Korte ti Filipinas** wenno **Korte Suprema ti Filipinas** () , ket isu ti kangatuan a korte idiay Filipinas. Ti korte ket buklen dagiti 14 a katakunaynay a hustisia ken maysa a Pangulo ti Hustisia. Iti pakaibatayan iti Batay-linteg, ti Kangatuan a korte ket addaan iti "administratibo a panangimaton kadagiti amin a korte ken dagiti amin nga empleadona".

Ti Kompleks ti Kangatuan a Korte, a dati idi a paset ti kampus ti UP Manila , ket mabirukan idiay suli ti Kalsada Padre Faura ken Abenida Taft idiay Manila, a ti nangrun a a pasdek ket addaan iti dagus a sanguanan ti Sapasap nga Ospital ti Filipinas. Aginggana idi 1945, ti Korte ket addaan iti opisinana iti kaunegan ti Cavite.

## Literatura
* 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Ti Kangatuan a Korte iti Plipinas &ndash; Opisial a website
Dagiti panagbubutos idiay Filipinas

Dagiti **panagbubutos idiay Filipinas** ket addaan kadagiti nadumaduma a kita. Ti presidente, bise presidente, ken dagiti senador ket mabutosanda kadagiti immen a tawen a termino, bayat a dagiti Kameng dagiti Pannakabagi ti Filipinas, dagiti gobernador, dagiti bise gobernador, kamkamemng ti Sangguniang Panlalawigan , dagiti mayor, dagiti bise mayor, kamkamemng ti Sangguniang Panlungsod/kamkamemng ti Sangguniang Bayan, dagiti opisial ti baranggay, ken ti kamkammeng ti Sangguniang Kabataan ket mabutosan nga agserbi kadagiti tallo a tawen a termino.

Ti Kongreso ket addaan iti dua a kamara. Ti Kamara dagiti Pannakabagi ket addaan kadagiti 92 a tugaw manipud idi 2013, a dagitoy ket 80% ket nagbibinglayan iti agmaymaysa a tugaw kadagiti elektoral a distrito ken 20% ket nailasn iti listaan ti partido segun ti nabaliwan a Hare quota ken dagiti nabatbati ket di naikaskaso ken ti patingga iti tallo a tugaw, a mabalin laeng a maserrekan iti marginalisado ken saan unay a nairepresenta a grupgrupo ken parpartido, dagiti lokal a partido, ken dagiti sektoral a payak dagiti kangrunaan a partido a mangirepresenta kadagiti marginalisado. Ti Batay-linteg ti Filipinas ket palubosanna ti Kamara dagiti Pannakabagi iti addaan kadagiti 250 a kameng nga awan iti pannakasapul para iti panagpasayaat iti batay-linteg. Ti Senado ket addaan kadagiti 24 a kameng a nabutosan iti sangkapagilian a panangirepresenta; saanda a mangirepresenta ti ania man a heograpikal a distrito. Kagudua ti Senado ket mapabaro kadagiti tunggal tallo a tawen.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Opisial a website ti Komision dagiti Panagbubutos
Listaan dagiti partido ti politika idiay Filipinas

Adda adu ken agduduma a **parpartido ti politika ti Filipinas**. Kaaduan dagiti pannakaikameng iti partido ket kangrunaan a buklen dagiti politikal a pigura ken dagiti daulo, nga addaan laeng iti bassit wenno awan unay dagiti kasisigud a pannakaikameng.

Ti Filipinas ket addaan iti adu a partido a sistema nga addaan kadagiti nadumaduma a partido ti politika, a ti maysa a partido ket masanay nga addaan iti gundaway nga agmaymaysa a makagun-od iti bileg, ken dagiti partido ket naskenda agtitinnulong tapno mangporma kadagiti agkaykaysa a gobierno para iti maikanada ken panagpalaka. Gapu ta awan kadagiti partido ti politika ket addaan iti makatalinaay a pannakaikameng a pakarang-ayan kadagiti daulo ti partido, kaaduan kadagiti partido ti politika ket addaan ti karakter iti ibabangon-pannakatnag-ibabangon.  
 
Adda dagiti tallo a kita dagiti partido idiay Filipinas. Dagitoy ket dagiti: (a) kangrunaan a partido, a maitunos kadagiti tradisional a partido ti politika; (b) bassit a partido wenno dagiti gunglo ti listaan-partido, nga agkamkammatalek iti sistema ti listaan-partido tapno mangabak kadagiti tugaw iti Kongreso; ken (c) rehional wenno dagiti partido ti probinsia, a maitunos iti amin a paset ti rehion wenno dagiti gunglo iti amin a paset ti probinsia.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
* Politika ti Filipinas
Kapitolio ti Filipinas

Daytoy ket **listaan dagiti agdama ken dati a nailian a kapitolio a siudad iti Filipinas**, a mangiraman idi las-ud ti kolonisasion dagiti Kastila, ti Umuna a Republika ti Filipinas, ti Mankomunidad ti Filipinas, ti Maikadua a Republika ti Filipinas , ti Maikatlo a Republika ti Filipinas, ti Maikapat a Republika ti Filipinas ken ti agdama a Maikalima a Republika ti Filipinas.

Ti agdama a kapitolio a siudad ti Manila, ket nabangon idi babaen ti bilin ti presidente idi Hunio 24, 1976.

## Pakasaritaan
Idi Abril 23, 1521 ni Ferdinand Magellan ket simmanglad idiay Cebu. Isu ket kinablaawan babaen ni Rajah Humabon, nga isu ken kaduan idi ti asawana ken dagiti agarup a 800 natibo, ket binuniagan idi dagiti Kastila idi Abril 14, 1521 ken naikeddeng nga isuda dagidi immuna a Katoliko a Filipino. Ni Magellan, nupay kasta, ket napaay a nagtunton iti Filipinas para iti balangat ti Espania, gapu ta napatay met idiay kaarruba nga Isla ti Mactan.

Idi 1570 ti ekspedision ti Kastila ket nga inbilin babaen ti kongkistador a ni Miguel López de Legazpi ket nagdemanda ti pannakaparukma ti Manila. Ti maikadua a tagabilinna, ni Martín de Goiti ket napan idiay Cebu ken simmangpet idiay Manila. Dagiti Muslim a Tagalog ket kinablaawanda met dagiti gangganaet, ngem ni Goiti ket addaan met idi ti sabali a plano. Ti puersa ti Kastila dagiti 300 a soldado ket nagmartsada idiay Manila ken nakilabanda iti maysa a gubat kadagiti nakaro a naarmasan a Kastila ken napardas nga inakda dagiti pagtaengan dagiti natibo. Ni Legazpi ken dagiti kaduana ket simmurotda iti simmaruno a tawen ken nakitulagda iti kappia kadagiti tallo a rajah ken nagurnos iti konseho ti siudad a binukel dagiti dua a mayor, dagiti 12 a konsehal, ken sekretario.

Ti nadidingan a siudad ket ammo idi a ti *[[Intramuros]]*, idiay akin-abagatan nga igid ti Karayan Pasig ket naipatakder tapno masalakniban dagiti nagkolonia a Kastila. Idi Hunio10, 1574, ni Ari Felipe II ti Espania ket innikkanna ti Manila ti titulo iti *Insigne y Siempre Leal Ciudad* ("Naisalumina ken Agnanayon a Matalek a Siudad"). Idi 1595, ti Manila ket nairangarang a kas ti kapitolio ti Is-isla ti Filipinas ken nagbalin a sentro ti trans-pasipiko a panagtagilako ti pirak kadagiti ad-adu ngem tallo a siglo.

## Dagiti sabali a kapitolio
Ti Baguio ket dati idi a naikeddenga  kas ti "kalgaw a kapitolio" ti pagilian manipud idi 1903 aginggana idi 1976. Ti presidensial a mansion ket adda iti kaunegan dagiti patingga ti sisudad, ken ti Kangatuan a Korte ket agtengtengel pay laeng kadagiti sesionda iti kalgaw ti Abril–Mayo idiayBaguio.  Ti Bilin ti Presidente Blng. 940 iti 1976 ket saan a nangibagbaga iti Baguio nga agtuloy a kas ti  "kalgaw a kapitolio", ngem ti siudad ket agtengtengel pay laeng iti daytoy a pannakaisalumina iti saan nga opisial a kapasidad.

## Listaan

## Dagiti nagibasaran
Lokal a gobierno idiay Filipinas

Ti **[[Filipinas]]** ket nabingbingay kadagiti, manipud iti kangatuan a pannakabingbingay aginggana iti kababaan:
#Dagiti autonomo a rehion
#*Dagiti kadawyan nga administratibo a rehion ket saanda a nabutosan ken dagitoy ket naikeddeng nga ima dagiti nailin a gobierno, ngem saan a dagiti kabukbokodanda a gpbierno.
#Dagiti probinsia (*lalawigan, probinsiya*) ken dagiti nawaya a siudad (*lungsod, siyudad/ciudad, dakbayan, lakanbalen*)
#Dagiti ili (*bayan, balen, bungto, banwa*) ken dagiti komponente a siudad (*lungsod, siyudad/ciudad, dakbayan, lakanbalen*)
#Baranggay (makunkuna pay a kas *barrio*)

Amin a pannakabingbingay iti agpang ti baba ti rehional ket tinawtawagan kadagiti "**yunit ti lokal a gobierno**."

Segun ti batay-linteg, dagiti yunit ti lokal a gobierno ket "naskenda a makananam iti lokal nga autonomia", a ti presidente ket mangisanay iti "sapasap a panangimaton". Ti Kongreso ket nagpundar iti Kodigo ti Lokal a Gobierno ti Filipinas iti 1991 "a mangited iti estruktura ti responsinobo ken makapabilang a lokal a gobierno a naibatay babaen ti sistema iti desentralisasion nga addaan iti epektibo a mekanismo iti panagpasubli, initiatibo, ken reperendum, a maibingay kadagiti nadumaduma a yunit ti lokal a gobierno kadagiti bilegda, dagiti responsibilidad, ken dagiti rekurso, ken mangited para kadagiti kualipikasion, panagbubutos, panangidutok ken panagikkat, termino, dagiti matgedan, dagiti bileg ken dagiti annong ken rebbeng dagiti lokal nga opisial, ken dagiti amin a banag iti pannakaurnos ken panangipataray kadagiti lokal a yunit."

## Kitaen pay
*Dagiti administratibo a pannakabingbingay ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Batay-linteg ti Filipinas

Ti **Batay-linteg ti Filipinas** (), nadayeg nga ammo a kas ti **Batay-linteg ti 1987**, ket isu ti batay-linteg wenno ti kangatuan a linteg iti Republika ti Filipinas.

Daytoy ket naitignay idi 1987, idi las-ud ti administrasion ni Presidente Corazon C. Aquino.

Dagiti eksperto ti batay-linteg ti Filipinas ket mangbigbig kadagiti tallo a sabali a dati batay-linteg a kas epektibo a nangituray ti pagilian — ti Batay-linteg ti Mankomunidad idi 1935, ti Batay-linteg idi 1973, ken ti Batay-linteg ti Wayawaya idi 1986. Dagiti dua a sabali pay a batay-linteg ket naiburador ken naampon idi las-ud ti nabiit ti paut dagiti panawen ti gubat a gobierno, babaen dagiti puersa ti rebolusionario idi las-ud ti Rebolusion ti Filipinas a ni Emilio Aguinaldo a kas ti presidente ken babaen dagiti nagsakop a puersa ti Panangsakup ti Hapon iti Filipinas idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II a ni José P. Laurel a kas ti Presidente.

## Dagiti nagibasaran

### Bibliograpia

* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti urnong dagiti Batay-linteg ti Filipinas
Gabinete ti Filipinas

Ti **Gabinete ti Filipinas** , kadawyan a naibagbaga a kas ti **Gabinete** ket buklen dagiti daulo iti kadakkelan a paset ti ehekutibo a sanga ti nailian a gobierno ti Filipinas. Iti agdama, daytoy ket mangiraman kadagiti sekretario dagiti 19 nga ehekutibo a deparatemanto ken dagiti daulo ti nadumaduma a babassit nga ahensia ken dagiti opisina a subordinado iti Presidente ti Filipinas.

Dagiti sekretario ti Gabinete ket rebbengda ti mangibalakad iti Presidente kadagiti nadumaduma a pannakibiang iti estado a kas ti agrikultura, busbos, pinansia, edukasion, sosial a pagimbagan, nailian a depensa, dagiti gangganaet a pannakibiang, ken dadduma pay.

Dagitoy ket nainominado babaen ti Presidente ken maipresenta iti Komision dagiti Panangidutok, ti bagi iti Kongreso ti Filipinas a mangpasingked kadagiti amin a pannakaidutok babaen ti daulo ti estado, para iti kompirmasion wenno pannakapaay. No maaprobaran dagiti indutok babaen ti presidente, maisapatada iti opsina, makaawat iti titulo iti "Sekretario, " ken mangrugi iti annong dagiti rebbengda.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Opisial a sitio ti Gabite ti Presidente
Presidente ti Senado ti Filipinas

Ti **Presidente ti Senado ti Filipinas** () wenno kaaduan nga ammo a kas ti **Presidente ti Senado**, ket isu ti mangiturong nga opisial ken ti kangatuan ti ranggo nga opisial iti Senado ti Filipinas. Isu ket nabutosan babaen ti intero a bagi nga isunto iti dauloda. Ti agdama a Presidente ti Senado para iti maika-19 a Kongreso ti Filipinas ket ni Juan Miguel Zubiri.

Ti Presidente ti Senado ket isu ti maikadua a nailinia iti panagsasaruno para iti presidensia, kalpasan ti Bise Presidente ken unaanna ti Tagabitla ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas.

## Dagiti akinruar a silpo
* Listaan dagiti Senador ti Filipinas
* Listaan dagiti Presidente ti Senado

## Dagiti nagibasaran
Akin-amianan nga Amerika

Ti **Akin-amianan nga Amerika** ket isu ti akin-amianan a rehion ti Kaamerikaan, ken ti paset ti kontinente ti Amianan nga Amerika. Daytoy ket naisanglad a dagus iti amianan ti rehion ti Tengnga nga Amerika; ti pagbeddengan ti daga a nagbaetan dagiti dua a rehion nga agtugmok iti pagbeddengan a nagbaetan ti Estados Unidos ken Mehiko. Iti heopolitiko, segun ti isbangan dagiti heograpiko a rehion ken dagiti subrehion nga inus-usar babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Akin-amianan nga Amerika ket buklen ti: Bermuda, Kanada, Greenland, San Pedro ken Miquelon, ken ti Estados Unidos.

## Dagiti panangipalawag
Dagiti mapa nga agus-usar iti termino ti *Akin-amianan nga Amerika* ket nabayagen ken manipud idi 1755, idi ti rehion ket sinakop iti Pransia, Gran Britania, ken Espania. Ti Nadaeg a Tignay ti Deklarasion ti Wayawaya ti Akin-amianan nga Amerika idi 1813 ket naipakat iti Mehiko.
Ita nga aldaw, ti Amianan nga Amerika ket mairaman ti  Kanada-Estados Unidos, dagiti narang-ay a pagilian a mangipakpakita kadagiti nangato a Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan ken nakaro a panangitipon ti ekonomia bayat a makibinningay kadagiti adu a sosioekonomiko a pakailasinan.

## Dagiti pagilian ken dagiti agkamkammatalek a teritorio

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran
Akin-abagatan a Kono

Ti **Akin-abagatan a Kono** (, ) ket heograpiko a rehion a buklen dagiti akin-abagatan unay a lugar ti Abagatan nga Amerika, iti abagatan ken likmut ti Tropiko ti Kaprikornio. Iti tawidan, daytoy ket sakopenna ti Arhentina, Chile ken Uruguay, a nabeddengan iti laud babaen ti Taaw Pasipiko, ken ti abagatn aginggana iti pagtumpongan a nagbaetan ti Taaw Pasipiko ken Atlantiko , nga isu daytoy ti kaasitgan a kontinental a lugar ti Antartika (1000&nbsp;km). Kadagiti termino ti sosial ken politikal a heograpia, ti Akin-abagatan a Kono ket buklen ti Arhentina, Chile, Paraguay, Uruguay, Akin-abagatan a Brasil ken ti estado ti Brasil iti São Paulo.

Ti napaut a manamnama a biag, ti kangatuan ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan iti Latin nga Amerika, nangato a pagalagadan ti biag, ti adu a pannakibinglay kadagiti global a pagtagilakuan ken ti rumangrang-ay nga ekonomia kadagiti kamengna ket mangaramid ti Akin-abagatan a Kono ti kabaknangan a makro-rehion idiay Latin nga Amerika.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti ladawan dagiti kapitolio a siudad ti pagpagilian a mangbukel ti Akin-abagatan a Kono
Akin-amianan nga Abagatan nga Amerika

Ti **Akin-amianan nga Abagatan nga Amerika** ket rehion ti kontinente ti Abagatan nga Amerika. Daytoy a rehion ket addaan iti nabaknang nga adu a kita dagiti rekurso a kinamakam babaen dagiti Europeano nga eksplorador kadagiti napalabas a dua a siglo. Kaaduan dagiti kaaduan ti populasion a siudad, a kas ti Bogotá, ket mabirukan kadagiti temperado a klima ti Andes. Dagiti dadduma a siudad ket masansan a mabirukan iti aplaya dagiti tallo a nangruna a dalan ti danum a nagbeddengan ti rehion ti- Taaw Pasipiko, Taaw Atlantiko, ken ti Baybay Karibe. 

## Pagpagilian ti Akin-amianan nga Abagatan nga Amerika
*Colombia
*Venezuela
*Ecuador
*Guyana
*Surinam
*Pranses a Guiana
*Akin-amianan a Brasil (Amiananan, Amianan a daya, Akin-amianan a Sentro-Laud wenno Mato Grosso, kdpy).

Dagiti tallo nga Estado ti Andes iti Colombia, Ecuador, ken Venezuela ket mabirukan idiay akin-abagatan a laud a paset ti kontinente. Dagiti dua a nawaya nga estado ken agkamkammatalek nga estado ket mabirukan idiay Kabambantayan ti Guiana. Ti Guyana, Surinam ken Pranses a Guiana ket mabirukan dagitoy idiay Taaw Atlantiko.

## Kitaen pay
* Es-estado ti Andes
* Akindaya nga Abagatn nga Amerika (Brasil)
* Akin-abagatan a Kono
Es-estado ti Andes

Ti **Es-estado ti Andes** ket grupo dagiti pagilian ti Abagatan nga Amerika  a naipalawag babaen ti pannakibinningay ti sapasap a heograpia (ti kabambantayan ti Andes wenno kultura a kas ti Pagsasao a Quechua ken Luto ti Andes a kangrunaan a naiwaras idi las-ud ti panawen ti Imperio ti Inca, ngem idi pay sakbay ken kalpasanna. 

Iti politikal a panangisao, ti Arhentina ken Chile ket kkadawyan a saan a naikeddeng a paset ti Es-estado ti Andes gapu ta awananda iti napigsa a patneng a tawid ti Andes, gapu ta dagitoy ket kultural a maipaturong iti Europa, ken gapu ta dagitoy ket saan a kamemng ti Pagpagilian ti Komunidad ti Andes (a ti Venezuela ket agdama a pumanpanaw).

Ti Andes ket sakupenna ti akinlaud a paset ti Abagatan nga Amerika, ken gumay-at kadagiti sumaganad a pagilian: 

* 
* 
* 
* 
* 
*  (saan a naikeddenga -heopolitiko- a maysa nga Estado ti Andes)
*  (saan a naikeddenga -heopolitiko- a maysa nga Estado ti Andes)

No maigrupo kas "ti es-estado ti Andes", ti panangiyunay-unay ket ti kabambantayan a rehion dagitoy a pagilian. Kas pagarigane, ti *[[pampas]]* ti Arhentina ket saan a paset ti rehion ti Andes, ngem ti akinlaud nga Arhentina ket paset ti rehion ti Andes, ken addaan iti kultural a pangtultuloy kadagiti kaarrubana iti Andes. Ti Venezuela, Colombia, Peru, Ecuador, ken Bolivia ket paset dagitoy ti Komunidad ti Andes (ti grupo ti panagtagilako), krnti tunggal maysa ket aglaon iti Katuduan a bakir ti Amasona ken dagiti taga-Amasona nga indihenio a tattao ken dagiti banbantay ti Andes.

## Kitaen pay

* Akindaya nga Abagatan nga Amerika(Brasil)
* Akin-amianan nga Abagatan nga Amerika
* Akin-abagatan a Kono
2015

Ti **2015** (MMXV) ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra D), ti maika-2015 a tawen kadagiti panangikeddeng ti Kadawyan a Panawen (CE) ken Anno Domini (AD), ti maika-15 a tawen ti maika-3 a milenio, ti maika-15 a tawen iti maika-21 a siglo, ken ti maika-6 a tawen iti dekada ti tawtawen ti 2010.

## Paspasamak
### Enero
### Pebrero
### Marso
### Abril
### Mayo
### Hunio
### Hulio
### Agosto
### Septiembre
### Oktubre
### Nobiembre
### Disiembre

## Naipasngay

## Pimmusay

* Pebrero 27 &ndash; Leonard Nimoy, Amerikano nga aktor ken direktor (naipasngay 1931)
* Mayo 14 &ndash; B.B. King, Amerikano a gitarista (naipasngay 1925)

* Nobiembre 22 &ndash; Kim Young-sam, presidente ti Abagatan a Korea (naipasngay 1927)

## Dagiti silpo ti ruar
Nailian a Biblioteka ti Suesia

Ti **Nailian a Biblioteka ti Suesia** (, *KB*, kaibuksilan ket "ti Naarian a Biblioteka") ket ti nailian a biblioteka ti Suesia. Daytoy ket agurnong ken agipreserba kadagiti amin a domestiko a materiales kadagiti naiprenta aken audio-bisual iti Suesia, ken dagiti pay linaon iti gunglo ti Suesia a naipablaak iti ballasiw taaw, adda pay daytoy kadagiti nangruna nga urnong iti literatura kadagiti sabali a pagsasao.

## Dagiti urnong
Dagiti urnong ti Nailian a Biblioteka ket buklen dagiti ad-adu ngem 18 a riwriw a banbanag, a mairaman dagiti libro, dagiti poster, dagiti retrato, dagiti manuskrito, dagiti diario ken dadduma pay. Ti urnong ti audio-bisual ket buklen dagiti ad-adu ngem 7 a riwriw nga or-oras ii nairekord a materiales.

Ti pay Nailian a Biblioteka ket biblioteka a pagsukisokan ti nagtagitaon, nga addaan kadagiti urnong ti ganganaet a literatura kadagiti adu a sakop dagiti suheto a mairaman ti arkeolohia, pakasaritaan, dagiti panagadal ti literatura, ken pakasaritaan ti arte. Ti biblioteka ket aglaon pay ti urnong dagiti 850 nalawa a sabanas ti papel iti Suesia manipud idi 1852.

Ti Nailian a Biblioteka ket aggatang pay iti literatura a maipanggep iti Suesia kadagiti naisurat iti ganganaet a pagsasao ken dagiti obra dagiti Suiso a naipablaak iti ballasiw taaw, ti kategoria nga ammo a kas suecana. Ti Nailian a Bibloteka ket nagur-urnosen kadagiti floppy disk, dagiti CR-ROM, ken dagiti sabali pay nga elektroniko a pagepenpenan a midia manipud idi tengnga ti tawtawen ti 1990, a mairaman dagiti e-libro, dagitie-warnakan, dagiti website, ken dagiti dadduma pay a dihital a material.

Idi 1953, ti Nailian a Biblioteka ket gimmatang kadagiti adu a dagup ti Ruso a literatura manipud idiay Leningrad ken Moscow. Dagitoy a libro ket nangporma ti batayan iti biblioteka Eslabo idiay Stockholm. Dagitoy a plano ket naipagtitipon iti maysa a tulagan a naaramid idi 1964 a nagbaetan ti Biblioteka Lenin idiay Moscow ken ti Nailian a Biblioteka a dagiti respektibo a biblioteka ket timmulag a makisinnukat iti literatura kadagit pagilianda.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* , opisial a sitio iti Ingles
Panaglalam-ek

Ti **panaglalam-ek** ket isu ti kalamiisan a tiempo iti tawen kadagiti polar a klima ken ti dagiti temperado a klima, ken nagbaetan daytoy ti otonio ken primabera. Ti panaglalam-ek ket patauden gapu ti adayo a pannakaiturong ti pagtayyekan ti Daga iti hemisperio manipud ti Init. Dagiti nadumaduma a kultura ket mangipalawagda kadagiti nadumaduma a petsa a kas ti rugi ti panaglalam-ek, ken adda met dagiti dadduma nga agusar iti panangipalawag a naibatay iti klima.  No panaglalam-eken iti Akin-amianan a hemisperio kalgaw met iti Akin-abagatan a hemisperio, ken no baliktaden. Kadagiti adu a rehion, ti panaglalam-ek ket mainaig iti niebe ken dagiti agyelo a temperatura. Ti momento ti solstisio ti panaglalam-ek ket no ti kangato ti init a mainaig iti Amianan (wenno Abagatan) nga Ungto ket kaaduanna iti negatibo a pateg daytoy ket no ti init ket addaan iti kaadaywan iti baba ti horisonte a kas marukod manipud ti ungto). Dagiti petsa ti kasapaan nga ilelennek ken kabayagan nga ileleggak ti init iti ruar dagiti rehion ti polar ket agigiddiatda manipud ti petsa ti solstisio ti panaglalam-ek, nupay kasta, ken dagitoy ket agdepdepende iti latitud, gapu ti pagiddiatan iti solar nga aldaw kadagiti amin a paset ti tawen a patauden babaen ti immitlog a panagtayyek ti Daga.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*Rosenthal, Norman E. (1998). *Winter Blues*.  New York: The Guilford Press. 

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Tropiko

Ti **tropiko** ket rehion ti Daga a mangpalikmut iti Ekuador. Daytoy ket limitado iti latitud babaen ti Tropiko ti Kanser iti akin-amianan a hemisperio iti &nbsp;N ken ti Tropiko ti Kaprikornio iti akin-abagatan a hemisperio iti &nbsp;S; dagitoy a latitud ket maitunos iti pagtayyekan a pakbo ti Daga. Ti tropiko ket makunkuna pay a kas ti **tropikal a sona** ken ti **nabara a sona** (kitaen ti heograpikal a sona). Ti tropiko ket mairaman dagiti lugar iti Daga a ti Init ket abutenna ti subsolar a puntos, ti puntos a dagus a ngato iti saan a basbassit ngem maminsan iti las-ud ti solar a tawen.

Ti tropiko ket maisalumina manipud kadagiti sabali a klimatiko ken biomatiko a rehion ti Daga, dagiti akintengnga a latitud ken dagiti rehion ti polar kadagiti aniaman a bangir ti ekuatorial a sona.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Tropen, Goethe-Institut
Sirkulo ti latitud

Ti **sirkulo ti latitud** iti Daga ket ti maysa a naipagpagarup a sirkulo ti daya-laud a mangisilpo kadagiti amin a lokasion (saan a maikabil dagiti kangato) a naikkan iti latitud. Ti puesto ti lokasion iti igid ti sirkulo iti latitud ket maited babaen ti bukodna a longitud.

Dagiti sirkulo ti latitud ket masansan a tinawtawagan kadagiti **paralelo** gapu ta dagita ket paraleloda iti tunggal maysa – a daytoy ket, ti ania man kadagiti dua a paralelo ket addaanda iti amin a lugar ken agpada iti distansia a baetanda. (Gapu  ta ti Daga ket saan a nagtimbukel ti kaadayo manipud iti ekuador iti grado 10 ti amianan ket basbassit ngem kaadayo manipud kadagiti grado 10 aginggana iti 20 ti amianan. Kadagiti dadduma a proyeksion ti mapa, kasla ti proyeksion nga ekuirektanggular, nailadawan dagitoy nga agpada iti kaadayo.)

Dagiti sirkulo ti latitud ket agbalin a basbassit no umadayoda manipud iti ekuador ken no as-asidegda kadagiti ungto. Ti sirkulo ti latitud ket perpendikular kadagiti amin a  meridiano, ken isu nga espesial a kaso ti loksodromika.

Ti latitud ti sirkulo ket aganay a ti anggulo a nagbaetan ti Ekuador ken ti sirkulo, a ti bertise ti anggulo iti tengnga ti Daga. Ti Ekuador ket adda iti 0°, ken ti Amianan ken Abagatan nga Ungto ket adda iti 90° amianan ken 90° abagatan. Adda dagiti 89 nga integral (sibubukel grado) a sirkulo ti latitud a nagbaetan ti Ekuador ken dagiti Ungto iti tunggal maysa a hemisperio, ngem dagitoy ket mabalin a mabingbingay kadagiti umiso a rukod iti latitud, ken masansan a mairepresenta a kas grado desimal (kas iti 34.637°N) wenno dagiti minuto ken segundo (kas iti 22°14'26"S). Awan ti patingga no kasano nga umiso ti mabalin a panagrukod iti latitud ken isu nga adda dagiti awan patinggana a bilang dagiti sirkulo ti latitud iti Daga. 

Adu kadagiti mapa a mangipakpakita kadagiti sirkulo ti latitud a kas dagiti nalimpia a linia, ngem ti sirkulo ti latitud ket saan a (malaksid ti Ekuador) ti kabassitan a distansia a nagbaetan ti dua a punto iti Daga. Kadagiti sabali a panangibaga, dagiti sirkulo ti latitud (malaksid ti Ekuador) ket saan a dagiti nalatak a sirkulo (kitaen pay ti kaadayo ti nalatak a sirkulo), ngem dagitoy ket loksodromika. Isu a ti maysa nga eroplano nga agtaytayab iti nagbaetan ti siudad ti Europa ken Amianan nga Amerika ket makibinningayda iti isu met laeng a latitud nga agtayab iti adadayo ngem ti amianan, kas pagarigan idiay Greenland.

Dagiti arko ti sirkulo ti latitud ket sagpaminsan a maus-usar a kas dagiti pagbeddengan a nagbaetan dagiti pagilian wenno dagiti rehion nga ayan dagiti awan a naisangayan a masna a pagbeddengan (kas dagiti desierto), wenno ti maysa nga artipisial a pagbeddengan a nailadawan a kas "linia iti mapa", a kas ti napasamak idiay Korea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Obserbatorio ti Marina ti Estados Unidos
Baro a Tawen

Ti **Baro a Tawen** ket ti panawen a pangrugian ti baro a tawen ti kalendario ken ti bilang ti tawen ti kalendario ket madegdegan. Kadagiti adu a kultura, ti pasamak ket marambakan kadagiti nadumaduma a tabas. Ti Baro a Tawen ti kalendario a Gregoriano, iti sangalubongan a panagusar ita nga aldaw, ket mapasamak iti Enero 1 (Aldaw ti Baro a Tawen), a kas isu met laeng a kaso ti kalendario a Romano ken ti kalendario a Huliano a simmaruno iti daytoy. Thi urnos dagiti bulan idi ket Enero aginggana iti Disiembre iti Daan a kalendario a Romano idi las-ud ti panagturay ni Ari Numa Pompilius idi agarup a 700 BC, segun kada Plutarch ken Macrobius, ken nagtultuloyen a naus-usar manipud iti dayta a panawen. Kadagiti adu a pagilian, a kas ti Tseka a Republika, Italia, Espania, ti Nagkaykaykaysa a Pagarian, ken ti Estados Unidos, ti Enero 1 ket nailian a piesta.

Idi las-ud ti Tengnga a Panpanawen idiay akinlaud nga Europa, bayat a ti kalendario a Huliano ket nagdama pay laeng idi a naus-usar, ti Aldaw ti Baro a Tawen ket nagdumaduma a naiyak-akar, depende iti lokasion, iti maysa kadagiti nadumaduma nga aldaw, kadagitoy ket: 1 Marso, 25 Marso, Paskua ti Panangungar, 1 Septiembre, ken 25 Disiembre. Dagitoy a panagbalbaliw ti Aldaw ti Baro a Tawen ket kadawyan a naipaspasubli iti Enero 1 iti sakbay wenno iti las-ud dagiti nadumaduma a panangampon ti kalendario a Gregoriano, a nangrugi idi 1582. Ti panagbaliw manipud ti Marso 25&nbsp;– Aldaw ti Balasang, maysa kadagiti uppat a pagkapat nga al-aldaw&nbsp;– aginggana iti Enero 1 ket napasamak idiay Eskosia idi 1600, sakbay ti pannakaipangato iti trono ni Jaime VI ti Eskosia ti Inglatera idi 1603 wenno ti pannakaporma ti Nagkaykaysa a Pagarian idi 1707. Idiay Inglatera ken Gales (ken amin dagiti dominio ti Britaniko, a mairaman dagiti kolonia ti Amerika, ti 1751 ket nangrugi idi Marso 25 ken nagpaut kadagiti 282 nga aldaw, ken ti 1752 ket nangrugi idi Enero 1. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Tropikal a klima

Ti **tropikal a klima** ket ti klima iti tropikal a rehion. Iti Pannakaidasig ti klima ti Köppen daytoy ket ti saan a namaga a klima nga amin dagiti sangapulo ket dua a bulan ket addaan kadagiti natimbeng a temperatura iti saan a nalamlamiis ngem . Saan a kas dagiti nakaro a tropiko, nga addaan kadagiti nakaro a panagdumaduma iti kaatiddog ti aldaw ken temperatura, iti panawen, ti tropikal a temperatura ket agtultuloy a natalinaay kadagiti amin a paset ti tawen ken dagiti panagdumaduma iti panawen ket kaaduan babaen iti panagtutudo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Ekuador

Ti **ekuador** ket ti pagkurosan iti rabaw ti timbukel a ti plano ket perpendikular iti pagtayyekan a pagpusipusan ken tengnga a nagbaetan dagiti dua nga ungto. Ti **Ekuador** ket kadawyan a mangibagbaga iti ekuador ti Daga: ti naipagpagarup a linia iti rabaw ti Daga nga agpada iti distansia manipud iti Amianan nga Ungto ken Abagatan nga Ungto, ken mangbingbingay iti Daga iti Akin-amianan a Hemisperio ken Akin-abagatan a Hemisperio. Dagiti sabali a planeta ken dagiti astronomikal a bagi  ket addaanda kadagiti ekuador a kapada a naipalawag. Ti ekuador ti Daga ket agarup a  iti kaatiddog; 78.7% iti daytoy ket ballasiwenna ti danum ken 21.3% iti daga.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

*  (IUGG/WGS-84 data)
*  (IAU data)

## Dagiti akinruar a silpo
Maika-180 a meridiano

Ti **maika-180 a meridiano** wenno **antimeridiano** ket ti meridiano a 180° ti daya wenno ti Kangrunaan a Meridiano a kaaduan a mangporma iti nalatak a sirkulo. Daytoy ket kadawyan iti daya a longitud ken laud a longitud. Daytoy ket naus-usar iti batayan para iti Internasional a Linia ti Petsa gapu ta daytoy iti kaaduan a paset ket lumabas babaen kadagiti nawaya a danum ti Taaw Pasipiko.  Nupay kasta, ti meridiano ket lumabas babaen ti Rusia ken Fiji ken ti pay Antartika.

Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan iti abagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-180 a meridiano ket lumabas babaen ti:

:

Ti meridiano ket lumabas pay iti nagbaetan (ngem saan a naisangayan nga asideg iti):
*ti Is-isla ti Gilbert ken ti is-isla ti Phoenix iti is-isla ti ;
*a nagbaetan ti North Island ken ti is-isla ti Kermadec ti ;
*a nagbaetan ti Is-isla ti Bounty ken ti is-isla ti Chatham, ken ti pay .

Ti laeng kalsada a mangballasiw daytoy a meridiano, ken adda met dagiti asideg a pasdek, ket adda idiay Fiji.

## Kitaen pay
*Maika-179 a meridiano daya
*Maika-179 a meridiano laud
Meridiano (heograpia)

Ti **meridiano** (wenno **linia ti longitud**) ket ti gudua ti naipagpagarup a nalatak a sirkulo iti rabaw ti Daga, ken pinatinggaan daytoy babaen ti Amianan nga Ungto ken ti Abagatan nga Ungto, dagiti nasisilpuan a punto iti agpapada a longitud. Ti puesto ti punto iti igid ti meridiano ket naited babaen ti bukodna a latitud. Ti tunggal maysa a meridiano ket perpendikular kadagiti amin a sirkulo ti latitud. Ti tunggal maysa ket addaan pay iti agpada a kaatiddog, gapu ta daytoy ket gudua ti nalatak a sirkulo iti rabaw ti Daga, daytoy ket agrukod iti 20,003.93&nbsp;km (12,429.9 milmilia).

## Dagiti nagibasaran


## Dagiti akinruar a silpo

*Ti Kangrunaan a Proyekto ti Meridiano (Estados Unidos)