open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Penned ti Tallo a Baw-ang

Ti **Penned ti Tallo a Baw-ang** ket maysa a hidroelektriko a penned a sangadpaanna ti Karayan Yangtze babaen ti ili ti Sandouping, a mabirukan idiay Distrito ti Yiling, Yichang, ti probinsia ti Hubei, Tsina. Ti Penned ti Tallo a Baw-ang ket isu tikadakkelan a estasion ti elektrisidad iti termino iti naikabil a kapasidad (22,500&nbsp;MW). Idi 2012, ti kaadu ti elektrisidad a pinartuat ti penned ket kapadpadana idi ti kaadu a pinartuat babaen ti Penned Itaipu. 

Malaksid para iti pagawitan ti bapor, ti gandat ti pened ket nakompleto ken napno nga agtartaray manipud idi Hulio&nbsp;4, 2012, idi dagiti naudi a nangruna a turbina iti sirok ti daga nga estasion ket nangrugi iti panagpataud. Ti tunggal maysa a turbina ket adda ti kapasidad iti 700&nbsp;MW. Ti bagi ti penned ket nalpas idi 2006.  Ti panangikapet kadagiti 32 a turbina ti penned kadagiti dua a basbassit a  generator (50&nbsp;MW iti tunggal maysa) tapno mabileganna laeng ti estasion, ti dagup kapasidad ti mapataud nga elektrisidad tipenned ket 22,500&nbsp;MW.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Lumboy

Ti **lumboy** wenno **lungboy**, ket maysa a kankanayon a berde a tropikal a kayo iti agsabsabong a mula ti pamilia ti Myrtaceae. Ti lumboy ket patneng iti Banglades, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, ti Filipinas, ken Indonesia.

Daytoy a kayo ket naipayammo idiay Florida, Estados Unidos idi 1911 babaen ti USDA, ken kadawyan daytoyen a naimulmula idiay Surinam ken  idiay Trinidad ken Tobago.  Idiay Brasil, a naipayammo manipud idiay idi las-ud ti kolonisasion ti Portugal, daytoy ket naiwarwarasen kadagiti naatap a luglugar, gapu ta dagiti bungana ket kankanayon a kinaynayat dagiti nadumaduma a patneng a billit.  Dagitoy a sebbangan ket naikedkeddeng a makararaut idiay Hawaii, Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Plasma (pisika)

Ti **plasma** (manipud iti Griego ti πλάσμα, "ti ania man a naporma") ket maysa kadagiti uppat a kammasapulan a kasasaad ti banag (dagiti dadduma ket ti natangken, likido, ken alingasaw). Ti panangpapudot ti alingasaw ket mabalin a maionisado dagiti bukodna amolekula wenno dagiti atomo (panagpabassit wenno panagpaadu ti bilang dagiti elektron kaniada), isunga ti panangibalin daytoy iti plasma, nga aglaon kadagiti nakarga a partikula: dagiti positibo nga ion ken dagiti negatibo nga elektron wenno ion. Ti ionisasion ket mabalin a madurogan babaen ti dadduma pay a pamay-an, kasla iti napigsa nga elektromagnetiko a lugar nga ipakat babaen ti agipataud ti laser wenno microwave, ken kuyogan daytoy babaen ti panangisina kadagiti piansa ti molekula, no adda. Ti plasma ket mabalin pay a mapartuat babaen ti panangipakat iti maysa nga eletriko a lugar iti alingasaw, a ti pakaipakatan a proseso ket ti diskarga ni Townsend.

Ti kaadda ti bassit a bilang dagiti agaw-awit ti karga ket mangaramid iti plasma a konduktibo iti elektriko tapno napigsa a mangsunbat kadagiti elektromagnetiko a lugar. Isunga ti plasma ket addaan kadagiti tagikua a saan a kapadpada dagiti natangken, likido, wenno dagiti alingasaw ken naikedkedeng a naisangsangayan a kasasaad ti banag. Kasla ti alingasaw, ti plasma ket awanan iti depinitbo a sukog wenno depenitibo a tomo malaksid no daytoy ket maikabil iti maysa paglaonan; saan a kasla ti alingasaw, babaen ti impluensia ti magnetiko a lugar, daytoy ket mabalin a mangporma kadagiti estruktura a kas dagiti pilamento, dagiti silnag, ken dagiti doble a tuon. Adda dagiti kadawyan a plasma ket mabirukan kadagiti bituen ken dagiti senial ti neon. Iti law-ang, ti plasma ket isu ti kaaduan a kasasaad ti banag para iti kadawyan a banag, a kaaduan kadagitoy ket narasay a intergalaktiko a plasma (a nangruna ti intracluster medium) ken dagiti bituen. Kaaduan kadagiti pannakaawat kadagiti plasma ket nagtaud iti panagsukisok iti natengngel a nuklear a panaglunag ken bileg ti panaglunag, a ti pisika ti plasma ket mangited kadagiti sientipiko a batayan.

## Dagiti nota


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Torre Eiffel

Ti **Torre Eiffel** (, ) ket maysa a landok a torre a mabirukan idiay Champ de Mars idiay Paris, nanaganan daytoy ken ni inhenniero Gustave Eiffel, a ti kompaniana ket isu ti nagdesinio ken nangbangon ti torre. Daytoy ket nabangon idi 1889 a kas pastrekan nga arko iti 1889 a Piesta ti Lubong, daytoy ket nagbalinen a sangalubongan ken simbolo ti kultura ti Pransia ken maysa kadagiti mabigbig nga estruktura iti lubong. Ti torre ket isu ti katayagan nga estruktura idiay Paris ken ti kaaduan a nabisbisita a mabayadan a monumento iti lubong;  7.1 a riwiriw a tattao ti kimmalay-at iti daytoy idi 2011. Ti obserbatorio ti maikatlo a lessad ket adda iti  ti kangatuan a mastrekan ti publiko iti Kappon ti Europa. Ti torre ket nakagun-od iti 250 a riwriw a bisitana idi 2010.

Ti torre ket agtakder iti katayag iti  , agarup nga isu met laeng a katayag ti pasdek nga addaan iti kadsaaran iti 81. Idi las-ud ti pannakabangonna, ti Torre Eiffel ket nalabsanna ti Monunento Washington tapno mangala ti titulo iti katayagan nga estruktura nga inaramid ti tao iti lubong; ti Torre Eiffel ket isu ti nangtengngel daytoy a titulo para kadagiti napalabas a 41 a tawtawen, aginggana idi nabangon ti Pasdek Chrysler idiay Siudad ti New York idi 1930. Gapu ti pannakanayon ti antena ti tuktok ti Torre Eiffel idi 1957, daytoy ket nataytayagen ngem ti Pasdek Chrysler babaen ti . No saan a mairaman dagiti panangirangarang nga antena, daytoy ket isu ti maikadua a katayagan nga estruktura idiay Pransia, kalpasan ti Millau Viaduct.

Ti torre ket addaan iti tallo a kadsaaran para kadagiti agbisbista. Dagiti biliete ket mabalin a magatang para iti panagkalay-at, babaen dagiti agdan wenno makina a pangipangato, kadagiti umuna ken maikadua a kadsaaran. Ti pannagna manipud iti baba a kadsaaran aginggana ti umuna a kadsaaran ket sumurok a 300 a tuktukad, ken ti pay pannagna manipud iti umuna aginggana ti maikadua a kadsaaran. Ti maikatlo ken kangatuan a kadsaaran ket mastrekan laeng babaen kadagiti panagawit nga agdan ngem kadawyan dagitoy a narikpan iti publiko. Adda met dagiti panganan kadagiti umuna ken maikadua a kadsaaran.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
* Opisial a website ti Torre Eiffel 
* Opisial a website ti Torre Eiffel
Torre

Ti **torre** ket maysa a natayag nga estruktura, a kadwyan a nataytayag ngem ti kalawana, ken kankanayon babaen ti ad-adu a paggiddiatan.  Dagiti torre ket mailasin manipud kadagiti albor babaen ti kaawan dagiti nairtengan a barut.

Dagiti torre ket sapasap a nabangon tapno makaala ti sayaat ti tayagda, ken mabalinda ti agmaymaysa iti rabaw ti daga, wenno kas paset ti dakdakkel nga estruktura wenno ramit a kas ti napasammakedan a pasdek wenno kas maysa a nangruna a paset ti rangtay.

## Pakasaritaan
Dagiti torre ket inus-usar idin dagiti tao manipud kadagiti prehistoriko a panawen. Ti kaduogan a naamammuan ket mabalin a ti nagtitimbukel a torre ti bato kadagiti diding ti Neolitiko a Jericho (8000 SK). Dagiti kasapaan a torre ket dagiti ziggurat, a nagparang dagitoy iti Sumeria nga arkitektura manipud di maika-4 a milenio SK. Dagiti kadayegan a ziggurat ket mairaman ti Sumerio a Ziggurat ti Ur, a nabangon idi maika-3 a milenio SK, ken ti Etemenanki, ti maysa kadagiti kadayegan a kas pagarigan ti Babiloniko nga arkitektura. Ti naud-udi ket nabangon idiay Babilonia idi las-ud ti maika-2 a milenio SK ken naikeddeng idi a ti katayagan a torre iti taga-uma a lubong.

Dagiti kasapaan a natidda a kas pagarigan ken dagiti estruktura ti broch idiay akin-amianan nga Eskosia, ken dagitoy ket koniko a torre a balay. Dagitoy ket dagiti sabali a kas pagarigan manipud kadagiti kultura ti Penisia ken Romano ket nangiyunay-unay ti panagusar ti torre kadagiti pagsammakedan ken dagiti papel ti sentinel. Kas pagarigan, dagiti elemento ti pagbantayan a torre ket mabirukan iti Mogador manipud iti immuna a milenio SK, ken naala manipud kadagiti taudan ti Penisia wenno Kartahinio. Dagiti Romano ket nagus-usarda kadagiti oktagional a torre a kas dagiti elemento ti Palasio ni Dioklesia idiay Kroasia, wken ti monumento ket nagtaud idi agarup a 300 AD, bayat a dagiti Diding ti Serbiana (maika-4 a siglo SK) ken dagiti Diding ti Aureliana (maika-3 a siglo AD) ket nangipakpakita kadagiti kuadrado a langa. Dagiti Insik ket nagus-usarda kadagiti torre a kas dagiti nairaman nga elemento iti Nalatak a Diding ti Tsina idi 210 SK idi las-ud ti Qin a Dinastia. Dagiti torre ket nangrunada pay nga elemento dagiti kastilo.

Dagiti sabali pay a nalatak a torre ket ti Agir-iray a Torre ti Pisa idiay Pisa, Italia a nabangon manipud idi 1173 aginggana idi 1372 ken Dagiti Dua a Torre idiay Bologna, Italia a nabangon manipud idi 1109 aginggana idi 1119. Dagiti Himalaya a Torre ket dagidi bato a torre a nangruna a mabirukan idiay Tibet nga agarup a  nabangon idi maika-14 aginggana idi maika-15 a siglo.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

## Adu pay a mabasbasa

*
Awan inggana

Ti **awan inggana** (simbolo: **<big>∞</big>**) ket maysa nga abstrakto a konsepto a mangipalpalawag ti *awan ti aniaman a patinggana* ken maipaay kadagiti nadumaduma a pagobraan, daytoy ket naipangpangruna ti matematika ken pisika. Ti Inggles a balikas ti *infinity* ket nagtaud manipud ti Latin ti *infinitas*, a mabalin a maipatarus iti "awan beddengna", daytoy ket binulod a patarus manipud ti Griego a balikas ti *apeiros*, a ti kaibuksilanna ket "awan patinggana".

Iti matematika, ti "awan inggana" ket kankanayon a matrato a kasla iti maysa a bilang (kasla ti agbilang wenno panagrukod kadagiti banag: "ti awan ignggana a bilang dagiti termino") ngem daytoy ket saan nga isu met a bilang a kas dagiti pudno a bilang. Kadagiti sistema ti bilang a mangiraman kadagiti inpinitesimal, ti resiprokal ti maysa nga inpinitesimal ket maysa nga awan inggama a bilang, a kas iti bilang a dakdakkel ngem ti aniaman a pudno a bilang.  Ni Georg Cantor ket nangpormalisado kadagiti adu a kapanunotan a mainaig iti awan inggana ken dagiti awan inggana nga agsmang idi las-ud ti naladaw&nbsp;a maika-19 a siglo ken ti nasapa a maika-20 a&nbsp;sigsiglo. Iti teoria a pinarang-ayna, adda dagiti awan inggana nga agasmang kadagiti nadumaduma a "kadakkel" (a tinawtawagan ti kardinalidad). Kas pagarigan, ti agasmang dagiti sibubukel a bilang ket mabilang nga awan inggana, bayat a ti awan inggana nga agsmang dagiti pudno a bilang ket saan a mabilang. 

## Pakasaritaan
Dagiti taga-ugma a kultura ket addaanda idi kadagiti nadumaduma a kapanunotan a maipanggep ti saad iti awan inggana. Dagidi taga-ugma nga Indiano ken dagidi Griego, ket saanda a nakaikodigo kadagiti termino ti awan inggana iti pormalisado a sistema ti matematika, ken nagarngianda ti awan inggana a kas maysa a konsepto ti pilosopia.

## Dagiti nagibasaran
Pulmonia

Ti **pulmonia** wenno **neumonia** ket maysa a kasasaad ti panagrayray iti bara—a kangrunaan a makaapektar ti mikroskopiko a supot ti angin a tinawtawagan ti alveoli. Ti kadawyana gapuna daytoy ket babaen ti inpeksion kadagiti birus wenno bakteria ken dagiti dadduma pay mikroorganismo, dagiti dadduma pay a druga ken dagiti dadduma pay a kasasaad a kas dagiti autoimmuno a sakit.

## Dagiti nagibasaran

**Bibliograpia**

* 
*

## Dagiti akinruar a silpo
*
Oras a panagin-inut ti lawag

Ti **oras a panagin-inut ti lawag** (iti Ingles ket **daylight saving time** wenno naipangyababaan iti **DST**) ket isu ti panagsanay iti panangiyuna kadagiti pagorasan iti las-ud dagiti nalawag a bulan tapno ti rabii ket addaan ti ad-adu a lawag ken addaan ti basbassit kadagiti bigat. Kadawyan a dagiti pagurasan ket mabaliwan a maipayuna iti maysa nga oras iti asideg ti primabera ken maisublinto met laeng iti otonio.

Ti moderno a kapanunotan ti oras a panagin-inut ti lawag ket immuna a naisingasing idi 1895 babaen ni George Vernon Hudson  ken immuna daytoy a naikeddeng babaen idiay Alemania ken ti Austria-Hungaria ken nairugi daytoy idi 30 Abril 1916. Manipud idin adu kadagiti pagilian a nagus-usar kadagiti nadumaduma a panawen. Kaaduan iti Estados Unidos ket agus-usarda ti DST idi tawtawen ti 1950 ken iti tawtawen ti 1960, ket ti panag-usar ti DST ket naipaadu kalpasan ti didigra ti enerhia idi tawtawen ti 1970 ken manipud idin ket adun a naus-usar idiay Amianan nga Amerika ken Europa.

Ti panagsanay daytoy ket adu kadagiti dumaydayaw ken nagdildillaw. Ti panaginayon ti lawag kadagiti rabii ket mangited ti pagimbagan kadagiti aglaklako, ay-ayam, ken dagiti dadduma pay a tignay a makatulong iti lawag ti init kalpasan kadagiti oras ti panagtrabtrabaho, ngem daytoy ket mabalin met a gapuanan kadagiti parikut para kadagiti panagpalpaliwa iti rabii ken dagiti dadduma a trabaho a mainaig iti init. Urayno ti nasapa a gandat ti DST ket ti mangpabassit ti rabii a panagusar ti silaw a bumbilia (dati a kangrunaan nga agus-usar ti elektrisidad), ti panagusar ti moderno a panagpapudot ken panagpalamis ket adu ti paggiddiatanna, ken ti panagsukimat a maipanggep no kasano a ti DST ket maka-apektar ti panagusar ti enerhia ket limitado ken maisuppiatan.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Kamelio

Ti **kamelio** ket maysa a paris ti ramay ti saka nga ungulata iti kaunegan ti henero ti ***Camelus***, nga addaan kadagiti naisangsangayan a deposito ti taba a tinawtawagan kadagiti "pissuol" iti bukotna. Dagiti dua a nabatbati a sebbangan ti kamelio ken ti dromedario, wenno maysa ti pissuolna a kamelio, daytoy ket patneng ti Tengnga a Daya ken ti Sara ti Aprika; ken ti Baktriano, wenno dua ti pissuolna a kamelio, daytoy ket agtataeng idiay Tengnga nga Asia. Napamo dagitoyen a dua a sebbangan; dagitoy ket mangited ti gatas, karne, dutdot para kadagiti tela wenno tagilako, ken dagiti agob-obra nga ayup.

## Etimolohia
Ti termino a "kamelio" ket naala manipud iti Latin ken Griego (*camelus*ken *kamēlos*) manipud iti Hebro wenno Penisio ti *gāmāl*, daytoy ket mabalin a pangited ti anag a ramut a kaibuksilan ti agbaklay wenno agawit (mainaig iti Arabiko ti *jamala*).

Ti "kamelio" ket adu pay a naus-usar a mangipalawag ti ania man kadagiti innem a kasla kamelio a mamalia iti pamilia ti Camelidae: dagiti dua nga agpayso a kamelio, ken ti uppat a Camalidae ti Abagatan nga Amerika: ti lama ken ti alpaka ket tinawtawagan dagitoy dagiti "kamelio ti Baro a Lubong", bayat a ti guanaco ken vicuña ket tinawtawagan dagitoy dagiti "kamelio ti Abagatan nga Amerika".

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
*
*Camels and Camel Milk. Reporta nga inted babaen ti FAO, Nagkaykaysa a Pagpagilian. (1982)
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
Baka

Ti **baka** ket isu ti kaaduan a kita dagiti dakkel a napaamo nga ungulata.  Dagitoy ket prominente a moderno a kameng ti subpamilia ti Bovinae, dagitoy ti kaaduan a naiwarwaras a sebbangan ti henero ti *[[Bos]]*, ken dagitoy ti kaaduan a naurnos a naidasig a kas ti ***Bos primigenius***.  Ti baka ket natartaraken a kas dingoen para iti karne (karne ti baka ken karne ti urbon), dagiti paggatasan nga ayup para iti gatas ken dagiti dadduma pay a produkto ti paggatasan, ken dagiti panagguyod nga ayup (panagguyod kadagiti kariton wenno arado).  Dagiti dadduma pay a produkto ket mairaman ti lalat ken lugit para iti ganagan wenno sungrod. Kadagiti dadduma a pagilian, a kas idiay India, dagiti baka ket sagrado.  Manipud kadagiti basbassit ngem 80 a nagtataudan ti naapamo idiay abagatan a daya a Turkia idi agarup a 10,500 a tawtawen, adda dagiti nakarkulo a 1.3 bilion a baka iti lubong tatta nga aldaw. Idi 2009, ti baka ket nagbalin a ti immuna a dingoen nga ayup ti addaan ti napno a naimapa a henoma.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Karnero

Ti **karnero** (***Ovis aries***) ken dagiti uppat ti saka, managngalngal a mamalia a kadawyan a natartaraken a kas dingoen. Kasla dagiti amin met laeng a managngalngal, ti karnero ket kamkameng ti urnos ti Artiodactyla, dagiti paris ti ramay ti saka nga ungulata. Urayno ti nagan a "karnero" ket maipakat kadagiti sebbangan ti henero ti *[[Ovis]]*, iti inaldaw a panagusar daytoy ket kankanayon a mangibagbaga iti *Ovis aries*. Dagitoy ket addaan iti sumurok bassit iti maysa a bilion,ti napaamo a karnero ket isu dagitoy ti kaaduan a sebbangan ti karnero.

Ti karnero ket mabalin a nagtaud manipud iti naatap a mouflon iti Europa ken Asia. Maysa daytoy kadagiti kasapaan nga ayup a napaamo para kadagiti panggepen ti agrikultura, ti karnero ket natartaraken para iti lana, karne ken gatas. Ti lana ti karnero ket isu ti kaaduan a naus-usar a sagut ti ayup, ken kankanayon a naap-apit babaen ti panagpukis. Ti karnero ket agtultuloy a nangruna para iti lana ken karne ita nga aldaw, ken sagpaminsan pay a natartaraken para kadagiti lalat, kas dagiti paggatasan nga ayup, wenno kas dagiti modelo nga organismo para iti siensia.

## Dagiti nagibasaran

* 
*
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Napaamo a baboy

Ti **napaamo a baboy** (***Sus scrofa domesticus*** wenno ***Sus domesticus***) ket isu ti maysa a dakkel a napaamo, paris ti ramay ti saka nga ungulata a tugotanna ti kaputotanna iti naatap nga alingo; daytoy ketnaikeddeng a subsebbangan ti naatap nga alingo wenno dagiti naisangayan a bukodna a sebbangan. Ti uloda ken maipatinayon pay ti kaatiddog ti bagida ket sumakop ti 0.9 aginggan ti 1.8 m (35 aginggana ti 71 pulgada) ken dagiti manakman ket mabalin nga agdagsen iti baetan ti 50 aginggana ti 350&nbsp;kg (110 aginggana ti 770&nbsp;lb).  No maipada kadagiti sabali nga artiodactyl, ti uloda ket maibiang nga atiddog, natirad, ken awanan kadagiti butig. Dagiti paris ti ramay ti saka nga ungulata ket sapasap dagitoy a mangmangan ti mula, ngem ti napaamo a babaoy ket maysa nga mangan iti amin, kasla dagiti naatap a tinaudanna.

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran
* 
* Animal Welfare AVMA Policy on Pregnant Sow Housing 
* CAST Scientific Assessment of the Welfare of Dry Sows kept in Individual Accommodations- March 2009 

## Dagiti akinruar a silpo
Piramida

Ti **piramida** wenno  **piramide** (manipud ti  **) ket isu ti estruktura a ti sukogna ket agarup a ti piramida iti heometriko a kapanunotan; ti akin-ruar a rabawna ket trianggulo ken agsinnabat iti agmaymaysa a puntos iti ngato. Ti batayan ti piramida ket mabalin a trilateral, kuadrilateral, wenno iti ania man a poligono a sukog, a ti kayatna a sawen ket ti piramida ket addaan ti saan a basbassit ngem tallo nga akinruar a tringgulo a rabaw (saan a basbassit ngem uppat a sanguanan a mairaman ti batayan). Ti kuadrado a piramida, ket isu ti addaan ti kuadrado a batayan ken uppat a trianggulo nga akinruar a rabaw, ket isu daytoy ti kadawyan a bersion.

Ti daremdem ti piramida, a ti kaaduan a kadegsenna ket as-asideg iti rabaw ti daga, ken ti piramidion iti ngato ket kayatna a sawen a ti basbassit a materiales iti ngato ti piramida ket agpababanto nga agiduron manipud ti ngato. Daytoy a pannakaiwarwaras ti kadagsen ket nangpalubos kadagiti nasapa a sibilisasion ti agpartuat kadagiti natalinaay nga estruktura ti monumento.

Dagiti piramida ket nabangbangon idin dagiti sibilisasion kadagiti nadumaduma a paset ti lubong.  Para kadagiti rinibu a tawtawen, dagiti kadakkelan nga estruktura iti Daga idi ket dagiti piramida—ti immuna ket ti Nalabbasit a Piramida idiay Necropolis ti Dashur ken kalpasanna ti Nalatak a Piramida ti Khufu, iti Ehipto, ti naud-udi a naibagbaga ket isu-isu ti natidtidda kadagiti Pito a Siddaaw iti Taga-ugma a Lubong. Ti Piramida ni Khufu ket nangruna a nabangon iti limestone (nga addaan dagiti dakkel a granito nga inus-usar kadagiti akin-uneg a kamara), ken naikedkeddeng a kas maysa nga maestra obra ti arkitektura. Daytoy ket aglon kadagiti garup a 1,300,000 muton a sumakop ti kadagsen manipud ti  aginggana ti  ket nabangon iti maysa a kuadrado a batayan nga adda dagiti bakrang nga agrukod iti agarup a 230&nbsp;m (755&nbsp;pie), a mangabbong kadagiti 13 nga acre. Dagiti uppat a bakrangna ket apag-isu a sumango kadagiti uppat a kardinal a puntos ken addan iti anggulo kadagiti 52 a grado. Ti kasisigud a katayag idi ti piramida ket 146.5&nbsp;m (488&nbsp;pie), ngem itan ket addaan laeng ti 137&nbsp;m (455&nbsp;pie) a katayag, ti 9&nbsp;m (33&nbsp;pie) nga awanen ket gapu ti panagtakaw ti napino a nasayaat a puraw a Tura a bungon a limestone, para iti konstruksion idiay Cairo. Daytoy ket isu pay laeng ti katayagan a piramida
Ti kadakkelan a piramida babaen ti tomo ket ti Nalatak a Piramida ti Cholula, idiay Mehikano nga estado ti Puebla.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Patricia Blackwell Gary ken ni Richard Talcott, "Agbuybuya kadagiti bituen idiay Taga-ugma nga Ehipto," *Astronomia (magasin)*, Hunio 2006, pp.&nbsp;62–67.
* Fagan, Garrett.  "Archaeological Fantasies."  RoutledgeFalmer.  2006

## Dagiti akinruar a silpo
Potograpia

Ti **potograpia** (manipud ti Griego ti *photos-* para iti "lawag" ken ti *-graphos* para iti "panangiladawan") ket isu ti arte, siensia, ken panagsanay ti panagpartuat kadagiti napaut a ladawan babaen ti panangirehistro ti lawag wenno dadduma pay nga elektromagnetiko a radiasion, itikimiko babaen dagiti pamay-an ti sensitibo ti lawag a materiales a kas ti potograpiko a pelikula, wenno elektroniko babaen dagiti pamay-an ti maysa a sensor ti ladawan. Kadawyan a dagiti lente ket inus-usar tapno pakipatengngaan ti lawag nga agballatek wennomaiparuar manipud kadagiti nbanag iti maysa a pudno a ladawan iti sensitibo ti lawag a rabaw iti uneg ti kamera iti las-ud ti napanawenan a pakailatakan. Ti resulta iti maysa nga elektroniko a sensor ti ladawan ket maysa a elektriko a karga ititunggal maysa a pixel, nga isu daytoy ti elektroniko a maproseso ken maipenpen iti maysa a papeles a porma ti ladawan para iti panagidaya wenno panagproseso.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* Pakasaritaan ti Lubong iti Potograpia  manipud Ti Pakasaritaan ti Arte.
Eskultura

Ti **eskultura** wenno **panagkitikit** ket isu ti sanga dagiti makita nga arte nga agtignay kadagiti tallo a dimension, ken maysa kadagiti plastik nga arte. Dagiti napaut a proseso ti eskultura ket kasisigud a nagus-usar ti panaggedged (ti panagikkat ti materiales) ken panagmodelo (ti panagnayon ti materiales, kasla ti pila), iti bato, metal, dagiti seramiko, tarikayo ken dagiti dadduma pay a materiales ngem, manipud iti modernismo, ti baliw ti turong ti proseso ti eskultura ket nakaiturongan ti gangani a kompleto a waya kadagiti materiales ken proseso.  Adda dagiti adu a kita ti materiales a mabalin a pagobraan babaen ti panagikkat a kas ti panaggedged, panagpartuat babaen ti panaglanang wenno panagmodelo, wenno sukogan, wenno molde.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Boucher, Bruce, *Baroko nga Eskultura ti Italiano*, 1998, Thames & Hudson (Lubong ti Arte), 
* Blunt Anthony, *Artistiko a Teoria idiay Italia, 1450–1660*, 1940 (reperensia aginggana iti 1985 nga edision), OUP, 
* Boardman, John ed., *Ti Oxford a Pakasaritaan ti Klasiko nga Arte*, 1993, OUP,
Damdamili

Ti **damdamili** (ramut a balikas ti damili) ket ti seramika a materiales a mangbukel kadagiti bangbanga a tagilako, mairaman kadagitoy dagiti nangruna a kita ti bangbanga ken porselana. Ti lugar a pagaramidan dagiti damili ket tinawtawagan ti *pagdamilian*. Ti damdamili ket mabalin pay a mangitudo ti arte ti agdamdamili wenno ti panagpataud ti bangbanga.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*Kasano a maaramid ti damdamili
Mangga

Ti **mangga** ket isu ti nalasag nga adda bukelna a bunga ken tagikua ti henero ti *[[Mangifera]]*, daytoy ket buklen dagiti nadumaduma nga agbungbunga a tropikal a kayo iti agsabsabong a mula ti pamilia ti Anacardiaceae. Ti mangga ket patneng iti Abagatan nga Asia, nga idiay ti nagtaudanna ken nakaiwarasanna iti sangalubongan ken nagbalin a maysa kadagiti kaaduan a naimuyongan a bunga iti tropiko. Bayat a dagiti sabali a sebbangan ti *Mangifera* (a kas ti Mangifera foetida, *mangga ti kabalio*) ket ad-adu pay naimuyongan, ti *[[Mangifera indica]]* &ndash; ti 'kadawyan a mangga' wenno 'Indian mango' &ndash; ket isu laeng ti kadawyan a naimuyongan a mangga kadagiti adu a rehion ti tropiko ken subtropiko. Daytoy ket isu ti nailian a bunga iti India, Pakistan ken ti Filipinas, ken ti nailian a kayo ti Banglades.

Kadagiti nadumaduma a kultura, ti bunga ken bulbulongna ket inus-usar kadagiti rito a kas dekorasion a sabong kadagiti panagkallaysa, dagiti rambakan a publiko ken dagiti relihioso a seremonia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Katuday

Ti **katuday** wenno ti sientipiko a naganna iti ***Sesbania grandiflora*** (sinonimo. **''Aeschynomene grandiflora, Agati grandiflora**)* ket isu ti maysa a bassit a kayo iti henero ti *Sesbania*. 

==Deskripsion==
Daytoy ket napardas nga agtubtubo a kayo, addaan daytoy kadagiti natimbukel ken kadawyan a bulong ken dagiti puraw ken nalabbasit a sabong depende daytoy ti sebbanagnna. Dagiti bungana ket kasla nadalumpinas, atiddog ken addaan kadagiti naingpis a berde a bukel. Daytoy a kayo ket nalaing a dumakkel iti nainit a lugar ken narigat a maimuyongan kadagiti lugar nga agyelo. 
Daytoy ket addaan ti nalukneng a kayo a dumakkel aginggana ti 3-8m, dagiti bulongna ket umatiddog iti 15–30&nbsp;cm; dagiti bulongna ket agparisda kadagiti 10-20 a paris wenno adadu pay ken maysa nga awan parisna. 

==Dagiti nagibasaran==


== Dagiti akinruar a silpo ==

* [http://www.tropicalforages.info/key/Forages/Media/Html/Sesbania_grandiflora.htm Ti *Katuday'' iti Tropicalforages.info]
Rabong

Ti **rabong** ket dagiti masida a tubo kadagiti adu a sebbangan ti kawayan a mairaman ti *[[Bambusa vulgaris]]* ken ti *[[Phyllostachys edulis]]*. Dagitoy ket naus-usar kadagiti nadumaduma a luto ken digo iti Asia. Dagitoy ket nailaklako kadagiti nadumaduma a naproseso a sukog, ken mabalin a magatang a nasadiwa, nabilag, wenno nailata.

## Dagiti maap-apit
Adda dagiti nadumaduma a tubo ti sebbangan ti kawayan a maap-apit a masida:
*Ti *[[Phyllostachys edulis]]* (孟宗竹, 江南竹) agpataud kadagiti dakkel a rabong aginggana iti 2.5 a kilo. Ti rabong daytoy a sebbangan ket tinawtawagan kadagiti sabsabali a nagan depede no ania ti panawen a pannakaapitda.
**Ti kalamiisan a rabong (冬筍, 鞭筍) ket basbassit dagitoy, aginggana dagitoy ti 1&nbsp;kg iti kadagsen iti tunggal marsa a maapit a tubo. Nalukneng ti lasagna, naimas ken nangruna a matagtagilako; dagitoy ket maap-apit iti Nobiembre ken Disiembre idiay Taiwan.
**Dagiti "nabudo" a rabong (毛竹筍) ket dakdakkel dagitoy, ngem gapu ti katangken ken kapait ti ramanda, dagitoy ket sapasap nga inus-usar kadagiti mabilbilag a rabong. Dagitoy ket maap-apit iti baetan ti Marso ken Mayo idiay Taiwan.
*Ti *[[Phyllostachys bambusoides]]* (桂竹) ket agpataud kadagiti rabong a narapis ken adda ti atiddog ken nasikkil a lasag. Kadawyan daytoy a nasadiwa a masidsida, ken maaramid pay dagitoy kadagiti mabilbilag a rabong.
*Ti *[[Dendrocalamus latiflorus]]* (麻竹) ket agpataud kadagiti rabong a dakkel nga addan ti lasag a kasla sagut ken natangken. Isu a dagitoy ket nasayaat para kadagti delata ken mabilbilag.
*Ti *[[Bambusa oldhamii]]* (綠竹) ket agpataud kadagiti na[ateg a rabong a dadakkel, nalukneng ken nabanglo ti lasagna. Dagitoy ket kadawyan a nailaklako a sadiwa ket ti tiempona ket iti baetan ti naladaw a primabera ket nasapa nga otonio. Ti pannakagun-od dagitoy ket depende to lokal a klima. Dagitoy a rabong ket mabalin pay a magun-od a nailata no sanna a tiempo.
*Ti *[[Bambusa odashimae]]* (烏腳綠竹) ket naikedkeddeng a kapada ti *B. oldhamii*, ngem napatpategan gapu ti nasarangsang a lasagna a kapada ti peras ti Asia.
*Ti *[[Fargesia spathacea]]* (箭竹) ket agpataud kadagiti nananam nga atiddog, naingpis, ken nalukneng a rabong ken mabalin a masida a nasadiwa wenno nailata.
*Ti *[[Bambusa blumeana]]* (刺竹) ket agpataud kadagiti saan unay a nasayaat a rabong nga addaan iti nakersang ken nalukay a linabag ngem dagiti dadduma rabong ken masidsida dagitoy no saan a tiempo dagiti sabali idiay Taiwan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Uleg

Dagiti **uleg** ket dagiti immatiddog, awan saka, mangmangan ti ayup a reptilia iti suburnos ti **Serpentes** a mabalin a mailasin manipud kadagiti awan sakana ng alutiit babaen ti kaawananda kadagiti kalub ti mata ken dagiti akin-ruar a lapayag. Kasla amin dagiti squamata, dagiti uleg ket ektotermiko, amniota a bertebrata a naabbongan kadagiti nagtutuon a siksik. Adu kadagiti sebbangan ti uleg ket addaan kadagiti bangabanga nga ad-adu pay kadagiti nagsuupan ngem dagiti alutiit a tinaudanda, a mangpalubos kadagitoy nga agalun-on kadagiti sidada a dakdakkel ngem dagiti uloda nga addaan iti nalukay a pangpanga.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Rabanos

Ti **rabanos** (*Raphanus sativus*) ket maysa a masida a ramut a nateng iti pamilia ti Brassicaceae a naimuyongan idi idiay Europa, kadagiti kasakbayan dagiti panawen ti Romano. Dagitoy ket naimulmula ket masidisda kadagiti nadumaduma a paset ti lubong. Dagiti rabanos ket addaan kadagiti nadumaduma a panagduduma, kadagiti nadumaduma a kadakkel, maris ket kapaut ti nasken a panawen a panagmula. Adda met dagiti rabanos a naimulmula manipud kadagiti bukel; dagiti lana ti bukel ti rabanos ket naimulmula para kadagiti panagpataud iti lana. Ti rabanos ket mabalin nga agtubo manipud iti bukel aginggana iti bunobon iti basbassit ngem tallo nga aldaw.

Ti kaibuksilan ti Griego a nagan ti henero ti *Raphanus* (ῥάφανος) ket "napardas nga agparang" a mangitudo ti napardas a pangtubo dagitoy a mula. Ti *Raphanistrum*, manipud iti isu met laeng a ramut ti Griego, ket isu ti duog a nagan nga inus-usar idi iti daytoy a henero.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Penisilina

Ti **penisilina** (sagpaminsan a naipangyababaan iti **PCN** wenno **pen**) ket grupo dagiti antibiotiko a nagtaud manipud kadagiti fungus ti *[[Penicillium]]*.Dagitoy ket nmangiraman ti penisilina G, penisilina prokaina, penisilina bensatina, ken penisilina V.
Dagiti antibiotiko a penisilina ket naipakasaritaan dagitoy a nangruna gaputa dagitoy ti immuna nga agas a nasayaat a panangagas kadagiti nadumaduma a nakaro a saksakit, a kas ti butol, ken dagiti gapu ti inpeksion babaen ti staphylococci  ken streptococci. Dagiti penisilina ket kankanayon pay a maus-usar ita nga aldaw, urayno adun dagiti kita ti resistansia iti bakteria. Amin dagiti penisilina ket dagiti β-laktamiko nga antibiotiko ken inus-usar iti panangagas kadagiti suseptibilidad ti inpeksion a maipapan iti bakteria, a kadawyan dagiti organismo a Gram-positibo.

## Dagiti nagibasaran
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Sebada

T **sebada** (*Hordeum vulgare* L.), ket kameng ti pamilia ti ruot, ken nagruna a bukel ti sereal. Dagiti nangruna nga usarna ket mairaman a kas pakan ti ayup, ka taudan ti mabubodan a materiales para iti serbesa ken dagiti dadduma pay nga araken a mainum,ken kas komponente dagiti nadumaduma a nasalun-at a makan. Daytoy ket maus-usar kadagiti digo ken dagiti inanger, ken iti sebada a tinapay kadagiti nadumaduma akultura. Ti bukbukel ti sebada ket kadawyan a naararamid iti malta ti tradisional ken taga-ugma a pamay-an iti panangisagana.

Iti maysa a panangiranggo idi 2007 kadagiti sereal nga apit iti lubong, ti sebada ket maikapat iti termino iti kaadu a napataud (136 a riwriw tonelada) ken iti kalawa ti panagtalon (566,000&nbsp;km²).

## Dagiti nagibasaran

### Dagiti nota

### Bibliograpia
*

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Pandemia

Ti **pandemia** (manipud ti Griego πᾶν *pan* "amin" + δῆμος *demos* "tattao") ken maysa nga epidemia iti makaalis a sakit a naiwarasen kadagiti populasion ti tattao iti ballasiw dagiti dakkel a rehion; kas pagarigan dagiti adu a kontinente, wenno uray iti sangalubongan. Ti naiwarwaras nga endemismo a sakit a natalinaay kadagiti terminolohia no mano ti kaadu ti tao nga agsaksakit manipud ti daytoy ket saan a maysa a pandemia. Iti pay maipatinayon, dagiti pandemia ti trangkaso ket sapasap a mangilaksid kadagiti irurumsua iti tiempo ti trangkaso. Iti amin a pakasaritaan adu idin dagiti bilang ti pandemia, a kas ti burtong ken daig.  Dagiti kinaudi a pandemia ket mairaman ti pandemia ti HIV ken dagiti pandemia ti H1N1 idi 1918 ken 2009.

## Dagiti nagibasaran
### Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

* WHO – Naturay a taudan ti pakaaamo a maipanggep kadagiti banag a maipanggep ti salun-at ti lubong
Avena sativa

Ti ***Avena sativa*** ket maysa a sebbangan ti bukel ti sereal a naimulmula para kadagiti bukelna. Bayat a ti Avena sativa ket mabalin a makan ti tao a kas oatmeal wenno rolled oats, maysa kadagiti sapasap a panagusar ket pakan ti dingoen.

## Taudan
Ti naatap a tinaudan ti *Avena sativa* ken ti asideg a pannakaikabagianna nga apit, ti *A. byzantina*, ket ti heksaploida a naatap a *A. sterilis*. Ti henetiko nga ebidensia ket mangipakpakita a dagiti tinaudan a porma ti *A. sterilis* ket dimmakkel diay Nalames nga Immindayon iti Asideg a Daya. Dagiti naimuyongan nga *Avena sativa* ket naladawda a nagparang, ken adayo manipud idiay Asideg a Daya, iti Europa ti Panawen ti Bronse. Dagiti *Avena sativa* a kasla ti senteno, ket kadawyan dagitoy a naikedkeddeng a maikadua nga apit, a kas dagiti naala manipud iti ti ruot iti nangruna a minuyongan ti sereal iti trigo ken sebada. Idi dagitoy a sereal ket agpalaudda a naiwarwaras kadagiti nalamlamiis, nabasbasa a lugar, daytoy ket mabalin a nangparabor ti ruot a komponente ti *Avena sativa*, a nakaiturongan ti kanungpalanna a pannkaimuyongan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Mula nga agsabsabong

Ti **mula nga agsabsabong** (**angiosperma**), wenno makunkuna pay nga **Angiospermae** Lindl. wenno **Magnoliophyta**, ket isu dagitoy ti kaaduan a grupo dagiti mula ti daga. Dagiti angiospermae ket dagiti agpatpataud iti bukel a mulmula a kasla dagiti gymnospermae ken mabalin a mailasin kadagiti gymnospermae babaen kadagiti serye ti sinapomorpia (naala a pakailasinan). Dagitoy a pakailasinan ket mairaman kadagiti sabong, endospermo iti kaunegan dagiti bukel, ken ti panagpataud kadagiti bunga nga aglaon ti bukbukel. Iti pannakainagan ti kayatna a sawen ti  ket ti mula nga agpataud ti bukbukel iti kaunegan ti maysa a bungon; isu dagitoy dagiti agbungbunga a mula, urayno dagitoy ket kadawyan a tinawtawagan kadagiti mula nga agsabsabong.

Dagiti tinaudan dagiti mula nga agsabsabong ket nagtaud kadagiti gymnospermae idi agarup a 245–202 a riwriw a tawtawen, ken dagiti immuna a naamammuan nga agsabsabong a mula ket rimsuada idi 140 a riwriw a tawtawen. Kaaduan sagitoy a nagbalbaliw idi las-ud ti Nasapa a Kretaseo ken immadu dagitoy idi agarup a 100 a riwriw a tawtawen, ngem nangsukat kadagiti konipero a kas dagiti kaaduan a kayo idi agarup laeng a 60–100 a tawtawen.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Ubas

Ti **ubas** ket isu ti bunga ti agtintinnag ti bulong a natarikayo a mula nga agkalatkat ti botanikal a henero ti *[[Vitis]]*. Dagiti ubas ket mabalin a makan a naata ken mabalin nga ausaren para iti panagaramid ti bino, jam, tubbog, halea, yaon ti bukel ti ubas, dagiti pasas, suka, ken lana ti bukel ti ubas. Dagiti ubes ket dagiti di-klimakteriko a kita ti bunga, ken sapasap dagitoy a nagririmpuok.

## Adu pay a mabasbasa
* Creasy, G. L. and L. L. Creasy. (2009). *Dagiti Ubas* (Siensia ti Panagpataud ti Apit iti Hortikultura). CABI. 

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* Rehistro dagiti sebbangan ti GRIN: ''Vitis''.  
* Birolohia ti Ubas.
Mansanas

Ti **mansanas** (manipud iti ) ket isu ti pomo a bunga ti kayo ti mansanas, iti sebbangan ti ***[[Malus domestica]]*** iti rosas a pamilia (Rosaceae). Daytoy ket maysa kadagiti kaaduan a naimuyongan nga agbungbunga a kayo, ken ti kaaduan nga ammo iti ania man a kamkameng iti henero ti *[[Malus]]* nga inus-usar babaen ti tattao. Dagiti mansanas ket dumakkelda kadagiti bassit nga agtintinnag iti bulong a kaykayo. Daytoy a kayo ket nagtaud manipud diay Tengnga nga Asia, nga idiay ket mabirukan pay laeng dagiti naatap a tinaudanna a *[[Malus sieversii]]*. Dagiti mansanas ket naimuyonganen kadagiti napalabas a rinibu a tawen idiay Asia ken Europa, ken naisangpet idiay Amianan nga Amerika babaen dagiti kolonista a Europeano. Dagiti mansanas ket adda idin kadagiti mitolohia ken dagiti relihion kadagiti adu a kultura, a mairaman ti Nordika, Griego ken dagiti Kristiano a tradision.  Idi 2010, ti henoma a bunga ket naala ti kodigona, nakaiturongan daytoy ti baro a pannakaawat dagiti panagtengngel ti sakit ken ti panagpili ti panagmula iti panagpataud ti mansanas.

Adda dagiti ad-adu ngem 7,500 nga ammo a kultibar dagiti mansanas, nagbanagan daytoy kadagiti adu a sakop ti kinaynayat a pakailasinan. Dagiti nadumaduma a kultibar ket naar-aramid para kadagiti nadumaduma a raman ket panagusar, mairaman daytoy iti panagluto, nasadiwa a pannangan ken panagpataud iti cider.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Senteno

Ti **senteno** (***Secale cereale***) ket ruot a kaaduan a naimulmula a kas bukbukel ken pakan ti ayup nga apit. Daytoy ket kameng ti tribu ti trigo (Triticeae) ken asideg a kabagian ti sebada (*Hordeum*) ken trigo (*Triticum*). Ti senteno ket inus-usar para iti arina, tinapay a senteno, serbesa a senteno, dagiti dadduma nga aguardiente, dagiti dadduma a vodka, ken pakan ti ayup. Mabalin pay daytoy a sibubukel a makan, babaen ti panaganger kadagiti berry ti senteno, wenno babaen ti panagdamili, a kapada ti rolled oats.

Ti senteno ket bukel ti sereal ken nasken a saan a maiyallilaw iti lolium, nga inus-usar para kadagiti solar, pagaraban, ken garami para kadagiti dingoen.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Panagsibog

Ti **panagsibog** ket isu ti artipisial a panangipakat ti danum iti daga. Daytoy ket inus-usar tapno makatulong kadagiti tinaltalon nga apit, panagtaripatu kadagiti ladawan ti daga, ken panagmula manen kadagiti nadisturbo a daga kadagiti namaga a lugar ken iti las-ud dagiti paset ti panawen iti bassit a panagtudtudo. Iti pay maipatinayon, ti panagsibog ket addaan pay a kadagiti sabali nga usar iti panagpataud ti apit, a mairaman ti panagsalaknib kadagiti mula iti panagyelo,ken panagtulong iti panagpawil ti konsolidasion ti daga.
Iti pagiddiatan, ti agrikultura nga agkamkammatalek laeng iti dagus a panagtudo ken makunkuna a pinakan ti tudo wenno panagtalon ti namaga a daga. Dagiti sistema ti panagsibog ket inus-usar pay para iti palaglapped ti tapok, panagibelleng ti rugit iti pagibellengan, ken iti panagmina. Ti panagsibog ket kadawyan nga inad-adal a kakuyogna ti pagayusan, isu daytoy ti masna wenno artipisial a panagikkat ti rabaw wenno sirok ti rabaw a danum manipud iti naited a lugar.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
* 
*
Annona squamosa

Ti ***Annona squamosa*** ket ti bassit, adu a nasangaan a kayo wenno bassit a mula manipud iti pamilia ti Annonaceae nga agpataud kadagiti makan a bunga a tinawtawagan iti **[[atis]]**. Daytoy ket nasaysayaat a makaibtur iti tropikal a tanap a klima a ngem dagiti kabagianna nga *[[Annona reticulata]]* ken *[[Annona cherimola]]* (kapadpada iti nagan dagiti bungana) a makatulong daytoy a kas ti kaaduan a naimuyongan kadagitoy a sebbangan .
Ti *Annona squamosa* ket ti bassit, semi (wenno naladaw) nga agtinnag-bulong,
adu ti sangana a bassit a mula wenno bassit a kayo iti  aginggana iti  iti katayag
a kapada iti *[[Annona muricata]]*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
*
*Annona squamosa L. Medicinal Plant Images Database (School of Chinese Medicine, Hong Kong Baptist University)
Elmer Drew Merrill

Ni **Elmer Drew Merrill** (Oktubre 15, 1876 – Pebrero 25, 1956) ket maysa idi nga Amerikano a botaniko, nga espesialista iti mulmula ti rehion ti Asia-Pasipiko.

Isu ket naipasngay idi diay East Auburn, Maine, ken nagbasa idiay Unibersidad ti Maine nga idiay ti nakagun-odanna ti B.S. idi 1898. Isu ket kanungpalan a timmipon ti Departamento ti Agrikultura ti Estados Unidos (USDA) ken nagserbi a kas maysa a botaniko ti USDA idiay Filipinas manipud idi 1902 aginggana idi 1923.

Isu ket nagsubli idiay Estados Unidos ken nagbalin a Dekano ti Kolehio ti Agrikultura ti Unibersidad ti California, Berkeley.  Isu ket immalis idi 1929 idiay New York tapno agbalin a propesor ti botaniko iti Unibersidad ti Columbia. Isu pay idi ti Direktor ti Botanikal a Hardin ti New York manipud idi 1929 aginggana idi 1935. Isu ket nagbalin a direktor ti Arnold Arboretum ti Unibersidad ti Harvard idi 1935 ken nagtalinaay idiay aginggana idi nagretiro idi 1946.

Isu ket ammo para iti adu a panagadalna iti taksonomia ti mulmula manipud idiay Asia. Mairaman dagiti sinursuratna ti  *Flora iti [[Manila]]* a naipablaak idi 1912, ken *Ti Enumerasion ti Agsabsabong a Mulmula ti Filipinas * a naipablak kadagiti paset idi baetan ti 1922 aginggana idi 1926. Ti kaudian nga obrana *Ti Botaniko dagiti Panagbanniaga ni [[James Cook|Cook]]* ket naipablaak idi 1954.

Isu ket pimmusay idiay Forest Hills, Massachusetts.

## Dagiti nagibasaran

* Elmer Drew Merrill, 1876–1956 Biblioteka ti Unibersidad ti Harvard
* Elmer Drew Merrill 

## Dagiti akinruar a silpo
*Biograpiko a Panangilagip ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia
Animasion

Ti animasion ti aglaglagto a bola (baba) ket buklen dagiti innem a kuadro.

Daytoy nga animasion ket aggungunay kadagiti 10 a kuadaro kada segundo.



Ti **animasion** ket isu ti napardas a panangiparang ti panagsasaruno dagiti saan nga agkutkuti a ladawan ken/wenno dagiti banag tapno makapartuat iti maysa nga ilusion ti panaggunay. Ti kadawyan a pamay-an ti panangirepresenta ti animasion ket ti maysa a pelikula wenno programa ti video, uray no adda met dagiti sabali pay a pamay-an. Daytoy a kita ti presentasion ket kadawyan a matungpal iti panagusar ti kamera ken ti maysa a pagbuyaan ti proyektor wenno kompiuter a makabael a mangpapardas ti siklo babaen dagiti ladawan iti maysa a panagsasaruno. Ti animasion ket mabalin a maaramid iti inaramid ti ima nga arte, inaramid ti kompiuter a ladawan, wenno tallo a dimension a bambanag, a kas dagiti tirtiris wenno dagiti pigura a naaramid ti pila, wenno panagtitipon kadagitoy a pamay-an. Ti puesto ti tunggal maysa a banag iti naisangayan a ladawan ket mainaig iti puesto ti dayta a banag kadagiti napalabas ken dagiti sumaganad a ladawan tapno ti tunggal maysa a banag ket nawaya nga agparang a nasayaat ti kuti ti ayosna iti tunggal maysa. Ti ramit a panagbuya ket agiparang kadagitoy a ladawan iti napardas a panagsasaruno, kadawyan dagitoy a 24, 25, wenno 30 a kuadro tunggal maysa a segundo.

## Etimolohia
Ti balikas nga animasion ket nagtaud manipud iti Latin a balikas ti *animātiō*, "ti tignay a panangiyungar iti biag"; manipud iti *animō* ("mangited iti biag") ken *-ātiō* ("ti tignay").

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* Dagiti Eksperimental a Pamay-an ti Animasion
* Ti panagaramid ti 8-minuto nga ababa a kartun
* "Animando" , ti 12 a minuto a pelikula a mangipakpakita kadagiti 10 a nadumaduma a pamay-an ti animasion (ken mangisuro ti panagusar kaniada).
Kaligrapia

Ti **kaligrapia** (manipud iti   *kallos* "pintas" +  *graphẽ* "panagsurat") ket maysa a kita ti arte a makita a mainaig ti panagsurat. Daytoy ti daremdem ken panangitungpal ti panangiletra iti naakaba ti ungtona nga instrumento wenno brutsa iti maysa a panagkuti. (Mediavilla 1996:&nbsp;17). Ti kontemporaneo a panangilawag ti panagsanay ti kaligrapia ket "ti arte ti panangited iti porma kadagiti senial iti maysa a maiyebkas, maitunos ken nalaing a pamay-an " (Mediavilla 1996:&nbsp;18). Ti sarita ti panagsurat ket maysa nga estatiko nga ebolusion a naikuadro iti kaunegan kadagiti teknikal a kalaing, dagiti kapardas ti panagiragarag ken dagiti limitasion ti materiales iti maysa a tao, panawen ken lugar (Diringer 1968: 441). Ti estilo ti panagsurat ket naipalplawag a kas maysa nga eskritu, ima wenno alpabeto (Fraser ken ni Kwiatkowski 2006; Johnston 1909: Plate&nbsp;6).

Ti moderno a kaligrapia ket sumakop manipud kadagiti naserbi a sinuratan ti ima aletra ken dagiti daremdem dagiti piraso ti napino nga arte nga ayan ti abstrakto a panagiyebkas ti naisurat ti ima a marka wenno mabalin a saan nga agkomprmiso ti kasayaat ti pannakabasa dagiti letra (Mediavilla 1996). Ti klasiko a kaligrapia ket maigiddiat manipud iti tipograpia ken ti saan a klasiko a panagiletra ti ima, urayno ti kaligrapo ket mabalinna ti agpartuat amin kadagitoy; dagiti karakter ket naipakasaritaan a nadisiplina ken nasayaat ti ayusna ken kellaat,  nga iti kanito ti panagsurat(Pott 2006 ken2005; Zapf 2007 and 2006).

Ti kaligrapia ket agtultuloy nga agrangrang-ay kadagiti porma ti kasar ken dagiti panagawis ti pasamak, daremdem ti kita ti letra/tipograpia, daremdem ti tatak a kasisigud a nailetra babaen ti ima, relihioso nga arte, dagiti pakdaar/grapiko a daremdem/komisionado a grapiko nga, dagiti  sinuratan ti napisi a bato ken dagiti dokumento ti panaglaglagip. Daytoy ket inus-usar pay para kadagiti prop ken dagiti agkutkuti a ladawan para iti pelikula ken telebision, dagiti testimonial, dagiti sertipikado ti pannakaipasngay ken ipupusay, dagiti mapa, ken dagiti dadduma pay nga obra a maipanggep iti panagsurat. Dagiti kasayaatan nga obra ti moderno a kaligrapia ket dagiti dokumento ti linteg ken  patente ti sursurat nga inted babaen dagiti monarkia ken dagiti opisial ti estado kadagiti nadumaduma a pagilian.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Trigo

Ti **trigo**  (*Triticum* spp.) ket bukbukel ti sereal a kasisigud a nagtaud manipud iti rehion ti Lebante ti Asideg a Daya ken ti Kabambantayan ti Etiopia, ngem daytoy ket naimuyonganen iti sangalubongan. Idi 2010, ti sangalubongan a panagpataud idi ti trigo ket 651 riwriw tonelada, ken isu daytoy ti mangaramid ti maikatlo a kaaduan a mapatpataud a sereal kalpasan ti mais (844 riwriw tonelada) ken pagay (672 riwriw tonelada). Ti trigo ket isu idi ti maikadua a kaaduan a napatpataud idi 2009; ti sangalubongan a panagpataud ti trigo iti dayta a tawen ket 682 riwriw tonelada, kalpasan ti mais (817 riwriw tonelada), ken ti pagay ket asideg a maikatlo (679 riwriw tonelada).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti sebbangan ti ''Triticum'' iti Unibersidad ti Purdue
Eukaryote

Dagiti **eukaryote** ket maysa nga organismo a dagiti selulana ket aglaon ti tengnga ken dadduma pay nga organulo a nabalkot iti kaunegan dagiti kulanit. Dagiti eukaryote ket pormal dagitoy a takson ti **Eukaryota ** wenno **Eukarya**. Ti nailawagan a kulanit a mangbedbed nga estruktura a mangikabil pakailasinan kadagiti selula ti eukaryote manipud kadagiti selula ti prokariota ket ti tengngana, wenno nuklear a sobre, iti kaunegan a ti pakaawitan ti henetiko a materiales. Ti kaadda ti tengnga ket mangited kadagiti eukarita kadagiti naganda, a nagtaud manipud iti Griego ti  (*eu*, "nasayaat") ken  (*karyon*, "nues" wenno "kernel"). Kaaduan kadagiti eukaryote a selula ket aglaonda pay ti sabsabali a bedbed dagiti kulanit nga organulo a kas ti mitochondria wenno ti Golgi nga aparato. Iti pay maipatinayon, dagiti mula ken ken algas ket aglaonda kadagiti kloroplasto. Adu kadagiti uniselular nga organismo ket dagiti eukaryote, a kas ti protozoa. Amina dagiti multiselular nga organismo ket dagiti eukaryote, mairaman dagiti ayup, mulmula ken dagiti fungus.

Ti pannakabingbinga ti selula kadagiti eukaryote ket aggiddiat manipud kadagiti organismo nga awan tengngana (Prokaryote). Adda dagiti dua a kita ti proseso ti pannakabingbingay. Iti mitosis, ti maysa a selula ket mabingbinga nga agpataud kadagiti dua a henetiko nga agpada a selula. Iti meiosis, a nasken iti seksual reproduksion, ti maysa a selula ti diploid (adda dua a kromosoma, maysa manipud iti tungngal maysa a nagannak) ket mapan iti panagtitipon manen iti tunggal maysa a paris dagiti kromosoma ti nagannak, ken into pay ti dua nga addang iti panagbingbingay ti selula, a pagbanagan iti uppat a selula ti haploid (gametes). Iti tunggal maysa a gamete ket addaan laeng ti maysa a komplemento dagiti kromosoma, ti tunggal maysa ket naisangayan a laok ti dagiti mainaig a paris dagiti kromosoma ti nagannak.

Ti dominio nga Eukariota ket agparang a kas monopiletiko, ken isu nga mangbukel ti maysa kadagiti tallo a dominio ti biag. Dagiti dua a sabali a dominio, ti Bakteria ken ti Archaea, ket dagiti prokariota ken awan dagiti langa a kasla dita ngato. Dagiti eukaryote ket mangirepresenta ti bassit-usit a minoridad iti amina a sibibiag a banag; uray ti bagi ti tao adda daytoy ti ad-adu ngem 10 a beses ngem dagiti mikrobio ngem dagiti selula ti tao. Nupay kasta, gapu ti kadakkelda, ti kolektibo a biomasada iti sangalubongan ket nakarkulo iti agarup a kapada dagiti  prokariota. Dagiti eukaryote ket immunada a naparang-ay idi 1.6–2.1 bilion a tawtawen.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti eukaryote (website ti Puon ti Biag)