open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baybay Arabiano

Ti **Baybay Arabiano** ket ti rehion iti akin-amianan a Taaw Indiano a bineddengan iti amianan babaen ti Pakistan ken Iran, iti laud babaen ti akin-amianan a daya a Somalia ken ti Peninsula Arabiano, ken iti daya babaen ti India. Ti taga -ugma a naganna ket ti Baybay Eritrea ken Baybay Persiano.

## Deskripsion

Ti kalawa ti Baybay Arabiano ket agarup a . Ti kaakaba ti Baybay Arabiano ket agarup a , ket ti kaadalemna ket . Ti kadakkelan a karayan nga agay-ayus iti Baybay Arabiano ket ti Karayan Indus.

Ti Baybay Arabiano ket addaan kadagiti dua a nangruna a sanga&nbsp;— ti Golpo ti Aden iti abagatan a laud, a makisinnilpo iti Baybay Nalabbasit babaen ti lingsat ti Bab-el-Mandeb; ken ti Golpo ti Oman iti amianan a laud, a makisinnilpo iti Golpo Persiano. Adda pay dagiti golpo ti Cambay ken Kutch iti aplaya ti Indiano.

Dagiti pagilian nga addaan iti aplaya iti Baybay Arabiano ket ti Somalia, Djibouti, Yemen, Oman, Iran, Pakistan, India ken ti Maldibas. Adda met dagiti nadumaduma a dakkel a siudad iti aplaya ti baybay a mairaman ti Karachi, Gwadar, Pasni, Ormara, Aden, Muscat, Mumbai, Keti Bandar, Salalah, Duqm ken Kochi.

### Dagiti patingga
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko dagiti patingga ti Baybay Arabiano a kas dagiti sumaganad:


*Iti laud.* Ti akindaya a patingga ti Golpo ti Aden [Ti meridiano ti Rawis Guardafui (Ras Asir, 51°16'E)].

*Iti amianan* Ti linia a mangisilpo ti Ràs al Hadd, daya a punto ti Arabia (22°32'N) ken Ràs Jiyùni (61°43'E) iti aplaya ti Pakistan.

*Iti abagatan.* Ti linia a tumartaray iti bagatan unay a punto ti Atol Addu (Maldibas), aginggana ti akindaya unay a punto ti Ràs Hafun (Aprika, 10°26'N).

*Iti daya.* Ti akinlaud a patingga ti Baybay Laquedivas [Ti linia a tumartaray manipud iti Sadashivgad Lt. iti Lau nga Aplaya ti India () aginggana ti Corah Divh () ken kalpasanna ti laud a bangir dagiti purpuro ti Laquedivas ken Maldibas aginggana ti akin-abagatan unay a punto ti Atol Addu idiay Maldibas].


## Dagiti alternatibo a nagan
Ti Baybay Arabiano ket historikal ken heograpiko a naibagbaga kadagiti nadumaduma a nagan babaen dagiti agbanbanniaga nga Arabo ken dagiti heograpo nga Europeano, a mairaman ti Baybay Persiano, Sindhu Sagar, Baybay Eritrea, Baybay Sindh, ken Baybay Akhzar.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Arabian Sea (World Wildlife Fund) 
* Al-Hind: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7Th-11th
Baybay Flores

Ti **Baybay Flores** ket sakupenna iti  iti danum ti Indonesia. Mabeddengan ti baybay iti amianan babaen ti isla ti Celebes ken iti abagatan babaen ti Is-isla Sunda ti Flores ken Sumbawa.

## Heograpia
Dagiti baybay a mangbeddeng ti Baybay Flores ket ti Baybay Bali iti laud, ti Baybay Java iti amianan a laud, ken ti Baybay Banda iti daya ken amianan a daya.

Mabirukan ti Taaw Indiano ken Baybay Savu iti abagatan, ngem naisina met dagitoy manipud iti Baybay Flores babaen dagiti nadumaduma nga isla.

Dagiti isla a mangbeddeng iti daytoy a baybay ket ti Is-isla Basbassit a Sunda ken Celebes (Sulawesi).

### Sakup
Ti baybay ket  iti kaadalen.Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko (IHO) ti Baybay Flores a kas maysa kadagiti danum ti Purpuro ti Daya nga Indiano. Ipalawag ti IHO dagiti patinggana a kas dagiti sumaganad:

*Iti abagatan.* Ti abagatan nga aplaya ti Celebes Sulawesi manipud iti laud a punto ti luek Laikang () aginggana idiay Tanjong Lassa (120°28'E).

*Iti daya.* Ti akinlaud a patingga ti Baybay Banda iti pagbaetan ti Flores ken Celebes [ti linia manipud iti akin-amianan a punto ti Flores () aginggana idiay Isla Kalaotoa () ken babaen dagiti kawar ti isla a mabirukan iti pagbaetanna ket ti abagatan a punto ti Pulo Salayar, babaen ti daytoy nga isla ken iti ballasiw ti Lingsat aginggana ti Tanjong Lassa, Celebes ()].

*Iti abagatan.* Dagiti aplaya ti amianan ti Flores, Komodo, Banta ken ti linia a mapan iti Tanjong Naroe ti amianan a daya a punto ti Soembawa, kalpasanna ti igid ti amianan nga aplayana aginggana iti Tanjong Sarokaja ().

*Iti laud.* Ti linia manipud iti Tg Sarokaja aginggana iti akinlaud nga isla ti Paternoster () kalpasanna iti akin-amianan a daya ti Isla Postiljon () ken ti laud a punto ti Luek Laikang, Celebes.


## Dagiti akinruar a silpo
* http://visibleearth.nasa.gov/view_rec.php?id=6625 
* http://www.astrogeodata.it/id219.htm

## Dagiti nagibasaran
Golpo Persiano

Ti **Golpo Persiano** ket ti baybay mediteraneo iti Akinlaud nga Asia. Daytoy ket maysa a pagpaatiddog ti Taaw Indiano (Golpo ti Oman) babaen ti Lingsat ti Hormuz, daytoy ket mabirukan iti pagbaetan ti Iran iti amianan a daya ken ti Peninsula Arabiano iti abagatan a laud. Ti delta ti karayan ti Shatt al-Arab ket mangporma ti northwest shoreline.

Ti Golpo Persiano ket paggugubatan idi ti Gubat ti Iran-Irak ti 1980–1988 , nga iti tunggal maysa a nagir ket naraut kadagiti barko ti lana. Daytoy ket nainaganan iti Gubat ti Golpo ti 1991, ti kaaduan a naibatay ti tangatang ken daga a suppiat a sinaruno ti largely panagraut ti Irak iti Kuwait.

Ti golpo ket addaan kadagiti adu a lugar ti pagkalapan, dagiti adu a raw-ang ti korales, ken adu kadagiti perla ti tirem, ngem ti ekolohiana ket nadadaelen babaen ti industrilisasion ken dagiti pannakaibuknay ti lana.

Ti bagi ti danum ket historikal ken sangalubongan nga ammo a kas ti "Persian Gulf". Adda met dagiti Arabo a gobierno a mangibagbaga a kas ti "Arabian Gulf" wenno "The Gulf", ngem dagitoy a termino ket saan a sangalubongan a mabigbig. Ti nagan a  "Gulf of Iran (Persian Gulf)" ket inus-usar babaen ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Golpo ti Suez

Ti akin-amianan a patingga ti tikor ti Baybay Nalabbasit iti Peninsula Sinai a mangpartuat ti **Golpo ti Suez** (; transliterado: Khalīǧ as-Suwais) iti laud ken ti Golpo ti Aqaba iti daya.  Naporma idi ti golpo iti kaunegan ti relatibo nga ubing nga itan ket saanen nga aktibo rengngat ti labneng ti Rengngat ti Golpo ti Suez, a napetsaan kadagiti agarup a 28 a riwriw a tawen. Daytoy ket gumay-at kadagiti  iti amianan babaen ti amianan a laud ken agpatingga idiay siudad ti Ehipto ti Suez ken ti sumrekan ti Kanal Suez. Iti igid ti tengnga a linia ti golpo ket ti pagbeddengan a pagbaetan ti Aprika ken Asia. Mabirukan ti pagserrekan ti golpo iti ngato ti lugar ti lana ken gas ti Gemsa.

## Heograpia
Sakupen ti golpo ti akin-amianan a laud nga ima ti Baybay Nalabbasit iti pagbaetan ti Aprika ken ti Peninsula Sinai. Daytoy ti maikatlo nga ima ti sistema ti rengnga t ti triple a pagsasabtan, ti makadua ket ti Golpo ti Aqaba.

Ti kaatiddog ti golpof, manipud iti sabaganna iti Lingsat Jubal aginggana iti ulona idiay siudad ti Suez, ket , ken agdumaduma ti kaakaba iti .

### Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko ti akin-abagatan a patingga ti golpo a kas "Ti linia a tumartaray manipud iti Ras Muhammed (27°43'N) iti abagatan a punto ti Isla Shadwan (34°02'E) ken kalpasanna agpalaud iti paralelo (27°27'N) aginggana iti aplaya ti Aprika".

## Heolohia

Ti seksion ti estratigrapiko ti labneng ti sedimentario ti golpo ket buklen ti sakbay a panagrengngat ti Paleosoika aginggana ti Oligoseno a batbato a klastiko ken dagiti karbonato, ken  aktibo a panagrengngat ken kalpasan a panagrengngat a Mioseno agingga dagiti Holoseno a klastiko ken dagiti ebaporita.
Adda dagiti dakkel a lugar ti lana a mabirukan iti golpo: ti El Morgan a naduktalan idi 1964, ti Belayim a naduktalan idi 1955, ken **lugar ti Oktubre** a naduktalan idi 1977.  Ti LUgar ti Oktubre ket agpataud manipud iti Pormasion ti Kretasiko Nubia , ti Pormasion Akinngato a Kteasiko Nezzazat, ti Pormasion Mioseno Nukhul, ken ti Mioseno Asl Kameng ti Pormasion ti Akinngato a Rudeis.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti ladawan ti Golpo nga ala ti satelite, ken ti Kanal Suez
Baybay Bali

Ti **Baybay Bali** () ket ti bagi ti danum iti amianan ti isla ti Bali ken abagatan iti Isla Kangean iti Indonesia. Mangporma ti baybay ti abagatan a laud a parte ti Baybay Flores, ken malukatan iti daytoy ti Lingsat Madura manipud iti laud.

## Heograpia
Ti Baybay Bali ket sagpaminsan a maigrupo iti Baybay Flores para kadagiti panggep ti oseanograpia, nupay kasta, kadagiti dadduma a nautikal a karta, ti Baybay Bali ket naisurat a kas naisangayan a baybay para iti nabigasion. Ti baybay ket addaan iti kalawa iti  ken ti kaadalem iti .

### Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko (IHO) ti Baybay Bali a kas maysa kadagiti danum ti Purpuro Daya nga Indiano. Ipalawag ti IHO dagiti patinggana a kas dagiti sumaganad:

*Iti amianan.* Ti linia manipud iti Akinlaud nga Isla Paternoster aginggana iti daya a punto ti Sepandjang ken kalpasanna babaen ti daytoy nga isla aginggana iti laud a punto ti Luek Gedeh iti abagatan nga aplya ti Kangean ().

*Iti laud.* Ti linia manipud iti laud a punto ti Luek Gedeh Bay, Isla Kangean, aginggana iti Tg Sedano, ti amianan a daya unay a punto ti Java ken agpababa iti daya nga aplaya aginggana iti Tg Bantenan, ti abagatan a daya unay a punto ti isla.

*Iti abagatan.* Ti linia manipud iti Tanjong Banenan babaen dagiti akin-abagatan a punto ti Balt [sic] ken ti Is-isla ti Noesa aginggana iti Tanjong Bt Gendang, ti abagatan a laud unay ti Lombok, ken iti abagatan nga playana aginggana iti abagatan nga aplaya ti Tanjong Ringgit ti abagatan unay a punto, kalpasanna ti linia a mapan iti Tanjong Mangkoen () ti abagatan a laud unay ti Soembawa.

*Iti daya.* Dagiti aplaya ti laud ken amianan ti Soembawa ken ti ad-adayo ngem daya iti Tanjong Sarokaja (), kalpasanna ti akinlaud a patingga ti Baybay Flores [Ti linia manipud iti Tg Sarokaja aginggana iti Akinlaud nga Isla Paternoster ()].


### Panagbalikuskos
Ti panagbalikuskos ken dagiti tagikua ti masa ti danum iti Baybay Bali ket ti panagtultuloy manipud iti Flores aginggana iti Baybay Java iti amianan. Iti oseanograpiko, ti Baybay Bali Sea ket maipanggep iti Indonesian Throughflow nga agtaud manipud iti Taaw Pasipiko aginggana iti Taaw Indiano, kaaduan kadagitoy nga anud ket lumabas babaen ti Lingsat Bali ken Lingsat Lombok.

## Dagiti tsunami
Iti nairehistro a pakasaritaan ti tsunami, ti Baybay Bali ket nakasanayen kadagiti nadumaduma a tsunami. Ti panagbettak ti Bantay Tambora ti 1815 Tambora (gantingan ti 7 ti Kapigsa ti Panagbettak ti Bulkan) ket nangporma kadagiti tsunami idi 22 Septiembre 1815 iti pagsasabtan ti  ken kalpasanna ti tallo a tawen (8 Septiembre 1818) manipud kadagiti simmaruno a panagbettak ti bulkan iti nagsasabtan iti . Add pay dagiti dua a tsunami a nairehistro idi  1857 ken idi 1917 nga addaan iti kangato iti  ken .

## Kitaen pay
* Heograpia ti Indonesia

## Dagiti nagibsaran
Louis de Broglie

Ni **Louis-Victor-Pierre-Raymond, maika-7 a duke de Broglie** (;  wenno ; 15 Agosto 1892 – 19 Marso 1987) ket Pranses a pisiko a nakaaramid kadagiti baro a kontribusion iti teoria ti kuantum. Iti tesisna ti PhD 1924 isu ket nangirugi ti punto ti panagrason ti kasasaad ti allon dagiti elektron ken nagisingasing a ti amin a materia ket addaan kadagiti tagikua ti allon. Daytoy a konsepto ket ammo a kas ti hipotesis de Broglie, ti maysa a pagarigan ti pannakadua ti partikula ti allon, ken mangporma ti sentral a parte ti teoria ti mekanika kuantum.

Nangabak ni De Broglie iti Premio Nobel iti Pisika idi 1929, kalpasan idi ti kasla allon a panagkukua ti materia ket immuna a naipakita iti eksperimento idi 1927.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Les Immortels: Louis de BROGLIE " (Académie française, iti Pranses)
* Biograpia ni Louis de Broglie" (Pundasion ti Nobel)
Werner Heisenberg

Ni **Werner Karl Heisenberg** (; 5 Disiembre 1901 – 1 Pebreo 1976) ket Aleman a teoretikal a pisiko ken maysa kadagiti nangruna a pionero ti mekanika kuantum. Isu ket nangipablaak iti obrana idi 1925 iti baro a papel. Kadagiti simmaruno a serye dagiti papel kada Max Born ken Pascual Jordan, iti las-ud ti isu met laeng a tawen,  daytoy a  pormulasion ti matrix ti mekanika kuantum ket kaaduan idi a naipalawag. Idi 1927 inpablaakna ti bukodna a pamunganayan ti panagdudua, ken dayta ti nangitakderanna ti pilosopiana ken ti kaaduan a pammakaammo kaniana. Ni Heisenberg ket nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika idi 1932 "para iti panagpartuat ti mekanika kuantum". Isu ket nangruna pay a nagkontribusion kadagiti teoria iti hidrodinamika dagiti nagulo nga ayus, ti tengnga ti atomiko, ferromagnetismo, kosmiko a rayraya, ken dagiti subatomiko a partikula, ken instrumental pay iti panagplano ti immuna a reaktor ti atomiko ti Laud nga Alemania idiay Karlsruhe, ken kakuyog ti panagsukisok ti reaktor idiay Munich, idi 1957. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Biograpia ti Nobelprize.org
C. V. Raman

Ni **Apo Chandrasekhara Venkata Raman**, FRS (7 Nobiembre 188821 Nobiembre 1970) ket maysa idi nga Indiano a pisiko ken naipasngay iti dati a Probinsia ti Madras, a dagiti baro nga obrana iti pagobraan iti panagwarakiwak ti lawag ket isu ti nakagunodanna ti Premio Nobel iti Pisika idi 1930. Isu ket nakaduktal a ti lawag ket ballasiwenna ti masarang a material ken dagiti dadduma a maiballatoka a lawag ket agbaliw iti kaatiddog ti allon. Daytoy a penomena ket tinawtawagan itan iti panagwarakiwak a Raman ken ti resulta ti epekto Raman. Idi 1954, isu ket napammadayawan iti kangatuan a gunguna ti paisano idiay India, ti Bharat Ratna.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Ti premio Nobel iti Pisika ti 1930 iti Pundasion ti Nobel
Paul Dirac

Ni **Paul Adrien Maurice Dirac**  ( ; 8 Agosto 1902 – 20 Oktubre 1984) ket Ingles a teoretikal a pisiko a nagaramid kadagiti pamunganayan a kontribusion iti nasapa a panagdur-as iti mekanika kuantum ken elektrodinamika kuantum. Isuidi ti Lucasiano a Propesor ti Matematika iti Unibersidad ti Cambridge, kameng ti Sentro para kadagiti Teoretikal a Panagadal, Unibersidad ti Miami, ken naggigian iti naudi a dekada iti panagbiagna idiay Unibersidad ti Estado ti Florida.

Kadagiti naduktalanna, isu ket nagpormula iti ekuasion Dirac a nangipalawaganna ti panagkukua dagiti fermion ken nangipadto ti kadda ti antimateria. Ni Dirac ket nakibingay iti Premio Nobel iti Pisika para iti 1933 kenni Erwin Schrödinger, "para iti panagduktal kadagiti baro a produktbo a porma iti teoria ti atomiko".

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*
Baybay Laquedivas

Ti **Baybay Laquedivas** wenno **Baybay Lakshadweep** ket ti bagi ti danum a mangbedeng iti India (mairaman dagiti is-islana iti Lakshadweep), ti Maldibas, ken Sri Lanka. Daytoy ket mabirukan iti laud ti Kerala. Daytoy a nabara a baybay ket addaan iti natalinaay a temperatura ti danum iti amin a paset ti tawen ken nabaknang kadagiti biag ti baybay, a iti agmaymaysa laeng ti Golpo ti Mannar ket pagyanan dagiti agarup a 3,600 a sebbangan

## Sakup

Ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko ket ipalawagna dagiti patingga ti Baybay Laquediva a kas dagiti sumaganad:

*Iti laud.* Ti linia nga agtartaray manipud iti Sadashivgad Lt. iti laud nga aplaya ti India () aginggana iti Corah Divh () ken kalpasanan ket agpabab iti laud a bangir ti Laquedivas Lakshadweep ken dagiti purpuro ti Maldivas aginggana iti akin-abagatan unay a punto ti Atol Addu idiay Maldibas.

*Iti abagatan.* Ti linia nga agtartaray manipud iti Dondra Head idiay Ceylon [Sri Lanka] aginggana iti akin-abagatan unay a punto ti Atol Addu.

*Iti daya.* Dagiti aplaya ti laud ti Ceylon ken India.

*Iti amianan a daya.* Rangtay ni Adam (pagbaetan ti India ken Ceylon).


## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*Marine Protected Areas in India, International Collective in Support of Fishworkers (ICSF), Abril 2008,
Bradley Cooper

Ni **Bradley Charles Cooper**  ket aktor ken produser manipud iti Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
*
*
James Chadwick

Ni **Apo James Chadwick**,  (20 Oktubre 1891&nbsp;– 24 Hulio 1974) ket Ingles a pisiko a nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika idi 1935 para iti pannakaduktalna ti neutron idi 1932. In 1941, isu ket nagsurat iti kanungpalan a burador ti Reporta MAUD, nga isu daytoy ti nakareggetan ti gobierno ti Estados Unidos a mangrugi iti serioso a panagsukimat iti  atomiko a bomba. Isu idi ti daulo ti timpuyog ti Britaniko ken nagtrabaho iti Proyekto Manhattan idi las-ud ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan. Isu ket nakabaliero idiay Inglatera idi 1945 para kadagiti nagun-odna iti pisika.

Nagturpos ni Chadwick manipud iti Victoria University of Manchester idi 1911, nga idiay ket nagadal babaen ni Ernest Rutherford (ammo akas ti "ama ti nuklear a pisika"). Idiay Manchester, isu ket nagtultuloy a nagadal babaen ni Rutherford aginggana idi isu ket nagungunaan iti bukodna nga MSc idi 1913. Ti isu met laeng a tawen, nagungunaan idi ni Chadwick ti Research Fellowship  manipud iti Naarian a Komision para iti Eksibision idi 1851. Isu ket napili nga agadal iti beta a radiasion babaen ni Hans Geiger idiay Berlin. Iti panagusr ti kontador Geiger ni Geiger, ni Chadwick ket nakabael idi a nangipakita a ti beta a radiasion ket agpataud ti agtultuloy nga espektra, ken saan a dagiti diskreto alinia a naipagpagarup idi. Isu ket adda pay laeng idiay Alemania idi nangrugi ti Umuna a Gubat ti Sangalubongan idiay Europa, naggigian kadagit isimmaruno nga uppat a tawen idiay pagbalodan a kampo ti Ruhleben.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Baybay Alboran

Ti **Baybay Alboran** ket ti akinlaud unay a paset ti Baybay Mediteraneo a mabirukan daytoy iti pagbaetan ti Peninsula Iberia ken iti amianan ti Aprika. Ti Lingsat ti Gibraltar a mabirukan iti laud a patingga ti Baybay Alboran, ket mangikapet ti Mediteraneo iti Taaw Atlantiko.

Ti pagtengngaan a kaadalemna ket  ken ti kaadaleman a partena ket .

Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko dagiti patingga ti Baybay Alboran a kas dagiti sumaganad:


*Iti laud.* Ti akindaya a patingga ti Lingsat ti Gibraltar: Ti linia a mangitipon manipud iti ungto ti (Punto Europa) ti *[[Gibraltar|Gorra ti Gibraltar]]* idiay Europa aginggana iti ungto ti *[[Península de Almina]]* ti Ceuta idiay Aprika ().

*Iti daya.* Ti linia a mangitipon manipud iti *[[Cabo de Gata]]* iti Andalusia idiay Europa aginggana iti *Gorra Fegalo* iti Arhelia idiay Aprika().


Dagiti akinrabaw nga anud ti Baybay Alboran ket maimpluensiaan babaen dagiti puyupoy ti angin, ganud nga agpadaya, ken mangiyeg ti danum manipud iti Atlantiko iti Mediteraneo; dagiti ad-adalem nga addaan iti sirok ti rabaw nga anud ket agayus nga agpalaud, ken mangawit ti naapapgad a danum ti Mediteraneo kadagiti tributario ti Gibraltar a mapan iti Atlantiko. Isu nga adda iti kadawyan a bertikal a panagpusipos iti panagbalikoskos, nga ammo a kas ti alipuno ti taaw, iti Baybay Alboran a kas resulta ti panagsisinnukat ti danum.

Ti Baybay Alboran ket sona ti transision a pagbaetan ti taaw ken baybay, daytoy ket aglaon kadagiti aglalaok a sebbangan ti Mediteraneo ken ti Atlantiko. Ti Baybay Alboran ket habitat para kadagiti kadakkelan a populasion ti agong-botelia a dolpino iti akinlaud a Mediteraneo, ket pagtaengan ti mudi a populasion dagiti Phocoena phocoena (harbour porpoise iti Ingles) iti Mediteraneo, ken daytoy ti kangrunaan a lugar a panganan para kadagiti Caretta caretta (loggerhead sea turtle iti Ingles) idiay Europa. Thi Baybay Alboran ket ayan pay ti nangruna a komersial a pangkalapan, a mairaman dagiti sardinas ken  layalay.

Adda met dagiti babassit nga isla a mabirukan iti baybay, a mairaman iti kapadana iti nagan nga Isla de Alborán. Kaaduan daytoy uray iti asideg ti aplaya ti Morocco ket turayan babaen ti Espania.
Dagiti arko ti banbantay nga ammo akas ti Arko Gibraltar, ket mangbungon iti lawlaw kadagiti akin-amianan, akinlaud, ken akin-abagatan a bangir ti Baybay Alboran. Ti Arko ti Gibraltar ket buklen ti Kordiliera Baetiko ti akin-abagatan nga Espania ken ti Banbantay Rif ti Morocco. Dagitoy a banbanatay ket ammo kadagiti ekologo a kas ti kompleks ti Baetiko-Rif ken mangbukel ti maysa kasayaan a punto ti dibersidad ti Mediteraneo; ken kasla met ti Baybay Alboran, ti kompleks ti Baetiko-Rif ket mangirepresenta ti transision a pagbaetan ti Mediteraneo ken Atlantiko (dagiti sona ti ekolohia ti Macaronesia). Ti kalalainganna nga impluensia ti Atlantiko ket nangpalubos kadagiti adu a reliko a sebbangan kadagiti bantay ti Baetiko ken Rif a nagbiag kadagiti panagbalbaliw iti klima kadagiti naudi a riwriw a tawen a nagtaudan ti panagawanda kadagiti sabali a lugar iti lawlaw ti labneng ti Mediteraneo.

## Dagiti nagibasaran
Baybay Savu

Ti **Baybay Savu** (wenno ti **Baybay Sawu**) ket ti bassit a baybay iti kaunegan ti Indonesia ken nainaganan para iti isla ti Savu (Sawu) iti akin-abagatan a pagbeddengannna.  Daytoy ket bineddengan babaen ti Savu ken Rai Jua iti abagatan, dagiti isla ti Rote ken Timor (pagbaetan a nagbingayan ti Daya a Timor ken Indonesia) iti daya, ti Flores ken ti Purpuro Alor iti amianan/amianan a laud, ken ti isla ti Sumba iti laud/amianan a laud. Iti pagbaetan kadagitoy nga isla, daytoy ket agayus idiay Taaw Indiano iti abagatan ken iti laud, ti Baybay Flores iti amianan, ken ti Baybay Banda iti amianan a daya.

Ti Baybay Savu ket makaabot iti agarup a 3500&nbsp;m iti kaadalem. Daytoy ket sakupenna iti agarup a 600&nbsp;km manipud iti laud aginggana iti daya, ken 200&nbsp;km manipud iti amianan aginggana iti abagatan. Ti kadakkelan a siudad iti baybay ket ti Kupang, ti kapitolio ti Daya a Nusa Tenggara ti probinsia iti isla ti Timor ken adda met dagiti agarup a 450,000 nga agtataeng.

## Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko (IHO) ti Baybay Savu a kas maysa kadagiti danum ti Purpuro ti Daya nga India. Ipalawag ti IHO ti patinggana a kas dagiti sumaganad:

*Iti amianan.* Babaen dagiti akin-abagatan a patingga ti Baybay Flores [Dagiti aplaya ti amianan ti Flores, Komodo, Banta ken ti linia iti Tanjong Naroe ti amianan a daya a punto ti Soembawa, kalpasanna iti igid ti amianan anga aplayana aginggana iti Tanjong Sarokaja ()] ken Baybay Banda 125° Daya … [iti] Isla Alor, kalpasanna iti lawlaw ti daya a punto ken ti igid dagiti aplaya ti amianan ti Alor, Pantar, dagiti isla ti Lomblen ken Adoenara ken kalpasanna iti ballasiw ti akin-amianan a patingga ti Lingsat Flores aginggana iti Tanjong Serbete ti akindaya unay a patingga ti Flores].


*Iti daya.* Babaen ti meridiano ti 125° Daya iti pagbaetan ti Alor ken Timor.



*Iti abagatan.* Babaen ti linia manipud iti abagatan a laud a punto ti Timor aginggana iti amianan a daya a punto ti Roti, babaen ti daytoy nga isla aginggana iti abagatan a laud a puntona, kalpasanna tilinia a mapan iti Poeloe Dana () ken aginggana iti Tanjong Ngoendjoe, ti akin-abagatan unay a patinga ti Soemba ken babaen ti daytoy nga isla aginggana iti Tanjong Karosso iti akinlaud a puntona.


*Iti laud.* Ti linia manipud iti Tanjong Karosso (Soemba) aginggana iti Toro Doro () iti abagatan nga aplaya ti Soembawa.


## Dagiti nagibasaran
Baybay Koro

Ti **Baybay Koro** wenno **Baybay ti Koro** ket ti baybay iti Taaw Pasipiko a nagbaetan ti isla Viti Levu, Fiji iti laud ken ti Is-isla Lau iti daya ken napalikmutan babaen dagiti isla ti purpuro ti Fiji.

Daytoy let nainaganan manipud iti Isla Koro.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
*
Golpo ti Oman

Ti **Golpo ti Oman** wenno **Baybay ti Oman** (—*Ḫalīdj ʾUmān*; alternatibo nga ammo a kas خليج مکران—, *Ḫalīdj Makrān*; iti Persiano: دریای عمان *Daryā-ye Ommān*, wenno دریای مکران *Daryā-ye Makrān*, wenno دریای پارس*Daryā-ye Pārs*; iti  *Khaleej Oman*) ket ti lingsat (ken saan a pudno a golpo) a mangikapet iti Baybay Arabiano iti Lingsat ti Hormuz, ken kalpasanna mapan iti Golpo Persiano. Daytoy ket kadawyan a mairaman a kas sanga ti Golpo Persiano, ken saan a kas ima ti Baybay Arabiano. Ti golpo ket pagbeddenganna ti Pakistan ken Iran iti amianan, ti Oman iti abagatan, ken ti UAE iti laud.

## Sakup

Ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko ket ipalawagna dagiti patingga ti Golpo ti Oman a kas dagiti sumaganad:

::*Iti amianan a laud.* Ti lini a mangitipon iti Ràs Limah (25°57'N) iti aplaya ti Arabia ken Ràs al Kuh (25°48'N) iti aplaya ti Iran (Persia)

::*Iti abagatan a daya.* Ti akin-amianan a patingga ti Baybay Arabiano [Ti linia a mangitipon ti Ràs al Hadd, iti daya ti Arabia (22°32'N) ken Ràs Jiyùni (61°43'E) iti aplaya ti Pakistan.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* "The Book of Duarte Barbosa" by Duarte Barbosa, Mansel Longworth Dames. 1989. p.&nbsp;79. 
* "The Natural History of Pliny". by Pliny, Henry Thomas Riley, John Bostock. 1855. p.&nbsp;117
* "The Countries and Tribes of the Persian Gulf" by Samuel Barrett Miles – 1966. p.&nbsp;148
* "The Life & Strange Surprising Adventures of Robinson Crusoe of York, Mariner". by Daniel Defoe. 1895. p.&nbsp;279
* "The Outline of History: Being a Plain History of Life and Mankind". by Herbert George Well. 1920. p.&nbsp;379.
* "The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge" by Johann Jakob Herzog, Philip Schaff, Albert Hauck. 1910. p.&nbsp;242

## Dagiti akinruar a silpo

*  Omani Ministry of Foreign Affairs
Golpo ti Aqaba

Ti **Golpo ti Aqaba** wenno **Golpo ti Eilat** (, naitransliterado: *Khalyj al-'Aqabah*; , naitransliterado: *Mifratz Eilat*) ket ti dakkel a golpo idiay akin-amianan nga ungto ti Baybay Nalabbasit, iti daya ti Peninsula Sinai ken iti laud ti nangruna a daga ti Arabia. Ti aplayana ket nabingbingay iti nagbaetan dagiti uppat a pagilian: ti Ehipto, Israel, Hordania, ken Saudi Arabia.

## Heograpia

Ti golpo ket daya ti Peninsula Sinai ken laud ti Peninsula Arabiano. No ti adda Golpo ti Suez iti laud, daytoy ket sumakop manipud iti akin-amianan a paset ti Baybay Nalabbasit. Daytoy ket makaabot iti kaadalenm iti 1,850&nbsp;m iti tengnga a lugarna: ti Golpo ti Suez ket nalawlawa ngem naab-ababaw ngem 100&nbsp;m.

Ti golpo ket agrukod iti  iti kalawaan a puntona ken sumakop iti agarup a  iti amianan manipud iti Linglingsat ti Tiran nga idiay ti pagsabtan ti Israel iti Ehipto ken Hordania.

### Sakup
Ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko ket mangipalawag ti akin-abagatan a patingga ti golpo a kas "Ti linia nga agtartaray manipud iti Ràs al Fasma agpaabagatan a laud iti Isla Requin () babaen ti Isla Tiran aginggana iti abagatan a laud a punto ken kalpasanna agpalaud a paralelo (27°54'N) iti aplaya ti Peninsula Sinai".

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Baybay Halmahera

Ti **Baybay Halmahera** ket rehional a baybay a mabirukan idiay sentral nga akindaya a parte ti Bayabay Australasia Mediteraneo. Daytoy ket naisentro iti agarup a 1° Abagatan ken 129° Daya ken bineddengan babaen ti Taaw Pasipiko iti amianan, ti Halmahera iti laud, ti Waigeo ken Irian Jaya iti daya, ken ti Baybay Seram iti abagatan. Daytoy ket sakupenna ti agarup a 95,000&nbsp;km ken ti topograpiana ket ket buklen dagiti nadumaduma a bilang dagiti naisina a labneng ti taaw ken dagiti pantok, ti kangrunaan kadagitoy ket ti Labneng Halmahera a makaabot iti kaadalem iti 2039&nbsp;m.

## Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko (IHO) ti Baybay Halmahera a kas maysa kadagiti danum ti Purpuro Daya nga India. Ipalawag ti IHO ti patinggana kas dagiti sumaganad:

*Iti amianan* Ti linia manipud iti Wajaboela (Morotai) aginggana iti Tg. Djodjefa, ti akin-amianan a punto ti Halmahera.

*Iti daya.* Ti linia manipud iti Tg. Gorango, ti akin-amianan a daya a punto ti Isla Morotai, babaen ti is-isla ti Sajang ken Kawé aginggana kadagiti akinlaud a patingga ti is-isla ti Waigeo ken Batanta iti ballasiw ti amianan a laud a punto ti Isla Samawati, ken agpababa iti aplaya iti Tg. Menonket iti amianan a laud a puntona, ken kalpasanna mapan iti Tg. Sele, Baro a Guinea ().

*Iti abagatan.* Ti akin-amianan a patingga ti Baybay Ceram iti pagbaetan ti Obi Mayor ken Baro a Guinea [Ti linia manipud iti … Obi Mayor … ti Tanjong Seranmaloleo iti akindaya unay a patinggana, kalpasanna babaen dagiti isla ti Tobalai, Kekek, Pisang ken Kofiau aginggana iti Tanjong Sele (), ti akinlaud a punto ti Baro a Guinea].

*Iti laud.* Ti akin-abagatan a punto ti Baybay Molucca [sic] iti pagbaetan ti Halmahera ken Obi Myor [Ti linia manipud iti akin-abagatan unay a patingga ti Halmahera aginggana iti amianan a punto ti Isla Bisa (Setile), kalpasanna aginggana iti akin-amianan unaya patingga ti Obi Mayor].


## Dagiti akinruar a silpo
* Ti naikabil para it Baybay Halmahera iti Glosario ti Pisikal nga Oseanograpia 

## Dagiti nagibasaran
Baybay Balear

Ti **Baybay Balear** wenno **Baybay Iberia** (*Mar Balear* iti Katalan ken Espaniol) ket ti bagi ti danum iti Baybay Mediteraneo iti asideg ti Is-isla Balear.
Agayus ti Karayan Ebro iti daytoy a bassit a baybay.

## Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko dagiti patingga ti Baybay Balear a kas dagiti sumaganad:

Iti baetan ti Islas Baleares ken ti Aplaya ti Espania, ket bineddenganda:

*Iti abagatan a laud.* Ti linia manipud iti Rawis San Antonio, Espania () aginggana iti Rawis Berberia, ti abagatan a laud unay a patingga ti Formentera (Islas Baleares).

*Iti abagatan a daya.* Ti Abagatan nga Aplaya ti Formentera, kalpasanna ti linia manipud iti Punta Rotja, iti akindaya unay a patinggana, aginggana iti akin-abagatan unay a patingga ti Isla Cabrera () ken aginggana iti Isla del Aire, iti akin-abagatan unay a patingga ti Minorca.

*Iti amianan a daya.* Ti daya nga aplaya ti Minorca aginggana iti Gorra Favaritx () kalpasanna ti linia a mapan iti Rawis San Sebastian (Espania) ().


## Dagiti nagibasaran
Luek ti Campeche

Ti **Luek ti Campeche** () ket ti akin-abagatan a bakkug dagiti bagi ti danum ti Golpo ti Mehiko. Napalikmutan daytoy kadagiti tallo a bangir babaen dagiti estado ti Mehiko ti Campeche, Tabasco ken Veracruz. Ti kalawa ti luek ket  ken ti kaadalemna ket agarup a . Ninaganan daytoy babaen ni Francisco Hernández de Córdoba ken ni Antón de Alaminos idi las-ud ti ekspedisionda idi 1517.

## Rekurso ti lana
Ti Kompleks ti Cantarell dagiti lima a lugar ti pagalaan iti lana ket mabirukan iti sirok ti Luek ti Campeche. Idi 2003 daytoy ti maikadua a kasayaatan a pagpataudan ti lana a lugar iti lubon, nga idi ket nagipaay iti agarup a dua a pagkatlo iti mapataud a krudo ti Mehiko, ngem bimmsuek metten kalpasanna dayta.

## Klima

Iti las-ud dagiti bulan ti Hunio ken Hulio, ti Luek ti Campeche ket naikeddeng a kas maysa kadagiti kasayaatan a lugar a pagrugian iti bagio ti Atlantiko. Ti luek ket naikeddeng pay a ti akindaya a pagbeddengan ti kangrunaan a dalan ti migrasion para kadagiti billit iti Kaamerikaan.

## Dagiti nota
# 
#
Baybay Bohai

Ti **Baybay Bohai**, ammo pay a kas ti **Golpo Bohai**, **Bohai**, wenno **Bo Hai** (渤海, lit. Babay-Bo), ket ti akin-uneg unay a golpo iti Baybay Duyaw iti aplaya ti Akin-amianan a daya ken Amianan a Tsina. Daytoy ket agarup a 78,000&nbsp;km2 (30,116 sq. mi) iti kalawa ken iti kaasidegna iti Beijing, ti kapitolio ti Tsina, ket mangaramid iti daytoy ti maysa kadagiti kasingangaran a paglasatan ti baybay iti lubong

## Pakasaritaan
Manipud idi maika-20 a siglo, Bohai ket masansan idi a tinawtawagan iti **Golpo ti Chihli** (直隸海灣 *Zhílì Hǎiwān*) wenno ti **Golpo ti Pechihli** wenno **Pechili** (北直隸海灣 *Běizhílì Hǎiwān*). Ti Zhili ken Beizhili ket historiko idi dagitoy a probinsia iti lugar a mangpalikmut ti Beijing.

## Heograpia
Ti Baybay Bohai ket bineddengan babaen ti kawar ti Is-isla Changshan iti pagbaetan ti Liaodong ken Peninsula Shandong. Daytoy ket nagbalinen a maysa kadagiti kasingangaran a dalan kadagiti napalabas a panawen. Adda dagiti tallo a nangruna a luek iti uneg ti Baybay Bohai: ti Luek Laizhou iti abagatan, ti Luek Liaodong iti amianan, ken ti Luek Bohai iti laud. Iti akindaya unay a patingga ti Baybay Bohai, iti pagbaetan ti akin-abagatan unay a patingga ti Peninsula Liaodong ken ti akin-amianan unay a patingga ti Peninsula Shandong, ket ti Lingsat Bohai (渤海海峡). Adda met dagiti bassit a karayan a sumsumrek iti golpo a mairaman ti karayan Duyaw, Hai, Liao, ken Karayan Luan. Adda met dagiti bassit a nangruna a reserba ti lana  iti asideg ti golpo, a mairaman ti Shengli Field. Dagiti nangruna a grupo ti is-isla iti golpo ket mairaman ti Is-isla Changshan (长山列岛), Isla Changxing (长兴岛), ken Isla Xizhong (西中岛). Dagiti probinsia ti Tsina nga addaan iti aplaya iti Baybay Bohai, manipud iti abagatan, nga agpakanawan ket ti Shandong, Hebei, Tianjin, ti manen Hebei, ken Liaoning.

## Dagiti nangruna a puerto
Adda dagiti lima a nangruna a puerto iti igid ti Baybay Bohai, nga adda kadagiti mapataud iti agarup a 100 a riwriw a tonelada:
*Puerto ti Yingkou (营口港)
*Puerto Qinhuangdao (秦皇岛港)
*Puerto ti Tangshan Jingtang (京唐港)
*Puerto ti Tangshan Caofeidian (曹妃甸港)
*Tianjin Port (天津港)
*Puerto ti  Huanghua (黄骅港)

Ti Caofeidian ken Jingtang ket kadawyan dagitoy a matrato a kas maysa a puerto para kadagiti panggep ti estadistika. Dagiti puerto ti Dalian ken Yantai ket tradisional pay dagitoy a naikeddeng a kas parte ti ngarab ti Bohai, urayno iti nainget a panangibaga dagitoy ket mabirukan iti ruar dagiti patingga ti baybay. Ti Puerto ti Longkou ket nakaabot kadagiti 70 a riwriw tonelada iti awit idi 2013, ken manamnama a makaabot iti marka iti 100 a riwriw iti masakbayan.

## Dagiti nagruna a siudad iti igid ti aplaya ti Baybay Bohai

*Tianjin
*Dalian, Liaoning
*Qinhuangdao, Hebei
*Yantai, Shandong
*Longkou, Shandong
*Penglai, Shandong
*Weihai, Shandong
*Weifang, Shandong
*Laizhou, Shandong

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagitireporta ti Unep – Rehional a panangipalawag: Baybay Bohai
Baybay Bismarck

Ti **Baybay Bismarck** ket mabirukan iti akin-abagatan a laud a Taaw Pasipiko iti amianan ti isla ti Papua Baro a Guinea ken iti abagatan ti Purpuro Bismarck ken  ti Is-isla Admiralidad. Kasla met iti purpuro Bismarck, daytoy ket nanaganan a kas pammadayaw kenni Otto von Bismarck. Ti purpuro Bismarck ket likmutenna agingana iti daya ken iti amianan ti baybay, ken palikmutanna ti Baybay Bismarck ken mangisina dayto manipud iti Taaw Pasipiko. Iti abagatan daytoy ket naisilpo iti Baybay Solomon babaen ti Lingsat Vitiaz.

Daytoy ket lugar idi ti nakaro a pannakaabak ti marina ti Hapon iti Gubat ti Baybay Bismarck idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II idi 3 ken 4 Marso 1943.

## Sakup

Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko ti Baybay Bismarck a kas "ti lugar ti Abagatan a Taaw Pasipiko iti amianan a daya nga aplaya ti Baro a Guinea", nga addaan kadagiti sumaganad a patingga:


*Iti amianan ken daya.* Babaen dagiti akin-amianan ken akin-amianan daya nga aplaya dagiti isla ti Baro nga Irlanda, Baro a Hanover, ti Is-isla Admiralidad, Isla Hermit, ken ti Grupo Ninigo , babaen dagiti isla ti Manu ken Aua aginggana iti Isla Wuvulu ken kalpasanna iti linia ti Punto Baudissin iti Baro a Guinea (142°02'E).

*Iti abagatan a daya.* Ti linia manipud iti akin-abagatan a punto ti Baro nga Irlanda iti igid ti paralelo ti 4°50' abagatan aginggana iti aplaya ti Baro a Britania, iti igid iti akin-amianan nga aplayana ken kalpasanna ti linia manipud iti akinlaud a patinggana babaen ti akin-amianan a punto ti Isla Umboi aginggana iti Punto Teliata, Baro a Guinea ()

*Iti abagatan a laud.* Babaen ti amianan a daya nga aplaya ti Baro a Guinea.


## Kitaen pay
*Isla Karkar

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Gubat ti Baybay Bismarck
*Gubat iti Baybay Bismarck 
*Ti Gubat ti Baybay Bismarck
Victor Francis Hess

Ni **Victor Francis Hess** (24 Hunio 188317 Disiembre 1964) ket Austriano-Amerikano idi a pisiko, ken laureado ti Premio Nobel iti Pisika, a nakaduktal kadagiti raya ti kosmiko.

## Biograpia

Ni **Victor Franz Hess** ket naipasngay kada Vinzenz Hess ken Serafine Edle von Grossbauer-Waldstätt, idiay Kastilio Waldstein, iti asideg ti Peggau idiay Styria, Austria idi 24 Hunio 1883. Ti amana ket naarian a nagtartarikayo iti serbisio ni Prinsipe Louis of Oettingen-Wallerstein. Isu ket nagadal iti sekondario nga eskuela iti Himnasio Graz manipud idi 1893 aginggana idi 1901.

Manipud idi 1901 aginggana idi 1905, nagadal ni ni Hess iti umuna a grado idiay Unibersidad ti Graz, ken nagtuloy iti posgrado a panagad-adal iti pisika aginggana idi naawatna idiay ti PhDna idi 1910. Isu ket nagtrabaho a kas katakunaynay babaen ni Stefan Meyer idiay Instituto para iti Panangsukisok iti Radium, Akademia dagiti Siensia ti Vienna, manipud idi 1910 aginggana idi 1920.

Idi 1920 inasawana ni Marie Bertha Warner Breisky.

Nangala ti panaginana ni Hess idi 1921 ken nagbanniaga idiay Estados Unidos, ken nagtrabaho idiay United States Radium Corporation, idiay New Jersey, ken kas Konsultado a Pisiko para iti US Bureau of Mines, diay Washington DC. Idi 1923, isu ket nagsubli idiay Unibersidad ti Graz, ken naidutok idi a kas ti Ordinario a Propesor iti Eksperimental a Pisika idi 1925. Indutok isuna ti Unibersidad ti Innsbruck a kas Propesor, ken Direktor ti Instituto ti Radiolohia idi 1931.

Immakar ni Hess idiay Estados Unidos ken kaduana ti Hudio nga asawana idi 1938, tapno matalawanna ti panagparukma ti Nazi. Iti isu met laeng a tawen, indutok isuna ti Unibersidad ti Fordham a kas Propesor ti Pisika, ken isu ket nagbalin a naturalisado nga umili ti Estados Unidos idi 1944. His wife died of cancer in 1955. Ti isu met laeng a tawen inasawana ni Elizabeth M. Hoenke, ti babai a nagay-aywan ken ni Berta iti patingga ti biagna.

Nagsurat isuna idi 1946 iti topiko iti relasion a pagbaetan ti siensia ken relihion iti artikulona a *"My Faith"* (Ti Pammatik), a ditoy ket impalawagna no apay nga isu ket namati iti Dios. Isuket nagretiro manipud iti Unibersidad ti Fordham idi 1958 ken pimmusay idi 17 Disiembre 1964, idiay Mount Vernon, New York manipud iti Sakit ni Parkinson.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Lektura ti biograpia ken Nobel (nobelprize.org)
Carl David Anderson

Ni **Carl David Anderson** (Septiembre 3, 1905 – Enero 11, 1991) ket Amerikano idi a pisiko.  Isu ket kaaduan nga ammo para iti panagduktalna iti positron idi 1932, ti maysa a nagun-od a nakagungunaanna iti Premio Nobel iti Pisika idi 1936, ken iti muon idi 1936.

## Biograpia
Naipasngay idi ni Anderson idiay Siudad ti New York, ti anak a lalaki dagiti Sueko nga imigrante. Isu ket nagadal iti pisika ken inhenieria idiay Caltech (B.S., 1927; Ph.D., 1930).  Babaen ti superbision ni Robert A. Millikan, isuket nangrugi iti panagsukisok kadagiti raya ti kosmiko nga iti las-ud ti kurso ket nakaduktal kadagiti saan a nanamnama a tugot ti partikula kadagiti (dagiti moderno a bersion ket makunkuna ita  a kas ti maysa nga Anderson) ladawan ti kamara ti ulep nga isu ket husto a nangiyulog a pinartuat daytoy babaen ti partikula nga addaan iti kapada a masa a kas ti elektron, ngem agkasungani nga elektrikal a karga. Daytoy a panagduktal, a nairangarang idi 1932 ken kalpasanna ket pinasingkedan met dagiti dadduma, ket nagpasingked ti teoretikal a padto ni Paul Dirac ti kaadda ti positron. Immuna a naduktalan ni Anderson dagiti partikula kadagiti raya ti kosmiko. Kalpasanna isu ket nagpataud iti ad-adu pay a napasingkedan a paneknek babaen ti panangipunta kadagiti raya ti gamma a pinataud babaen ti masna a radiaktibo a nuklido ti ThC (208Tl) kadagiti sabali a material, a nagresultaan ti pannakapartuat kadagiti paris ti positron-elektron.  Para iti daytoy nga obra, nakibinningay ni Anderson ti Premio Nobel iti Pisika idi 1936 kenni Victor Hess.

Idi pay 1936, ni Anderson ken ni Seth Neddermeyer, ti immuna a graduado nga estudiantena, ket naduktalanda ti muon (wenno 'mu-meson', a kas ammo idi kadagiti adu a tawen), ti subatomiko a partikula a 207 a beses a dakdakkel ngem ti elektron, ngem addaan met iti kapada a negatibo a karga ti elektriko ken agtayyek iti 1/2 a kas ti elektron, kadagiti manen raya ti kosmiko.  Ni Anderson ken Neddermeyer ket immunada a namatmati a ti nakitada ket ti pion, ti partikula a naisingasing nga adda babaen ni Hideki Yukawa iti teoriana iti napigsa nga inter-aksion.  Idi nalawagan a ti nakita ni Anderson ket *saan* idi a ti pion, ti pisiko a ni I. I. Rabi, ket nariro no kasano a maiyanay ti saan a namamnama a naduktalan iti ania man a lohikal nga isbangan iti pisika ti partikula, ken nagsalsaludsod no "Sino ti nagbilin *dayta*?".  Ti muon ket mays idi kadagiti immuna iti atiddog a listaan dagiti subatomiko a partikula a ti pannakaduktalna ket nangkasdaaw kadagiti teoretiko a saan a nakaawat no kasano a mangiyanay ti nariro iti nadalus ken konseptual nga isbangan. Ni Willis Lamb, iti lekturana iti Premio Nobel ti 1955, ket nangang-angay a nangegna a naibagbaga a "ti makabiruk iti baro nga elementari a partikulo ket magungunaan idi iti Premio Nobel, ngem iti kasta a panagduktal ket nasken koma a madusa babaen iti multa iti 10,000 a doliar."  

## Dagiti pablaak
*
*
*C.D. Anderson (1957), Technical adviser to *The Strange Case of the Cosmic Rays,* Bell System Science Film, Directed by Frank Capra, Frank Capra Productions.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Baybay Mirtos

Ti **Baybay Mirtos** (, *Myrtöo Pelagos*) ket ti subdibision ti Baybay Mediteraneo a mabirukan iti pagbaetan ti Cicladas ken ti Peloponeso.  Naipalawag daytoy a kas parte ti Baybay Egeo iti abagatan ti Euboea, Attica, ken Argolis. http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/hofmann/m/books/m_5301.html Adda met dagiti masa ti danum iti Baybay Nangisit ket maabotna ti Baybay Mirtos, babaen ti panaglasat ti Baybay Egeo (Saundry, Hogan & Baum. 2011)

Ti Golpo Saroniko, ti golpo ti Atenas, ket mabirukan iti pagbaetan ti Kanal Korinto ken ti Baybay Mirtos.

## Nagnagan
Daytoy ket naibagbaga a nanaganan iti mitiko a bannuar a ni Mirtilo, nga isu ket naipuruak iti baybay babaen ti nakaunget a ni Pelops.  Ti nagan ket naisilpo pay iti balasang a Mirto.  Daytoy ket naibagbaga pay a naalana ti naganna manipud iti bassit nga isla nga agnagan iti Mirtos.

## Dagiti klasiko a nagibasaran
*Horace makes a reference to *Mare Myrtoum* in Liber I, Carmen I, line 14 ("Ad Maecenatem").http://la.wikisource.org/wiki/Carmina_(Horatius)_I,_I
*Pliny the Elder (iv. 11. s. 18) considers the Myrtoan a part of the Aegean.
*Strabo distinguishes between the Myrtoan and Aegean; Strabo wrote that the Aegean terminated at the promontory of Sunium in Attica.

## Dagiti moderno a nagibasaran
* Peter Saundry, C.Michael Hogan & Steve Baum. 2011. ''Sea of Crete''. Encyclopedia of Earth. Eds.M.Pidwirny & C.J.Cleveland. National Council for Science and Environment. Washington DC.

## Dagiti akinruar a silpo
*MYRTOUM mare
Pagsasao a Cree

Ti **Cree**  (ammo pay a kas Cree–Montagnais–Naskapi) ket ti maysa a Algonkiana nga insasao babaen dagiti agarup a 117,000 a tattao iti ballasiw ti Kanada, manipud iti Amianan a laud a Terteritorio ken Alberta aginggana iti Labrador, ken mangaramid daytoy nga aborihinal a pagsasao iti kaaduan ti bilang a mangisasao idiay Kanada.Urayno adu dagiti agsasao iti kaunegan iti daytoy nga adu a kita ti lugar, ti laeng rehion a ti Cree ket addaan iti ania man nga opisial a kasasaad ket idiay Amianan a laud a Terteritorio, ken kakuyogna dagiti walo nga aborihinal a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti lingnguistiko nga atlas ti Cree-Innu
* Nehinawe: Agsao iti Cree 
* On-line a Diksionario ti Cree
Baybay ti Hapon

Ti **Baybay ti Hapon** ket ti pingir a baybay iti akinlaud a Taaw Pasipiko, iti pagbaetan ti nangruna a daga ti Asia, ti purpuro Hapon ken Sakhalin. Daytoy ket bineddengan babae ti Hapon, Amianan a Korea, Rusia ken Abagatan a Korea. Kasla met ti Baybay Mediteraneo, daytoy ket gangani nga awan kadagiti atab iti gangani a pannakarikepna iti Taaw Pasipiko. Daytoy a pannakaisalumina ket mangiballatek kadagiti sebbangan ti ayup ken iti kaapgad ti danum, a saan a naapapgad ngem ti taaw. Ti bayaby ket awanan kadagiti dakkel nga isla, dagiti luek wenno dagiti rawis. Ti balanse iti danumna ket ikeddeng babaen ti panagayus iti uneg ken panagayus iti ruar babaen ti dagiti lingsat a mangikapet iti daytoy kadagiti kaarrubana  a baybay ken ti Taaw Pasipiko. Bassit laeng dagiti baybay nga agayus itibaybay ken ti dagup a kontribusionda iti panagsinnukat iti danum ket iti kaunegan ti 1%.

Ti danum ti baybay ket maidasig babaen ti naipangato a konsentrasion ti nairaman nga oksiheno a pagresultaan ti nangato a produktibidad ti biolohia. Isu a ti panagkalap ket isu ti kaaduan nga aktibidad ti ekonomia iti rehion. Ti kaadu ti panagdaliasat dagiti barko iti ballasiw ti baybay ket saan unay nga adu gapu kadagiti parikut iti politika, ngem agin-inut nga umad-adu kas resulta ti idadakkel dagiti ekonomia ti Daya nga Asia. Adda met ti kontrobersia a maipanggep iti pannakainagan ti baybay, a ti Abagatan a Korea ket mangiyad-addang iti nagan a *EBaybay Daya* (; ).

## Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko dagiti patingga t "Baybay Hapon" a kas dagiti sumaganad:

::*Iti abagatan a laud.* Ti amianan a daya a patingga ti Baybay Daya Tsina [Manipud iti Nomo Saki (32°35'N) idiay Kyusyu aginggana iti abagatn a punto ti Hukae Sima (Goto Retto) ken babaen ti daytoy nga isla agingana iti Ose Saki (Cape Goto) ken aginggana iti Hunan Kan, ti abagatan a punto ti Saisyu To (Quelpart), babaen ti daytoy nga isla aginggana iti akinlaud a patinggana ken kalpasanna iti igid ti paralelo ti 33°17' iti amianan aginggana iti nangruna a daga] ken ti akinlaud a patingga ti Akin-uneg a bayaby [maipalawag a kas "Ti akin-abagatan a daya a patingga ti Baybay Hapon"].

::*Iti abagatan a daya.* Idiay Simonoseki Kaikyo. Ti linia nga agtaray manipud iti Nagoya Saki (130°49'E) iti Kyûsû babaen dagiti isla ti Uma Sima ken Muture Simia (33°58',5N) aginggana iti Murasaki Hana (34°01'N) iti Honsyû.

::*Iti daya.* Idiay Tsugaru Kaikô. Manipud ti patingga a punto ti Siriya Saki (141°28'E) aginggana iti patingga a punto ti Esan Saki (41°48'N).

::*Iti amianan a daya.* Idiay Lingsat La Perouse (Sôya Kaikyô). Ti linia a mangitipon iti  Sôni Misaki ken Nishi Notoro Misaki (45°55'N).

::*Iti amianan.* Manipud iti Rawis Tuik (51°45'N) aginggan iti Rawis Sushcheva.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Baybay ti Okhotsk

Ti **Baybay ti Okhotsk** (;  *Ohōtsuku-kai*) ket ti pingir a baybay iti akinlaud a Taaw Pasipiko, a mabirukan iti pagbaetan ti Peninsula Kamchatka iti daya, ti Is-isla Kuril iti abagatan a daya, ti isla ti Hokkaidō iti abagatan, ti isla ti Sakhalin iti laud, ken ti atiddog a sakup ti akindaya nga aplaya ti Siberia (mairaman ti Is-isla Shantar) iti laud ken iti amianan. Ti akin-amianan a daya  suli ti Golpo Shelikhov. Ti baybay ket nanaganan babaen ti Okhotsk, ti immuna a pagtaengan ti Rusia iti Adayo a Daya.

## Heograpia

Ti Baybay ti Okhotsk ket sakupenna ti kalawa iti , ken addaan iti agpakatengnga a kaadalen iti  ken ti kaadalem iti . Daytoy ket naikapet iti Baybay ti Hapon iti dua a bangirna iti Sakhalin: iti laud babaen ti Golpo Sakhalin ken ti Golpo ti Tartaria; iti abagatan, babaen ti Lingsat La Pérouse.

Iti panaglalam-ek, agbalin a narigat ti panaglayag iti Baybay ti Okhotsk, wenno mabalin pay nga imposible, gapu ti pormasion dagiti dakkel a pebnned ti yelo, gapu ti kaadu a gatad ti nasadiwa a danum manipud iti Karayan Amur a mangipababab ti kaapgad a pagresultaan iti ingangato ti panagyelo apunto ti bayaby. Ti pannakaiwarwaras ken kapuskol dagiti penned ti yelo ket agdepdepende kadagiti adu a banag: ti lokasion, ti tiempo iti tawen, dagiti anud ti danum, ken dagiti temperatura ti baybay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Ti rehion ti Okhotsk (pdf).
Pagsasao a Herero

Ti **pagsasao a Herero** (*Otjiherero*) ket ti pagsasao ti pamilia ti Bantu (grupo ti Niger–Kongo). Daytoy ket insasao babaen ti Ovaherero ken Ovambanderu idiay Namibia (206,000) ken Botswana ken babaen pay dagiti bassit a komunidad idiay abagatan a laud ti Angola. Adda dagiti pagkapat a riwriw nga nga agsasao.

## Dagiti nagibasaran