Bantay Guiting-Guiting

Ti **Bantay Guiting-Guiting** ket ti kangatuan a bantay iti probinsia ti Romblon a mabirukan iti tengnga ti Isla Sibuyan ken iturayanna ti intero nga isla. Ti Guiting-Guiting, ti kayatna a sawen iti lokal a dialekto a Romblomanon ket "pisolpisol". Ti bantay ket maysa kadagiti pagtengngaan a punto iti deklarasion iti lugar ti dibersidad ti Sibuyan. Ti intero nga isla ket namin-adun a naiyasping iti gatad ti endemisno a biodibersidad ti is-isla ti Galapagos. Daytoy nga endemismo ket isu ti nakaiturongan iti pannakasalaknb ti bantay ken dagiti bakrasna babaen ti **Masna a Parke ti Bantay Guiting-Guiting**, a naitakder idi 1996. Sakupen pay ti parke ti asideg a Bantay Nailog (789 masl) iti laud.

## Pannagna

Daytoy ket masansan a makunkuna a kas ti *Bantay G2*, ngem ti birngas ket saan nga awaten dagiti lokal nga agnanaed gapu ta mangdisrespeto iti indihenio a nagan iti sagrado a lugar. Silulukat ti bantay iti amin a paset ti tawen para iti pannagna. Dagiti dua nga agdama nga adda a dalan: ti Dalan Tampayan manipud iti amianan, ken ti Dalan Olango manipud iti abagatan. Dagiti pammalubos iti pannagna ken dagiti tarabay ket magun-od manipud iti opisina ti DENR iti ili ti Magdiwang. Ti intero nga akinngato a dalan ket buklen dagiti naiparang, naburak, ken natadem nga ultramapiko a batbato ken dagiti dakkel a bato. Ti pantok a lugar ti Bantay Guiting-Guiting ket kangrunaan a dagiti nawaya a lugar dagiti bassit a kayo ken karuotan nga agraman kadagiti naiparang a bato kadagiti pisolpisol a pantok.

Ngem ti kaatiddog ken kapaut ti panagkalay-at ket relatibo nga ab-ababa, dua nga aldaw a panaguli ken maysa nga aldaw a bumaba, daytoy a bantay ket ammo pay laeng a kas ti karigatan ken ti teknikal a nakarit a makalay-at a bantay iti Filipinas, a kakuyog ti Bantay Halcon iti Mindoro ken Bantay Mantalingajan iti Palawan.

### Pakasaritaan
Idi Mayo1982, babaen ti panangipangulo ni Arturo Valdez, ti maysa a nagkaykaysa a timpuyog manipud iti naikuartel iti Bacolod a Philippine Mountaineering Society (PMS) ken ti Unibersidad ti Filipinas (UP), kinalay-at ti timpuyog ti bantay, daytoy a panagkalay-at ket isu ti immuna iti pakasaritaan.

Iti daytoy nga ekspedision nga iti maysa pantok, ammo itan a kas ti "Pantok ni Mayo" ket nanaganan idi manipud iti maysa kameng ti timpuyogan, ni Mayo Monteza, a nagrambak iti kasangayna iti las-ud iti panagkalay-at, bayat a ti maysa taudan ti ubbog ti danum ket ammo itan a kas ti "Ubbog ni Bulod" ket nanaganan manipud iti maysa kadagiti lokal a tarabay, ni Bulod, a nagboluntario (a kakuyog dagiti sabali a lokal nga agnanaed) a kimmuyog iti panagkalay-at.

Napaay ti timpuyo a nakapan iti pantok iti daytoy nga immuna a panagipadas, ngem nagsublida kalpasan iti dua a lawas. Idi 17 Hunio 1982, uppat nga agkalkalay-at ti immuna a nagtakder iti pantok. Dagiti naganda ket Mon Ruiz, Kim Valino, Roel Tan Torres (dagiti montenaro UP) ken Edwin Gatia iti timpuyog ti PMS.

## Biodibersidad

Ti Isla Sibuyan ket addaan iti nakaro nga endemismo gapu iti kaadayona. Ad-adu ngem kagudua iti Isla ket nabungotan iti bakir. Dagiti preliminario a reporta ket mangiraman a ti densidad ti bakir iti Sibuyan ket 1,551 a kaykayo iti tunggal maysa nga ektaria a mangaramid daytoy iti kapusekan a bakir a nairehistro iti Filipinas. Adda pay dagiti napno a sakop ti bakir iti Filipinas a buklen dagiti parakad, tanap, montane, dagiti nalunotan a bakir, nawaya a lugar dagiti bassit a kayo, ken karuotan manipud iti igid ti baybay aginggana iti pantok ti Bantay Guiting-Guiting.

Adda dagiti agarup a 700 a sebbangan ti vascular a mula, a mairaman dagiti 54 a sebbangan nga endemiko iti isla.  Dagitoy ket mairaman ti *[[Nepenthes sibuyanensis]]* (Sibuyano a Pitcher a Mula); *Heterospathe sibuyanensis Becc*. (Bil-is), *Agamyla sibuyanensis* (Sibuyano a lipstick a mula); *Myrmephytum beccarii* Elmer (Sibuyano a kuton a mula); *Begonia gitingensis* Elmer (Guiting-guiting begonia).

Adda dagiti nairehistron a 130 a dagup a dagiti sebbangan dagiti billit iti parke, kadagitoy ket 102 dagiti ammo wenno naipagpagarup nga agpatpataud a residente. Adda pay dagiti (9) a patneng a saan nga agtayab a sebbangan ti terestial a mamalia, dagiti siam a sebbangan ti paniki, maysa kadagitoy ket endemiko, ken dagiti (9) alutiit ken tekka.

## Dagiti ladawan

## Kitaen pay
* Listaan dagiti Ultra ti Filipinas
* Listaan dagiti isla babaen ti kangatuan a punto

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Mount Guiting-Guiting Traverse by BluishTrekker (Nobiembre 2-3, 2012)