Istanbul

Ti **Istanbul** (napakasaritaan a ti *[[Bisansio]]* ken *[[Konstantinopla]]*), ket isu ti kadakkelan a siudad iti Turkia, a pagtaengan ti populasion iti 13,483,052 idi 2011. Maysa a megasiudad, isu daytoy kultural, ekonomia, ken busbos a sentro iti daytoy a pagilian, nairanggo daytoy a kas maysa a alpha(-) lubong a siudad babaen ti GaWC idi 2010.

Mabirukan daytoy idiay amianan a laud iti Turkia, ken naisanglad daytoy idiay ilet ti Bosphorus ken buklennan ti masna a puerto nga ammo a ti Nabalitokan a Sara. Dagitoy dua ket naigay-atda idiay Europeano a (Thrace) ken Asiano nga (Anatolia) a bakbakrang ti lingsat, ti Istanbul ket isu ti agmaymaysa a siudad iti lubong a naisanglad kadagiti dua a kontinente. Sakupenna daytoy dagiti 39 a distrito dagiti probinsia ti Istanbul.  Ti kalatakan nga Istanbul a metropolitano a lugar ket  agtengngel ti 18% iti populasion ti Turkia idi 2010. Ti populasion ti metro a lugar ket nakarkulo ti agarup a 19 a riwriw a tattao  ken nairanggo a kas ti maika-7 a kapardasan a dumakdakkel a metro idi 2011.

Idi agdama nga atiddog a pakasaritaanna, ti Istanbul ket nagserbi a kas ti kapitolio iti Romano nga Imperio (330–395), ti Akindaya a Romano (Bisantino) nga Imperio (395–1204 ken 1261–1453), ti Latin nga Imperio (1204–1261), ken ti Otomano nga Imperio (1453–1922). Idi ti baro a Republika iti Turkia ket nairangarang idi 1923, ti Ankara ket napili a kas ti kapitoliona.

Dagiti pakasaritaan a luglugar ti Istanbul ket nainayon iti Listaan ti Lugar a Tawid ti Lubong ti UNESCO idi 1985.
Nanaganan daytoy a kumaduaan a Europeano a Kapitolio iti Kultura para iti 2010 ken ti Europeano a  Kapitolio dagiti Ay-ayam para iti 2012. Ti Istanbul ket isu ti agdama a aggay-at a mangisaili ti Kalgaw nga Olimpiada ti 2020 .

## Toponimia

Ti immuna nga ammo a nagan ti siudad ket ti  *Bisansio* (, Byzántion), a nagtaud manipud iti nagan ti ari, Byzas, a nagbangon ti koloniana idi agarup a 660 BC. Kalpasan a nakadanon ni Konstantino ti Natan-ok idiay baro nga akindaya a kapitolio ti Imperio a Romano idi 330 AD, ti siudad ket kaaduan nga ammo a kas ti  *Konstantinopolis* (), a daytoy ket, a kas ti Nai-Latin a porma ti  (*Kōnstantinoúpolis*), a kayatna a sawen ket ti "Siudad ni Konstantino". Isu ket nangpadas pay a nangipatakder ti nagan a *Nea Roma* ("Baro a Roma"), ngem daytoy ket saan a nakagun-od iti nawatiwat a panagusar. Ti *Konstantinpla* ket nagtultuloy nga isu ti sapasap a nagan ti siudad iti Laud aginggana ti pannakabangon ti Turko a Republika, ken ti *Kostantiniyye* (Otomano a Turko ) ket isu idi ti kangrunaan a nagan a naus-usar babaen dagiti Otomano idi las-ud ti panagturayda. Nupay kasta, ti panagusar ti *Konstantinopla* a panangibaga ti siudad idi las-ud ti Otomano a paset ti panawen (manipud iti tengnga ti maika-15 a siglo) ket naipanunotan tattan a saan a politikal a husto, urayno daytoy ket saan a naipakasaritaan nga husto, babaen dagiti Turko.

Babaen ti maika-19 a siglo, ti siudad ket nakagun-oden kadagiti adu a bilang ti nagnagan a naus-usar babaen dagiti gangganaet wenno dagiti Turko. Dagiti Europeano ket nagus-usarda ti *Kontantinopla* a panakaitudo ti sibubukel a siudad, ngem nagus-usarda ti nagan a *Stamboul*—a kasla dagiti panagusar dagiti Turko a panagipalpalawag ti nadidingan a peninsula a nagbaetan ti Nabalitokan a Sara ken ti Baybay ti Marmara. Ti *Pera* (manipud iti Griego a balikas ti "ballasiw") ket naus-usar idi ti panagipalpalawag ti luagar a nagbaetan ti Nabalitokan a Sara ken ti Bosporo, ngem dagiti Turko ket nagus-usarda ti nagan a *[[Beyoğlu]]*, a naususar pay laeng tatta nga aldaw. Ti *Islambol* (a mabalin a kayatna a sawen ket "Siudad ti Islam" wenno "Napno ti Islam") ket sagpaminsana a naipakpakatawa a naususar a mangitudo ti siudad, ken daytoy ket naikitikit pay kadagiti Otomano a sinsilio, ngem ti pammatia daytoy ket isu ti taudan ti agdama a nagan, nga  *İstanbul*, ket saan a naipamatian gapu ta ti naududi a naibaga ket ket nabayagen nga adda sakbay a ti naibaga nga immun-una ken adda idian sakbay a pinarukma ti siudad babaen dagiti Otomano ken Muslim.

Iti etomolohiko, ti nagan nga *İstanbul* (, iti lokal a pannakaibaga ) ket naala manipud iti Mediebal a Griego a balikas a  /, a kayatna asaoen ket "idiay siudad wenno "mapan idiay siudad". Daytoy ket mangipakpakita  ti kasasaadna nga is-isu ti kangrunaan a siudad kadagiti a lugar, a kasla tattan a panagibagbaga dagiti tttao ti lokal a panagibagbagada kadagiti asideg nga urbano a sentro a kas  "ti Siudady". Ti nagan ket mabalin paya dagus a nagtaud manipud iti nagan a  *Kontantinopla*, no maikkat dagiti dua nga immuna a silaba. Iti moderno a Turko, ti nagan ket naisurat a kas ti *İstanbul*, nga adda ti natuldokan nga İ, a kas ti Turko nga abesedario ket mangilaslasin ti nagbaetan ti maysa a natuldokan ken di natuldokan nga I. Ken, bayat a ti panagpapigsa iti Ingles ket iti umuna a silaba (*Is*), iti Turko daytoy ket adda ti maikadua a silaba (*tan*). Ti  *İstanbul* ket opisial idi a naampon a kas ti is-isu a nagan ti siudad idi 1930. Ti tao a manipud iti siudad ket maysa nga *İstanbullu* (ad-adu ngem maysa: *İstanbullular*), urayno ti *Istanbulite* ket maus-usar itiInggles.

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran