Santol

Ti **santol** (*Sandoricum koetjape*) ket tropikal a bunga a naimuyongan idiay Abagatan a daya nga Asia.

## Taudan ken pannakaiwarwaras
Ti santol ket naipamatian a patneng ti Indotsina ken Peninsular a Malaysia, ken naipayam-ammo ken nagbalinen a naturalisado idiay India, Borneo, Indonesia, ti Is-isla ti Maluku, Maurisius, ken ti Filipinas. Daytoy ket kadawyan a naimuyongan kadagitoy amin a rehion ti ken ti bungbunga ket adu iti panawen ti tiempona kadagiti lokal ken sangalubongan a pagtagilakuan.

## Lokal a nagnagan

*Filipinas: santol (manipud iti taudan a nagan)
*Tailandes : *krathon* (กระท้อน, ) wenno *sathon* (สะท้อน); ken ti pay *ma tong* (มะต้อง) wenno *ma tuen* (มะตื๋น) idiay Akin abagatan a Tailandia
*Malay: kecapi, kelampu, ranggu , sentul
*Birmano: သစ်တို thi' tou 
*Pranses: faux mangoustanier, santol
*Khmer: កំពីងរាជ (ក្រពេញរាជ, លោះ) 
*Lao: ໝາກຕ້ອງ 
*Singhales: donka
*Indones: kecapi, ketuat, sentul

## Deskripsion

Adda dagiti dua a kita ti bunga ti santol ken sigud idi a naipagpagarup a dua a sabali a sebbangan, ti duyaw ken ti nalabbasit. Ti paggiddiatan ti maris ket adda iti maris dagiti laklakay a bulong sakbayda nga agtinnag.  Ti nalabbasit ket kaaduan nga ad-adu ken ti lumabbasit a nalaokan ti berde a maris ti bulong ket mangnayon ti pannakaisangayan ken kapintas ti kayo.  Dagiti bunga ket kasla ti kadakkel, sukog ken kudil dagiti melokoton, nga addaan bassit ti lumabbasit a marisna.  Dagitoy dua a kita ket addaan iti kudil a mabalin nga adda ti naiingpis wenno napuskol ukis, segun ti kita. Daytoy ket kadawyan a naimas a makan ken adda met dagiti sabali a kultibar a mabalin nga aglaon ti kasla a gatas a tubbog. Ti akin-tengnga a lasagna iti asideg ti bukbukel ket mabalin a nasam-it wenno naalsem ken aglon kadagiti bukel a saan a makan.  Kadagiti dadduma pay a kita ti akin-ruar a kudil ket napuspuskol ken ti nangruna a makan a partena ken adda ti nanama a kas dagiti melokoton a maitipon ti ti nanam ken linabag dagiti mansanas. Dagiti akin-ruar a kudil ti dadduma ket naing-ingpis ken natangtangken ken ti akin-uneg a lasagna a mangpalikmut kadagiti bukel ket mabalin a makan.  Dagitoy ket mabalin a naalsem kadagiti daduma a kultibar ken gapuana ti napabassit a panagkayat ti daytoy a kayo.  Dagiti napasayaat a kita ket nakapaadu ti kapuskol ti makan nga akin-ruar a lasagna ken mabalin a makan babaen ti panagkutsara ken maibati laeng ti ukisna, ken mabalin a mangpaadu ti panagkayat ti santol iti sangalubongan.

Maibunga daytoy kadagiti napardas nga agtubtubo a kayo a mabalin a makaabot ti 150 a pie ti katayagna. Daytoy addan ti naparagpagan a bulog ken de-rosas wenno duyaw-berde a sabsabong iti kaatiddog ti agarupa 1 a sentimetro].

## Panagusar

Dagiti naluom a bunga ket maburas babaen ti panagkalay-at iti kayo kenno burasen babaen ti ima wenno mabalin pay a sibbolen. Ti lasagna ket mabalin a makan a naata wenno isawsaw iti suka wenno asinan. Daytoy ket mabalin pay a maluto. Ti maigad a lasagna ket lutlutuen iti getta ket malaokan iti karne ti baboy ken sili ken masidsida daytoy idiay Bicol, Filipinas. Ti bukbukel ti santol ket saana mayat a makan ken mabalin a makapisang kadagiti bagis ti no maalimon.

Iti Tailandes a panagluto ti bunga ti santol ket inus-usar a panagaramid iti som tam no daytoy ket darangidang pay laeng. Daytoy pay ti nangruna a rekado ti santol ken karne ti baboy (แกงหมูกระท้อน) ken dagiti santol ken lagdaw a Thai curry (แกงคั่วกระท้อนกุ้ง).

Ti tarikayo ti kayo ket naserbi para iti panagbangon, gapu ti kaaduna daytoy ken kalaka a maobra ken mapasileng. Nasayaat pay daytoy a paglinongan a kayo. Dagiti bulong ken ukis ti kayona ket naus-usar a pangngagas a kas ti kataplasma. Dagiti nadumaduma a parte ti mula ket mabalin nga usaren a panagsuppiat ti inplamasion, ken adda met dagiti kimiko a tubbog manipud iti santol ket ungkay a nakaipakpakita ti anti-kanser a tagtagikua iti in vitro. Dagiti tubbog ti santol manipud iti bukbukelna ket adda pay dagiti kontra-insekto a tagikua.

## Panangmuyong
Daytoy ket kayo dagiti rehion ti tropikal a nadam-eg ken agtubo manipud iti kangato ti lessaad ti baybay iti 3,000 pie ti ngato a lessaad ti baybay. Daytoy ket nasaysayaat nga agtubo kadagiti nauneg ken organiko a daga, ken ti tudo a naiwarwaras iti amin a paset ti tawen. Daytoy ket mabalinna met nga ibturan dagiti namaga a paset ti tiempo.
Ti kaadayo ti baet dagiti panagmula kada maysa ket 20 aginggana ti 25 pie. Daytoy ket nasken ti panagabuno iti dua a beses ti kada tawen tapno nasaysayaat a dumakkel. Kadaywan a dagiti pinatubo ti bukel a kayo ket agbunga kalpasan ti 5 wenno 7 a tawen, ngem adda met dagiti kultibar nga agbunga kalpasan ti 3 wenno 4 a tawen.
Ti santol ket maysa a nalaing nga agbunga a kayo. Ti nataengan a kayo ket agbunga ti baetan dagiti 18,000 ken 24,000 a prutas iti tunggal maysa a tawen. Idiay Puerto Rico daytoy ket agbungbunga kadagiti bulan ti Agosto ken Septiembre.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Hortikultural a Pakaammo
*Panid ti GRIN