open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Danaw Baikal

Ti **Danaw Baikal** (; , , *Baygal nuur*, a kayatna a sawen ket "masna a danaw"; , a kayatna sawen ket "nabaknang a danaw") ket isu ti kaduogan a danaw iti lubong, iti 25 a riwriw a tawtawen.

Daytoy ket mabirukan idiay abagatan ti Rusia a rehion ti Siberia, a nagbaetan ti Irkutsk Oblast iti amianan a laud ken ti Buryat a Republika iti abagatan a daya, daytoy ti kaaduan ti tomo a nasadiwa a danum a danaw iti lubong, nga aglaon ti agarup a 20% iti saan a nayelo a rabaw ti nasadiwa a danum iti lubong.

Iti , ti Danaw Baikal ket isu ti kaadaleman ken maysa kadagiti kalitnawan kadagiti amin a danaw ti lubong.  Kapadpada ti Danaw Tanganyika, ti Danaw Baikal ket naporma idi a kas maysa a taga-ugma a renggat a ginget, nga adda ti kadawyan nga atiddog nga immindayon a sukog nga adda ti kalawa ti rabaw iti . Ti Baikal ket pagtaengan dagiti sumurok a 1,700 a sebbangan dagiti mula ken dagiti ayup, dua a pagkatlo ket saan a mabirukan ti ania man a lugar iti lubong ken daytoy ket nairangarang idi a UNESCO Sitio a Tawidan ti Lubong idi 1996. Daytoy ket pagtaengan pay dagiti tribu ti Buryat nga agtataeng idiay daya a bangir ti Danaw Baikal, nga agtartaraken kadagiti kalding, kamelio, baka ken karnero, a ti natimbengan a rehional a temperatura ket agdumaduma manipud iti kababaan a  iti panaglalam-ek aginggana ti kangatuan ti  iti kalgaw.
Ti Danaw Baikal ket nabirngasan a kas ti "Bakbaket a kabsat dagiti Agkakabsat a Babbai a Danaw (Danaw Khövsgöl ken Danaw Baikal)".

## Pakasaritaan
Ti Danaw Baikal ket ammo idi a kas ti "Baybay Amianan" kadagiti naipakasaritaan nga Insik a teksto. Daytoy ket mabirukan idi idiay Xiongnu a teritorio a gumay-at manipud iti imperio ti Han a Dinastia iti abagatn, aginggana ti taiga ti Siberia iti amianan ti danaw, ken nakakitkita kadagiti panagraut dagiti milisia nga indauloan babaen ti buyot ti Han a Dinastia a nakilablaban kadagiti Xiongnu idi las-ud ti Han-Hun a Gubgubat. Bassit laeng ti naamammoan dagiti Europeano a maipanggep ti danaw aginggana idi nagpadakkel ti Rusia iti daytoy a lugar idi maika-17 a siglo. Ti immuna a Ruso nga eksplorador a nakaabot ti Danaw Baikal ket ni Kurbat Ivanov idi 1643.

## Heograpia ken hidrograpia

Ti Trans-Siberia a perokaril ket nabangon idi ti nagbaetan ti 1896 ken 1902. Ti pannakaipatakder ti nailadawana perokaril ti lawlaw ti abagatan a laud a gibus ti Danaw Baikal ket nakasapul kadagiti 200 a rantay ken dagiti 33 a tunel.  Aginggana ti panakalpasna, ti maysa a tren abalsa ket nagilugan kedagiti perokaril a mangballasiw ti danaw manipud iti Puerto Baikal aginggana idiay Mysovaya para kadagiti adu a napalabas a tawtawen.  Kadagiti panawen ti las-ud ti panaglalam-ek a panagyelo, ti danaw ket mabalin a pagnaan a balasiwen ngem daytoy ket nariesgo unay.  Ti maysa nga adu a panagballasiw ti naisangsangayan a naipakasaritaan ti milisia, a nakabati kadagiti adu a natnatay gapu ti pannakailatakanda ti kalamiis ket idi ti 1920 Nalatak a Martsa ti Yelo ti Siberia. Idi rugi ti 1956, ti panakakulong ti Penned Irkutsk ken ti Karayan Angara ket nangipangato ti lessaad ti danaw babaen ti .

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Pakaammo ti Danaw Baikal
Baybay Baltiko

Ti **Baybay Baltiko** ket maysa a natabang a baybay Mediteraneo a mabirukan idiay Akin-amianan nga Europa, manipud idiay 53°N aginggana idiay 66°N a latitud ken manipud idiay 20°E aginggana idiay 26°E a longitud. Daytoy ket nabeddengan babaen ti Eskandinabo a Peninsula, ti nangruna a daga ti Europa, ken ti Danes nga is-isla. Daytoy ket agayus idiay Kattegat babaen ti dalan idiay Øresund, ti Nalatak a Barikes ken ti Bassit a Barikes. Tie Kattegat ket agtultuloy idiay uneg ti Skagerrak a mapan idiay Baybay Amianan ken ti Taaw Atlantiko. Ti Baybay Baltiko ket naikapet babaen kadagiti dalan ti danum nga inaramid ti tao a mapan idiay Baybay Puraw babaen ti Kanal Baybay Puraw, ken mapan idiay Baybay Amianan babaen ti Kanal Kiel. Ti Baybay Baltiko ket mabalin a maipanunotan a nabeddengan iti akin-amianan nga igidna babaen ti Golpo ti Botnia, idiay amianan a daya nga igidna babaen ti Golpo ti Pinlandia, ken idiay daya nga igidna babaen ti Golpo ti Riga. Dagitoy nadumaduma a golpo ket mabalin pay a maipanunotan a kas paset ti Baybay Baltiko.

## Heopisikal a datos

Ti Baybay Baltiko ket maysa a natabang anga akin-uneg a baybay, a mabalin daytoy a ti kadakkelan a bagi ti natabang a danum iti lubong (dagiti dadduma pay a mabalin ket mairaman ti Baybay Nangisit, Luek Hudson ken ti Baybay Kaspio).  Ti Baybay Baltiko ket sakupenna ti maysa a labneng (ti *[[zungenbecken]]*) a naporma babaen ti glasial a nurunor idi las-ud dagiti kinaudi a panawen ti yelo.

### Dagiti rukod
Ti Baybay Baltiko ket agarup a 1,600&nbsp;km (1,000&nbsp;mi) iti kaatiddog, ti natimbeng a 193&nbsp;km (120&nbsp;mi) a kaakaba, ken ti natimbeng a 55&nbsp;m (180&nbsp;pié, 30 brasa) a kaadalem. Ti kaadalemna ket 459&nbsp;m (1506&nbsp;pié) a daytoy ket adda idiay Sueko a bangir iti tengnga. Ti rabaw a kalawa ket agarup a 377,000&nbsp;km² (145,522 sq&nbsp;mi) ken ti tomo ket agarup a 20,000&nbsp;km³ (5040 kubiko&nbsp;milia). Dagiti naipalpalikmut ket dumagup ti agarup a 8,000&nbsp;km (5,000&nbsp;mi) iti aplaya.

## Dagiti nagibasaran


* 


## Adu pay a mabasbasa
* Ojaveer H., Jaanus A., MacKenzie B. R., Martin G., Olenin S., et al. (2010). "Kasasaad ti Biodibersidad idiay Baybay Baltiko". *[[PLoS ONE]]* **5**(9): e12467. 

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti maipindut a mapa ken salaysay ti Baybay Baltiko.
Scyphiphora

Ti ***Scyphiphora*** ket ti maysa a monotipiko a henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia a Rubiaceae. Daytoy ti kaikaisuna a henero iti tribu ti **Scyphiphoreae**. Aglaon ti henero iti bugbugtong a sebbangan, ti viz. ***Scyphiphora hydrophyllacea***, nga addaan iti adu a sakop ti pannakaiwarwaras manipud iti Madagascar, aginggana iti tropikal nga Asia ken ti akinlaud a Pasipiko. Daytoy ket bassit a mula iti agarup a  ken kadawyan a mabirukan kadagiti bakir ti parakad wenno dagiti kadaratan nga aplaya. Dagiti kadawyan a lokal a nagan ket mairaman ti *chengam* iti Malaysia, *ngam* iti Tailandia, *nilad* wenno *sagasa* iti Filipinas, ken *côi* iti Bietnam.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*''Scyphiphora'' iti the World Checklist of Rubiaceae
Hector Berlioz

Ni **Hector Berlioz** (; 11 Disiembre 1803 &ndash; 8 Marso 1869) ket maysa idi a Pranses a Romantiko a kompositor, a nalatak a naam-ammuan para kadagiti komposisionna ti *[[Symphonie fantastique]]* ken *[[Requiem (Berlioz)|Grande messe des morts]]* (Misa ti natay). Ni Berlioz ket nakaited kadagiti adu a kontribusion ti moderno nga orkestra iti bukodna a *[[Treatado iti Instrumentasion]]*. Isu ket nangilaslasin kadagti dadakkel a puersa ti orkestra para kadagiti obrana; a kas maysa a konduktor, isu ket nagpabpabuya kadagiti konsierto nga adda dagiti nasurok a 1,000 a musikero. Isu ket nagparnuay pay ti agarup a 50 a kankanta. Ti impluensiana ket nanangruna para iti adu pay a panagparang-ay ti Romantisismo, a naipangpangruna kadagiti kompositor a kas ni Richard Wagner, Nikolai Rimsky-Korsakov, Franz Liszt, Richard Strauss, Gustav Mahler ken dagiti dadduma pay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
George Frideric Handel

Ni **George Frideric Handel** (Aleman: **Georg Friedrich Händel**; ) (23 Pebrero 1685 – 14 Abril 1759) ket maysa idi a Aleman a naipasngay a Britaniko a Baroko a komposer, a nadayeg kadagiti bukodna nga opera, dagiti oratorio, himno ken dagiti organo a konsierto. Ni Handel ket naipasngay idi 1685, iti maysa a pamilia a saan a nagay-ayat ti musika. Isu ket nagagun-od ti nangruna apanakasanay ti musika idiay Halle, Hamburg ken Italia sakbay a nagtaeng idiay Londres (1712) ken nagbalin a naturalisado a suheto ti Britaniko idi 1727. Babaen ti daytan a panawen isu ket napigsa idin a naimpluensiaan babaen dagiti nalatak a komposer ti Italiano a Baroko ken ti tengnga nga Aleman a poliponiko a koro a tawidan.

Iti kaunegan ti sangapulo ket lima atawtawen, ni Handel, ti dramatiko a henio, ket nangirug kadagiti tallo a kompania ti komersial nga opera tapno makaited kadagiti noblidad ti Inggles iti Italiano nga opera, ngem ti publiko ket immay a dumngeg ti timek a kasirib ti soloista ngem ti musika. Idi 1737 isu ket nagsaksakit, ken nagbalbaliw ti turong ti panagparpartuatna ken nangibagbagaan kadagiti tengnga a klase. Ti *[[Rambakan ni Alejandro (Handel)|Rambakan ni Alejandro]]* (1736) ket nasayaat a naaw-awat idi, ni Handel ket nagaramid ti panaglasatna kadagiti Inggles a koro nga obrana. Kalpasan ti panagballigina ti *[[Mesias (Handel)|Mesias]]* (1742) isu ket saanen a nagpabpabuya ti Italiano nga opera. Ni Handel ket bassit laeng idi a nagbalballigi kadagiti pabuyana ti Inggles nga Oratorio ken kadagiti tema ti mito ken biblia, ngem idi nagurnos ti maysa a pabuya ti *Mesias* tapno pagnam-ayan ti Ospital Foundling (1750) nagpatingga daytoy ti pannakadillawna. Dagiti makatignay nga oratorio ni Handel ket dagiti etiko. Dagitoy ket saan a nasantipikado babaen ti liturhiko a dignidad ngem babaen ti moral a kapanunotan ti nagtagitaoan. Isu jket gangani a bulseken, ken nagtateng idiay Inglatera ti ganganai a limapulo a tawtawen, isu ket pimmusay a naipammadayawan ken nabaknang a tao.

Ni Handel ket naipanpanunotan a kas maysa kadagiti kalatakan a komposer ti amin a panawen, nga adda kadagiti obra a kas ti *[[Musika aDanum (Handel)|Musika a Danum]]*, *[[Musika para dagiti Nailain a Palpalinang]]* ken ti *Mesisas* ket nagtultuloyda anadayeg. Ni Handel ket nagkompuesto kadagiti adadu ngem uppat a pulo nga opera kadagiti sumurok a tallo pulo a tawtawen, ken manipud idi naladaw a tawtawen ti 1960, iti kaada ti panagungar manen ti baroko a musika ken ti kasisigud nga instrumentasion, ti panagayat kadagiti opera ni Handel ket dimakdakkel. Dagiti operana ket naglaon ti naisangsangayan a panakaidagig ti tao—a naipangpangruna para iti komposer a saan a naamammoan kadagiti pannakiayatna.

## Dagiti nagibasaran
;Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Johannes Brahms

Ni **Johannes Brahms** (; 7 Mayo 1833 – 3 Abril 1897) ket maysa idi nga Aleman a kompositor ken pianista.

Isu ket naipasngay idiay Hamburg, ni Brahms ket kaaduan a nagnaed kadagiti propesional a panagbiagna idiay Vienna, Austria, nga isu idi idiay ket daulo ti musika a buya. Iti kabibiagna, ti kadayeg ken impluensia ni Brahms ket konsiderable; kalpasan ti maysa a komentario baban ti maikasangapulo ket siam a siglo a konduktor a ni Hans von Bülow, isu ket sagpaminsan a maingrupgrupo kenni Johann Sebastian Bach ken ni Ludwig van Beethoven a kas maysa kadagiti "Tallo a B".

Ni Brahms nagkompusito para iti piano, kumaduaan ti kamara, simponia nga orkestra, ken para iti boses ken koro. Isu ket maysa a birtuoso pianista, isu ket  immuna a nangipabpabuya kadagiti obrana; isu ket nakitrabtrabaho kadagiti mangidadaulo nga agpabpabuya iti panawenna, a mairaman ti pianista a ni Clara Schumann ken ti biolinista a ni Joseph Joachim. ADu kadagiti obrana ket nagbalbalin a kammasapulan kadagiti moderno a konsierto a repertorio. Ni Brahms, ket maysa a di maikomprimiso a perpeksionista, isu ket nagdaddadael kadagiti adu nga obrana ken adu  kadagitoy ti nabati a saan a nalpas.

Ni Brahms ken kankanayon a naipanpanunotan a maysa a tradisionalista ken maysa nga innobador. Ti musikana ket ket natalinaed a naramutan kadagiti patakder ken komposisional a pamay-an ti Baroko ken kadagiti Klasiko nga ap-apo. Isu ket apo ti kontrapuntos, ti narikut ken nangato a naidisiplina nga arte a nakaindayegan ni  Johann Sebastian Bach, ken ti panagrang-ay, ti maysa a nadumduma a pammati ti komposision babaen niJoseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart ken Ludwig van Beethoven. Ni Brahms ket nangigandat a mangpadayaw ti "kapuro"kadagitoy a nararaeman a patakder ti "Aleman" ken ipasayaat idi iti maysa a Romantiko nga idioma, iti maysa a pamay-an nga agpartuat ti mnatured nga arngian ti danggay ken melodia. Bayat nga adu kadagiti kontemporario ket nakabiruk a dagiti musikana ket akademiko unay, ti kontibusionna ken kalaingna ken dinaydayaw babaen dagiti simmarsaruno a pigura a kas ni Arnold Schoenberg ken Edward Elgar. Ti dilihente, nasayaat a pannakaaramid a kita dagiti obra ni Brahms ket isu idi ti pangrugian a punto ken ti pangparugso para iti kaputotan dagiti kompositor.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Édith Piaf

Ni **Édith Piaf** ( or ; ; 19 Disiembre 1915 – 11 Oktubre 1963), naipasngay a kas ni **Édith Giovanna Gassion**, ket maysa idi a Pranses a kumakanta ken kultural nga ikono a nawatiwat a nagbalin a naipanpanunotan a kas ti nailian a nadayeg a kumakanta iti Pransia, ken maysa pay kadagiti kalatakan nga internasional nga aktres ti Pransia. Ti panagkankantana ket nangbalballatek ti panagbiagna, a ti espesialidadna ket dagiti balada. Dagiti kantana ket ti "La Vie en rose" (1946), "Non, je ne regrette rien" (1960), "Hymne à l'amour" (1949), "Milord" (1959),  "La Foule" (1957), "l'Accordéoniste" (1955), ken "Padam... Padam..." (1951).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Kankanta ni Edith Piaf
Franz Schubert

Ni **Franz Peter Schubert** (; 31 Enero 179719 Nobiembre 1828) ket maysa idi nga Austriano a  kompositor.

Iti ababa a biagna iti gangani laeng a 32 a tawtawen, ni Schubert maysa idi a nalaing a kompositor, a nagsursurat kadagiti 600 Lieder, siam a simponia (a mairaman ti nadayeg a "Di nalpas a Simponia"), liturhikal a musika, dagiti opera, dagiti insidental a musika, ken ti maysa a dakkel a bagi ti kamara ken agmaymaysa a musika ti piano. Ti panagay-ayat kadagiti musika ni Schubert iti kabibiagna ket bassit laeng idi, ngem ti panagayat ti obrana ket dimmakkel kadagiti dekada kalpasan ti ipupusayna. Ni Franz Liszt, Robert Schumann, Johannes Brahms ken ni Felix Mendelssohn, ken dagiti dadduma pay, ket nakaduktal ken nagay-ayat kadagiti obrana iti maika-19 a siglo. Tatta nga aldaw, ni Schubert ket nakitkita a kas maysa kadagiti mangidadaulo nga eksponenete ti nasapa a Romantiko a paset ti panawen ti musika ken agtultuloy a maysa kadagiti kankanayon a naipabpabuya a kompositor.

## Dagiti nagibasaran
*  Ti immuna a kangrunaan a biograpia ni Schubert. Daytoy nga edision ket magin-od iti German Google Books. Dagiti Ingles a pannakaipatarus ken ken konpendio ti daytoy a biograpia manipud kadagiti tawtawen ti 1860 ket magun-od idiay Liblibro ti Google. Ti maikadua a tomo ket nadayeg gapu ta naglaon kadagiti panangilawlawag ni Apo George Grove iti panagbaniagana idiay Vienna nga idiay ket nakabiruk kadagiti adu nga obra ni Schubert.
*  (agarup a tomo 1 ti Kreissle)
*  (agarup a tomo 2 ti Kreissle)

## Dagiti akinruar a silpo
Pyotr Ilyich Tchaikovsky

Ni **Pyotr Ilyich Tchaikovsky** (Ruso: Пётр Ильи́ч Чайко́вский; tr. Ni *Pyotr Ilyich Chaykovsky*; 7 Mayo 1840&nbsp;– 6 Nobiembre 1893), anglisado a ka ni **Peter Ilyich Tchaikovsky**, ket maysa idi a Ruso a kompositor a dagiti obrana ket mairaman dagiti simponia, dagiti konsierto, dagiti opera, dagiti balet, ken kamara amusika. Adda kadagitoy ket dagiti kadayegan a konsierto ken teatriko a musika iti klasiko a repertorio. Isu ti immuna a Ruso a kompositor a ti musikana ket nakaaramid ti napaut nga impresion ti sangalubongan, nga isu ket nangipadayeg kadagiti panagpabpabuyana a kas bisita a konduktor kadagiti kinaudi a karerrna idiay Europa ken Estados Unidos. Maysa kadagiti panagpabuyana ket idiay immuna akonsierto ti Carnegie Hall idiay Siudad ti New idi 1891. Ni Tchaikovsky ket napadayawan idi 1884 babaen ti Tsar a ni Alejandro III, ken nagunggunaan ti pension ti kabibiagna idi naladaw a tawtawen ti 1880.

### Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Giuseppe Verdi

Ni **Giuseppe Fortunino Francesco Verdi** (; 10 Oktubre 1813 – 27 Enero 1901) ket maysa idi nga Italiano a Romantiko a kompositor, a nagnangruna iti opera. Adda dagiti temana ket napauten a nakaramut ti nadayeg a kultura – a kas ti "La donna è mobile" manipud iti *[[Rigoletto (opera)|Rigoletto]]*, "Va, pensiero" (Ti Koro dagiti Hebreo a Tagabu) manipud iti *[[Nabucco]]*, "Libiamo ne' lieti calici" (Ti Panaginum a Kanta) manipud iti *[[La traviata]]* ken ti "Nadayag a Martsa" manipud iti *[[Aida]]*.

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a websiteni Giuseppe Verdi
Vladimir Vysotsky

Ni **Vladimir Semyonovich Vysotsky** (; 25 Enero 1938 – 25 Hulio 1980) ket maysa idia a Sobiet a kumakanta, mannurat ti kanta, mannaniw, ken aktor a ti karrerna ket adda ti adu ken napaut a nagbanagan iti Ruso a kultura. Isu ket kaaduan nga ammo para iti naisangsangayan nga estilo ti panagkantana ken dagiti lirikana, a nangipakpakita ti sosial ken politikal a komentario iti kanayon a nakaangangaw a panagsasao ti kalsada. Isu ket prominente pay ti entablado ket aktor ti pelikula. Ngem kaaduan kadagiti obrana ket ket saan a naikaskaso babaen dagiti opisial a patakder ti Sobiet a kultura, isu ket nakagun-od ti naisansangayan a kadayaw idi las-ud ti kabibiagna, ken agingana iti tatta nga aldaw ket nangipekpeksa ti adu nga impluensia kadagiti adu a nadayeg a musikero ken aktor ti Ruso a nagtartarigagay a tumulad ti ikoniko a kasasaadna.

## Biograpia
Naiyanak ni Vladimir Vysotsky idiay Moscow idiay ospital ti paganakan iti maika-3 a Kalsada Meshchanskaya (61/2). Ti amana ket ni Semyon Volfovich (Vladimirovich) (1915–1997), koronel idi ti buyot ti Sobiet ken kasisigud a manipud idiay Kyiv. Isu ket maysa idi a Hudio. Ti ina ni Vladimir ket ni Nina Maksimovna, (nakaiyanakan a nagan iti Seryogina, 1912–2003) isuna ket Ruso, ken nagtarbtrabaho a kas agipatpatarus iti pagsasao nga Aleman.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Gustav Mahler

Ni **Gustav Mahler** (; 7&nbsp;Hulio 1860 – 18&nbsp;Mayo 1911) ket maysa idi a naladaw a Romantiko nga Austriano a kompositor ken maysa kadagiti mangidadaulo a konduktor iti kaputotanna. Isu ket nayanak idiay purok ti Kalischt, Bohemia ken isu idi ti Austriano nga Imperio, nga itan ket ti Kaliště iti Republika a Tseka. Ti pamilia idin ket immalis idiay asideg ti Iglau (nga itan ket ti Jihlava) nga idiay ti dimakkelan ni Mahler.

A kas maysa a kompositor, isu ket nagtignay a kas rangtay ti nagbaetan ti maika-19 a siglo nga Austro-Aleman a tawidan ken ti modernismo ti nasapa a maika-20 a siglo. Bayat nga iti kabibiagna ti kasasaadna a kas maysa a konduktor ket naibangon nga awan ti maisalsaludsod, ti bukodna a musika ket nagagun-od ti nawatiwat a kinadayeg kalpasan laeng kadagiti paset ti panawen a saan a pannakabaybay-an a mairaman ti pannakaiparit ti pannakaipabuyana iti kaaduan nga Europa idi las-ud ti Nazi a panawen. Kalpasan ti 1945 ti musika ket naduktalan ket kinaykayatan babaen dagiti agdengdengngeg a baro a kaputotan; ni Mahler kalpasan daytoy ket nagbalin a maysa kadagiti metten kankanayon a naipabpabuya ken nairekord kadagiti amin a kompositor, ti maysa a puesto a naitultuloy kaniana aginggana ti maika-20 a siglo.

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
Desierto

Ti **desierto** ket maysa a ladawan ti daga wenno rehion a makaawat ti napatinggaan nga ababa a dagup ti tudo, a basbassit laeng ngem ti mangsuportar ti panagtubo ti kaaduan a mulmula. Kaaduan kadagiti desierto ket addaan iti tinawen a panagtudo ti basbassit ngem . Ti sapasap a panagipalpalawag ket mangilasin ti nagbaetan dagiti pudno a desierto, a makaawat ti basbassit ngem  ti natimbeng a tinawen a tudo, ken dagiti semidesierto wenno dagiti estepa, a makaawat ti nagbaetan ti  ken .

Dagiti desierto ket maipalpalawagda pay a kas dagiti lugar nga ad-adu ti mapukpukaw a danum babaen ti ebapotranspirasion ngem ti matnag a tudo. Iti Köppen a pannakaidasig ti klima a sistema, dagiti desierto ket naiklase a kas *BWh* (napudot a desierto) wenno *BWk* (temperado a desierto). Iti Thornthwaite a pannakaidasig ti klima a sistema, dagiti desierto ket naidasig a kas dagiti namaga a megatermal a klima.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
James Cook

Ni Kapitan **James Cook**, FRS, RN (7 Nobiembre1728&nbsp;– 14 Pebrero 1779) ket maysa idi a Britaniko nga eksplorador, nabigador, kartograpo, ken kapitan ti Naarian a Marina. Ni Cook ket nagaramid kadagiti naisalaysayan a mapa ti Newfoundland sakbay a napan kadagiti tallo a panagbanbaniaga ti Taaw Pasipiko, nga iti las-ud ti daytoy ket nakagun-od ti immuna a Europeano a panakaiyasideg ti akin-daya nga aplaya ti Australia ken ti Is-isla ti Hawaiia, ken ti immuna a nairehistro a panagbaniaga ti likmut ti Baro a Selanda.

Ni Cook ket nakikappon ti agtagtagilako a marina a kas maysa nga agtutubo ken nakikappon ti Naarian a Marina idi 1755.  Isu ket nakasanay ti gubat idiay Gubat ti Pito a Tawtawen, ken dimteng a nagsuksukimat ken nagmapmapa ti kaaduan a pagserrekan ti sabangan ti Karayan San Lorenzo idi las-ud ti panagsillong ti Quebec. Daytoy ket nangtulong a nangiyeg kenni Cook ti pnakaikaskaso ti Almirantasgo ken Naarian a Kagimongan. Daytoy panakaikaskaso ket dimteng ti nnagruna adarikmat iti karrer ni Cook ken ti turong ti ballasiw taaw a panagsuksukimat ti Britaniko, ken daytoy ti nangrugian ti panakomisionna idi 1766  a kas ti agbilbilin ti HM Bark ''Endeavour'' para iti umuna kadagiti tallo a panagbanbaniaga ti Pasipiko.

Kadagiti tallo a panagbanbaniaga ni Cook ket naglaylayag kadagiti rinibu a milia ti ballasiw kadagiti kaaduan a saan a naikarta a luglugar iti lubong. Isu ket nagimapa kadagiti daga manipud ti Baro a Selanda aginggan ti Hawaii idiay Taaw Pasipiko iti nsaysayaat a panakasalaysay ken ti gantingan a saan pay idi a nagun-od. Idi nagrangrang-ay kadagiti panagbanbaniagana ti panagduktal isu ket nagsukimat ken naginagan kadagiti langa t idaga, ken isu ti immuna a nagirehistro kadagiti isla ken aplaya kadagiti Europeano a mapa. Isu ket nangipakpakita kadagiti laok t kalaing ti panaglayag, ti kalaingan a panagsukimat ken kartograpo a laing, ti kinaturedna ken ti abilidadna a mangidaulo kadagiti saan a nasayaat a kondisionp.

Ni Cook ket napatay idi idiay Hawaii idi nakilablaban kadagiti Hawayano idi las-ud ti maikatlo a panagsukimat a baniaga iti Pasipiko idi 1779. Isu ket nangibati ti legado ti sientipiko ken heograpiko a pannakaammo a dagitoy ket makaimpluensia kadagiti simmarsaruno kaniana iti las-ud ti maika-20 a siglo ken adda dagiti adu a sangalubongan a pakailaglagipan a naidaton kaniana.

## Dagiti nagibasaran
### Paammo

### Nota

## Dagiti akinruar a silpo

* Kagimongan ni Kapitan Cook
Neil Armstrong

Ni **Neil Alden Armstrong** (Agosto 5, 1930&nbsp;– Agosto 25, 2012) ket maysa idi nga Amerikano nga astronauta ken ti immuna a tao a nagdappat idiay Bulan. Isu ket maysa pay nga aeroespasial nga inheniero, abiador ti marina, agsubsubok a piloto, ken propesor ti unibersidad. Sakbay a nagbalin nga astronauta, ni Armstrong ket maysa idi nga opisial iti Marina ti Estados Unidos ken nagserbi idiay Koreano a Gubat. Kalpasan ti gubat, isu ket nagun-odna ti basilerato a degrado idiay Unibersidad ti Purdue ken nagserbi a kas maysa nga agsubsubok a piloto idiay Estasion ti Napardas Unay a Panagpatayab ti Komite ti Nailian nga Agbalbalakad para iti Aeronautika, a tattan ket naamammoan a kas ti Dryden a Sentro ti Panagsukimat ti Panagpatayab, nga idiay ket nakarehistro kadagiti sumurok a 900 a panagpatpatayab. Kalpasan daytoy isu ket nagturpos pay kadagiti panagad-adalna idiay Unibersidad ti Akin-abagatan a California.

## Bibliograpia

* *Cambridge Biographical Dictionary* (1990). Cambridge: Cambridge University Press.
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 

## Adu pay a mabasbasa

*  
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Jacques Cartier

Ni **Jacques Cartier** (Disiembre 31, 1491 – Septiembre 1, 1557) ket maysa idi a Pranses nga eksplorador ti kaputotan a Breton a nagtunton ti Kanada para iti Pransia. Isu idi ti immuna nga Europeano a nagipalpalawag ti mapa ti Golpo ti San Lorenzo ken dagiti igid ti Karayan San Lorenzo, nga inpanagananna "Ti Pagilian dagiti Kanada", manipud ti nagnagan nga Iroquois para kadagiti dua a dakkel a pagtaengan a nakitana idiay Stadacona (Siudad ti Quebec) ken idiay Hochelaga (Isla ti Montreal).

## Nasapa a biag
Ni Jacques Cartier ket naipasngay idi 1491 idiay Saint-Malo, ti puerto idiay anianan a laud nga aplaya ti  Bretania. Ni Cartier, nga isu idi ket maysa a nadaydayawan a marinero, ket nagpasayaat ti sosial a kasasaadna idi 1520 babaen ti pannakiasawana kenni Mary Catherine des Granches, a kamen ti maysa a nalatak a pamilia. Ti nasayaat a naganna iti Saint-Malo ket nabigbigan babaen ti kanayon a panagparangna kadagiti pagbunbigan a rehistro a kas manganak wenno saksi.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 
* 
* 
* 
* 
*  

## Dagiti akinruar a silpo
Bruselas

Ti **Bruselas** (, ; , ), opisial a ti **Bruselas a Rehion** wenno **Bruselas-Kapitolio a Rehion** (Pranses: , Danes: ), ket isu ti kapitolio ti Belhika ken ti*de facto* a kapitolio ti Kappon ti Europa (KP). Daytoy pay ti kadakkelan nga urbano a lugar idiay Belhika, a mangbukel kadagiti 19 a munisipalidad, a mairaman ti munisipalidad ti Siudad ti Bruselas, nga isu ti *[[de jure]]* a kapitolio ti Belhika, a maipatinayon ti tugaw ti Pranses a Komunidad ti Belhika ken ti Plamenko a Komunidad.

Ti Bruselas ket dimmakkelen manipud ti maika-10 a siglo a pagsammakedan nga ili a binangon babaen ti maysa a kaputotan ni karlomagno iti pagtaengan ti riniwriw nga agtataeng. Ti siudad ket adda ti populasion ti  1.1&nbsp;a riwriw ken ti metropolitano a lugar ket adda ti populasion ti sumurok a 1.8&nbsp;a riwriw, a dagitoy dua ket maaramidda a kadakkelan idiay Belhika. Manipud idi gibus ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti Bruselas ket isu idin ti kangrunaan a sentro para kadagiti internasional a politika. A nagsangsangaili kadagiti kangrunaan a patakder ti Kappon ti Europa ken dagiti pay kuartel ti NATO (NATO), ti siudad ket nagbalinen a ti poligloto a pagtaengan kadagiti nadumaduma nga internasional nga organisasion, politiko, diplomatiko ken dagiti sibil nga agseserbi.

Ti Bruselas ket opisial a bilingual, a ti Pranses ken Danes ket naisasao iti siudad. Amin a senial ti kalsada, nagnagan ti kalsada, dagiti pakdaar ken kaaduan kadagiti serbisio ket naipakpakita iti dua a pagsasao. Adda met dagiti agtultuloy a panakairteg ti pagsasao, ken dagiti pagsasao a linteg dagiti munisipalidad a mangpalpalikmut ti Bruselas ket banbanag nga adda dagiti adu a kontrobersia idiay Belhika.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Federico Fellini

Ni **Federico Fellini** (; Enero 20, 1920 – Oktubre 31, 1993) ket maysa idi nga Italiano a direktor ti pelikula ken mannurat ti senario. Isu ket naamammoan iti naisangsangayan nga estilo a magilaok dagiti ladawan ti pantasia ken baroko, isu ket naipanpanunotan a kas maysa kadagiti kaimpluensiaan nga agararamid ti pelikula ti maika-20 a siglo, ken nawatiwat a nararaeman. Isu ket nangabak kadagiti lima nga Gungguna ti Akademia|, a nagbalbalin nga isu ti tao a kaaduan a nangabak ti Oscar Kalaingan a Pelikula ti Ganganaet a Pagsasao iti pakasaritaan.

## Dagiti nagibasaran

### Paammo

## Dagiti akinruar a silpo

* Pundasion ni Fellini Opisial a sitio ni Rimini (iti Italiano)
* Fondation Fellini pour le cinéma (Suisa) Opisial a Suiso a sitio (iti Pranses)
Dhaka

Ti **Dhaka** (, ; dati a naipaletra ti **Dacca**, nagnagan ti **Jahangirnagar** idi las-ud ti Mughal a panawen) ket isu ti kapitolio ti Banglades ken ti kangrunaan a siudad ti Dhaka a Pannakabingbingay. Ti Dhaka ket maysa a megasiudad ken maysa kadagiti kangrunaan a siudad idiay Abagatan nga Asia. Daytoy ket mabirukan idiay igid ti Karayan Buriganga. Ti Kalatakan Dhaka a Lugar ket addaan iti populasion iti agarup a 17 a riwriw manipud iti senso idi 2011, a mangaramid daytoy a primiero a siudad ken metropolitano lugar iti Banglades. Daytoy ket isu ti maika-9 a kadakkelan a siudad iti lubong ken ti pay maika-28 kadagiti kapusekan ti populasion kadagiti siudad iti lubong. Ti Dhaka ket ammo a kas ti *Siudad dagiti Meskita* ken adda dagiti 400,000 a siklo a rickshaw nga agpatpataray kadagiti kalsadana ti inaldaw, ti siudad ket naipalpalawag pay a kas ti *Kapitolio ti Kareton iti Lubong*.

Babaen ti panagturay ti Mughal idi maika-17 a siglo, ti siudad ket ammo a kas ti Jahangir Nagar. Daytoy iti probinsial a kapitolio ken ti maysa a sentro ti sangalubongan a panagltagilako ti koko. Ti moderno a siudad, nupay kasta, ket nnagruna a naparang-ay idi babaen ti Britaniko a turay idi maika-19 a siglo, ken nagbalin nga isu ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay Bengal kalpasan ti Calcutta (iti agdama ket ti Kolkata). Kalpasan ti Pannakabingay ti Bengal idi 1905, ti Dhaka ket nagbalin a kapitolio ti baro a probinsia ti Akin-daya a Bengal ken Assam ngem napukawna daytoy a kasasaad a kas maysa a probinsial a kapitolio kalpasan ti pannakawaswas ti pannakabingay idi 1911. Kalpasan ti pannakabingay ti India idi 1947, ti Dhaka ket nagbalin a ti administratibo a kapitolio ti Daya a Pakistan, ken kalpasan daytoy, idi 1971, ti kapitolio ti nawaya a Banglades. Idi laud dagiti simmarsaruno a paset ti panawen, ti siudad ket nakakita kadagiti sapsapsap riribuk; daytoy ket mairaman kadagiti adu a panagipang-al ti linteg militar, ti pannakairangarang ti panagwayawayas ti Banglades, panagparukma ti militar, dagiti pannakadadael idi las-ud ti gubat, ken dagiti masna a didigra.

Ti moderno a Dhaka ket isu ti sentro ti politika, kultura ken ekonomia a biag idiay Banglades. Urayno ti bukodna nga urbano nga inprastruktura ket isu ti karang-ayan iti pagilian, ti Dhaka ketagsagsabagaba manipud kadagiti urbano a parikut a kas ti karugitan ken kaadu unay ti populasion. Kadagiti kaudian a dekada, ti Dhaka ket nakakita ti pannakabaro ti pagluganan, pannakisinnarita ken dagiti publiko nga obra. Ti siudad ket makaawawis kadagiti gangganaet nga agpupuonan ken dagiti ad-adu a tomo ti komersio ken panaglaklako. Daytoy ket makasansanay pay kadagiti adu nga iyuumay ti tattao manipud iti amin a paset ti pagilian, daytoy ket naireporta a nakaaramid ti Dhaka ti kapardasan a dumakdakkel a siudad iti lubong.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Paco, Manila

Ti **Paco** (sigud a nagan ti **Dilao**) ket maysa nga maikalima a distrito idiay Lungsod ng Maynila.

## Dagiti baranggay

Nabenneg iti Paco ti 43 a baranggay:



*Baranggay 662
*Baranggay 664-A
*Baranggay 671
*Baranggay 672
*Baranggay 673
*Baranggay 674
*Baranggay 675
*Baranggay 676
*Baranggay 677
*Baranggay 678
*Baranggay 679
*Baranggay 680
*Baranggay 681
*Baranggay 682
*Baranggay 683

*Baranggay 684
*Baranggay 685
*Baranggay 809
*Baranggay 810
*Baranggay 811
*Baranggay 812
*Baranggay 813
*Baranggay 814
*Baranggay 815
*Baranggay 816
*Baranggay 817
*Baranggay 818
*Baranggay 819
*Baranggay 820
*Baranggay 821

*Baranggay 822
*Baranggay 823
*Baranggay 824
*Baranggay 825
*Baranggay 826
*Baranggay 827
*Baranggay 828
*Baranggay 829
*Baranggay 830
*Baranggay 831
*Baranggay 832
*Baranggay 686
*Baranggay 687
Vasco da Gama

Ni **[[Don (titulo)|D.]] Vasco da Gama** () (c. 1460 wenno 1469 &ndash; 24 Disiembre 1524), Umuna a Konde ti Vidigueira, ket maysa idi a Portuges nga eksplorador, maysa kadagiti kaballigian iti Panawen ti Panagduktal ken ti agbilbilin kadagitiimmuna a bapor a dagus a naglayag manipud idiay Europa aginggana idiay India.
Marco Polo

Ni **Marco Polo** (; Septiembre 15, 1254 – Enero 9, 1324) ket maysa idi a Benesiano nga agbanbaniaga nga agtagtagilako a dagiti panagbanbaniagana ket nairehistro idiay *[[Dagiti Panagbanbaniaga ni Marco Polo|Il Milione]]*, ti maysa a libro a kaaduan a nagipangyuna kadagiti Europeano ti Tengnga nga Asia ken Tsina.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Tondo, Manila

Ti **Tondo** ket distrito idiay Manila, Filipinas.

## Ladladawan


Papeles:Juan luna.jpg|
Papeles:Calesa Tondo 640.jpg|
Papeles:PedicabTondo.jpg|
Papeles:Pritil market tondo manila.jpg|
Walt Disney

Ni **Walter Elias** "**Walt**" **Disney** (Disiembre 5, 1901&nbsp;– Disiembre 15, 1966) ket maysa idi nga Amerikano a produser ti pelikula, direktor, mannurat ti senario, aktor ti timek, animador, komersiante, agpalpaliwa, internasional nga ikono, aken pilantropo, a nadateg a naamaamon para kadagiti impluensiana iti matgedan ti panagpalpaliwa idi las-ud ti maika-20 a siglo. A nairaman ti kasatna a lalaki a ni Roy O. Disney, isu ket kimmadduaan a nangbangon ti Walt Disney Productions, a daytoy ket dimtengan a nagbalinan ti kalatakan a naamammoan a produser kadagiti pelikula iti lubong. Ti korporasion ket naamammoan akas ti The Walt Disney Company ken adda dagiti tinawen a matgedan iti agarup a US$36 bilion idi 2010 a tawen ti pinansia.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Sergei Eisenstein

Ni **Sergei Mikhailovich Eisenstein** (23 Enero 1898 – 11 Pebrero 1948), né **Eizenshtein**, ket maysa idi a pionero a Sobiet a Ruso  a direktor ti pelikula ken teorista ti pelikula, a kankanayon a naipanpanunotan a kas ti "Ama ti Montahe". Isu ket naisangsangayan a naamammoan para kadagiti bukodna a naulimek a pelikula *[[Welga (pelikula)|Welga]]* (1924), *[[Ti Pannakigubat a bapor a Potemkin]]* (1925) ken ** (1927), ken dagiti pay naipakasaritaan nga epiko a *[[Alexander Nevsky (pelikula)|Alexander Nevsky]]* (1938) ken *[[Ivan ti Nakaal-aliaw (pelikula)|Ivan ti Nakaal-aliaw]]* (1944, 1958).

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* Antonio Somaini, *Ejzenstejn. Il cinema, le arti, il montaggio* (*Eisenstein. Cinema, the Arts, Montage)*, Einaudi, Torino 2011

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Panakisinnarita kenni Stalin a maipanggep kenni ''Ivan ti Nakaal-aliaw''
*''Eisenstein iti Google a mabuybuya''
*Ni Sergei Eisenstein Ket Natayen Idiay Moscow; New York Times
Satyajit Ray

Ni **Satyajit Ray** (; 2 Mayo 192123 Abril 1992) ket maysa idi nga Indiano nga agparpartuat ti pelikula. Isu ket naipanpanunotan a kas maysa kadagiti kalatakan nga apo iti lubong ti sinema. Malaksid ti panagparpartuat ti pelikula, ni Ray ket nagsursurat pay kadagiti sarita ken nagiparang-ay ti kabukbukodanna nga estilo ti panagsurat. Isu ket ammo pay para kadagiti obrana iti kaligrapo ken panangipaskil. Ni Ray ket naipasngay idi idiay siudad ti Calcutta iti maysa a pamiulia ti Bengali a nadayeg kadagiti lubong ti arte ken literatura. Isu ket nangrugrugi ti karrerna  a kas maysa nga artista ti panagipaskil, ni Ray ket naaw-awis iti panagaramid iti nawaya a pelikula kalpasan ti pannakammona iti Pranses nga agparpartuat iti pelikula a ni Jean Renoir ket ti panakabuyana ti pelikula *[[Dagiti Mannanakaw ti Bisikleta]] ni *Vittorio De Sica ti Italiano a neorealista   idi nagbisita idiay Londres.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran

* .
* .
* .
* .
* Ishaghpour, Y (2002). *Satyajit Ray, l'Orient et l'Occident*, Editions de la Différence, nga urnong: Les essais, Pransia. 

* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .

## Dagiti akinruar a silpo
Arkimedes

Ni **Arkimedes ti Siracusa** (; c. 287&nbsp;BC&nbsp;– c. 212&nbsp;BC) ket maysa idi a Griego a matematiko, pisiko, inhenniero, imbentor, ken astronomo.  Uranyno  bassit laeng dagiti salaysay a naamammoan para iti biagna, isu ket naipanpanunotan a kas maysa kadagiti mangidaulo a sientista iti klasiko a kinaugma. Kadagiti mairamraman a panagpasayaatna ti pisika ket dagiti kammasapulan ti hidroestatiko, estatika ken ti maysa panagipalpalawag ti pamunganayan ti pamatuangan. Isu ket naipammadayawan pay ti panagdibuho a panagpabaro kadagiti makina, a mairaman dagiti  sillong a motor ken ti tornilio a bomba a naipanagan kaniana. Dagiti moderno nga eksperimento ket nagsubok kadagiti panagitunton a ni Arkimedes ket nagdaremdem kadagiti makina a makabagkat kadagiti agraraut a bapor manipud iti danum ken mangpuor kadagiti bapor nga inususar dagiti adu a sarming.

### Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Avicenna

Ni **Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh ibn Sīnā** (Persiano پور سينا *Pur-e Sina*  "anak a lalaki ni Sina"; c. 980 &ndash; 1037), sapasap a naamammoan a kas ni **Ibn Sīnā** wenno ti Nailatino a nagan nga **Avicenna**,  ket maysa idi a Persiano erudito, a nagsursurat kadagiti gangani a 450 a treatado dagiti nawatiwat a sakop dagiti suheto, nga adda dagiti agarup 240 a nabatbati. Iti naisangsangayan, 150 dagitoy a nabatbati a treatado ket maipatengnga ti  isip iti pilosopia ken 40 kadagitoy ket maipanggep ti medisina.

Kaaduan kadagiti nadayeg nga obrana ket *[[Ti Libro iti Panagagas]]*, ti maysa a nawatiawat a pilosopiko ken sientipiko  nga ensiklopedia, ken *[[Ti Kanon iti Medisina]]*, nga idi ket pagalagadan ti medikal a medisina kadagiti unibersidad. Ti *Kanon iti Medisina* ket naus-usar idi a kas ti maysa a testo a libro dagiti unibersidad iti Montpellier ken Leuven idi nasapsapa ngem 1650. Ti *Kanon ti Medisina* ni Ibn Sīnā ket mangite ti maysa akompleto a sistema iti medisina segun kadagiti pamunganayan ni Galen (ken ni Hippocrates).

Ti kuerpona ket mairamraman ti panasursurat iti pilosopia, astronomia, alkemia, heolohia, sikolohia, Islamiko a teolohia, lohiko, matematika, pisika,ken ti pay daniw. Isuna ket naikedkeddeng a kas ti kadayegan ken kaimpluensiaan nga erudito iti Islamiko a Nabalitokan a Panawen.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Tim Berners-Lee

Ni **Apo Timothy John "Tim" Berners-Lee**,  , ammo pay a kas ni "**TimBL**", ket maysa a Britaniko a sientista ti kompiuter ken ti inbentor ti World Wide Web. Isu ket nangisingasing para iti panangimaton ti pakaamo a sistema idi Marso 1989, ken idi 25 Disiembre 1990, iti itutulong ni Robert Cailliau ken ti maysa nga ubing nga estudiante idiay CERN, isu ket nangikeddeng ti immuna a nagballigi a pannakisinnarita a nagbaetan ti maysa a Hipertesto a Pannakaiyallatiw ti Protokol (HTTP) a kliente ken server babaen ti Internet.

## Paammo

## Adu pay a mabasbasa
* *Tim Berners-Lee ken ti panagparang-ay ti the World Wide Web (Panaglukat dagiti Kalimedan ti Siensia)*, Ann Gaines (Mitchell Lane Publishers, 2001) 
* *Tim Berners-Lee: Inbentor ti World Wide Web (Karrer a Biograpia ni Ferguson)*, Melissa Stewart (Ferguson Publishing Company, 2001)  biograpia dagiti ubbing
* *Panagab-abel ti Web* Berners-Lee, Tim, a kaduna ni Fischetti, Mark (Harper Collins Publishers,1999) (wasig) (papel)
* *Kasano a naipasngay ti Web: Ti sarita ti World Wide Web* Robert Cailliau, James Gillies, R. Cailliau (Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 2000) 
* Ni Tim Berners-Lee ket Nagitited ti Web ti Baro a Panakaipalpalawag 
* BBC2 Newsnight – Transkripsion ti mabuya a panagsarita ni Berners-Lee iti mabasa/maisurat a Web
* Technology Review interview 

## Dagiti akinruar a silpo
Marie Curie

Ni **Marie Salomea Skłodowska-Curie** (7 Nobiembre 1867 – 4 Hulio 1934) ket maysa idi a Pranses-Polako a pisiko ken kimiko, a naindayegan para iti pionero a panagsukimat iti radioaktibidad. Isuna iti immuna a babai a nangabak iti Premio Nobel, is-isu iti babai a nangabak ti dua a pag-obraan, ken is-isu ti nangabak iti ad-adu ngem maysa a siensia. Isu pay idi ti immuna a babai a propesor idiay Unibersidad ti Paris (*La Sorbonne*), ken idi 1995 isu ti nagbalin nga immuna a babai a naipunpon kadagiti bukod na nga pammadayaw iti Panthéon idiay Paris.

## Paammo
**a.**  Ti Polonia ket nabingbingay idi maika-18 a siglo iti Rusia, Prusia ken Austria, ken ti panagnamnama idi ni Marie Skłodowska–Curie a ti panagnagan ti elemento iti patneng a pagilianna ket mangiyeg ti panangikaskaso  ti kaawan ti panakawayana. Ti Polonio ket mabalin nga isu ti immuna a kimiko nga elemento a nainaganan tapno mangipakita ti politikal a saludsod.

**b.**   Dagiti taudan ket agdumaduma unay ti kapanggepan ti paset ti maikadua a gradona. Ni Tadeusz Estreicher idiay panangikabilna idi 1938 iti Diksionario ti Polako a Biograpiko ket nagsursurat a bayat nga adu kadagiti taudan ket mangibagbaga nga isu ket nakagun-od ti grado ti matematika, daytoy ket saan a husto, ken ti maikadua gradona idi ket iti kimika .

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Euklides

Ni **Euklides** ( *Eukleidēs*), fl. 300 BC, ammo pay a kas ni **Euklides ti Alehandria**, ket maysa idi a Griego a matematiko, a sapasap a naibagbaga a kas ti "Ama ti Heometria". Isu ket aktibo idi idiay Alehandria idi las-ud ti panagturay ni Ptolemy&nbsp;I (323–283 BC). Ti bukodna a ''El-elemento'' ket maysa kadagiti kaimpluensian nga obra iti pakasaritaan ti matematika, a nagserserbi a kas ti kangrunaan alibro para iti panagisuro ti matematika (a naipangpangruna ti heometria) manipud idi naipablaak aginggana ti naladaw a maika-19 a siglo wenno nasapa amaika-20 a siglo.  Iti *El-elemento*, ni Euklides ket nakaabot ti panakaipatingga kadagiti pamunganayan a maibagbaga tattan a ti Euklidiana a heometria manipud kadagiti bassit a disso dagiti aksioma. Ni Euklides ket nagsursurat pay kadagiti obra ti perspektibo, dagiti koniko a paset, nagbukel a heometria, teoria ti numero ken kinainget.

Ti "Euclid" ket isu ti Ingles a bersion ti Griego a nagan , a kayatna a sawen ket "Nasayaat a Gloria".

## Paammo

## Dagiti nagibasaran

*
*Artmann, Benno (1999). *Euklides: Ti Panakapartuat ti Matematika*. New York: Springer. .
*
*
*
*Heath, Thomas L. (1908), "Ni Euklides ken dagiti Tradision a Maipanggep Kaniana ", iti Euklides, *Dagiti Elemento* (Thomas L. Heath, ed. 1908), **1**:1–6, at Dihital a Biblioteka ti Perseus .
*Heath, Thomas L. (1981). *Ti Pakasaritaan ti Griego a Matematika*, 2 Vols. New York: Dover Publications.  / .
*Kline, Morris (1980). *Matematika: Ti Panakapukaw ti Kinalawag*. Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. .
*
*Proclus, *Ti komentario iti Immuna a Libro dagiti Elemento ni Euklides*, inpatarus babaen ni Glenn Raymond Morrow,  Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan, 1992. .
*

## Adu pay a mabasbasa
*
*
*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
Leonhard Euler

Ni **Leonhard Euler** ( , Ingles a kapadpada, "Oiler";
15 Abril 170718 Septiembre 1783) ket maysa idi a pionero a Suiso a matematiko ken pisiko. Isu ket nakaaramid kadagiti nangruna a pannakaduktal kadagiti paset a naindumadumaan a kas ti inpinitesimal a kalkulo ken grapiko a teoria. Isu pay ti nangipaammo ti kaaduan ti moderno a matematiko a terminolohia ken notasion, a naisangsangay a para iti matematiko a panagusig, a kas ti panagipagarupan ti maysa a matematiko a pamay-an. Isu ket ammo pay para iti obrana iti mekanika, agayus a dinamiko, optika, ken astronomia.
Ni Euler kaaduan a naggigian iti manaman a kabibiagna idiay San. Petersburgo, Rusia, ken idiay Berlin, Prusia. Isu ket naipanpanunotan a nangrugian ti preeminente a matematiko ti maika-18 a siglo, ken maysa kadagiti kalatakan a matematiko a nagbiag. Isu pay ti maysa kadagiti polipiko a matematiko iti amin a panawen; dagiti naurnong nga obrana ket punnuenna dagiti 60–80 a kuarto a tomo. Ti maysa sinao a naigapu ken ni Pierre-Simon Laplace ket nagiyebebkas ti impluensia ti matematika ken ni Euler: "Basaen ni Euler, basaen ni Euler, isu ti apo kadatayo amin."

## Dagiti paammo ken dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* LeonhardEuler.com
Danaw Tanganyika

Ti **Danaw Tanganyika** ket maysa nga Aprikano a Nalatak a Danaw.  Daytoy ket nakarkulo nga isu ti maikadua a kadakkelan a nasadiwa a danum a danaw iti lubong babaen ti tomo, ken ti maikadua akaadaleman, kalpasan ti Danaw Baikal idiay Siberia; isu pay daytoy ti kaatiddogan a nasadiwa a danum a danaw iti lubong. Ti danaw ket nabingbingay kadagiti uppat a pagilian &ndash; ti Burundi, Demokratiko a Republika ti Kongo (DRK), Tanzania ken Zambia, a ti DRK (40%) ken Tanzania (46%) ket kaaduan nga agtagtagikua iti danaw. Ti danum ket agayus idiay sistema ti Karayan Kongo ken agpatingga idiay Taaw Atlantiko.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Organisasion ti Taraon ken Agrikultura ti Nagkaykaysa a Pagpagilian 
* Pagsurotan kadagiti Siklido ti Danaw Tanganyika
Henry Ford

NI **Henry Ford** (Hulio 30, 1863 – Abril 7, 1947) ket maysa idi nga Amerikano nga industrialista, ti nangbangon ti Ford Motor a Kompania, ken ti nangipatakder ti panagrang-ay ti assemblia a linia a wagas ti masa aproduksion. Nupay a ni Ford ket saan nga isu ti nagimbento ti automobil, isu ket nagparang-ay ken nangipakturado ti immuna a karro a makabaelan a gatangen kadagiti adu a tengnga a klase nga Amerikano.  Ti panangipaammona ti Modelo T nga automobil ket nangrebolusionario ti panaglugan ken industria ti Amerikano. A kas ti agtagtagikua ti Ford Motor a Kompania, isu ket nagbalin a maysa kadagiti kabaknangan ken kadayegan a tao iti lubong. Isu ket naipammadayawan ti "Fordismo": ti masa aproduksion ti saan a nangina a magatgatang ken naikapet kadagiti nangato a matgedan dsagiti agobobra. Ni Ford ket adda ti sanganlubongan a panagsirmata, a ti konsumerismo a kas ti pangruna ti kappia. Ti napeksa a panagitalekna ti sistematiko a panangibabab ti bayad a nagbanagan kadagiti adu a teknikal ken negosio a panagpabaro, a mairaman ti maysa a prankisia a sistema a nangikabil kadagiti aglaklako ti karro iti amin anga Amianana nga Amerika ken dagiti kangrunaan a siudad kadagiti innem a kontinente. Ni Ford ket inbatina ti adu a kinabaknangna idiay Pundasion Ford ngem nangiyurnos para iti pamilian a permanente a mangtengngel ti kompania.

Ni Ford ket kaaduan pay a naamammoan  para iti kina pasismona idi las-ud ti immuna atawtawen ti Sangalubongan aGubat I, ngem ti pay panagipablaakna kadagiti antisemitiko a teksto a kas ti libro a *[[Ti Internasional a Hudio]]*.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Rin

Ti **Rin** ket maysa a karayan nga agayus manipud idiay Grisons idiay akindaya nga Suiso nga Alpes a mapan idiay Baybay Amianan nga aplaya iti Olanda ken isu ti maika-12 a kaatiddogan a karayan idiay Europa, nga adda ti agarup a , nga adda ti natimbengan a panagayus ti ad-adu ngem .

Ti Rin ken ti Danube ket mangporma ti kaaduan ti akin-amianan nga uneg ti daga a prontera ti Romano nga Imperio ken, manipud kadagita a panawen, ti Rin ket nangruna idin ken nangruna a madaliasat a dalan ti danum nga agawit kadagiti tagilako idiay kaunegan nga uneg ti daga. Daytoy ket nagserbi pay a kas panagsalaknib a langa ket nagibatayan daytoy para kadagiti rehional ken sangalubongan a pagbeddengan. Dagiti adu a kastilio ken dagiti prehistoriko a pagsammakedan idiay igid ti Rin ket mangipakita ti kinapangrunana ka maysa dalan ti danum. Ti trapiko ti karayan ket mabalin a maipasardeng kadagitoy a lokasion, a kadawyan para iti panggep a panagsingir kadagiti bayad, babaen dagiti estado nga agtengtengngel ti paset ti karayan.

## Etimolohia ken nagnagan
Ti nagan a Rin ket naala manipud iti Daan nga Ingles ti *Rīn*, a nagtaud manipud iti Proto-Hermaniko **Rīnaz*. Daytoy pay ti taudan ti nagan kadagiti sabsabai a a Hermaniko a pagsasao a kas ti Danes a balikas ti *Rijn* (dati pay a kas ti *Rhijn*), ti Aleman a balikas ti *Rhein*, Romansh *Rain* (babaen ti Aleman) ken ti balikas ti pranses a *Rhin* ken Espaniol a balikas ti *Rin*, a napan iti pagsasao babaen ti Daan a Pranko. Daytoy ket nagtaudan pay manipud iti Indo-Europeano a **Reynos*, manipud iti ramut a **rey-* "agayus, tumaray", nga isu pay ti ramut ti balikas a kas ti *karayan* ken *tumaray*. Ti Keltiko/Galo a nagan para iti Rin ket*Rēnos*, a naala manipud iti taudan nga Indo-Europeano a kas ti Hermaniko a nagan. Daytoy ket mabirukan pay kadagiti sabali a nagan a kas ti Karayan Reno idiay Italia, a nakaalaan ti naganna manipud iti Galo. Ti Latin a nagan a*Rhēnus* ken ti Taga-ugma a Griego a *Ῥῆνος* (*Rhēnos*) ket nagtaud dagitoy manipud iti Keltiko a balikas, ken saan a dagus a nanipud ti Indo-Europeano, gapu ta dagitoy ket nakibinningayda ti panagbalbaliw manipud iti -*ei*- iti -*ē*-, a pakailaslasinan dagiti Keltiko a pagsasao ngem saan a Latin wenno Griego (ti Latin a nagan ket mabalinton a kas ti **Rīnus*).

Ti nagan ket nailetra nga adda ti -h- kadagiti adu a pagsasao iti tatta nga aldaw, ngem ti pannakakitkita manipud kadagiti nasapsapa a panagibagbaga ti nagan ket awan ti -h- (a kas ti Daan nga Ingles), daytoy ket saan nga etimolohiko a panangiletra. Daytoy ket mabalin a naibatay ti Latin transliterasion ti Griego a porma ti nagan, a *Rhenos*, makitkita pay iti *rheos*, alog, ken *rhein*, agayus. Ti Latin pannakailetra ket mabalin idi a naala manipud iti Griego, ngem ti nagan ti karayan ket mabalin nga adda idin iti Latin sakbay ti dayta. Ti moderno a taudanna ket mabirukan iti Italiano a balikas ti *Reno* (ken nagan pay ti maysa a karayan idiay Italia, a kas ti naibagbaga dita ngato).

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Hadji Muhtamad

Ti **Hadji Muhtamad** ket maysa a maika-6 a klase nga ili iti probinsia ti Basilan iti Filipinas. 

## Dagiti baranggay

Ti Hadji Muhtamad ket nabingbingay a politikal kadagiti 10 a barbaranggay.

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo