open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diego Silang

Ni **Diego Andaya Silang**  ket maysa a rebolusonario nga Ilokano idi maika-18 a siglo a nakikumplot kadagiti Briton tapno patalawenda dagiti Kastila iti sibubukel nga amianan ti Filipinas.  Panggep ni Silang iti mangbangon ti agwaywayas ken naiwaywaya a nasion dagiti Ilokano.  Ti dangadangna ket inaronan dagiti reklamo a nagtaud iti tributo ken panaglablabaes dagiti Kastila, kasta met iti pammatina iti bukbukod a panagturay, a ti panangrienda iti gobierno ken panagturay ti simbaan Katoliko Romano ken ti gobierno iti deppaar ti Ilocos ket rebbengna a tenglen dagiti nasursuruan nga opisial nga Ilokano.

Naipasngay ni Silang idiay Aringay, Pangasinan (banda tattan iti ili ti Caba wenno Aringay, La Union).  Nangged isuna a mensahero, parayawat iti menmensahe ken damdamag manipud iti maysa a padi a Kastila idiay Vigan, Ilocos Sur.  Nasirib, naasi ken natarus iti Espaniol, biniahena ti Ilocos agingga iti Manila. Kadagitoy a panagdaldaliasatna ti nakaimatangan ken nariknaaanna iti ranggas ken inhustisia dagiti Kastila.

Idi maika-18 a siglo, nagtipon iti Espania ken Pransia a nangsupiat iti Britania iti masasao a Pito a Tawen a Gubat.  Sinakup dagiti Briton ti Manila idi 1762 ket daytoy ti nangsegged iti riribuk kadagiti probinsia iti amianan kas iti Ilokos ken Cagayan. Maigapu itoy, nakaro ti rurod ken gura dagiti gangganaet a Kastila.

Nagboluntario nga umuna ni Silang a mangidaulo iti bunggoy dagiti Ilokano a makilaban kadagiti Briton, ngem impaidam daytoy dagiti Kastila, kas pangngeddeng ti Obispo ti Nueva Segovia (Vigan).  Rinaut ngarud ti bileg ni Silang ti Vigan ket impakulongna amin a padi iti ili. Nakiuman isuna kadagiti daulo a militar a Briton ket dinutokanda isuna kas baro a gobernador ti Ilocos. Inkarida pay a tulonganda isuna a mangpatakder iti nasion nga Ilokano no ikarina met a tulonganna dagiti Briton.  Ngem awan iti nagmarenganna daytoy a kari dagiti Briton, awan ti impatulodda a solsoldado.

Maysa a gayyemna, ni Miguel Vicos, mestiso a Kastila ken Ilokano, ti nangbagkong ken ni Silang idi 1763 a nakatayanna.  Binayadan iti Simbaan a Katoliko Romano ni Vicos a mangpatay ken ni Silang.

Intuloy ni asawana a ni Gabriela Silang ti laban ni Diego ngem rinaut dagiti Kastila ket natiliw. Binitayda ni Gabriela agraman agsangagasut a kakaduana idi Septiembre 20, 1763 idiay tengnga ti Vigan.
Cagayan

Ti **Cagayan** ket maysa a probinsia iti Filipinas, iti Tanap ti Cagayan (Rehion II) iti Luzon. Masarakan iti amianan-a-daya a paset ti isla ti Luzon. Ti Siudad ti Tuguegarao ti kapitoliona. Paset met laeng ti Cagayan dagiti isla ti Babuyan iti amianan. Kaariping ti Cagayan dagiti probinsia ti Ilocos Norte ken Apayao iti laud, ken ti Kalinga ken Isabela iti abagatan.

## Heograpia

Addaan ti Cagayan iti 28 nga ili ken 1 a siudad.

### Siudad
*Siudad ti Tuguegarao

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran
Nawaya a linaon

Ti nawaya wenno libre a linaon, wenno nawaya ken libre nga informasion, ket ti ania man a kita ti obra, obra iti arte, wenno sabali pay a kinamanagpartuat a laon, nga awanan iti legal a tubeng wenno sungsungbatan a nayetnag wenno nainaig a mangilapped iti wayawaya ti tattao a mangaramat, mangiwaras manen, mangpasayaat, ken mangibingay itoy a linaon. Kapatganna, no ti nawaya a linaon ket mabalbaliwan, manayonan, wenno maibinggas iti sabsabali pay nga obra, ti agresulta nga obra ket nasken a legal a mabalin a maiwaraswaras, a kas kawaya met laeng ti sigud wenno basbassit ti termino ti panangiget ngem ti sigud. Ti nawaya a linaon, addaan man presio wenno iti bassit laeng a bayad, ket nasken a silulukat a mabalin a mabalbaliwan no maipaaramat met laeng ti gagemna.

No ar-arigen, ti nawaya a linaon ket sakupenna amin nga obra a masao a dominio ti publiko (public domain) kasta met dagiti addaan karbengan ti kopia nga obra a dagiti lisensiada ket padayawan ken patalgedanda dagiti wayawaya a nadakamat iti ngato. Agsipud ta ti linteg ket ik-ikkanna dagiti agig-iggem iti karbengan ti kopia iti kabukbukodan a panangtengngel kadagiti putar wenno partuatda, ti addaan karbengan ti kopia a linaon ket masapul a nalawag a maideklara kas nawaya ken/wenno libre, a gagangay a babaen iti panangdakamat wenno panangiraman kadagiti dokumento wenno deklarasion ti pananglisensia iti obra.

Ti maysa nga obra iti dominio ti publiko ket saan a mabalin a lisensiaan agsipud ta ti karbengan ti kopia daytoy ket nagpason wenno naikkaten. Nupay kasta, ti nasao nga obra ket maibilang pay laeng a nawaya a linaon, ta ngarud mabalin nga aramaten iti ania man a panggep wenno pangaramatan.

## Kitaen pay
* Dagiti kadawyan
* Silulukat a linaon
* Dominio ti publiko
* Ramit a pangpubliko
* Nawaya nga ensiklopedia
* Wayawaya
* Nawaya a sopwer
* Lukat a panagipablaak
* Free Software Foundation 
* GNU
* GPL
* LGPL
* Open Source Initiative
Nueva Vizcaya

Ti **Nueva Vizcaya** ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti Tanap ti Cagayan (Rehion II) iti Luzon. Ti kapitoliona ket Bayombong. Kaarrubana dagiti probinsia ti Ifugao, Isabela, Quirino, Aurora, Nueva Ecija, Pangasinan ken Benguet.

Ti agdama a teritorio ti Nueva Vizcaya ket resulta ti panagbalbaliw a namunganay iti pormal a  pannakaipasdek ti probinsia ti Isabela idi Mayo 1856. Dakkel a paset ti Nueva Vizcaya iti akin-amianan a partena ti naited iti Isabela.

Nakissayan manen ti sakup ti Nueva Vizcaya iti umamianan-a-laud a deppaarna idi mabuangay ti probinsia ti Ifugao idi 1908.

Manen, idi 1971, simmina ti sigud a sub-probinsia ti Quirino ket naaramid a kas naan-anay a probinsia, a nakaigapuanan ti pannakaikabassit manen ti sakup ti Nueva Vizcaya.

## Heograpia

Iti agdama, addaan ti Nueva Vizcaya iti maymaysa a distrito kongresional.

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran
Bannawag

Ti ***Bannawag*** ket isu ti kangrunaan nga  aglinawas nga Iloko a pagiwarnakan wenno magasin a maipabpablaak iti Filipinas manipud idi 1934. Aglaon ti magasin kadagiti orihinal nga Iloko a nobela, ababa a sarita, daniw, salaysay, damdamag, komiks, ken dadduma pay a sinurat.

Ti *Bannawag* ket maysa kadagiti teddek a mangpatpatalinaed ken mangtagitaginayon iti kontemporario nga Ilokano a literatura. Maipagarup nga amin nga importante ken mabigbigbig a mannurat nga Ilokano ket nangrugi a nagsurat ken nagipablaak iti *Bannawag*. Ti *Bannawag* ti immuna a nakaipablaakan dagiti sarita, daniw, salaysay ken nobela a putarda. Babaen met laeng iti *Bannawag* a nabuangay ti GUMIL Filipinas, ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano iti pagilian.

## Dagiti silpo ti ruar
Online a bersion ti Bannawag

Opisial a Sitio
Wikipedia

Ti **Wikipedia** ket maysa nga ensiklopedia nga addaan nawaya a linaon a nakatiponan/pakatiponan dagiti sinurat ken/wenno patarus dagiti agparparawad iti sangalubongan. Maysa a wiki daytoy a sitio a kaipapananna a nawaya a baliwan ti asino man ti ania man nga artikulo ditoy.

Ti *[[Wikipedia]]* ket maysa a pabrikati Wikimedia Foundation, Inc.

Adda iti babaen ti GNU Free Documentation License (GFDL) amin a texto iti Wikipedia, kasta met ti kaaduan kadagiti ladawan wenno imahen ken dadduma pay a linaonna. Agtalinaed ti karbengan ti panagtagikua kadagiti agparparawad kabayatan a paspasingkedan met ti GFDL a nawaya ken libre a maidaya ken maiwaras dagiti linaon.

: Jimmy Wales – Nagpakannabangon, ti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia.
Pinakbet

Ti **pinakbet** (wenno pakbet, pinakebbet) ti kangrunaan a luto ti nateng dagiti Ilokano, malaksid iti dinengdeng wenno inabraw. Paria, tarong, okra, ken kamatis ti nangnangruna a ramen ti pinakbet a mailuto iti bugguong, marekaduan iti sibuyas, bawang, laya. Mabalin met latta a nayonan pay iti bunga ti sili, pallang, parda, utong, sabong ti alukon, bukel ti patani, kardis ken dadduma pay. Dadduma nga agpakpakbet, laokanda pay iti karabasa, bagas ti kamotit, aba, balinghoy, buga, wenno kamangeg.

Gagangay a masagpawan iti karne ti baboy wenno tinuno nga ikan ti pinakbet. Wenno iti bagnet (sitsaron), daing nga ikan, kurus, tapa a karne, ken dadduma pay.

## Akinruar a silpo
* Pinakbet 
* pinakebbet redux
Umuna a Panid

Napili nga artikulo








Pagiwanwanan











Ammom kadi...








Dagiti kategoria











Napili a ladawan








Kakabsat a proyekto








Dadduma a pagsasao ti Wikipedia


__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
Dinengdeng

Ti **dinengdeng** (wenno **inabraw**) ket ti kadawyan a luto iti nateng dagiti Ilokano a gagangay a madiguan ken mabugguongan.

Dagiti nateng a gagangay a madengdengdeng ket kaaduanna a dagiti bulbulong ken naganus a bungbunga kas iti bulong ken/wenno uggot (wenno paltong, rangaw) ti saluyot, marunggay, paria, karabasa, alukon, kalunay, kamote (kamotit, kamotig), utong, talinum, sayote, sili ken adu pay. Ti sabong ti karabasa ket madengdeng met, kasta met ti sabong ti alukon, sabunganay (sabong ti saba), sabidukong, katuday. Madengdeng pay ti bunga ti karabasa, kabatiti, mais, naata a saba ('tay dippig a saba), tabungaw, tangkoy, tarong, paria, okra, sili, utong, parda, pallang, ken dadduma pay. Kasta met ti naganus a bukel ti patani, kardis, utong. Pati bagas ti aba, kamote, balinghoy, buga, kamangeg, ube ket mabalin a dengdengen.
Tanap ti Cagayan

Ti **Tanap ti Cagayan** (**Cagayan Valley**) ket maysa kadagiti rehion ti Filipinas, a napusgan kas Rehion II wenno Rehion 02. Buklen ti lima a probinsia: Batanes, Cagayan, Isabela, Nueva Vizcaya, ken Quirino. Ti siudad ti Tuguegarao ti rehional a sentro ti Tanap ti Cagayan. 

Masarakan ti rehion iti dakkel a tanap iti amianan-a-daya a deppaar ti Luzon, iti nagbaetan dagiti kabambantayan ti Kordiliera ken Sierra Madre. Bineltak ti Karayan Cagayan, ti kaatiddogan a karayan iti pagilian, ti Tanap ti Cagayan.

## Politikal a pannakaguduagudua

### Dagiti komponente a siudad
*Siudad ti Cauayan, Isabela
*Siudad ti Santiago, Isabela**¹**
*Siudad ti Tuguegarao, Cagayan
*Siudad ti Iligan, Isabela

**¹** Maysa nga agwaywayas a komponente a siudad ti Siudad ti Santiago.

## Dagiti nagibasaran
Ilocos Norte

Ti **Ilocos Norte** ket maysa a probinsia iti Filipinas a karaman iti Rehion ti Ilocos (Rehion I) iti Luzon. Ti Siudad ti Laoag ti ngulona. Kaabayna dagiti probinsia ti Cagayan ken Apayao iti daya, ti Abra ken Ilocos Sur iti abagatan
Sangsanguen ti Ilocos Norte iti laud ti Baybay Abagatan Tsina ken iti amianan, ti Lingsat ti Luzon.

Addaan ti Ilocos Norte iti 21 nga ili  ken dua a siudad. Nasurok nga 97 porsiento iti katataona ket Ilokano. Romano Katoliko ken Aglipayano iti kangrunaan nga relihion iti probinsia.

#### Pakasaritaan

Nairuam iti amianan ti Luzon nga makita dagiti gangannaet a tattao aggapu kadagiti negosiante iti Tsína, Hapon, India, ken iti peninsula ti Malaysia sakbay nga dimmisaag dagiti Kastila iti maika-16 nga siglo. Dagiti agnaed nga Ilokano ken Tinggian iti masasao nga Ilocos Norte tatta ket managsinnukatda iti balitok para seda, dagiti nadamili, ken nadumaduma pay a banbanag. Manipud idi, iti Laoag ti kadakkelan nga pagilian iti amianan, kaduana iti Vigan iti probinsia ti Ilocos Sur. 

Nagbalin nga Ilocos Norte idi Pebrero 2, 1818, idi ginuddua dagiti Kastila iti probinsia ti Ilocos. Iti abagatan ket nanaganan iti Ilocos Sur.

#### Dagiti siudad
* Siudad ti Batac
* Siudad ti Laoag

#### Dagiti ili

## Demograpia

#### Dagiti pagpasyaran

Kapurpurawan Rock Formation 2017.jpg|Batbato iti Kapurpurawan, Burgos
KIRKAMON BANGUI WINDMILLS.jpg|Dagiti molino ti angin iti Bangui ayan ti igid Baybay Abagatan Tsina 
Paoay Church. UNESCO site. (15860400010).jpg|Simbaan ti San Agustin, wenno Simbaan ti Paoay
Paoay sand dunes.jpg|Karuburuban idiay La Paz, Paoay
Patapat Viaduct in Pagudpud, Ilocos Norte, Philippines.jpg|Rangtay ti Patapat
Cape Bojeador Lighthouse. (15855566399).jpg|Silaw-taaw ti Cape Boajeador, Burgos
Beach in Ilocos Norte.jpg|Aplaya Maira-ira (Blue Lagoon) idiay Pagudpud


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas - Ilocos Norte
Batanes

Ti **Batanes** ket akin-amianan-amin ken ti kabassitan a probinsia iti Filipinas no iti populasion ken kalawana ti madakamat. Ti probinsia ket buklen ti rimmuok dagiti isla (a maawagan iti "Is-isla ti Batanes") a masarakan iti Lingsat Luzon. Mairaman ti Batanes iti  Tanap ti Cagayan (Rehion 2), iti Luzon. Ti ili a Basco ti kapitoliona. Nakasina ti probinsia kadagiti Is-isla ti Babuyan ti probinsia ti Cagayan babaen ti Kanal Balintang, ken iti Taiwan babaen ti Kanal Bashi. Ti akin-amianan amin a puro ti Batanes ken ti Isla ti Mavudis. Dagiti sabali pay a purona ket ti Misanga, Ditarem, Siayan, Itbayat, Dinem, Batan, Sabtang, Ivuhos, ken Dequey. Ti laeng Itbayat, Batan, ken Sabtang ti addaan dagiti agnanaed a tattao.

## Heograpia

Addaan ti Batanes iti 6 nga ili.

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Batanes Online
Isabela

Ti **Isabela** ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti Tanap ti Cagayan (Rehion II) iti Luzon. Ti ili ti Ilagan ti kapitoliona ket kaaripingna iti abagatan dagiti probinsia ti Aurora, Quirino, Nueva Vizcaya ken Ifugao; iti lumaud, dagiti probinsia ti Mountain Province ken Kalinga; ken iti amianan, ti probinsia ti Cagayan. Ti Isabela ti maikadua a kadakkelan a probinsia iti Filipinas, ken ti kadakkelan iti isla ti Luzon.

## Heograpia

Addaan ti Isabela iti 3 a siudad ken 34 nga ili.

#### Siudad
*Siudad ti Cauayan
*Siudad ti Santiago
*Siudad ti Ilagan

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran
Aringay

Ti **Aringay** ket maysa nga ili iti probinsia ti La Union, Filipinas.  Nailasin daytoy a kas maikadua a klase a munisipalidad. Nakadisso iti 16°Am 26', 120°Dy 21' (Am=amianan; Dy=daya). Nakaariping dagiti il-ili iti Caba ken Burgos idiay amianan, Agoo iti abagatan, dagiti banbantay iti Kordiliera Sentral iti daya, ken iti Baybay Abagatan a Tsína ti laud.

Nepnep ti kaaduan a tiempo ti Aringay, pada iti amianan ti Luzon, kas mareknana iti kalgaw ti Nobiembre agingga Abril ken iti pinagtutudo ti Mayo agingga ti Oktubre. Agrikultura, iti talon ken apit ti bagas, tabako, ken bungbunga, ti punganay iti ekonomiana.  Mangrugrugi pay ti industriana a turismo,  maipanggep iti igid ti baybay a pagaliwaksayan.

Kaadduan iti tattao ti Aringay ket Ilokano ken Romano Katoliko.

Paset iti maikadua a distrito ti La Union. Kuna ti senso 2010, 44,949 a tattao iti agnaed ti Aringay.

## Dagiti baranggay

Adda 24 a barbaranggay iti ili ti Aringay.

## Pakasaritaan

Inugma a purok iti Aringay, nanaganan iti *Alingay* wenno *Alinguey* sakbay a sinakup dagiti Kastila idi 16-siglo. Kaadduan nga agnaed ditoy idi ket dagiti taga-Pangasinan a managkomersio kadagiti kaarubada nga Ilokano ken Ifugao, santo kadagiti negosiante iti Tsina, Hapon ken Abagatan a daya nga Asia.

Parte iti probinsia ti Pangasinan iti Aringay agingga idi Abril 18, 1854, idi pinagtipon iti Espania dagiti umamianan nga ili ti Pangasinan ken umabagatan nga ili iti Ilocos Sur, isu paggapuananna iti nagan nga "La Union". Nakissayan iti Aringay idi maika-19 a siglo idi simmina iti Caba, umamianan a purok iti ili.

Adu iti immalis nga Ilokano ditoy Aringay idi 18 ken maika-19 a siglo. Kaadduan a tattao iti Aringay ngarud, kalpasan iti maika-20 a siglo, ket Ilokano ken dagiti nailokanuan a pamilia dagiti taga-Pangasinan.

Nakita iti Aringay ti dua a gubat.  Adu iti natay nga Aringayeno idi Gubat ti Filipino–Amerikano, naglinnaban dagiti Filipino ken Amerikano idi inlako ti Espania iti Filipinas, ken iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, idi rinaut dagiti Hapon iti Filipinas.  Mainayon kadagitoy a gubat ket iti nasurok a tallo gasut a tawen iti Espania a nagipasngay kadigiti rebolusionario a kas ni Diego Silang ken ni Gabriela Silang.

## Demograpia
 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Dupax del Norte

Ti **Dupax del Norte** ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Nueva Vizcaya iti Filipinas.

## Dagiti baranggay

Ti ili ti Dupax del Norte ket nabingbingay a politikal iti 15 a barbaranggay.

## Demograpia
 	

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kompiuter

Ti **kompiuter** (computer) ket maysa ramit wenno makina a maaramat a pangproseso iti inpormasion manipud iti datos nga iwayat ken ibagnos ti programa (naurnong a listaan ti aarmiden). Ti inpormasion a maproseso ket ibagianna ti ania man kadagitoy: numero, testo, ladawan, uni, ken adu pay a tipo ken kita ti inpormasion.
Ili

Ti maysa nga **ili** ket ti agpakatengnga ti kadakkelna a pagtaengan ti tao. Dagiti ili ket kadawyanda a dakdakkel ngem dagiti purok ngem basbassit ngem dagiti siudad, ngem ti kriteria a mangbukel kaniada ket adu ti pagdumadumaanda kadagiti nadumaduma a parte iti lubong.

## Dagiti nagibasaran

* [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005
Saluyot

Ti **saluyot** ket mula a nairaman iti henero *Corchorus*, pamilia Malvaceae. Kaaduan ket ruot ngem ti dadduma ket maimula ken mataraken kas taraon ken maaramat a sag-ut.

## Panagmula
Kasayaatan a patubuen ti saluyot iti tiempo a nalnaab bayat iti panagtutudo. Maipapan nga 85 porsiento ti apit iti saluyot ket aggapu idiay Banglades, India, ken Tsina. Mangrugi nga apiten dagiti mannalon ti saluyot kalpasan iti uppat a bulan, no agsabongen kasanguanan nga agbukel. Maisina dagiti ung-ungkay santo mairebreb iti danum iti 20 nga aldaw. Kalpasan daytoy, agsisina dagiti sag-ut iti ung-ungkay ket maibilag dagitoy santo mareppet.

## Pakausaran
Adu ti pakaaramatan ti saluyot, saan la a kas naimas a sida a laok ti dinengdeng wenno inabraw ngem maus-usar pay kas nadumaduma a komersial a produkto.

### Makan ken mainum
Dagiti bulong ken uggot ti saluyot ti sigud nga ilutluto kas taraon ti kaaduan kadagiti tattao nga agbibiag iti paset nga napudot, kas dagiti pagilian nga asideg iti ekuador. Iti Filipinas, "Saluyot" ti maysa a birngas kadagiti Ilokano gapu ta isuda ti kangrunaan a mangimas ken mangdengdengdeng iti daytoy a mula.

Naiwaras ti saluyot iti Asia ken Aprika. *Corchorus olitotius* ken *Corchorus capsularis* iti kapatgan a klase ti saluyot a lutlutuen. Iti saluyot ket napunno iti mucilage, maysa banag a patubuen dagiti dadduma a mulmula a nalan-ak ken napigket. Isu daytoy nga sustansia iti nagalis no mailambong iti saluyot.

Iti dadduma a pagilian, iti saluyot ket maaramid nga itsa dagiti bulong nga imbilag wenno inalas-as. Mabalin pay nga usaren a pangraman iti luto. Dagiti mangngagas iti ruot ken yerba, iti saluyot ket makuna a makapurga.

### Sag-ut ken lupot
Ti panagmula ken panagapit iti saluyot ket maysa nga industria. Saan laeng a mabalin a sidaen dagiti uggot, sabong, ken bulongna, daytoy a mula ket isu pay iti maysa a kadakkelan a pangalaan iti sag-ut a mausar a tali, papel, ikamen, pagan-anay, iket, ken dadduma pay. Iti sag-ut iti saluyot ket biodegradable, saanna mesmesen iti lubong, ken nalagda. Agrukop laeng no masigud nga matimming iti dam-eg.

Aggapu dagiti sag-ut iti nalupdisan nga ungkay iti saluyot. Dagitoy ket naiserreb iti danum, iti makuna nga yaaddang a retting, tapno maiparuar iti lignin a mangkapet iti parenchyma ken iti sclerenchyma. Kalpasan, maugasan santo mapamagaan tapno maawan iti pectin nga mangpatangken iti kudil ti ungkay. Lumukneng ken umingpis daytoy a kas sinulid.
Biag ni Lam-ang

Ti ***Biag '''ni''' Lam-ang*** () ket maysa nga epiko a daniw dagiti Ilokano manipud ti  rehion ti Ilocos iti pagilian a Filipinas. Daytoy ket naisao ken naisurat a kasisigud iti pagsasao nga Ilokano, daytoy a daniw ket naipamatian a pinagtitipon nga obra dagiti nadumaduma a mannaniw a mangitawidwid iti kaputotan da, ken immuna a naisurat idi 1640 babaen ti maysa a bulsek nga Ilokano a mannaniw a ni Pedro Bukaneg.

## Pangrugian a gandat
Ni Lam-ang ket maysa idi a naisang-sangayan a parsua, naipamatmati a nangrugi nga agsao idi isu ket tagibi pay laeng, daytoy ket nagpakabael kaniana a nagpili ti bukod na a nagan. Dagiti panagsubsubokna kadagiti kabaelanna ket nangrugi idi napan ni tatangna, ni Don Juan iti maysa a kabakiran ngem isu ket saan a nagsubli. Idi isuna ket agapaman ti tawen a siam a bulan, napanna biniruk ni Don Juan kadagidiay bakir a napagarupan a napananna. Gapu ta ammona a ti anakna ket maysa a nasantuan ken nalatak a parsua, pinalubusan met ti inana a ni Namongan. Ni Lam-ang ket napan nagbiruk ti amana, ken pinanawanna ti agladladingit nga inana. 

## Kitaen pay
* Pedro Bukaneg
Quirino (panangilawlawag)

Ti **Quirino** ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:

## Luglugar
### Filipinas
*Quirino, maysa a probinsia
*Quirino, Ilocos Sur, maysa nga ili
*Quirino, Isabela, maysa nga ili
*President Quirino, Sultan Kudarat, maysa nga ili

## Tattao
* Elpidio Quirino, maikanem a Presidente ti Filipinas
Bugguong

Ti **bugguong** (*nước mắm*) ket maysa a nalatak a pangparaman ken pangpananam iti luto a naaramid manipud iti fermentado nga ikan (nangruna dagiti babassit nga ikan kas iti munamon, padas, ipon) ken asin. Mabugbugguong met ti aramang ket maawagan iti "bugguong-aramang" ken kadawyan a makoloran; nupay kasta, saan unay a maar-aramat ti bugguong nga aramang kas pangparaman iti luto a kas iti bugguong nga ikan.

Ti bugguong (nga ikan) ti kangrunaan a ramen ti pinakbet ken dinengdeng dagiti Ilokano. Bugguong met ti kangrunaan a sawsawan ken pagparaman iti nadumaduma a masida ken, nangruna iti kinilnat (ensalada) a natnateng, tinuno nga ikan ken karne ken kasta met iti naganus a mangga ken salamagi.
Quirino

Ti **Quirino** ket maysa kadagiti probinsia iti Filipinas iti Tanap ti Cagayan (Rehion II) iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti ili ti Cabarroguis. Naipanagan ti probinsia ken ni Elpidio Quirino, ti maika-6 a presidente ti Filipinas. Kabeddeng ti probinsia ti Aurora iti umabagatan-a-daya, ti Nueva Vizcaya iti laud, ken ti Isabela iti amianan. Sigud a paset ti Nueva Vizcaya ti Quirino agingga a naisina idi 1966.

## Heograpia

Addaan ti Quirino iti 6 nga ili.

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran
Wiki

Ti makunkuna a "**wiki**" ket maysa a web application a mangipalubos kadagiti agar-aramat a manginayon iti linaon, ngem mangipalubos met laeng iti sabsabali pay a mangbalbaliw iti nasao a linaon.
GNU Free Documentation License

:*Kitaen ti [[Iloko]] a texto ti GNU Free Documentation License: *****

Ti **GNU Free Documentation License** wenno "**GFDL**" (iti Iloko: *GNU Lisensia iti Nawaya a Dokumentasion*) ket maysa a lisensia ti Projecto a GNU para iti nawaya a dokumentasion a pinutar da Richard Stallman ken Eben Moglen.

### Akinruar a silpo
* http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html
Listaan dagiti naturay nga estado

Daytoy ket **listaan dagiti naturay nga estado** nga agit-ited ti pannakabuklan dagiti estado ti lawlaw ti lubong nga adda dagiti pakaammo ti kasasaad ken pannakabigbig ti pannakaturayda.

Dagytoy a listaan ket adda dagiti 207 a naikabil. Dagiti estado ket nabingbingay nga inus-usar ti dua a pamay-an:
# Ti *pannakaikameng iti uneg ti Nagkaykaysa a Pagpagilian a sistema* ti aray ket bingayenna dagiti estado iti dua a kategoria: dagiti 193 a naikameng nga estado ken maysa nga agpalpaliiw nga estado iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken dagiti daduma pay a 13 nga estado.
# Ti *naisuppiatan a pannakaturay* nga aray ket bingayenna dagiti estado iti dua a kategoria: dagiti 17 nga estado a ti kinaturayda ket naisuppiatan ken dagiti dadduma pay a 190 nga estado

## Listaan dagiti estado

## Alagaden para iti pannakairaman
The dominant customary international law standard of statehood is the declarative theory of statehood that defines the state as a person of international law if it "possess[es] the following qualifications: (a) a permanent population; (b) a defined territory; (c) government; and (d) capacity to enter into relations with the other states." Debate exists on the degree to which recognition should be included as a criterion of statehood. The declarative theory of statehood, an example of which can be found in the Montevideo Convention, argues that statehood is purely objective and recognition of a state by other states is irrelevant. On the other end of the spectrum, the constitutive theory of statehood defines a state as a person under international law only if it is recognized as sovereign by other states. For the purposes of this list, included are all states that either:
* (a) have declared independence and are often regarded as having control over a permanently populated territory
or
* (b) are recognized as a sovereign state by at least one other sovereign state

Nota that in some cases there is a divergence of opinion over the interpretation of the first point, and whether an entity satisfies it is disputed.

On the basis of the above criteria, this list includes the following 207 entities:
* 203 states recognized by at least one UN member state
* Two states that control a permanently populated territory and are recognized only by non-UN member states: Nagorno-Karabakh Republic, Transnistria
* Two states that control a permanently populated territory and are not recognized by any other state: Azawad, Somaliland

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*
Dagiti probinsia ti Filipinas

Ti **probinsia** ti kangrunaan a paset ti lokal a turay iti Filipinas. Addaan ti Filipinas iti agdama iti aganay a 81 a probinsia a nagrupogrupo iti 18 a rehion. Ti probinsia ket buklen  dagiti siudad ken ili.

Ti gobernador ti mangidaulo iti maysa a probinsia kas opicial nga ehekutibo. Idauluan met ti bise gobernador ti lehislatura ti probinsia a buklen dagiti kameng ti Hunta ti Probinsia a maawagan iti bokal.

Ti kada probinsia ket addaan maysa wenno ad-adu pay a kongresional a distrito nga ibagian ti deputado iti Kongreso ti Filipinas. Kada distrito ket addaan met kadagiti bokal a pannakabagi iti Hunta ti Probinsia.

Ti Metro Manila, a yan ti kapitolio a siudad ti pagilian (Manila), ket saan a nabenneg wenno maawagan kas probinsia nupay addaan dagiti bukod nga il-ili ken siudad.

## Probinsial a turay

Ti turay iti probinsia ket addaan iti ehekutibo ken lehislatibo a sangsanga. Ti bileg ti pangukoman ti maysa a probinsia ket adda iti babaen ti panangtarawidwid ti Korte Suprema ti Filipinas. Maysa nga agwaywayas a paset ti probinsial a turay, ket addaan direkta a panangrienda kadagiti pakaseknan ti probinsia. Babaen met ti Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno (DILG) a makinaig ken makibiang ti Presidente ti Filipinas.

## Listaan dagiti probinsia

**Dagiti nota:**
* Amin a pigura ti populasion ken kalawa ti daga ket mairaman dagiti nawaya a siudad manipud kadagiti probinsia. Iti daytoy a tabla, naibilangda a kas paset ti ayanda a grupo ti probinsia para kadagiti heograpiko ken estadistika a panggep, ngem iti kinapudno dagitoy ket umuna nga agpang nga entidad.
* Ti Metro Manila ket nairaman para iti panangipada urayno daytoy ket *saan* a probinsia ngem maysa nga administratibo a rehion.
* 1 Dagiti petsa ket mabalin a mangibaga ti pannakaprobinsia a kas pannakabangon idi panawen dagiti Kastila, panawen dagiti Amerikano, wenno babaen dagiti Tignay ti Republika.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Liga dagiti Probinsia iti Filipinas
Microsoft

Ti **Microsoft** ti maysa kadagiti kadakkelan a korporasion iti lubong nga agparpartuat iti programa wenno software para iti kompiuter. Ti Microsoft ti akin-aramid iti Windows nga operating system, nga us-usaren ti kadakkelan a porsiento ti personal a kompiuter iti sangalubongan. Partuat met laeng ti Microsoft ti nalatak a Microsoft Office a maar-aramat para kadagiti aplikasion a pang-ofisina.

Ni William "Bill" Gates, nga agdama a nakalista kas kabaknangan a tao iti lubong idi 2006, ti mabigbig a makipagtagikua iti Microsoft Corporation.
Elpidio Quirino

Ni **Elpidio Quirino** (Nobiembre 16, 1890—Pebrero 29, 1956) ti maika-6 a Presidente ti Filipinas. Nangrugi nga agserbi idi Abril 17, 1948 agingga idi Disiembre 30, 1953.

Maysa a Romano Katoliko, isu ti umuna nga Ilokano a presidente ti Filipinas.

## Kabibiag

Nayanak ni Quirino idiay Vigan, Ilocos Sur kada Mariano Quirino ti Ilocos Sur ken Gregoria Rivera iti Agoo, La Union. Dimmakkel idiay La Union ken Ilocos Sur sakbay a nagpa-Manila ket nagbasa idiay Unibersidad ti Filipinas. Nagturpos iti kinaabogado idi 1915 ket nagtrabaho kas abogado agingga a naapointaran kas miembro ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas, manipud idi 1919 agingga 1925, sa kas senador idi 1925 aginggana 1931. Kalpasanna, nagpaay a kas sekretario iti busbos ken sekretario iti lungnguop iti gobierno a Mankomunidad.

Idi 1934, maysa a miembro ni Quirino iti delegasion a napan idiay Washington, D.C., nga indauluan ni Manuel Quezon, a nangipasa iti Tulag a Tydings-McDuffie iti Kongreso ti Estados Unidos. Daytoy a paglintegan ti nangisaad iti aldaw ti panagwaywayas iti Filipinas no dumteng ti 1945. Nagbalin nga opisial daytoy nga aldaw idi Hulio 4, 1946.

Idi sinakup dagiti Hapon ti Filipinas idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagbalin a daulo dagiti guerilla ni Quirino ket natiliw ken naibalud. Pinapatay dagiti Hapon ti asawana a ni Alicia Syquia ken tallo kadagiti lima nga annakna.

Kalpasan ti gubat, intuloyna ti nagserbi iti gobierno idiay Senado. Idi 1946, napili a kas umuna a bise presidente ti nawaya a Republika ti Filipinas. Ni Manuel Roxas ti pangulo.

## Kinapresidente

Nagsapata a kas pangulo ni Quirino idi Abril 17, 1948, dua nga aldaw kalpasan iti pannakatay ni Manuel Roxas. Nabutosan a presidente iti sumaruno a tawen kas kandidato ti Partido Liberal. 

Inabak ni Ramon Magsaysay idi eleksion idi 1953.

## Kalpasan iti kinapresidente

Naatake isuna iti puso ket pimmusay idi Pebrero 29, 1956.

## Dagiti akinruar a silpo
*The Philippine Presidency Project
*Malacanang Museum - Elpidio Quirino
Linux (kernel)

Ti **Linux** ket maysa a sistema ti panangpaandar iti kompiuter. Ti Linux ti maysa kadagiti kalatakan a pammaneknek ken pammatalged ti nawaya ken libre a software ken ti nawaya a software a panagpartuatan. Saan a kas kadagiti propitario a sistema a kas iti Microsoft Windows wenno Mac OS, ti taudan a kodigo ti Linux ket silulukat ken sidadaya iti publico ket uray asino ket nawaya a mangusar, mangbaliw, ken mangiwaras.

Ni Linus Torvalds, maysa a Finlandes, ti nangirugi idi 1991 iti adda ita a Linux, kabayatan nga agbasbasa isuna idi iti Universidad ti Helsinki.
Pangasinan

Ti **Pangasinan** ket maysa a probinsia iti Filipinas, iti Rehion ti Ilokos (Rehion 1) iti Luzon. Masarakan iti amianan-laud a paset ti puro ti Luzon. Ti Siudad ti Lingayen ti kapitolio iti probinsia. Kaariping ti Pangasinan dagiti probinsia ti La Union ken Benguet iti amianan, Nueva Vizcaya ken Nueva Ecija iti daya, ken Zambales ken Tarlac iti abagatan.  Iti laudna ket dayti Baybay Laud Filipinas ken iti Golpo iti Lingayen. 

Addaan ti Pangasinan iti 44 nga ili ken 4 siudad.

Kagudua iti populasion iti probinsia ket Pangasinense ken 44 porsiento ket Ilokano.  Kaaduan kadagitoy ket Katoliko Romano.

#### Dagiti siudad
*Siudad ti Alaminos
*Siudad ti Urdaneta
*Siudad ti Dagupan
*Siudad ti San Carlos

#### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pangasinan: Panagbiag iti Pagsasao ken Literatura a Pangasinan
Abra

Ti **Abra** ket maysa a probinsia iti Rehion Administratibo ti Kordiliera iti Luzon. Ti Bangued iti kapitoliona ket naparikusan daytoy iti dagdaga dagiti probinsia ti Ilocos Norte iti amianan, Apayao amianan-daya, Kalinga iti daya, Mountain Province iti abagatan, ken Ilocos Sur iti abagatan a laud.

## Heograpia
Ti probinsia ti Abra ket nabingbingay kadagiti 27 nga ili.

### Dagiti ili

## Demograpia
 	

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*abrenian.com
*tingguian.com
Tengnga a Luzon

Ti **Tengnga a Luzon** ket isu ti rehion ti Filipinas a mangsakup iti kalawaan a tanap iti pagilian a pakaap-apitan ti kaaduan a taudan ti bagas ti pagilian. Buklen ti 7 a probinsia: Aurora, Bataan, Bulacan, Nueva Ecija, Pampanga, Tarlac, ken Zambales. Ti Siudad ti San Fernando, iti Pampanga, ti rehional a sentrona.

Addaan iti 14 a siudad: Balanga iti Bataan; Cabanatuan, Gapan, Muñoz, Palayan ken San Jose iti Nueva Ecija; Olongapo iti Zambales; Angeles ken Siudad ti San Fernando iti Pampanga; San Jose del Monte, Siudad ti Meycauayan ken Malolos iti Bulacan; ken Tarlac iti Tarlac. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas
Metro Manila

Ti **Metro Manila**, gagangay a maaw-awagan pay **Manila** laeng iti ruar ti metropolis, ket ti metropolitano a sakup a pakabirukan ti Siudad ti Manila, ti rehional a sentro iti Filipinas. Ti metropolis ket opisial a maawagan kas **Nailian a Kapitolio a Rehion** wenno ken buklen ti Siudad ti Manila ken dagiti 17 a siudad, a pakairamanan ti Siudad ti Quezon, ti kapitolio ti pagilian idi 1948-1976.

 

## Dagiti akinruar a silpo
*
Oktubre

Ti **Oktubre** ket ti maika-10 a bulan iti kalendario a Gregoriano. Addaan ti Oktubre iti 31 nga al-aldaw. 

## Dagiti akinruar a silpo
Hawai'i

Ti **Hawai‘i** wenno **Hawaii**, **Hawai** (iti pakasaritaan ket isu ti Is-isla ti Sandwich) ket ti purpuro dagiti Is-isla ti Hawaii iti Taaw Pasipiko. Ti Hawaii ti maika-50 nga estado ti Estados Unidos iti Amerika, iti pannakaawatna idi Agosto 21, 1959. Ti Honolulu ti kaddakelan a siudadna ket isu met ti kapitoliona.

Ti Hawai‘i ti kaudian a naawat kas estado ti kappon. No dagiti puli ti pagsasaritaan, ti Hawai‘i laeng ti kakaisuna nga estado nga addaan mayoria a grupo dagiti saan a puraw ken addaan iti kadakkelan a porsiento dagiti Asiano nga Amerikano.

Segun iti 2000 a Senso, 6.6% ti populasion ti Hawaii ket inyam-ammoda ti bagbagida kas Patneng a Hawayano, 24.3% ket Puraw wenno Kaukasiano, a pakairamanan dagiti Portuges; ken 41.6% ket Asiano, a pakairamanan ti 0.1% nga Asiano Indiano, 4.7% nga Intsik, 14.1% a Filipino, 16.7% a Hapon, 1.9% a Koreano ken 0.6% a Vietnamese. Ti 1.3% ket sabsabali pay a Pacific Islander a nakairamanan dagiti Samoan, Tongan, Tahitian, Maori ken Micronesian. Ti 21.4% ket inyam-ammoda ti bagida kas naglaok (dua wenno ad-adu pay a kaputotan/etniko a grupo). 1.8% met ket Nangisit wenno Aprikano nga Amerikano ken 0.3% ket Patneng nga Amerikano ken Patneng nga Alaskano.

Iti nadakamat a 14.1% a Filipino, kaaduan kadagitoy ket Ilokano.

## Dagiti agibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Pinapaitan

Ti **pinapaitan** (*papaitan* iti dadduma) ket maysa a nalatak a luto, nangruna kadagiti Ilokano. Dagiti naguneg nga organo (lalaem, menudensia) ti baka, nuang wenno kalding, kas iti puso, dalem, bara, bagbagis (silet, liblibro, rakrakipa) ken karne, dagiti gagangay ramen ti pinapaitan. Ken kangrunaan ti apro ken/wenno ti pespes (ti napait a likido iti uneg ti bagis a mapespes wenno masagat) a paglaok a pangpapait iti digo ti pinapaitan.
Nobiembre

Ti **Nobiembre** ket ti maika-11 a bulan iti kalendario a Gregoriano. Addaan ti Nobiembre iti 30 nga al-aldaw.
Budismo

Iti **Budismo** ket relihion ken pilosopianga aggapu kadagiti sursuro ni Sidarta Gautama Buddha. Naipasngay isuna idiay India idi 566 BC. Manipud kadigiti umuna nga paset a nangisursurruan iti bagbagana, nagwaras iti kinabudista idiay buo ti bukod ti Asia, manipud India, Nepal, ken Apganistan, agingga sinurot dagiti tattao ti Sri Lanka, Tibet, Tsina, Hapon, Korea, Abagatan a daya nga Asia ken dadduma pay. Manipud idi maika-19 a siglo, naimula ti Budismo idiay Europa ken Estados Unidos. Maibilang nga adda nasurok nga 376 a riwriw a Budista iti lubong.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Buddhism.about.com 
* ReligionFacts.com iti Budismo
* Buddha Net
Gabriela Silang

Ni **María Josefa Gabriela Cariño Silang**  ket isu iti immuna a Filipina a nangidaulo iti yaalsa a mangsuppiat kadagiti Kastila idi sinakupda iti Filipinas.  
Miembro iti bunggoy a rebelde ni asawana a ni Diego Silang, intuloyna iti labanda ti uppat a bulan kalpasan a natay ni Diego, sakbay a natiliw isuna ken binitay.

Naiyanak isuna idiay baranggay Caniogan Santa, Ilocos Sur, maysa a mestisa, inampon iti nabaknang a negosiante nga agapelliedo iti Milan a nangikasar kaniana idi 20 ti tawenna. Nagsinada kalpasan iti tallo tawen. Idi 1757, nangasawa manen ni Gabriela, ken ni Diego Silang, agtawen iti 27 ket maysa a rebelde. Nagbalin ni Gabriela a kaasidegan ken mapagtalkan a mangbagbaga ken ni Diego.

Idi Mayo 28, 1763, pinapatay iti gobierno ken simbaan a Katoliko ni Diego. Naglibas ni Gabriela idiay kabambantayan iti Abra tapno maibangonna ken maituloyna iti labanda, kaduana dagiti pasurotna nga Ilokano ken Tinggian. Bimmabada idiay Vigan, Ilocos Sur idi Septiembre 10, 1763, ngem nakasagana ken nakaabangan dagiti Kastila ken dagiti soldadoda a Tagalog ken Kapampangan. Adu iti natay ti simmaruno a gulo. Nakatakas isuna, ni ulitegna a Nicolas Cariño, ken pito a kakaduana a lalaki, ngem natiliwda idi Septiembre 29, 1763. Binitayda isuda idiay tenggna iti Vigan.

Nagbalin a simbolo isuna iti kababaian iti Filipinas, iti kinatured ken ipapatayna, ken iti nangruna a posision iti babbai sakbay iti tawen dagiti Kastila.
Mayo

Ti **Mayo** ket isu ti maika-5 a bulan ti tawen dagiti kalendario a Huliano ken Gregoriano ken maysa kadagiti pito a bulan nga addaan iti kaatiddog iti 31 nga al-aldaw.

Ti Mayo ket bulan ti panagsusulbod idiay Akin-amianan a Hemisperio ken otonio idiay Akin-abagatan a Hemisperio. Isu a ti Mayo idiay Akin-abagatan a Hemisperio ket tiempo a kapada ti Nobiembre idiay Akin-amianan a Hemisperio ken iti baliktadna. Ti naladaw a mayo ket kadawyan a mangmarka ti rugi ti tiempo ti bakasion ti kalgaw idiay Estados Unidos ken Kanada ken agpatingga iti umuna a Lunes ti Septiembre.

## Pakasaritaan ken taudan

Ti bulan ti Mayo ket nainaganan para kenni diosa ti Griego a ni Maia, nga isu ket nainaganan a kakuyog iti Romano a panawen a diosa iti pertilidad a ni Bona Dea, a ti rambakanna ket matengngel iti Mayo. Iti pay maibaga, ti Romano a mannaniw a ni Ovidio ket mangited pay ti maikadua nga etimolohia, a kinunan a ti bulan ti Mayo ket nainaganna kadagiti *maiores,* Latin para kadagiti "lallakay," ken ti sumaruno a bulan (Hunio) ket nainaganan para kadagiti *iuniores,* wenno "ubbing a tattao" (*Fasti VI.88*).

Ti Mayovka, iti konteksto iti naladaw a Imperio ti Rusia, ket maysa idi a daya iti away wenno iti parke kadagiti nasapa nga aldaw ti Mayo nga isu met ti nakaalaan iti nagan. Iti kanungpalany, ti "mayovka" (naisangayan ti "proletariano a mayovka") ket nagbalin a ti kayatna a sawen ket ti maysa a saan a nainkalintegan a selebrasion iti Mayo 1 babaen ti rebolusionario a publiko, ken kadawyan a nairepresenta a kas maysa nga inosente a daya iti away wenno picnic.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Hunio

Ti **Hunio** ket isu ti maika-6 a bulan ti tawen dagiti kalendario a Huliano ken Gregoriano ken maysa kadagiti uppat a bulan nga addaan iti kaatiddog iti 30 nga al-aldaw.
Ti Hunio ket ti bulan nga addaan kadagiti kaatiddogan nga oras iti lawag ti init idiay Akin-amianan a Hemisperio ken dagiti kaababaan nga oras iti lawag ti init idiay Akin-abagatan a Hemisperio. Ti Hunio idiay Akin-amianan a Hemisperio ket ti tiempo a kapada iti Disiembre idiay Akin-abagatan a Hemisperio ken iti baliktadna. Idiay Akin-amianan a Hemisperio, ti rugi ti astronomikal a kalgaw ket 21 Hunio (ti meteorolohikal a kalgaw ket mangrugi iti 1 Hunio). Idiay Akin-abagatan a Hemisperio, ti rugi ti astronomikal a panaglalam-ek ket 21 Hunio (meteorolohikal a panaglalam-ek ket mangrugi iti 1 Hunio).

Iti rugi ti Hunio, lumgak ti init iti konstelasion ti Tauro; iti patingga ti HUnio, lumgak ti init iti konstelasion ti Gemini. Nupay kasta, gapu ti presesion dagiti ekuinokso, ti Hunio ket mangrugi a ti init ket adda iti astrolohikal a senial ti Gemini, ken agpatingga nga adda ti init iti senial ti astrolohia iti Kanser.

## Etimolohia ken pakasaritaan

Ti Latin a nagan para iti Hunio ket *[[Iunius (bulan)|Junius]]*. Nangit-ited ni Ovidio kadagiti nadumaduma nga etimolohia para iti nagan iti *[[Fasti (daniw)|Fasti]]*, ti daniw a maipanggep iti  kalendario a Romano. Ti umuna ket ti bulan ket nanaganan kenni Romanano a diosa a ni Juno, ti diosen ti pannakiasawa ken ti asawa ti kangatuan a dios a ni Hupiter;  ti maikadua ket ti nagan a nagtaud manipud iti latin a balikas iti *iuniores*, a ti kayatna a sawen ket "ub-ubing", a maigiddiat met iti *maiores* ("lallakay") para iti nagan ti sinaruno a bulan iti Mayo *([[Maius]])*.

Iti taga-ugma a Roma, ti paset ti panawen manipud iti tengnga ti Mayo aginggana iti tengnga ti Hunio ket naikeddeng idi a saan a nasayaat para iti pannakiasawa. Kinuna ni Ovidio a nagkonsulta iti Flaminica Dialis, ti nangato a babai a padi ni Hupiter, iti panggep a panangisaad ti petsa iti panagkallaysa iti anakna a babai, ken nabalakadan idi nga aguray intono kalpasan ti Hunio 15. Nupay kasta, inpaltiing ni Plutarko a ti intero a bulan ti Hunio ket nasaysayaat idi para kadagiti panagkallaysa ngem ti Mayo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Septiembre

Ti **Septiembre** ket ti maika-9 a bulan iti kalendario a Gregoriano. Addaan ti Septiembre iti 30 nga al-aldaw.
Ferdinand Marcos

: *Para iti dadduma pay a kaipapanan wenno artikulo maipapan iti Ferdinand Marcos, kitaen ti [[Ferdinand Marcos (panangilawlawag)]].*

Ni **Ferdinand Edralin Marcos** (Septiembre 11, 1917–Septiembre 28, 1989), maysa nga Ilokano, ti maikasangapulo a presidente ti Filipinas a nagserbi manipud idi 1965 agingga iti 1986. Nagbalin a diktador idi mangrugi iti maikadua a panagakemna iti kinapresidente tapno maiturayanna ti pagilian, babaen ti panangipaulogna iti Linteg Militar idi 1972 ken panangipasdekna iti "Baro a Kagimongan" (; ). Ngem napatakkias ni Marcos iti puesto idi 1986 babaen ti Rebolusion iti Edsa kalpasan a nagrebelde ti dua nga Ilokano a nangangato nga opisial ti turay, ti Ministro ti Salaknib a ni Juan Ponce Enrile ken Heneral Fidel V. Ramos, ket kimmapponda kenni  Corazon Cojuangco Aquino (balo ni dati a Senador Benigno S. Aquino a napapatay idi 1983), a nagbalin a presidente kalpasanna.

Naipasngay ni Marcos idiay Sarrat, Ilocos Norte, anak da Mariano Marcos ken Josefa Edralin. Idi 1937, bayat ti panageskuelana iti kinaabogado idiay Universidad ti Filipinas, naidarum ni Marcos ta napabasol a nangpapatay ken ni Diputado Julio Nalundasan, maysa a karibal ni tatangna a Mariano iti politika. Naibalud idi Nobiembre 1939, ngem nagkiddaw iti Korte Suprema iti Filipinas a depensaanna a bukod ti bagina, ket nangabak iti kasona iti sumaruno a tawen.

Nagturpos idiay Unibersidad iti Filipinas, ken nakaala iti kangatuan nga average iti panag-eksamen para kinaabogado (bar) iti Filipinas idi 1940.

Iti ud-udi a paset ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagserbi ni Marcos a soldado iti Siiigam a Buyot iti Filipinas. Kalpasan ti gubat, nagbalin a katulongan ni Presidente Manuel Roxas manipud 1946 agingga iti 1947, ken miembro pay iti Kamara dagiti Pannakabagi (1949-59), ken kas senador (1963-65) a nangidauluanna iti Senado iti Filipinas kas presidente. Idi 1954, nagkasarda kenni Imelda Romualdez, maysa a Bisayana a tubo iti Leyte, a timmulong ken ni Marcos iti naballigi a panagkampaniana para iti presidente. 

Kalpasan a saan nga innaganan ti Partido Liberal ni Marcos a kas opisial a kandidatoda para iti presidente, immakar isuna iti Partido Nacionalista, a nangpili kenkuana a kandidatoda a kadua ni Fernando Lopez a para iti bise presidente.  Inabakda ti situtugaw idi a pangulo ken kandidato manen a ni Diosdado Macapagal kasta met ti para bise presidente a ni Genaro Magsaysay, iti eleksion idi 1965.
GNU

Ti **GNU** ket maysa a *rekursibo* a pannakayababa ti termino a "GNU's Not UNIX."  Ni Richard Stallman ti mabigbig a pannakaama daytoy.

Ti proyekto a GNU ket nabuangay idi 1984 tapno makapartuat iti sibubukel a sistema a panangpaandar ti nawaya a sopwerna iti estilo a kas UNIX: ti sistema a GNU. Ti GNU ket maysa a maulit-ulit nga akronimo para iti “GNU's Not UNIX” wenno *Ti GNU ket saan met UNIX*, ti panangibalikas itoy ket “guh-noo.” Dagiti dadduma pay a langa ti sistema a panangpaandar ti GNU, a mangar-aramat iti kernel ti Linux, ket adu itan ti mangar-aramat. Ngem nupay "Linux" ti ad-adda wenno am-ammo nga awag kadagitoy a sistema, ti umno a panangawag kadagitoy ket sistema a GNU/Linux.
 
## Dagiti mabigbig a proyekto ti GNU
* GNU Compiler Collection
* GNU Emacs
* GNU Symbolic Debugger (GDB)
* GNU C Library
* GNOME ("GNU Network Object Model Environment")

## Dagiti Lisensia ti GNU
* , para iti sopwer
* , para iti sopwer
* , para iti dokumentasion

## Kitaen pay
* Nawaya a sopwer
* Free Software Foundation
Nawaya a sopwer

Ti **nawaya a sopwer** () ket ti wayawaya wenno kinawaya ti maysa nga agar-aramat wenno agus-usar a pagtarayen, kopiaen, iwaras, adalen, baliwan, ken papintasen ti sopwer. 

Dakdakamaten ti nawaya a sopwer ti uppat a langa ti wayawaya para kadagiti agar-aramat iti sopwer

* Ti wayawaya a pagtarayen wenno pagandaren ti programa, para iti aniaman a gapu (wayawaya 0)
* Ti wayawaya nga adalen wenno sukisoken no ania dagiti maaramidan ti programa, ket usaren daytoy iti ania man a pakasapulan (wayawaya 1). Masapul ditoy ti kaadda ti pannakastrek iti taudan a kodigo.
* Ti wayawaya a maiwaras manen dagiti kopia tapno makatulong kadagiti kakadua (wayawaya 2).
* Ti wayawaya a pasayaaten ken papintasen pay ti programa, ken ited iti publiko dagiti naaramid a panangpasayaat tapno agnaar ti sibubukel a komunidad (wayawaya 3). taudan a kodigo.

## Dagiti mabigbig a pagarigan
* GNU, GNU Emacs, GNU C Library
* Operating systems: GNU/Linux, FreeBSD, OpenBSD
* Kernels: Linux, HURD
* Pagbasabasa ti web: Mozilla Firefox
* OpenOffice.org
* Databases: MySQL, PostgresSQL
* Apache
* GNOME, KDE
* Programming language compilers/interpreters: GNU Compiler Collection, PHP, Perl, Python
* MediaWiki (ti sopwer ti Wikipedia)

## Kitaen pay

* Free Software Foundation
* Free Software Foundation Europe
* Free Software Foundation India
* Richard Stallman
* Eben Moglen
* Irish Free Software Organisation
* GNU General Public License
* Action «Use Free Software»
* The best free softwares for Windows XP and Windows Vista
2005

Ti **2005** ket maysa a gagangay a tawen mangrugi iti Sabado kas mayannurot iti kalendario a Gregoriano. 
## Paspasamak
*  Oktubre 7 - 2005 - Napartuat ti Wikipedia iti pagsasao nga Ilokano idi Oktubre 7.

## Naipasngay

## Pimmusay

* Abril 2 &ndash; Papa Juan Pablo II (naipasngay 1920)
* Abril 5 &ndash; Saul Bellow, Kanadiano a mannurat (naipasngay 1915)
* Hunio 6 &ndash; Anne Bancroft, Amerikana nga aktres (naipasngay 1931)
* Hulio 6 &ndash; Claude Simon, Pranses a mannurat (naipasngay 1913)

### Daytoy a tawen ket napili a:

* *[[World Year Of Physics 2005]]* ti International Union of Pure and Applied Physics
* *Sangalubongan a tawen iti [[Microcredit]]* ti Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian
* *Sangalubongan a tawen iti [[Ayayam]] ken [[Physical Education]]* ti Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian
* ''Tawen dagiti boluntario'' ni Gordon Brown, Chancellor of the Exchequer ti UK
* *Tawen iti [[Eucharist]]* ni Papa Juan Pablo II
* *Tawen ti pinagadal iti [[Foreign Language]]* ti Kongreso ti Estados Unidos
* *Tawen dagiti Beterano* ti Kanada

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tagalog

Ti **Tagalog** () ket maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao a kas umuna a pagsasao babaen ti pagkapat a populasion ti Filipinas ken kas maikadua a pagsasao babaen ti kaaduan. Ti naiyalagad a pormana, nga opisial a nanaganan iti  *[[Pagsasao a Filipino|Filipino]]*, ket isu ti opisial a nailian a pagsasao, a kakuyogna met ti Ingles.

Daytoy ket maikabagian kadagiti sabali a sasao a Filipino, kas ti Bikol, Ilokano, dagiti pagsasao a Bisaya, Kapampangan ken Pangasinan, ken ad-adayo kadagiti sabali a sasao nga Austronesio, a kas dagiti pagsasao a Formosano, Indones ken Malaysio, Hawayano, Malagasi ken Māori.

## Dagiti nagibasaran
Blog

Ti **blog** (naipangyababa manipud ti ***web log***) ket pagtutungtungan wenno sitio ti pakaammo a naipablaak iti World Wide Web ken buklen dagiti diskreto a pablaak ken kadawyan a naiparparang iti balinsuek a kronolohiko nga urnos (ti kinaudi a pablaak ti umuna a maiparang). Idi 2009 dagiti blog ket kadawyan nga obra dagiti agmaymaysa a tao, sagpaminsan met ti bassit a grupo, ken kadawyan a mangsakop ti agmaymaysa a suheto. Iti kabiitann naparang-ay metten dagiti adu ti nagsurat a blog, dagiti pablaak nga insurat babaen ti adu a bilang dagiti mannurat ken propesinal a naurnos. Dagiti blog nga adu ti nagsurat a  ket agtaud manipud kadagiti warnakan, dagiti dadduma pay a pagipablaakan ti midia, dagiti unibersidad ken dagiti dadduma pay a kapada a pakabilangan dagiti instituto para kadagiti umad-adu a bilang iti trapiko ti blog. Ti pannakaipadur-as ti Twitter ken dagiti dadduma pay a sistema ti "microblogging" ket nakatulong a mangitipon kadagiti blog nga adu ti nagsurat ken ti dagiti blog ti agmaymaysa a nagsurat kadagiti pagipablaakan ti damdamag iti kagimongan. 

## Dagiti nagibasaran