Karayan Amasona

Ti **Karayan Amasona** (Espaniol ken ) iti Abagatan nga Amerika ket isu ti maikadua a kaatiddogan a karayan iti lubong ken ti kadakkelan babaen ti panagayus ti danum iti natimbengan a panagayus a dakdakel ngem ti urayno itipon dagiti pito a sumaruno a kadakkelan a karayan (saan a mairaman ti Madeira ken Rio Negro, a dagitoy ket tributario ti Amasona). Ti Amasona, nga adda ti kadakkelan a pagayusan a labneng iti lubong, ti agarup a  , a daytoy ket mangidagup para iti agarup a maysa a panglima ti dagup a panagayus ti karayan iti lubong.

Kadagiti kangatuan a pakagay-atanna, ti ngato ti nagsasabtan ti Karayan Negro, ti Amasona ket tinawtawagan a Solimões idiay Brasil; nupay kasta, idiay Peru, Colombia ken Ecuador, ken dagiti pay dadduma nga agsasao ti Espaniol a lubong, daytoy a karayan ket sapasap a tinawtawagan ti Amasona idiay agpababa a pagayusanna manipud iti nagsasabtan ti karayan Marañón ken Ucayali idiay Peru. Ti karayan Ucayali-Apurímac a sistema ket naipanunotan a kas ti kangrunaan a taudan ti Amasona.

Ti kalawa ti Amasona ket naidumadumaan ti nagbaetan ti a  iti ababaw nga agpang, ngem daytoy ket dumakdakkel iti las-ud ti nabasa a tiempo iti  wenno ad-adu pay. Ti karayan ket sumrek ti Taaw Atlantiko iti nalawa a estuario ti agarup a  a kalawa. Ti sabangan ti kangrunaan a sanga ket . Gapu kadagiti nawatiwat a rukrukodna, daytoy ket sagpaminsan a makunkuna a  *Ti Karayan Baybay*. Ti immuna a rangtay ti karayan Amasona a sistema (idiay rabaw ti Rio Negro) ket nalukatan idi 10 Oktubre 2010. Daytoy ket adda idiay ruar ti Manaus.

## Lugar a pagayusan ti danum

Ti Labneng Amasona, ti kadakkelan iti lubong, ket sakupenna ti agarup a 30% iti Abagatan nga Amerika, ti maysa a kalawa iti agarup a . Daytoy ket maatianan manipud iti laud a mapan iti daya, manipud idiay Iquitos idiay Peru aginggana kadagiti dalan ti ballasiw ti Brasil aginggana idiay Atlantiko. Daytoy ket agala kadagiti danumna manipud iti 5 a gradgrado nga amianan ti latitud aginggana ti 20 a gradgrado nga abagatan ti latitud. Dagiti kaadaywan a taudanna ket mabirukn idiay inter-Andino a banak, nga asideg laeng manipud iti Taaw Pasipiko.

Ti Karayan Amasona ken dagiti tributariona ket nailaslasin babaen dagiti nawatiwat a kabakiran a lugar nga agbalin a malayusan iti tinawen a panagtutudo. Iti tinawen ti karayan ket umadalem ti ad-adu ngem , a manglaylayus kadagiti nakapalikmut a kabakiran, a tinawtawagan ti *[[Kabakiran ti nasadiwa a danum a sagneb|várzea]]* ("nalayus a kabakbakiran"). Dagiti nalayusan a kabakiran ti Amasona ket dagiti kaaduan a kas pagarigan iti daytoy a pagtaengan a kita iti lubong. Iti katimbengan ti panawen ti kalgaw,  ti daga ket nasakupan ti danum, bayat nga iti nabasa a panawen, ti nalayusan a lugar ti Labeng Amasona ket ngumatngato ti .

Ti kaadu ti danum nga ibbatan ti Amasona idiay Taaw Atlantiko ket adu unay: aginggana iti  iti panawen ti katuduan, nga adda ti katimbengan ti  manipud idi 1973 agingana idi 1990. Ti Amasona ket karebbengan para iti agarup a 20% ti nasadiwa a danum iti Daga a sumsumrek iti taaw . Ti karayan ket agidurduron iti adu a pluma ti nasadiwa a danum iti taaw. Ti pluma ket  ti kaatiddogna ken baetan ti  a kalawa. Ti nasadiwa a danum, a nalaglag-an, ket agayus ti rabaw ti danum ti baybay, a mangnawnaw ti kaapgad ken mangbalbaliw ti maris ti rabaw ti taaw iti kalaw ti lugar iti . Para kadagiti napalabas a siglo dagiti barko ket nagirepreportada a ti nasadiwa a danum idiay asideg ti sabangan ti Amasona nga adayo a makitkita manipud iti daga ket nangipagpagarupda a daytoy ket ti taaw.

Ti Atlantiko ket adda ti makaanay nga allon ken enerhia ti atab a mangawit ti kaaduan kadagiti sedimento ti Amasona a mapan idiay baybay, isu nga ti Amasona ket saan nga agpayso a mangporma iti maysa a delta. Dagiti nalatak a delta iti lubong ket nasalsalakniban amin a bagbagi ti danum, bayat a ti Amasona ket dagus a maatianan kadagiti  nagulo nga Atlantiko.

Adda ti masna a panagtitipon a baetan ti Amasona ken dagiti labneng ti Orinoco, ti nakunkuna a kanal Casiquiare. Ti Casiquiare ket maysa a karayan a distributario ti akin ngato nga Orinoco, nga agayayus nga agpa-abagatan idiay Rio Negro, a daytoy met ket agayus idiay Amasona. Ti Casiquiare ket isu ti kadakelan a karayan iti planeta a makisilpo kadagiti dua a kangrunaan a sistema ti karayan, ti nakunkuna a panagsangsanga.

## Dagiti taudan

Ti Karayan Amasona ket addaan kadagiti serye ti sistema ti karayan idiay  Colombia, Ecuador ken Peru, ken adda kadagitoy ket agayus idiay Marañón ken Ucayali, ken dagiti dadduma ket dagus nga idiay maitutop nga Amasona. Dagiti dadduma pay ket mairaman dagiti sumaganad a karayan: Putumayo, Caquetá, Vaupés, Guainía, Morona, Pastaza, Nucuray, Urituyacu, Chambira, Tigre, Nanay, Napo, ken Huallaga.

Ti kaadaywan a taudan ti Amasona ket ammo idi 1996, 2001, 2007, and 2008, a kas waig ti glasier iti naniebe a pantok iti  a tinawtawagan iti Nevado Mismi idiay Andes ti Peru, ken agarup a  itilaud ti Danaw Titicaca ken  iti abagatan a daya ti Lima. Dagiti danum manipud iti pagsasabtan ti Nevado Mismi ket agayus idiay Quebradas Carhuasanta ken Apacheta, ken agayus met idiay Río Apurímac a daytoy ket tributario ti Ucayali ken kalpasanna ket tumipon iti Marañón tapno mangporma iti matutop nga Amasona. Bayat a ti pagsasabtan ti Ucayali–Marañón ket ti puntos a kaaduan dagiti heograpo ket  ti lugar a pangikabilanda ti maitutop nga Amasona, idiay Brasil ti karayan ket ammo iti daytoy a puntos a kas ti *[[Solimões]] das Águas*. Iti ad-adayo pay a paset ti baba ti karayan manipud iti pagsasabtan ket ti pagsabatan dagiti nangisit ti marisna a danum ti Rio Negro iti namarisan iti darat a Rio Solimões, ken para iti sumurok a , dagitoy a danum ket agabayda nga agayus a saan nga aglaok.

Kalpasan ti pagsasabtan idiay Apurímac ken Ucayali, ti karayan ket panawann ti lugar ti Andes ken palikmutan daytoy babaen ti tanap ti layus. Manipud ti daytoy a puntos aginggana idiay Marañón, iti agarup a , dagiti kabakiran a bangkag ket asideg iti danum ken napauten a malayus sakbay a ti karayan ket makaabot iti kangatuan a gatad iti layusna. Dagaiti ababa a bangkag ti karayan ket lapdan laeng dagiti bassit a turod, ken ti karayan ket sumrek iti dakkel a  katuduan a bakir ti Amasona.

Dagiti sistema ti karayan ken dagiti tanap ti layus idiay Brasil, Peru, Ecuador, Colombia ken Venezuela, a dagiti danumda ket agayus idiay *Solimões* ken dagiti tributarioda, ket tinawtawagan iti "Akinngato nga Amasona".
Ti maitutop a Karayan nga Amasona ket kaaduan nga agayus babaen ti Brasil ken Peru. Daytoy ket paset ti pagbeddengan a nagbatean ti Colombia ken Perú, ken addaan kadagiti tribuario nga umabot idiay Venezuela, Colombia, Ecuador, ken Bolivia.

## Panaglayus

Saan amin dagiti tributario ti Amasona ket aglayus iti agpapada a tiempo iti tinawen. Adu kadagiti sanga ket mangrugi nga aglayus iti Nobiembre ket mabalin nga agtuloy nga aglayus aginggana iti Hunio. Ti panaglayus ti Rio Negro ket mangrugi iti Pebrero wenno maysa ket mangrugi a umababaw iti Hunio. Ti Karayan Madeira ket aglayus ken umababaw kadagiti nasapsapa a bulan ngem dagiti dadduma iti Amasona.

Ti kaadalem ti Amason aiti nagbaetan ti Manacapuru ken Óbidos ket nakarkulo a kas ti nagbaetan ti . Idiay Manacapuru ti kaadalem ti danum ti Amasona ket agarup laeng iti  iti ngato ti natimbeng a pantar ti baybay. Ad-adu ngem kagudua ti danum iti Amason a iti baba ti karayan ti Manacapuru ket adda iti baba ti pantar ti baybay. Iti kababaan a pasetna ti kaadalem ti Amasona ket agtimbeng iti , kadagiti dadduma a lugar ket ad-adu a kas iti .

Ti nangruna a karayan ket malayag dagiti dakkel a barko ti taaw a mapmapan idiay Manaus, iti  iti ngato ti karayan manipud iti sabangan. Dagiti babbabassit a barko ti taaw iti 3,000 a tontonelada wenno 9,000 a tontonelada ken  a kalado et makaabot iti kaadayo a kas idiay Iquitos, Peru, ken  manipud iti baybay. Dagiti babbabassit a bangkag ti karayan ket makaabot iti  iti nangatngato ken ad-adayo a kas idiay Puntos Achual. Iti labes iti dayta, dagiti bassit a bangka ket kankanayonda a sumalog idiay Pongo de Manseriche, iti ngato bassit ti Punto Achual.

Ti tinawen a panaglayus ket patauden dagiti atab dagiti allon a tinawtawagan ti "pororoca". Dagiti allon ket mapasamak iti naladaw a paset ti panaglalam-ek iti atab, no ti Taaw Atlantiko ket abutenna ti karayan. Dagiti pagresultaan nga allon ket mabalin nga agtayag kadagiti 4 a metro ken mabalin a lumasat kadagiti 13 kilometro iti kaunegan a daga.

## Heograpia

Kadagiti dadduma a puntos ti karayan ket mabingay kadagiti sanga a pumanaw iti nangruna a dalan ti danum, wenno nadumaduma a pagayusan ti danum, ken kadawyan nga atiddog unay, nga addaan iti akin-uneg a daga ken dagiti lateral a kanal, nga amin ket naikapet babaen ti narikut a sistema dagiti natural a kanal, a mangiwa ti ababa, nadalumpinas a dagdaga ti *igapó*, a dagitoy ket saan a ad-adu ngem  iti ngato ti ababa a karayan, kadagiti adu nga isla.

Manipud ti ili ti Canaria idiay nalatak a tikor ti Amasona aginggana iti Negro, dagiti nawatiwat a lugar ti daga ket lumnedda iti nagato a danum, nga iti ngato ket agparang laeng dagiti tuktok dagiti kayo ti kabakiran. Idiay asideg ti sabangan ti Rio Negro aginggana idiay Serpa, ken ganggani a kasumbangir ti karayan Madeira, dagiti igid ti Amasona ket ababa, aginggana intono umasideg idiay Manaus, ngumatoda tapno agbalinda kadagiti agkupkupin a turod. Idiay Óbidos, ti derraas iti  iti ngato ti karayan ket nalikudan babaen dagiti ababa a turod. Ti ab-ababa nga Amasona ket mabalin idi a maysa a golpo ti Taaw Atlantiko, ken dagiti danumna ket dinalusanna dagiti derraas idiay asideg ti Óbidos.

Agarup laeng a sangapulo a porsiento ti danum ti Amasona ket sumrek a sumalog idiay Óbidos, bassit laeng ti agtaud manipud iti akin-amianan a bakras ti ginget. Ti pagayusan a lugar ti labneng Amasona iti ngato ti siudad ti Óbidos ket agarup a , ken iti baba ti agarup a  (agarup a 20%), ken eksklusibo iti  iti labneng ti Tocantins. Ti Karayan Tocantins ket sumrek iti akin-abagatan a paset ti delta ti Amasona.

Kadagiti ab-ababa a gay-at ti karayan, ti amianan nga igid ket buklen dagiti serye ti napadsok, nadalumpinas a turturod para iti agarup a  manipud iti kasumbangir a sabangan ti Xingu ken ad-adayo a kas idiay Monte Alegre. Dagiti a turod ket naguduagudua a kas ti [teresa] a mabirukan iti nagbaetanda ken ti karayan.

Iti abagatan nga igid, iti ngato ti Xingu, ti linia dagiti ababa a deraas a nagbeddengan dagiti tanap ti layus ket ganggani a sumakop idiay [Santarém, Brasil|Santarém kadagiti serye ti naulumaymay a bakkog sakbay nga agsikkoda iti abagatan a laud, ken dumenna iti akin-baba a Tapajós, ken tumipon dagiti deraas a mangporma ti pagbaetan ti teresa ti ginget ti karayan ti Tapajós.

## Sabangan

Ti panangipalawag no ania ti eksakto a pakabirukan ti sabangan ti Amasona, ken kasano ti kalawana, ket banag a pagsusuppiatan, gapu ti pekuliar a heograpia ti lugar. Ti Pará ken ti Amasona ket naisilpo babaen dagiti serye ti pagayusan ti danum ti karayan a tinawtawagan ti *furos* idiay asideg ti ili ti Breves; iti baetanda ket mabirukan ti Marajó, ti kadakkelan a naipagtitipon a karayan/baybay nga isla iti lubong.

No mairaman ti daga ti sanguanan ti karayan Pará ken ti isla ti taaw ti Marajó, ti estuario ti Amasona ket agarup a  iti kalawa. Iti daytoy a kaso, ti kaakaba ti sabangan ket kadawayn a marukod manipud idiay Cabo Norte, ti rawis a mabirukan iti dagus a daya ti Pracuúba idiay estado ti Brasil iti Amapá, aginggana idiay Ponta da Tijoca idiay asideg ti ili ti Curuçá, idiay estado ti Pará.

Ti ad-adu a konserbatibo a panagrukod a mailaksid ti estuario ti Pará, manipud iti sabangan ti Karayan Araguari aginggana idiay Ponta do Navio idiay akin-amianan nga aplaya ti Marajó, ngem mangited pay laeng ti kaakaba ti sabangan ti Amasona iti sumurok a . No maikeddeng laeng ti nagruna a pagayusan ti danum ti karayan, iti nagbaetan dagiti isla ti Curuá (estado ti Amapá) ken Jurupari (estado ti Pará), ti kaakaba ket bumassit iti agarup a .

## Fauna

Ad-adu ngem maysa a pagkatlo kadagiti amin nga ammo a sebbangan iti lubong ket agnanaed idiay katuduan a bakir ti Amasona, ti higante a tropikal a kabakiran ken labneng ti karayan nga addaan iti maysa a kalawan a sumakop iti ad-adu ngem . Daytoy ti kabaknangan a tropikal a kabakiran iti lubong kadagiti termino iti biodibersidad. Adda dagiti sumurok a 3,000 sebbangan ti ikan nga agdama a mabigbigan iti labneng ti Amasona, ken adu pay dagiti agdama a madukduktalan iti tinawen. Iti pay maipatinayon kadagiti rinibu a sebbangan ti ikan, ti karayan ket mangsuporta pay kadagiti kappi, algas, ken dagiti pag-ong.

## Heolohia
Ti Karayan Amasona ket nagtaud a kas transkontinental a karayan iti Pnawen ti  Mioseno idi baetan ti 11.8 riwriw ken 11.3 riwriw a tawtawen iti napalabas ken nakaal aiti agdama a sukogna idi agarup a 2.4 a riwriw a tawtawen iti naplabas.

Ti Amasona ket nagayus idi iti laud a kas paset ti sistema ti karayan ti proto-Amasona-Kongo, manipud iti interior iti agdama nga aldaw nga Aprika idi dagiti kontinente ket nagsilpoda a kas ti akinlaud a Gondwana. Kadagiti sangapulo ket lima  a riwriw a tawtawen iti napalabas, naporma dagiti banbantay ti Andes babaen ti panagdinnungpar ti plata ti Abagatan nga Amerika iti plata Nazca. Ti pannakaipangato ti Andes ken ti pannakaisilpo dagiti kalasag ti bato ti Brasil ken Guyana, ket nanglapped ti karayan ken gapuanan ti Amasona a nagbalin a nawatiwat nga uneg ti daga a baybay. Nagininut daytoy a baybay iti uneg ti daga a nagbalin a dakkel a nalugnak, nasadiwa a danum a danaw ken dagiti agtataeng iti baybay ket nangamponda iti biag iti nasadiwa a danum. Kas pagarigan, dagiti sumurok a 20 a sebbangan ti pagi, a kaaduan a kaasitgan a kabagian kadagiti mabirukan idiay Taaw Pasipiko, ket mabalin a mabirukan ita nga aldaw kadagiti nasadiwa a danum ti Amasona.

Sangapulo ken sangapulo ket maysa a riwriw a tawtawen iti napalabas, dagiti danum ken nakutikotanda dagiti gubang manipud iti laud ken ti Amasona ket nangrugin nga agayus nga agpadaya, ken nakaiturongan daytoy iti irurumsua ti katuduan a bakir ti Amasona. Idi las-ud dagidi Panawen ti Yelo, dagiti pantar ti baybay ket immababawda ken ti nalatak a danaw ti Amasona ket pimmardas a naatianan ken nagbalin a karayan, ken kanungpalan a nagbalin a ti kadakkelan iti lubong, ken nagayus ti kaaduan a gay-at iti kautuduan a bakir iti planeta.

## Dagiti kangrunaan a tributario
Ti Amasona ket addaan kadagiti sumurok a 1,100 tributario, 17 kadagitoy ket sumurok a  iti kaatiddog. Dagiti nangruna ket dagiti sumaganad:

### Listaan babaen ti kaatiddog
#  aginggana iti  – Amasona, Abagatan nga Amerika
#  – Madeira, Bolivia/Brasil
#  – Purús, Peru/Brasil
#  – Yapura, Colombia/Brasil
#  – Tocantins, Brasil 
#  – Araguaia, Brasil (tributario ti Tocantins)
#  – Juruá, Peru/Brasil
#  – Rio Negro, Brasil/Venezuela/Colombia
#  – Tapajós, Brasil
#  – Xingu, Brasil
#  – Karayan Ucayali, Peru
#  – Guaporé, Brasil/Bolivia (tributario ti Madeira)
#  – Içá (Putumayo), Abagatan nga Amerika
#  – Marañón, Peru
#  – Teles Pires, Brasil (tributario ti Tapajós)
#  – Iriri, Brasil (tributario ti Xingu)
#  – Juruena, Brasil (tributario ti Tapajós)
#  – Madre de Dios, Peru/Bolivia (tributario ti Madeira)
#  – Huallaga, Peru (tributario ti Marañón)

## Dagiti nagibasaran

* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Bibliograpia kadagiti Rekurso ti Danum ken Internasional a Linteg Biblioteka ti Kappia a Palasio
* Pakaammo iti Amasona manipud iti Nakaro a Siensia 
* Pakaammo ken mapa ti taudan ti danum ti Amasona 
* Ti potograpiko ti agpangato a panagbanniaga idi Karayan Amsona manipud iti sabanganna aginggana iti taudanna
* Sibibiag nga Amasona: Lawag ken Anniniwan a dokumentario ti pelikula a maipanggep iti Karayan Amasona 
* Ekosistema ti Karayan Amasona
* Panagsukisok iti impluensia ti Karayan Amasona iti Taaw Atlantiko idiay Unibersidad ti Akin abagatan a California