open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sasao nga Atlantiko–Kongo

Iti pannakaidasig dagiti pagsasao ti Aprika, ti sasao nga **Atlantiko–Kongo** ket buklen ti bugas ti pamilia ti Niger–Kongo, nga adda kadagiti sistema ti klase ti pangnagan a maitunos iti dayta a pamilia. Dagitoy ket buklen amin iti Niger–Kongo malaksid ti Mande, Dogon, Ijoid, ken paset ti Kordofana. Ti Laud-Nigritko ni Mukarovsky ket agarup a maipada iti moderno nga Atlantiko–Kongo.

Ti sasao nga Atlantiko–Kongo iti ruar ti Kordofana ket tradisional a nabingbingay kadagiti sanga ti Atlantiko ken Volta–Kongo, ngem madudua no dagitoy dua ket umisu a heneolohiko a nodo.

Iti infobox iti kanawan, dagiti pagsasao nga agparang a kaaduan nga agdumaduma (Senufo, Kru) ket naikabil dagita iti ngato, bayat a dagiti as-asideg iti bugas (ti kapada a sangsanga ti *Benue–Kwa* ti Kwa, Volta–Niger, ken Benue–Kongo) ket asidegda iti baba. Ti dati a sanga ti Atlantiko ket naisinsinadan kadagiti Senegambiana, Bak, Mel, Gola, ken Limba, ken nabati dagitoy nga aga-assideg gapu ta awan ti naipablaak nga ebidensia a mangipangato kaniada; ti Volta–Longo (dagiti Savanna aginggana it Benue–Kongo) ket sibubukel malaksid iti Kru ken Senufo. No ti Kwa wenno dagiti Savanna ket mapasingkedan nga imbalido, ti puon ket umad-adunto payen.

Adda met dagiti bassit a saan a nasayaat a naibagbaga a pagsasao, kas ti Bayot ken Bung, a mabalin a maipatinayon pay kas sangsanga.

Ti *[[Glottolog]]* (2013) ket saanna nga awaten a dagiti sanga ti Kordofana (Lafofa, Talodi, ken Heiban), wenno ti narigat a maidasig a pagsasao a Laal, ket nakaipakitan a sasao nga Atlantiko–Kongo.  Awatenna met daytoy ti pamilia, ngem saan a ti panakairamanna ti dakdakkel a Niger–Kongo.

## Dagiti nagibasaran
Clinton Davisson

Ni **Clinton Joseph Davisson** (Oktubre 22, 1881 – Pebrero 1, 1958), ket Amerikano idi a pisiko a nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika idi 1937 para iti pannakaduktalna iti dipraksion ti elektron inti nadayeg nga eksperimento Davisson-Germe. Nakibinningay ni Davisson iti Premio Nobel kenni George Paget Thomson, nga isu ket nawaya a nakaduktal iti dipraksion ti eltron iti agarup nga isu met laeng a panawen idi naduktalan ni Davisson.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Biograpia ti Nobelprize.org
George Paget Thomson

Ni **George Paget Thomson**, FRS (; 3 Mayo 1892 – 10 Septiembre 1975) ket maysa idi nga Ingles a pisiko ken Nobel a laureado iti pisika a nabigbigan para iti pannakaduktalna kenni Clinton Davisson ti allon dagiti tagikua ti elektron babaen ti dipraksion ti elektronn.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Bibliograpia ni George Paget Thomson 
* Dagiti ladawan ni George Thomson 
* Biograpia ni George Thomson
Baybay Banda

Ti **Baybay Banda** ket ti baybay idiay Is-isla Maluku ti Indonesia,  daytoy ket naikapet iti Taaw Pasipiko ngem napalikmutan kadagiti ginasut nga isla, ken dagiti pay Baybay Halmahera ken Baybay Ceram. Daytoy ket agarup a 1000&nbsp;km (600&nbsp;mi) iti daya agingga ti laud, ken agarup a 500&nbsp;km (300&nbsp;mi) iti amianan agingga ti abagatan.

## Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko (IHO) ti Baybay Banda a kas maysa kadagiti danum ti Purpuro Daya nga India. Ipalawag ti IHO dagiti patinggana a kas dagiti sumaganad:

*Iti amianan* Dagiti akin-abagatan a patingga ti Baybay Molucca ken dagiti akinlaud ken akin-abagatan a patingga ti Baybay Ceram.

*Iti daya.* Manipud iti Tg Borang, ti akin-amianan a punto ti Noehoe Tjoet Kai Besar, babaen ti daytoy nga isla aginggana iti akin-abagatan a puntona, kalpasanna ti linia a mapan iti amianan a daya a punto ti Fordata, babaen ti daytoy nga isla aginggana iti amianan a daya a punto ti Larat, ti Is-isla Tanimbar (), aginggana idiay daya nga aplaya ti Isla Jamdena Yamdena aginggana iti akin-abagatan a puntona, kalpasanna babaen ti Anggarmasa aginggana iti amianan ti Selaroe ken babaen ti daytoy nga isla aginggana iti Tg Aro Oesoe iti akin-abagatan a puntona ().

*Iti abagatan.* Ti linia manipud iti Tanjong Aro Oesoe, babaen ti Sermata aginggana iti Tanjong Njadora ti abagatan a daya ti Lakov Lakor, *sic* () iti igid dagiti abagatan nga aplaya ti Lakov Lakor, Moa ken Is-isla Leti aginggana iti Tanjong Toet Pateh, ti laud a punto ti Leti, kalpasanna ti linia a mapan iti Tanjong Sewirawa ti akindaya unay a punto ti Timor ken iti igid ti amianan nga aplaya nga ad-adayo ngem ti longitud 125° Daya.

*Iti laud.* Manipud iti punto idiay amianan nga aplaya ti Timor iti 125° Daya aginggana iti daytoy a meridiano aginggana iti Isla Alor, kalpasanna a manglikmut ti daya a punto ken ti igid ti amianan nga aplaya ti Alor, dagiti isla ti Pantar, Lomblen ken Adoenara ken kalpasanna iti ballasiw ti Lingsat Flores aginggana iti Tanjong Serbete ti akindaya unay a punto ti Flores, kalpasanna ti linia manipud iti akin-amianan a puntona () aginggana iti Isla Kalaotoa () ken babaen ti kawar dagiti isla ti a nagbabaetanna ken ti abagatan a punto ti Pulo Salayar, babaen ti daytoy nga isla ken iti ballasiw ti Lingsat aginggana iti Tanjong Lassa, Celebes (), kalpasanna iti igid ti akin-abagatan a patingga ti Golpo ti Boni ken aginggana iti daya ti aplaya ti Celebes aginggana iti Tanjong Botok ().


## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Ponder, H. W. (1944) *In Javanese waters; some sidelights on a few of the countless lovely, little known islands scattered over the Banda sea & some glimpses of their strange & stormy history* London, Seeley, Service & Co. ltd.
* Patrick D. Nunn(1994) *Oceanic Islands* Oxford, Great Britain, Blackwell
Baybay Ceram

Ti **Baybay Ceram** weno **Baybay Seram** () ket  maysa kadagiti nadumaduma a bassit a baybay iti nagbaetan dagiti naiwarwaris nga is-isla iti Indonesia. Daytoy ket seksion ti Taaw Pasipiko ken addaan iti kalawa iti agarup a 12,000 kilometro kuadrado a mabirukan iti pagbaetan ti Buru ken Seram, dagiti dua nga isla a tinawtawagan idi iti Abagatan a Molucca. Dagitoy nga isla ket patneng a habitat dagiti mula a napauten a kinaynayat para kadagiti usarda a kas rekado, a kas dagiti moskada, klabo, ken pimienta, ken dagiti baybay a mangpalikmut kaniada ket masingangar a dalan dagiti barko. Ti Baybay Ceram ket habitat pay dagiti nadumaduma a sebbangan ti tropikal a goby ken dagiti dadduma nga ikan. Kasla met dagiti sabali a a bassit a baybay ti Indonesia, ti Baybay Ceram ket nabato ken tektoniko unay nga aktino.

## Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko (IHO) ti Baybay Ceram a kas maysa kadagiti danum ti Purpuro Daya nga India. Ipalawag ti IHO dagiti patinggana a kas dagiti sumaganad:

*Iti amianan ken amianan a daya.* Ti linia manipud iti Tanjong Dehekolano, ti akindaya unay a patingga ti Is-isla Soela Sula aginggana iti akinlaud unay a patingga ti Obi, iti igid ti akin-abagatan nga aplayana aginggana iti Tanjung Serammaloleo iti akindaya unay a patinggana, kalpasanna babaen dagiti Isla ti Tobalai, Kekeh, Pisang ken Kofiau aginggana iti Tanjong Sele (), ti akinlaud a punto ti Baro a Guinea, ken mapan iti aplaya ti Karufa ().

*Iti abagatan a daya.* Ti linia manipud iti Karufa, Baro a Guinea, aginggana iti akin-abagatan a daya unay a patingga ti pulau Adi, kalpasanna iti tanjung Borang, ti akin-amianan a punto ti pulau Nuhuyut Kai Besar ().

*Iti abagatan a laud ken abagatan.* Manipud iti akin-amianan a punto ti pulau Nuhuyut (Groot Kai) babaen ti Is-isla Watubela ken Gorong aginggana iti akin-abagatan a daya unay a patingga ti Ceram, iti gid ti akin-amianan nga aplayana aginggana iti Tanjung Tandurubesar , ti amianan a laud a punto, kalpasanna ti linia aginggana iti Tanjung Baturuhan, ti akin-abagatan unay a patingga ti Buru Buru, ken iti igid ti aplaya a mapan iti Tanjung Palpetu, ti amianan a laud a punto ti Isla.

*Iti laud.* Ti linia manipud iti Tanjung Palpetu aginggana iti Tanjung Waka, ti akin-abagatan a punto ti pulau Sanana, babaen ti daytoy nga isla agingga iti akin-amianan a puntona, kalpasanna iti ballasiw ti Lingsat Mangoli aginggana iti abagatan nga aplaya ti Mangole (Is-isla Sula) iti [].


## Adu pay a mabasbasa
*Fairbridge, R. E. (1966). *The Encyclopedia of Oceanography*. New York: Halsted.
*Wang, James C. F. (1992). *Handbook on Ocean Politics and Law*. New York: Greenwood Press.

## Dagiti nagibasaran
Golpo ti San Lorenzo

Ti **Golpo ti San Lorenzo** () ket ti rummuran ti Nalatak a Dandanaw ti Amianan nga Amerika babaen ti Karayan San Lorenzo iti Taaw Atlantiko. Ti golpo ket napalikmutan bassit iti baybay, ken sakupenna ti kalawa iti agarup a  ken aglaon iti agarup a  iti danum, ken pagresultaan daytoy iti pagtengngaan a kaadalen iti .

## Heograpia
Ti Golpo ti San Lorenzo ken nabeddengan iti amianan babaen ti Peninsula Labrador ken Quebec, iti daya babaen ti Saint-Pierre ken Newfoundland, iti abagatan babaen ti peninsula Nova Scotia ken Isla Rawis Breton, ken iti laud babaen ti Peninsula Gaspe, New Brunswick, ken Quebec. Dagiti dadduma pay nga isla a mabirukan iti Golpo ti San Lorenzo ket mairaman ti Isla Anticosti, Isla Prinsipe Eduardo, Îles-de-la-Madeleine, Isla Rawis Breton, Isla San Pedro, ken Miquelon-Langlade.

Kagudua dagiti sangapulo a probinsia ti Kanada ket maisilpo iti Golpo: ti New Brunswick, Nova Scotia, Isla Prinsipe Eduardo, Newfoundland ken Labrador, ken Quebec.

Malaksid met iti Karayan San Lorenzo, dagiti dadduma pay a waig nga agayus iti Golpo ti San Lorenzo ket mairaman ti Karayan Miramichi, Karayan Natashquan, Karayan Romaine, Karayan Restigouche, Karayan Margaree, ken Karayan Humber.

Dagiti sanga ti Golpo ket mairaman ti Luek Chaleur, Luek Fortuna, Luek Miramichi, Luek St. George, Luek dagiti Isla, ken Lingsat Northumberland.
Luteranismo

Ti **Luteranismo** ket ti nangruna a sanga ti Protestante a Kristianidad a mangilasin iti teolohia ni Martin Luther—ti prayle nga Aleman, nagrepreporma iti eklesiolohia, ken teologo

## Dagiti akinruar a silpo
Alma mater

Ti ***Alma mater*** (Latin: **' "managtaraon/naanus", **' "ina"; pl. [masansan a maus-usar] **) ket ti maysa nga alegoriko nga insasao iti Latin para iti unibersidad wenno kolehio. Daytoy ket inus-usar a mangibaga ti eskuela a nagbasaan ti maysa a tao. 

Sakbay iti moderno a pannakausarna, ti *Alma mater* ket maysa idi a pammadayaw a titulo iti Latin para kadagiti nadumaduma a diosen nga ina, a naipangpangruna kada Ceres wenno Cybele, ken kalpasanan iti katolisismo para kenni Birhen Maria. Ti taudan iti agdama nga usar ket ti iti pasasao ngao Alma Mater Studiorum ("managimbag nga ina kadagiti panagadal") iti agtultuloy nga agtpatpataray a kaduogan nga unibersidad iti Akinlaud a lubong: ti Unibersidad ti Bologna, a napundar idi 1088. Daytoy ket mainaig iti termino iti *[[alumnus]]*, a mangibagbaga iti nagturpos iti unibersidad, ken ti literal a kaibuksilan ti "maysa a nataraonan."

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Website ti Alma Mater Europaea
Alexander Graham Bell

Ni **Alexander Graham Bell** (Marso 3, 1847&nbsp;– Agosto 2, 1922) ket naipasngay nga Eskoses a sientista, inbentor, inheniero a napammadayawan iti pannakainbento ti immuna a praktikal a telepono.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
AllMusic

Ti **AllMusic** (dati nga ammo a kas **All Music Guide** wenno **AMG**) ket ti maysa a website ti online a serbisio ti tarabay ti musika.  Daytoy ket nairugi idi 1991 babaen ti All Media Guide ken kanungpalan a nagabalin a All Media Network.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Anna May Wong

Ni **Anna May Wong** (Enero 3, 1905 – Pebrero 3, 1961) ket isu idi ti immuna nga Insik Amerikano a nagbida iti pelikula, ken ti immuna a Asiano Amerikano nga aktres a nakagun-od iti sangalubongan a pannakabigbig. Ti atiddog ken nagdumaduma a karerna ket mairaman iti naulimek ken adda uni a pelikula, telebision, teatro ken radio.

Niyanak idiay asideg ti kaarubaan ti Kainsikan ti Los Angeles kadagiti maikadua a kaputotan nga Insik-Amerikano a naganna, ni Wong ket nagbalin a nagay-ayat kadagiti sine ken nagrugrugi a nagarte kadagiti pelikula iti nasapa a tawen. Idi las-ud ti panawen ti naulimek a pelikula, isu ket nagarte iti *[[The Toll of the Sea]]* (1922), maysa kadagiti immuna a sine a naaramid iti kolor ken ti *[[The Thief of Bagdad (pelikula ti 1924)|The Thief of Bagdad]]* (1924) ni Douglas Fairbanks. Ni Wong ket nagbalin a simbolo ti moda ken babaen idi 1924, isu ket nakagun-od iti sangalubongan a pannakabigbig.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* Doerr, Conrad. "Reminiscences of Anna May Wong". *Films in Review.* New York, Disiembre 1968. ISSN 015-1688.
* Griffith, Richard and Richard Mayer. *The Movies*. New York: Fireside, 1970. .
* Schneider, Steven Jay, ed. *1001 Movies You Must See Before You Die*. Hauppauge, New York: Barron's Educational Series, 2005. .

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* 
* 
* Time Magazine: 'The Career of Anna May Wong' 
* Anna May Wong Documentary Home 
* Anna May Wong Documentary Women Make Movies
* Anna May Wong Tobacco Cards at Virtual History
Maya Angelou

Ni **Maya Angelou** (; naiyanak a kas ni **Marguerite Annie Johnson**; Abril 4, 1928 – Mayo 28, 2014) ket Amerikana a mannurat, mannaniw, sumasala, aktres, ken kumakanta. Isu ket nakaipablaak kadagiti pito nga autobiograpia, dagiti tallo a libro ti salaysay, ken dagiti nadumaduma a libro ti daniw, ken naipammadayawan iti listaan dagiti drama, dagiti pabuya iti sine, ken telebision kadagiti sumurok a 50 a tawen.  Isu ket nakaawat kadagiti sangadosena a gunguna ken dagiti ad-adu ngem 50 a pammadayaw a grado.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* Pammadayaw a serbisio ni Angelou iti Unibersidad ti Wake Forest
*
*
Anna Anderson

Ni **Anna Anderson** (16 Disiembre 1896&nbsp;– 12 Pebrero 1984) ket isu idi ti kaaduan nga ammo kadagiti impostor a nagtunton nga isuda ti Nalatak a Dukesa ti Rusia. Ni Anastasia, ti buridek nga anak a babai ti naudi a Tsar ken Tsarina ti Rusia, Nicolas II ken ni Alejandra, ket pinatay idi a mairaman dagiti nagannak ket kakabsatna idi 17 Hulio 1918 babaen dagiti rebolusionario a komunista idiay Ekaterimburgo, Rusia; ngem ti lokasion ti bangkayna ket di ammo aginggana idi 2007.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Lisa del Giocondo

Ni **Lisa del Giocondo** (; nakaiyanakan a nagan **Gherardini** ; 15 Hunio 1479 – 15 Hulio 1542 wenno ca. 1551), ammo pay a kas ni **Lisa Gherardini**, **Lisa di Antonio Maria** (wenno **Antonmaria**) **Gherardini** ken **Mona Lisa**, ket kameng idi ti pamilia Gherardini ti Florencia ken Toscana idiay Italia. I naganna ket naited iti *[[Mona Lisa]]*, iti pinintaan a retratona nga inkomisionado babaen ti asawana ken pinintaan babaen ni Leonardo da Vinci idi las-ud ti Renasimineto Italiano.

Bassit laeng ti ammo a maipanggep iti biag ni Lisa. Naiyanak idiay Florencia ken nangasawa idi balasitang iti nagtagtagilako iti tela ken seda a nagbalin alokal nga opisialm, isu ket ina dagiti lima nga annak ket nagbibiag iti komportable ken ordinario tengnga-klase a biag. Ni Lisa ket nabalo iti laklakay met nga asawana.

Kadagiti siglo kalpasan ti ipupusay ni Lisa, ti *Mona Lisa* ket nagbalin a ti kadayegan a pinintaan iti lubong ken nakaala metten iti sabali a biag ngem ni Lisa, ti babai. 

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* 
* 
* 
* 

## Adu pay a mabasbasa
*
Gwen Stefani

Ni **Gwen Renée Stefani** (; ) ket Amerikana a kumakanta, mannurat ti kanta, agdesdesinio iti moda, ken aktres. Isu ki kimmaddua a nagpundar ken daulo a kumakanta iti banda ti rock a No Doubt. Idi las-ud ti kadayeg ti banda, ni Stefani ket nangirugi iti solo a karerna, ken nangipabalaak ti immuna nga albumna iti *[[Love. Angel. Music. Baby.]]* idi 2004. Daytoy ket nairegget iti musika kadagiti tawen ti 1980, balligi ti album ken nakalako kadagiti sumurok a pito a riwriw a kopia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* 
*
Karkarakter a napalaka nga Insik

Ti *'karkarakter ti napalaka nga Insik*  ket dagiti pagalagadan a karkarakter nga Insik a naipatuldo iti Xiandai Hanyu Tongyong Zibiao (Listaan ti Kadawyan a Maus-usar a Karkarakter idti Moderno nga Insik) para iti panagusar idiay nangruna a daga ti Tsina. No mairaman pay ti karkarakter a tradisional nga Insik, daytoy ket maysa kadagiti dua nga agsmang ti pagalagadan ti karakter iti kontemporaneo ti naisurat nga Insik. Ti gobierno ti Republika ti Tattao ti Tsina idiay nangruna a daga ti Tsina ket nangiyaddang kadagitoy para iti panagusar iti panangimaldit manipud kadagiti tawen ti 1950 ken 1960 iti maysa a panagipadas iti panagpaadu iti panagsurat ken panagbasa. Dagitoy ket opisial a maus-usar iti Republika ti Tattao ti Tsina ken Singapur.

## Kitaen pay
* Karkarakter a tradisional nga Insik
* Karkarakter nga Insik

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Singasing ti Panangikodigo ti Daanen a Karkarakter ti Napalaka nga Insik 
* Animasion ti Urnos ti Kur-it ken Diksionario ti Karkarakter ti Naplaka nga Insik
* Tabla ti Pagbaliwen ti Karkarakter ti Naplaka ken Tradisional nga Insik
Karkarakter a tradisional nga Insik

Ti **karkarakter a tradisional nga Insik** (; Pinyin: ) ket ti  karkarakter ti Insik iti ania man nga agsmang ti karakter a saan nga aglaon ti baro a napartuat a karkarakter wenno dagiti pangisukat a karakter a naaramid kalpasan idi 1946. Kaaduan kadagitoy ket dagiti kadawyan a karkarakter dagiti agasmang ti naiyalagad a karakter Pagalagadan a Porma ti Nailian a Karkarakterti Taiwan, ti Hong Kong ken Macau wenno iti Diksionario Kangxi. Dagiti moderno a sukog ti karkarakter a tradisional nga Insik ket immuna a nagparang iti iruruar ti sinuratan a kleriko idi las-ud ti Han a Dinastia, ken sumurok kumarang a natalinaayen manipud idi maika-5 a siglo (idi las-ud ti Dagiti Dinastia ti Akin-abagatan ken Akin-abagatan.)

## Kitaen pay
* Karkarakter a napalaka nga Insik
* Karkarakter nga Insik

## Dagiti nagibasaran
Pinyin

Ti **Pinyin**, wenno **Hanyu Pinyin**, ket ti opisial a sistema ti ponetiko para iti panangisurat kadagiti panangibalikas ti Mandarin iti karkarakter nga Insik iti alpabeto a Latin idiay Tsina, Taiwan, ken Singapur. Daytoy ket masansan a maus-usar iti panangisuro ti Pagalagadan nga Insik ken ti pinyin a saan a mangiraman kadagiti pangmarka a diakritiko ket masansan a maus-usar kadagiti gangganaet a pablaak tapno mailetra dagiti nagan nga Insik a pamiliar kadagiti saan nga Insik ken mabalin a mausar a kas maysa a maikabil a pamay-an tapno maikabil ti karkarakter nga Insik kadagiti kompiuter.

Ti sistema ti Hanyu Pinyin ket naparang-ay kadagidi tawen ti 1950 a naibatay kadagiti nasapsapa a porma ti romanisasion. Impablaak idi daytoy babaen ti gobierno ti Insik idi 1958 ken nabaliwan kadagiti nadumaduma a beses. Ti Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO) ket inamponna ti pinyin a kas maysa a sangalubongan a pagalagadan idi 1982. Inampon idi ti sistema a kas opisial a pagalagadan idiay Taiwan idi 2009, nga idiay ket inus-usar a romanisasion laeng imbes a para kadagiti panggep ti edukasion ken maikabil iti kompiuter.

Ti kayat a sawen ti balikas a **' () ket ti naisasao a pagsasao ti [[tattao a Han]] ken ti **'  () literal a kayatna a sawen ket ti "mailetra nga un-uni".

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*   / 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Karta ti Pinyin nga addaan kadagiti Audio 
* (Husto nag uni ti pinyin manipud iti zdic.net nga addaan kadagiti uni, nasken ti mapakabaelan ti javascript
*
Wade–Giles

Ti **Wade–Giles** (), sagpaminsan a naipangyababaan iti **Wade**, ket ti sistema ti romanisasion para iti Mandarin nga Insik. Daytoy ket naparang-ay manipud iti sistema a pinataud babaen ni Thomas Wade, idi las-ud ti tengnga ti maika-19 a siglo, ken naikkan idi ti kompleto a porma iti *Diksionario ti Insik–Ingles* ti 1892 ni Herbert Giles.

Ti Wade–Giles ket isu idi ti sapasap a sistema ti transkripsion iti agsasao iti Ingles a lubong para iti kaaduan a maika-20 a siglo, naus-usar daytoy kadagiti nadumaduma a pagalagadan a liblibro ti reperensia ken dagiti amin a libro a maipanggep iti Tsina a naipablaak kadagiti akinlaud a pagilian sakbay idi 1979. Daytoy ket sinukatanna dagiti sistema ti romanisasion a naibatay iti Nanjing a kadawyan idi aginggana idi naladaw a maika-19 a siglo. Daytoy ket interon a sinukatan babaen ti sistema ti pinyin (pinarang-ay babaen ti gobierno ti Insik ken naaprobaran idi las-ud ti 1958) iti nangruna a daga ti Tsina. Iti ruar ti nangruna a daga ti Tsina, daytoy ket kaaduanen a nasukatan babaen ti pinyin ngem agtultuloy nga adda kadagiti bibro ti pakasaritaan, a naisangayan kadagiti kasakbayan ti naladaw a maika-20 a siglo. Iti pay maipatinayon, ti pannakausarna ket makita pay laeng kadagiti kadawyan a nagan iti Ingles kadagiti naisangayan a tao ken dagiti lokasion a kas ti Chiang Ching-kuo wenno Taipei.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Panangibaliw ti Romanisasion ti Insik 
* Wade-Giles → Zhuyin → Pinyin → Listaan ti Balikas
Tongyong Pinyin

Ti **Tongyong Pinyin** () ket isu idi ti opisial a Romanisasion ti Mandarin nga Insik iti Republika ti Tsina (ROC) (Taiwan) idi baetan ti 2002 ken 2008. Ti sistema ket saan nga opisial a naus-usar idi baetan ti 2000 ken 2002, idi mapatpategan para iti pannakaampon iti baro a sistema ti romanisasion ti Republika ti Tsina. Ti Ministro ti Edukasion ti Republika ti Tsina ket inapprobaranna ti sistema idi 2002 ngem ti pannakausarna ket saan a nasken. Manipud idi Enero 1, 2009, ti Tongyong Pinyin ket saanen nga opisial, gapu ti pannakaaprobar ti Hanyu Pinyin idi Septiembre 16, 2008 babaen ti Ministro ti Edukasion.

## Dagiti ladawan

Papeles:TRA Formosa Star and Cidu Station sign 20050818 night.jpg
Papeles:高雄捷運小港站 (2330729579).jpg
Papeles:柳營區圖書館.jpg
Papeles:Kaohsiung RoadSign.svg
Papeles:Fusing Township Administration Building 20080601.jpg


## Kitaen pay
*Hanyu Pinyin

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti panagusig iti lingguistika
* Panangiyasping iti Hanyu-Tongyong
Jyutping

**Jyutping** (; ), (sagpamisan a mailetra iti **Jyutpin**) ket ti sistema ti romanisasion para iti Kantones a pinarang-ay babaen ti Kagimongan ti Lingguistika ti Hong Kong (LSHK) idi 1993. Ti pormal a naganna ket ti ***Ti Isbangan ti Romanisasion ti Kantones Ti Kagimongan ti Lingguistika ti Hong Kong***. Ti LSHK ket mangiyaddang iti panagusar iti daytoy a sistema ti romanisasion.

Ti nagan a *Jyutping* (daytoy ti romanisasion iti Insik a nagan ti Jyutping, 粵拼) ket ti naipangyababa a nagan a mangbukel iti umuna a karkarakter nga Insik kadagiti termino ti *Jyut6 jyu5* (, a ti kayatna sawen ket  "Kantones ti bitla") ken *ping3 jam1* ( "ponetiko nga alpabetot").

## Dagiti akinruar a silpo
* Isbangan ti Romanisasion ti Kantones ti LSHK 
* Tarabay ti Panangibaliaks ti Jyutping
Alpabeto a Tibetano

Ti **alpabeto a Tibetano** ket maysa nga abugida iti Indic a taudan nga inus-usar iti panagsurat ti pagsasao a Tibetano ken ti pay Dzongkha, ti pagsasao a Sikkimes, pagsasao a LadakhiLadakhi, ken sagpaminsan pay ti Balti. Ti naimaldit a porma ket tinawtawagan iti sinuratan nga uchen (; "addaan iti ulo") bayat a ti porma ti naisurat iti ima a kursibo ket tinawtawagan iti sinuratan nga umê (; "awan ulo").

Ti alpabeto ket asideg a naisilpo iti dakkel nga entidad ti Tibetano, ken sakupenna ti ballasiw dagiti lugar idiay Tsina, Butan, India, Nepal, ken Pakistan.  Ti alpabeto a Tibetano ket puon ti alpabeto a Limbu, ti alpabeto a Lepcha, ken ti adu ti pagsasaona a  sinuratan a 'Phags-pa.

Ti alpabeto a Tibetano ket nairomanisado kadagiti nadumaduma a waya.  Daytoy nga artikulo ket agus-usar ti sistema ti transliterasion ti Wylie.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
*  Kaligrapia ti Tibetano 
* Dagiti elemento ti sistema ti panagsurat ti Tibetano 
* Unicode area U0F00-U0FFF, Sinuratan a Tibetano(162KB)
Pagalagadan a Tibetano

Ti **Pagalagadan a Tibetano** ket ti kaaduan a naisasao a porma ti Sasao a Tibetiko. Daytoy ket naibatay iti bitla ti Lhasa, ti maysa a dialekto ti Ü-Tsang (Tengnga a Tibetano). Para iti daytoy a rason,ti Pagalagadan a Tibetano ket masansan a tinawtawagan iti **Lhasa Tibetano**. Ti Tibetano ket maysa nga opisial a pagsasao ti Autonomo a Rehion ti Tibet iti Republika ti Tattao ti Tsina. Ti naisurat a pagsasao ket naibatay iti Klasiko a Tibetano ken nakaro a konserbatibo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Online a Tekla para iti Tibetano
Pe̍h-ōe-jī

Ti ***Pe̍h-ōe-jī*** (pannakabalikas , naipangyababaan iti **POJ**, literal a *bernakular a panagsurat*, ammo pay a kas ti **Romanisasion ti Simbaan**) ket maysa nga orthograpia nga inus-usar iti panagsurat kadagitikaruay ti Insik nga Akin-amianan a Min, a naisangayan iti Taiwanes nga Akin-amianan a Min ken Amoy Hokkien. Daytoy ket inparang-ay babaen dagiti Akinlaud a misionario wa nagtrabtrbaho kadagiti diaspora tiInsik idiay Abagatan a daya nga Asia idi maika-19 a siglo ken pinasayaat babaen dagiti misionario a nagtrabtrabaho idiay Xiamen ken Tainan, daytoy ket agusar iti nabaliwan nga alpabeto a Latin ken dagiti nadumaduma a diakritiko tapno mangirepresenta ti naisasao a pagsasao. Kalpasan ti immuna a panagballigi idiay Fujian, ti POJ ket nagbalin nga adu a naus-usar idiay Taiwan ken, idi tengnga ti maika-20 a siglo, addaan idin dagiti agarup a 100,000 pa tattao a literado iti POJ. Adda dagiti adu a gatad ti napataud iti daytoy a sinuratan iti naimaldit a material, relihiouso ken sekular, a mairaman ti immuna a diario ti Taiwan, ti *[[Damdamag ti Simbaan ti Taiwan]]*.

Iti panagturay ti Hapon ti Taiwan (1895–1945) napasardeng daytoy iti pannakausar ken ti Pe̍h-ōe-jī ket nakasango kadagiti adu pay a panangigawid idi las-ud ti panawen ti linteg militar ti Kuomintang (1947–1987). Idiay Fujian, bimmassit ti panagusar kalpasan ti pannakabangon ti Republika ti Tattao ti Tsina (1949) ken idi nasapa a maika-21 a siglo ti sistema ket saanen a kadawyan a maus-usar idiay. Dagiti Kristiano a taga-Taiwan, dagiti saan a patneng nga agad-adal iti Akin-abagatan a Min, ken dagiti managayat a patneng nga agsasao idiay Taiwan ket isuda dagiti agtultuloy nga agus-usar ti *Pe̍h-ōe-jī*. Ti napno a patneng a suporta ti kompiuter ket naparang-ay idi 2004, ken dagiti agar-aramat ket mabalindan nga awagan dagiti kita ti letra, dagiti pamay-an ti panagikabil, ken dagiti adu nga online a diksionario. Adda metten dagiti rimmuar a kasupiat a sistema ti panagsurat, ken adda agdana a debato iti kaunegan ti tignay ti nailian a dila ti Taiwanese no ania koma a sistema ti mausar. Dagiti bersion ti *pe̍h-ōe-jī* ket naaramiden para kadagiti nadumaduma a karuay ti Insik, a mairaman ti Hakka ken Teochewnga Akin-abagatan a Min.

## Nagan

Ti kayat a sawen ti nagan a *pe̍h-ōe-jī* () ket "bernakular a panagsurat", a daytoy ket dagiti naisurat a karakter ket mangirepresenta  iti inaldaw nga insasao a pagsasao. Ngem ti nagan a *bernakular a panagsurat*ket mabalin pay a maipakat kadagiti adu a kita ti panagsurat, ti romanisado ken naibatay iti karakter, ti termino a *pe̍h-ōe-jī* ket kadawyan a maitunos iti isitema ti romanisasion ti Akin-abagatan a Min a pinarang-ay babaen dagiti Presbiteriano a misionario iidi maika-19 a siglo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao a Tamil

**Tamil ** wenno **Thamizh** ket pagsasao a Dravida a kaaduan nga insasao babaen dagiti tattao a Tamil ti Tamil Nadu ken Sri Lanka. Daytoy ket addaan iti opisial a kasasaad iti estado ti India ti Tamil Nadu ken ti Kappon a Teritorio ti India iti Puducherry. Ti Tamil ket opisial pay ken nailian a pagsasao ti Sri Lanka ken maysa kadagiti opisial a pagsasao ti Singapur. Daytoy ket nainkalintegan a kas maysa a pagsasao ti medio nga edukasion idiay Malaysia a kakuyogna ti Ingles, Malay ken Mandarin. Daytoy ket kaaduan pay a naisasao kadagiti estado ti Kerala, Puducherry ken Is-isla Andaman ken Nicobar a kas sekondario apagsasao babaen dagiti minoridad idiay Karnataka ken Andhra Pradesh. Daytoy ket maysa kadagiti 22 naiskedul a psasao ti India ken isu idi ti immuna a pagsasao ti India a nairangarang a kas klasiko a pagsasao babaen ti Gobierno ti India idi 2004. Ti Tamil ket naisasao pay babaen dagiti adu a minoridad idiay Malaysia, Inglatera, Maurisio, Kanada, Abagatan nga Aprika, Fiji, Alemania, Pilipinas, Estados Unidos, Olanda, Indonesia, Réunion ken Pransia ken dagiti pay emigrante dagiti komunidad iti lawlaw ti lubong.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pauy a mabasbasa
* Fabricius, Johann Philip (1933 and 1972), ''Tamil and English Dictionary''. based on J.P. Fabricius *Malabar-English Dictionary*, 3rd and 4th Edition Revised and Enlarged by David Bexell. Evangelical Lutheran Mission Publishing House, Tranquebar; called Tranquebar Dictionary.
* 

## Dagiti silpo ti ruar

*
*
Pagsasao a Punjabi

Ti **Punjabi** (Gurmukhi:  ; Shahmukhi:  ) ket maysa a pagsasao nga Indo-Aryano nga insasao babaen dagiti 102 a riwriw nga agsasao iti sangalubongan, a mangaramid iti daytoy iti maika-10 a kaaduan ti agsasao (2015)  iti lubong. Daytoy ti patneng a pagsasao dagiti tattao a Punjabi a nagtataeng iti historikal a rehion ti Punjab ti Pakistan ken India. Daytoy laeng ti sibibiag a pangsasao kadagiti sasao nga Indo-Europeano a napno a paaweng a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Blake Shelton

Ni **Blake Tollison Shelton**  ket Amerikano a kumakanta ti country ken personalidad ti telebision. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*
Adam Levine

Ni **Adam Noah Levine**  ket Amerikano a kumakanta, mannurat ti kanta, multi-instrumentalista ken aktor. Isu ti daulo a bokalista para iti Maroon 5, ti pop rock a banda manipud iti Los Angeles.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* 
*
Brad Pitt

Ni **William Bradley** "**Brad**" **Pitt**  ket Amerikano nga aktor ken produser. Naiyanak ni William Bradley Pitt idiay Shawnee, Oklahoma, kada Jane Etta (nakaiyanakan a nagan iti Hillhouse), ti agbalbalakad iti eskuela, ken William Alvin Pitt, ti nagpatpataray iti kompania ti truk.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*
Jennifer Aniston

Ni **Jennifer Joanna Aniston**  ket aktres nga Amerikana, direktor, produser, ken negosiante.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

*
* 
*
Pharrell Williams

Ni **Pharrell Lanscilo Williams** , kaaduan nga ammo a kas ni **Pharrell** (), ket Amerikano a kumakanta, mannurat ti kanta, rapper, produser ti plaka, agdesdesinio iti moda. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*
Angelina Jolie

Ni **Angelina Jolie Pitt** (; nakaiyanakan a nagan iti **Voight**; ) ket aktres nga Amerikana, agpatpataud iti pelikula, ken humanitariano. Ni Jolie ket naiyanak idiay Los Angeles, California, ti anak a babai ni aktor Jon Voight ken aktres Marcheline Bertrand. Isu na iti kabsat a babai ni aktor James Haven ken kaanakan a babai ni Chip Taylor.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
1773

Ti tawen idi **1773** ket kadawyan a tawen a mangrugi iti Biernes iti kalendario a Gregoriano ken kadawyan a tawen a mangrugi iti Martes ti nabunbuntog iti 11 nga aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak

## Naipasngay
* Pebrero 9 &ndash; William Henry Harrison, Amerikano a daulo ti militar ken maika-9 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1841)

## Pimmusay
1841

Ti tawen idi **1841** ket kadawyan a tawen a mangrugi iti Biernes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Biernes ti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak

### Enero&ndash;Marso
* Pebrero &ndash; Bukod nga inrangarang a nawaya a republika ti El Salvador.
* Marso 4 &ndash; Ni Martin Van Buren ket sinaruno a kas Presidente ti Estados Unidos babaen ni William Henry Harrison.

### Abril&ndash;Hunio
* Abril 4 &ndash; Pimmusay iti pulmonia ni Presidente William Henry Harrison, ken nagbalin nga isu ti immuna a Presidente iti Estados Unidos a natay iti opisina iti kaunegan ti maysa a bulan, ti Amerikano a presidente a nagserbi iti kabiitan a termino. Isu ket sinaruno babaen ni Bise Presidente John Tyler, ken isu ti nagbalin a maika-10 a Presidente iti Estados Unidos .
* Abril 6 &ndash; Naisapata ni Presidente John Tyler.

## Naipasngay
### Enero&ndash;Hunio
*Abril 7 &ndash; Alfred Cogniaux, Belga a botaniko (pimmusay 1916)

### Hulio&ndash;Disiembre

*Septiembre 8 &ndash; Antonín Dvořák, Tseko a kompositor (pimmusay 1904)

## Pimmusay

### Enero&ndash;Hunio
* Abril 4 &ndash; William Henry Harrison, maika-9 a Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1773)

## Dagiti akinruar a silpo
1867

Ti tawen idi **1867** ket kadawyan a tawen a mangrugi iti Martes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Domingo ti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak

### Enero&ndash;Marso

* Pebrero 17 &ndash; Limmabas ti immuna a barko babaen ti Kanal Suez.
* Marso 1 March 1 &ndash; Naawat ti Nebraska a  kas ti maika-37 nga estado ti Estados Unidos.

## Naipasngay
### Abril&ndash;Hunio

* Mayo 7 &ndash; Władysław Reymont, Polako a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1925)
* Hunio 8 &ndash; Frank Lloyd Wright, Amerikano nga arkitekto (pimmusay 1959)
* Hunio 28 &ndash; Luigi Pirandello, Italiano a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1936)

### Hulio&ndash;Septiembre
* Agosto 14 &ndash; John Galsworthy, Ingles a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1933)
* Agosto 23 &ndash; Edgar de Wahl, Baltiko Aleman a manursuro, matematiko, lingguista ken imbentor ti Interlingue (pimmusay 1948)

### Oktubre&ndash;Disiembre

* Nobiembre 7  &ndash; Marie Curie, Naiyanak a Polako a sientista, nagungunaan ti Premio Nobel iti Kemika ken pisika (pimmusay. 1934)

## Pimmusay
### Hulio&ndash;Disiembre

* Enero 14 &ndash; Jean Auguste Ingres, Pranses a pintor (naipasngay 1780)
* Agosto 25 &ndash; Michael Faraday, Ingles a kemiko ken pisiko (naipasngay 1791)

## Dagiti akinruar a silpo
1791

Ti tawen idi **1791** ket kadawyan a tawen a mangrugi iti Sabado iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Mierkoles ti nabunbuntog iti 11 nga aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak
### Enero&ndash;Hunio
* Marso 4 &ndash; Naawat ti Vermont a kas ti maika- 14 nga estado ti Estados Unidos.

### Hulio&ndash;Disiembre
* Hulio 8 &ndash; Nagungunaan ni kompositor Joseph Haydn ti pammadayaw a doktorado iti musika idiay Unibersidad ti Oxford.

## Naipasngay

* Abril 23 &ndash; James Buchanan, maika-15 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1868)
* Septiembre 4 &ndash; Jan Svatopluk Presl, Bohemiano a masna a sientista (pimmusay 1849)
* Septiembre 22 &ndash; Michael Faraday, Briton a sientista (pimmusay 1867)

## Pimmusay

* Disiembre 5 &ndash; Wolfgang Amadeus Mozart, Austriano a kompositor (naipasngay 1756)

## Dagiti akinruar a silpo
1833

Ti tawen idi **1833** ket kadawyan a tawen a mangrugi iti Martes iti kalendario a Gregoriano ken kadawyan a tawen a mangrugi iti Domingo ti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak
### Enero&ndash;Marso
* Marso 4 &ndash; Naisapata ni Andrew Jackson para iti maikadua a terminona a kas Presidente iti Estados Unidos.

## Naipasngay
### Enero&ndash;Hunio

* Mayo 7 &ndash; Johannes Brahms, Aleman a kompositor (pimmusay 1897)

### Hulio&ndash;Disiembre

* Agosto 20 &ndash; Benjamin Harrison, maika-23 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1901)
* Oktubre 21 &ndash; Alfred Nobel, Sueko nga imbentor ti dinamita, nagpartuat iti Premio Nobel (pimmusay 1896)
* Oktubre 23 &ndash; Jean Baptiste Louis Pierre, Pranses a botaniko (pimmusay 1905)

## Pimmusay
* Mayo 15 &ndash; Edmund Kean, Ingles nga aktor (naipasngay 1787)

## Dagiti akinruar a silpo
1847

Ti tawen idi **1847** ket ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Biernes iti kalendario a Gregoriano ken kadawyan a tawen a mangrugi iti Mierkoles ti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak

### Enero&ndash;Marso
* Marso 1 &ndash; Pormal a nangikkat ti estado ti Michigan ti dusa iti patay.

### Hulio&ndash;Septiembre
* Hulio 26 &ndash; Nakagun-od ti wayawaya ti Liberia.

## Naipasngay

### Enero&ndash;Hunio

* Pebrero 11 &ndash; Thomas Alva Edison, Amerikano nga imbentor (pimmusay 1931)
* Marso 3 &ndash; Alexander Graham Bell, Naiyanak nga Eskoses nga imbentor (pimmusay 1922)

## Pimmusay

## Dagiti akinruar a silpo
1845

Ti tawen idi **1845** ket ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Lunes ti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak

### Enero&ndash;Marso
* Marso 3 &ndash; Naawat ti Florida a kas ti maika-27 nga estado ti Estados Unidos.
* Marso 4 &ndash; Sinaruno ni James K. Polk ni John Tyler a kas Presidente iti Estados Unidos.

### Abril&ndash;Hunio
* Hunio 8 — Pimmusay ni Andrew Jackson.

### Hulio&ndash;Septiembre
* Hulio 4 &ndash; Nagtutumpong dagiti delegado ti Austin, Texas tapno agpartuat iti batay-linteg ti estado.

### Oktubre&ndash;Disiembre
* Disiembre 29 &ndash; Naawat ti Texas a kas ti maika-28 nga estado ti Estados Unidos.

## Naipasngay

### Enero&ndash;Hunio

* Marso 27 &ndash; Wilhelm Conrad Röntgen, Aleman a pisiko, nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika (pimmusay 1923)
* Abril 24 &ndash; Carl Spitteler, Suiso a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1924)

### Hulio&ndash;Disiembre
* Agosto 16 &ndash; Gabriel Lippmann, Pranko-Luksemburgo a pisiko ken imbentor (pimmusay 1921)
* Disiembre 8 &ndash; Herbert Giles, Briton a sinologo ken diplomata (pimmusay 1935)

## Pimmusay

### Enero&ndash;Hunio
* Hunio 8 &ndash; Andrew Jackson, maika-7 a Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1767)

## Dagiti akinruar a silpo
1767

Ti tawen idi **1767** ket ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Huebes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Lunes ti nabunbuntog iti 11 nga aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak

## Naipasngay
* Marso 15 &ndash; Andrew Jackson, maika-7 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1845)
* Hulio 11 &ndash; John Quincy Adams, maika-6 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1848)

## Pimmusay

## Dagiti akinruar a silpo
1848

Ti tawen idi **1848** ket ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Sabado iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Huebes ti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a kalendario a Huliano. 

## Paspasamak

### Abril&ndash;Hunio
* Mayo 29 &ndash; Naawat ti Wisconsin a kas ti maika-30 nga estado ti Estados Unidos.

## Naipasngay
### Enero&ndash;Hunio
* Pebrero 4 &ndash; William Burck, Olandes a botaniko (pimmusay 1910)
* Pebrero 16 &ndash; Octave Mirbeau, Pranses a kritiko ti arte ken nobelista (pimmusay 1917)

## Pimmusay
### Enero&ndash;Hunio
* Pebrero 23 &ndash; John Quincy Adams, maika-6 a Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1767)

## Dagiti akinruar a silpo
1756

Ti tawen idi **1756** ket bisiesto a tawen a mangrugi iti Huebes iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Lunes ti nabunbuntog iti 11 nga aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak

## Naipasngay

* Enero 27 &ndash; Wolfgang Amadeus Mozart, Austriano a kompositor (pimmusay 1791)
* Pebrero 6 &ndash; Aaron Burr, Bise Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1836)

## Pimmusay

## Dagiti akinruar a silpo
1868

Ti tawen idi **1868** ket ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Lunes ti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a Kalendario a Huliano.

## Paspasamak

* Hulio 25 &ndash; Ti Wyoming ket nagbalin a teritorio ti Estados Unidos.
* Oktubre 28 &ndash; Nangipakat ni Thomas Edison ti immuna a patentena, ti elektriko nga agirehistro ti butos.
* Nobiembre 2 &ndash; Sona ti oras: Opisial a nangampon ti Baro a Selanda ti nailian a mangpaliiw ti pagalagadan nga oras.
* Disiembre 25 &ndash; Ni Presidente ti Estados Unidos Andrew Johnson ket nangited iti awan kondision a pammakawan kadagiti amin a rebelde iti Sibil a Gubat.

## Naipasngay

* Abril 4 &ndash; Felipe G. Calderón, Filipino nga abogado ken politiko (pimmusay 1908)
* Abril 10 &ndash; George Arliss, Ingles nga aktor (pimmusay 1946)
* Septiembre 16 &ndash; Albert William Herre, Amerikano a soologo (pimmusay 1962)

* Oktubre 12 &ndash; Mariano Trías, immuna a de facto a Bise Presidente ti Filipinas iti rebolusionario a gobierno (pimmusay 1914)
* Nobiembre 9 &ndash; Marie Dressler, Kanadiana nga aktres (pimmusay 1934)
* Nobiembre 22 &ndash; John Nance Garner, Bise Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1967)

## Pimmusay
* Hunio 1 &ndash; James Buchanan, maika-15 a Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1791)

## Dagiti akinruar a silpo
1745

Ti tawen idi **1745** ket ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Biernes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Martes ti nabunbuntog iti 11 nga aldaw a Kalendario a Huliano.

## Paspasamak
* Disiembre 28 &ndash; Para kadagiti 5 nga aldaw, ti uram ket dinadaelna dagiti pasdek idiay  Istanbul.

## Naipasngay

## Pimmusay

## Dagiti silpoo ti ruar
1836

Ti tawen idi **1836** ket ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Biernes iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Mierkoles ti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak
* Hunio 15 &ndash; Naawat ti Arkansas a kas ti maika-25 nga estado ti Estados Unidos.
* Disiembre 30 &ndash; Nauram ti Teatro Lehman idiay San Petersburgo, ken nakapatay iti 800 a tattao.

## Naipasngay

## Pimmusay
* Septiembre 14 &ndash; Aaron Burr, Bise Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1756)
* Septiembre 17 &ndash; Antoine Laurent de Jussieu, Pranses a botaniko (naipasngay 1748)

## Adu pay a mabasbasa
* 

## Dagiti akinruar a silpo
1748

Ti tawen idi **1748** ket ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Lunes iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Biernes ti nabunbuntog iti 11 nga aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak
* Inpablaak ni Leonhard Euler ti *[[Introductio in analysin infinitorum]]*, ti maysa a pangyuna iti puro nga analitiko a matematika, idiay Berlin.
* Nangrugi ni Adam Smith a nagit-ited kadagiti publiko a lektura idiay Edinburgh.

## Naipasngay
* Abril 12 &ndash; Antoine Laurent de Jussieu, Pranses a botaniko (pimmusay 1836)

## Pimmusay

## Adu pay a mabasbasa
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Milenio

Ti **milenio** ket ti paset ti panawen a kapada dagiti 1000 a tawen. Daytoy ket naala manipud iti Latin ti **', sangaribu, ken ti **', tawen. Daytoy ket masansan ngem saan a kankanayon a mainaig iti naisangayan a sistema ti panangipetsa.

Sagpaminsan a daytoy ket naisangayan a naus-usar para kadagiti paset ti panawen iti sangaribu a tawtawen a mangrugi iti punto a pangrugian (umuna a punto ti reperensia) ti kalendario tapno maikeddeng (kadawyan a ti tawen ti "1"), wenno dagiti naladladaw a tawen a mapamin-adu iti napno a bilang iti sangaribu a tawtawen kalpasan daytoy. Ti termino ket mabalin pay a mangitudo iti maysa a pagbaetan ti panawen a mangrugi iti ania man a petsa. 

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao a Lao

Ti **Lao** wenno **Laotiano**  (, BGN/PCGN: phasa lao, ) ket ti aweng a pagsasao ti pamilia ti pagsasao ti Tai–Kadai. Daytoy ti opisial a pagsasao ti Laos, ken naisasao pay idiay amianan a daya iti Tailandia, nga idiay ket kadawyan a naibagbaga a kas ti pagsasao nga Isan. Gapu ta daytoy ket isu ti nangruna a pagsasao ti tattao a Lao, ti Lao ket nangruna pay a maikadua a pagsasao para kadagiti nadumaduma a grupo ti etniko idiay ken idiay Isan.

Ti Lao, kasla met dagiti sabali a pagsasao idiay Laos, ket naisurat iti maysa nga abugida a sinuratan a Lao. Uray no awan ti opisial a pagalagadan, ti dialekto a  Vientiane ket nagbalin nga isun ti de facto a pagalagadan.

## Dagiti nagibasaran

* ANSI Z39.35-1979, System for the Romanization of Lao, Khmer, and Pali; .
* Hoshino, Tatsuo and Marcus, Russel. (1989). Lao for Beginners: An Introduction to the Spoken and Written Language of Laos. Tuttle Publishing. .
* Enfield, N. J. (2007). ''A Grammar of Lao''. Berlin and New York: Mouton de Gruyter. .
* Cummings, Joe. (2002). Lao Phrasebook: A Language Survival Kit. Lonely Planet. .
* Mollerup, Asger. Thai–Isan–Lao Phrasebook. White Lotus, Bangkok, 2001. .
* Kerr, Allen. (1994). Lao–English Dictionary. White Lotus. .
* Simmala, Buasawan and Benjawan Poomsan Becker (2003), Lao for Beginners. Paiboon Publishing. 

## Adu pay a mabasbasa
Lew, Sigrid. 2013. A linguistic analysis of the Lao writing system and its suitability for minority language orthographies.

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao a Maltes

Ti **Maltes** () ket ti nailian a pagsasao ti Malta ken ti kadua nga opisial a pagsasao ti pagilian a kakuyogna ti Ingles, bayat nga agserserbi pay a kas maysa nga opisial a pagsasao ti Kappon ti Europa, ti laeng naisalumina a pagsasao a Semitiko. Ti Maltes ket nagtaud manipud iti Siculo-Arabiko (ti dialekto nga Arabiko a naparang-ay idiay Sicilia ken kalpasanna idiay Malta, idi baetan ti maikasiam a siglo ken ti gibus ti maikasangapulo ket dua a siglo). Agarup a kagudua ti bokabulario ket naala manipud iti pagalagadan nga Italiano ken Siciliano; Dagiti balikas ti Ingles ket mangaramid met kadagiti pagbaetan ti 6% ken 20% iti bokabulario ti Maltes, segun kadagiti nadumaduma a karkulo. Daytoy laeng ti pagsasao a Semitiko a naisurat iti Latin a sinuratan iti pagalagadan a pormana.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
* 
* Bugeja, Kaptan Pawlu, *Kelmet il-Malti* (Maltese—English, English—Maltese Dictionary). Associated News Group, Floriana. 1999.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Svetlana Alexievich

Ni **Svetlana Alexandrovna Alexievich** ( *Svyatlana Alyaksandrawna Alyeksiyevich*; ; ; nayanak idi Mayo31, 1948) ket Bieloruso nga inbestigatibo nga agiwarwarnak, ken mannurat ti prosa. Isu ket nagungunaan iti Premio Nobel iti Literatura  iti 2015 "para kadagiti poliponiko nga insursuratna, ti munomento iti panagsagsagaba ken kinatured iti panawentayo". Isu idi ti immuna nga agiwarwarnak ken ti immuna a mannurat manipud idiay Bielorusia a nangabak iti gunguna.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao a Xhosa

Ti **pagsasao a Xhosa** (Xhosa:  ) ket maysa kadagiti opisial a pagsasao ti Abagatan nga Aprika. Ti Xhosa ket insasao babaen dagiti agarup a 7.6 a riwriw a tattao, wenno agarup a 18% ti populasion ti Abagatan nga Aprika. Kasla met dagiti sasao a Bantu, ti Xhosa ket pagsasao nga aweng; a daytoy ket, ti isu met laeng a panagsasaruno dagiti konsonante ken dagiti bokal ket mabalin nga addaan kadagiti sabali a kaibuksilan no maisao nga agpangato wenno agpababa wenno agpababa wenno agpangato a nga aweng. Maysa kadagiti naisangayan a langa ti pagsasao ket ti prominensia dagiti  klik a konsonante; ti balikas a "Xhosa" ket mangrugi iti klick.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Bariweswes ti pagsasao a Xhosa
Pagsasao a Zulu

Ti **Zulu** wenno **isiZulu** ket ti pagsasao dagiti tattao a Zulu nga agraman kadagit iagarup a 10 a riwriw nga agsasao, ti kaaduan kadagitoy (sumurok a 95%) ket agtataeng idiay Abagatan nga Aprika. Ti Zulu ket isu ti kaaduan a naisasao a pagsasao ti balay idiay Abagatan nga Aprika (24% ti populasion) ken maawatan pay babaen dagiti sumurok a 50% ti populasion (Ethnologue 2005). Daytoy ket nagbalin a maysa kadagiti sangapulo ket maysa nga opisial a pagsasao ti Abagatan nga Aprika idi 1994.

Segun ti Ethnologue, daytoy ti maikadua a kaaduan a naisasao a pagsasao a Bantu kalpasan ti Shona. Kasla met dagiti sabali a pagsasao a Bantu, daytoy ket naisurat iti alpabeto a Latin.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
Noverino Canonici, 1996, *Imisindo YesiZulu: An Introduction to Zulu Phonology* and *Zulu Grammatical Structure*, University of Natal

## Dagiti akinruar a silpo