Himalaya

Ti **Himalaya**, (Sanskrito, ti *hima* (niebe) + *ālaya* (pagtaengan), literal a, "pagtaengan ti niebe") ket maysa a kabambantayan idiay Asia a nangisinsina kadagiti tanap ti Indiano a subkontinente manipud iti Tibetano a Banak.

Ti Himalaya a kabambantayan ket pagibalayan kadagiti kangatuan a pantok iti lubong, a mairaman ti kangatuan, ti Bantay Everest.  Ti Himalaya ket mangiraman kadagiti ginasut a banbantay a sumurok ti  iti kangato.  Iti paggiddiatan, ti kangatuan a pantok ti ruar ti Asia—ti Aconcagua, idiay Andes— ket  ti katayagna.

Ti Himalaya a kabambantayan, a pagbuklan ti tallo a paralelo nga apo dagiti kabambantayan, kadenna wenno ballasiwenna dagiti lima a pagilian: ti Bhutan, India, Nepal, Tsina, ken Pakistan, a dagiti immuna a tallo a pagilian ket adda ti kaaduan a katurayan kadagitoy a kabambantayan.  Ti Himalaya ket nabeddengan iti amianan a laud babaen dagiti kabambantayan ti Karakoram ken Hindu Kush, iti amianan babaen ti Tibetano a Banak, ken iti abagatan babaen ti Tanap Indo-Ganges.  Adda dagiti kangrunaan a karayan iti lubong, ti Indus, ti Ganges, ken ti Tsangpo-Brahmaputra, ket tumaudda ti Himalaya, ken dagiti naitiptipon a pagayusan a labneng ket pagtaengan ti 600 a riwriw a tattao.  Ti Himalaya ket adda ti nangruna a panagsukogna kadagiti kultura ti Abagatan nga Asia; adu kadagiti pantok ti Himalaya ket sagrado iti Hinduismo ken Budismo.

Daytoy ket nabagkat babaen ti subduksion ti Indiano a tektoniko a plato idiay sirok ti Eurasiano a Plato, ti kabambantayan a Himalaya ket sumakop iti, laud-amianan a laud nga aginggana iti daya-abagatan a daya, iti maysa nga arko iti  a kaatiddog.  Ti akinlaud nga angklana, ti Nanga Parbat, ket naisanglad idiay abagatan ti akin-amianan unay a tikor ti karayan Indus, ti akindaya nga angklana, ti Namcha Barwa, ti laud ti nalatak a tikor ti karayan Tsangpo.  Ti kabambantayan ket naidumaduma iti kaakaba manipud iti  iti laud aginggana iti   iti daya.

## Etimolohia
Ti taudan ti nagan a Himalaya ket Sanskrito a  ( "pagnaedan ti niebe", manipud iti  ( "lamiis, lam-ek" ken  ( "pagtaengan, pagnaedan, balay".

Pagaammo ti kabambantayan kas ti *Himālaya* iti Nepali ken Hindi (agpadpada a naisurat kas ), *Hinvāl* (हिंवाळ) in Garhwali, *Himāl* (हिमाल) in Kumaoni, *Himalaya* () wenno "Daga ti Niebe" () iti Pagalagadan a Tibetano,  iti Sinhala (naisurat kas ), *Himāliya* a kabambantayan () iti Urdu, *Himaloy Parvatmala* () iti Bengali, ken *Ximalaya* a kabambantayan () iti Insik.

Iti daan a sursurat, agraman ti Sanskrit epiko a Mahabharata, sagpaminsan a naited ti nagan kas Himavan. Ni Himavat () wenno Himavan **Himavān** () ken maysa a didiosen ti Hindu nga isu ti pannakailadawan ti Himalaya a kabambantayan. Mairaman ti dadduma pay nga epiteto ti **Himaraja** (, ) wenno **Parvateshwara** (, ).

Iti Lumaud a literatura, aw-awagan dayta ti dadduma a mannurat a *Himalaya*. Daytoy ket sigud a naisurat met a kas *Himmaleh*, kas iti dandaniw ni Emily Dickinson ken dagiti panagsurat ni Henry David Thoreau.

## Ekolohia

Dagiti mula ken ayup ti Himalaya ket agdumaduma babaen ti klima, tudo, kangato, ken dagiti daga. Dagiti panagbalbaliw ti klima ket sumakuop mabnipud ti tropikal a babba ti kabambantayan aginggana iti permanente a yelo ken niebe kadagiti kangatuan pantok. Iti kangatuan a lugar ti Tropiko ti Kanser, ti permanente linia ti niebe ket isu kadagiti kangatuan iti lubong iti agarup a . Iti maigiddiatan, dagiti ekuatorial a kabambantayan idiay Baro a  Guinea, ti Rwenzoris ken Colombia ket adda ti ab-ababa a linia ti niebe iti  . Ti kaadu ti tinawen a panagtudtudo ket umad-adu manipud iti laud nga agpadaya idiay igid ti akin-abagatan a sanguanan ti kabambantayan. Daytoy a panagduduma ti kangato, tudo ken kasasaad ti daga a maitipon ti nangato unay a linia ti niebe ket mangsuporta kadagiti adu a kita ti komunidad dagiti naisangsangayan a mula ken ayup. Kas pagarigan dagiti nakaro ti kangato nga altitud (nababa nga atmosperiko a presion) no mairaman ti nakaro a kalamiis ket mangpalubos ti panagbiag dagiti ekstremopilo nga organismo.

Ti naisangsangayan a kabaknang ti agsabsabong ken mulmula ti Himalaya ket mapmapan kadagiti estruktural ken komposisional a panagbalbaliw gapu ti panagbalbaliw ti klima. Ti panagpangato ti temperatura ket mabalin a mangiyalis kadagiti nadumaduma a sebbangan kadagiti nangatngato nga elebasion. Ti kabakiran ti diraan ket pinarparukma babaen dagiti kabakiran ti pino idiay rehion ti Garhwal Himalaya. Adda dagiti reporta dagiti nasapa a panagsabsabong ket panagbungbunga kadagiti sebbangan ti kayo, a naipangpangruna ti rododendro, mansanas ken *[[Myrica esculenta]]*. Ti kangatuan nga ammo a sebbangan ti kayo idiay Himalayas ket ti *Juniperus tibetica* a mabirukan idiay  idiay Akin-daya a Tibet.

## Heolohia

Ti Himalaya ket dagiti kaubingan a kabambantayan iti planeta ken kangrunaan a buklen ti nabagkat a sedimentario ken metamorpiko a bato. Segun ti moderno a teoria ti plato a tektoniko, ti pannakapormada ket ti nagbanagan ti maysa a kontinental a panagdinnungpar wenno orohenesis idiay igid ti pagsasabatan a pagbeddengan a baetan ti Indo-Australiano a Plato ken ti Eurasiano a Plato. Daytoy ket tinawtawagan a kas ti nakulpi a bantay.

Ti panagdungpar ket nangrugi iti Akin-ngato a Kretaseo a paset ti panawen idi 70 riwriw a tawtawen, idi ti aggunggunay ti amianan nga Indo-Australiano a Plato, nga aggungunay iti agarup a 15&nbsp;cm ti tunggal maysa atawen, ket nakidinnungpar iti Eurasiano a Plato. Idi agarup a 50 riwriw a tawtawen, daytoy napardas nga aggungunay nga Indo-Australiano a plato ket kompleto a nangrikep ti  Taaw Tethys, a ti kaada daytoy ket naikeddeng babaen dagiti sedimentario a bato a mabirukan idiay dataran ti taaw , ken dagiti bulkan nga umarariping kadagiti igidna. Gapu ta dagitoy a sedimento ket nalag-anda, nalumesda kadagiti kabambantayan imbes a limned iti datar. Ti Indo-Australiano a plato ket agtultuloy maipipan a horisontal iti baba ti Tibetano a banak, a mangpilit ti banak nga agpangato. Ti Arakan Yoma bambantay idiay Myanmar ken ti Is-isla Andaman ken Nicobar idiay Luek tiBengal ket naporma pay a kas ti maysa a nagbanagan ti daytoy a panagdungpar.

Ti Indo-Australiano a plato ket aggunggunay pay laeng iti 67&nbsp;mm ti tunggal maysa a tawen, ken kadagiti sumaruno a 10 a riwriw a tawtawen daytoy ket mapanto iti agarup a 1,500&nbsp;km idiay Asia. Agarup a 20&nbsp;mm ti tunggal maysa a tawen iti India-Asia c a panagsabsabat ket masagepsep babaen ti panagduyok iti igid ti akin-abagatan a sanguanan ti Himalaya. Daytoy ket pagbanagan ti Himalaya nga agpangato babaen ti agarup 5&nbsp;mm ti tunggal maysa a tawen, a mangaramid kadagitoy a heolohiko nga aktibo. Ti panagggunay ti Indiano a plato idiay plato ti Asia ket mangaramid daytoy a rehion a seismiko nga aktibo, a agbanagan kadagiti giingined

Idi las-ud ti kinaudi a panawen ti yelo, adda idi ti maysa a naikapet nga alog ti yelo dagiti glasier ti baetan ti Kangchenjunga iti daya ken Nanga Parbat iti laud. Iti laud, dagiti glasier ket timmiponda ti network iti alog ti yelo idiay Karakoram, ken iti amianan, timmiponda ti dati a Tibetano a kaunegan ti daga a yelo iti abagatan, ti ruar a panagayos dagiti glasier ket nagpatingga iti baba ti elebasion iti . Bayat a ti agdama a ginget dagiti glasier ti  Himalaya ket umabot ti  iti kaatiddog, adda dagiti kangrunaan a ginget dagiti glasier idi ket  ti kaatiddogda idi las-ud ti panawen ti yelo. Ti glasier a linia ti niebe (ti altitud a lugar ti pakapenpenan ken ablasion ti glasier ket natimbeng) ket agaru idi a  nga abab-baba ngen tatta nga aldaw. Isu nga, ti klima ket saanna a  a nalamlamiis ngem tatta nga aldaw.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Aitken, Bill, *Footloose idiay Himalaya*, Delhi, Permanent Black, 2003. 
* Berreman, Gerald Duane, *Hindus ti Himalaya: Etnograpia ken Panagbaliw*, maiak-2 rev. ed., Delhi, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1997.
* Bisht, Ramesh Chandra, *Esiklopedia ti Himalaya*, New Delhi, Mittal Publications, c2008.
* *Everest*, ti IMAX a pelikula(1998). 

## Dagiti akinruar a silpo

* Ti dihital a panagsukisok ti Himalaya idiay Cambridge ken Yale
* Ti pannakaaramid ti Himalaya ken dagiti kangrunaan a tektoniko a subdibision 
* Heolohia dagiti bantay ti Himalaya 
* Pannakaipasngay ti Himalaya