open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Agrikultura

Ti **agrikultura**, makunkuna pay iti **panagtalon** wenno **talonen**, ket isu ti panagtalon kadagiti ayup, mulmula, fungi, ken dagiti dadduma pay a porma ti biag para iti taraon, sagut, bio-sungrod ken dagiti dadduma pay a produkto nga inus-usar tapno matalinaay ti biag. Ti agrikultura ket isu ti kangrunaan a nairang-ay iti pannakaipangato ti sedentario a sibilisasion ti tao, nga ti panagtalon iti panagpaamo kadagiti sebbangan ket nagpartuat kadagiti taraon a nangitagibi ti sibilisasion. Ti panagadal ti agrikultura ket makunkuna a kas maipapan ti agrikultura a siensia. Ti agrikultura iti sapsap a panagibagbaga ket mangitudtudo kadagiti tignay ti tao, urayno daytoy ket napalplaiiw pay kadagiti naisangayan a sebbangan iti kuton ken anay. Ti balikas nga *agrikultura* ket isu ti pannaka-ampon iti Latin nga *agricultūra*, manipud iti *ager*, "maysa atalon", ken *cultūra*, "kultibasion" iti nainget a kapanunotan iti "panagkali iti daga". Isunga, ti literal a panagbasa ket mangited iti "panagkali iti taltalon".

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* Alvarez, Robert A. (2007). "Ti Panagmartsa ti Imperio: Dagiti mangga, Abokado, ken ti Politika ti Panagisubli". *Gastronomica*, Tom. 7, Blng. 3, 28–33. Naal idi 12 Nobiembre 2008.
* Bolens, L. (1997). "Agrikultura" iti Selin, Helaine (ed.), *Ensiklopedia iti pakasaritaan ti siensia , teknolohia, ken Medisina kadagiti Daan a Lumaud a Kultura*. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht/Boston/Londres, pp.&nbsp;20–22.

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Panagkukua

Ti **panagkukua** ket isu ti sakup kadagititignay ken dagiti kadkadawyan nga ugali babaen dagiti organismo, dagiti sistema, wenno dagiti parbo nga entidad a makuyog kadagiti bukodda nga enbironmento, a mairaman dagiti dadduma a sistema wenno dagiti organismo nga adda ken ti pay pisikal nga enbiromento. Daytoy ket isu ti panagsungbat iti sistema wenno organismo kadagiti nadumaduma a panangitignay wenno maar-aramid, urayno daytoy ket akin-uneg wenno akin-ruar, siaammo wenno saan a siaaammo, nalawag wenno saan a nalawag, ken boluntario wenno saan a boluntario.

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Naipagkaykaysa a Teoria iti Panagkukua ti Tao
Kappia

Ti **kappia** ket maysa kasasaad iti babaen ti kaawan iti ranggas, dagiti suppiat a panagkukua ken ti kawaya manipud ti buteng iti ranggas. Daytoy ket sapasap a naamammuan a kas ti kaawan iti  busor, ti kappia ket mangisingasing pay ket ka-adda iti nasalun-at wenno baro a naagasan a interpersonal wenno internasional a pannakibiang, ti prosperidad kadagiti banag iti sosial wenno ekonomiko a nam-ay, ti pannakabangon ti ekualidad, ken ti maysa a mayat a politikal nga urnos nga agserbi ti agpayso nga interesado kadagiti amin. Iti internasional a pannakibianga, ti panawen ti kappia ket saan laeng a ti kaawan iti gubat wenno naranggas a suppiat,ngem isu pay ti ka-adda iti positibo ken madayawan a kultural ken ekonomiko a pannakibiang.
Rikna

Iti sikolohia, pilosopia, ken dagiti adu a pakaikamenganda, ti **rikna** ket isu ti sapsap a termino para iti pangibanagan, addaan rikna panagpadas a nagruna a naidasdasig babaen ti sikopisiolohiko a panangiyebkas, dagiti biolohiko a panagtignay, ken kasasaad ti isip. Ti rikna ket kankanayon a maigimong ken naikeddeng a maisinnubalit nga impluensia iti kasasaad ti rikna, temperamento, personalidad, kababalin, ken pagpaayatan, ken maimpluensiaan pay babaewn dagiti  hormona ken dagiti neurotransmisor a kas ti dopamina, noradrenalina, serotonina, oxytocina ken cortisol. Ti rikna ket kankanayo nga isu ti puersa a mangiturturong iti likudan ti pagpaayatan, positibo wenno negatibo. Iti libro iti "Sikolohia", ni Schacter ket inpalplawagna ti rikna a kas maysa a  "positibo wenno negatibo a panagpadas a maigimong iti naisangayan a tabas iti sikolohiko a tignay." 

## Dagiti nagibasaran
**Dagiti nota**

**Bibliograpia**

*
*
Ayat

Ti balikas nga **ayat** ket mabalin a mangitudo kadagiti nadumaduma rikna, kasasaad, ken dagiti wagas, a mabalina sumakop manipud iti rag-o aginggana iti interpersonal panagkayat. Daytoy ket mabalin a mangitudo iti maysa a rikna iti maysa a napigsa a pagay-ayatan ken ti personal pannakaipideg. Daytoy ket mabalin pay a maysa a kinasingpet a mangirepresenta ti kina-anus ti tao, pannakipagrikna, ken ti pagay-ayatan "ti naparabor a matalek ken managayat a pakaseknan para iti pagsayaatan ti sinoman". Ken mabalin a maibagbaga kadagiti pannakipagrikna ken managayat a tignay iti dadduma a tattao, iti bukod a bagi wenno dagiti ayup.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Panunot

Ti **panunot** ket sapasap a mangitudo ti ania man nga isip wenno kasaririt a tignay a pakairamanan ti suhetibo nga addaan rikna ti maysa a tao. Mabalin a mangitudo daytoy iti tignay a panagpanunot wenno dagiti pagbanagan kadagiti binukel ti panunot wenno dagiti panangurnos kadagiti kapanunotan.  Dagiti kapadpada pay a konsepto ket mairaman ti kognision, sensibilidad, addaan rikna, ken imahinasion.  Gapu ta ti panunot ket ganggani a buklen amin a tignay ti tao ken dagiti pannakitignay, ti pannakaawat kadagiti taudan a pisikal ke metapisikal, dagiti proseso, ken dagiti pagbanagan ket nabayagen a gandat kadagiti adu nga akademiko a disiplina a mairaman ti, biolohia, pilosopia, sikolohia, sosiolohia ken dadduma pay.

Ti panagpampanunot ket mangpalubos kadagiti parsua a makaawat wenno imodelo ti lubong kadagiti nadumaduma a waya, ken tapno mairepresenta wenno maipatarus kadagiti waya a naisangayan kaniada, wenno mangibagay kadagiti kammasapulanda, dagiti pannakaikapet, kadagiti panggepen, dagiti plano, dagiti panangikeddeng, dagiti gibus ken dagiti essem.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Balikas

Iti pagsasao, ti  **balikas** ket isu ti kabassitan nga elemento a mabalin nga iyebkas iti pannakaisina iti semantiko wenno pragmatika a linaon (nga adda iti literal ken praktikal a kaibuksilan). Daytoy a pannakaigiddiat iti morpema, nga isu ti kabassitan a paset ti kaibuksilan ngem saan a mabalin ti bukodna a makatakder. Ti balikas ket mabalin nga aglaon ti maysa a morpema wenno ad-adu, nga iti maysa a morpema ket mabalin a saan a makatakder iti bukodna a kas maysa a balikas. Ti narikut a balikas ket kadawyan nga aglaon ti maysa a ramut ken maysa wenno ad-adu nga apiho, wenno ad-adu ngem maysa a ramut iti maysa a kompuesto. Dagiti balikas ket mabalinda a maisilpo tapno makaaramid kadagiti dakdakkel nga elemento iti pagsasao, a kas dagiti insasao, sasao , ken dagiti sentensia.

Ti termino a *balikas* ket mabalin  a mangitudo ti naisasao a balikas wenno ti maysa a naisurat a balikas, wenno sagpaminsan iti abstrakto a konsepto.  Ti naisasao a balbalikas ket naaramid kadagiti paset ti uni a tinawtawagan kadagiti ponema, ken dagiti naisurat a balikas dagiti simbolo a tinawtawagan ti grapema, a kas dagiti letra ti Ingles nga alpabeto.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
*  14 vols.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Ania kadi ti balikas? – ti inobra a papel babaen ni Larry Trask (kitaen ti http://www.sussex.ac.uk/english/research/projects/linguisticspapers para iti pammadayaw), Departamento ti Lingguistika ken Pagsasao nga Ingles, Unibersidad ti Sussex.
* Para kadagiti sabali a panirigan cf. Wor(L)d- Spaces: Ti Panangipalplawag ti ‘Balikas’ Ensiklopedia ti Siensia ti Pagsasao, Polimetrica Onlus, 2007. Milan, Italia.
Kinapudno

Ti **kinapudno** ket isu ti kasasaad dagiti banag iti pudno nga irurumsuada, ngem saan a kasla ti maiparparang wenno mabalin a naipagpagarup. Iti nalaw-lawa a pannakaipalpalawag, ti kinapudno ket mangiraman amin iti adda ken adda idin, urayno wenno daytoy ket saa a mapaliiw wenno maawatan. Ti maysa pay a nawatiwat a pannakaipalpalawag ket mairaman amin nga adda idin, dagiti adda, wenno addanto.

Dagiti pilospo, matematiko, ken dagiti taga-ugma nga agpanpanunot ken dagiti moderno nga agpanpanunot, a kas ni Aristoteles, Plato, Frege, Wittgenstein, ken ni Russell, ket nangaramidda kadagiti panangilasin a baetan ti panunot a maipadai ti kinapudno, dagiti maammuan nga abstraksion (dagiti panunot ti banbanag a mabalin a maipagpagarupan ngem saan nga agpayso), ken dagitoy ket saan pay a mabalin a nairasonan a napanunotan. Iti pannakaigiddiat ti *[[kaadda]]* ket kadawyan a nairestrikto laeng kadagiti addaan idin ti pisikal a kaadda wenno adda idin ti dagus a pakabatayanna iti pamay-an kadagiti panunot a maar-aramid iti utek.

Ti kinapudno ket kadawyan a maigiddiat iti maipagpagarup, naallilawan, (laeng) iti isip, dagiti tagtagainep, no ania ti abstrakto, no ania ti di agpayso, wenno ania ti piksional. Ti kinaagpayso ken mangitudo no ania ti agpayso, bayat a ti di agpayso ket mangitudo no ania ti saan. Dagiti piksion ket naikeddeng dagitoy a saan nga agpayso.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* C.D. Nawatiwat iti kinapudno
* Ensiklopedia ti Stanford iti Pilosopia ken Realismo
* Video: Ni Carl Sagan iti maika-4 a Panangipalpalawag ti Dimension
Kinaagpayso

Ti **kinaagpayso** ket kankanayon a maus-usar iti kaibuksilan a pannakaibagay iti pudno wenno Kinapudno, wenno kinamatalek iti maysa a kasisigud wenno iti maysa nga alagaden wenno kapanunotan.

Ti kasumbangir ti kinaagpayso ket di kinaagpayso, a no maipada, ket mabalin a makaala ti maysa a lohiko, kinapudno, wenno etiko a kaibuksilan. Ti konsepto ti kinaagpayso ket napakisinnaritaan ken naisuppiatan kadagiti nadumaduma a konteksto, a maraman ti pilosopia ken relihion. Adu kadagiti tignay ti tao nga agdepdepende iti daytoy a konsepto, a daytoy ket naipagpagarupan ngem ti suheto iti panakisinnaritaan, a mairaman ti siensia, linteg, ken inaldaw a biag.

Dagiti nadumaduma a teoria ken dagiti panirigan iti kinaagpayso ket agtultuloy a maisuppiatan babaen dagiti eskolar ken dagiti pilosopo. Ti pagsasao ken dagiti balikas ket dagiti pamay-an nga inus-usar ti tattao a mangibaga ti pakaammo iti tunggal maysa kaniada ken ti pamay-an nga inus-usar a panangkita ti maysa a "kinaagpayso" ket naitermino iti maysa a alagaden ti kinaagpayso. Adda dagiti nagigiddiatan a panagtunton kadagiti kastoy a saludsod no ania ti mangbukel ti kinaagpayso: no ania dagiti kabaelan a banag nga agpayso ken di agpayso dagiti agibagbaga ti kinaagpayso; no kasano ti panangpalawag ken panangilasin ti kinaagpayso; mabalin kadi a mausar dagiti papel a nangipakita ken naala a pannakaammo; ken no ti kinaagpayso ket subhetibo wenno awan kapanggepan, relatibo wenno patingga.

Adu kadagiti relihion ket nangikedkeddengda a nasayaat a panakaaammo iti amin a kinaagpayso a maipanggep kadagiti amin a banag a nangikedkeddeng a gupit iti maysa a nainlangitan wenno subrenatural a parsua.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* Aristoteles, "Dagiti kategoria", Harold P. Cooke (patarus), pp.&nbsp;1–109 iti *Aristoteles, Tomo&nbsp;1*,  Klasiko a Biblioteka ti Loeb, William Heinemann, Londres, UK, 1938.
* Aristoteles, Iti Interpretasion", Harold P. Cooke (patarus), pp.&nbsp;111–179 iti *Aristoteles, Tomo&nbsp;1*,  Klasiko a Biblioteka ti Loeb, William Heinemann, Londres, UK, 1938.
* Aristoteles, "Dagiti Kasakbayan nga Analitiko]", Hugh Tredennick (patarus.), pp.&nbsp;181–531 iti *Aristoteles, Tomo&nbsp;1*, Klasiko a Biblioteka ti Loeb, William Heinemann, Londres, UK, 1938.
* Aristoteles, "Dagiti Kasakbayan nga Analitiko", Hugh Tredennick (patarus), pp.&nbsp;181–531 iti *Aristoteles, Tomo&nbsp;1*, Klasiko a Biblioteka ti Loeb, William Heinemann, Londres, UK, 1938.
* Aristoteles, "Iti Kararua" (*De Anima*), W. S. Hett (patarus), pp.&nbsp;1–203 iti *Aristoteles, Tomo&nbsp;8*,  Klasiko a Biblioteka ti Loeb, William Heinemann, Londres, UK, 1936.

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* Ti Pangyuna ti Kinaagpayso  babaen ni Paul Newall, para kadagiti agdadamo.
* Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford:
** Kinaagpayso
Pundamentalismo

Ti **pundamentalismo** ket ti panagtonton para iti nainget a panagsurot kadagiti naisangayan a teolohiko a doktrina a kadawyan a naaw-awatan a kas a suppiat a panangsungbat ti Modernista a teolohia, a kangrunaan a mangipangato ti panagtultuloy ken kinapudno. Ti termino a "pundamentalismo" ket kasisigud idi a pinartuat babaen dagiti nangsuporta daytoy tapno mangipalawag ti naisangayan balkot kadagiti teolohiko a pammati a naiparang-ay iti maysa a tignay iti kaunegan ti komunidad ti Protestante iti Estados Unidos idi nasap a paset ti maika-20 a siglo, ken daytoy ket adda dagiti ramut iti Kontrobersia a Pundamentalista–Modernista iti dayta a panawen. Ti termino ket kadawyan nga adda iti relihioso a pannakaibaga a mangitudtudo ti di maiwaswas a pannakaikapet iti maysa nga agasmang kadagiti saan a maipabassit a pammati. Ti "pundamentalismo" ket sagpaminsan pay nga inus-usar a kas maysa a makapadakes a termino, a naisangsangayan no maitipon kadagiti sabali nga epiteta (a kas ti insasao a "dagiti pundamentalista ti kanawan a payak").

## Dagiti nagibasaran

* Appleby, R. Scott, Gabriel Abraham Almond, ken ni Emmanuel Sivan (2003). *Napigsa a Relihion*. Chicago: Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. 
* Armstrong, Karen (2001). *The Battle for God: The History of Fundamentalism*. New York: Ballantine Books. 

## Dagiti akinruar a silpo
*Ti Espada ni Apo Dios: Dagiti Ramut ti Pundamentalismo iti maysa a Pamilia ti Amerikano, libro babaen ni Andrew Himes
*Adda Kadi ti Sinoman a Makaipalawag ti Pundamentalista? Artikulo babaen ni Terry Mattingly babaen ti Damdamag aSerbisio ti Scripps Howard
Monoteismo

Ti **monoteismo** ket inpalplawag babaen ti *Encyclopædia Britannica* a kas ti pammati iti kaada iti maysa a dios wenno iti kina-agmaymaysa iti Dios. Ti *Oxford Diksionario iti Kristiano a Simbaan* ket mangitited ti nainginget a panangipalplawag: "pammati iti maysa a personal ken trasendensia a Dios", a saan a kas iti politeismo ken panteismo. Ti panangilasin ket mabalin a maaramid iti baetan ti ekklusibo a monoteismo, a naibagbaga babaen ti Hudaismo, Kristianidad ken Islam, ken dagiti mangiramraman a monoteismo ken pluriporma a monoteismo, a bayat a mangbigbig kadagiti adu a naisangayn a dios, ket mangikabil a husto iti pakaitunosan ti panagkaykaysa.Ti Atenismo, Bahá'í a Pammati, Cao Dai, Kristianidad, deismo, Eckankar, Hinduismo, Islam, Hudaismo, Ravidassia, Sikismo, Tenrikyo ken Soroastrianismo ket monoteistiko amin dagitoy a relihion.

## Dagiti nota

## Adu pay a mabasbasa
*Dever, William G.; (2003). *Sino Kadi dagidi Nasapa nga Israelita?*, William B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, MI.
*Köchler, Hans. *Ti Konsepto ti Monoteismo iti Islam ken Kristianidad*. Vienna: Braumüller, 1982.  (Google Print)
*Leibowitz, Ilya. Monoteismo iti Hudaismo a kas Mangipadpadamag iti Siensia , Eretz Acheret  Magasin
*Silberman, Neil A.; ken dagiti katrabahuan, Simon ken Schuster; (2001) *Ti Nakali a Biblia* New York.
*Whitelam, Keith; (1997). *Ti inbension iti Taga-ugma nga Israel*, Routledge, New York.

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* About.com "Ania kadi ti Monolatrio?"  
* Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford
* Kristiano a Monoteismo
* Deism
Politeismo

Ti **politeismo** ket ti panagraem wenno pammati kadagiti nadumaduma a diosen a kadawyan a naurnong iti maysa a panteon dagiti dios ken dagiti diosa, a maikuyog dagiti bukodda a relihion ken dagiti ritu.

Ti politeismo ket maysa a relihioso a panagaramid dagiti paset ken maysa a kita iti teismo. Iti kaunegan ti teismo, daytoy ket maigiddiat iti monoteismo, ti pammati iti  maymaysa a Dios. Dagiti politeista ket saanda a kankanayon nga agpapada a raraeman dagiti amin a dios, ngem mabalinda a henoteista, a nangipangpangruna iti panagraem iti maysa a nisangayan a diosen. Dagiti dadduma a politeista ket mabalinda a katenoteista, nga agraraem kadagiti nadumaduma a diosen kadagiti nadumaduma a panawen.

Ti politeismo ket kadawyan idi a porma iti relihion idi las-ud ti Gambang a Panawen ken Landok a Panawen, aginggan idi Aksial a Panawen ken ti nagininut a panagrang-ay iti monoteismo wenno panteismo, ken ateismo. Daytoy ket nasayaat a nadokumentuan kadagiti maipakasaritaan a relihion iti Klasiko a kina-ugma, a naipangpangruna iti Griego a politeismo ken Romano a politeismo, ken kalpasan ti pannakapaay ti Greko-Romano a politeismo kadagiti tribu a relihion a kas ti Hermaniko a paganismo wenno Eslabo a mitolohia. Adda dagiti nadumaduma politeistiko a relihion a nasansanay tatta nga aldaw, kas pagarigan ti Hinduismo, Shintoismo, folk a relihion ti iNsik, Thelema, Wicca, Druidry, Taoismo, Ásatrú ken Candomble.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*Assmann, Jan, 'Monoteismo ken Politeismo' iti: Sarah Iles Johnston (ed.), *Dagiti RElihion ti Taga-ugma a Lubong: Maysa a Alagaden*,  Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan (2004), , pp.&nbsp;17–31.
*Burkert, Walter, *Griego a Relihion: Arkaiko ken Klasiko*, Blackwell (1985), .
* Greer, John Michael; *Ti Lubong a Napno kadagiti Dios: Ti Maysa aPanagsukisok iti Politeismo*, ADF Publishing (2005), 
* Iles Johnston, Sarah; *Dagiti Taga-ugma a Relihion*, Belknap Press (Septiembre15, 2007), 
* Marbaniang, Domenic ''Epistemika iti Nainlangitan a Kinaagpayso'' Google Books (Kitaen ti Kapitulo 3 Empiriko nga Epistemika iti Nainlangitan a Kinaagpayso para iti pilosopiko a panagusig iti politeismo)
* Paper, Jordan; *Dagiti Diosen ket Adu: Ti Politeistika a Teolohia*, Estado nga Unibersidad ti New York Press (Marso 3, 2005), 
*Penchansky, David, *Suripet dagiti Dios: Politeismo itiHebreo a Biblia* (2005), .

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Ti Gunglo dagiti Politeista a Tradison  – APT, ti naikuartel idiay Nagkaykaysa a Pagarian a komunidad dagiti Politeismo.
* Internasional a Tawen iti Politeismo
* Manangiraman a Politeismo
Industria

Ti **industria** ket isu ti produksion iti maysa a ekonomiko a tagilako wenno serbisio iti maysa a kaunegan ti ekonomia.

Ti industria ket kankanayon a naidasdasig kadagiti tallo a sektor: kangrunaan wenno panangiyaon, sekondario wenno panagpataud, ken tersiario wenno dagiti serbisio. Adda dagiti dadduma a mannurat nga aginaynayon kadagiti sektor ti kuatenario (pannakaammo) weeno ti pay kuinario (kultura ken panagsukisok).

## Dagiti akinruar a silpo

## Dagiti nagibasaran
Anak

No maipapan iti bilohia, ti maysa nga **anak** wenno **ubing** (ad-adu ngen maysa: **annak** wenno **ubbing**) ket maysa a tao a nagbaetan dagiti agpang iti pannakaipasngay ken panagbalasang wenno panagbaro. Adda dagiti biolohiko a panangipalplawag iti anak a mangiraman ti fetus, a kas parsua a di naipasngay nga ubing. Ti nainlalintegan a panangipalplawag ti "anak" ket sapasap a mangitudo iti maysa a ub-ubbing, a naamammuan pay a kas ti maysa a tao nga ub-ubing ngem ti tawen ti kaaduan.

Ti "anak" wenno "ubing" ket mabalin pay a mangipalawag ti maysa a pannakikabagian iti nagannak (a kas dagiti anak a lalaki ken dagiti anak a babai iti ania man nga edad) wenno, iti metaporiko, ti maysa a turay a pigura, wenno mamngipakita ti pannakaikameng iti maysa a grupo iti maysa a sangkaputotan, tribu, wenno relihion; daytoy ket mabalin pay a mangibaga a napigsa a nabanagan babaen ti naisangayan a panawen, lugar, wenno pasamak, a kas iti "anak iti katutubo" wenno "anak iti Tawtawen ti Innem a pulo".

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*Wikichild.org 
*United Nations Children's Fund (UNICEF)
*Datos a batayan ti pamilia, OECD
Shia nga Islam

Ti **Shia nga Islam** wenno **Shi'ismo** ket maysa kadagiti dua a nangruna a sanga ti Islam. Mangtengngel daytoy a ni Islamiko a propeta Mahoma ket inkeddengna ni Ali ibn Abi Talib a kas ti Imam (daulo) ken ti mangsukat kaniana, a naipangpangruna iti pasamak ti Ghadir Khumm, ngem napawilan manipud iti kalipato kas resulta ti insidente ti Saqifah. Maigiddiat daytoy a panirigan iti Sunni nga Islam, a dagiti agraraem ket namatmatida a ni Mahoma ket saan a nangidutok iti mangsukat ken mangikeddeng a ni Abu Bakr ket naidutok a kas kalipa babaen dagiti grupo ti Muslim iti Saqifah, ket isu ti immuna a husto a kalipa kalpasan ni Mahoma. Ti maysa a tao nga agob-obserba iti Shia nga Islam ket ti nawtawagan iti maysa a **Shi'i**.

Naibatay ti Shia nga Islam babaen ti hadith (Ghadir Khumm) ni Mahoma. Ikeddeng ti Shia a ni Ali ket nainlangitan a naidutok a kas ti sumaruno ken ni Mahoma, ken kas ti immuna nga Imam. Isakup pay ti Shia daytoy a Imammah iti pamilia ti Mahoma, ti *[[Ahl al-Bayt]]* ("ti tattao/pamilia iti Balay"), ken sumagmamano kadagiti tattao kadagiti putotna, nga ammo a kas dagiti *[[Imam]]*, a namatmatida nga agtagikua iti naisangayan nga espiritual ken politikal a turay iti komunidad, di managkamali ken dagiti dadduma pay a nainlangitan a naitakder a turay a kababalin. Uray no adda met dagiti adu a subsekto ti Shia, ti moderno a Shia nga Islam ket nabigbingay kadagiti dua a nangruna a grupo: dagiti Imamiyyah ken Ismailis, dagiti Imamiyyah a Shia ket isu ti kadakkelan ken kaimpluensiaan a grupo kadagiti Shia.

Ti Shia nga Islam ket ti maikadua a kadakkelan a sanga ti Islam: manipud kadagiti naladaw a tawen ti 2000, dagiti Shia a Muslim ket nagkontribusionda iti 10–15% kadagiti amin a Muslim. Ti Imamiyyah a Shia ket ti kadakkelan a sangaa ti Shia nga Islam, ken dagiti karkulo idi 2012 ket mangibaga a 85% kadagiti Shia ket dagiti Imamiyyah.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Konpusianismo

Ti **Konpusianismo** ket maysa nga etikal ken pilosopikal a sistema a naiparang-ay manipud kadagiti sursuro ti Insik a pilosopo a ni Confucius (孔夫子 Kǒng Fūzǐ, wenno K'ung-fu-tzu, lit. "Master Kong", 551–479 BC). Ti Konpusianismo ket nagtaud a kas maysa nga "etikal-sosiopolitikal a suro" idi las-ud ti Primabera ken Otonio a Paset ti Panawen, ngem kalpasan a naiparang-ay kadagiti metapisikal ken kosmolohiko nga elemento iti Han a Dinastia. Kalpasan ti panangpanaw ti Legalismo idiay Tsian kalpasan ti Qin a Dinastia, ti Konpusianismo ket nagbalin nga ideolohia ti estado iti Han. Ti pannakadadael iti Han idi maikadua asiglo C.E. ket nanglukat ati waya para iti espiritual ken dagiti adda iti sabali a lubong a doktrina iti Budismo ken Daoismo a nangituray ti intelektual a biag ken nagbalin kadagiti nagturturay a doktrina iti las-ud ti Tang a Dinastia. Idi naladaw a Tang, ti Konpusianismo ket sinagepsepna dagiti adu a narikut nga aspeto ken nabaliwan iti Neo-Konpusianismo.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford: Confucius
*Interfaith Online: Konpusianismo
*Dagiti Konpusiano a dokumento
*Oriental a Pilosopia, "Topiko:Konpusianismo"
Pannakiasawa

Ti **pannakiasawa** wenno **panagkallaysa** ket isu ti sosial a panagkaykaysa wenno nainkalintegan a kontrata a baetan ti tattao a tinawtawagan ti agassawa a mangibangaon kadagiti karbenagan ken rebbengan a baetan dagiti agassawa ken dagiti annakda, ken ti baetan dagiti agassawa ken dagiti nakaikamanganda. Ti pannkaipalplawag ti pannakiasawa ket agdumaduma segun kadagiti nadumaduma a kultura, ngem kadawyan patakder iti interpersonal a pannakikabagian, a kadawyan a nadekket ken seksual, ket naitunosan. No nalawlawa pay a maipalplawag daytoy, ti pannakiasawa ket naikedleddeng a kultural nga unibersal. Kadagiti kaaduan a kultura, ti pannakiasawa maingayed iti maysa a seremonia ti panagkasar. Kadagiti termino iti nainkalintegan a panagbigbig, kaaduan kadagitinaturay nga estado ken dagiti dadduma pay a katurayan ket mangipatinggada ti pannakiasawa iti dua a sungani a sekso wenno dua a tao iti sungani a lalaki wenno babai iti henero a binario, ken ti bumasbassiten a bilang kadagitoy ket mangipalubos ti polihinia, dagiti ubbing a pannakiasawa, ken dagiti napilit a panakiasawa. Kadagiti moderno apanawen, adda dagiti umad-adu a bilang dagiti pagilian ken dadduma pay katurayan ket nagikkatada kadagiti panagiparit iti ken nangibangonda ti nainkalintegan a panagbigbig para iti agpada iti sekso a panakiasawa, sabali a puli a panakiasawa, ken sabali a pammati apannakiasawa. Kadagiti sabali a kultura, ti pannakiasawa ket naitaltalek wenno nasken sakbay iti aniaman a seksual a pannakitignay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* Dagiti Ritu ti Aprikano a Pannakiasawa
Soroastrianismo

Ti **Soroastrianismo** ken makunkuna pay iti **Masdaismo** ken **Magianismo**, ket maysa a taga-ugma a Irani a relihion ken maysa a relihioso a pilosopia. Daytoy idi ket estado a relihion iti Akuemenida nga Imperio ken Sassanid nga Imperio. Ti bilang dagiti Soroastriano iti sangalubongan ket agdumaduma manipud ti baetan ti 145,000 aginggana iti 2.6 a riwriw.

Idiay akin-daya paset ti taga-ugma a Persia kadagiti napalabas a tawtawen ti BCE ti maysa a relihioso a pilosopo a tinawtawagan ti Soroastro ket inpalakana ti panteon dagiti nasapa a dios ti Iran kadagiti dua nga agsinnuppiat a puersa: Ahura Mazda (Mangilawlawag Saririt) ken dagiti pay Angra Mainyu (Makadadael nga Espiritu) a nakisinnuppiat.

Dagiti kapanunotan ni Soroastro ket nangiturongan ti maysa a pormal a relihion a naipanagan kaniana babaen idi agarup a maika-6 a siglo BCE ken nakaimpluensia kadagiti dadduma a simmarsaruno a relihion a mairaman ti Hudaismo, Gnosticismo, Kristianidad ken Islam.

## Dagiti nagibasaran

;Dagiti nadakamat nga obra
* 
* 
* 
* 
*  

## Dagiti akinruar a silpo

*
Supismo

Ti **Supismo** wenno ***' () ket naipalpalawag babaen dagti nagraraem iti daytoy a kas ti akin-uneg a , a [[naitalimeng]] a dimension iti [[Islam]]. Ti agsansanay iti daytoy a tradision ket sapasap a naamammuan a kas maysa a  ***' (). Tagikua dagitoy ti sabsabali a *[[tariqah|ṭuruq]]* wenno "ururnong"—dagiti kongregasion a naporma iti lawlaw ti maysa a master—a makitignay para kadagiti espiritual a taripnong (majalis), kadagiti pagtaripnongan a lugara  makunkuna a kas dagiti zawiyah, Khanqah, wenno tekke. Dagiti urnong a Supi *turuq* ket mabalinda aSunnī, Shī'ī, wenno nagtitipon a doktrina, ken mabalin a matugotan dagiti adu a preseptona manipud iti Islamiko a Propeta a ni Mahoma babaen ti kasinsin ken manugangna a ni 'Alī, nga adda ti naam-ammuan a pannakailaksid iti Naqshbandi a nagsursuro kadagiti taudanda baben ti immuna a Kalipa, a ni Abu Bakr.  Dagiti prominente nga urnong ket mairaman ti Ba 'Alawiyya, Chishti, Khalwati, Naqshbandi, Nimatullahi, Oveyssi, Qadiria Boutshishia, Qadiriyyah, Qalandariyya, Sarwari Qadiri, Shadhiliyya ken Suhrawardiyya.

Dagiti Supi ket namatmatida nga agsansanayda iti *[[ihsan]]* (awan kurangna a panagraem) a kas inpakita ni Gabriel kenni Mahoma: "Raemem ken serbiam ni Allah a kas Isu a makitkitam ken bayat nga Isu ket maktkitam a saan pay a pannakakitkitana kenka." Dagiti Sufi ket inkedkeddengda ti bagbagida a kas ti kasisigud nga agpayso a nangiyad-addang iti daytoy a puro a porma ti Islam. Isuda ket napigsada nga agraraem kadagiti pamunganayan iti anus,  kappia ken pasipismo. Ti Supismo ket suppiaten babaen dagiti Wahhabi ken Salafist a Muslim.

Dagiti klasiko nga eskolar ti Supi ket nangipalplawagda iti Supismo a kas "maysa a siensia a ti gandatna ket reparasion iti puso ken inlikudan manipud kadagiti amin ngem ti Dios". Iti pagpilian,dagiti sabali a balikas iti  Darqawi a manussuro ti Supi a ni Ahmad ibn Ajiba, "ti siensia babaen ti ti pannakaaamo ti maysa a tao no kasano ti agbanniaga iti kaada iti nainlangitan, ti kabukbukodan panangugas ti bagi mapipud ti karugitan, ken ti panangpapintas daytoy kadagiti nadumaduma a nasayaat nga ugali".

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Abun-Nasr, Jamil. ''Dagiti kOmunidad ti Muslim iti Grasia: Ti Supi a Kumadduaan iti Islamiko a Relihioso a Biag''. Londres, Hurst, 2007.
* Al-Badawi, Mostafa. *Nasirib a tao a Supi iti Arabia*. Louisville: Fons Vitae, 2005.
* Algan, Refik & Camille Adams Helminski, dagiti nagipatarus, *Init ni Rumi: Dagiti Insursuro ni Shams iti Tabriz*, (Sandpoint, ID:Morning Light Press, 2008) 
* Ali-Shah, Omar. *Dagiti Alagaden ken dagiti Limed iti Urnos ti Naqshbandi*, Tractus Publishers, 1992, .
* Angha, Nader. "Supismo: Ti Rangtay a Baetan dagiti Relihion". MTO Shahmaghsoudi Publications, 2002, 

## Dagiti silpo ti ruar

*Supismo Oxford nga Islamiko a Panagadal iti Online 
* 
* Supismo, dagiti Supi, ken dagiti urnos a Supi – Dagiti Adu a Dalan ti Supismo
Yoga

Ti **yoga** (Sanskrito, Pāli: , /ˈjəʊɡə/, **) ket maysa asapasa a termino para kadagiti disiplina ti pisikal, isip, ken espiritual a nataud idiay taga-ugma nga India. Iti naikasangayan, ti yoga ket maysa kadagiti innem nga *[[Āstika ken nāstika|āstika]]* ("ortodokso") pagadalan iti Hindu a pilosopia. Maysa kadagiti kaaduan a naisalaysayan ken babaen ti pannakaiyam-ammo iti suheto ket ti *[[Yoga Sutras iti Patanjali|Yoga Sūtras iti Patañjali]]*. Dagiti nadumaduma atradision iti yoga ket mabirukan iti Hinduismo, Budismo, Hainismo ken Sikhismo.

Dagiti kasakbayan ti pilosopiko a  pannakaipagarup ken dagiti nadumaduma nga asetiko a panagsanay iti immuna a milenio BCE ket naisistema iti pormal a pilosopia kadagiti nasap a a siglo ti CE babaen ti *Yoga Sutras oiti Patanjali*. Babaen idi sikko ti immuna milenio, ti Hatha yoga ket rimmuar a kas ti prominente a tradision iti yoga a naisangyan manipud ti*Yoga Sutras* ni Patanjali. Bayat a ti *Yoga Sutras* ket mangipatengnga iti isip iti disiplina iti isip, ti Hatha yoga ket mangiyunay-unay iti salun-at ken kinapuro iti bagi.

Dagiti Hindu a monghe, a nangrugi kenni Swami Vivekananda, ket nangiyeg ti yoga iti Laud idi kaladawan ti maika-19 a siglo. Idi tawtawen ti 1980, ti yoga ket nagbalin a nadayeg a kas maysa a pisikal a sistema iti panagpasayaat ti salun-at iti ballasiw ti Lumaud a Lubong. Adu dagiti inad-adal a nagpadpadas a nangikeddeng ti kinasayaat ti yoga a kas maysa a komplementario a panagliklik iti kanser, skisoprenia, angkit ken dagiti pasiente iti puso. Iti maysa a nailian apanagsukisok, dagiti napaut a nagsansanay iti yoga idiay Estados Unidos ket nangireportada kadagiti pannakapasayaat iti laslasag, tultulang ken ti salun-at ti isip.

## Dagiti nagibasaran
### Dagiti dakamat

### Bibliograpia
*
*
*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Zen

Ti **Zen** ket maysa a eskuelal iti Mahayana a Budismo a naparang-ay idiay Tsina idi las-ud ti maika-6 a siglo a kas Chán. Manipud idi Tsina, ti Zen nagpa-abagatan a naiwarwaras idiay Bietnam, iti Amianan a daya idiay Korea ken iti daya idiay Hapon.

Ti balikas a *Zen* ket naal amanipud ti Hapon a pannakabalikas iti Tengnga nga Insik a balikas ti 禪 () (Moderno a Mandarin: *Chán*), ken daytoy met ket naala manipud iti Sanskrito a balikas ti *[[Dhyāna iti Budismo|dhyāna]]*, ken mabalin a maipatarus a kas ti "panagsagepsep" wenno "kasasaad ti meditasion".

Ti Zen ket mangiyunay-unay ti pannaka-ala iti panagpalawag ken ti personal a panangiyebkas iti dagus a panirigan kadagiti Budista a sursuro.

Dagiti sursuro ti Zen ket mairaman dagiti nadumaduma a taudan ti Mahāyāna a kapanunotan, a naipangpangruna ti Yogācāra, ti Tathāgatagarbha Sutras ken Huayan. Ti Prajñāpāramitā a literatura  ken, ti basbassit a Madhyamaka ket impluensial pay dagitoy.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan

### Dagiti naipablaak a taudan

* 
* 
* 
* 
* 

### Dagiti taudan ti web

## Adu pay a mabasbasa
* D.T. Suzuki, *Dagiti salysay iti Zen a Buismo*, Dagiti immuna a serye (1927), Dagiti maikadua a serye (1933), Dagiti maikatlo a serye (1934)
* R. H. Blyth, *Ti Zen ken dagiti Klasiko a Zen,* Dagiti 5 a tomo (1960–1970; dagiti naiprenta manen nga obra manipud idi 1942 aginggana idi tawtawen ti 1960)
* Alan Watts, *Ti Waya ti Zen* (1957)
* Lu K'uan Yu (Charles Luk), *Ch'an and Zen Teachings,* 3 a tomo (1960, 1971, 1974), *Ti Panangiyebkas iti Isip: Ti Ruar ti Panagsuro* (1974)
*Growing roots*
* Paul Reps ken Nyogen Senzaki, *Lasag ti Zen , Tultulang ti Zen* (1957)
* Philip Kapleau, *Dagiti Tallo nga Adigi ti Zen* (1966)
* Shunryu Suzuki, *Zen nga Isip, Isip dagiti Agdadamo* (1970)
* Katsuki Sekida, *Panagsanay ti Zen: Dagiti Pamay-an ken Pilosopia* (1975)

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* thezensite
* Online a Biblioteka ti Zen a Budismo
* Karta dagiti (Asiano) Zen nga eskuela
Ekonomika

Ti **ekonomika** ket isu ti siensia sosial a mangusig ti produksion, panangiwarwaras, ken panagibus kadagiti tagilako ken dagiti serbisio. Ti termino nga *ekonomika* ket nagtaud manipud ti Taga-ugma a Griego  (**', "panangimaton ti sangkabalayan, administrasion") manipud ti  (**', "balay") +  (**, "ugali" wenno "linteg"), isunga "dagiti alagaden ti balay wenno sangkabalayan)". Ti politikal nga ekonomia ket isu idi ti nasapsapa  a nagan ti suheto, ngem dagiti ekonomista idi kaldawan ti maika-19 a siglo ket nangisingasingda a ti "ekonomika" a kas ti ab-ababa a termino para iti "ekonomiko a siensia" a nagliklik pay ti ak-akikid a *politikal nga interesado* a kaibuksilan ken kasla kapadpada ti porma iti  "matematika", "etika", ken kdpy.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* McCann, Charles Robert, Jr., 2003. *Ti Elgar Diksionario dagiti Insasao ti Ekonomika*, Edward Elgar. Pangipadasan.
* Pokrovskii, Vladimir N. (2011) ''Ekonodinamika. Ti Teoria ti Sosial a Produksion'', Springer, Berlin.
* Fabian Lindner, Puonan 

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Puonan (ekonomika)

Iti ekonomika, dagiti **puonan a tagilako**, wenno **pudno a puonan** ket dagiti napatauden a naamnot a tagilako nga inus-usar iti produksion kadagiti tagilako wenno dagiti serbisio. Dagiti puonan a tagilako ket saan a naisangayan a maib-ibus, ngem mabalinda a maawanan iti pateg iti proseso ti produksion. Ti puonan ket naisangayan manipud iti **daga** gaputa ti puonan iti kabukbukodanna ket nasken a mapataud babaen ti obra ti tao sakbay nga agbalin a pagibanagan ti produksion.  Iti aniaman a darikmat iti panawen, ti dagup a pisikal a puonan ket mabalin a maitudo a kas ti **puon a kapuonan** (a saan a maiyallilaw iti puon a kapuonan iti maysa nga entidad iti negosio.) Iti kammasapulan a kapanunotan, ti puonan ket buklen iti aniaman a mapataud a banag a mangpasayaat ti bileg ti tao a mangaramid ti obra a maserbian ti ekonomiko—ti maysa a bato wenno maysa a pana ket puonan para iti maysa a duog a tao a maka-usar daytoy a kas intrumento ti  panaganup, ken dagiti kalsada ket puonan para kadagiti agtataeng iti maysa a siudad. Ti puonan ket maysa a maikabil iti produksion nga annong. Dagiti balay ken dagiti personal a pagluganan ket saan a puonan ngem isuda ket naamnot a tagilako gapu ta saanda a naus-usar kadagiti panagpataud.

Iti Marxista a politikal nga ekonomia, ti puonan ket kuarta nga inus-usar ti panaggatang ti banag laeng tapno mailako manen ken makagun-od ti ganansia, ken para kenni Marx ti puonan ket adda laeng iti kaunegan ti proseso iti ekonomiko a panakisinnukat—daytoy ket kabaknang nga umad-adu manipud iti proseso ti panangiwarwaras ken para kenni Marx daytoy ket nakapormaan ti batayan iti ekonomiko a sistema iti kapitalismo. Daytoy a konsepto ket makunkuna a maipapana ti pinasia a puonan iti ekonomika.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Ouija

Ti **Tabla nga Ouija** wenno **tabla ti espiritu** wenno **agsassao a tabla**, ket tabla a naisurat dagiti letra, dagiti numero 0-9, dagiti balikas a "yes" ('wen'), "no" ('saan'), "hello" ('kumusta') (no kua) ken "goodbye" ('adios'), ken dadduma a simbolo ken grapiko nga agas-assibay. Marka ti Hasbro Inc. iti Estados Unidos, a mangilaklako ken mangiwarwaris iti 'Ouija Board' ayam iti tabla. Ar-aramatenna ti planchette (bassit nga ising a kas puso) wenno pannudo nga iyak-akar tapno maipakita ti mensahe ti espiritu babaen ti panangiletra iti rabaw ti tabla no adda séance. Sagidan dagiti makiraman diay planchett sada iyak-akar pangiletra ti balikas.

## Dagiti nagibasaran
Yen ti Hapon

Ti **yen ti Hapon** ket isu ti opisial a kuarta iti Hapon. Daytoy ket isu ti maikatlo a kaaduan a naitagtagilako a kuarta a panagawatan iti ganganaet a pagsinnukatan a pagtagilakuan kalpasan ti Doliar ti Estados Unidos ken ti euro. Daytoy ket nawatiwat a naus-usar a ka maysa a reserba a kuarta kalpasan ti doliar ti Estados Unidos, ti euro ken ti libra esterlina.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
*
Doliar ti Estados Unidos

Ti **doliar ti Estados Unidos** (senial: **[[Senial ti doliar|$]]**; kodigo: **USD**; naipangyababaan pay ti **US$**), ken makunkuna pay a kas ti  **doliar ti U.S.** wenno **doliar nga Amerikano**, ket isu ti opisial a kuarta a pidusiario iti Estados Unidos iti Amerika ken dagiti ballasiw taaw a teritoriona. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 100 a babbabassit a paset a makunkuna kadagiti sentabo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Doliar ti Estados Unidos - dagiti nota ti banko
Kappon ti Aprika

Ti **Kappon ti Aprika** ket maysa a kappon a buklen dagiti 55&nbsp;nga estado ti Aprika. Ti laeng amin nga Aprikano nga estado a saan nga adda iti AU ket ti Morocco.  Ti AU ket nabangon idi 26 Mayo 2001 idiay Addis Ababa ken nairugi idi 9 Hulio 2002 idiay Abagatan nga Aprika. tapno mangsukat ti Organisasion iti Aprikano a Panagkaykaysa (OAU). Dagiti kangrunaan apanagikeddeng t AU ket inar-aramid babaen ti Asemblia ti Kappon ti Aprika, ti mamindua iti tawen a panagsasango dagiti daulo iti estado ken gobierno dagiti kamengna nga estado. Ti sekretariat ti AU, ti Komision ti Kappon ti Aprika, ket naikuartel idiay Addis Ababa, Etiopia.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* ''Panagpapigsa ti Nadayeg a Pannakibinglay iti Kappon ti Aprika: Ti Alagaden dagiti Estruktura ken Proseso ti Kappon ti Aprika'' , AfriMAP ken Oxfam GB, 2010

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Kappon ti Aprika  opisial a sitio
Liga ti Arabo

Ti **Liga dagiti Arabo nga Estado** ( **'), sapasap a tinawtawagan iti **Liga ti Arabo*' ( *al-Jāmiʻa al-ʻArabiyya''), ket maysa a rehional a gunglo dagiti Arabo nga estado iti kaunegan ken lawlaw ti Amianan nga Aprika ken Abagatan a laud nga Asia. Daytoy ket naporma idiay Cairo idi 22 Marso 1945 kadagiti immen a kameng: Ehipto, Irak, Transhordania (nanaganan iti Hordania idi 1949), Lebanon, Saudi Arabia ken Siria. Ti Yemen ket timmipon a kas kameng idi Mayo 1945. Iti agdama, ti Liga ket addaan kadagiti 22 a kameng, nupay ti pannakibinglay ti Siria ket napasardeng manipud idi Nobiembre 2011 a kas maysa a nagbanagan iti represion iti las-ud ti agdama a yaalsa.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* http://qatarconferences.org/arableaguesummit2013/arabic/ 
* Ti Liga dagiti Arabo nga Estado (opisial a sitio).
Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia

Ti **Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia** (kadawyan nga ammo iti **ASEAN**  , sagpaminsan a  ) ket maysa a heo-politikal ken ekonomiko a gunglo dagiti sangapulo a pagilian a mabirukan idiay Abagatan a daya nga Asia, a naporma idi 8 Agosto 1967 babaen ti Indonesia, Malaysia, ti Filipinas, Singapur ken Tailandia. Manipud idin, dagiti pannakaikameng ket naipalawa a mangiraman ti Brunei, Burma (Myanmar), Cambodia, Laos, ken Bietnam. Dagiti gandatna ket mairaman ti panngipardas ti idadakkel ti ekonomia, sosial a panagrang-ay, panagrang-ay ti kultura kadagiti kamengna, panagsalaknid ti rehional a kappia ken panagtalinaay, ken dagiti opurtunidad para kadagiti kameng a pagpagilian tapno nakappia a pakitungtungan dagiti paggigiddiatan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado

Ti **Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado** (**CIS**; ) ket maysa a rehional a gunglo a pakibinglayan dagiti pagilian dagiti dati a Repubilka ti Sobiet, a naporma idi las-ud ti panagsisina ti Kappon ti Sobiet.

Ti MNE ket maysa a nalukay a gunglo dagiti estado ken saan a mabalin a maipada iti maysa a pederasion, kompederasion wenno supranasional a kappon a kas ti Kappon ti Europa. Daytoy ket nasaysayaat a maipada iti Mankomunidad ti Pagpagilian. Nupay ti MNE ket addaan bassit kadagiti supranasional a bileg, daytoy ket naigandat iti maysa a kaaduan  ti simboliko a gunglo, nga agtagikua bassit kadagiti agtutunos a bileg iti lugar ti panagtagilako, pinansia, panagaramid ti linteg, ken talinaay. Daytoy ket nangiyaddang pay ti panagtitinnulongan iti ballasiw a pagbeddengan iti panag-atipa ti krima. Adda dagiti kameng ti MNE ket nangibangon ti Ekonomiko a KOmunidad ti Eurasiano nga addaan iti gandat nga agpartuat ti napno a pannakaikameng ti sapasap a paglakuan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Mankomunidad ti Pagpagilian

Ti **Mankomunidad ti Pagpagilian**, kadawyan a tinawtawagan a kas **ti Mankomunidad** ken dati a tinawtawagan a kas **Britaniko a Mankomunidad**, ket maysa a intergobernamental a gunglo dagiti 54 a nawaya nga estado a kameng. Amin a kameng malaksid ti Mozambique ken ti Rwanda ket paset idi ti Britaniko nga Imperio, a nakaaramidan ti Mankomunidad.

Dagiti estado a kameng ket agtitinnulongda iti kaunegan a batayan dagiti sapasap a pateg ken dagiti gandat, a kas naibagbaga iti Deklarasion ti Singapur. Dagitoy ket mangiraman ti panagiyaddang ti demokrasia, dagiti karbengan ti nagtagitaoan, nasayaat a panaturay, ti alagaden ti linteg, waya ti agmaymaysa a tao, egalitarianismo, nawaya panagtagilako, multilateralismo ken kappia iti lubong. Ti Mankomunidad ket saan a maysa a politikal a kappon, ngem maysa a intergobernamental a gunglo nga agraman kadagiti pagilian nga addaan kadagiti nadumaduma a pakaammuan iti sosial, politika ken ekonomia ken naikedkeddeng nga agpapada iti kasasaad. Kadagiti pakikuyogan ti pagbibingayan a pateg, ti Mankomunidad ket makibinningay kadagiti napigsa a pannakisilpo iti panagtagilako; ti panagtagilako kadagiti sabali a kameng ti Mankomunidad ket naipakpakita nga agpakatlo aginggana iti kagudua kadagiti saan a naikameng.

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran

* 
* 

## Adu pay a mabasbasa

* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Opisial a website ti Sekretariat ti Mankomunidad
Sangalubongan a Tignay ti Nalabbasit a Krus ken Nalabbasit nga Immindayon

Ti **Sangalubongan a Tignay ti Nalabbasit a Krus ken Nalabbasit nga Immindayon** ket maysa a sangalubongan a tignay ti humanitariano nga addaan kadagiti agarup a 97 a riwriw a boluntario, kamkameng ken empleado iti sangalubongan a nabangon tapno masalakniban ti biag ken salun-at ti tao, tapno maikeddeng ti panagrespeto para kadagiti amin a parsua a tao, ken tapno mapawilan ken mapedpedan ti panagsagsagaba ti tao, nga awan ti aniaman a diskriminasion a naibatay iti pakipagilian, puli, seksual nga orientasion, sekso, henero nga identidad, dagiti relihioso a pammati, klase, pakikaduaan, wenno dagiti politikal a panirigan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Gunglo ti Tulagan ti Amianan nga Atlantiko

Ti **Gunglo ti Tulagan ti Amianan nga Atlantiko** wenno naipangyababaan ti Ilokano iti **GTAA** (nalatlatak a tinawtawagan iti Ingles a kas ti **NATO**;  ; ), makunkuna pay a ti (**Amianan**) **Atlantiko a Kumaduaan**, ket maysa nga intergobernamental a kumaduaan ti milisia a naibatay iti Tulagan ti Amianan nga Atlantiko a napirmaan idi 4&nbsp;bril 1949. Ti gunglo ket buklenna ti maysa a sistema iti naurnong a panagsalaknib a ti maysa nga estado a kameng ket makitulag ti agsinnaranay a panagsalaknib iti panagsungbat ti maysa panagraut babaen ti ania man nga akin-ruar a partido. Ti kuartelna ket adda idiay Bruselas, Belhika, maysa kadagiti 28 nga estado a kameng iti ballasiw ti Amianan nga Amerika ken Europa, dagiti kabarbaro a kameng ket ti Albania ken Kroasia, dagitoy ket timmiponda idi Abril 2009. Adda pay dagiti 22&nbsp;a pagpagilian a makibingbinglay iti "Pakikaduaan para iti Kappia", nga adda dagiti dadduma pay a 15&nbsp;a pagpagilian a mairamraman kadagiti institutionalisado a programa ti dialogo. Ti naitiptipon a panag-gastos kadagiti amin a kameng ti NATO ket mangbukel ti agarup a 70% iti panag-gastos ti salaknib iti lubong.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

*
*

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*Opisal a website ti NATO
Gunglo ti Pagpagilian nga Agiluluwas ti Petrolio

Ti **GPAP** (nalatlatak a tinawtawagan ti Ingles iti **OPEC**;  ) ket isu ti Gunglo ti Pagpagilian nga Agiluluwas ti Petrolio. Daytoy ket maysa a kartel ti petrolio a ti gandatna ket ti mangurnos kadagiti annuroten dagiti agpatpataud ti petrolio a pagpagilian. Ti gandatna ket ti mangikeddeng ti natalinaay a matgedan kadagiti estado a kameng ken ti natalged a paayniti petrolio kadagiti agib-ibus. Dagiti mangipuon kadagiti tignay ti petrolio ket mabalinda a makagun-od ti nasayaat a pannakaisubli dagiti puonanda.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Sangalubongan a Korte ti Hustisia

Ti **Sangalubongan a Korte ti Hustisia** (, ; sapasap a tinawtawagan a kas ti **Korte ti Lubong**) ket isu ti kangrunaan nga ima ti hustisia iti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Daytoy ket naikuartel idiay Palasio ti Kappia idiay Hague, Olánda. Ti kangrunaan a rebbengna ket ti mamngikeddeng kadagiti nainkalintegan a suppiat a nait-ited iti daytoy babaen dagiti estado ken ti mangited kadagiti panirigan a balakd kadagiti nainkalintegan a salusod a nait-ited babaen babaen dagiti naikeddeng nga ima ti sangalubongan, dagiti ahensia, ken ti Sapasap nga Asemblia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.

## Dagiti nota

## Adu pay a mabasbasa
* Rosenne S., "Ti kotre ti lubong ni Rosenne: ania kadi daytoy ken kasano nga agtignay" Maika-6 nga ed (Leiden: Martinus Nijhoff, 2003).
* Dagiti Keddeng iti Korte ti Lubong 
* Van Der Wolf W. & De Ruiter D., "Ti Sangalubongan a Korte ti Hustisia: Dagiti KInapudno ken dagiti Dokumento a Maipanggep ti Pakasaritaan ken Obra iti Korte" (*Gimongan dagiti Sangalubongan a Korte, 2011*)

## External links

* Sangalubongan a Korte ti Hustisia , Opisial a sitio
Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan

Ti **Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan** ( wenno **IMF**) ket maysa a sangalunongan a gunglo a nairugi idi 1944 idiay Konperensia ti Bretton Woods ken pormal a napartuat idi 1945 babaen dagiti 29 a kameng ti pagpagilian. Ti naibagbaga a gandat ti IMF ket ti mamngtalinaay kadagiti pannakisinnukat a gatad ti pannakisinnukat ti kuarta ken tumulong iti pannangibangon manen ti kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II a  sistema ti sangalubongan a panagbayad iti luboong.  Dagiti pagilian ket agkontibusionda kadagiti kuarta iti maysa a urnongan babaen ti maysa a naipabatang a sistema manipud kadagitipagilian nga adda dagiti saan a natimbeng a panagbayad ket temporarioda a makautangda kadagiti pundo. Babaen kadagitoy a tignay ken dagiti dadduma pay a a panagsipsiput kadagiti ekonomia ken annuroten dagiti kamengna, ti IMF ket agob-obra a manparang-ay dagiti naikameng a pagpagilianna.

## Dagiti nagibasaran

20. http://www.clarin.com/politica/gobierno/FMI-advirtio-sancion-Argentina-mostrar_0_349165280.html

## Adu pay a mabasbasa
* Bordo, M. D. "Ti Bretton Woods a Sistema ti Sangalubongan a Panguartaan: Ti Naipakasaritaan Pakabuklan", iti *Retrospektibo iti Bretton Woods a Sistema*, inurnos babaen ni M. D. Bordo ken ni B. Eichengreen. London:1993;
* Boughton, J. M. *Naulimek a ebolusion: Ti Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan 1979–1989*, Washington DC, 2001.

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Opisial a website
UNESCO

Ti **Gunglo ti Nagkaykaysa a Pagpagilian para iti Edukasion, Siensia ken Kultura** wenno kaaduan nga ammo iti pangyababaan iti Ingles iti **UNESCO** (, ; ) ket maysa a naipangpangruna nga ahensia iti Nagkaykaysa a Pagpagilian (UN).
Ti rebbengna ket ti agkontribusion iti kappia ken katalinaay babaen ti panangiyaddang ti sangalubongan a pagtitinnulongan babaen ti edukasion, siensia, ken kultura tapno mapasayaat ti unibersal a panagrespeto ti para iti hustisia, ti alagaden ti linteg, ken dagiti karbengan ti nagtagitaoan a maikuyog dagiti kammasapulan a waya a nairangarang idiay Dokumento ti Linteg ti Nagkaykaya a Pagpagilian.
Daytoy ket isu ti timmawid iti Sangalubongan a Komision iti Intelektual a Pagtitinnulongan ti Liga ti Pagpagilian.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*  Opisial a website ti UNESCO
Nailubongan a Panakaipakdaar dagiti Kalintegan ti Tao

Ti **Nailubongan a Panakaipakdaar dagiti Kalintegan ti Tao** (naipangyababan iti Inggles iti **UDHR**) ket maysa a deklarasion nga inampon babaen ti Sapasap nga Asemblia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian idi 10 Disiembre 1948 idiay Palais de Chaillot, Paris. Ti Deklarasion ket dagus a nagtaud manipud ti pannakasanay iti  Maikadua a Sangalubongan a Gubat ken mangirepresenta ti immuna a sangalubongan a panangiyebkas kadagiti karbengan a pakairebbengan a awidan iti amian a tao a parsua. Ti napno a testo  ket inpablaak babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian idiay bukodna awebsite.

Daytoy ket buklen dagiti 30 nga artikulo a naipalplawagen kadagiti simmarsaruno a sangalubongan a tulagan, dagiti intrumento ti rehional a karbengan ti  tao, dagiti nailian a batay-linteg ken dagiti linteg.

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Ilokano a Testo ti Nailubongan a Panakaipakdaar dagiti Kalintegan ti Tao