open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pagsasao nga Apma

Ti **pagsasao nga Apma** (wenno **Abma**) ket ti pagsasao ti Isla Pentecosta iti Vanuatu. Maitagikua ti Apma iti sasao a Daya a Vanuatu, ti sanga ti pamilia ti sasao nga Austronesio.

Daytoy ket addaan kadagiti nakarkulo a 7,800 a patneng nga agsasao (idi 2000) ken isu ti kaaduan a naisasao a kas patneng a pagsasao ti Pentecosta, ken ti maikalima a kadakkelan a bernakular iti sibubukel a Vanuatu. Kadagiti kaudian a panawen, ti adu a pannakaiwarwaras ti Apma  gapuanan ti panagsagsagaba dagiti pagsasao a kas ti Sowa ken Ske. Ti Apma ket umad-adu a malalaokan kadagiti balikas ken ebkas manipud iti Bislama, ti nailian a pagsasao ti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran

* Crowley, Terry. 2000. The language situation in Vanuatu. *Current Issues in Language Planning*. Vol 1, No 1.
* Gray, Andrew. 2013. *The Languages of Pentecost Island*. British Friends of Vanuatu Society.
* Lynch, John and Crowley, Terry. 2001. *Languages of Vanuatu: A New Survey and Bibliography*. Pacific Linguistics. Canberra: Australian National University.
* Schneider, Cynthia. 2010. *A grammar of Abma: a language of Pentecost Island, Vanuatu*. Pacific Linguistics. Canberra: Australian National University.
* Temwakon, Pascal and Gray, Andrew. 2008. *Bongmehee*. Copy in Vanuatu National Library.
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti pagsasao ti Isla Pentecosta – pakaammo iti Apma 
* Nawaya a maserreka nga arkibo ti PARADISEC kadagiti rekording ti pagsasao nga Apma
Pagsasao a Baetora

Ti **pagsasao a Baetora**, wenno **Abagatan a Maewo**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Maewo, Vanuatu. Adda adu a gatad ti dibersidad ti dialekto.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Peterara

Ti **pagsasao a Peterara**, wenno **Tengnga a Maewo** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Maewo, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Raga

Ti **pagsasao a Raga** (ammo pay a kas **Hano**) ket ti pagsasao ti akin-amianan nga Isla Pentecosta iti Vanuatu. Maitagikua ti Raga iti sasao a Daya a Vanuatu, ti sanga ti pamilia ti sasao nga Austronesio. Kadagiti daan a taudan ti pagsasao ket sagpaminsan a naibagbaga babaen dagiti nagan dagiti purok a nakaisasauanna, a kas ti Bwatvenua (Qatvenua), Lamalanga, Vunmarama ken Loltong.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti pagsasao ti Isla Pentecosta – pakaammo iti Raga 
* ''Leo huri ganisabuga'' Anglikano a Nasantuan a Komunion manipud iti Libro ti Kadawyan a Kararag iti Raga, indihitado babaen da Richard Mammana ken Charles Wohlers
Pagsasao nga Amianan nga Ambrym

Ti **pagsasao nga Aminan nga Ambrym** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Isla Ambrym, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti PARADISEC kadagiit rekording ti Amianan nga Ambrym
Pagsasao a Ske

Ti **pagsasao a Ske** (wenno **Seke**) ket ti maysa a naisagmak a pagsasao iti akin-abagatan a laud nga Isla Pentecosta iti Vanuatu. Maitagikua ti Ske iti sasao a Daya a Vanuatu, ti sanga ti pamilia ti sasao nga Austronesio.

## Dagiti nagibasaran

* Gray, Andrew. 2012. *The Languages of Pentecost Island*.
* Lynch, John and Crowley, Terry. 2001. *Languages of Vanuatu: A New Survey and Bibliography*.
* Tryon, Darrell, 1976. *New Hebrides Languages: An Internal Classification: Series C – No. 50.* Pacific Linguistics.

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti pagsasao ti Isla Pentecosta – pakaammo iti Ske 
* Arkibo ti ELAR dagiti material ti dokumentasion iti pagsasao a Ske (Seke)
Pagsasao a Sowa

Ti **pagsasao a Sowa** ket ti pagsasao idi ti abagatan-tengnga nga Isla Pentecosta iti Vanuatu. Kadagiti kaudian a panawen daytoy ket napnon a sinukatan babaen ti Apma, ti kaarrubana a pagsasao. Ti Sowa ket asideg idi a kabagian ti Ske, ti sabali pay a pagsasao ti abagatan a Pentecosta.

## Dagiti nagibasaran

* Gray, Andrew. 2012. *The Languages of Pentecost Island*.
* Lynch, John and Crowley, Terry. 2001. *Languages of Vanuatu: A New Survey and Bibliography*.
* Tabi Vahka, Isaiah, 2006. *Tamzon Nan Dutmekan Lon Dolod Ne Sowa (First Book of Our Language which is Sowa)*
* Tryon, Darrell, 1976. *New Hebrides Languages: An Internal Classification: Series C – No. 50.* Pacific Linguistics.

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti pagsasao ti Isla Pentecosta – pakaammo iti Sowa
Pagsasao a Daya nga Ambae

Ti **pagsasao a Daya nga Ambae** (ammo pay a kas *Omba*, *Oba*, *Aoba*, *Walurigi*, *Lolovoli*, *Amianan a daya nga Aoba*, ken *Amianan a daya nga Ambae*) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Ambae, Vanuatu.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
*Database dagiti rekording iti Daya nga Ambae – dagiti batayan a kararag it Katoliko
Pagsasao a Laud nga Ambae

Ti **pagsasao a Laud nga Ambae** (ammo pay a kas Duidui ken Opa) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Ambae, Vanuatu. Dagiti mabigbig a dialekto ti Laud nga Ambae ket mairaman ti Walaha ken Nduindui (Duindui). Ti Baro a Tulag ket naipablaak iti Laud nga Ambae idi 1984.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*A Halagi Huri Lai A Sacrament Laqa Na Ta''n''aloi u Le''n''a Dagiti Anglikano a Kararag ti Nasatuan a Komunio iti Nduindui (1965), indihitado babaen da Richard Mammana ken Charles Wohlers
*Hala Na Tataro Tana Tataro Ginia Lolo Imada Napalaka nga Anglikano a Kararag iti Bigat ken Rabbi (1965), indihitado babaen Richard Mammana
Pagsasao a Daakaka

Ti **pagsasao a Daakaka**  (ammo pay a kas *Dakaka*, *Abagatan nga Ambrym* ken *Baiap*) ket ti patneng a pagsasao ti Ambrym, Vanuatu.  Daytoy ket insasao babaen dagiti agarup a sangaribo nga agsasao iti akin-abagatan a laud a suli ti isla.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*Database dagiti rekording ti audio iti Daakaka (Sesivi) – dagiti batayan a kararag ti Katoliko
Pagsasao a Fanbak

Ti **pagsasao a Fanbak** ket ti bassit a pagsasao iti pamilia ti sasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla Ambrym, Vanuatu.

Tinawtawagan da Lynch ken Crowley (2001) ti pagsasao iti "Orkon". Bayat a dagiti agtataeng iti purok ti Orkon ket naireportada a nagsasaoda idi iti sabali a pagsasao sakbay idi immalisda iti purok ti Fanbak ken insardengda nga insasao para iti pagsasao a Fanbak , ti pagsasao nga inreporta babaen da Lynch ken Crowley ket pundo idi a ti Fanbak. Napanawanen ti purok ti Fanbak, wken dagiti nagtataeng ket agtataengdan kadagiti agsasao iti Amianan nga Ambrym.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lonwolwol

Ti **pagsasao a Lonwolwol**, wenno **Laud nga Ambrym**, ket ti matmatayen a pagsasao nga Austronesio ti Isla Ambrym, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Database dagiti rekording ti audio iti Lonwolwol (Craig Cove) – dagiti batayan a kararag ti Katoliko
Pagsasao a Saa

Ti **pagsasao a Saa** wenno **Sa** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay akin-abagatan nga Isla Pentecosta, Vanuatu. Daytoy ket addaan iti nakarkulo a 2,500 nga agsasao idi tawen ti 2000.

## Dagiti nagibasaran

* Crowley, Terry. 2000. The language situation in Vanuatu. *Current Issues in Language Planning*. Vol 1, No 1.
* Gray, Andrew. 2012. *The Languages of Pentecost Island*. British Friends of Vanuatu Society.
* Lynch, John and Crowley, Terry. 2001. *Languages of Vanuatu: A New Survey and Bibliography*. Pacific Linguistics. Canberra: Australian National University.

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti pagsasao ti Isla Pentecosta – pakaammo iti Sa 
* Artikulo iti patarus ti Biblia iti Saa
* Arkibo ti ELAR iti preliminario nga audiovisual a dokumentasion iti Ha
Pagsasao a Baki

Ti **pagsasao a Baki** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Isla Epi, iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tirax

Ti **pagsasao a Tirax** (**Dirak**, **Mae**) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao iti amianan a daya ti Malakula, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Paama

Ti **Paama**, wenno **Paames**, ket ti pagsasao ti isla ti Paama iti akin-amianan a Vanuatu. Awan ti indihenio a termino para iti pagsasao; nupay kasta dagiti lingguista ket inampoda ti termmino a *Paames* para iti daytoy. Adda napataud a gramatika ken diksionrio para iti Paama a napatauden babaen ni Terry Crowley.

## Dagiti nagibasaran

*

*

*

## Dagiti akinruar a silpo
* Pakaammo para iti Paama
Pagsasao a Puerto Vato

Ti **pagsasao a Puerto Vato**, lokal nga ammo a kas **Daakie**, ket ti pagsasao nga Austronesio a naisaao idiay Isla Ambrym, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Abagatan a daya nga Ambrym

Ti **pagsasao nga Abagatan a daya nga Ambrym**, wenno *Taveak*, ket ti pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla Ambrym, Vanuatu. Daytoy ket asideg a kabagian ti Paama.

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao nga Amianan a daya a Malakula

Ti **pagsasao nga Amianan a daya a Malakula**, wenno **Uripiv-Wala-Rano-Atchin**, ket ti maysa a kawar ti dialekto a naisasao kadagiti isla ti Uripiv, Wala, Rano, ken Atchin ken iti nagruna a daga akasumbangir dagitoy nga isla. Naisasao ita nga aldaw ti Uripiv-Wala-Rano-Atchin babaen dagiti agarup a 9,000 a tatatao. Ti gatad ti literasia kadagiti agsasao iti daytoy iti bukod a pagsasao ket 10–30%.

Mangbukel ti Uripiv-Wala-Rano-Atchin iti maysa a kawar ti dialekto. Ti dialekto nga Uripiv ket isu ti akin-amianan unay kadagitoy ken addaan iti 85% kadagiti maipada balikas iti Atchin, ti akin-amianan unay a dialekto. Naisasao ti Uripiv iti amianan-daya nga aplaya ti Malakula. 

Ti dialekto nga Uripiv ket maysa kadagiti bassit-usit a nadokumentuan a pagsasao nga agus-usar iti karkarna a *[[bilabial trill]]*, ti maysa a langa a saan a mabirukan iti dialekto nga Atchin.

## Dagiti nagibasaran

## Adu  pay a mabasbasa
*Duhamel, Marie (2015) Ethnolinguistic vitality of the language of Atchin, central Vanuatu: A survey of the language's status, institutional support and demography. Fourth International Workshop on the Sociolinguistics of Language Endangerment. Payap University.
Pagsasao nga Aulua

Ti **pagsasao nga Aulua** wenno **Luek Aulua** ket ti maysa a pagsasao nag Oceaniko a naisasao iti day ti Malekula, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Axamb

Ti **pagsasao nga Axamb** wenno **Ahamb** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay abagatan a Malakula, Vanuatu.

Ti **Avok** ket ti agbalbaliw a dialekto.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti rekurso ti Axamb 
*Dagiti rekurso iti WorldCat
*Ti sarita ti Raw-ang Numbur iti Ahamb ken Ingles
*Insasao ken dagiti teksto iti Ahamb, 1999
Pagsasao a Burmbar

Ti **pagsasao a Burmbar** ket maysa kadagiti adu a pagsaao ti grupo ti Igid ti baybay ti Malekula ti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Malfaxal

Ti **pagsasao a Malfaxal**, ammo pay a kas **Na'ahai**, ket ti maysa kadagiti adu a pagsasao ti grupo ti Igid ti baybay ti Malekula iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti ELAR ti Pangiyuna a Dokumentasion ti Na'ahai
Pagsasao a Luek Malua

Ti **pagsasao a Luek Malua** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay amianan a laud ti Malekula, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Maskelynes

Ti **pagsasao a Maskelynes**, wenno **Kuliviu**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Is-isla Maskelynes iti abagatan a Malekula, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Botovro

Ti **pagsasao a Botovro** (**Mpotovoro**) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao iti amianan nga ungto ti Malekula, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nāti

Ti **pagsasao a Nāti** (Naati, Nahati) ket ti gangani nga awanen a pagsasao nga Oceaniko iti abagatan a laud ti Malekula, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nese

Ti **pagsasao a Nese** ket ti matmatayen a pagsasao nga Oceaniko language nga insasao iti maysa wenno ad-adu ngem duapulo a tattao idiay lugar ti Matanvat iti amianan a laud nga ungto ti isla ti Malakula iti Vanuatu. Daytoy ket manmano nga insasao ken sinukatanen a kas nangruna a pagsasao babaen ti Bislama.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Listaan ti balikas ti Database ti Batayan a Bokabulario ti Austronesio
Pagsasao nga Unua

Ti **pagsasao nga Unua**, wenno **Onua**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay daya a Malekula, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Rerep

Ti **pagsasao a Rerep** ket maysa kadagiti adu a pagsasao ti grupo ti Igid ti baybay ti Malekula iti Vanuatu.  Adda daytoy kadagiti 375 nga agsasao idi 1983 kadagiti populasion ti etniko iti 580.  Dagiti paset ti Biblia ket naipatarus iti Rerep idi baetan ti 1892 ken 1913.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Puerto Sandwich

Ti **pagsasao a Puerto Sandwich**, wenno **Lamap**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay abagatan a daya a Malekula, Vanuatu, iti akindaya nga ungto ti isla. Daytoy ket immuna a naipalawag idi 1979 babaen ni Jean-Michel Charpentier ti Pranses a lingguista.

Ti Nisvai ket ti maysa a sabali a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Vao

Ti **pagsasao a Vao** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti sanga ti pagsasao nga Oceanic nga insasao babaen dagiti agarup a 1,900 a tattao idiay Isla Vao ken dagiti asideg nga aplaya ti Isla ti Malakula, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Ninde

Ti **pagsasao a Ninde**, wenno **Labo** (ammo pay a kas *Nide, Meaun, Mewun*) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko nga insasao babaen dagiti agarup a 1,100 a tattao iti lugar ti Luek Abagatan a laud ti isla ti Malekula, iti Vanuatu.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Lynch, John and Crowley, Terry. 2001. *Languages of Vanuatu: A New Survey and Bibliography*. Pacific Linguistics. Canberra: Australian National University.
Pagsasao a Lendamboi

Ti **pagsasao a Lendamboi**, **Letemboi**, wenno **Bassit a Nambas**, ket maysa kadagiti sasao nga Interior a Malekula ti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti materialesiti  Karnai ket mairaman iti nawaya a pagserrekan ti urnong ni Arthur Capell iti (AC2) ken ti ASMPI urnong a tinengngel ti Paradisec
Pagsasao a Nasarian

Ti **pagsasao a Nasarian** ket ti gangani nga awanen a pagsasao nga Oceaniko iti abagatan a laud a Malekula, Vanuatu. Addaan daytoy iti bassit a bilang dagiti ubbing a mangsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Avava

Ti **pagsasao nga Avava**, ammo pay a kas **Katbol** wenno **Tembimbe-Katbol**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay tengnga a Malekula, Vanuatu.

Dagiti uppat a purok a nagisasao ti Avava ket nagsasaoda idi wenno agsasaoda kadagiti naiduma a dialekto.  Naisasao pay laeng ti Timbembe ken Nevaar (Nɨviar).  Awanen dagiti dialekto ti Nivat (Nevat) ken Bangasa (Umbrul).

## Dagiti nagibasaran
*Terry Crowley, 2006, *The Avava language of central Malakula (Vanuatu)*

## Dagiti akinruar a silpo
* Nawaya a maserrekan nga arkibo ti PARADISEC kadagiti rekording ti pagsasao nga Avava
Pagsasao a Neverver

Ti **pagsasao a Neverver**, ammo pay a kas **Lingarak**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceniko a naisasao idiay Probinsia ti Malampa, iti tengnga a Malekula, Vanuatu. Ti nagan dagiti purok iti Isla Malekula a naisasao ti Lingarak ket Lingarakh ken Limap.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

*
Pagsasao a Repanbitip

Ti **pagsasao a Repanbitip** ket maysa kadagiti sasao nga Interior a Malekula ti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dixon Reef

Ti **pagsasao a Dixon Reef** ket maysa kadagiti sasao nga Interior a Malekula ti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Neve'ei

Ti **pagsasao a Neveʻei** (), ammo pay a kas **Vinmavis**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko ti tengnga a Malekula, Vanuatu. Adda dagiti agarup a 500 a nagruna nga agsasao itif Neve’ei ken agarup a 750 a dagup nga agsasao. 

## Dagiti nagibasaran
* Lynch & Crowley, 2001, *Languages of Vanuatu: A New Survey and Bibliography*. Australian National University.
* Musgrave, Jill (2007). *A grammar of Neve’ei, Vanuatu*. Canberra: Pacific Linguistics. .

## Dagiti nota
Pagsasao a Tape

Ti **pagsasao a Tape**, ammo pay a kas **Maragus**, ket ti maysa a ganggani a naungaw a pagsasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko ti Vanuatu. Ti populasion dagiti agsasao iti pagsasao a Tape ket bimmassiten iti agarup a 15 nga agsasao kadagiti laklakay a kaputotan..

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dakkel a Nambas

Ti **pagsasao a Dakkel a Nambas** (patneng a nagan *V'ənen Taut*) ket ti pagsasao a Malayo-Polinesio nga insasao babaen dagiti agarup a 1,800 a tattao (manipud iti 1983) idiay amianan a laud a Malekula, Vanuatu. Dagiti agarup a sangapulo ket siam a purok iti rehion ti Dakkel a Nambas ti Interior a Malekula ket us-usarenda ti pagsasao nga awan iti panangigiddiat iti dialekto. Daytoy ket nasayaat  nga inadal kadagiti paset ti panawen iti sumurok a 10 a tawen babaen ni G. J. Fox ti maysa a misionario, nga isu ket nangipablaak iti gramatika ken diksionario idi 1979.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti rekording ti V'enen Taut
Pagsasao nga Akei

Ti **pagsasao nga Akei**, wenno **Tasiriki**, ket ti maysa a lugar ti dialekto ti pagsasao nag Oceaniko a naisasao idiay abagatan a laud nga aplaya ti Isla Espiritu Santo iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Amblong

Ti **pagsasao nga Amblong ** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay bagatan ti Isla Espiritu Santo iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Litzlitz

Ti **pagsasao a Litzlitz**, ammo pay a kas **Naman**, ket ti gangani nga awanen a pagsasao nga Oceaniko ti tengnga a Malekula, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Larëvat

Ti **pagsasao a Larëvat** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko ti tengnga a Malekula, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Aore

Ti **Aore ** ket ti awanen a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idi idiay Isla Aore, iti Isla Espiritu Santo, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Araki

Ti **pagsasao nga Araki** ket ti gangani nga awanen a pagsasao iti bassit nga isla ti Araki (lokal nga ammo a kas ), iti abagatan ti Isla Espiritu Santo iti Vanuatu. Ti pagsasao nga Araki ket nain-inut a sinuksukatan babaen ti Tangoa, ti pagsasao manipud iti kaarruba nga isla.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* 
*.

## Dagiti akinruar a silpo
* Lingguistiko a dokumentasion iti Araki 
* Ti tallo apagsasao nga online a diksionario ti Araki – Ingles – Pranses
* Listaan ti balikas ti Araki iti Database ti Batayan a Bokabulario ti Austronesio
* Alphabet and pronunciation
Pagsasao a Kiai

Ti **pagsasao a Kiai** ket ti bernakular ti patneng a tattao iti kabanbantayan ti tengnga nga Isla Espiritu Santo, Probinsia ti Sanma, Republika ti Vanuatu.

## Dagiti nagan
Ti sabali pay a naganna ket Fortsenal. Tinawtawagan dagiti agsasao iti pagsasaoda iti *na vara kiai*. Ti Fortsenal (Vorozenale) ket maysa kadagiti purok a pagtaengan dagiti agsasao.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Vara Kiai: a Kiai wordlist / Tomas Ludvigson, Auckland [N.Z.] : Dept. of Anthropology, University of Auckland, 1989
* Crowley, Terry. 2000. The Language Situation in Vanuatu.

]
Pagsasao a Mavea

Ti **pagsasao a Mavea** (ammo pay a kas  **Mav̈ea** wenno **Mafea** wenno **Mavia**) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay isla ti Mavea iti Vanuatu, iti akindaya nga aplaya ti Espiritu Santo.  Daytoy ket maitagikua iti pannakaisilpo nga Amianan–Tengnga a Vanuatu ti Akin-abagatan nga Oceaniko.  Ti dagup a populasion ti isla ket agarup a 172, nga adda laeng dagiti 34 a nalaing nga agsao iti pagsasao a Mavea a naireporta idi 2008.

Adda dagiti 94 a pagsasao iti pannakaisilpo nga Amianan a Vanuatu, a mairaman ti Mavea. Ti kaasitgan a lingguistiko a kabagian ti Mavea, a makibinningay iti sumurok bassit iti 70% a pannakaawat, ket ti Tutuba. Kalpasan ti Tutuba, dagiti sumaruno a kaasitgan a kabagian ket ti Aore, Abagatan a Malok, Araki, ken Tangoa.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Guérin, Valérie (2008). *Discovering Mavea: Grammar, texts, and lexicon*. Doctor of Philosophy in Linguistics, University of Hawai'i.
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Presentasion ti Mavea babaen ni Valérie Guérin.
* Dagiti rekurso iti Mavea
* Diksionario ti Mavea-Ingles-Bislama
Pagsasao nga Ande

Ti **Ande** wenno **Morouas** (Moruas) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao iti tengnga nga Isla Espiritu Santo iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tamambo

Ti **pagsasao a Tamambo**, wenno **Malo**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko nga insasao babaen dagiti 4,000 a tattao idiay Malo ken dagiti asideg nga isla iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* 
* 
* 
*
Pagsasao a Tambotalo

Ti **pagsasao a Tambotalo**, wenno *Biliru*, ket ti gangani nga awanen a pagsasao nga Oceaniko a naisasao iti bugbugtong a purok iti abagatan a daya nga Isla Espiritu Santo iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tutuba

Ti **pagsasao a Tutuba ** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay abagatan a daya nga ungto ti Isla Espiritu Santo iti aplaya ti Isla Tutuba Island, Vanuatu.
## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wailapa

Ti **pagsasao a Wailapa**, wenno **Ale**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Isla Espiritu Santo iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wusi

Ti **pagsasao a Wusi ** (Wusi-Kerepua) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a nasisasao idiay laud nga aplaya ti Isla Espiritu Santo iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tolomako

Ti **pagsasao a Tolomako** ket ti maysa a subgrupo ti pagsasao nga Oceaniko iti pamilia ti sasao nga Austronesio. Daytoy ket naisasao idiay Isla Santo iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Ti listaan ti panagibuson idi 1992 manipud ken ni Jacques Guy, a mangipalpalawag kadagiti obrana iti pagsasao
*Ti mensahe idi 1994 manipud kenn Jacques Guy, citing Tolomako as a counterexample to the thesis that all languages are equally complex
Espiritu Santo

Ti **Espiritu Santo** ket ti kadakkelan nga isla iti pagilian ti Vanuatu, nga addaan iti kalawa iti  ken ti populasion iti agarup a 40,000 segun ti senso idi 2009.

Daytoy ket maitagikua iti purpuro ti Baro a Hebridas iti rehion ti Pasipiko ti Melanesia. Daytoy ket adda iti Probinsia ti Sanma ti Vanuatu. Ti ili ti Luganville, iti abagatan a daya nga aplaya ti Espiritu Santo, ket ti maikadua a kadakkelan a pagtaengan ti Vanuatu ken isu ti probinsial a kapitoliona. Dagiti kalsada ket mapan iti amianan ken laud manipud iti Luganville ngem kaaduan ti isla ket adayo manipud iti limitado a network ti kalsada.

Ti kangatuan a pantok ti Vanuatu ket ti 1879&nbsp;a metro (6165&nbsp;foot) a Bantay Tabwemasana iti laud-tengnga nga Espiritu Santo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Turismo ti Espirtu Santo
Pagsasao nga Aveteian

Ti **pagsasao nga Aveteian** ket ti mabalin nga awanen a pagsasao ti Vanuatu, mabalin daytoy a maysa kadagiti sasao nga Interior a Malekula. Idi nasapa a maika duapulo a siglo daytoy ket insasao idi babaen ti dagiti bassit a pamilia nga agtataeng iti amianan ti Ninde.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Navwien

Ti **pagsasao a Navwien** ket ti mabalin nga awanen a pagsasao ti Vanuatu, mabalin daytoy a maysa kadagiti sasao nga Interior a Malekula. Naisasao idi daytoy idiay akin-abagatan a laud a suli ti Malekula, idiay asideg ti Malfaxal.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nisvai

Ti **pagsasao a Nisvai** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay abagatan a daya a Malekula, Vanuatu, iti akindaya nga ungto ti isla, babaen dagiti agarup a 200 nga agsasao.

Dagiti pagsasao a mangpalikmut ti Nisvai ket mairaman wenno dati a mairaman ti Puerto Sandwich, Nasvang, Sörsörian, Axamb ken Avok.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Avok

Ti **Avok** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao iti Abagatan a Malakula, Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Futuna-Aniwa

Ti **pagsasao a Futuna-Aniwa** ket ti pagsasao a naisasao idiay Probinsia ti Tafea iti Vanuatu kadagiti kaarrubayan nga isla ti Futuna ken Aniwa. Ti pagsasao ket addaan kadagiti agarup a 1,500 nga agsasao. Daytoy ket pagsasao a Polinesio iti pamilia ti sasao nga Austronesio.

Daytoy ket masansan a tinawtawagan iti **Laud a Futunan** tapno mailasin daytoy manipud iti Daya a Futunano a naisasao kadagiti isla ti Futuna ken Alofi iti Wallis ken Futuna.

## Dagiti nagibasaran
* 
* 

## Dagiti nota
Pagsasao a Mele-Fila

Ti **pagsasao a Mele-Fila** (Ifira-Mele) ket ti pagsasao a Polinesio a naisasao idiay Mele ken Ifira idiay isla ti Efate iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Aneityum

Ti **pagsasao nga Aneityum** wenno **Anejom̃** (mailetra pay a kas  *Anejom*, ken dati nga *Aneiteum*, *Aneityumese*) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko nga insasao babaen dagiti 900 a tattao (manipud idi 2001) idiay Isla Aneityum, Vanuatu.  Daytoy ti kaikaisuna nga indihenio a pagsasao ti Aneityum.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Database ti Austronesio ti Aneityum
*Arkibo ti PARADISEC iti diksionario ti Aneityum
Pagsasao nga Utaha

Ti **pagsasao nga Utaha**, ammo pay a kas **Ifo**, ket ti maysa nga awanen a pagsasao ti isla ti Erromango iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kwamera

Ti **pagsasao a Kwamera**, wenno **Abagatan a Tanna**, ket ti pagsasao a naisasao idiay akin-abagatan a daya nga aplya ti Isla Tanna iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lenakel

Ti **pagsasao a Lenakel**, wenno **Laud a Tanna**, ket ti lugar ti dialekto a naisasao idiay akinlaud nga aplaya ti Isla Tanna iti Vanuatu.

## Dagiti akinruar a silpo
*   Online a diksionario ti Lenakel ken dagiti insasao nga agraman iti nairekord a pannakabalikas 
* Dagiti rekurso a maipanggep iti pagsasao a Lenakel 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Amianan a Tanna

Ti **pagsasao nga Amianan a Tanna** ket ti pagsasao a naisasao idiay akin-amianan nga aplaya ti Isla Tanna iti Vanuatu. Daytoy ket kapada iti Whitesands, ngem ti eksakto a puestona iti kaunegan ti sasao a Tanna ken saan a naipundar.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Erromanga

Ti **pagsasao nga Erromangan**, wenno **Sie** (Sye), ket ti kangrunaan a pagsasao a naisasao idiay isla ti Erromango iti rehion ti Tafea iti Vanuatu. Dagiti sabali a sasao nga Erromanga ket matmataydan wenno awanen. Urayno dakkel ti isla (887&nbsp;km²), ti dagup dagiti agsasao iti Erromango ket nakarkulo iti agarup a 1900.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sorung

Ti **pagsasao a Sorung** ket ti maysa nga awanen a pagsasao ti isla ti Erromango iti Vanuatu. Daytoy ket sagpaminsan a maidasig a kas dialekto ti Sie.
Pagsasao nga Abagatan a laud a Tanna

Ti **pagsasao nga Abagatan a laud a Tanna** ket ti lugar ti dialekto a naisasao idiay akin-abagatan a laud nga aplaya ti Isla Tanna iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Database dagiti rekording ti iti pagsasao nga Abagatan a laud a Tanna – dagiti batayan a kararag ti Katoliko
Pagsasao nga Ura (Vanuatu)

Ti **pagsasao nga Ura** ket ti matmatayen a pagsasao ti isla ti Erromango iti Vanuatu. Daytoy ket naipagarup anga awanen, kalpasan ti nakaro a panagpabassit iti populasion iti isla idi maika-19 a siglo, aginggana idi naduktalan ni Terry Crowley dagiti sangkabassit a manakman nga agsasao kadagiti tawen ti 1990.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Whitesands

Ti **pagsasao a Whitesands**, wenno **Daya a Tanna**, ket ti pagsasao a naisasao idiay akindaya nga aplaya ti Isla Tanna iti Vanuatu. Daytoy ket asideg a kabagian dagiti pagsasao ti Amianan a Tanna ken Lenakel.

## Dagiti nagibasaran
Bislama

Ti **Bislama** (; ammo pay iti nasapsapa naganna iti Pranses iti *Bichelamar* ) ket ti pagsasao a kreol, maysa kadagiti opisial a pagsasao ti Vanuatu.  Daytoy ti umuna a pagsasao kadagiti adu nga "Urbano nga ni-Vanuatu" (dagiti agtataeng idiay Puerto Vila ken Luganville), ken ti maikadua a pagsasao dagiti kaaduan a nabati a residente ti pagilian. Ti "Yumi, Yumi, Yumi", ti nailian a kanata ti pagilian ti Vanuatu, ket Bislama.

Ad-adu ngem 95% dagiti balikas ti Bislama ket nagtaud iti Ingles; ti nabati ket mangitipon kadagiti bassit a dosena a balikas manipud iti Pranses, ken dagiti sangkabassit a bokabulario a natawid manipud kadagiti pagsasao ti Vanuatu, ken limitado dagitoy kadagiti terminolohia iti flora ken fauna. Bayat a bassit ti impluensia iti bokabulario dagitoy a bernakular a pagsasao, nangato unay daytoy iti morposintaksis. Ti Bislama ket mabalin a maipalawag a kas ti pagsasao nga agraman iti bokabulario ken ponolohia iti Ingles ken iti maysa a gramatika iti Oceaniko.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Bislama.org, ti portal dagiti rekurso a maipanggep iti pagsasao a Bislama.
Pagsasao a Butmas

Ti **pagsasao a Butmas**, ammo pay a kas **Butmas-Tur** wenno *Farafi*, ket ti pagsasao ti interior ti Isla Santo iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Ngen

Ti **pagsasao a Ngen**, wenno **Shark Bay**, ket maysa kadagiti grupo ti pagsasao ti sasao a Daya a Santo. Daytoy ket insasao idiay Espiritu Santo iti Vanuatu. Daytoy ket addaan iti agarup a 450 nga agsasao. Daytoy ket asideg iti Lorediakarkar.

## Dagiti nagibasaran
Epi (isla)

Ti **Epi** (wenno **Épi**, Api; dati nga ammo a kas **Tasiko** wenno **Isla Bulkan**) ket ti maysa nga isla iti Probinsia ti Shefa, Vanuatu, iti amianan a patingga ti Is-isla Shepherd.

Ti isla ket  iti kaatiddog iti amianan a laud-abagatan a daya, ken  iti kaakaba, ken addaan iti kalawa iti . Dagiti igid ti baybayna ket agrukod iti 130&nbsp;km. Idi 1986 daytoy ket addaan iti populasion iti 3,035 ngem idi 2009 immadu daytoy iti 5,200.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti pagsasao ti Epi, mairaman ti bibliograpia 
*Dagiti naiduma a sarita iti Epi
Pagsasao a Polonombauk

Ti **pagsasao a Polonombauk** ket ti pagsasao ti interior ti abagatan a daya ti Isla Santo iti Vanuatu.

## Dagiti nagibasaran
Dialekto a Banyumasan

Ti **Banyumasan**, lokal nga ammo a kas **Basa Ngapak**, ket ti dialekto ti Habanes a kangrunaan a maisasao kadagiti tallo a lugar ti Java a Banyumasan, mabirukan daytoy iti akinlaud unay a Probinsia ti Tengnga a Java ken ti likmut ti bantay Slamet ken Karayan Serayu; ti kaarruba a lugar iti uneg ti Probinsia ti Laud a Java; ken ti akin-amianan a rehion ti Probinsia ti Banten.  Daytoy a lugar ket mairaman dagiti rehensia ti Majenang, Cilacap, Gombong, Kebumen, Banjarnegara, Purbalingga, Purwokerto, Bumiayu, Slawi, Pemalang, Tegal, ken Brebes.

## Dagiti akinruar a silpo

* Sistema ti panagsurat ti Habanes
Pagsasao a Kawi

Ti **Kawi** (manipud iti Sanskrito: *kavi*, "mannaniw") ket ti pagsasao a literario ken prosa kadagiti isla ti Java, Bali, ken Lombok, a naibatay iti Daan a Habanes, ti pagsasao nga addaan iti adu a bokabulario dagiti binulod  a balikas iti Sanskrito. Ti Kawi ket ti tinaudan a pagsasao ti moderno a Habanes.  Ti nagan a "kawi" ket naala manipud iti ramut a balikas ti *ku*, nga iti kayat a sawen iti Sanskrito ket “mannaniw”, ken, kadagiti naala a porma, ti “nasirib, naadalan a tao”.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Maipanggep iti lontar 
*http://www.christusrex.org/www1/pater/JPN-javanese-huruf.html
*http://www.joglosemar.co.id/hanacaraka/hanacaraka.html
Pagsasao a Tolai

Ti **pagsasao a Tolai**, wenno **Kuanua**, ket insasao babaen ti tattao a Tolai ti Papua Baro a Guinea nga agtateng idiay Peninsula Gazelle iti Probinsia ti Daya a Baro a Britania. 

## Dagiti nagibasaran

*Mosel, Ulrike. (1984). *Tolai syntax and its historical development*. Canberra: Pacific Linguistics.
*Lynch, John, Malcolm Ross & Terry Crowley. (2002). The Oceanic languages. Richmond, Surrey: Curzon Press.

## Dagiti akinruar a silpo
*Panid iti Museo ti Pagsasao iti Tolai
Pagsasao a Nethalp

Ti **pagsasao a Nethalp**, wenno **Lorediakarkar**, ket ti pagsasao ti sasao a Daya a Santo, ti grupo dagiti pagsasao ti pamilia ti sasao nga Austronesio.  Daytoy ket insasao babaen dagiti agarup a 340 a tattao manipud iti populasion ti etniko ti 850 iti Isla Espiritu Santo iti Vanuatu. Daytoy ket asideg a kabagian ti pagsasao a Shark Bay.

## Dagiti nagibasaran

Moseley, Christopher and R. E. Asher, ed. *Atlas of the Worlds Languages*. (New York: Routelage, 1994)
Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea

Dagiti **pagsasao ti Papua Baro a Guinea** ita nga aldaw ket mabilanga iti sumurok a 850. Dagitoy a pagsasao ket insasao dagiti grupo ti tribu iti Papua Baro a Guinea a mangaramid iti daytoy iti kaaduan iti panagdumaduma iti pagsasao  a lugar iti daga. Ti opisial a pagsasaona ket ti Tok Pisin, Ingles, Hiri Motu ken Pagsasao a Senias a Papua Baro a Guineano. Ti Tok Pisin,ti maysa a naibatay iti Ingles a kreol, ket adu a maisasao, ken agserbi daytoy a kas lingua franca ti pagilian. Ti Pagsasao a Senias a Papua Baro a Guineano ket nagbalin a ti maika-4 nga opisial a pagsasao idi Mayo 2015, kas insasao a babaen dagiti tuleng a populasion ti amin a paset ti pagilian.

## Tok Pisin

Ti Tok Pisin ket ti pagsasao a kreol a naisasao iti amin a paset ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket maysa nga opisial a pagsasao ti Papua Baro a Guinea ken ti kaaduan a naisasao a pagsasao iti pagilian. Kadagiti parte ti Akinlaud, Golpo, Tengnga, Probinsia ti Oro ken dagiti Probinsia ti Milne Bay, nupay kasta, ti panagusar ti Tok Pisin ket addaan iti ab-ababa a pakasaritaan, ken saan unay nga unibersal, a naipangpangruna dagiti lallakay a tattao.

Uray no ti Ingles ket opisial a pagsasao ti Papua Baro a Guinea,ti Ingles ket insasao laeng babaen ti 1–2% ti populasion.

## Aleman
Unserdeutsch

## Hiri Motu

Ti **Hiri Motu**, ammo pay a kas**Police Motu**, **Pidgin Motu**, wenno simple laeng a **Hiri**, ket ti napalaka a bersion ti Motu, ti pamilia ti pagsasao nga Austronesio.

## Sasao a Papuano

Dagiti kapautan a napundar a pagsasao iti Papua Baro a Guinea ket ammo dagitoy a kas ti sasao a Papuano.

Iti ruar ti Papua Baro a Guinea, ti sasao a Papuano ket naisasao pay idiay Indonesia, Daya a Timor, ken ti Is-isla ti Solomon.

## Sasao nga Austronesio

Ti tattao nga agsasao kadagiti pagsasao a maitagikua iti pamilia nga Austronesio ket simmangpetda idiay Baro a Guinea idi agarup a 3,500 tawtawen ti napalabas.

Ti sasao nga Austronesio ket adu a naiwarwaras iti ballasiw iti globo, idi-adayo ngem iti Malagasi iti Madagascar, iti ad-adayo iti daya a kas ti Rapa Nui iti Isla Paskua ti Panagungar, ken iti ad-adayo a kas iti amianan a kas ti sasao a Formosano ti Taiwan.  Ti Austronesio ket addaan kadagiti nadumaduma a nangruna a sanga, amin malaksid iti maysa ket eksklusibo a mabirukan idiay Taiwan.

## Literasia
64.2% iti populasion ti Papua Baro a Guinea iti agtawen iti laklakay ngem 15 ket literado.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
Malakula

Ti **Isla Malakula** mailetra pay a kas **Malekula**, ket ti maikadua a kadakkelan nga isla iti pagilian ti Vanuatu, iti rehion ti Taaw Pasipiko ti Melanesia.

## Lokasion
Daytoy ket naisina kadagiti isla ti Espiritu Santo ken Malo babaen ti Lingsat Bougainville. Ti Lakatoro, ti kapitolio ti Probinsia ti Malampa, ket mabirukan iti akin-amianan a daya nga aplaya ken ti kadakkelan a pagtaengan iti isla. Iti akin-amianan a daya a bangir ti isla ket ti grupo ti isla a tinawtawagan ti *Is-isla Bassit*, mairaman dagitoy ti (manipud iti amianan nga agpaabagatan) Vao, Atchin, Wala (isla), Rano (isla), Norsup, Uripiv ken Uri (isla). Iti akin-abagatan a laud nga aplaya ket ti Isla Tomman, iti abagatan ket ti Isla Akhamb ken mabirukan iti akin-abagatan a daya a punto ti Is-isla Maskelynes, a mairaman ti Isla Sakao ken Uliveo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Wagayway ti Malakula
* Pannagna ken Turismo ti Isla Malekula
* Dagiti ladawan ti Malekula 
* Interaktibo a mapa ti Malekula
Pagsasao a Tomoip

Ti **pagsasao a Tomoip** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Torau

Ti **pagsasao a Torau** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay daya nga aplaya ti Bougainville, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Uruava

Ti **pagsasao nga Uruava** ket ti maysa nga awanen a pagsasao nga Austronesio a dati a naisasao idiay abagatan a daya a Bougainville, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Bannoni

Ti **pagsasao a Bannoni**, ammo pay a kas **Tsunari**, ket ti bassit a Pagsasao nga Austronesio ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket addaan kadagiti agarup a 1,000 a patneng nga agsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Silpo iti Paradisec kadagiti rekording ti pagsasao a Bannoni.
Pagsasao a Nitita

Ti **pagsasao a Nitita** ket ti nakaro a naisagmak a pagsasao ti Vanuatu, daytoy ket maipagarup a pagsasao nga Inteior a Malekula.

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Ungto a Papuano

Ti **sasao nga Ungto a Papuano** ket dagiti sanga ti sasao nga Akinlaud nga Oceaniko a mangbukel kadagiti 60 a pagsasao. Amin dagiti sasao nga Ungto a Papuano, malaksid ti pagsasao a Nimoa, Sudest, ken ti Kilivila (amin ket naisasao kadagiti isla iti aplaya ti nangruna a daga ti Papua Baro a Guinea), ket addaan iti urnos ti balikas iti SOV gapu kadagiti impluensia manipud iti asideg a sasao a Papuano (Lynch, Ross, & Crowley 2002:104). Iti unibersal, daytoy ket naikeddeng a tipolohiko a karkaran a panagbaliwe.

## Dagiti pagsasao
Segun da Lynch, Ross, & Crowley (2002), ti estruktura ti pamilia ket kas dagiti sumaganad:
*Pannakaisilpo a Nuklear nga Ungto a Papuano
**Pannakaisilpo a **Suauiko**: Buhutu, 'Auhelawa, Oya'oya, Unubahe, Saliba, Suau, Bwanabwana, Wagawaga
**Pannakaisilpo nga Amianan a Nangruna a daga – D'Entrecasteaux
***Anuki
***Gumawana
*****Bwaidoga**: Bwaidoka, Diodio (Laud a Goodenough), Iamalele, Iduna, Koluwawa, Maiadomu
*****Dobu–Duau**: Dobu, Molima, Bunama, Boselewa, Duau, Galeya, Mwatebu, Luek Sewa
*****Kakabai**: Dawawa, Kakabai
*****Are–Taupota**
****Are: Are, Arifama-Miniafia, Doga, Gapapaiwa, Ghayavi, Kaninuwa, Ubir
****Taupota: Gweda, Haigwai, Maiwala, Minaveha, Taupota, Tawala, Wa'ema, Wedau, Yakaikeke
*Pannakaisilpo a Kilivila–Misima 
**Pamilia a **Kilivila**: Budibud, Kilivila, Muyuw
**Pagsasao a Misima
*Pamilia a **Nimoa–Sudest**: Nimoa, Sudest
*Pamilia a **Tengnga nga Ungto a Papuano** 
**Oumiko: Magoriko (Magori, Yoba, Bina), Ouma
**Sinagoro–Keapara: Hula–Keapara, Sinaugoro
**Laud a Tengnga nga Ungto a Papuano
***Motu
***Abadi
***Nuklear a Laud a Tengnga nga Ungto a Papuanop: Toura, Kuni, Mekeo, Lala, Waima

Narigat a maidasig ti Maisin, ngem ti Austronesio a komponentena ket mabalin a maitagikua iti Nuklear nga Ungto a Papuano.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Schouten

Ti **sasao a Schouten** ket dagiti pannakaisilpo ti sasao nga Austronesio iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.

## Dagiti pagsasao
*Pamilia a **Siau**: Arop-Sissano, Sera, Sissano, Ulau-Suain, Tumleo, Yakamul (Kap, Ali)
*Pannakaisilpo a Kairiru: Kaiep, Kairiru, Terebu
*Pannakaisilpo a Manam: Biem, Kis, Manam, Medebur, Sepa, Wogeo

Inayon ti *Ethnologue* ti Malol iti Siau.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Mangiraman ti Kaipuleohone kadagiti  manipud kenni Robert Blust
Sasao a Golpo Huon

Dagiti tallopulo a **sasao a Golpo Huon** ti Papua Baro a Guinea ket mabalin a mangporma ti grupo ti sasao nga Amianan a Baro a Guinea, mabalin nga iti kaunegan ti sanga ti Ngero–Vitiaz iti dayta a pamilia.

## Pannakaidasig
Segun da Lynch, Ross, & Crowley (2002), thi estruktura ti pamilia ket kas dagiti sumaganad:

*Pannakaisilpo nga Amianan a Golpo Huon
*Pamilia a Markham 
*Pannakaisilpo nga Abagatan a Golpo Huon 
*Numbami

## Dagiti nagibasaran

*Ross, Malcolm (1988). *Proto Oceanic and the Austronesian languages of western Melanesia.* Canberra: Pacific Linguistics.
Sasao a Ngero–Vitiaz

Ti **sasao a Ngero–Vitiaz** ket mangporma ti pannakaisilpo ti sasao nga Austronesio iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.

## Pannakaidasig
Segun da Lynch, Ross, & Crowley (2002), ti estruktura ti pamilia ket kas dagiti sumaganad:

*Pamilia a **Ngero** 
**Pannakaisilpo a Bariai: Bariai, Kove, Lusi, Malalamai
**Pannakaisilpo a Tuam : Gitua, Mutu
*Pannakaisilpo a Vitiaz
**Pamilia a **Bel** 
***Pannakaisilpo nga Astrolabe (Daya a Bel): Awad Bing, Mindiri, Wab
***Pannakaisilpo a Nuklear a Bel (Laud a  Bel): Marik (Dami, Ham), Gedaged, Bilibil, Takia, Matukar
**Pannakaisilpo nga Abagatan a laud a Baro a Britania (kitaen)
***Pannakaisilpo a Bibling: Lamogai, Mouk-Aria
***Pannakaisilpo a Pasismanua: Aigon, Miu, Kaulong–Karore, Sengseng
***Pannakaisilpo nga Arawe:
****Daya nga Arawe: Akolet, Avau, Bebeli, Lesing-Gelimi
****Laud nga Arawe: Solong, Apalik (Ambul), Gimi, Aiklep
****?Mangseng
**Pamilia a **Mengen**:  Lote, Mamusi, Mengen
**Maleu
**Pannakaisilpo a Korap: Arop-Lukep, Karnai, Malasanga, Mur Pano
**Mbula
**Roinji–Nenaya: Mato, Ronji
**Sio
**Tami
**Amara

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Amianan a Golpo Huon

Ti pamilia ti **sasao nga Amianan a Golpo Huon** ket ti subgrupo ti sasao a Golpo Huon ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket buklen dagiti 3 a pagsasao, amin ket maisalunima babaen ti nakaro a panagpasardeng kadagiti adu a ramut ken kompesatorio a panagrang-ay dagiti suprasegmental kadagiti paaweng: ponemiko a tono iti Yabem aken Bukawa (Ross 1993) ken ti panangipaagong iti Kela (Johnson 1994).

## Dagiti pagsasao
* Yabem
* Bukawa
* Kela

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Eckermann, W. (2007). *A descriptive grammar of the Bukawa language of the Morobe Province of Papua New Guinea.* PL585. Canberra: Pacific Linguistics.
* Johnson, Morris (1994). Kela organised phonology data. http://www.sil.org/pacific/png/pubs/0000164/Kela.pdf
* Ross, Malcolm (1988). *Proto Oceanic and the Austronesian languages of western Melanesia.* Canberra: Pacific Linguistics.
* Ross, Malcolm (1993). "Tonogenesis in the North Huon Gulf chain." In Jerold A. Edmondson and Kenneth J. Gregerson, eds., *Tonality in Austronesian languages,* 133–153. Oceanic Linguistics Special Publication No. 24. Honolulu: University of Hawai‘i Press.
Sasao nga Abagatan a Golpo Huon

Ti **sasao nga Abagatan a Golpo Huon** ket dagiti pannakaisilpo ti sasao a Golpo Huon iti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti komponente

*Iwal (Kaiwa)
*Hote, Yamap
*Pannakaisilpo a **Buang**: Mapos Buang, Mangga Buang, Piu, Kapin, Vehes, Mumeng (Dambi–Kumalu, Gorakor–Patep–Zenag)

Dagiti karuay ti lugar ti dialekto ti Mumeng ket sangkabassitda nga agsinnaranay a maawatan.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Markham

Ti pamilia ti **sasao a Markham** ket ti pamilia ti sasao a Golpo Huon. Daytoy ket buklen dagiti sangadosena a pagsasao a naisasao idiay Ginget Ramu, Ginget Markham ken dagiti mainaig a sistema ti ginget kadagiti tanap dagiti Probinsia ti Madang ken Morobe ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti pagsasao
Labu (= Hapa)
;Akinbaba a Markham: Aribwaung (= Aribwaungg, Yalu), Aribwatsa† (= Lae, Lahe), Musom, Nafi (= Sirak), Duwet (= Guwot, Waing), Wampar, Silisili (Tengnga a Watut), Maralango (Abagatan a Watut), Dangal (Abagatan a Watut)
;Akinngato a Markham: Adzera (rimpuook ti dialekto: Sarasira, Sukurum), Mari, Wampur

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Niuano

Ti **pagsasao a Niuano** (Niuano: *ko e vagahau Niuē*) ket ti pagsasao a Polinesio a maitagikua iti subgrupo ti Malayo-Polinesio ti sasao nga Austronesio. Daytoy ket kaasitgan a kabagian ti Tonganoken basbassit nga adayo kadagiti sabali a sasao a Polinesio a kas ti Māori, Sāmoano, ken Hawayano. Ti Tongano ken Niuano ket mangporma ti subgrupo ti Tongiko ti sasao a Polinesio. Addaan pay ti Niuano kadagiti impluensia manipud iti Samoano ken sasao nga Akindaya a Polinesio.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

*Kaulima, Aiao & Beaumont, Clive H. (1994). *A First Book for Learning Niuean*. Auckland, New Zealand: Beaumont and Kaulima. .
*Kaulima, Aiao & Beaumont, Clive H. (2000). *Learning Niuean, Book 2. Tohi Ako Vagahau Niue*. Auckland, New Zealand: Beaumont and Kaulima. .
*McEwen, J. M. (1970). *Niue Dictionary*. Wellington, New Zealand: Department of Maori and Island Affairs. No ISBN.
*Seiter, William J. (1980). *Studies in Niuean Syntax*. New York & London: Garland Publishing, Inc. .
*Sperlich, Wolfgang B. (1997). *Tohi vagahai Niue – Niue language dictionary: Niuean–English, with English–Niuean finderlist*. Honolulu, Hawai'i: University of Hawai'i Press. .
*Tregear, Edward & Smith, S. Percy (1907). *A Vocabulary and Grammar of the Niue Dialect of the Polynesian Language*. Wellington: Government Printer.
*Anon. et al. (2003). *Ko e Tohi Tapu | The Holy Bible in Niue*. Suva, Fiji: The Bible Society in the South Pacific. .

## Dagiti akinruar a silpo

* Arkibo dagiti  iti Kaipuleohone
Pagsasao a Futunano

Ti **pagsasao a Futunano** wenno **Futuniano** iket ti pagsasao a Polinesio a naisasao idiay Futuna (ken Alofi). Ti termino **Daya-Futunano** ket maus-usar a a mangilasin daytoy manipud iti kabagian a Laud a Futunano (Futuna-Aniwano) a naisasao kadagiti wayaway nga isla ti Futuna ken Aniwa iti Vanuatu.

Idi 1987, ti Fakafutuna ket insasao babaen dagiti 3,600 a tattao idiay Futuna, ken dagiti pay agarup a 3,000 nga imigrante nga agtrabtrabaho idiay Baro a Caledonia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Online a diksionario ti Pranses–Futunano
*Database dagiti rekording ti audio riti Futunan (Fakafutuna) – dagiti batayan a kararag ti Katoliko
Pagsasao a Pukapukano

Ti **pagsasao a Pukapukano** ket ti pagsasao a Polinesio a naparang-ay iti kaadayo iti isla ti Pukapuka iti akin-amianan a grupo ti Is-isla Cook. Kas pagsasao a "Wayaway a Samoiko" nga addaan kadagiti napigsa a pannakaisilpo iti akinlaud a Polinesia, ti Pukapukano ket saan nga asideg a kabagian iti ania man a sabali a pagsasao iti Is-isla Cook, ngem addaan daytoy kadagiti adu a panagbulod manipud kadagiti kinaugma a tinaudan iti Daya a Polinesio.

Mangisingasing dagiti kaudian a panagsukisok a dagiti pagsasao ti Pukapuka, ti Tokelau ken Tuvalu ket maigrupoda a kas rimpuok, ken iti kasta addaanda iti nakaro nga impluensia kadagiti nadumaduma a Wayaway a Polinesio, a kas ti Tikopia ken Anuta, Pileni, Sikaiana (amin iti Is-isla ti Solomon) ken Takuu (iti aplaya ti Bougainville, PNG). Adda pay ebidensia a ti Pukapuka ket adda iti prehistoriko a pannakaiyasideg iti Mikronesia, gapu ta adda dagiti adu a bilang dagiti baliaks iti Pukapukano nga agparang a binulbulod manipud iti Kiribati (papel ti komperensia ti K. & M. Salisbury, 2013).

## Dagiti nagibasaran

### Adu pay a mabasbasa
*Teingo, W. A. (1993). Introduction to the Pukapukan Language. Hamilton, N.Z. : Outrigger Publishers Limited.
*Beaglehole, Ernest & Pearl (1906–1965). Pukapukan dictionary/ manuscript. [Auckland] : Pukapuka Dictionary Project, Dept. of Anthropology, University of Auckland.
*Crystal,David (2002). Language Death. Cambridge: Cambridge University Press.
*Unknown, T. P. [Tagata Pasifika]. (2009, 7 23). Pukapuka Cook Islands lack of population concerns Tagata Pasifika TVNZ New Zealand [Video file]. Retrieved from http://www.youtube.com/watch?v=wMPdKbqJiEo
*Krauss, Michael. (1992). The world’s languages in crisis.Language 68(1):4-10
*Buse, Jasper (1995). Cook Islands Maori dictionary with English-Cook Islands Maori finderlist. Rarotonga, Cook Islands : Ministry of Education, Government of the Cook Islands ; London : School of Oriental and African Studies, University of London ; Suva, Fiji : Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific ; [Auckland] : Centre for Pacific Studies, University of Auckland ; Canberra, ACT : Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University.
*PAWLEY, Andrew 1966. “Polynesian Languages: A Subgrouping Based on Shared Innovations in Morphology.” Journal of the Polynesian Society, 75:39-64.

## Dagiti akinruar a silpo

* Kasasaad ti pagsasao ti UNESCO