open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Internet

Ti **Internet** ket ti sapasap nga awag kadagiti agsisilpo wenno agkikinnonektar a network ti kompiuter a mabalin nga usaren ti publiko iti sangalubongan. Maipatulod dagiti datos babaen ti packet switching iti panangaramat iti napagkaykaysaan ti amin a pagrukodan a maawagan iti protokol ti internet (IP). 

Buklen ti Internet ti rinibu nga agduduma a dadakkel ken babassit a network a komersial wenno pang-akademia ken pang-gobierno. Awit daytoy ti nadumaduma nga inpormasion ken serbisio a kas iti surat nga elektronika wenno esurat, online a panagsasarita ken panaggigimong wenno panagpipinnadamag (chat, forum, newsgroup), ken dagiti agsisinnilpo a pampanid ti web ti World Wide Web.
World Wide Web

Ti **World Wide Web** (naipangyababaan a kas ti **WWW** wenno **W3**, kadawyan a naam-ammuan a kas **ti web**) ket ti sistema dagiti nagsisilpo a dokumento ti hypertesto a maserrekan babaen ti Internet. No agusar ti pagbasabasa ti web, mabalinen ti makabuya kadagiti panid ti web a mabalin nga aglaon ti testo, ladladawan, dagiti video, ken dadduma pay a  multimidia ken daliasaten kadagiti nagabetanda babaen dagiti hipersilpo.

## Dagiti nagibasaran
Tigre

Dagiti **tigre** (*Panthera tigris*) ket mamalia iti pamilia a Felidae, ken maysa kadagiti uppat a kadadakkelan a pusa iti henero ti Panthera. 

## Dagiti subsebbangan
* Iti **[[Tigre ti Siberia]]** (*Panthera tigris altaica*), ammo pay a tigre iti *Amur*, *Manchurian* wenno *Amianan a Tsina*.  Dagiti maipapan nga 400 a nabatbati a tigre iti daytoy nga sebbangan ket naaklon iti bassit a paset idiay daya ti Rusia. Isuda iti kadakkelan a klase, dagiti lalaki ket agsobra nga 3.7 m ti kaatiddog ken 390 kg ti kadagsen. Addaan iti napuskol a dutdut, maris iti nakusnaw a balitok ken basbassit a bilang ti garit.  Gapu mapukpukaw iti bilang dagiti Tigre iti Siberia, mabalin a mabiitda matay amin.
* Iti **[[Tigre ti Abagatan a Tsina]]** (*Panthera tigris amoyensis*)
* **[[Tigre iti Indotsina]]** (*Panthera tigris corbetti*)
* The **[[Tigre ti Sumatra]]** (*Panthera tigris sumatrae*) 
* The **[[Tigre ti Bengal]]** (*Panthera tigris tigris*) 
* The **[[Tigre ti Malaya]]** (*Panthera tigris malayensis*)

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Anting-anting

Ti **anting-anting** (sabali pay nga awag: **gingginammol**, **batombalani**, **an-anib**, **mutia**), ket maysa a banag nga ikutan a kas koma maysa a puraw a bato wenno aniaman a banag nga adda birtudna a mangpabileg iti akin-ikut. Ti addaan itoy ket agbalin maysa a naisalsalumina ken nabileg a parsua. No adda kayatna a maaramid, kautenna laeng ti anting-antingna sana arasaasan ket matungpal a dagus dagiti kiddawna. Kas pagarigan, "agpukawak koma," "makatayabak koma a kas 'diay agila iti tangatang" wenno "agbalinak koma a napigsa ket parmekek dagiti kabusorko."  Mabalin a kiddawen ti ania man a kayat naimbag man wenno dakes (malaksid no ti annuroten ti gingginammol ket agpukaw a dagus ti birtudna no agaramid iti dakes ti akin-ikut).
Premio Nobel

Ti **Premio Nobel** ket maysa a pammadayaw a mait-ited kadagiti tao ken organisasion a nakaaramid wenno nakaduktal kadagiti naisangsangayan a sukisok, nakapartuat kadagiti naidumduma a wagas ken panglakagan wenno alikamen, wenno nakaiburay iti naisalumina ken naindaklan a benepisio iti kagimongan. Daytoy a premio ket nabuangay babaen ti testamento ni Alfred Nobel, maysa a Sueko a chemist, industrialista ken imbentor ti dinamita.

Ti Premio Nobel, a mabigbig kas kangatuan a pammadayaw iti lubong iti agdama, ket tinawen a maited kadagiti sumaganad a kategoria:

* **[[Premio Nobel iti Pisika]]** (kedngan ti Akademia dagiti Siensia ti Naarian a Sueko)
* **[[Premio Nobel iti Kimika]]** (kedngan ti Akademia dagiti Siensia ti Naarian a Sueko)
* **[[Premio Nobel iti Pisiolohia wenno Medisina]]** (kedngan ti Instituto ti Karolinska)
* **[[Premio Nobel iti Literatura]]** (kedngan ti Sueko nga Akademia)
* **[[Premio Nobel iti Kappia]]** (kedngan ti Norwego a Komite ti Nobel Nobel, a pusgan ti Norwego Parlamento, Stortinget)
* **[[Banko ti Sweden Premio iti Siensia Ekonomika iti Lagip ni Alfred Nobel]]** (kedngan ti Akademia dagiti Siensia ti Naarian a Sueko)
Premio Nobel iti Literatura

Manipud idi 1901, ti **Premio Nobel iti Literatura** () ket tinawen a naipagunguna iti maysa a mannurat manipud iti ania man a pagilian nga adda, kadagiti balikas ni  Alfred Nobel, nakaparnuay "kadagiti pagobraan iti literatura ti naisalsalumina unay nga obra iti umno a turong" (orihinal a Sueko: *den som inom litteraturen har producerat det mest framstående verket i en idealisk riktning*). Urayno dagiti agmaymaysa nga obra ket sagpaminsan a nadakdakamat a naisangsangayan a naisalsalumina, ditoy ti "obra" ket mangitudo ti sibubukel nga obra ti mannurat. Ti Sueko nga Akademia ket isu ti mangikeddeng, no adda  ti sinoman, a mangawatto ti premio iti ania man a naited a tawen. Ti akademia ket mangirangarang ti nagan ti napaili a laureado iti kasapaan ti Oktubre.  Daytoy ket maysa kadagiti lima a Premio Nobel a nabangon babaen ti keddeng ni Alfred Nobel idi 1895; dagiti dadduma pay ket ti Premio Nobel iti Kimika, Premio Nobel iti Pisika, Premio Nobel iti Kappia, ken Premio Nobel iti Pisiolohia wenno Medisina.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti Nobel a laureado iti Literatura

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* "Dagiti Amin a Nobel  Laureado iti Literatura" – Pagsurotan a panid iti opisial a sitio ti Pundasion ti Nobel.
Ensiklopedia

Ti maysa nga **ensiklopedia** ket maysa a nakatiponan dagiti ammo wenno pannakaammo ti tattao. Daytoy a termino ket naggapu iti balikas a Griego nga εγκύκλιος παιδεία, *enkyklios paideia* ("iti uneg ti sirkulo ti pangisuro"). Manipud iti balikas a εγκύκλιος, a kayatna a sawen ket *circuit shaped* a buklen dagiti balikas a κύκλος wenno *circuit* ken παιδεία, wenno pangisuro/pangsuro.

Dagiti ensiklopedia ket mabalin a naglaon iti nalawa a pannakaammo iti agduduma a sakup (Ti *[[Encyclopædia Britannica]]* ti maysa a mabigbig a pagarigan), wenno mabalin a naglaon laeng iti maipapan iti maysa a partikular a sakup (kas koma dagiti ensiklopedia ti medisina wenno filosofia). Adda met dagiti ensiklopedia a naglaon iti topiko maipapan iti maysa a partikular a cultura wenno nailian a panirigan, kas koma iti *[[Great Soviet Encyclopedia]]*.

## Dagiti akinruar a silpo
* Maysa a dakkel a listaan dagiti link kadagiti diksionario ken ensiklopedia
* Free online encyclopedia 
* Encyclopedia meta-search ti CNET  (mairaman ti Wikipedia)
* Free Encyclopedia of Articles Sorted By Rank!
Apayao

Ti **Apayao** ket naparikusan kadagiti probinsia ti Cagayan iti amianan ken daya, ti Abra ken Ilocos Norte iti laud, ken ti Kalinga iti abagatan.  Naikuyog daytoy a probinsia iti Rehion Administratibo ti Kordiliera. Ti kapitoliona ket ti ili ti Kabugao. Sigud a ti probinsia ti Kalinga ken ti probinsia Apayao ket maymaysa a probinsia a managanan Kalinga-Apayao. Idi 1995, nagudua ti Kalinga-Apayao ket nailasin kas dua a probinsia.

## Heograpia
Ti probinsia ti Apayao ket nabingbingay kadagiti pito nga ili.

### Dagiti ili

## Demograpia

## Dagiti nagibasaran
Gabriel García Márquez

Ni **Gabriel José García Márquez** (Marso 6 1927 - Abril 17 2014) ket maysa idi a Colombiano a mannurat a nalatak kas nobelista ken agiwarwarnak ken aktibista iti politika. Naipasngay isuna iti ili ti Aracataca, Colombia ngem nangruna a nagnaed iti Mehiko ken Europa.

Nagtrabaho ni García Márquez a kas reporter iti pagiwarnak nga *El Espectador* idiay Bogotá, Colombia, ken kas ganganaet nga agiwarwarnak idiay Roma, Paris, Barcelona, Caracas, ken Siudad ti New York. 

Ti *Relato de un náufrago* (Ilokano: *Estoria ti Napukaw a Marinero*) iti umunana nga limmatak nga estoria. Naipablaak nga serial iti maysa nga pagiwarnak idi 1955 santo inmaldit a nobela idi 1970. Ti *Cien años de soledad* (Ilokano: *Sangagasut a Tawen ti Kinaagmaymaysa*; Ingles: *One Hundred Years of Solitude*) ti kalatakan a nobelana a mabigbig gapu iti panagaramatna iti estilo nga enkanto a realismo iti panagsurat iti piksion.

Napadayawan iti Premio Nobel iti Literatura idi 1982.

## Dagiti obrana
* *[[Matmata ti Aso nga Azul]] (Ojos de perro azul)* (1947)
* *[[Bagyo ti Bulong]] (La hojarasca)* (1955)
* *[[Awan Agsursurat ken ni Coronel]] (El coronel no tiene quien le escriba)* (1961)
* *[[Pumpon ni Dakkel a Mama]] (Los funerales de la Mamá Grande)* (1962)
* *[[Ti Dakes nga Oras]] (La mala hora)* (1962)
* *[[Sangagasut a Tawtawen ti Kinamaymaysa]] (Cien años de soledad)* (1967)
* *[[Estoria ti Napukaw a Marinero]] (Relato de un náufrago)* (1970)
* *[[Ti Otonio ti Puonan nga Ama]] (El otoño del patriarca)* (1975)
* *[[Ti naliday nga estoria ni Eréndira ken ni Lelangna nga Awanan Asi]] (La increíble y triste historia de la cándida Eréndira y de su abuela desalmada)* (1978)
* *[[Pakasaritaan ti Naipadto nga Ipapatay]] (Crónica de una muerte anunciada)* (1981)
* *[[Ayat iti Tiempo ti Bayongobong]] (El amor en los tiempos del cólera*) (1985)
* *[[Ni Heneral iti Laberintona]] (El general en su laberinto)* (1989)
* *[[Perperegrino]] (Doce cuentos peregrinos)* (1992)
* *[[Iti Ayat ken dadduma pay a Demonio]] (Del amor y otros demonios)* (1994)
* *[[Damdamag iti Maysa a Naitaray]] (Noticia de un secuestro)* (1996)
* *[[Agbiag tapno Makaibaga]] (Vivir para contarla)* (2002)
* *[[Laglagipko kadagiti Naliday a Puta]] (Memoria de mis putas tristes)* (2004)
T. S. Eliot

Ni **Thomas Stearns Eliot**, ammo a kas **T. S. Eliot**, (Septiembre 26, 1888 – Enero 4, 1965), ket maysa a nayanak nga Amerikano a mannaniw, dramaturgo, ken kritiko iti literatura, a dagiti obrana a kas iti "Ti Kanta ti Ayat ni J. Alfred Prufrock" (),  "Ti Langalang a Daga" () ken "Uppat a Kakapat" (), ket mabigbig kas dadakkel a gapuanan iti maika-20 a siglo a Modernista a daniw.

Napadayawan ni Eliot iti Premio Nobel iti Literatura idi 1948.

## Bibliograpia
### Daniw
* *Prufrock and Other Observations* (1917)
* *Poems* (1920)
* *The Waste Land* (1922)
* "The Hollow Men" (1925) 
* "Ash Wednesday" (1930)
* "Ariel Poems" (1930)
* Coriolan (1931) 
* *Old Possum's Book of Practical Cats* (1939)
* *Four Quartets* (1945)

### Drama
* Sweeney Agonistes (impablaak idi 1926, impabuya idi 1934)
* The Rock (1934) 
* Murder in the Cathedral (1935) 
* The Family Reunion (1939) 
* The Cocktail Party (1949) 
* The Confidential Clerk (1954) 
* The Elder Statesman (impabuya idi 1958, impablaak idi 1959)

### Saan-a-piksion
* The Sacred Wood: Essays on Poetry and Criticism (1920)
* The Second-Order Mind (1920) 
* Homage to John Dryden (1924) 
* Shakespeare and the Stoicism of Seneca (1928) 
* For Lancelot Andrewes (1928) 
* Dante (1929)
* Selected Essays, 1917?1932 (1932)
* The Use of Poetry and the Use of Criticism (1933) 
* After Strange Gods (1934) 
* Elizabethan Essays (1934) 
* Essays Ancient and Modern (1936) 
* The Idea of a Christian Society (1940) 
* Notes Towards the Definition of Culture (1948) 
* Poetry and Drama (1951) 
* The Three Voices of Poetry (1954) 
* On Poetry and Poets (1957)

## Dagiti nagibasaran
Vincent van Gogh

Ni **Vincent Willem van Gogh** (Marso 30, 1853 – Hulio 29, 1890) ket maysa a pintor nga Olandes, a kaaduan a mabigbigbig kas maysa kadagiti kalalaingan a pintor iti pakasaritaan ti arte iti Europa. Pinutarna dagiti obrana (mapattapatta nga aganay a 900 a pinintaan ken 1,100 a drowing) iti uneg laeng ti sangapulo a tawen sakbay a nagsagaba iti sakit ti isip (a maatap a gapu iti a bipolar disorder) sa nagpakamatay. Saan unay a nagballigi kas pintor idi sibibiag pay, ngem kalpasan ti ipapatayna napartak ti panaglatakna, nangruna idi maipabuya ti 71 a pinturana idiay Paris idi Marso 17, 1901 (11 a tawen kalpasan ti ipupusayna).

Ti impluensia ni Van Gogh iti expressionismo, fauvismo ken nasapa nga abstraksion ket nakasaksaknap, kas makita iti adu nga agduduma nga aspekto ti maika-20 a siglo nga arte.  Ti Museo Van Gogh iti Amsterdam ket nairuknoy kadagiti obra ni Van Gogh ken dagiti kapatadanna. Ti Museo Kröller-Müller iti Otterlo iti met laeng Olanda, ket addaan met iti adu a koleksion ti pinintaan ni Van Gogh. Sumagmamano a pintura ni Van Gogh ket mairaman kadagiti kanginginaan a pinintaan iti lubong. Idi Marso 30, 1987, ti pinintaan ni Van Gogh nga *Irises* ket nalako iti US$53.9 milion iti Sotheby's; idi met Mayo 15, 1990, ti pinintaanna a *Portrait of Dr. Gachet* ket nalako iti US$82.5 milion iti Christie's.

## Dagiti nalatak nga obra
* (1885) 
* (1888) 
* (1888) 
* (1888) 
* (1889) 
* (1889) 
* (1889) 
* (1889)  
* (1890) 
* (1890)  
* (1890) 

## Dagiti nagibasaran
Ernest Hemingway

Ni **Ernest Miller Hemingway** (Hulio 21, 1899 &ndash; Hulio 2, 1961) ket maysa nga Amerikano a nobelista ken mannurat iti ababa-a-sarita. Dagiti obrana, a nagtaud iti nasakup a padpadasna iti Umuna a Sangalubongan a Gubat, iti Sivil a Gubat iti Espania, ken iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ket ibagian ti napatak a minimalismo ken kinagagangay; dagitoy nga obra ket nangisaknap iti napateg nga impluensia iti pannakapatanor ti maika-20 a siglo a piksion. Dagiti agbibiag kadagiti obra ni Hemingway ket kadawyan a natibker a lallalaki, a masansan a maawatan kas ladawan a mismo ti karakter ni Hemingway, a nasken a mangsanay iti kinamanangaasi iti di mapakpakadaan a gundaway ken panawen. Adu kadagiti obrana, kas iti *Sumingising met ti Init* (),  *Maysa a Panagpakada iti Ig-igam* () *Ti Lakay ken ti Baybay* (), ket mabigbig itan kas klasiko iti pagrukodan ti literatura nga Amerikano. 

Inawat ni Hemingway ti Premio Nobel iti Literatura idi 1954, pito a tawen kasakbayan ti panangkettelna iti bukodna a biag idi 1961.

## Dagiti obrana
### Nobela
* (1925) *The Torrents of Spring*
* (1926) *The Sun Also Rises*
* (1929) *A Farewell to Arms*
* (1937) *To Have and Have Not*
* (1940) *For Whom the Bell Tolls*
* (1950) *Across the River and Into the Trees*
* (1952) *The Old Man and the Sea*
* (1962) *Adventures of a Young Man*
* (1970) *Islands in the Stream*
* (1986) *The Garden of Eden*
* (1999) *True at First Light*
* (2005) *Under Kilimanjaro*

### Saan-a-piksion
* (1932) *Death in the Afternoon*
* (1935) *Green Hills of Africa*
* (1960) *The Dangerous Summer*
* (1964) *A Moveable Feast*

### Koleksion ti sarsarita
* (1923) *Three Stories and Ten Poems*
* (1925) *In Our Time*
* (1927) *Men Without Women*
* (1932) *The Snows of Kilimanjaro*
* (1933) *Winner Take Nothing*
* (1938) *The Fifth Column and the First Forty-Nine Stories*
* (1947) *The Essential Hemingway*
* (1953) *The Hemingway Reader*
* (1972) *The Nick Adams Stories*
* (1976) *The Complete Short Stories of Ernest Hemingway*
* (1995) *Collected Stories*

### Pelikula
* (1937) *The Spanish Earth*
* (1962) *Adventures Of A Young Man*, naadaw kadagiti sarita a Nick Adams ni Hemingway's. (am-ammo pay kas *Hemingway's Adventures Of A Young Man*.)
Nailian nga Artista ti Filipinas

Ti maysa a **Nailian nga Artista ti Filipinas** (Tagalog: *Pambansang Alagad ng Sining*; Ingles: *National Artist*) ket maysa a Filipino a naikkan iti kangatuan a pammadayaw gapu kadagiti gapuanan ken nagapuananna iti pannakapatan-ay ken pannakataginayon dagiti arte iti Filipinas, kas iti musika, sala, teatro, arte a makita, literatura, pelikula, arte a broadcast, arkitektura ken disenio ti moda. Dagitoy a Pilipino ket maikkan iti *Pammadayaw a Nailian nga Artista* manipud iti gobierno ti Filipinas.

## Listaan dagiti Nailian nga Artista

### Arkitektura
* Juan F. Nakpil (1973)
* Pablo S. Antonio (1976)
* Leandro V. Locsin (1990)
* Ildefonso P. Santos (2006)
* Jose Maria V. Zaragoza (2014)
* Francisco Mañosa (2018)

### Sinema
* Gerardo De Leon (1982)
* Lino Brocka (1997)
* Ishmael Bernal (2001)
* Eddie S. Romero (2003)
* Fernando Poe Jr. (2006)
* Manuel Conde (2009)
* Kidlat Tahimik (2018)
	
### Sala
* Francisca Reyes Aquino (1973)
* Leonor Orosa Goquingco (1976)
* Lucrecia Reyes Urtula (1988)
* Ramon Obusan (2006)
* Alice Reyes (2014)

### Historikal a Literatura
* Carlos Quirino (1997)

### Literatura
* Amado V. Hernandez (1973)
* Jose Garcia Villa (1973)
* Nick Joaquin (1976)
* Carlos P. Romulo (1982)
* Francisco Arcellana (1990)
* NVM Gonzales (1997)
* Edith L. Tiempo (1999)
* F. Sionil Jose (2001)
* Virgilio S. Almario (2003)
* Alejandro R. Roces (2003)
* Bienvenido Lumbera (2006)
* Lazaro Francisco (2009)
* Cirillo F. Bautista (2014)
* Ramon L. Muzones (2018)
* Resil Mojares (2018)

### Musika
* Antonio J. Molina (1973)
* Jovita Fuentes (1976)
* Antonino R. Buenaventura (1988)
* Lucrecia R. Kasilag (1989)
* Lucio D. San Pedro (1991)
* Levi Celerio (1997)
* Felipe Padilla De Leon (1997)
* Jose Maceda (1997)
* Ernani Joson Cuenco (1999)
* Andrea O. Veneracion (1999)
* Francisco Feliciano (2014)
* Ramon P. Santos (2014)
* Ryan Cayabyab (2018)

### Teatro ken Pelikula
* Lamberto V. Avellana (1976)
* Honorata "Atang" Dela Rama (1987)
* Wilfrido Ma. Guerrero (1997)
* Rolando S. Tinio (1997)
* Daisy Avellana (1999)
* Severino Montano (2001)
* Salvador F. Bernal (2003)
* Amelia Lapeña Bonifacio (2018)

### Arte a makita
* Fernando C. Amorsolo (1972)
* Carlos "Botong" V. Francisco (1973)
* Guillermo E. Tolentino (1973)
* Napoleon V. Abueva (1976)
* Victorio C. Edades (1976)
* Vicente S. Manansala (1981)
* Cesar Legaspi (1990)
* Hernando R. Ocampo (1991)
* Arturo R. Luz (1997)
* J. Elizalde Navarro (1999)
* Ang Kiukok (2001)
* Jose T. Joya (2003)
* Benedicto Cabrera (2006)
* Abdulmari Asia Imao (2006)
* Francisco V. Coching (2014)
* Larry Alcala (2018)

### Disenio ti Moda
* Ramon Valera (2006)

## Kitaen pay
* Order of National Artist Guidelines
Francisco Sionil José

Ni **F. Sionil José** wenno **Francisco Sionil José** (Disiembre 3, 1924 – Enero 6, 2022) ket maysa nga Ilokano a mannurat iti Ingles ken maysa kadagiti mabigbig a kalatakan a nobelista ken piksionista iti Ingles iti Filipinas ken pati iti Asia.

Nayanak iti marigrigat a pamilia nga Ilokano iti Rosales, Pangasinan, ti lugar ti kaaduan kadagiti nobela ken saritana, nagbasa iti Unibersidad iti Santo Tomas kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ngem nagsardeng nga agbasa ket sinangona ti panagsurat ken panagiwarnak. Kadagiti simmaruno a tawtawen, nagbalin a mannurat ti nadumaduma a literario ken warnakan a pablaakan, nangirugi iti maysa a pagipablaakan, ken binangonna ti sanga iti Filipinas ti PEN, maysa nga internasional a gunglo dagiti mannurat.

Dagiti sinuratna manipud pay idi dekada 60, no matipontipon amin ket agbalin a kas epiko a ti kaadu ken kasaknap ti sakupna ket itandudona ni Jose iti pantok ti panagsuratan iti Ingles iti Filipinas. Ngem kangrunaanna, ti naynay a panangiganetgetna iti ar-arep-ep dagiti Filipino iti nailian a panagwaywayas ken naingimongan a husticia ti mangpatalged iti pateg dagiti obrana.

Iti lima-a-novela nga obramaestrana, ti Pannakigasanggasat iti Rosales, a buklen ti Po-on, Tree (), My Brother, My Executioner (), The Pretenders (), ken Mass (), imbislinna ti pakasaritaan ti Filipinas kabayatan nga es-estoriaenna dagiti kabibiag dagiti kaputotan dagiti Samson a dagiti personal a biagda ket nakabinggas iti pannakidangadang ti pagilian para iti hustisia ken wayawaya.

## Dagiti obrana
**Dagiti nobela iti Pannakigasanggasat iti Rosales**

*Lima-a-nobela a serye a mangsakup iti tallo a siglo ti pakasaritaan ti Filipinas, a maiwarwarwas ken mabasbasa iti sanngalubongan ken naipatarus iti aganay a 22 a pagsasao.*

* Po-on
* Tree
* My Brother, My Executioner
* The Pretenders
* Mass

**Internasional nga edision dagiti nobela a Rosales**
* Dusk
* Don Vicente
* The Samsons

**Dadduma pay a nobnobela**
* Gagamba The Spider Man
* Viajero
* Siniserye
* Ben Singkol
* Ermita

**Novella**
* Three Filipino Women

**Koleksion ti ababa a sarita**
* God Stealer and Other Short Stories
* Puppy Love and Other Short Stories
* Olvidon and Other Stories
* Platinum: Ten Filipino Stories
* Waywaya: Eleven Filipino Short Stories

**Daniw**
* Questions

**Saan-a-piksion**
* In Search of the Word
* We Filipinos: Our Moral Malaise, Our Heroic Heritage
* Soba, Senbei and Shibuya: A memoir of post-war Japan

## Dagiti naawatna a pammadayaw
* Pammadayaw a Pakalaglagipan ken Ramon Magsaysay iti Panagiwarnak, Literatura ken Arte ti Managpartuat a Komunikasion (1980)
* Pammadayaw a Nailian nga Artista iti Literatura (2001)
* Pablo Neruda Sentenario a Premio (2004)
* Pammadayaw a Palanca
Lino Brocka

Ni **Catalino Ortiz Brocka** (Abril 3, 1939—Mayo 21, 1991) ket maysa kadagiti mabigbig a kalaingan a direktor iti pelikula iti Filipinas.

Naipasngay isuna iti probinsia ti Sorsogon, umuna nga anak da Regino Brocka, maysa Bikolano a karpentero ti bilog, ken ti maikadua nga asawana a ni Pilar Ortiz, naam-ammona iti Nueva Ecija. Dimmakkel ni Brocka idiay Sorsogon, ngem gapu iti kinapanglawda, ken pinnakatay ni tatangna, nagawid ni Pilar ken dagiti annakna idiay San Jose, Nueva Ecija ket nagbalinda a katkatulong sadiay.

Nagbasa ni Brocka iti Unibersidad iti Filipinas (U.P.) kalpasan ti panagadalna iti Nueva Ecija. Iti U.P. ti nangrugianna a nagtrabaho iti teatro ken iti pelikula. Ditoy met iti nakabirokanna dagiti Mormon a nangallukoy kenkuana a sumurot kadakuada, uray no ti gapuna laeng ket kayatna ti agdakiwas iti sabali a luglugar. Nakapan isuna idiay Hawai'i kas misionario iti dua a tawen. Gapu ta maysa isuna a bakla nga actibista, pinanawanna met laeng iti kina-Mormon idi agangay.

Ti *Naiyuper iti Balitok* (Tagalog: *Tubog sa Ginto*), *Tinimbangka ngem Nagkurang* (Tagalog: *Tinimbang Ka Ngunit Kulang*), *Manila: Iti Kuko ti Lawag* (Tagalog: *Maynila: Sa Kuko ng Liwanag*) *Insiang*, ken *Macho Dancer* dagiti limmatak a pelikulana.

Nagbalin isuna nga aktibista a politiko gapu iti panangbusorna iti sensura nga inyetnag ti Linteg Militar a gobierno ni Ferdinand Marcos.

Pimmusay idi 1991 idi nadungpar iti luganna ti maysa nga aksidente.  Naikkan iti Pammadayaw a Nailian nga Artista iti Pelikula idi 1997.

## Dagiti napili nga obrana
* *Santiago* (1970)
* *Wanted: Perfect Mother* (1970)
* iti Balitok'' (1971)
* *Stardoom* (1971)
* Ngem Nagkurang'' (1974)
* Iti Kuko ti Lawag'' (1975)
* ''Insiang'' (1976)
* *Jaguar* (1979)
* *Bona* (1980)
* Dancer'' (1989)
* *Orapronobis* (1989)
* *Gumapang Ka sa Lusak* (1990)
* *Makiusap Ka sa Diyos* (1991)

## Dagiti akinruar a silpo
*
Escherichia coli

Iti ***Escherichia coli*** (maibaba nga ***E. coli***) ket maysa iti kangrunaan nga sebbangan iti bacteria nga aggigian iti baba nga bagis ti nabara't dara na nga ay-ayup, maibilang dagiti bilbillit ken mammammal. Makatulong daytoy nga bacteria iti pinaggiling iti makan.
No adda daytoy nga bacteria iti danum ket isu ti pakakitaan nga narugitan iti takki. Aggapu iti naganna ken ni Theodor Escherich a nakadiscubre.
Bakteria

Dagiti **bacteria** (singular: **bacterium**) ket maysa a dakkel a grupo dagiti nabiag nga 
organismo. Kaaduan ket microscopic ken unicellular, addaan iti agpapada a gagangay nga estruktura ti selula nga awanan iti cell nucleus, ken organelles a kas iti mitochondria ken chloroplasts. Dagiti bacteria ket prokaryotes, a maiduma kadagiti organismo nga addaan iti complex cells a maawagan eukaryote. Ti termino a "bacteria" ket mayaplikar a nadumaduma iti amin a prokaryotes wenno iti dakkel a grupoda a maaw-awagan iti **[[eubacteria]]**, depende kadagiti idea maipapan kadagiti panagkakanaigda. Iti Wikipedia, ti "bacteria" ket maaramat kas pangdakamat iti eubacteria.

Dagiti bacteria iti kaaduan nga organismo it lubong, makita iti daga, danum, angin, ken kas sibibiag iti uneg ti nadumaduma nga ayup, mula, ken agsasabali nga organismo. Adu iti napeggad a makasakit. Kaaduan ken babassit unay, kas 0.5-5.0 μm iti kaatidogan, ngem adda met dagiti higante kasla iti *[[Thiomargarita namibiensis]]* ken *[[Epulopiscium fishelsoni]]* nga mabalinna labsan iti 0.5 mm.
Amado V. Hernandez

Ni **Amado Vera Hernandez** (Septiembre 13, 1903 – Marso 24, 1970) ket maysa a Tagalog a mannaniw, dramaturgo ken nobelista a mairaman kadagiti mannurat a Filipino a mangsalsalimetmet ken mangitagtag-ay iti "maseknan nga arte." Iti panirigan ni Hernandez, ti akem ti maysa a mannurat ket agpaay a kas konsensia ti kagimongan ken kas mangpasingked iti kinaindaklan ti espiritu ti tao iti laksid ti saan a panagpapatas ken panangidadanes. Dagiti obra ni Hernandez iti prosa a Tagalog ket naisalumina iti kaaduan. Ti nobelana a *Mga Ibong Mandaragit*, a sinuratna kabayatan a naikursong iti pagbaludan, ket ti umuna a sosio-politikal a nobela a nangipalgak iti saksakiten ti kagimongan kas naparangarang kadagiti parikut nga agrario iti dekada 50.

Naited ken ni Hernandez ti Pammadayaw a Nailian nga Artista iti Filipinas iti Literatura idi 1973.

## Obra
**Bayang Malaya*
**Kung Tuyo na ang Luha Mo, Aking Bayan*
**Panata sa Kalayaan*
**Isang Dipang Langit*
**Mga Ibong Mandaragit*
**Luha ng Buwaya*
**Amado V. Hernandez: Tudla at Tudling: Katipunan ng mga Nalathalang Tula 1921–1970*
**Langaw sa Isang Basong Gatas at Iba Pang Kuwento ni Amado V. Hernandez*
**Magkabilang Mukha ng Isang Bagol at Iba Pang Akda ni Amado V. Hernandez*

## Dagiti nagibasaran
* Dakamat iti ncca.gov.ph maipapan ken Amado Hernandez kas National Artist
Tarong

Ti **tarong** (**eggplant**, **aubergine** wenno **brinjal**) ket maysa kadagiti dua nga species ti, *[[Solanum]] melongena* ken *S. esculentum*, nga agbunga iti dadakkel nga immarantiddog wenno nagbubukel nga ube wenno puraw a bunga. Ti tarong ti maysa kadagiti kangrunaan a ramen a nateng ti pinakbet, ti nalatak a luto iti nateng dagiti Ilokano.

Naggapu iti India ti tarong, ngem maimulmula iti Tsina ken dagiti pagilian iti Tengnga nga Asia manipud pay idi ugma.


Image:Aubergines.jpg|Tanduyong (ube) a tarong
Image:Eggplant flower.JPG|Sabong ti tarong
Image:Thai eggplant flowers-KayEss-2.jpeg|Dagiti sabong ti tarong a Thai
Image:Thai eggplant fruit-KayEss-2.jpeg|Ti bunga ti tarong a Thai.


## Dagiti akinruar a silpo
Paria

Ti **paria** (Ingles: **bitter gourd**, Tagalog: **ampalaya**), ket ti masida a bunga ti tropikal ken subtropikal a mula a ***Momordica charantia***, a maibilang a kapapaitan iti amin a masida a nateng. Ti bunga ken dagiti naganus nga uggot ken bulong ti paria ket mabalin a sidaen. Ti bunga ti paria ket isu ti maysa a kangrunaan a ramen a nateng ti pinakbet, nalatak a luto iti nateng dagiti Ilokano.

Ti nagtaudan a lugar ti paria ket saan a masinunuo malaksid a naisigud daytoy a mula kadagiti tropiko a lugar. Kaaduan a maimulmula ti paria iti Abagatan nga Asia ken Abagatan-a-Daya nga Asia, kasta met iti Tsina ken iti Karibe. Maar-aramat iti luto dagiti Intsik kas napait a pangtempla. Matartaraken met iti intero nga India ket sadiay maar-aramid kas maysa a chip wenno sangkap a maawagan iti karela chips a paggugusto unay dagiti Indiano. Manmano ketdi a mailaok iti dadduma pay a nateng gapu iti nakaro a kinapait daytoy.

Iti sangalubongan, adu ti pakaaramatan ti paria a kas tradisional nga agas. Adda samayna a pangagas iti impeksion ti HIV. Iti medisina nga ayurvedic iti India, nalatak ti paria kas "mula nga insulin" ket maisingsingasing kadagiti addaan diabetes.

## Dagiti akinruar a silpo

* Rain-tree
* ITIS report
Mars Ravelo

Ni **Marcial Ravelo**, ad-adda nga am-ammo kas **Mars Ravelo** (Octobre 9, 1916&mdash;1988), a nayanak iti Tanza, Cavite, Filipinas, ket maysa kadagiti kalatakan ken kaballigian a mannurat iti comics iti Filipinas. Adu ti klasiko a Filipino a karakter iti comics ti pinartuatna a pakairamanan ti *Darna*, *Dyesebel*, *Lastikman*, *Bondying*, *Kaptain Barbel*, *Booma*, *Varga*, *Maruja*, *Facifica Falayfay*, *[[Trudis Liit]]*, *Roberta* ken dadduma pay.
Thich Quang Duc

Ni **Thích Quảng Ðức**, (naipasngay idi 1897) ket maysa a Bietnamis a Budista a monghe a nangpuor iti bagbagina iti maysa a makumikom a nagkurusan iti Saigon idi Hunio 11, 1963, kas panangipakita ken panangipariknana iti protestana kontra iti panangtrato ti administrasion ti Kangrunaan a Ministro a ni Ngo Dinh Diem a panangidadanes iti relihion a Budismo.

Ti aramidna a bukod a pananguram iti bagina, nga inulit met ti dadduma kalpasanna, ket nasaksian ni David Halberstam, maysa a reporter ti *[[New York Times]]*, a nangisurat:

*Maimatangakto manen daydiay a buya, ngem ti naminsan ket kuston. Sumsumged a tao; in-inut a kumbet ken kumriit ti bagina, ngumisngisit ti ulona a makmakset. Agad-adiwara iti angin ti bang-i ti mapupuoran a lasag ti tao; nakakaskasdaaw man a nagbiit a mauram ti bagi ti tao. Iti likudak mangngegak ti saning-i dagiti agar-aribungbong a Bietnamis. Naklaatak la unay ket diak makasangit, mariribukanak unay ket diak makaikur-it wenno makapagsaludsod, napakigtotanak uray la koma agpanunot... Ket idinto a mapupuoran saanna man laeng a pulos a kinuti ti uray ania a piskelna, di man laeng nangyesngaw iti uray ania nga uni, ti natalna a pakinakemna ket maiduma unay kadagiti agsasangit a tattao iti lawlawna.*

Inrurumen ni Madam Nhu, Umuna a Balasang iti Vietnam idi ken maysa nga Katoliko, iti ipapatay ni Quang Duc. Imbagana nga palakpakanna manen no mabuyana iti ipupuor ti maysa nga monghe.

Kalpasan iti pinakatay ni Quang Duc, iti gimong nga Budista idiay Saigon ket pinadasda nga palpasen nga puoran iti nabati nga pusona ngem ad-adda nga timmangken. Kinunada garud nga nasantoan iti pusona ket indulinda iti Banko Reserve ti Bietnam. Iti monasteria ni Duc ket nakadisso iti ruar ti Huế idiay tengnga ti Bietnam.

Daytoy a ladawan ni Quang Duc ket inaramat iti banda nga Amerikano a Rage Against the Machine  iti umuna a plakada idi 1992.

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Opisial a monestario ti Budista a naipammadayaw kenni Thích Quảng Đức
Kamatis

Ti **kamatis** ket ti makan, masansan a nalabbasit, a berry ti nightshade *Solanum lycopersicum*, a kadawyan nga ammo a kas ti mula a kamatis. Nagtaud ti sebbangan iti akinlaud nga Abagatan nga Amerika. T Nahuatl (pagsasao nga Azteca) a balikas iti *tomatl* ket isu ti nagtaudan ti Espaniol a balikas iti *tomate*, nga isu met ti nakaalaan ti balikas nga Ingles iti *tomato*.Daytoy ket naus-usar a kas naimuyongan a makan a mabalin a nagtaud kadagiti indihenio a tattao ti Mehiko. Nasarakan dagiti Espaniol ti kamatis manipud iti pannakaiyammoda iti Azteca idi las-ud ti Kolonisasion ti Espaniol iti Kaamerikaan ken inyegda met iti Europa. Manipud iti dayta, naipayammo ti kamatis kadagiti sabali a parte iti nakolonisado nga Europa a lubong idi las-ud ti maika-16 a siglo.

Makmakan ti kamatis kadagiti nadumaduma a waya, makilaw wenno maluto, kadagiti adu a potahe, pagsawsawan, dagiti ensalada, ken dagiti mainum. Bayat a dagiti kamatis ket dagiti bunga — botaniko a maidasig a kas dagiti berry — kadawyanda a maus-usar a kas ramen a nateng wenno sabali a masida.

Adu a naimulmula dagiti nadumaduma a kita ti kamatis kadagiti kalalainganna a klima iti amin a paset iti lubong, ken dagiti inbernadero ket mangipalubos para iti panagpataud kadagiti kamatis iti amin a paset dagiti tiempo iti tawen. Kadawyan nga dumakkel ti mula a kamatis iti  iti katayag. Agkalatkatda nga addaan iti nakapsot nga ungkay nga agdalupakpak ken kadawyan a makasapul iti suporta. Dagiti indeterminado a mula kamatis ket dagiti perenial iti patneng a habitatda, ngem maimuyonganda a kas dagiti tinawen. Ti determinado, wenno bassit a mula, dagiti mula ket tinawen nga agsardeng a dumakkel iti naikeddeng a katayag ken agpataud iti maminsan a dagus nga apit. Agdumaduma ti kadakel ti kamatis segun ti kultibar, nga agraman iti sakup iti  iti kaakaba.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* David Gentilcore. *Pomodoro! A History of the Tomato in Italy* (Columbia University Press, 2010), scholarly history
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Soolohia

Ti **Soolohia** (Griego *zoion* = ayup ken *logia* = agadal) ket isu iti siensia nga nga maipanggep iti pinagadal iti biolohia dagiti ay-ayup.

### Pakasaritaan

### Nalatak nga zoolohistas
Mikrobiolohia

Iti **Mikrobiolohia** (Griego: *mikron* = bassit ken *lohia* = agadal) ket isu iti siensia nga mangadal kadagiti parsua a bassi-utit, kas bakteria (Bakteriolohia), birus (Virolohia), ken parasitoco (Parasitolohia). Adalenna pay dagiti prokaryote ken simple a eukaryote.
Taoismo

Iti **Taoismo** ket maysa nga filosofia ken sursuro nga aggapu idiay China ken iti **Tao**. 

## Pakasaritaan

### Po-on

Nairamut iti Taoismo ti kinaugmaan nga pampammati dagiti Intsik, naseknan iti ritual dagiti shaman ken iti pinagpaliiw ken pinagpanunot ti kinabukel iti katutubo ken iti biag. Ni Laozi iti mabigbig nga nangibangon ti Taoismo. 

## Iti ''Tao''

Iti simbolo nga Yin-Yang wenno ugis-ugis iti Taiji, simbolo iti Taoismo ket iladawanna iti dua nga agsinnumbangir nga katutubo iti biag: iti nangisit a turik ti puraw nga likudna ket isu iti bukel nga mangbangon iti kangisitan ken iti puraw nga bukel a mangbangon met iti kapurawan. Kayatna saoen ket iti kalaw-angan, ti pinagsabali ket saan mapukaw ken agnanayon.

### ''Tao Te Ching''
Okra

Ti **okra** ket maysa a agsabsabong a mula iti pamilia a Malvaceae a kasisigud iti tropikal nga Aprika. Dati a maibilbilang kas sebbangan ti *[[Hibiscus]]*, ngem naidasig itan iti henero ti *[[Abelmoschus]]*. Ti balikas nga "okra" ket nagtaud iti Aprikano a pagsasao.

Ti okra ket tinawen a mula wenno patinayon (perenial) a muyong a mula, a dumakkel agingga iti dua a metro a katayag. Ti bungana ket immarantiddog a nagkuntirad, 5 agingga 20 a sentimetro a kaatiddog, nga addaan iti adu a bukbukel.

Maimulmula ti okra kadagiti tropikal ken nabara a depdeppaar iti lubong kas tarao a nateng. Nayallatiw iti Estados Unidos babaen ti komersio ti Aprikano nga adipen, ket mabalin a maimula kadagiti umabagatan nga estado kas tinawen a mula. Maysa met ti okra kadagiti kalatakan a nateng iti naladaw a maika-20 a siglo a panagluto dagiti Hapon. Iti met panagluto a Palestina, iti Jordan ken dadduma pay a paset ti dumaya a Mediteraneo, ti okra ket maar-aramid a napalet a luto a masagpawan iti dadduma pay a natnateng ken karne. Iti Filipinas, nangruna iti Kailokuan, maysa a ramen ti okra iti pinakbet dagiti Ilokano ken gagangay a mailingta wenno maituno ti okra a maensalada wenno maisawsaw iti bugguong.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Capra (henero)

Ti ***Capra*** ket ti henero dagiti mamalia, dagiti **kalding** ket buklen dagiti siam a sebbangan, a mairaman ti naatap a kalding, ti markhor, ken dagiti nadumaduma a sebbangan nga ammo a kas dagiti ibex. Ti napaamo a kalding (*Capra aegagrus hircus*) ket ti napaamo a subsebbangan iti naatap a kalding (*Capra aegagrus*). Ti ebidensia iti panagpaamo iti kalding ket napetsado iti ad-adu ngem 8,500 a tawen.

## Dagiti sebbangan ken subsebbangan

## Panagpaamo ken dagiti usar

Maikuyog iti karnero, dagiti kalding ket isuda dagiti immuna a napaamo nga ayup. Ti proseso ti panagpaamo ket nangrugi iti saan a naladladaw ngem 10,000 a tawtawen it inapalabas iti agdama nga akin-amianan nga Iran. Ti nalaka a panagal iti buok ti kalding, karne, ken gatas ket isu dagitoy ti kangrunaan gapuanan. Dagiti kudil ti kalding ket popularda idi nga inus-usar aginggana iti Tengnga a Panpanawen para iti danum  ken naibotelia a bino no agbanbanniaga, agkamping, ken dagiti sumagmamano a rehion kas pergamino para iti panagsurat.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Kamote

Ti **kamote** (*Ipomoea batatas*), am-ammo pay kas **kamotit** wenno **kamotig**, ket maysa a maap-apit a mula a dagiti dadakkel ken nasam-it ti ramanna a bagasna ket maysa a napateg a nateng a ramut wenno bagas. Ti naganus a bulbulong ken ug-uggot ti kamote ken masida pay. Adayo a kabagian ti kamote ti patatas (*Solanum tuberosum*).

Ti kamote ket maysa a mula nga agdalapdap a perennial a lanut, addaan iti sukog-puso a bulbulong ken kalalainganna kadadakkel a sabsabong. Ti makan a ramut wenno bagas ti kamote ket immarantiddog wenno nagtitimbukel, addaan nalamuyot nga ukis ken addaan marmaris a nalabaga, ube, nalitem ken puraw. Ti lasag ti bagasna ket mabalin a puraw, amarilio, kahel wenno ube ti marisna.

Naisigud ti kamote iti tropical nga America, natartaraken sadiay agarup lima ribu a tawtawenen. Nagwaras iti intero a rehion, mairaman ti Caribbean 

Maimulmula itan ti kamote iti amin a tropical ken nabara a rehion iti lubong basta adda makaanay a danum a mangtaginayon iti panagdakkelna.

Segun iti estadistika iti 2004 ti FAO, ti China ti agparparnuay iti 83% ti apit a kamote iti lubong babaen ti aganay 105,000,000 a tonelada a makali iti 4.9 milion nga ektaria a pagmulaan. Agarup kagudua ti apit a kamote dagiti Intsik ket maus-usar a pagpakan iti dingo.

## Usar
Idinto a naimas a masida kas nateng dagiti bulong ken uggotna, ti bagas ti kamote ti kapategan a produkto. Iti sumagmamano a tropical a lugar, ti kamote ti kangrunaan a taraon. Malaksid iti gawgaw, nabaknang ti kamote iti dietary fiber, vitamin A, vitamin C, ken vitamin B6. Gagangay a dagiti bagas ti kamote ket malingta, maprito, mayurno, wenno maituno. Mabalin pay a maaramid kas gawgaw ken arina.

Maaramid pay kas kendi ken sinam-it ti kamote ken ramen iti nadumaduma a luto ken taraon. Iti Filipinas, nalatak ti bagas ti kamote a saramsam a liningta, naiprito iti tagapulot wenno asukar (maawagan iti camote cue) wenno maaramid a kendi ken jam ken kas chips. Iti Kailokuan, ti bagas ti kamote ti kangrunaan a ramen ti baradibud, maysa a luto nga Ilokano.

## Dagiti nagibasaran
* www.cipotato.org
* www.cgiar.org
* fao.org
Nuang

Ti **Nuang** (Ingles: carabao) ket maysa a dakkel nga ayup a napaamo a masarakan iti Asia.  Masarakan pay kas napaamo nga ayup idiay Abagatan nga Amerika, Amianan nga  Aprika ken Europa. Dagiti nataengan a nuang ket addaan dagsen a 300 a kilogramo agingga iti 1,200 kilogramo.  Ti makuna a nuang iti Filipinas ket maysa a kita ti sebbangan (species) a *Bubalus bubalis* a *B. b. carabenesis*.

Ti pannakaidasig ti nuang ket saan a nalawag, sumagmamano nga autoridad ti mangilista iti maymaysa nga sebbangan, ti *Bubalus arnee* nga addaan dua a kita iti sebbangan, ti *B. arnee bubalis* ken ti *B. arnee carabanesis*.

Iti Filipinas, domestikado nga ayup ti nuang ket masansan a mainaig kadagiti mannalon ta ar-aramatenda ti nuang a pagobra iti talon kas koma pagarado, pagsuyod, pagpaguyod ti ulnas wenno pattuki ken iti karison.  Ti naammo a nuang ket maibilang a nailian nga ayup ti Filipinas.

Ti henero a Bubalus ket karaman dagiti atap a nuang a kas kadagiti tamaraw ken anoa.
Ensalada

**Ensalada** wenno **kinilnat** ti awag iti luto/panangluto a maipaburek wenno malambong iti danum a nateng, bulbulong, rangrangaw, sabsabong, bungbunga. Kadagiti Ilokano, dagiti naynay a makilnat sa maensalada ket ti bulong, uggot wenno rangaw ti kamote, utong, bilbilonak, kalunay, sayote, paria, marunggay, aba, pechay, repolio ken dadduma pay. Kasta met ti sabong ti katuday, karabasa, sabidukong, kabatiti, sabunganay (sabong ti saba). Mayat pay a maensalada ti naganus a bunga ti utong, bitsuelas, gisantes, kabatiti, okra. Gagangay a ti laok ti ensalada ket bugguong sa maperresan iti tubbog ti kalamansi wenno magalipan iti naluom a bunga ti kamatis.

Saan la a makilnat wenno mailambong iti napudot a danum ti maensalada. Ensalada met ti awag iti kinilaw a bulbulong a natemplaan iti bugguong ken alsem, kas koma iti kinilaw a pako ken bulong ti mustasa.
Federico Garcia Lorca

Ni **Federico García Lorca** (5 Hunio 1898 – 19 Agosto 1936)) ket maysa nga Espaniol a mannaniw ken dramaturgo, ken malaglagip met kas pintor, pianista, ken kompositor. Iti tawenna a 38, pinapatay dagiti Nacionalista a partisano iti rugi ti Gubat a Sibil iti Espania. Mabigbig ita ni Lorca kas maysa kadagiti naindaklan nga artista ti moderno nga Espania.

## Kangrunaan nga obra

### Daniw

* *Impresiones y paisajes* ("Impressions and Landscapes", 1918)
* *Libro de poemas* ("Libro ti dandaniw", 1921)
* *Canciones* ("Kankanta", 1927)
* *Primer romancero gitano* ("Kankanta ti gitano", 1928)
* *Poema del cante jondo* ("Daniw ti nauneg a kanta", 1931)
* *Sonetos del amor oscuro* ("Dagiti soneto ti nasipnget nga ayat", 1935)
* *Primeras canciones* ("Umuna a kankanta", 1936)
* *Poeta en Nueva York* ("Mannaniw iti Nueva York" naipablaak idi 1940, immuna a naipatarus iti English kas "A Poet in New York", 1988)

### Teatro

* *El maleficio de la mariposa* ("Ti dakes a kayaw ti kulibangbang": naisurat idi 1919-20, umuna a nayentablado idi 1920)
* *Mariana Pineda* (naisurat idi 1923-25, umuna a nayentablado idi 1927)
* *La zapatera prodigiosa* ("Ti nakakaskasdaaw nga asawa ti sapatero": naisurat idi 1926-30, umuna a nayentablado idi 1930, nabaliwan idi 1933)
* *Amor de Don Perlimpín con Belisa en su jardín* ("Ti ayat ni Don Perlimpín ken ni Belisa iti hardin": naisurat idi 1928, umuna a nayentablado idi 1933)
* *Bodas de sangre* ("Boda ti dara": naisurat idi 1932, umuna a nayentablado idi 1933)
* *Yerma* (naisurat idi 1934, umuna a nayentablado idi 1934)
* *Doña Rosita la soltera* ("Ni Doña Rosita a baak": naisurat idi 1935, umuna a nayentablado idi 1935)
* *Retablillo de Don Cristóbal* ("Ti retablillo ni Don Cristóbal": written 1931, umuna a nayentablado idi 1935)
* *Los títeres de Cachiporra* ("Dagiti papet a Billy-Club": naisurat idi 1928, umuna a nayentablado idi 1937)
* *Así que pasen cinco años* ("Idi lima a tawen ti limmabas": naisurat idi 1931, umuna a nayentablado idi 1945)
* *La casa de Bernarda Alba* ("Ti pagtaengan ni Bernarda Alba": naisurat idi 1936, umuna a nayentablado idi 1945)
* *El público* ("Ti publico": naisurat idi 1930-1936, umuna a nayentablado idi 1972)
* *Comedia sin título* ("Awanan titulo a comedia": naisurat idi 1936, umuna a nayentablado idi 1986)

### Ababa a drama

* *El paseo de Buster Keaton* ("Napan nagpagnapagna ni Buster Keaton", 1928)
* *La doncella, el marinero y el estudiante* ("Ti balasang, ti marinero ken ti estudiante", 1928)
* *Quimera* ("Dream", 1928)

### Eskritu ti pelikula

* *Viaje a la luna* ("Viaje iti bulan", 1929)

## Dagiti nagibasaran
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Lorca on CyberSpain.com with photographs
* Lorca biography on boppin.com  with photo and translations of some poems
* Federico García Lorca in flamenco The intense relationship between the poet from Granada and this universal art form
San Fernando, La Union

Ti **Siudad ti San Fernando** ket ti kakaisuna a siudad iti probinsia ti La Union. Malaksid pay a kapitolio ti probinsia, agpapaay pay ti siudad a kas rehional a kapitolio ti Rehion ti Ilocos (Rehion I). Ti Siudad ti San Fernando ti sentro iti probinsia no maipanggep iti pinansia, politika ken ekonomia. Kaaduan nga agnaed ti siudad ket Ilokano.

Ti Siudad ti San Fernando ket maysa a primera klase a siudad ti Filipinas, naikuyog iti umuna a distrito ti La Union.

## Dagiti baranggay
Ti Siudad ti San Fernando ket nabingbingay iti 59 a barbaranggay.

## Demograpia

## Dagiti media
### Dagiti estasion iti radio
*DZLU 657 kHz (Satellite Broadcasting, Inc.)
*DZSO 720 kHz (Newsounds Broadcasting Network) 
*DZNL 783 kHz (Philippine Broadcasting Corporation) 
*DWVA 1170 kHz 
*DZYR 1359 kHz (Audiovisual Communicators, Inc.)
*DZAJ 1431 kHz (Rajah Broadcasting Network) 
*DWPO 1575 kHz (Advanced Media Broadcasting System)

## Turismo
Adu iti mabalin a pasyaran iti ili ti San Fernando.

* Thunderbird Resort
* Pindangan Ruins
* Macho Temple
* Bacsil Ridge
* Botanical Garden
* Poro Point Baywalk
* Poro Point Lighthouse
* Tomb of the Unknown Soldier

Papeles:Ang Parola ng Poro Point 01.jpg|Silaw-taaw ti Poro Point, asideg iti Baybay Akinlaud Filipinas
|Macho Temple, maysa a templo ti Taoista iti ili ti San Fernando
Papeles:705Sevilla, San Fernando, La Union 46.jpg|Tomb of the Unknown Soldier, monumento para dagiti soldado idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat
Papeles:Thunderbird Resort Poro San Fernando La Union.jpg|Thunderbird Resort iti Poro
Papeles:Bacsil Ridge Monument.jpg|Monumento para iti Gubat ti Bacsil idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat 


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kenzaburō Ōe

Ni **Kenzaburo Oe** , ket maysa kadagiti kalalatakan a mannurat iti moderno a literatura a Hapon.  Napadayawan iti Premio Nobel iti Literatura idi 1994.

Naipasngay isuna idiay Uchiko, Ehime a Prepektura, Hapon, ngem immakar idiay siudad ti Tokyo idi ag-18 ti tawenna. Inadalna ti literatura a Pranses idiay Unibersidad ti Tokyo ket nangrugi nga agsurat idi estudiante isuna idi 1957, a ti pakaseknanna ket literatura a Pransia ken Estados Unidos.

## Dagiti obrana a naipatarus iti Ingles
* *Nabuslon dagiti natay* (*Shisha no ogori*, 1957)
* *Saka iti Sabsabali* (*Tanin no ashi*, 1957)
* *Tiliw* (*Shiiku*, 1957)
* *Kettelen dagiti Busel, Tiruen dagiti Ubbing* (*Memushiri kōchi*, 1958)
* *Sangapulo-ket-pito* (*Sevuntiin*, 1961)
* *Nabukodan a Banag* (*Kojinteki na taiken*, 1964)
* *Aguii, Sinan-ayup iti Langit* (*Sora no kaibutsu Aguii*, 1964)
* *Sursurat ti Hiroshima* (*Hiroshima nōto*, 1965)
* *Ti Aldaw nga Isuna ti Mangpunas kadagiti Luluak* (1972)
* *Sasainnek* (*Man'en gan'nen no futtobōru*, 1967)
* *Suruandakami a mangiwaksi ti uyong* (*Warera no kyōki wo ikinobiru michi wo oshieyo*, 1969)
* *Memorandum iti Pinch Runner* (*Pinchi ran'naa chōsho*, 1976)
* *Agriingkayo, babbaro!* (*Atarashii hito yo mezameyo*, 1983)
* ed: *Ti Agmauyong nga Iris ken Dadduma pay a Sarita iti Panagleppas nga Atomiko* (1984)
* *Ti Pagduaduaan nga Identidad ti Hapon: Narikut a Kasasaad ti Mannurat* (1988)
* *Kallingag ti Langit* (*Jinsei no shinseki*, 1989)
* *Biag a Natalimek* (*Shizuka na seikatsu*, 1990)
* *Japan, the Ambiguous, and Myself:  The Nobel Prize Speech and Other Lectures* (*Aimai na Nihon no watashi*, 1995)
* *Mangngagas a Familia* (*Kaifukusuru kazoku*, 1995)
* *Somersault* (*Chūgaeri*, 1999)

## Obra a saan naipatarus iti Ingles
* *M/T ken ti sarsarita maipanggep kadagiti datdatlag iti kabakiran* (M/T 1986)

## Dagiti akinruar a silpo
* Biografia Nobel e-Museo
* Panid dagiti Nobel Laureate
Pag-ong

Dagiti **pag-ong** ket reptilia ti super-urnos ti **Chelonia**. Kaaduan kadagitoy ket nakabaklay ti tulang wenno kalkallaniog nga aggapu ti paragpagda a maaramatda a pangikanawa. Ti sao a **pag-ong** ket masansan a mausar kadagiti pag-ong nga aggigian iti danum ti baybay (**pawikan**) wenno kadagiti danum-tamnay a kas iti karayan (maawagan ti **terrapin**). Mainayon pay dagiti tortoise a nairuam ti namaga a daga.

Dagiti pag-ong iti baybay wenno pawikan ket agbibiagen ti lubong iti nasuroken a 100 riwriw a tawtawen, maysa kadagiti kadaanan nga ay-ayup iti lubong. Linabsanda iti ipapatay dagiti dinosauro ket addada a biag agingga iti agdama, ngem aganay a 300 a sebbangan laengen ti mabatbati gapu iti nadaras a pannakadadael ti pagnanaedanda ken gapu iti sobra a pannakaanupda.

## Pannakaipalawag

Amin a pag-ong ket nakakagay iti kontsa a mangsaranay iti bagida. Ti ngato a paset ket matawagan a carapace, ket ti babana a nakasilpo ket plastron. Agsasabali ti kadakkel dagiti pag-ong, manipud iti sagmamano nga sentimetro dagiti pag-ong iti kabakiran agingga dagiti dua metro wenno dakdakkel pay a pawikan iti baybay ken pagpag-ong iti daga. Atiddog iti biagda. Ti kabaketan a maammuan ket nagbiag iti 188 a tawen.

Iyiklog dagiti pawikan dagiti daikda iti namaga nga kadaratan.

## Sebbangan
**Sub-urnos ti Cryptodira**
* Pamilia ti Chelydridae (Pag-ong nga Sippet)

* **Superpamilia ti Testudinoidea**
* Pamilia ti Testudinidae (Pag-ong ti Daga)
* Pamilia ti Bataguridae (Pag-ong ti Asia)
* Pamilia ti Emydidae (Pag-ong ti Alog ken Danum)

* **Superpamilia ti Trionychoidea**
* Pamilia ti Carettochelyidae (Pag-ong Baboy)
* Pamilia ti Trionychidae (Pag-ong a Nalukneng)

* **Superpamilia ti Kinosternoidea**
* Pamilia ti Dermatemydidae (Pag-ong ti Karayan)
* Pamilia ti Kinosternidae (Pag-ong ti Pitak)
* Pamilia ti Platysternidae (Pag-ong a Dakkel-ulo)

* **Superpamilia ti Chelonioidea**
* Pamilia ti Cheloniidae (Pawikan)
* Pamilia ti Dermochelyidae (Pawikan a Lalat)

## Dagiti akinruar a silpo
* Museo iti Paleontolohia, Unibersidad ti California, Berkeley, California
* Turtle Trax
* California Turtle and Tortoise Club
* Turtle Times
* Gulf Coast Turtle and Tortoise Society
Premio Nobel iti Kappia

Ti **Premio Nobel iti Kappia** ket maysa a pammadayaw a maibalbalangat a tinawen iti maysa a tao manipud iti ania man a pagilian a nakaparnuay wenno nangged para iti panagkakappia dagiti nasion, iti panangkissay wenno panangikkat kadagiti militaria, ken iti panangitag-ay iti kinatalna. Ti pammadayaw ket maited a tinawen idiay Oslo, Norway, saan nga iti Estokolmo, Sweden a kas iti dadduma a Premio Nobel. Dagiti mangpili kadagiti mapadayawan ket madutokan iti Parliamento ti Norway, a ti mangidadaulo ita ket ni Dr. Ole Danbolt Mjøs.

## Listaan dagiti napadayawan iti Premio Nobel iti Kappia
Listaan iti Premio Nobel iti Kappia manipud idi 1901.

## Dagiti silpo ti ruar
* Norwegian Nobel Committee 
* The Nomination Database for the Nobel Prize in Peace, 1901-1951