open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gunglo ti Salun-at ti Lubong

Ti **Gunglo ti Salun-at ti Lubong** ( wenno naipangyababaan iti **WHO**) ket maysa a naipangpangruna nga ahensia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (UN) nga akinrebbeng iti sangalubongan a salun-at ti publiko. Daytoy ket nabangon idi 7 Abril 1948, nga adda dagiti kuartel idiay Ginebra, Suisa, ken daytoy ket kameng ti Panagrang-ay a Grupo ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Ti sinarunona idi ket ti Gunglo ti Salun-at, ket maysa idi nga ahensia ti Liga ti Pagpagilian.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* www.who.int  - Website
Banko ti Lubong

Ti **Banko ti Lubong** ket maysa a sangalubongan a patakder ti pinasia a mangited kadagiti pautang kadagiti agrangrang-ay a pagilian para kadagiti puonan a programa.

Ti opisial a gandat ti Banko ti Lubong ket ti panagpabassit ti kinpanglaw. Segun kadagiti Artikulo a Pagtunosan ti Banko ti Lubong (a kas napasayaat a naikeddeng idi 16 Pebrero1989), amin dagiti keddengna ket nasken a maibagnos babaen ti maysa a panangitalek a panangiyaddang ti ganganaet a puonan, sangalubongan a panagtagilako, ken mangpalaka ti panangipaay ti puonan.

Ti Banko ti Lubong ket maigiddiat manipud iti Grupo ti Banko ti Lubong, gaputa ti Banko ti Lubong ket buklen dagiti dua a patakder: ti Sangalubongan a banko para iti Panagbangon manen ken Panagrang-ay (IBRD) ken ti Gunglo ti Sangalubongan a Panagrang-ay (IDA), a ti Grupo ti Banko ti Lubong ket mangiraman kadagitoy dua ken dagiti tallo pay: Sangalubongan a Pagtitinnulongan ti Pinansia (IFC), Ahensia ti Multilateral Garansia ti Panagipaay ti Puonan (MIGA), ken ti Sangalubongan a Sentro para iti Panangikeddeng kadagiti Suppiat ti Panagipaay ti Puonan (ICSID).

## Dagiti nagibasaran

### Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Opisial a website
* Umuna a panid ti IBRD 
* Umuna a panid ti IDA
Gunglo ti Komersio ti Lubong

Ti **Gunglo ti Komersio ti Lubong** ( wenno naipangyababaan iti **WTO**) ket maysa a gunglo a mangikeddeng ti panangimaton ken pawayaenna ti sangalubongan a panagtagilako. Ti gunglo ket opisial a nangrugi idi Enero 1, 1995 babaen ti Marrakech a Tulagan, daytoy ti nangsukat ti Sapasap a Tulagan kadagiti Taripa ken Komersio (GATT), a nangrugi idi 1948. Ti gunglo ket mangipanggep kadagiti regulasion iti panagtagilako iti baetan dagiti makibingbinglay a pagilian; daytoy ket mangited kadagiti batayan para iti pakitinnarusan ken panagpormalisado kadagiti tulaga ti panagtagilako, ken ti maysa a proseso ti panangikappia kadagiti suppiat a maigandat iti panagtungpal ti panagsurot dagiti makibingbinglay kadagiti tulagan ti WTO, a daytoy ket pinirmaan babaen dagiti representatibo dagiti naikameng a gobierno ken inkeddeng babaen dagiti bukodda a parlamento. Kaaduan kadagiti banag a pakatengaan ti isip ti WTO ket naala manipud kadagiti napalabas a nakitinnarusan ti komersio, a naipangpangruna manipud ti Uruguay a Nagbukel (1986–1994).

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Opisial a sitio ti WTO
Sibil a gubat

Ti maysa a **sibil a gubat** ket maysa a gubat a baetan dagiti naurnos a grupo iti kaunegan iti agpadpada a pagilian nga estado wenno republika, wenno, ti basbassit a pannakaammo, ti baetan ti dua a pagilian a napartuat manipud iti maysa a dati nga estado ti nagkaykaysa a pagilian.
Ti panggep ti maysa a bangir ket mabalin a ti mangtengngel ti pagilian wenno maysa a rehion, tapno makagun-od ti pannkawaya ti maysa a rehion, wenno baliwanna dagiti annuroten ti gobierno.
Ti termino ket binulod a pannakaipatarus iti Latin ti *[[:wiktionary:bellum civile|bellum civile]]* a nausar idi a mangibaga kadagiti nadumaduma a sibil a gub-gubat ti Romano a Republika idi umuna a siglo BC.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* Ali, Taisier Mohamed Ahmed ken ni Robert O. Matthews, nagsursurat. *Dagiti Sibil a Gubat idiay Aprika: dagiti ramut ket resolusion* (1999), 322 a pampanid
* Mats Berdal ken ni David M. Malone, *Agum ken Ranggas: Dagiti Ekonomiko nga Ahenda kadagiti Sibil a Gubat* (Lynne Rienner, 2000).
* Paul Collier, *Pangtullol ti Suppiat a Palab-og: sibil a gubat ken panagrang-ay nga annuroten* World Bank (2003) – 320 pages

## Dagiti akinruar a silpo

* Dokrina ti Naarian nga Aero Puersa – Ti Banag ti Gubat ken Naarmasan a Suppiat
* "Ania kadi atimakaaramid ti sibil a gubat?", *[[BBC News]]*, 20 Abril 2006
Militar

Ti **militar** wenno  **milisia** ket maysa a gunglo a pinalubosan babaen ti nalatlatak a kagimongan tapno agusar ti makadangran a puersa, a kadawyan a mangiraman ti panagusar kadagiti armas, iti panagsalaknib ti pagilianna babaen ti panang-gubat ti pudno  wenno dagiti naipagpagarup a pangta. Ti militar ket mabalin nga adda dagiti maipatinayon a rebbeng iti panagusar iti bukodna a nalatlatak a kagimongan, a kas ti panangiyaddang ti politikal nga ahenda a kas ti militar a hunta, nga agsupsuporta weno mangiyad-addang ti ekonomiko a panagpadakkel babaen ti imperialismo, ken kas maysa a porma ti akin-uneg a sosial a panagtengngel. A kas maysa a panangilasin ti termino a "militar" ket naus-usar pay a mangitudo ti ania man a tagikua wenno aspeto iti maysa a militar. Dagiti militar ket kankanayonda nga agtignay a kas dagiti kagimongan iti kaunegan dagiti kagimongan, babaen ti ka-adda dagiti bukodda a komunidad ti militar.

Ti propesion iti panagsoldado a kas paset ti maysa a militar ket naduduog ngem ti nairehistro apakasaritaan. Adda dagiti kapautan a ladawan iti klasiko a kinaugma ket mangipakpkaita ti bileg ken dagiti panangabak dagiti bukodna a daulo ti militar. Ti Gubat ti Kadesh idi 1274 BC ket maysa idi kadagiti nangipalplawag a puntos ti panagturay ni Paraon Ramesses II ken rinamrambakan =kadagiti nauneg a pannakaikitikit kadagiti monumentona. Kalpasan ti sangaribu a tawtawen ti immuna nga emperador ti naipagkaykaysa a Tsina, a ni Qin Shi Huang, ket nangikeddeng idi a mangipasnek kadagiti dios iti kinapigsa ti millitarna isu nga isu ket nangikali iti maysa a buyot dagiti terakota a soldado. Dagiti Romano ket nagirukruknoydad kadagiti banag iti militar, a nangibatbatida para kadagiti masakbayan dagiti adu a treatado ken dagiti sinursurat ken dagiti pay adu a bilang dagiti nasayaat a naikitikit a panagballigi nga arko ken dagiti panagballigi nga adigi.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan
* Dupuy, T.N. (Col. ret.), *Panangawat ti gubat: Pakasaritaan ken Teoria iti pannakigubat*, Leo Cooper, Londres, 1990
* Tucker, T.G., *Etimolohiko a diksionario iti Latin*, Ares publishers Inc., Chicago, 1985,www.youmilitary.com,

## Dagiti akinruar a silpo
* Militar a Panag-gastos iti % ti GDP insangsangaili babaen titimpuyogan ti ekonomia ti Lebanon, naala manipud iti publiko a datos ti Banko ti Lubong

*
Alis

Ti **alis** wenno **panagregreg ti sikog** ket isu ti panangipatingga iti sikog babaen ti panagikkat manipud ti aanakan iti maysa a feto wenno para sakbay ti posibilidad a panagbiag. Ti maysa nga alis ket mabalin a maidagdagus a rumsua, nga iti daytoy a kaso ket tinawtawagan iti pannakaalis, wenno mabalin a maigagara durugan. Ti termino nga *alis* ket sapasap a mangibagbaga ti naidurugan nga alis iti panagsikog ti maysa a tao.

### Dagiti nagibasaran

### Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Dagiti annuroten ti alis: Ti Sangalubongan aPanagrepaso, inpablaak babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
Dagiti karbengan ti tao

**Dagiti karbengan ti tao** ket dagiti "sapsap a naaw-awatan a di maipaidam a kammasapulan a karbengan a pannakaikeddeng a tawidan timaysa a tao gapu ta isu ket maysa tao a parsua."
Dagiti karbengan ti tao ket naaramid a kas unibersal (maipakat sadinoman) ken egalitariano (agpapada para iti amin). Dagitoy a karbengan ket mabalin nga adda a kas masna a karbegan wenno kas nainkalintegan a karbenagn, iti lokal, rehional, nailian, ken sangalubongan a linteg.
Ti doktrina ti karbenagn ti tao iti sangalubongan a panagsanay, iti kaunegan ti sangalubongan a linteg, dagiti globo ken rehional a patakder, iti annuroten dagiti estado ken kadagiti tignay iti saan a gobernamental a gunglo, ket isu dagitoyen ti batayan iti publiko nga annuroten iti lawlaw iti lubong. *Ti kapanunotan ti karbengan ti tao* ket mangibagbaga, "no ti publiko a diskurso iti panawen ti kappia iti sangalubongan a kagimongan ket mabalin a maibaga nga adda iti maysa a sapasapa a moral a pagsasao, isu daytoy ti karbengan ti tao."
Uray pay no kastoy, dagiti napigsa a pangtunton nga inaramid babaen ti doktrina iti karbengan ti tao ket agtultuloy a mangkasir kadagiti adu a pangdudua a maipanggep ti linaon, kasasaad ken pannakalinteg ti karbengan ti tao iti agdama nga aldaw. Isu a ti saludsod no ania ti kaibuksilanna babaen ti maysa a "karbengan" ket kontrobersia met laeng ken suheto daytoy kadagiti agtultuoy a pilosopiko a suppiatan.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Abouharb, R. and D. Cingranelli (2007). "Dagiti Karbengan ti Tao ken Estruktural a Panagipag-isu". New York: Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge.
* Barsh, R. (1993). “Panagrukod kadagiti Karbengan ti Tao: Dagiti Problema ti Metodolohia ken Panggep.”  Dagiti Karbengan ti Tao Pagkapat 15: 87-121.

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Nagkaykaysa a Pagpagilian: Dagiti karbengan ti tao
Rasismo

Ti **rasismo** ket kadawyan a naipalpalawag a kas dagiti panirigan, dagiti panagsansanay ken dagiti tignay a mangiballatok ti pammati a ti nagtagitaoan ket nabingbingay kadagiti naisangayan a grupo a tinawtawagan kadagiti puli ken dagiti kameng iti naisangayan a puli ket makibinningayda kadagiti gupit a mangaramid iti dayta a grupo a kas basbassit a kinaykayatan, ad-adu a kinaykayatan, nababbaba wenno nangatngato.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* Allen, Theodore. (1994). *Ti Inbension iti Puraw a Puli: Tomo 1* Londres, UK: Verso.
* Allen, Theodore. (1997). *Ti Inbension iti Puraw a Puli: Tomo 2* Londres, UK: Verso.
* Barkan, Elazar (1992), *Ti Panagsanud ti Sientipiko a Rasismo : Dagiti Agbalbaliw a Konsepto iti Puli idiay Britania ken Estados Unidos iti baetan dagiti Sangalubongan a Gubat*, Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, New York, NY.

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* No Nangisitka a Lalaki idiay Kuba Babaen ni Lucia Lopez, *Havana Times* Mayo 5, 2009
* Puli, pakasaritaan ken kultura – Etika – Marso 1996  -Naala manipud kadagiti dua nga artikulo babaen ni Claude Lévi-Strauss
Pannakaadipen

Ti **pannakaadipen** ket maysa a sitema a ti tattao ket natrato kas tagikua tapno magatang ken mailako, ken dagitoy ket napilitda nga agtrabaho. Dagiti aadipen ket mabalin a napilpilitda  a naigagam manipud idi natiliwda, nagatang wenno naipasngay, ken naikkatanda ti karbengan a pumanaw, ti agmadi nga agtrabaho, wenno ti agidemanda ti tangdan. Iti naipakasaritaan, ti pannakaadipen ket naipatakderan a mabigbigan babaen dagiti adu a kagimongan; kadagiti kinaudi apanawen ti pannakaadien ketnaipariten kadagiti kaaduan a kagimongan ngem agtultuloy babaen kadagiti panagsanay iti  panagpiansa ti utang, nakontrata a panagserbi, adipen, domestiko a katulong a naikulkulong, dagiti naisangayan a panagampon a dagiti ubbing ket napilit a nga agtrabo a kas adipen, dagiti ubbing a soldado, ken napilit a pannakiasawa.  Ti pannakaadipen ket maipatit iti amin a pagilian iti lubong ngem adda pay laeng dagiti nakarkulo a 27 a riwriw nga adipen iti sangalubongan; adda dagiti sumupsuppiat ket nakanamnamada a ti pannakaadipen ket mabalin a mapukawen intono 2042.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Lingguistika

Ti **lingguistika** ket isu ti sientipiko a panagadal ti pagsasao ti tao.  Ti lingguistika ken mabalin a nawatiwat a mailasin kadagiti tallo a kategoria wenno subpaset iti panagadal: porma ti pagsasao, kaibuksilan ti pagsasao, ken pagsasao iti kontesto. Ti kasapaan a naam-ammuan a tignay iti deskriptibo a lingguistika ket naigupit idi kenni Pāṇini idi agarup a 500 BCE, iti panagusigna iti Sanskrito iti *Ashtadhyayi*.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Gramatika

Iti lingguistika, ti **gramatika** ket isu ti agasmang dagiti estruktural nga alagaden a mangituray ti komposition iti klausula, dagiti insasao, ken dagiti balikas iti ania man a naited a masna a pagsasao. Ti termino ket mangibaga pay ti panagadal kadagiti kastoy nga alagaden, ken daytoy a pagobraan ket mangiraman ti morpolohia, panagurnos, ken ponolohia, a kadawyan a kinuykuyogan babaen dagiti ponetika, semantika, ken dagiti pragmatika.  Dagiti lingguista ket kadawyan a saanda nga us-usaren ti termino a mangitudo kadagiti ortograpiko nga alagaden, urayno dagiti libro a panagusar ken dagiti  alagaden ti estilo a natawtawagan kadagitoy iti gramatika ket mabalin pay a mangitudo iti panangiletra ken kartasurat.

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Ponema

Ti  **ponema** ket maysa a batayan a paset iti maysa a ponolohia ti pagsasao, a mairamraman kadagiti sabali a ponema tapno makaporma kadagiti adda ti kaibuksilanna a paspaset a kas dagiti balikas wenno dagiti morpema. Ti ponema ket mabalin a maipalplawag a kas "Ti kabassitan a makaigiddiat a paset ti lingguistika a mabalin a makaited ti maysa a panagbalbaliw ti kabuksilan. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Katutubo

Ti **katutubo**, iti kalawaan a kapanunotan, ket kapadpada iti **masna a lubong**, **pisikal a lubong**, wenno **material a lubong**. Ti "katutubo" ket mangitudo ti penomena iti pisikal a lubong, ken ti pay sapasap iti biag . Daytoy ket sumakop iti gantingan manipud ti subatomiko aginggana ti kosmiko.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Agnes Monica

Ni **Agnes Monica**  ket maysa a kumakanta, musikero ken aktres a nanipud idiay Indonesia.

## Dagiti ladawan


File:Agnes performing as a guest star at 2007 Asian Idol.jpg


## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Agnes Monica ti pagsasao nga Aleman
Metabolismo

Ti **metabolismo** (manipud iti  *metabolē*, "panagbaliw" wenno  *metabolismos*, "iparuar") ket isu ti agasmang ti kimika a panagbalbaliw ti panagsustansia iti biag kadagiti kaunegan dagiti selula dagiti sibibiag nga  organismo. Dagitoy a nkatalisado a reaksion ti ensima ket mangpalubos idadakkel ken panagpataud, mangtalinaay kadagiti estrukturada, ken mangsunbat kadagiti enbiromentoda. Ti balikas a metabolismo ket mabalin pay a mangitudo kadagiti amina a reaksion ti kimika a rumsua kadagiti sibibiag nga organismo, a mairaman ti panagkalpa ken ti panagipan kadagiti sustansia idiay ken dagiti baetan ti selula, nga iti daytoy a kaso ket dagiti reaksion kadagiti kaunegan ti selula ket tinawtawagan iti **intermediario a metabolismo** wenno **napakatengngaan a metabolismo**.

## Dagiti nagibasaran
Salun-at

Ti **salun-at** ket isu ti agpang iti pangaramid wenno, metaboliko a kinasayaat iti maysa a sibibiag a parsua. Kadagiti tao, daytoy ti sapasap a kondison iti isip ken bagi ti maysa a  tao, a ti kadawyan a kaibuksilanna ket ti kinawaya manipud kadagiti sakit, dunor wenno ut-ot (a kas iti "*nasalun-at*"). Ti Gunglo ti Salun-at ti Lubong (WHO) ket inpalplawagna ti salun-at iti nalawlawa a kapanunotan idi 1946 a kas ti "kasasaad iti kompleto a pisikal, isip, ken sosial a pannakaparsua ken saan laeng a ti kaawan ti sakit wenno inpirmidad" Urayno daytoy a panagipalplawag ket suheto idin iti kontrobersia, iti pannkaisangayan a kaawan ti operasional a pateg ken gapu iti problema a napartuat babaen ti panag-usar ti balikas a "kompleto," daytoy ti agtultuloynga agbaybayag. Adda pay dagiti sabali a naisingsingan a panangipalawag, dagiti kinaudi ket ti panankainaig ti salun-at iti personala pannakapnek.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Gunglo ti Salun-at ti Lubong
Selula (biolohia)

Ti **selula** ket isu ti estruktural a pagibatayan, pangaramid ken ti biolohiko a paset kadagiti amina a naamammuan a sibibiag nga organismo. Daytoy ti kabassitan a paset ti biag a naidasig a kas maysa a sibibiag a banag (malaksid ti birus, nga aglaon laeng iti DNA/RNA a nabbongan kadagiti protina ken dagiti lipido), ken kadawyan a nakunkuna a ti panagaramid iti biag.

Daytoy ket buklen ti maysa a protoplasma a nakulongan iti kaunegan ti maysa a kulapot, nga aglaon kadagiti biomolekula a kas dagiti protina ken nukleiko nga asido.   Dagiti organismo ket mabalinda a maidasig a kas uniselular (aglaon ti maymaysa a selula; a kaaduan a mairaman ti bakteria) wenno multiselur (a mairaman dagiti mula ken dagiti ayup). 

## Dagiti nagibasaran
Enerhia

Iti pisika, ti **enerhia** ket isu ti saan a dagus a napalpaliiw a kaadu manipud kadagiti adu a porma, a kas ti kinetiko nga enerhia, makapataud nga enerhia, naraniag nga enerhia, ken dagiti dadduma pay; a nailista iti pakabuklan iti daytoy nga artikulo. Daytoy ket maysa a nangruna a topiko iti siensia ken teknolohia ken daytoy nga artikulo ket mangted iti pakabuklan kadagiti nangruna nga aspetona, ken mangited kadagiti adu a naisangayan nga artkulo a maipanggep iti enerhia ken dagiti nadumaduma a porma ken dagiti konteksto.

Ti saludsod ket "ania kadi ti enerhia?" daytoy ket narigat a masungbatan iti maysa a nalaka, iti waya a nalaka maawatan, urayno ti enerhia ket *mabalin* a maingetan a maipalawag iti teoretikal a pisika. Kadagiti balikas ni Richard Feynman, *"Daytoy ket importante a ibanagan a ti pisika tatta nga aldaw, awanantayo ti pannakaammo no ania ti enerhia. Awanantayo iti maysa a ladawan kadagiti bassit a banag iti maysa a depinitibo a kaadu."*

Nupay kasta, daytoy ket nalawag a ti enerhia ket kankanayon a kammasapulan para kadagiti panagaramid ti mekanikal nga obra, ken ti konsepto ket adda ti nalatak a kinapangruna iti masna a siensia. Dagiti masna a batayan a paset a pakairukodan ti enerhia ket dagiti inus-usar para iti mekanikal nga obra; dagitoy ket kankanayonda a kapadpada iti paset ti puersa a maipaadu babaen ti paset ti kaatiddog. Dagiti sabali pay a kapadpada a paset ti enerhia ket dagiti masa a paset a maipaadu babaen dagiti kapardas ti paset a naikuadrado.

## Dagiti nota ken nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
Daig

Ti **daig**, **sarut**, wenno **tuberkulosis** (wenno maipangyababaan iti TB *tubercle [[Bacillus (sukog)|bacillus]]*) ket isu ti kadawyan, ken kadagiti adu a kaso ket makapatay, A maka-alis a sakit a gapuanan dagiti nadumaduma a kita iti mycobakteria, a kadawyan ti *[[Mycobacterium tuberculosis]]*. Ti daig ket kadawyan a rautenna dagiti bara, ngem maapektaranna pay dagiti sabali a paset ti bagi. Daytoy ket maiwaras babaen ti angin no aguyek dagiti tao nga aktibo a naapektaran ti daig, agbaen, wenno maiyalis baaen ti respiratorio a likido babaen ti angin. Ti kakaruan a makaalis ket ti asimtomatiko ken ti malmalmemng, ngem ti agarup a maysa kadagiti sangapulo a malmalmeng a pannakaalis ket agrang-ayto iti aktibo a sakit, a no saan a maagasan, ket mangpatay kadagiti ad-adu ngem 50% kadagiti naalisan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Biokimika

Ti **biokimika**, sagpaminsan pay a tinawtawagn iti **biolohiko a kimika**, ket isu ti panagadal iti kimiko a proseso iti kaunegan ti, ken mainaig kadagiti, sibibiag nga organismo.  Babaen ti panagtengngel kadagiti panagayus ti pakaammo babaen ti biokimika a panagisenial ken ti panagayus iti kimiko nga enerhia babaen ti metabolismo, ti biokimiko a proseso ket mangited ti kinarikut iti biag. Kadagiti napalabas a 40 tawen ti biokimika ket ket nagballigin iti panangipalawag kadagiti sibibiag a proseso a gangani nga adda itan kadagiti amin a lugar dagiti siensia ti biag manipud iti botanika aginggan iti medisina ket nakitigtignay iti biokimika a panagsukisok. Tatta nga aldaw ti kangrunaan a naikapatengngaan ti isp iti puro a biokimika ket ti pannakaawat no kasano a mangited dagiti biokohiko a molekula kadagiti proseso a rumsua iti kaunegan dagiti sibibiag a selula, nga adu a pakainaigan iti panagadal ken pannkaawat kadagiti sibubukel nga organismo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Bioteknolohia

Ti **bioteknolohia** ket isu ti panag-usar kadagiti sibibiag a sistema ken dagiti organismo tapno mparang-ay wenno makaaramid kadagiti naserbi a produkto, wenno "ti aniaman a teknolohiko a pannakaipakat nga agus-usar kadagiti bilolohiko a sistema, dagiti sibibiag nga organismo wenno wennodagiti derabatibo dagitoy, ti panagramid wenno panagbaliw kadagiti produkto wenno proseso para iti naisangayan nga usar" (Timpuyog iti Biolohiko a Dibersidad ti Nagkaykaysa a Pagpagilian).  Depende kadagiti ramit ket dagiti panangipakat, daytoy ket kadawyan a maituon kadagiti (mainaig) pagobraan iti bioinhenieria ken biomediko nga inhenieria.

## Dagiti nota ken nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Internasional a Timpuyogan iti Bioteknolohia
Heolohia

T **heolohia** (manipud ti Griego γῆ, *gê*, "daga" ken λόγος, *[[logos]]*, "panagadal") ket isu ti siensia a mangbukel ti panagadal iti solido a Daga, dagiti bato a nakabuklanna, ken dagiti proseso a pakabalbaliwanda. Ti heolohia ket mabalin pay a sapasap a mangitudo ti panagadal kadagiti solido a langa iti aniaman a nainlangitan a bagi (a kas ti heolohia iti Bulan wenno Marte). 

Ti heolohia ket mangited iti panirigan iti pakasaritaan iti Daga, gapu ta daytoy ket mangited ti nangruna nga ebidensia para iti plato a tektonika, ti ebolusionario a pakasaritaan ti biag, ken dagiti napalabas a klima. Iti moderno a panawen, ti heolohia ket importante kadagiti komersio para iti mineral ken panagsukisok ti hidrokarbon ken panagbiruk ken panagrepaso kadagiti  rekurso ti danum. Daytoy ket publiko nga importante para iti panangipadto ket pannakaawat kadagiti masna a makadangran, ti panagpasayaat kadagiti enbiromental a problema, ken ti panangited kadagiti panirigan kadagiti napalabas a panagbalbaliw ti klima. Ti heolohia ket addaan pay iti papael iti heoteknikal nga inhennieria ken maysa a nagruna nga akademiko a disiplina. 

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Numero

Ti **numero** ket isu ti matematiko a banag nga inus-usar iti bilang, etiketa, ken rukod. Iti matematika, ti pannkaipalawag ti numero ket naipaatiddogen kadagiti napalabas a tawen tapno mairaman dagiti numero a kas ti sero, dagiti negatibo a numero, dagiti rasional a numero, dagiti irrasional a numero, ken dagiti narikut a numero.

Dagiti matematiko nga operasion ket dagiti naisangayan a pamay-an  a mangala ti maysa wenno ad-adu a numero a maikabil ken agpataud ti numero a kas ti maiparuar. 

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Tobias Dantzig, *Numero, ti pagsasao iti siensia; ti kritiko a panagsukisok para iti naikultura a saana matematiko*, New York, The Macmillan company, 1930.
* Erich Friedman, *[http://www.stetson.edu/~efriedma/numbers.html Ania kadi a ti pannakaipangruna iti daytoy a numero?] *
* Steven Galovich, *Pangyuna kadagiti Matematiko nga Estruktura*, Harcourt Brace Javanovich, 23 Enero 1989, .
* Paul Halmos, *Ampapaok nga Agasmang ti Teoria*, Springer, 1974, .
* Morris Kline, *Matematiko a Panunot manipud ti Taga-ugma aginggan iti Moderno a Panawen*, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1972.
* Alfred North Whitehead ken ni Bertrand Russell, *[[Principia Mathematica]]* aginggana ti *56, Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 1910.
* George I. Sanchez, Aritmetika iti Maya, Austin-Texas, 1961.
Panagsurat

Ti **panagsurat** ket pagsasao iti maysa a tekstual a pamay-an babaen ti panag-usar iti maysa nga agsmang dagiti senial wenno dagiti simbolo (naamammuan a kas ti panagsurat a sistema). Daytoy ket nailaslasin manipud ti ilustrasion, a kas ti rukib a panangiladawan ken pinintaan, ken ti simboliko a pannkapreserba ti pagsasao babaen ti saan a ttekstual a midia , a kas ti magnetiko a sintas ti audio.

Ti panagsurat ket mabalin a nairugi a kas nagbanagan iti politikal apanagpadakkel kadagiti taga-ugma a kultura, a nakasapulda kadagiti nasayaat a pamay-an para iti panagited kadagiti pakaaammo, panangimaton kadagiti pakabilangan ti pinansia, panagidulin kadagiti naipakasaritaan a rehistro, ken dagiti kapada dagitoy nga ar-aramid. Idi agarup a maika-4 a milenio BC, ti kinarikuti panagtagilako ken administrasion iti Mesopotamia ket nadakkelanna ti memoria ti tao, ken ti panagsurat ket nagbalin a makeddengan a pamay-an iti panagrehistro ken panangirepresenta kadagiti transaksion iti maysa a permannente a porma. Iti Taga-ugma nga Ehipto ken Mesoamerika ti panagsurat ket mabalin a nagtaud manipud kadagiti kalendriko ken politikal a kammasapulan para iti panagrehistro dagiti naipakasaritaan ken enbironmental a paspasamak. Ti kaduogan a naamammuan a idiay Tsina ket iti dibinasion iti naarian a korte.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Pagsasao, Panagsurat ken Alpabeto: Ti pannakisinnarita kenni Christophe Rico Damqatum 3 (2007)
* Apay nga agsurat? – ti pakasaritaan iti panagsurat ken ti alpabeto manipud ti Biblioteka ti Britaniko
Ekolohia

Ti **ekolohia** (manipud ti , "balay"; -λογία, "panagadal iti") ket isu ti sientipiko a panagadal kadagiti panagkakabagian dagiti sibibiag nga organismo iti tunggal maysa kaniada ken dagiti bukodda nga abiotiko nga enbironmento. Dagiti topiko a kinaynaytan dagiti ekologo ket mairaman ti dibersidad, pannakaiwarwaras, kaadu (biomasa), bilang (populasion) dagiti organismo, ken ti pay pagbibinglayan a baetanda iti kaunegan ken dagiti ekosistema. Dagiti ekosistema ket buklen dagiti dinamiko a pannakitignay a paset a mairaman dagiti organismo, dagiti komunidad a pakabuklanda, ken dagiti saan nga agbibiag a komponente iti enbiromentoda. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Molekula

Ti **molekula** ket maysa nga elektroniko nga agmangngamangnga a grupo ti dua weno adadu nga atomo a tinengtengngel babaen dagiti kobalente a piansa ti kimika. Dagiti molekula ket nailaslasin manipud kadagiti ion babaen iti kaawan ti elektrikal a karga. Nupay kasta, iti kuantum a pisika, organiko a kimika, ken biokimika, ti termino a *molekula* ket kankanayon a saan a nainget a maus-usar, ken naipakat pay daytoy kadagiti poliatomiko nga ion.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Molecule of the Month – Eskuela iti Kimika, Unibersidad ti Bristol
Literatura

Ti **literatura** wenno **kurditan** (manipud ti Latin *litterae* (ad-adu ngem maysa); letra) ket isu ti arte iti naisurat nga obra ken mabalin nga iti dadduma para a pasamak, ket mangitudo kadagiti eksklusibo a pannakaipablaak dagiti taudan. Ti balikas a *literatura* ket literal a kaibuksilan ti "dagiti banag a naaramid kadagiti letra" ken ti *[[pars pro toto]]* a termino **"let-letra"** ket sagpaminsan a naus-usar a mangibaga ti "literatura," a kas kadagiti pigura iti bitla "ar-arte ken letletra" ken "tao dagiti letra." Ti literatura ket sapasap a naidasig a kas addaan kadagiti dua a nangruna a porma ti piksion ken saan a piksion ken dua a nangruna a pamay-ay ti daniw ken prosa.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
*
Prosa

Ti **prosa** ket maysa a porma iti pagsasao a kadawyan a naipakat ti gramatiko nga estruktura ken masna a panagayus ti bitla imbes nga iti ritmiko nga estruktura (a kas iti tradisional a  daniw). Bayat a dagitoy ket kritiko a naisuppiatan iti pannakaaramid iti prosa, ti kinalakana ken nalukay a pannakaiplawagna ket nakaiturongan ti pannakaamponna para kadagiti kaaduan a naisasao a dialogo, kinapudno a diskurso kenti pay topikal ken binalabala a panagsurat. Daytoy ket kadawyan a naus-usar, kas pagarigan, iti literatura, dagiti warnakan, magasin, ensiklopedia, panangiwaragawag, pelikula, pakasaritaan, pilosopia, linteg ken dagiti dadduma pay a porma ti pannakisinnarita.

## Dagiti nagibasaran
Birus

Ti **birus** ket ti bassit a makaalis nga ahente a makapataud laeng iti uneg dagiti sibibiag a selula iti maysa nga organismo. Dagiti birus ket mabalinda nga alisan dagiti nadumaduma kita ti organismo, manipud kadagiti ayup ken dagiti mula aginggana ti bakteria ken archaea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Silaba

Ti **silaba** ket maysa a paset iti organisasion para iti panagsisinnaruno dagiti uni iti bitla. Kas pagarigan, ti balikas a *danúm* ket buklen ket buklen dagti dua a silaba: *da* ken *úm*. Ti silaba ket kadawyan a naaramid iti maysa a nukleus ti silaba (kadawyan a maysa a bokal) nga adda iti pangpilian a rugi ken dagiti kanungpalannga igid (kadawyan a dagiti konsonante).

Dagiti silaba ket kanayon a naipanpanunotan a ti ponolohiko a "panagaramid" kadagiti balikas. Makaimpluensiada kadagiti ritmiko iti maysa a pagsasao, its prosodia, ti poetiko a metrona ket dagiti tabas ti bayatna.

Ti silabiko  a panagsurat ket nagrugi kadagiti ginasut a tawen ti kasakbayan kadagiti immuna a letra. Dagiti kasapaan a nairehistro a silaba ket adda kadagiti tableta a naisurat iti agarup a 2800 BC idiay Sumeriano a siudad iti Ur. Daytoy a panagsinnukat manipud kadagiti piktograma kadagiti silaba ket tinawtawagan idin a ti "kapangrunaan a panagpasayaat iti pakasaritaan ti panagsurat".

Ti balikas a mangbukel iti maymaysa a silaba (a kas iti *dua*) ket tinawtawagan iti **monosilaba** (ken nakunkuna a *monosilabiko*). Dagiti maipada a termino ket mairaman ti **disilaba** (ken *disilabiko*) para iti balikas nga adda dagiti dua a silaba; **trisilaba** (ken *trisilabiko*) para kadagiti balikas nga adda dagiti tallo a silaba; ken **polisilaba** (ken *polisilabiko*), a mangitudo iti balikas nga adda dagiti ad-adu ngem tallo a silaba wenno ti aniaman a balikas nga adda iti ad-adu ngem maysa a silaba.

## Dagti nagibasaran

## Dagti silpo ti ruar
* HowManySyllables.com – Diksionario ti Silaba a mangpalubos ti panagkita dagiti bilang ti silaba iti aniaman a balikas iti Inggles
* Online Lyric Hyphenator – Ilasinna dagiti Inggles a testo kadagiti silaba
* Adda kadi ti kaunegan nga estruktura dagiti silaba? Ania ti kasasaadda iti ponolohia? <small>CUNY a Timpuyogan ti Ponolohia</small>
Kontrol ti autoridad

Iti siensia ti biblioteka, ti **kontrol ti autoridad** ket isu ti proseso a mangurnos ti katologo ti biblioteka ken bibliograpiko a pakaammo babaen ti panagusar ti agmaymaysa, naisangayan a nagan para iti tungngal a maysa a topiko. Dagitoy naisangsangayan a paulo ket kankanayon a naipakat kadagiti amin a katologo, ken agob-obra kadagiti sabali a panagurnos a datos a kas dagiti panagisilpo ken dagiti pangigiddiatan a reperensia. Ti tungngal maysa a paulo ket naipalpalawag bassit kadagiti termino iti sakupna ken panagusar, ken daytoy a panagurnos ket makatulong kadagiti empleado ti biblioteka a mangtaripato ti katologo ket mangaramid daytoy a nalaka a mausar para kadagiti agsuksukisok. Ti balikas nga *autoridad* iti *kontrol ti autoridad* ket naala manipud iti immuna a pnnakausarna iti panangilasin kadagiti *mannurat*, ken awan ti kadawyan a kaibuksilan iti *autoridad* a kas bileg a pannakikabagian, uray no iti kapanunotan iti balikas ti *autoridad* ket etimolohiko a mainaig.

Dagiti agkatkatologo ket mangikeddengdad ti tungngal maysa a suheto a kas ti mannurat, libro, serye wenno korporasion—ti naisangayan a paulo ti termino a kankanayonto a maus-usar, naisangayan, ken nalawag a mangipalawag kadagiti amin a reperensia iti isu met laeng a suheto , uray no adda dagiti paggiddiatan a kas dagiti sabsabali a panangiletra, dagiti parbo a nagan, wenno dagiti seudonimo. Ti naisangayan a paulo ket makatulong kadagiti agar-aramat kadagiti amin a maitutop a pakaammo a mainaig wenno kapada a pagyanan dagiti suheto. Dagiti rehistro ti autoridad ket mabalin a maitipon iti maysa a batayan ti datos ken makunkuna iti *autoridad ti papeles*, ken ti panagtaripato ken panagpabaro kadagitoy a papeles ken dagiti pay "lohikal a pannakasilpo" kadagiti sabali a papeles iti kauneganda ket isu ti obra dagiti bibliotekero ken dagiti pay sabali a nga agkatkatologo ti pakaammoto. Iti pannakaitunos, ti turay ti panagtengngel ket maysa a kas pagarigan iti natengngel a bokabulakrio ken iti bibliograpiko a panagtengngel.

Bayat nga iti teoria a ti ania man a pirgis ti pakaammo ket maitunos iti kontrol ti autoridad a kas dagiti personal ken korpotatibo a nagnagan, dagiti agpapada a titulo, dagiti serye, ken dagiti suheto, dagiti agkatkatologo ti biblioteka ket kadawyanda nga agipatpatengnga iti isip kadagiti nagan ti mannurat ken dagiti titulo ti libro. Dagiti paulo ti suheto manipud iti Biblioteka ti Kongreso ket mangtungpal ti panagaramid a maipada kadagiti rehistro ti autoridad, uray no kadaywan dagitoy a naipampanunotan a sabali. Iti panagpalabas ti panawen, dagiti pakaammo ket agbalbaliwda, a mangsingdat ti pannakasapul para iti reorganisasion. Segun ti maysa a panirigan, ti kontrol ti autoridad ket saanna a maipanggep ti panagpartuat iti puro ken nasayaat a sistema ngem daytoy ket ti agtultuloy a ganetget ti panagkamat kadagiti panagbalbaliw ken ti panagpadas nga iyeg ti estruktura ken urnos" iti aramid a panagtulong kadagiti agar-aramat tapno makabirukda ti pakaammo.

## Dagiti nagibasaran
Virtual International Authority File

Ti **Virtual International Authority File** (**VIAF**) ket maysa nga internasional a turay ti papeles. Daytoy ket kadua a gandat dagiti nadumaduma a nailian a bibioteka ken impatpataray babaen ti Online Computer Library Center (OCLC). Ti gandat ket inrugi babaen ti Nailian a Biblioteka ti Alemania ken ti Biblioteka ti Kongreso ti Estados Unidos.

Ti gandatna daytoy ket ti mangisilpo dagiti papeles ti nailian a turay (a kas ti Aleman a Turay a Papaeles ti Nagan) iti agmaymaysa a birtual a turay ti papales. Iti daytoy a papeles, dagiti agpapada a rehistro manipud kadagiti sabali nga agasmang ti datos ket naisilsilpoda. Ti VIAF a rehistro ket makaala ti alagaden a numero ti datos, aglaon kadagiti nangruna a rehistro ti "kitaen" ken "kitaen pay" manipud kadagiti kasisigud a rehistro, ken mangitudo kadagiti kasisigud a rehistro ti turay. Dagiti datos ket mabalin a magun-od iti online babaen ken mabalin a magun-od para kadagiti agsuksukisok ken pakisinnukatan ken pakibinningayan iti datos. Ti resiprokal a panagpabaro ket agus-usar ti protokol ti Open Archives Initiative.

Dagiti numero ti papeles ket agdama a mainaynayon kadagiti biograpiko nga artikulo ti Wikipedia.

## Kitaen pay
*Integrated Authority File (*Gemeinsame Normdatei*, GND)

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Polieto a maipanggep kadagiti aspeto ken panggep iti VIAF (iti OCLC)
Library of Congress Control Number

Ti **Library of Congress Control Number** wenno **LCCN** (iti Ilokano **Panagtengngel a Numero ti Biblioteka ti Kongreso**) ket maysa a naibatay ti serial a sistema iti panagnumero a panagkatologo dagiti rehistro idiay Biblioteka ti Kongreso idiay Estados Unidos.  Daytoy ket saan a maipanggep kadagiti linaon iti ania man a libro, ken nasken a saan a maiyallilaw iti Panangidasig ti Biblioteka ti Kongreso.

## Kitaen pay
* GND (*Gemeinsame Normdatei*): Integrated Authority File
* ISBN: International Standard Book Number
* VIAF: Virtual International Authority File

## Dagiti akinruar a silpo
* Estruktura iti Turay a Panagtengngel ti LC 
* Tradisional ken dagiti kadawyan a pirma iti LCCN
* LCCN Permalink FAQs
Integrated Authority File

Ti **Integrated Authority File** (, naamammuan pay akas ti: *Universal Authority File*) wenno **GND** (iti Ilokano ket **Naipagtitipon a Turay ti Papales**) ket maysa nga internasional a turay ti papeles para iti panagurnos kadagiti personal a nagan, dagiti suheto ti paulo ken dagiti bagi ti korporatibo manipud kadagiti katologo. Daytoy ket nagruna nga inus-usar para iti dokumentasion kadagiti biblioteka ken dagiti arkibo. Ti GND kettinartaripato babaen ti Nailian a Biblioteka ti Alemania a nakitinnulongan dagiti nadumaduma a network ti biblioteka. Ti GND ket maiyetnag babaen ti lisensia ti Creative Commons Zero (CC0).

Ti nakatudingan ti GND ket mangited ti maysa a pagsasarunuan kadagiti nangato nga agpang nga entidad ken dagiti sub klase, a naserbi iti pannakaidasig ti biblioteka, ken ti maysa nga arngian iti nalawag a panagilasin kadagiti agmaymaysa nga elemento. Daytoy ket buklen pay ti maysa nga ontolohia kadagiti tagikua a nagan ken kiat ti datos, a naipanggep para iti panangirepresenta ti pannakaammo iti semantiko a web, magun-od daytoy iti naibatay ti XML a pormat ti RDF.

Ti Integrated Authority File ket nangrugi idi Abril 2012 ken mangitiptipon kadagiti linaon dagiti sumaganad a turay ti papeles a saanen a naitultuloy:
* Name Authority File (German: *Personennamendatei*; PND)
* Corporate Bodies Authority File (Aleman: *Gemeinsame Körperschaftsdatei*; GKD)
* Subject Headings Authority File (Aleman: *Schlagwortnormdatei*; SWD)
* Uniform Title File of the Deutsches Musikarchiv (Aleman: *Einheitssachtitel-Datei des Deutschen Musikarchivs*; DMA-EST)

Iti panawen ti pannakairugina (“GND-Grundbestand” manipu idi 5 bril 2012), ti GND ket agtengtengngel kadagiti 9,493,860 a papeles, a mairaman dagiti 2,650,000 a personal a nagnagan.

Dagiti dadduma pay a turay ti papaeles ket dagiti Virtual International Authority File (VIAF), dagiti Turay ti Biblioteka ti Kongreo (LCNAF), Web NDL Authorities babaen ti National Diet Library (Hapon), ken ti LIBRIS babaen ti National Library of Suesia.

## Dagiti kita ti nangato nga agpang nga entidad ti GND

Adda dagiti innem a kita ti GND entidad:

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
* Pakaammo a pampanid para iti GND  manipud ti Nailian a BIblioteka ti Alemania 
* Agbiruk babaen ti OGND (Bibliotheksservice-Zentrum Baden-Württemberg)
* Bereitstellung des ersten GND-Grundbestandes  DNB, 19 Abril 2012
* Manipud ti Turay a Panagtengngel iti Nisilpo a Turay ti Datos  Presentasion nga inted babaen ni Reinhold Heuvelmann (Nailain a Biblioteka ti Alemania) kadagiti ALA MARC Formats Interest Group, Hunio 2012
LIBRIS

Ti **LIBRIS** (*Sistema ti Pakaammo ti Biblioteka*) ket maysa a  Sueko a nailian a kappon a katologo a tinartaripato babaen ti Nailian a Biblioteka ti Suesia idiay Estokolmo. Mabalin ti nawaya nga agbiruk kadagiti agarup a 6.5 a riwriw a titulo iti amin a paset ti pagilian.

Iti pay maipatinayon kadagiti bibliograpiko a rehistro, maysa para iti tunggal maysa a libro wenno pablaak, ti LIBRIS ket aglaon pay kadagiti turay a papeles ti tattao. Para iti tunggal maysa a tao nga addaan iti rehistro a maikapet iti nagan, pannakaipasngay ken trabaho nga adda iti naisangayan a panagilasin.

Ti MARC a Kodigo para iti Sueko a Kappon ti Katologo ket SE-LIBR, a nomalisado: selibr.

Ti panagrang-ay ti LIBRIS ket maitugotan kadagiti tawen ti tengnga ti 1960. Bayat a ti rasionalisasion dagiti biblioteka ket parikuten daytoy kadagiti dekada kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II, idi 1965 a nangipablaak ti komite ti gobierno iti maysa a reporta kadagiti panagusar ti kompiuter kadagiti panagsuksukisok iti biblioteka. Ti busbos ti gobierno idi 1965 ket nakapartuat ti konseho ti biblioteka a panagsukisok (*Forskningsbiblioteksrådet*, FBR). Ti nagiyunaan a disenio a dokumento, *Sistema a Pakaammo ti Biblioteksadministrativt (BAIS)* ket naipablaak idi Mayo 1970, ken ti nagan a LIBRIS, ket pangyababaan para iti Library Information System, ket inus-usar idi para iti maysa a teknikal a subkomite a nangrugi idi Hulio 1, 1970. Ti warnakan a *LIBRIS-meddelanden* () ket naipablaaken manipud idi 1972 ken adda iti online manipud idi 1997.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*  (pilien "Iti Ingles" manipud iti akin-ngato a pagpilian, ti kasisigud a pagsasao ket Sueko)
* Nawaya a Datos, Pakaammo para kadagiti bibliograpiko a rehistro ti LIBRIS ken turay a papeles a kas nawaya a datos, Abril 3, 2012.
Aritmetika

Ti **Aritmetika** (manipud ti Griego a balikas ti , *arithmos* "numero") ket isu ti kaduogan ken ti pangiyunaan unay a sanga iti matematika, daytoy ket nadayeg a maus-usar, para kadagiti aramid a sumakop manipud ti inaldaw a nalaka a panagbilang aginggana kadagiti napasayaat a panagkarkulo iti siensia ken negosio. Daytoy ket mangiraman ti panagadal iti kaadu, a naipangpangruna a kas resulta kadagiti operasion a mangitipon kadagiti numero. Iti sapasap a panag-usar, daytoy ket mangitudo kadagiti nalaklaka a tagikua no agusar kadagiti tradisional nga operasion iti nakadagdagupan, nakakiskissayan, multiplikasion ken panagbingbingay kadagiti bassit a patpateg dagiti numero. Dagiti propesional a matematiko ket sagpaminsanda nga agus-usar iti termino a *(nangatngato nga ) aretmetika* no mangibagbaga kadagiti nasaysayaat a resulta a mainaig iti teoria ti numero, ngem nasken a daytoy ket saan a maiyallilaw iti elementario nga aritmetika.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

*Cunnington, Susan, *Ti Sarita iti Aritmetika: Ti Ababa a Pakasaritaanna ket ti Taudan ken Panagrang-ay*, Swan Sonnenschein, Londres, 1904
*Dickson, Leonard Eugene, *[[Pakasaritaan ti Teoria dagiti Numero]]* (3 a tomo), naimaldit manen: Carnegie nga Instituto ti Washington, Washington, 1932; Chelsea, New York, 1952, 1966
*Euler, Leonhard, *[http://web.mat.bham.ac.uk/C.J.Sangwin/euler/ Dagiti Elemento ti Alhebra] *, Tarquin Press, 2007
*Fine, Henry Burchard (1858–1928), *Ti Numero a Sistema ti Alhebra a Teoretikal ken Naipakasaritaan a Nabanagan*, Leach, Shewell & Sanborn, Boston, 1891
*Karpinski, Louis Charles (1878–1956), *Ti Pakasaritaan ti Aritmetika*, Rand McNally, Chicago, 1925; rnaimaldit manen: Russell & Russell, New York, 1965
*Ore, Øystein, *Ti Numero a Teoria ken ti Pakasaritaanna*, McGraw&ndash;Hill, New York, 1948
*Weil, André, *Numero a Teoria: Ti Maysa nga Arngian iti Amina Pakasaritaan*, Birkhauser, Boston, 1984; narepaso: Dagiti Panagrepaso ti Matematika 85c:01004


## Dagiti akinruar a silpo
*
*MathWorld - artikulo a maipanggep ti aritmetika
International Standard Name Identifier

Ti **International Standard Name Identifier** (**ISNI**) wenno iti Ilokano **Sangalubongan a Panagilasin ti Pagalagadan ti Nagan** ket maysa a pamay-an para itinaisangayan a panagilasin kadagiti publiko nga entidad dagiti agparparawad kadagiti linaon ti midia a kas dagiti libro, programa ti telebision, ken dagiti artikulo ti warnakan. Dagiti kastoy a panagilasin ket buklen dagiti 16 a numerikala numero a nabingbingay kadagiti uppat a paset. 

Daytoy ket naparang-ay babaen dagiti pakaikeddengan iti International Organization for Standardization (ISO) a kas ti Draft International Standard 27729, ti umiso nga alagaden ket naipablaak idi 2012-03-15. Ti teknikal a komite iti 46 ti ISO, ti subkomite 9 (TC 46/SC 9) ket akinrebbeng para iti panagrang-ay iti alagaden.

Ti ISNI ket mangitedto iti ramit para iti panangipalawag kadagiti nagan a mabalin a makaallilaw, ket mangisilpo kadagitoy a datos a maipanggep kadagitoy a nagan a naurnong ken usarenna dagitoy kadagiti amin a sektor kadagiti industria ti midia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Internasional a Gunglo para kadagiti Panagalgad
Alpabeto nga Arabiko

Ti **alpabeto nga Arabiko** ( **') wenno **abjad nga Arabiko ''' ket isu ti sinuratan nga Arabiko a kas naikodigo para iti panagsurat ti Pagsasao nga Arabiko. Daytoy ket naisurat manipud iti kanawan nga agpakanigid, iti estilo a kursibo, ken mangiraman kadagiti 28 a letra. Gaputa dagiti letra ket kadawyan a mangipatakder para kadagiti konsonante, daytoy ket naidasig a kas maysa nga abjad.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Agadal iti alpabetiko nga Arabiko kadagiti mangeg
Bibliothèque nationale de France

Ti ****** wenno iti Ilokano **Nailian a Biblioteka iti Pransia** (**BnF**, ) ket isu ti Nailian a Biblioteka iti Pransia, a mabirukan idiay Paris. Daytoy ket naikeddeng a repositorio kadagiti amin a naipablaak idiay Pransia. Ti agdama a presidente ti biblioteka ket ni Bruno Racine.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Bibliothèque nationale (Pransia), *Département de la Phonothèque nationale et de l'Audiovisuel*. Dagiti Nailian a Nairehistro nga Uni ken Departamento ti Audiovisual iti Nailian a Biblioteka iti Pransia. Parais: Bibliothèque nationale, [1986]. 9 p.
* Riding, Alan. "France Detects a Cultural Threat in Google," *New York Times.* Abril 11, 2005.

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* WEbsite ti BnF  
* BnF website 
* ''Gallica,'' Dihital a biblioteka ti BnF 
* ''Gallica,'' Dihital a biblioteka ti BnF
Union List of Artist Names

Ti **Union List of Artist Names** (ULAN) wenno iti Ilokano **Listaan ti Kappon dagiti Nagan ti Artista** ket maysa a online a batayan ti datos nga agus-usar ti natengngel a bokabulario nga agdama nga aglaon kadagiti agarup a 293,000 a nagngan ken dadduma pay a pakaammo a maipanggep kadagiti artista. Dagiti nagan iti ULAN ket mabalin a mairaman dagiti naited a nagan, dagiti seudonimo, dagiti panagdumadumaan iti pannakailetra, dagiti nagan kadagiti sabsabali a pagsasao, ken dagiti nagnagan a nagbalbaliwen gapau ti napalbas a panawen (a kas dagiti pannakiasawa a nagan). Kadagitoy a a nagan, ti maysa ket naitalgedan a kas ti kinaykayat a nagan.

Urayno daytoy ket naiparang a kas maysa alistaan, ti ULAN ket naestruktura a kas maysa a tesauro, a maiyalagad kadagiti pagalagadan ti ISO ken NISO para kadagiti panagaramid ti tesauro; daytoy ket aglaon kadagiti panagsisinnaruno, kapadpada, len pakanaigan a pannakaikabagian.

Ti pakatengngaan ti isip iti tunggal maysa a rehistro ti ULAN ket ti maysa nga artista. Iti agdama adda dagiti agarup a 120,000 artista iti ULAN. Iti datos a batayan, ti tunggal maysa a rehistro ti artista (nakunkuna pay a suheto iti daytoy a manual) ket nailasin babaen ti maysa a naisangayan a numeriko nga ID. Ti naisilpo kadagiti tungngal maysa a rehistro ti artista ket dagiti nagan, dagiti maikabagian nga artista, dagiti taudan para iti datos, ken dagiti nota. Ti temporal a panagsakup ti gay-at ti ULAN ket manipud iti Kinaugma aginggan iti agdama keb panagsakup iti sangalubongan.

Ti ULAN ket mangiraman kadagiti maitutop a nagan ken dagiti mainaig a pakaammo a maipanggep kadagiti artista. Dagiti artista ket mabalin a dagiti agmaymaysa a tao (tattao) wenno grupo dagiti tao a nagtitinnulong a nagob-obra (korporatibo a bagbagi). Dagiti artista iti ULAN ket sapasap a mangirepresenta kadagiti nagpartuat a nairaman iti pannakakonsepto wenno panagpataud kadagiti makitkita nga arte ken arkitektura. Adda met dagiti agpabpabuya nga artista a nairaman (ngem kadawyan a saan a dagiti aktor, dagiti agsalsala, wenno dadduma pay nga agpabpabuya nga artista). Dagiti repositorio ken dagiti nagparparawad ket nairamanda pay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*ULAN
Karkarakter nga Insik

Dagiti **karakter nga Insik** ket dagiti logograma nga inus-usar a panagsurat iti Insik (mabalin a tinawtawagan dagitoy iti ***hanzi*** / "Han a karakter") ken Hapon (***[[kanji]]***). Dagiti kastoy a karakter ket inus-usar pay, ngem saan a kankanayon, iti Koreano (***[[hanja]]***), ken dati nga inus-usar iti Bietnamis (***[[chữ Hán]]***), ken dagiti pay sabali apagsasao. Dagiti Insik a karakter ket buklen ti kaduogan nga agtultuloy nga inus-usar a sistema ti panagsurat iti lubong. Babaen ti kasasaad ti pannkaiwarwaras a pang-usar idiay Tsina ken Hapon, dagiti Insik a karakter ket dagiti kaaduan a naampon a sistema ti panagsurat iti lubong.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Pakasaritaan ti Insik a panagsurat
Sinuratan a Siriliko

Ti **sinuratan a Siriliko** wenno **azbuka** ket maysa nga alpabetiko a sistema ti panagsurat. Daytoy ket naibatay iti Nasapa a Siriliko, a naparang-ay idi Umuna nga Imperio ti Bulgaria idi las-ud ti maika-10 a siglo AD idiay Literario nga Eskuela ti Preslav. Daytoy ket batayan dagiti alpabeto nga inus-usar kadagiti nadumaduma a pagsasaos, iti napalabas ken agdama, kadagiti paset ti Balkano ken Akin-amianan a Eurasia, a naipangpangruna kadagiti Eslabo a taudan, ken dagiti saan a pagsasao nga Eslabo a naimpluensiaan babaen ti Ruso. Manipud idi 2011 adda dagiti agarup a 252 a riwriw a tattao idiay Eurasia nga agus-usar iti daytoy a kas ti opisial nga alpabeto para kadagiti nailian a pagsasao. Agarup a kagudua dagitoy ket adda idiay Rusia. Ti Siriliko ket maysa kadagiti kaaduan a naus-usar a sistema ti panagsurat iti lubong.

Ti Siriliko ket naibatay manipud iti sinuratan nga uncial a Griego, a natiponan babaen kadagiti ligatura ken dagiti konsonante manipud iti naduduog a alpabeto a Glagolitiko ken Daan a Simbaan nga Eslabo para kadagiti uni a saan a mabirukan iti Griego. Daytoy ket nanaganan a kas pamamdayaw kadagiti dua a Bisantino a Griego nga agkabsat a lalaki, ni Santo Cirilo ken Metodio, nga isuda ti kasapaan a nagpartuat ti alpabeto a Glagolitiko. Dagiti moderno nga eskolar ket namatmatida a ti Siriliko ket naparang-ay idi ken naikeddeng babaen dagiti nasapa a disipulo ni Cirilo ken ni Metodio.

## Dagiti nagibasaran

*Bringhurst, Robert (2002). *The Elements of Typographic Style * (version 2.5), pp.&nbsp;262–264. Vancouver, Hartley & Marks. .
*Nezirović, M. (1992). *Jevrejsko-španjolska književnost*. Sarajevo: Svjetlost. [nadakamat iti Šmid, 2002]
*Šmid, Katja (2002). "", in *Verba Hispanica*, vol X. Liubliana: Facultad de Filosofía y Letras de la Universidad de Liubliana. ISSN 0353-9660.

## Dagiti akinruar a silpo
*Pakasaritaan ti Pannakaparang-ay ti alpabeto a Siriliko
*Dagiti taga-ugma a sinuratan: Siriliko