Kinshasa

Ti **Kinshasa** (dati idi a Pranses **', ken [[Pagsasao nga Olandes|Olandes]] ) ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti [[Demokratiko a Republika ti Kongo]]. Ti siudad ket mabirukan idiay [[Karayan Kongo]].

Daytoy ket dati a lugar ti pagkalapan a purok, ti Kinshasa ket maysa tattan nga urbano a lugar nga adda ti populasion iti 9 a riwriw nga agtataeng. Daytoy ket sangsanguenna ti kapitolio ti kaarrubana a [[Republika ti Kongo]], [[Brazzaville]], a daytoy ket mabalin amakita iti adayo a ballasiw ti nalawa a [[Karayan Kongo]].  Ti siudad ti Kinshasa ket maysa pay kadagiti [[Dagiti probinsia ti Demokratiko a Republika ti Kongo|11 a probinsia]] ti DRK. Gaputa dagiti administratibo a pagbeddengan ti siudad-probinsia ket sumakop ti nawatiwat a lugar, agarup a 90% ti daga ti siudad-probinsia ket away, ken ti urbano a lugar ket sumakop laeng ti bassit a paset idiay adayo a lumaud a gibus ti siudad-probinsia.

Ti Kinshasa ket isu ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay [[sub-Sahara nga Aprika]] ken ti maikatlo a kadakkelan iti sibubukel a kontinente kalpasan ti [[Lagos]] ken [[Cairo]]. Daytoy pay ket ti maikadua a kadakkelan a [[prankopona]] nga urbano a lugar iti lubong kalapsan ti [[Paris]], ti Pranses ket isu ti pagsasao ti gobierno, dagiti eskuela, dagiti warnakan, dagiti publiko a serbisio ken nasayaat a komersio iti siudad, bayat a ti [[pagsasao a Lingala|Lingala]] ket inus-usar a kas ti [[lingua franca]] kadagiti kalkalsada. No ti agdama turong ket agtultuloy, ti Kinshasa ket mabalin a labsanna ti Paris iti populasion intono 2020. Ti Kinshasa ket mangisailinto ti maika-14 a [[Organisation internationale de la Francophonie|Francophonie]] a Konperensia intono Oktubre 2012.

Dagiti agtataeng ti Kinshasa ket ammo a kas dagiti ''Kinois'' (iti Pranses ken sagpaminsan iti Ingles) wenno Kinshasans (Ingles).

== Pakasaritaan ==



Ti siudad ket nabangon a kas maysa a lugar ti komersio babaen ni [[Henry Morton Stanley]] idi 1881 ken nanaganan ti Léopoldville a kas pammadayaw kenni Ari [[Leopoldo II ti Belga]], nga isu ti nagtengtengngel ti nawatiwat a teritorio ti tattan ket ti Demokratiko a Republika ti Kongo, a saan daytoy a kas maysa a kolonia ngem bukod a tagikua. Ti lugar ket rimmamg-ay idi adda ti maysa nga iimuna  maidaliasatan a puerto idiay Karayan Kongo idiay ngato ti [[DissuorLivingstone]], dagiti serye ti parokpok iti sumurok a  idiay baba ti Leopoldville. Idi kaunaanna, amin a magatgatang a a sumangsangpet babaen ti baybay wenno naipatultulod babaen ti baybaya ket inawawit babaen dagiti portero iti nagbaetan ti Léopoldville ken [[Matadi]], ti puerto idiay baba ti parokpok ken  manipud idiay aplaya. Ti panakalpas ti [[Perokaril Matadi-Kinshasa|Matadi-Kinshasa]] a [[pagawitan a perokaril]] idi 1898 ket nangited ti naparpardas ken nasaysayaat a sabali a dalan a manglikaw dagti parokpok ken nangirugi daytoy ti napardas a panagrangrang-ay ti Léopoldville. Babaen ti 1920, ti siudad ket naipangato a kas ti kapitolio ti [[Belga a Kongo]], a nangsukat ti ili ti [[Boma, Kongo|Boma]] idiay [[estuario]] ti Kongo.

Idi 1965, ti [[Mobutu Sese Seko|Joseph-Désiré Mobutu]] ket nangagaw ti bileg idiay Kongo iti maikadua a kudeta ken nangiparugi ti annuroten ti maysa nga "[[Aprikanisasion]]" dagiti nagan ti tattao ken luglugar iti pagilian. Idi 1966, ti Léopoldville nanaganan manen ti **Kinshasa*' para iti purok a nagnagan ti Kinchassa a naipatakder idi ti asideg ti daytoy a sitio. Ti siudad ket pimmardas a dimmakkel babaen ni Mobutu, a nakaawawis kadagiti adu a tattao manipud iti ballasiw ti pagilian nga imimmay nga agbirbiruk kadagiti gasatda wenno tumaltalawda manipud kadagiti etniko a gulgulo ti dadduma a lugar. Daytoy ket nangiyeg ti panagbalbaliw ti etniko ken linguistiko a pakabuklan ti siudad. Urayno daytoy ket mabirukan iti teritorio a tinawtawid a tagikua dagiti [[Bateke]] ken [[Bahumbu]] a tattao, ti *lingua franca'' kadagiti Aprikano a pagsasao idiay Kinshasa tatta nga aldaw ket ti Lingala bayat a ti administratibo ken kangrunaan a naisursurat a pagsasao ket ti Pranses, kitaen pay dagiti ad-adu a paammo dagiti pagsasao ti DRK.

Idi 1974, ti Kinshasa ket nangsangaili ti 'The Rumble in the Jungle' a salisal ti boksing a nagbaetan ni Muhammad Ali ken George Foreman, nga ti daytoy ni Ali ket inabakna ni Foreman tapno maipasubli kaniana ti World Heavyweight a titulo.

Ti Kinshasa ket nagsagsagaba gapu kadagiti sobra nga aramid ni Mobutu, dagiti masa a binalitungeg, nepotismo ken ti sibil a gubat a nakaiturongan ti panakatnagna. Nupay kasta, daytoy ket maysa pay laeng a kultural ken saririt a sentro ti Tengnga nga Aprika, nga adda dagiti rumangrang-ay a komunidad dagiti musikero ken dagiti artista. Daytoy pay ket ti kangrunaan nga industria a sentro ti pagilian, nga agpatpataud kadagiti adu a masna aprodukto a naiyeg manipud iti kaunegan.

Ti Kinshasa ket adda ti nadokumentuan a panakalis ti HIV-1, a napetsaan daytoy manipud idi 1959 ket naduktalan idi ti napreserba a dara ti maysa a lokal a lalaki (kitaen ti taudan ti AIDS).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a sapot ti pagsaadan ti siudad ti Kinshasa