open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rosa Luxemburg

Ni **Rosa Luxemburg** (Rosalia Luxemburg, ; 5 Marso 1871 – 15 Enero 1919) ket maysa idi a Marxista teorista, philosopo, ekonomista ken rebolusionario a sosialisa ti kaputotan a Polako Hudio a nagbalin a naturalisado nga umili ti Alemania. Isu ket kameng idi ti Sosial a Demokrasia ti Pagarian ti Polonia ken Lituania (SDKPiL), ti Partido Sosial Demakratiko ti Alemania (SPD), ti Partido ti Nawaya a Sosial Demoktatiko (USPD), ken ti Partido Komunista ti Alemania (KPD).

Idi 1915, kalpasan a nagsuporta ti SPD iti Alemania ti pannakibiang iti Sangalubongan a Gubat I, isuna kenni Karl Liebknecht ket binangonda iti kontra-gubat wenno  (*Liga ti Spartacus*) a daytoy ket dimtengan a nagbalinan ti Partido Komunista ti Alemania (KPD). Idi las-ud ti Aleman a Rebolusion isu ket nangbangon ti *[[Die Rote Fahne]]* (*Ti Nalabbasit a Wagayway*), ti sentro a ramit ti Spartacista a tignay.

Isu ket nangipanunot da iti Spartacista a yaalsa a kas maysa akamali, ngem isu ket nangsuporta ti daytoy kalpsan nga inbilin ni Liebknecht a dina nga am ammo. Idi naparukma daytoy a rebolto babaen ti demokratiko sosial a gobierno ken ti Freikorps (dagiti nagtitipon a beterano ti Sangalubongan a Gubat I iti kanawan a payak dagiti paramilitario a grupo), ni Luxemburg, Liebknecht ken dagiti dadduma pay a nagsupsuporta kaniada ket natiliw ken naipapatayda. Ni Luxemburg ket napaltogan idi ken naibelleng ti bagina idiay Kanal Landwehr idiay Berlin. Kalpasan ti ipupusayda, ni Luxemburg ken Karl Liebknecht ket nagbalinda a martir para kadagiti Marxista. Segun ti Pederal nga Opisina para iti Panagsalaknib ti Batay-linteg, a nangipalplagip ken ni Rosa Luxemburg ken ni Karl Liebknecht ket agtultuloy a mangipapel ti maysa a nangruna a papel ti politikal a kanigid ti Alemania.                                       .

## Dagiti nagibasaran
Kwame Nkrumah

Ni ** Kwame Nkrumah** (21 Septiembre 1909&nbsp;– 27 Abril 1972), P.C., ket isu idi ti daulo ti Ghana ken ti simmarunuanna nga estado, ti Nabalitokan nga Aplaya, manipud idi 1951 aginggana idi 1966. Nga isu ti nagtartaripatu ti panakawaya ti pagilian manipud ti kolonial a panagturay ti British idi 1957, Ni Nkrumah ket isu idi ti immuna a Presidente ti Ghana ken ti immuna a Kangrunaan a Ministro ti Ghana. Isu ket maysa nga inpluensial ti maika-20 a siglo a nagitaktakder ti Pan-Aprikanismo, isu idi ti nangbangon a kameng ti Organisasion ti Aprikano a Panangikaykaysa ken nagunggunaan idi ti Premio Lenin ti Kappia idi 1963.

## Dagiti nagibasaran
Sun Yat-sen

Ni **Sun Yat-sen** (12 Nobiembre 1866 – 12 Marso 1925) ket maysa idi nga Insik a rebolusionario ken ti immuna a presidente ken nangbangon nga ama ti Republika ti Tsina ("Nationalista a Tsina"). A kas ti nangiyuna a pionero ti Republika ti Tsina, ni Sun ket naibagbaga a kas ti "Ama ti Pagilian" iti Republika ti Tsina (ROC), ken ti "nangiyuna ti demokratiko a rebolusion" idiay Republika ti Tattao ti Tsina. Ni Sun ket nangipapel ti kangrunaan apapel ti panakatnag ti Qing a Dinastia idi las-ud ti Doble a Sangapulo a Rebolusion. Uray no isu ket adda idi idiay St. Louis, Missouri , isu ket naidutokan nga agserbi a kas ti presidente ti Probisional a Republika ti Tsina, idi nabangon idi 1912. Isu pay ket kimmadduaan idi a nangbangon ti Kuomintang (KMT), a nagserserbi a kas ti immuna a daulona. Ni Sun ket isu idi ti nagikaykaysa a pigura iti kalpasan ti Imperial a Tsina, ken agtultuloy a naisangsangayan kadagiti maika-20 a Siglo nga Insik a politiko para iti panagraraem ti tattao manipud kadagiti dua a bangir ti Ilet ti Taiwan.

Urayno ni Sun ket naipanpanunotan a kas maysa kadagiti kalatakan a daulo ti moderno a Tsina, ti politikal a biagna idi ket ti agnanayon a panagsagsagaba ket kankanayon a idi panakatalaw.Kalpasan ti panagballigi ti rebolusion, isu ket kellaat a naiyetnag ti bileg iti kabarbaro a nabangon a Republika ti Tsina, ken nangidadaulo kadagiti nagsasaruno  a rebolusionario a gobierno a kas maysa a panagikarit kadagiti mannakigubat a nagtengtengngel ti pagilian. Ni Sun ket saan a nagbiag a nakakita ti panagtitipon ti bileg ti partidona iti pagilian idi las-ud ti Akin-amianan nga Ekspedision. Ti partidona, a nangporma ti narasi a kumadduaan kadagiit Komunista, ket napisi kadagiti dua asangkatipunan kalpasan idi pimmusay. Ti kangrunaan a legado ni Sun ket ti panangrang-ayna ti politikal a pilosopia a tinawtawagan ti Tallo a Pamunganayan ti Tattao: nationalismo, demokrasia, ken ti panggedan ti tattao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Pedro ti Natan-ok

Ni **Pedro ti Natan-ok**, **Pedro I** wenno **Pyotr Alexeyevich Romanov** () (&nbsp;– ) ket nangituray ti Sarismo ti Rusia ken kalpasan daytoy ti Ruso nga Imperio manipud idi  aginggana idi pimmusay, a kimmadduan a nagturay sakbay idi 1696 iti gudua a kabsatna lalaki. Kadagiti adu a nagballigi a gubgubat isu ket nangpadakkel ti Sarismo iti maysa a dakkel nga imperio a nagbalin a nangruna a bileg ti Europa. Segun ti historiador a ni James Cracraft, isu ket nangidaulo kadagit kultural a rebolusion a nangsukat ti tradisionalista ken mediebal a sosial ken politikal a sistema iti maysa a moderno, a sientipiko, naibatay ti Europa,ken rationalista a sistem.

### Paammo

### Dakamat

## Dagiti akinruar a silpo

*
Charles de Gaulle

Ni **Charles André Joseph Marie de Gaulle** ( wenno ; ; 22 Nobiembre 1890 – 9 Nobiembre 1970) ket maysa idi a Pranses a heneral ken estadista a nangidaulo dagiti Nawaya a Puersa ti Pransia idi las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Isu ket nangbangon pay ti Maikalima a Republika ti Pransia idi 1958 ken nagserbi a kas ti immuna a Presidente manipud idi 1959 aginggana idi 1969. Ti beterano ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, kadagiti tawtawen ti 1920 ken 1930, ni de Gaulle ket immay ti puersa a kas maysa a nangipangpangruna dagiti nakuti a nakalasagan a dibision, nga inpanpanunotanna nga agbalin a sentro iti moderno a pannakigubat. Idi las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat II, isu ket nakagun-od ti ranggo a brigadier heneral (nga inususarna iti amin a kabibiagna), a nangidaulo kadagiti bassit a nagballigi a nakalasagan a kontra a panagraut idi las-ud ti 1940 a Gubat ti Pransia idi Mayo iti las-ud ti Montcornet, ken nabiit a nagserbi iti gobierno ti Pransia idi matmatnag ti Pransia. Ni De Gaulle ket isu idi ti kangatuan nga opisial ti milisia ti Pransia a nanglikud ti Hunio 1940 a panagipasardeng ti gubat iti Nazi nga Alemania manipud idi naiparugi daytoy.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran
* Aussaresses, Heneral Paul (2010). *Ti Gubat ti Casbah: Terorismo ken Kontra-Terorismo idiay Arhelia, 1955–1957*. New York: Enigma Books, .
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Martin Luther King, Jr.

Ni **Martin Luther King, Jr.** (Enero 15, 1929&nbsp;–&nbsp;Abril 4, 1968) ket mays idi nga Amerikano a klerigo, aktibista, ken prominente a daulo ti Tignay dagiti Sibil a Karbengan. Isu ket nadayeg a naamammoan para iti papelna iti panagpasayaat dagiti sibil a karbengan a nagus-usar ti di naranggas a sibil a di panagtulnog. Ni King ket nagbalinen a nailian nga ikono ti pakasaritaan ti moderno nga Amerikano a liberalismo.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran

*
*

## Adu pay a mabasbasa

* Carson, Clayborne. "Mitolohia ti Karismatiko a Panangidaulo ni Martin Luther King". Iti Gerster, Patrick; Cords, Nicholas. *Mito Amerika: Ti Naipakasaritaan nga Antolohia, Tomo II*. St. James, NY: Brandywine Press. (1997). 
*Garrow, David. *Panangisalladay ti Krus: Martin Luther King, Jr., ken ti Konperensia ti Akin-abagatan a Panangidaulo ti Kristiano* (1989). Premio Pulitzer. 
* Kirk, John A., ed. *Martin Luther King Jr. ken ti Tigmay dagiti Sibil a Karbengan: Dagiti kOntrobersia ken Debado* (2007). 224 pp.
*Schulke, Flip; McPhee, Penelope. *Pannakailaglagipan kenni King *, Pangyuna a balbalikas ni Jesse Jackson (1986). 
*Kotz, Nick, *Panagukom nga al-aldaw: Lyndon Baines Johnson, Martin Luther King Jr., ken dagiti Linteg a nangbalbaliw ti Amerika* (2005). 

## Dagiti akinruar a silpo
Qin Shi Huang

Ni **Qin Shi Huang** (Wade-Giles: **Chin Shih Huang**; Insik: ; 259 BC – 210 BC; personal name: **Zhao Zheng** (Wade-Giles: **Chao Cheng**; ); nagan iti klasiko nga Insik: (趙正) ket isu idi ti ari ti Insik nga Estado ti Qin manipud idi 246 BC aginggana idi 221 BC, idi las-ud ti Paset ti panawen dagiti Naggugubat nga Estado. Isu ti nagbalin nga immuna nag emperador ti nagkaykaysa a Tsina idi 221 BC. Isu ket nagturay aginggan idi pimmusay idi 210 BC iti tawen a 49.

Isu ket tinawtawgann ti bagina a kas ti Umuna nga Emperador (, *Shǐ Huángdì*) kalpasan ti panagkaykaysa ti Tsina, Ni Qín Shǐ Huáng ket maysa anangruna a pigura iti Insik a pakasaritaan, a nagiyeg ti gangani a dua a milenio nga imperial a panagturay. Kalpasan ti panagkaykaysa ti Tsina, ken ti nagruna nga agbalbalakad kaniana a ni Li Si ket nangiruar kadaiti kangrunaan a reporma ti ekonomiko ken politikal a sistema. Isu ket nangipatakder kadagit idaddakkel a gandat, a mairaman ti panangipatakder ken panagkaykaysa kadagiti nadumaduma a a paset ti Nalatak a Diding ti Tsina, ti nadayeg tattan a kadakkel ti siudad a mausoleum a ginuargardian babaen dagiti kasla tao a kadkkel a Terakota aBuyot, ken ti dakkel a kalsada a sistema, a nakatayan dagiti adu a tao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Pakasaritaan ti Tsina 
*"Ania ti adda idiay panteon ni Qin Shi Huang?"
Suleiman I

Ni **Suleiman I** (, *Sultān Suleimān-i evvel* or , *Kānūnī Sultān Suleimān*, Moderno a Turko: *I. Süleyman* () wenno *Kanuni Sultan Süleyman*; 6 Nobiembre 1494 – c. 5 Septiembre 1566) ket idu idi ti maikasangapulo ken kapautan a nagturturay nga  Emperador, Sultan ti Otomano nga Imperio, manipud idi 1520 aginggana idi pimmusay idi 1566. Isu ket naamammoan ti Laud a kas ni **Suleiman ti Nadaeg** ken idiay Daya, a kas ni "**Ti Agit-ited ti Linteg**" (; , *al‐Qānūnī*), para iti kompleto a panangibangonna manen ti legado a sistema ti Otomano. Ni ket nagbalin a prominente a monarkia ti maika-16 a siglo nga Europa, a nagturturay idi ti kinapigsa ti milisia, politikal ken ekonomiko a bileg ti Otomano nga Imperio. Ni Suleiman ket kinabukodanna nga indauloan dagiti buyot ti Otomano iti panagrukmada kadagiti pammasakedan ti Belgrado, Rodas, ken ti kaaduan ti Hungaria sakbay a napasardeng ti panagiparukmana idiay Sillong ti Vienna idi 1529. Isu ket ti kaaduan a nagikapet ti Tengnga a Daya iti pannakisuppiatna kadagiti Safavid ken dagiti dakkel a paset ti Amianan nga Aprika ken ti kaadadayo ti laud a kas ti Arhelia. Babaen ti turayna, ti Otomano a plota ket nangiturturay kadagiti baybay manipud ti Mediteraneo aginggana idiay Baybay Nalabbasit ken ti Golpo Persiano.

Iti panangidaulona ti agpadpadakkel nga imperio, ni Suleiman ket binukbukodanna a nagipatakder kadagiti panagsuksukat ti lehislatibo a mainaig ti kagimongan, edukasion, panagbuis, ken kriminal a linteg. Ti kanonikal a lintegna (wenno ti *Kanuns*) ket nagsimpa ti porma ti imperio kadagiti siglo. Ni Suleiman ket saan laeng a maysa a naisangsangayan a mannaniw ken mammanday ti balitok; isu ket nagbalin pay a nalatak a patron ti kultura, a nagtartaripato ti nabalitokan a panawen ti artistiko, literario ken ti panagrang-ay ti arkitektura ti Otomano nga Imperio. Isu ket nagsasao iti lima a pagsasao: Otomano a Turko, Arabiko, Chagatai (dialekto sasao a Turko ken kabagian ti Uyghur ken Uzbek), Persiano ken Serbio.

Iti pannakisina ti Otomano a tradision, ni Suleiman ket nangasawa ti maysa a babai ti harem, a ni Roxelana, a nagbalin a ti Sultan Hürrem; dagiti intignayna  a kas maysa a reina iti korte ken ti kinabilegna iti Sultan ket nagpadayeg kaniana. Ti anakda a lalaki, a ni Selim II, ket sinarurona ni Suleiman kalpasan ti ipupusayna idi 1566 kalpasan ti panagturay ti 46 a tawtawen.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Timur

Ni **Timur**, **Tarmashirin Khan**, **Emir Timur** ( **', [[Pagsasao a Chagatai|Chagatai]]: **' "landok"; 8 Abril 1336 – 18 Pebrero 1405), naipakasaritaan a naamammoan a kas ni **Tamerlane** (manipud iti , , Aksak Timur "Timur ti Pilay" iti Turko), ket maysa idi a Turko ruler nga isu ti nagparukma ti Laud, Abagatan ken Tengnga nga Asia ken nangbangon ti [Timurid a dinastia]. Isu ket apong ni [Ulugh Beg, nga isu ti nangturay ti Tengnga nga Asia manipud idi 1411 aginggana idi 1449, ken ti tallo a kaadayo nga apong ni Babur, ti nangbangon ti Mughal nga Imperio, a nangituray ti Abagatan nga Asia kadagiti napalabas a sigsiglo.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Agustin ti Hipona

Ni **Agustin ti Hipona** (;
Nobiembre 13, 354 – Agosto 28, 430), ammo pay a kas ni **San Agustin**, **San Austin**, wenno **San Agostino**, ket maysa idi nga obispo ti Hippo Regius (itan ket ti Annaba, Arhelia). Isu ket maysa idi a Latin a pilosopo ken teologo manipud idiay Probinsia ti Aprika ti Romano nga Imperio ken sapasap a naipanpanunotan a kas maysa kadagiti kalatakan nga agpanpanunot a Kristiano iti amin a panawen. Dagiti insursuratna ket kaaduan a nakaimpluensian iti panagrang-ay ti Akinlauda Kristianidad.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Moises

Ni **Moises** (, Moderno **' <small>[[Bokalisasion a Tiberiano|Tiberiano]]</small> **' ISO 259-3 **';  **') ket, segun ti Hebreo a Biblia ken ti Koran, ti maysa a relihioso a daulo, mangit-ited iti linteg ken propeta, nga isu ti tradisional a naibagbaga a nagsurat ti Torah. A tinawtawagan pay ti *Moshe Rabbenu* iti Hebreo (, *[[Literal a pannakaipatarus|Lit.]]* "Moises ti Manursuro kaniatayo/Rabino"), isu ti kangrunaan a propeta iti Hudaismo, ken isu ket naipampanunotan pay a nangruna a propeta ti Kristianidad ken Islam, ken dagiti pay adu a bilang ti dadduma pay a pammati.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Pablo ti Apostol

Ni **Pablo ti Apostol** ( AD 5&nbsp;–  AD 67; nadumaduma a tinawtawagan a kas "ti Apostol Pablo" wenno "Santo Pablo"), ken tinawtawagan pay a kas ni **Saul ti Tarsus**, ket naipagarupan nga isu ti kaimpluensiaan a nasapa  Kristiano a misionario. Dagiti naibagbaga a sinursurat babaen ti simbaan (ti Pauline epistles) ket mangporma kadagiti adu a paset ti Baro a Testamento. Ti impluensia iti Kristiano a panagpanpanunot dagiti epistola a naibagbaga a sinuratna ket adu, gapo ti pannkaitaripnongna a kas maysa a prominente nga apostol ti Kristianidad idi las-ud ti panangiwarwaras ti Ebanghelio babaenti nasap a komunidad dagiti Kristiano iti ballasiw ti Romano nga Imperio.

### Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Abraham

Ni **Abraham** (Hebreo: , Moderno: *Avraham*, Griego: Αβραάμ (Avraam), Tiberian: *ʼAḇrāhām*, Ashkenazi: *Avrohom* wenno *Avruhom*,  *[[Ibrahim (nagan)|Ibrāhīm]]*) ket maysa kadagiti bibliko a pariarka ken maysa a kangrunaan a karakter iti epiko dagiti Israelita. Ti saritana ket naibagbaga kadagiti kapitulo 11-25 ti Libro ti Henesis, ket addan ti prominente a papel iti Hudaismo, Kristianidad ken Islam.

Segun ti naibagbaga iti Henesis, iti edad a 75, ni Abram, a nagsursurot ti naipagarupna a bilin ti Dios, innalana ti asawana a ni Sarai, ken ti sangkabalayanna ken nagbanniaga manipud idiay Haran a npan idiay Shechem idiay Canaan. Ni Abram ket simrek ti maysa a tulagan ken ni Apo Dios, a nakaituduan babaen ti rito ti panagkugit. Ni Abram ket amo tattan a kas ni Abraham (“ama dagiti adu a pagilian”), ken ni Sarai ket nagbalin a Sarah. Ni  Abraham ken ni Sarah ket awan , ni Sarah ket nangisingasing a ni Abraham agputot ti anakna babaen ti katulongna, a ni Hagar. Ni Hagar ket naganak ti inn=mmuna nga anak ni Abraham, ni Ishmael. Ni Abraham ken Sarah kalpasan daytoy ket naganakda kenni Isaac.

Ii Hudio ken Kristiano a tradision, ni Abraham ken isu ti ama dagiti Israelita babaen ti anakna a lalaki a ni Isaac. Iti Islamiko a tradision, ni Abraham ket naipanpanunotan a kas ti propeta ti Islam, ti maysa a kaputotan ni Mahoma, babaen kenni Ishmael. Dagiti Muslim naipanpanunotanda kaniana a kas pagarigan ti perpekto a Muslim, ken ti nararaeman a nagpabaro ti Kaaba idiay Meka. Ni Bahá'u'lláh, toi propeta ti Baha'i a Pammati, ket mangpasingked ti kangatuan a relihioso nga estasion para kenni Abraham. Iti Baro a Testamento ni Abraham ket naipalpalawag a kas maysa a tao ti pammati. Isu ket naipampanunotan a kas maysa a patron a santo kadagiti industria ti kinamanagsangaili.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Jake Vargas

Ni **Jake Angelo Cunanan Vargas** (ammo pay a kas ni **Kuya Jhake** wenno **Jhake Vargas**;  idiay Olongapo), ket maysa a kumakanta ken aktor.
Kultura

Ti **kultura** ( lit. *panagtalon*) ket maysa a moderno a konsepto a naibatay iti maysa a termino nga immuna a nausar iti klasiko a kina-ugma babaen ti Romano nga orador, a ni Cicero: *"cultura animi"*. Ti termino a *"kultura"* ket immuna a nagparang iti agdama apuotna idiay Europa idi maika-18 ken maika-19 a sigsiglo, tapno mangibaga ti pamay-an ti panagtalonn wenno panagparang-ay, a kas iti agrikultura wenno hortikultura. Idi maika-19 a siglo, ti termino ket rimmmang-ay nga immuna a mangibaga ti panagpasayaat wenno pannakapino ti maysa a tao, a naipangpangruna babaen ti edukasion, ken ti pannakatungpal dagiti nailian nga aspirasion wenno dagiti umno. Idi tengnga ti maika-19 a siglo, adda dagiti sientista a nagususar ti termino a "kultura" tapno mangitudo ti sangalubongan a kapasidad ti nagtagitaon. Para iti Aleman a di-positibista a sosiolohista a ni Georg Simmel, ti kultura ket nangibagbaga "ti kultibasion dagiti agmaymaysa a tao babaen ti ahensia dagiti akin-ruar a porma a dagitoyen ket representatibon ti dalan ti pakasaritaan".

Idi maika-20 a siglo, ti "kultura" ket rimmuar a kas ti maysa a sentro a konsepto iti antropolohia, a binukbuklan ti sakup ti penomena ti tao a saan a maidakamat ti henetiko a tawidan. A naisangsangayan ti termino a "kultura" iti Amerikano nga antropolohia ket adda ti dua a kayatna a sawen: (1) ti rimmang-ay a kapasidad ti tao a mangidasig ken mangirepresenta dagiti pannakasanay kadagiti simbolo, ken ti panagtignay a naiparapaap ken managpartuat; ken (2) dagiti naisalsalumina a pamay-an ti tattao nga agtataeng kadagiti nadumaduma a luglugar iti lubong a nangidasdasig ken nangirepreprenta dagiti pannakasanayda, ken ti napartuat a panagtignayda. Dagiti pannakailaslasin ket agdama a naar-aramid iti nagbaetan ti pisikal nga artipakto a pinartuat babaen ti maysa a kagimongan, a naibagbaga a kas ti material a kultura ken dagiti amin, dagiti di maar-arikap a kas ti pagsasao, tradision, kdpy. a dagitoy ti kangrunaan a batayan ti termino a "kultura".

## Etimolohia
Ti etimolohia ti moderno a termino ti "kultura" ket adda ti maysa a klasiko a taudan. Iti Ingles, ti balikas a "kultura" ket naibatay ti termino nga inus-usar idi babaen ni Cicero idiay bukodna a *[[Tusculan Disputations]]*, nga idiay ket nagsursurat ti panagtalon ti kararua wenno *"cultura animi"*, nga isu a daytoy ket nagus-usar ti maysa amaipapan ti agrikultura a metapora tapno mangipalpalawag ti panagrang-ay ti pilosopiko a kararua, a daytoy ket naawawatan a teleolohiko a kas ti maysa a kangatuan a masna a mabalin a panunot para iti panagrang-ay ti nagtagitaoan. Ni Samuel Pufendorf ket isu ti nangala ti metapora iti moderno a kontestoto, a kayatna a sawen ket adda iti kapada, ngem saanen nga agipagpagarup a ti pilosopia ket isu ti masna a kinalibnos ti tao. Ti panagusarna, ken dagiti adu a mannurat kalpasan kaniana "ket mangitudo kadagiti amin a pamay-an a nagpasayaat ti tao kadagiti kasisigud a barbarismo, ken babaen ti artipisio, ket nagbalin a napno a tao ".

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Arte

Ti **arte** ket ti nadumaduma a kita a sakup dagiti aramid ti tattao ken dagiti nagbanagan kadagiti nga inararamid; daytoy nga artikulo ket mangipatengnga ti isip ti makitkita nga ar-arte, a mairaman ti pnankaparuta kadagiti ladawan wenno banbanag iti lugar a pagobraan a mairaman ti pinintaan,  eskultura, panagaramid ti prenta, potograpia, ken dagiti dadduma pay a makitkita amidia. Ti arkitektura ket sagpaminsan pay a mairamraman a kas maysa kadagiti makitkita nga arte; nupay kasta, a kasla iti dekoratibo nga ar-arte, daytoy ket kapanggepan ti panakapartuat kadagiti banag a ti praktikal a panangiraman ti panagusar ket nasken iti pamay-an a dagitoy ket saan a kadawyan para iti pinintaan, kas pagarigan, ti musika, teatro, pelikula, sala, ken dadduma pay a mabuybuya nga ar-arte, ket ti pay literatura, ken dagiti dadduma pay a midia  a kas ti interaktibo a midia ket nairamramanda iti nawatwatiwat a panangipalpalawag ti arte wenno ti ar-arte. Manipud idi maika-17 a siglo, ti *arte* ket naitudtudo a ti ania man a kalaing wenno ti kinalaing ken saan idi a naigidgiddiat manipud kadagiti artesania wenno dagiti siensia, ngem ti moderno a panagusar ti napino nga ar-arte, a dagiti estatiko konsiderasion ket nasken unay, ket sapasap a nailaslasin manipud kadagiti naal-ala a kalaing, wenno ti dekoratibo naipakat nga ar-arte.

Adu kadagiti panagipalplawag ti arte a naisingsingasing babaen dagti pilosopo ken dagiti dadduma pay a nangidasdasig ti arte iti termino ti mimetismo, panagiyebkas, pannakisinnarita ti rikna, wenno dadduma pay a pat-pateg. Idi las-ud ti Romantiko a paset ti panawen, ti arte ket nagbalin a nakitkita a kas ti "maysa a nangruna a ramit ti isip ti tao a naidasig iti relihion ken siensia". Urayno ti panangipalpalawag ti arte ket sinupsuppiat ken nagbalbaliw kadagiti napalabas a panawen, ti sapasap a panangipalpalawag ket nangibagbaga ti kapanunotan ti ahensia ti tao ken ti panagpartuat babaen ti panagpanpanunot ken tekn ikal a kalaing.

Ti katutubo ti arte, ken dagiti mainaig a konsepto a kas ti panagparpartuat ket panagipatpatarus, ket sinuksukimat iti maysa a sanga ti pilosopia a naamammoan a kas ti estetika.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Dialektiko

Ti **dialektiko** ket ti pamay-an ti panagirinnason para iti paganamungan ti di-pagtunosan a daytoy ket sentro idin ti Indiano ken Europeano a pilosopia manipud idi kina-ugma. Ti balikas a *dialektiko* ket nagtaud idiay taga-ugma a Gresia, ken pinadayegan babaen ni Plato kadagiti Sokratiko a dialogo. Ti maipapan ti dialektiko a pamay-an ket maysa a dialogo a nagbaetan ti dua wenno ad-adu a tattao nga agtengtengngel kadagiti naggigiddiat a puntos a panirigan a maipanggep ti maysa a seheto, nga agayat a mangibangon ti kinapudno iti dayta a banag babaen ti dialogo, nga adda kadagiti nairasonanan a di-pagtunosan.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* McKeon, R. (1954) "Dialektiko ken Politikal a Panunot ken Tignay." Etika 65, BLNG. 1: 1-33.
* Postan, M. (1962) "Pamay-an ken and Dialektiko iti Ekonomiko a Pakasaritaan," Ti Panag-repaso ti Ekonomiko a Pakasaritaan, Blng. 3.
* Biel, R. and Mu-Jeong Kho (2009) "Ti Banag ti Enerhia iti Kaunegan ti Dialektiko nga Arngian iti Regulationist Problematique ," Recherches & Régulation Panagi-obobra kadagiti Papel, RR Série ID 2009-1, Association Recherche & Régulation: 1-21.

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti Sinursurat iti Dialektiko ni Bertell: Dialectics.Net
* David Walls, Dialektikal Sosial a Siensia 
* Dialektiko para kadagiti Ubbing
Mesopotamia

Ti **Mesopotamia** (manipud ti : "[daga] a nagbaetan ti karkarayan";  (*bilād al-rāfidayn*);  (*beth nahrain*): "daga ti karkarayan") ket isu ti nagan para iti lugara ti Tigris–Euprates a sistema ti karayan, nga isu tattan ti moderno nga aldaw nga Irak ken ti basbassit a pannakaibaga ti amianan a daya ti Siria, abagatan a daya ti Turkia ken dagiti babbabassit a paset ti abagatan a laud ti Iran.

Daytoy kaaduan a naipanpanunotan idiay Laud a kas ti duyan ti sibilisasion, ti Gambang a Panawen a Mesopotamia ketnairaman ti Sumer ken dagiti imperio ti Akadio, Babiloniko ken Asiriano, nga amin ket patneng ti teritorio ti moderno nga aldaw nga Irak. Iti Landok a Panawen, daytoy ket tinengtengngel idi dagiti imperio ti Neo-Asiriano ken Neo-Babiloniko. Dagiti patneng nga Sumerio ken Akadia (a mairaman dagiti Asiria ken Babiloniko) ket nagturturayda ti Mesopotamia manipud idi ununa ti naisursurat a pakasaritaan (c. 3100 BC) aginggana ti panakatnag ti Babilonia idi 539 BC, nga idi daytoy ket pinarukma baba ti Akemenida nga Imperio. Daytoy ket natnag kenni Alejandro ti Natan-ok idi 332 BC ken, kalpasan ti ipupusayna, daytoy ket nagbalin a paset ti Griego a Seleusida nga Imperio.

Idi agarup a 150 BC, ti Mesopotamia ket tinengtengngel idi babaen dagiti Partiano. Ti Mesopotamia ket nagbalin a lugar ti pakigubgubatan a nagbaetan dagiti Romano ken Partiano, nga add dagiti paset ti Mesopotamia a nabiit a tinengtengngel ti Romano. Idi AD 226, daytoy ket natnag kadagiti Sasanida a Persiano, ken nagtultuly a tinurturayan dagiti Persiano aginggana idi maika-7 a siglo nga Arabo nga Islamiko a panagrukma ti Sasanida nga Imperio. Adda dagiti bilang ti nangruna a neo Asiriano ken Kristiano a patneng nga estado ti Mesopotamian nga adda idi nagbaetan ti Umuna a siglo BC ken maika-3 a siglo AD, a mairaman ti Adiabene, Osroene ken Hatra.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Pintas

Ti **pintas** (tinawtawagan pay a kas ti **kinapintas** ket ti maysa a pakailasinan ti maysa atao, ayup, lugar, nanag, wenno panunot a mangited ti panakapuot a panagsanay ti rag-o wenno pannakapnek. Ti pintas ket inad-adal a kas paset ti estetika, sosiolohia, sosial a sikolohia, ken kultura. Ti "umno a pintas" ket maysa nga entidad a sinidsiddaawan, wenno agtagikua kadagiti langa a kaaduan  anaigupit iti pintas iti maysa a naisangsangayan a kultura, para iti kinaperpekto.

Ti pannakasanay ti "pintas" ket kanayon a mangipanggep ti panangipatarus kadagiti entidad a kas iti natimbengan ken naidangngay iti katutubo, a mabalin a mangiturong daytoy kadagiti rikna ti panakaguyugoy ken derrep ti pia. Gapu ta daytoy ket maysa a kabukbukodan a pannakasanay, daytoy ket kadawyan a naibagbaga a ti "pintas ket adda iti kumitkita."

Adda ti ebidensia a dagiti panagipagarup ti pintas ket ebolusionario a naikeddeng, a ti banbanag, dagiti aspekto ti tao ken dagiti ladawan ti daga a naipampanunotan a napintas ket kayarigan a mabirukan kadagiti amin a kasasaad a makaited ti napasayaat a pannakaungar ti agipagpagarup a henero ti tao.

Ti klasiko a Griego a pangnagan para iti "pintas" idi ket ti κάλλος, *kallos*, ken ti pangilasin para iti "napintas" idi ket ti καλός, *kalos*. Ti Koine a Griego a baliakas para iti napintas idi ket ti ὡραῖος, *hōraios*, ti maysa a panangilasin nga etimolohiko a nagtaud manipud iti balikas a ὥρα, *hōra*, a kayatna a sawen ket  "oras". Iti Koine a Greigo, ti pintas idi ket naitaripnong iti "napanawenan". Isu a, ti naluom a prutas (a napanawanan) ket naipampanunotan idi a napintas, isu a ti ubing a balasang nga agparparang a maysa a manakman wenno ti manakman a babai nga agparparang a kas ub-ubing ket saan a naipampanunotan a napintas. Iti Atiko a Griego, ti *hōraios* ket adu idi ti kayatna sawen, a mairaman ti "kinaagtutubo" ken "pannakamanakman".

## Dagiti nagibasaran

## Dagti akinruar a silpo
Etika

Ti **etika**, naamammoan pay a kas ti **moral a pilosopia**, ket maysa asanga ti pilosopia a mangiraman ti panakaisistema, panagikanawa, ken panagipatalked kadagiti konsepto kadagiti kalintegan ken dagiti dakes a panagkukua. Daytoy ket manipud ti a balikas ti ethos, a kayatna saoen ket "karakter".
Dagiti kangrunaan a paset ti panagadal iti etika ket mabalin a mabingbingay iti 4 a pagtignayan a luglugar:
* Meta-etika, maipanggep ti teoretikal a kaibuksilan kenreperensia kadagiti moral a panagipaltiing no kasano ti panagikeddeng dagiti pateg ti kinapudnoda (no adda);
* Normatibo nga etika, maipanggep ti praktikal a kaibuksilan ti panagikeddeng ti moral a dalan ti tignay;
* Deskriptibo nga etika, naamammoan pay a kas ti maipadpada nga etika, ket isu ti panagadal dagitoi pammati a maipanggep ti moralidad ti tattao;
* Naipakat nga etika, maipanggep ti panaggun-od kadagiti pagbanagan ti moral kadagiti naisangsangayan a kasasaad;

## Paammo

## Dagiti nagibasaran
* Hoy, D.  (2005), Kritikal a resistansia ti kalpasan nga estrukturalismo aginggana ti kalpasan a kritiko, Instituto ti Teknolohia ti Massachusetts, Massachusetts.
* Lyon, D.  (1999),  Kalpasan a modernidad, Maika-2 nga ed, Open University Press, Buckingham.
* Singer, P.  (2000), Dagiti Sinursurat iti etikal a biag, Harper Collins Publishers, Londres.

## Dagiti akinruar a silpo
* Pangyuna iti Etika  babaen ni Paul Newall, para kadagiti agdadamo.
* ''Etika'', 2d ed., 1973. babaen ni William Frankena
Epistomolohia

Ti **epistomolohia** () ket isu ti sanga ti pilosopia a maipanggep ti kasasaad ken sakup ti pannakaammo. Daytoy ket salusodena ti no ania ti pannakaammo, no kasano a naala, ken no kasano ti mabalin a kalwa para iti maysa a naited a suheto wenno entidad a maammoan.

Kaaduan kadagiti pannakisinnupaiat iti daytoy a lugar ti pagobraan ket naipatengnga ti isip iti panagusig ti kasasaad ti pannakaammo ken no kasano a maibaga kadagiti naikapet a pakinakem a kas ti kinapudno, pammati, ken panagipaneknek.  Ti maysa apanirigan, eskeptisimo, ket isu ti panaglikud nga adda laeng bassit wenno awan amin ti pannkaammo.

Ti termino ket inpayuna babaen ti Eskoses a pilosopo a ni James Frederick Ferrier (1808–1864). Ti kugar a pagobraan ket sagpaminsan a naibagbaga a kas ti *teoria ti pannakaammo*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Lohika

Ti **lohika** (manipud iti Griego ) ket mangitudtudo ti panagadal kadagiti moda ti panagrason (a dagitoy ket umisu ken dagitoy ket kaallilawan) ken ti panagusar ti umisu a panagrason. Iti kinaudi a kapanunotan, ti lohika ket kaaduan a naus-usar kadagiti intelektual nga aktibidadl, a mairaman ti pilosopia ken siensia, ngem iti umuna kapanunotan, daytoy ket kangrunaan a maad-adal kadagiti disiplina ti pilosopia, matematika, semantika, ken siensia ti kompiuter. Daytoy ket sukimatenna dagiti sapasap a porma a maala dagiti pangsuppiat. Iti matematika, daytoy ket ti panagadal kadagiti umisu a panagipagarupan nga adda iti kaunegan ti pormal a pagsasao. Ti lohika ket inad-adal pay iti pangsuppiatan a teoria.

Ti lohika ket inadadal kadagiti nadumaduma a taga-ugma a sibilisasion, a mairaman ti India, Tsina, ken Gresia. Idiay laud, ti lohika ket nabangon idi a kas maysa apormal a disiplina babaen ni Aristoteles, a nangited daytoy ti kammasapulan a lugarna iti pilosopia. Ti panagadal ti lohika ket paset idi ti klasiko a trivium, a nangiraman pay ti gramatika ken retoriko.

Ti lohika ket kankanayon a nabingbingay kadagiti tallo a paset, induktibo a panagrason, abduktibo a panagrason, ken deduktibo a panagrason.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Peminismo

Ti **peminismo** ket maysa nga urnong dagiti tignay ken dagiti ideolohia a naigandat iti panangialpalawag, panangipatakder, ken panagikanawa ti kapadpada ti politikal, ekonomiko, ken dagiti sosial a karbengan para iti babbai. Iti pay maipatinayon, ti pemenismo ket agsuksukimat a mangibangon dagiti agpapada nga oportunidad para iti babbi idi edukasion ken panagtrabaho. Ti maysa a **pemenista** ken "ti mangitaktakder wenno mangsupsuporta kadagiti karbengan ken ekualidad ti babbai".

Ti peminista a teoria, a rimsua manipud kadagitoy a tignay ti pemenista, ket mangigandat ti pannakaawat ti kasasaad ti saan a panagpapada ti henero babaen ti panagsukisok kadagiti sosial a papel ti babbai ket dagiti nagbiagan a kasanayan; daytoy ket nakaparang-ay kadagiti teoria kadagiti nadumaduma a kita ti disiplina tapno makasungbat kadagiti banag a kas ti sosial a panagipatakder ti sekso ken henero. ADda dagiti nasapsapa a porma ti peminismo idin ket nadildillaw para iti panagala kadagiti naadalan a perspektibo ti puraw laeng, ken tengnga a klase.  Daytoy ket nagturongan ti pannakapartuat ti etiko a naisangsangayan wenno adu a kulturista a porma ti peminismo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Arkitektura

Ti **arkitektura**  (Latin **, manipud iti Griego a  – arkhitekton, manipud iti  "mangipangulo" ken  "agipakpatakder, allawagi, mason")  ket isu dagitoy ti pamay-an ken produkto ti panagplano, panagdibuho ken panangipatakder. Ti arkitektural nga ob-obra, iti materiala porma dagiti pasdek,  ket kankanayon anaipanpanunotan a kas dagiti kultural a simbolo ken kas dagiti obra ti arte. Dagiti naipakasaritaan a sibilisasion ket kankanayon a nainagnaganan kadagiti nabatbati nga arkitektural a nagungun-odda.

Ti "arkitektura" ket mabalin a mangibuksil ti:
*Ti sapasap a termino a manglawlawag kadagiti pasdek ken dagiti dadduma pay a pisikal nga estruktura.
*Ti arte ken siensia ti panagdibuho ket ti panagipatakder kadagiti pasdek ken dagiti dadduma pay a pisikal nga estruktura.
*Ti estilo ken pamay-an ti daremdem ken panangipatakder dagiti pasdek ken dagiti dadduma pay a pisikal nga estruktura.
*Ti panagsanay ti arkitekto, nga iti arkitektura ket kaibuksilanna ti panagidaton wenno panagiladawan dagiti propesional a serbisio a mainaig ti daremdem ken panangipatakder dagiti pasdek, wenno naipatakder nga enbironmento.
*Ti daremdem atignay ti arkitekto, manipud iti makro nga agpang (urbano a dermdem, ladawan ti daga nga arkitektura) aginggana ti mikro nga agpang (panagaramid a salaysay ken alikamen).
*Ti termino nga "arkitektura" ket naampon idin tapno mangipalpalawag ti tignay ti panagdibuho kadagiti ania man a sistema, ken sapasap nga inus-usar iti panangipalpalawag ti pakaammo a teknolohia.

Iti relasionna kadagiti pasdek, ti arkitektura ket adda ti kaipapananna iti panagplano, panagdaremdem ken panagipatakder a porma, lugar ken ambiente a mangipakita ti pamay-an, teknikal, sosial, enbironmental, ken dagiti estetika a panangimutektek. Daytoy makasapul ti kretibo a panagiturong ken koordinasion ti material, teknolohia, lawag ken anniniwan. Ti arkitektura ket buklenna pay ti dagiti pragmatiko nga aspeto a panangibanag daiti pasdek ken dagiti estruktura, a mairaman ti iskediul, panagkarkulo ti presio ken panangimaton ti panagpatakder. A kas dagiti dokumentasion a pinataud babaen dagiti arkitekto, a kadawyan kadagiti panangiladawan, dagiti plano ken teknikal  nga espesipikasion, ti arkitektura ket ipalpalawagna ti estruktura ken/wenno panagkukua ti maysa a pasdek wenno ania man a sabali a kita ti sistema nga isunto ti wenno ti nabangonen idi.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kolonialismo

Ti **kolonialismo** ket isu ti panangibangoni, eksplotasion, panagtaripatu, panagala ken panagpadakkel kadagiti kolonia iti maysa ateritorio babaen ti tattao manipud ti sabali a teritorio. Daytoy ket maysa a pamay-an a ti metropoli ket tuntonenna ti kinaturay iti kolonia, ken ti sosial a patakder, gobierno, ken ekonomia ti kolonia ket binalbaliwan babaen dagiti agkolkolonia manipud ti metropoli. Ti kolonialismo ket maysa nga agsmang ti saan nga agpapada a pannakibiang a nagbaetan ti metropoli ken ti kolonia ken ti ken ti nagbaetan dagii agkolkolonia ken ti patneng a populasion.

Ti *[[Europeano a kolonial a paset ti panawen]]* ket isu idi ti panawen manipud idi tawtawen ti 1500s aginggana ti, ti tawtawen idi 1900 nga idi adda dagiti nadumaduma a bileg ti Europa (a naisangsangayan, ngem saan nga eksklusibo, ti Espana, Portugal, Britania, ti Olanda ken Pransia)ket nangipatakderda kadagiti kolonia idiay Asia, Aprika, ken ti Kaamerikaan. Iti immununa dagiti pagilian ket sinursurotda dagiti mekantilista nga annuroten a naidaremdem a mangpapigsa ti ekonomia ti pagtaenganda manipud ti gastusan dagiti kasuppiatda, isu na dagitoy a kolonia ket kadawyan anapalubosanda nga agtagilako laeng iti ina apagilian. Babaen ti tengnga ti maika-19 a siglo, nupay kasta, ti nabileg nga Imperio ti Britaniko ket nangibbet ti merkantilismo ken dagiti panagiparit ti panaglaklako ket nangipaammo ti pamunganayan ti nawaya apanaglaklako, nga adda laeng ti bassit a panagiparparit wenno dagiti taripa.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran
* Cooper, Frederick. *Kolonialismo a Naisalsaludsod: Teoria, Pannakaammo, Pakasaritaan* (2005)
* Getz, Trevor R. ken Heather Streets-Salter, eds. *Moderno nga Imperialismo ken Kolonialismo: Ti Sangalubongan a Perspektibo* (2010)
* LeCour Grandmaison, Olivier, Coloniser, Exterminer - Sur la guerre et l'Etat colonial, Fayard, 2005, 
* Lindqvist, Sven, Rariten Amin dagiti Ayup, 1992, New Press; Naiprenta manen nga edision (Hunio 1997), 
* Jürgen Osterhammel, Kolonialismo: Ti Teoretikal a Pakabuklan, Princeton, NJ: M. Wiener, 1997.
* Maria Petringa, Brazza, Ti Maysa a Biag para iti Aprika (2006), 
* Stuchtey, Benedikt: ''Kolonialismo ken Imperialismo, 1450-1950'', Online a Pakasaritaan ti Europa, Mainz: Instituto ti Europeano a Pakasaritaan, 2011, retrieved: July 13, 2011.
* Velychenko, Stephen, TI Banag ti Ruso a Kolonialismo idiay Ukranio a Kapanunotan. Agkamkammmatalek nga Identidad ken Panagrang-ay, AB IMPERIO 1 (2002) 323-66 http://abimperio.net/cgi-bin/aishow.pl?state=showa&idart=222&idlang=1&Code= .
* Wendt, Reinhard: ''Turay ti Europeano a Ballasiw-taaw '', Online a Pakasaritaan ti Europa, Mainz: Instituto ti Europeano a Pakasaritaan, 2011, Naala idi: Hunio 13, 2012.

## Dagiti akinruar a silpo
* Liberal a panagsuppiat ti kolonialismo, imperialismo ken imperio(pdf)  - babaen ni propesor Daniel Klein
Konserbatismo

Ti **konserbatismo** (, "ti mangtaginayon") ket maysa a politikal ken sosial a pilosopia a mangiragpat ti panagtaginayon kadagiti tradisional a sosial a a patakder. Ti tao a sumursurot kadagiti pilosopia ti konserbatismo ket naibagbaga a kas maysa a **traditionalista** wenno **konserbatibo**.

Adda dagiti konserbatibo nga agsuksukisok a mangpreserba ti banbanay ti kina-agdama, a mangiyunay-unay ti katalinaay ken panagtultuloy, bayat a dagiti dadduma ket suppiatenda ti modernismo ken agsuksukisok ti panagsubli "ti pamay-an ti banbanag idi". Ti immuna anaipatakder a panagusar ti daytoy a termino iti politikal a kontesto ket babaen ni François-René de Chateaubriand idi 1819, kalpasan ti Pranses a Rebolusion. Ti termino, a naipakasaritaan a mainanig iti kanawan a payak ti politika, ket naus-usar idia a mangipalpalawag kadagiti nalawa a sakup ti panirigan.

Ni Edmund Burke, ti maysa nga Anglo-Irlandes a politiko a nagserbi idiay Britaniko a Kamara ti Commons ken simmuppiat ti Pranses a Rebolusion, ket isu ti naipammadayawan a kas maysa kadagiti nangbangon ti konserbatismo idiay Gran Britania. Segun kenni Hailsham, ti dati a mangipangulo ti Partido Konserbatibo ti Britaniko, "Ti konserbatibo ket saan a ti pilosopia ngem daytoy ket kas maysa a wagas, ti agkankanayon a puersa, nga agtigtignay ti awan panawenna a pamay-an iti panagrang-ay ti nawaya kagimongan, ken mangipadpada ti nauneg ken permanente a kammasapulan ti kasasaad ti tao."

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* Eccleshall, Robert. *Ingles a Konserbatismo manipud idi Panagpabaro: Ti Pangyuna ken Antolohia*. London: Unwin Hyman, 1990 
* Hainsworth, Paul. *Ti Npatinggaan a Kanawan idiay Lumaud a Europa*, Abingdon, OXON: Routledge, 2008 
* Osterling, Jorge P. *Demokrasia idiay Colombia: Klientelista a Politika ken Gerila aPannakigubat*. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers, 1989 , 
* Winthrop, Norman ken Lovell, David W. "Dagiti Nadumaduma aKiat ti Konserbatibo a Teoria". Iti Winthrop, Norman. *Liberal a Demokratiko a Teoria ken dagiti Kritikona*. Beckenham, Kent: Croom Helm Ltd., 1983 , 

## Dagiti akinruar a silpo
Diktadura

Ti  **diktadura** ket naipalpalawag a kas maysa nga autokratiko a porma ti gobierno a ti gobierno ket tinurturayan babaen ti maysa a tao: ti diktador. Adda daytoy ti tallo a mabalin a kayatn a saoen:

#Ti  Romano a diktador ket isu idi ti agdama iti maysa a politikal nga opisina lehistrado ti Romano a Republika. Dagiti Romano a diktador ket naikkanda ti awan patinggana a bileg kadagiti panawen ti emerhensia. Dagiti bilegda ket kasisigud idi a saan nga arbitrario wenno awan a pakisungbatanda, a dagitoy ket suheto ti linteg ken makasapul ti retrospektibo a pannakaikeddeng. Away idi kadgitoy a kasta a diktadura kalpasan ti rugi ti maika-2 a siglo BC, ken ti kalpasan daytoy dagiti diktador a kas ti Sulla ken dagiti Romano nga Emperador ket kaaduanda a nagwatwatwat ti personal ken arbitrario a bileg.
#Ti gobierno a tinengtengngel babaen ti maysa a tao, wenno ti maysa a bassit a grupo ti tao. Iti daytoy a porma ti gobierno ti bileg ket intero nga adda iti maysa nga tao wenno grupo ti tao, ket mabalin a magun-od babaen ti puersa wenno babaen ti panagtawid. Ti diktador wenno dagiti diktador ket mabalinda pay a kaaduan nga alaen dagiti kinawa ti tattao.
#Iti kontemporario a panag-usar, ti diktadura ket mangtudtudo ti maysa nga autokratiko a porma ti awan patinggana a panagturay babaen ti panangidaulo a saan nga inparparitan babaen ti linteg, dagiti batay-linteg, wenno dadduma pay a sosial ken politikal a banbanag iti kaunegan ti estado.

Para kadagiti dadduma nga eskolar, ti diktadura ket maysa a porma ti gobierno nga adda ti bileg nga agturay nga awan ti pammalubos dagiti maiturturayan (a kapadpada ti autoritarianismo), bayat a ti totalitarianismo ket mangipalpalawag ti maysa nga estado nga agtimtimbeng ti gangani amin nga aspeto ti publiko ken pribado a pangkukua ti tattao. Iti sabali pay a panangibaga, ti diktadura ket maipanggep ti taudan ti mangiturturay a bileg ken ti totalitarianismo ket maipanggep ti sakup ti mangiturturay a bileg. 

Iti daytoy a kapanunotan, ti diktadura (gobierno nga awan pammalubos ti tattaot) ket maigiddiat ti demokrasia (gobierno a ti bilegna ket nagtaud kadagit tao) ken ti totalitarianismo (gobierno nga agtengtenggel ti amian nga aspeto ti biag ti tao) ket suppiatenna ti pluralismo (gobierno a mangpalubos ti adu a kita ti estilo ti biag ken dagiti pamanunotan).

Adda dagiti sabali nga eskolar a nangipigpiga a nangibagbaga ti ti awan patinggana panagturturay ti Estado (a pagbanagan ti panagatipa kadagiti karbengan) a kas ti kangrunaan nga elemento ti maysa a diktadura ken nagisupsupiatda ti kastoy a panakipatengngaan ti bileg ket lihitimado wenno saan nga agkamkammatalek kadagiti pasamak, gangandat ken dagiti pamay-ay a naitigtignay.

## Adu pay a mabasbasa
*
*

## Dagiti nagibasaran
Diplomasia

Ti **diplomasia** (manipud ti Latin *diploma*, a kayatna saoen ket opisial a dokumento, a daytoy ket naala manen manipud ti Griego , a kayatna a saoen ket a nakulpi a papel/dokumentot) ket isu ti arte ken panagsanay ti panagtignay kadagiti negosasion a nagbaetan dagiti representatibo dagiti grupo wenno dagiti estado. Daytoy ket kadawyan a mangitudtudo ti sangalubongan a diplomasia, ti panagtignay dagiti sangalubonga a pannakibiang babaen ti mamagkappiaan dagiti propesional a diplomatiko a maipanggep kadagiti banag ti  panagkappia, komersio, gubat, ekonomia, kultura, enbironmento ken dagiti  Karbengan ti tao. Dagiti sangalubongan a tulagan ket kadawyan apakitinnarusan babaen dagiti diplomatiko sakbay ti panakailagda babaen dagiti nailian a politiko. Iti saan a pormal wenno sosial a kapanunotan, ti diplomasia ket isu ti panangipakat ti sikap tapno makagun-od ti estratehiko a panagtiwan wenno mangbiruk ti kadagiti maawat a maitunos a pakailawlawagan iti maysa a sapasap a karit, ti maysa nga agsamag a ramramit ket ti panangisasao kadagiti sarita ti insao iti maysa a saan a makisinnuppiat, wenno natakneng a pamay-an.

Ti eskolar a displina ti diplomatika, a maipanggep ti panagadal kadagiti duog a dokumento, ket nakaala ti naganna ti isu met laeng a taudan, ngem ti moderno a kabuksilanna ket sabali manipud ti aktibidad ti diplomasia.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Black, Jeremy. *Ti Pakasaritaan ti Diplomasia* (Unibersidad ti Chicago a Pagalditan, 2010) 
* Berridge, G. R. *Diplomasia: Teoria ken Panagsanay*, Maika-3 nga edision, Palgrave, Basingstoke, 2005, 
* Cunningham, George. *Panagbaniaga ti Panagbalin ti maysa a Diplomatiko: Ti Alagaden kadagiti Karrer iti Sangalubongan a Pannakibinag* FPA Global Vision Books 2005, 
* Dorman, Shawn, ed. *Iti Uneg ti Maysa nga Embahada ti Estados Unidos: Kasano nga Agob-obra ti Ganganaet a Serbiso para iti Amerika* babaen ti Gunglo ti Ganganaet a Serbiso, Maikadua nga edision Pebrero 2003, 
* Callieres, Francois De. *Ti Panagsanay ti Diplomasia* (1919)

## Dagiti akinruar a silpo
Globalisasion

Ti **globalisasion** ket isu ti pamay-an ti sangalubongan a pamnangitiptipon a nagtaud manipud iti panakisinnublat kadagiti panirigan ti lubong, produkto, kapanunotan, ken dagiti dadduma pay nga aspeto ti kultura. Ti panakaikabkabil ti nalaklaka a termino, ti globalisasion ket mangitudtudo kadagiti pamay-an a mangiragpat kadagiti sangalubongan a pannakisinnukat ti nailian ken dagiti kultural a rekurso. A naisangsangayan kadagiti, panagparang-ay iti transportasion ken dagiti telekomunikasion inpraestruktura, a mairaman ti pannkaparang-ay ti Internet, ket dagiti dagiti kangrunaan a banag iti globalisasion ken pagbanagan ti ad-adu pay a pagitinnalekan ti ekonomiko ken dagiti kultural a tignay.

Urayno adda dagiti adu nga eskolar ket nangibagbaga a dagiti taudan ti globalisasion iti modernida, dagiti dadduma ket nangibagbaga ti pakasaritaanna a nabayagen sakbay ti Europeano a panawen ti panagduktal ken dagiti panagbanbaniaga ti Baro a Lubong. Adda pay dagiti dadduma a mangsursurot kadagiti taudanna ti maikatlo a milenio B.C.E.  Dagiti globalisasion a pamay-an ket makabanag ken mabanagan babaen ti negosio ken organisasion ti panagobra, ekonomia, dagiti sosio-kultural a rekurso, ken ti masna nga enbironmento.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Komprehensibo a pannakisinnarita iti termino idiay Sitio dagiti Sangalubongan a Panagbalbaliw
Gobierno

Ti **gobierno** ket nalawa a naipalplawag a kas ti administratibo nga organisasion nga addaan iti katurayan a mangituray ti maysa a politikal nga estado. Iti Britaniko nga Ingles (ken dagiti Mankomunidad ti Pagpagilian), ti *gobierno* ket naak-akikid a mangitudtudo ti naisangsangayan nga administratibo a burokrasia nga agtengtenggel iti maysa nga estado iti naited a panawen—ket naam-ammuan iti Amerikano nga Ingles a kas maysa nga *[[administrasion (gobierno)#Estados uNidos|administrasion]]*. Iti Amerikano nga Ingles, ti *gobierno* ket mangitudtudo ti dakdakkel a sistema baaen pannakaurnos kadagiti ania man nga estado. Iti adu pay a maipatinayon, ti *gobierno* ket sagpaminsan pay nga inus-usar iti Ingles a kas maysa a sinonimo para iti *[[panagturay]]*.

Iti kaso ti nalawa a pannakaipalplawag, ti gobierno ket buklen dagiti lehislador, dagiti administrador, ken dagiti arbitrador. Ti gobierno ket isu ti kabuksilan panangipatungpal ti annuroten ti estado, ken isu pay ti mekanismo para iti panangikeddeng ti annuroten ti estado. Ti porma ti gobierno, wenno ti porma ti panagturay ti estado, ket mangitudtudo ti agasmang dagiti politikal  a patakder babaen ti pannaka-urnos ti gobierno.

Dagiti estado ket sinerian babaen ti maysa nga agtultuloy a panagsasaruno kadagiti nadumaduma a gobierno. Kadagiti tunggal maysa nga agsasaruno a gobierno ket buklen ti maysa  abagi dagiti agmaymaysa a tattao nga agtengtenggel ken agsansanay ti panagtengnggel ti politikal a panagaramid ti keddeng. Dagiti tignayda ket ti panagaramid ken pannanngipatungpal kadagiti linteg ken mangkappia kadagiti suppiatan. Kadagiti dadduma a kagimongan, daytoy a grupo ket sagpaminsan a kabukbukodan a matagtaginayon wenno tinawtawid a klase. Kadagiti dadduma pay a kagimongan, a kasla dagiti demokrasia, ti politikal a papel ket agtaltalinaay, ngem adda dagiti kanayon a panagsisinnukat ti tattao a mangpunpunno kadagiti puesto.

Ti ania man a kita ti gobierno ket agdama maapektaranna dagiti tignay ti tattao kadagiti adu a nangruna a waya. Gapu ti daytoy a rason, dagiti politikal a sientista ket sapasapda nga agsupsupiat a ti gobierno ket nasken a saan a kabukbukodan a maadadal. Nagsisinnupiatda a ti gobierno ket nasken a maadal a mairaman ti antropolohia, ekonomia, pakasaritaan, pilosopia, siensia, ken sosiolohia.

## Dagiti nagibasaran

Arnheim, M.T.W. Aristokrasia iti Griego a Kagimongan. Londres: Thames ken Hudson, 1997.

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti kita ti Turay 
* CBBC Newsround : dagiti kita ti  gobierno