Bantay Banahaw

Ti **Bantay Banahaw** (sabali a panangiletra ket **Banahao** wenno **Banájao**) ket maysa nga aktibo a bulkan iti Isla ti Luzon idiay Filipinas. Ti tallo a pantok a kompleks a bulkan ket mabirukan iti nagbaetan ti probinsia ti Laguna ken Quezon ken isu daytoy ti kangatuan a bantay iti rehion ti CALABARZON ken kaaduan a mangituray ti ladawan ti daga para kadagiti milia a lawlawna.

Ti bantay ket naikeddeng babaen ti kaaduan a kas "Nasantuan a bantay" ken nadayeg kadagiti peregrino ken dagiti pay agkalkalay-at iti bantay.  Ti Banahaw ket nailian a parke ken nasalakniban a lugar idiay Filipinas manipud idi 1941, ken tattan ket tinawtawagan ti **Nasalakniban a Langa ti daga ti Banbantay Banahaw-San Cristobal** a mangsakop ti daga ti.

## Dagiti pisikal a pakailasinan

Ti andesitika a kompleks a bulkan Banahaw ket buklen dagiti nadumaduma a bantay a kaduana ti Bantay Banahaw, ti kadakkelan ket ti kangatuan iti   asl.  Ti pantok ket natuktokan ti  ken  a kauneg nga abut ti bulkan a nagiwangan iti akin-abagatan a ngarab a naipampamattian a gapuanan babaen ti panagbettak idi 1730.  Sakbay idi 1730, ti danaw ket isu idi ti adda iti pantok ti abut ti bulkan ti Bantay Banahaw. Ti nagresultaan a layus ket dinadaelna ti ili ti Sariaya, Quezon a mabirukan iti baba ti bantay.

* Dagiti dadduma pay a pantok:
:*Bantay San Cristobal (akinlaud a bakras)
:*Bantay Banahaw de Lucban (amianan a daya a bakras)
:* Dagiti Simborio ti Buho Masalakot (abagatan a laud a bakras)
:*Bantay Mayabobo

* Dagiti maar:  Danaw Dagatan ken Danaw Ticab
* Termal a luglugar:

:*Dagiti nabara/nabaaw nga ubbog ti Tiaong-San Pablo
:*Dagiti nabaaw/nalamiis nga ubbog ti Bakia
:*Dagiti nabara nga ubbog ti Sampaloc
:*Dagiti napudot/nabara nga ubbog ti Mainit
:*Dagiti napudot/nabara nga ubbog ti Cagsiay

## Nasantuan a bantay
Ti Banahaw ket tradisional a peregrinasion a lugar dagiti lokal a tattao, a naipampamattian ti kaaduan a kas "Nasantuan a bantay", ti naespirituan a lugar. Ti bantay ken dagiti kaarrubayanna ket naikedkeddeng a kas sagrado babaen dagiti lokal nga agtataeng; ti danum manipud kadagiti sagrado nga ubbogna ket naikedkeddeng a kas "nasantuan a danum" gapu ta naipampmattian nga addan ti makaserbi a kababalin, a naalala kadagiti lokasion a tinawtawagan ti *"puestos"* wenno "nasantuan a luglugar". Dagitoy a lugar ket naisangsangayan a masna a langa a saan laeng a buklen dagiti ubbog, ngem dagiti pay kueba, dagiti waig ken dagiti dakkel a bato nga addaan iti nagnagan a naibagbaga iti Biblia, ken dagiti santuario a naipatakder kadagiti wenno dagiti lawlawda. Dagitoy a lokasion ket naibagbaga kano a naipakita iti lalaki nga agnagan iti Agripino Lontoc babaen ti *"Santong Voces"* wenno ti "Nasantuan a Tim-timek", a nakaited pay ti nagnagan kadagitoy a lugra manipud idi las-ud ti Kolonial a panawen dagiti Kastila. Ti kastoy pay kadagitoy a bantay ken ti asidegna a Bantay Banahaw de Lucbán.

## Aktibidad a pannagna iti Banahaw

Ti bantay ket nadayeg a saan laeng a kadagiti peregrino ngem dagiti pay agkalkalay-at ti bantay gapu ta daytoy ket isu ti kaasitgan ti sumurok nga agtayg ti  a bantay manipud idiay Manila. Ti aktibidad a pannagna kadagiti ket umad-adu kadagiti las-ud ti tinawen a Nasantuan a Lawas, ken dagiti bilang dagiti agkalkalay-at ket rinibu. Add met dagiti saan a basbassit ngem uppat a dalan manipud idiay Dolores, Sariaya, ken dagiti dadduma pay nga ili ti Quezon a mabirukan kadagiti sakaanan ti bantay. Ti kaaduan a naus-usar a dalan ket ti  *Cristalino* ken ti *Tatlong Tangke*, a natimbeng a maaramid iti 9 ken 5&nbsp;nga oras. Dagitoy dua a dalan ket mangrugi idiay Baranggay Kinabuhayan ti Dolores, ken agsabatda idiay asideg ti pantok, nga isu daytoy ti ngarab ti kaldera ti Banahaw. Idiay pantok ket dagiti pagbuyaan a puntos, a nanaganan a kas *Durungawan* I, II, ken III, ken isu dagitoy ti kankanayon a papanan para kadagiti peregrino ken dagiti magmagna.  Dagiti sabali pay a pagpasiaran ket mairaman ti *"Kuweba ng Diyos Ama"* (Kueba ti Dios Ama) ken ti ubbog idiay Brgy. Kinabuhayan, ket naibagbaga nga addaan iti bileg a makaagas.

### Rugit
Gapu ti kaadu dagiti aktibidad ti pannagna, ken dagiti agiwarwara nga awan pammateg iti enbironmento, dagiti dalan ti bantay ket nawarwaraan kadagiti rugit. Idi Marso 2004, ti Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso ket nagbilin ti 5 a tawen a panagisardeng ti aktibidad a pannagna iti banbantay, a mangsakop daytoy kadagiti dalan ti Dolores ken Sariaya. Nataktak ti panaglukat ken naipan idi Marso 2012, ngem daytoy met ket naipabayag agingana intono Pebrero 2015.

## Etimolohia
Ti termino a *Banahaw* ket saan nga ammo ti kaaduan a tattao ngem adda met dagiti pammati a naigupit ti deskrisionna iti nasantuan a parsua. Dayta a bantay ket addaan iti natugotan a bato iti di am-ammo a parsua ken gapu kano ti daytoy, daytoy idi ti taudan ti nagan ti bantay. Ti *Banahaw *ket asideg ti kaibuksilanna iti Tagalog a balikas ti *banal* (nasantuna, sagrado, nainlangitan) ken ti *daw* (ti balikas nga inus-usar a mangibagbaga ti sabali a nagsao; no mainayon kadagiti sentensia, ti *daw* ket mangibaga ti bassit a pannakasiddaaw wenno panagdudua iti kinapudno ti linaon ti insasao). No maipagtipon, ti kaibuksilan dagiti dua a balikas ket "[iti daytoy] mabalin/baka sagrado". Ti waya a pannakaisurat idi ti insasao iti *[[Baybayin]]*, ti antigo a panagsursurat ti Tagalog sakbay ti pannakaipakaammo ti Latin nga alpabeto, ken kanungpalan a nagpataud ti termino ti*"Banahaw"*.

## Kitaen pay
* Sagrado a banbantay
* Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
* Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
* Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
* Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas
* Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
* Listaan dagiti ultra prominente a pantok ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia, Panid ti Bantay Banahaw 
* 
* "Bantay Banahao, Filipinas" iti Peakbagger