open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karayan Abulog

Ti **Karayan Abulog** ket isu ti maika-9 a kadakkelan a sistema ti karayan idiay Filipinas kadagiti termino ti kadakkel ti taudan ti danum. Daytoy ket addaan ti nakarkulo a pagayusan ti danum iti  ken ti kaatiddog iti  manipud kadagiti taudanna iti banbantay ti Rehion Administratibo ti Kordiliera. Ad-adu ngem 90% iti pagayusan a lugar ti karayan ket mabirukan idiay probinsia ti Kalinga bayat a dagiti nabatbati ket adda idiay  probinsia ti Cagayan.

## Dagiti nagibasaran
2014

Ti tawen idi **2014** (MMXIV) ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra E), ti maika-2014 a tawen kadagiti panangikeddeng ti Kadawyan a Panawen (CE) ken Anno Domini (AD), ti maika-14 a tawen ti maika-3 a milenio, ti maika-14 a tawen iti maika-21 a siglo, ken ti maika-5 a tawen iti dekada ti tawtawen ti 2010.

## Paspasamak
### Enero
### Pebrero
### Marso
### Abril
### Mayo
### Hunio
### Hulio
### Agosto
### Septiembre
### Oktubre
### Nobiembre
### Disiembre

## Naipasngay

## Pimmusay
### Pebrero

* Pebrero 1 &ndash; Maximilian Schell, Austriano-Suiso nga aktor (naipasngay 1930)

* Pebrero 2 &ndash; Philip Seymour Hoffman, Amerikano nga aktor (naipasngay 1967)

* Pebrero 10 &ndash; Shirley Temple, Amerikana nga aktres ken diplomata (naipasngay 1928)

### Hulio
* Hulio 13 &ndash; Nadine Gordimer, Taga-Abagatan nga Aprika a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1923)

### Agosto

* Agosto 11 &ndash; Robin Williams, Amerikano nga aktor ken komediante (naipasngay 1951)

### Oktubre
* Oktubre 4 &ndash; Jean-Claude Duvalier, maika-33 a presidente ti Haiti (naipasngay 1951)

### Disiembre
* Disiembre 30 &ndash; Luise Rainer, naiyanak nga Aleman nga aktres (naipasngay 1910)

## Dagiti akinruar a silpo
Karayan Tarlac

Ti **Karayan Tarlac** ket karayan idiay Tengnga a Luzon, Filipinas, a mangsakop ti pagayusan alugar iti 1,900 kuadaro kilometro a manglasat kadagiti probinsia ti Tarlac ken Pangasinan. Ti karayan ket agtaud manipud idiay asideg ti Bantay Pinatubo ken agayus idiay Karayan Agno idiay Kalugnakan ti Poponto a mabirukan idiay baetan ti pagbeddengan ti Tarlac ken Pangasinan. Daytoy idi ket dati a lugar ti tradisional a pagluganan ti balsa wenno rakit ti kawayan , aginggana idi ti karayan ket nakaro a nalan-akan ti napikket a lahar wenno ayus ti sekka nga inyeg ti panagbettak ti Bantay Pinatubo idi Hunio 15, 1991, ken nangpunno ti karayan kadagiti sumurok a 10 a kadapan iti lahar. Ti kangrunaan a tributariona ket ti O'Donnel River idiay Sta. Lucia Capas, Tarlac.

Ti Karayan Tarlac ket napennedan idiay Baranggay Tibag idiay Siudad ti Tarlac nga idiay ket inus-usar ti danumna para iti panagsibog ken naiwarwaras kadagiti rehion ti akin-amianan ken tengnga ti Tarlac, ti dadduma paset ti karayan ket napunno itan iti darat. Ti karayan idi ket nasayaat a taudan ti ikan ken danum nga inus-usar iti panagsibog, ti sistema ti panagsibog ket gangani a mangala  "amin " iti mabatbati a danum ken maiwarwaras kadagiti baranggay idiay Siudad ti Tarlac kasla ti Matatalaib ken Maliwalo. Ti sirok ti karayan ket maus-usar pay a kas taudan ti darat ken batbato nga inus-usar a kas materiales ti kontruksion.


Papeles:Tarlac River1.JPG|Ti Karayan Tarlac nga agay-ayus nga agpa-amianan a kas naimatmatangan manipud idiay publiko a tiendaan ti Siudad ti Tarlac.
Papeles:Tarlac River2.JPG|Ti Karayan Tarlac kas naimatmatangan manipud idiay publiko a tiendaan ti Siudad ti Tarlac.
Papeles:Tibag Bridge.JPG|Ti Rangtay Tibag ket maysa kadagiti rangtay a naipatakder a mangballasiw ti Karayan Tarlac idiay Siudad ti Tarlac tapno maikapet ti lumaud a paset ti siudad ti Lugar ti Poblacion.


## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
* Probinsia ti Tarlac
* Siudad ti Tarlac
Karayan Tagoloan

Ti **Karayan Tagoloan** ket isu ti maika-13 a kadakkelan a sistema ti karayan idiay Filipinas iti termino ti kadakkel ti taudan ti danum, a kas indasig babaen ti Opisina ti Nailian a Rekurso ti Danum ti Filipinas. Daytoy ket addaan ti nakarkulo a pagayusan a lugar iti 1,704 kuadrado kilometro a mangsakop kadagiti probinsia ti Bukidnon ken Misamis Oriental. Daytoy ket addaan ti kaatiddog iti 106 kilometro manipud ti taudanna idiay Siudad ti Malaybalay, Bukidnon.

## Dagiti nagibasaran
Karayan Jalaur

Ti **Karayan Jalaur**, naamammuan pay a kas ti **Karayan Jalaud** ket isu ti maikadua a kadakkelan a karayan idiay isla ti Panay ken ti maika-17 a kadakkelan a sistema ti karayan idiay Filipinas iti termino iti kadakkel ti pagayusan a labnneng. Daytoy ket addaan iti nakarkulo a pagayusan a lugar iti 1,503 kuadrado kilometro ken agdaliasat kadagiti 123 kilometro manipud idiay taudanna aginggana ti sabanganna idiay  Lingsat Guimaras. Daytoy ket atiananna ti akin-daya apaset ti isla ken lumasat babaen ti Siudad ti Passi ken dagiti ili ti Leganes, Zarraga, Dumangas, Barotac Nuevo, Pototan, Dingle, San Enrique, Dueñas, ken Calinog.

Ti karayan ket nangruna iti ekonomia ti probinsia ti Iloilo. Daytoy ket mangited ti panagsibog iti taltalon ti probinsia ken taudan pay ti mainum a danum para kadagiti agtataeng.

## Heograpia
### Pagayusan
Ti karayan ket addaan iti tinawen a natimbeng a panagayus iti 40.29 m³/segundo

### Panaglayus
Ti akin-baba a gay-at ti Karayan Jalaur ket makasanay ti natiempuan a panaglayusg. No nakaro nga agtudo, kadagiti las-ud ti bulan ti Hunio–Septiembre, ti karayan ket aglippias ken layusenna dagiti kaarubayanna a lugar. Ti isla ti Panay ket mabirukan pay iti uneg ti barikes ti bagio, ken makasanay daytoy kadagiti nadumaduma a bagio iti tinawen, daytoy pay ket nangruna a banag iti panaglayus ti karayan.

## Dagiti ili ken dagiti siudad
### Dagiti siudad
* Siudad ti Passi

### Dagiti ili
* Leganes, Iloilo
* Zarraga, Iloilo
* Dumangas, Iloilo
* Barotac Nuevo, Iloilo
* Pototan, Iloilo
* Dingle, Iloilo
* San Enrique, Iloilo
* Dueñas, Iloilo
* Calinog, Iloilo

## Kinapangruna iti ekonomia
Ti Karayan Jalaur ket inus-usar a panagsibog kadagiti  15,519 hektaria iti probinsia ti Iloilo babaen ti Sistema ti Panagsibog ti Karayan Jalaur.

Dagiti Serbisio ti Distrito ti Danum ti Metro Iloilo, ti mangit-ited ti mainum a danum para iti Siudad ti Iloilo ket agit-ited pay ti danum kadagiti sabali a lugar a makasapul ti danum manipud iti karayan.

## Dagiti nagibasaran
Karayan Agusan

Ti **Karayan Agusan** ket karayan a mabirukan idiay akindaya a paset ti isla ti Mindanao idiay Filipinas, a mangatian ti kaaduan ti Rehion ti Caraga ken dagiti paset ti probinsia ti Davao de Oro. Daytoy ti maikatlo a kadakkelan a labneng ti karayan idiay Filipinas nga adaan iti dagup a pagayusan a lugar iti 10,921&nbsp;km² ken addaan iti nakarkulo a kaatiddog iti 350 kilometro manipud iti taudanna. Dagiti taudan ti danum ti karayan ket mabirukan kadagiti bantay ti Davao de Oro, idiay asideg ti pagbeddengan ti Davao Oriental ken daya ti Siudad ti Tagum. Daytoy ket agayus idiay nalawa a ginget ti Karayan Agusan nga agrukod iti  manipud iti abagatan nga agpa-amianan ken agdumaduma manipud iti 32-48 kilometto (20–30 milia) iti kaakaba. Daytoy ket kanungpalan nga agayus idiay Luek Butuan iti sabanganna idiay Siudad ti Butuan. Ti karayan ket isu pay ti maikatlo a kaatiddogan a karayan idiay Filipinas.

Maysa kadagiti prominente a langa ti labneng ti Karayan Agusan ket ti kaadda ti Kalugnakan ti Agusan a mangsakop iti dagup a kalawa iti of 19,197 hektaria. Ti kalugnakan ket agserbi a pagtalinaayan a labneng para iti Karayan Agusan, ken mangpabassit ti nangato a panagayus ti danum a taudan dagiti kellaat a layus kadagiti akin-baba a sakup ti karayan. Malaksid ti dayta, ti kalugnakan ket lugar pay dagiti naisangayan ken nasayaat a pagtubuan ti sago ken pagtaengan ti naisagmak ken endemiko a mulmula ken ay-ayup. Gapu ti daytoy, daytoy ket nairangarang baaen idi ti dati a Presidente Fidel V. Ramos a kas sanktuario ti kaatapan idi 1996.

## Heograpia
### Taudan ti danum
Ti labneng ti Karayan Agusan ket nabingbingay kadagiti tallo a sub-labneng iti batayan dagiti topograpiko a langa: akin-ngato a labneng ti Karayan Agusan, tengnga a labneng ti Karayan Agusan ken akin-baba a labneng ti Karayan Agusan. Ti akin-ngato a labneng ti Karayan Agusan ket isu ti paset nga yan dagiti taudan ti danum iti kabanbantayan ti probinsia ti Davao de Oro aginggana idiay Santa Josefa, Agusan del Sur ken Veruela, Agusan del Sur, ti tengnga alabneng ti Karayan Agusan ket isu ti paset ti karayan manipud iti Sta. Josefa aginggana idiay Amparo, Agusan del Sur bayat a ti akin-baba a labneng ti Karayan Agusan ken manipud idiay Amparo aginggana ti sabanganna idiay Siudad ti Butuan, Agusan del Norte

## Kitaen pay
*Rehion ti Caraga
*Agusan del Norte
*Agusan del Sur
*Davao de Oro

## Dagiti nagibasaran
Georges Pompidou

Ni **Georges Jean Raymond Pompidou** (; 5 Hulio 19112 Abril 1974) ket isu ti Primo Ministro ti Pransia manipud idi 1962 aginggana idi 1968, isu ti nagtengngel ti kapautan a panagtaken iti daytoy a puesto, ken kalpasanna nagbalin a Presidente ti Republika ti Pransia manipud idi 1969 aginggana idi pimmusay.

## Biograpia
Isu ket naipasngay idi idiay komuna ti Montboudif, departamento ti Cantal idiay tengnga ti Pransia. Kalpasan ti panagturposna ti literario ken dagiti humanidad idiay Lycée Louis-le-Grand, nga idiay ket ginayyemna ti taga-Senegal ken masakbayan a mannaniw ken estadista a ni Léopold Sédar Senghor, isu ket nagturpos manipud idiay École Normale Supérieure iti degrado ti Agrégation iti literatura.

Isu ket immuna a nagisursuro ti literatura idiay lycée Henri IV idiay Paris aginggana a inabangan idi 1953 babaen ni Guy de Rothschild nga agtrabaho idiay Rothschild. Idi 1956, isu ket naidutok a kas mangimaton a heneral ti dayta a banko, ti puesto a tinenggelna aginggana idi 1962. Kalpasanna, isu ket inabangan babaen ni Charles de Gaulle a mangimaton ti Pundasion Anne de Gaulle para iti sindrome ni Down (ni Anne nga anak a babai ni de Gaulle ket nagsakit ti Sindrome ni Down.

## Kitaen pay

## Dagiti nagibasaran
Sierra Madre (Filipinas)

Ti **Sierra Madre** ket kabambantayan idiay Filipinas. Daytoy ket mabirukan idiay igid ti panatar ti Isla ti Luzon, nga agpa-amianan/abagatan. Ti Parke ti Nilian a Kabakiran ti Quezon ket mabirukan iti daytoy a kabambantayan.

## Heograpia
Ti Sierra Madre ket isu ti kaatiddogan a kabambantayan idiay Filipinas. Ti kabambantayan ket mangrugi iti amianan idiay probinsia ti Cagayan ken agpatingga idiay probinsia ti Quezon, iti daya bassit ti Laguna de Bay. Iti laud iti panaggay-atna ti probinsia ti Nueva Vizcaya tapno mangporma ti Banbantay ti Caraballo, nga isu ti pakaisilpuanna iti kabambantayan ti Kordiliera Sentral.

Ti kangatuan a punto ti kabambantayan ket saan a nalawag, ken adda dagiti nadumaduma a tuktok a mangtunton ti daytoy. Ti Bantay Anacuao (Aurora) ket agtayag iti , bayat a ti Bantay Cetaceo (Cagayan) ket kapadana met daytoy ti katayag. Nupay kasta, ti maysa nga ekspedision idi Abril 2012 idiay Bantay Guiwan (Nueva Vizcaya) ti kaunaan a panagrukod ket ti altitud iti 1,915&nbsp;m iti pantok.
Dagiti ekorehion iti kabambantayan ket adda kadagiti bioma ti tropikal ken subtropikal ti nadameg a kabakiran ti akaba  bulong (akin-baba) ken tropikal ken subtropikal a kabakiran ti konipero (nangatngato).

### Dagiti nasakop a probinsia
*Aurora
*Bulacan
*Cagayan
*Isabela
*Laguna
*Nueva Ecija
*Nueva Vizcaya
*Quezon
*Quirino
*Rizal

### Dagiti nailian a parke
* Nailian a Parke ti Aurora Memorial
* Nailian a Parke ti Biak-na-Bato
* Nailian a Parke dagiti Ubbog ti Fuyot

## Dagiti endemiko a sebbangan
Iti kabakiran, idi Abril2010, dagiti sebbangan ti endemiko nga alutiit monitor nga alutiit ti Kabakiran ti Akin-amianan a Sierra Madre- ''Varanus bitatawa'' (kadawyan a nagan: *Butikaw*) ket naipalawag idi ti siensia, urayno dagiti indihenio a tattao nga Aeta ken Ilongot ket ammodan ken inususarda dagitoyen a kas taudan ti makan.

## Dagiti aktibidad ti tao

Ti pagtaengan a kabakiran ti kabambantayan ti Sierra Madre ket naipangpangta kadagiti aktibidad ti tao. Dagiti agnanaed kadagiti akin-baba a paset dagiti bakras ket sinuportaran babaen ti panagtarikayo ken panagaramid ti uging. Adda dagiti paset ti naabbongan a bakir nga addaan iti maikadua a pangtubo ti bakir.

## Kitaen pay
*Heograpia ti Filipinas
*Dagiti ekorehion ti Filipinas

## Dagiti akinruar a silpo

*Biodibersidad a Koridor ti Sierra Madre
Listaan dagiti karayan ti Filipinas

Daytoy ket listaan dagiti **[[karayan]] ti Filipinas**.

Ti kaatiddogan a karayan ti pagilian ket ti Karayan Agusan, iti kaatiddog iti , sarunuen babaen ti Karayan Cagayan ken Karayan Mindanao, isuda a dua ket agarup a . Iti kalawa iti , ti Karayan Cagayan ket addaan iti kadakkelan a pagayusan a labneng, sarunuen babaen ti Mindanao (), Agusan (), ken Karayan Pampanga ().

## Luzon
*Karayan Abra
*Karayan Abulog
*Karayan Agno (Pangasinan)
*Karayan Angat
*Karayan Apayao
*Karayan Balili
*Karayan Bay
*Karayan Bicol
*Karayan Bued
*Karayan Cabuyao
*Karayan Cagayan
**Karayan Chico
**Karayan Ilagan
**Karayan Magat
**Karayan Pinacanauan
**Karayan Siffu
**Karayan Mallig
*Karayan Calumpang (Batangas)
*Karayan Ifugao
*Karayan Lawaye
*Karayan Mangangate
*Karayan Marikina (Metro Manila)
*Karayan Morong
*Karayan Pagsanjan (Laguna)
*Karayan Pampanga
*Karayan Pangil (Laguna)
*Karayan Pansipit
*Karayan Parañaque 
*Karayan Pasig (Metro Manila)
**Karayan San Juan
**Karayan Taguig (Metro Manila)
*Karayan San Juan
*Karayan San Cristobal (Laguna)
*Karayan Santa
*Karayan Sapang Baho
*Karayan Siniloan
*Karayan Tarlac
*Karayan Tullahan
*Karayan Tunasan
*Karayan Umiray
*Karayan Wawa

## Visayas
*Karayan Aklan
*Karayan Banica
*Karayan Hilabangan
*Karayan Iloilo
*Karayan Jalaur
*Karayan Loboc
*Karayan Panay
*Karayan Silmugi
*Karayan Subangdaku

## Mindanao
*Karayan Agusan
**Karayan Umayam
*Karayan Buayan
*Karayan Cagayan (Cagayan de Oro)
**Karayan Bubunaoan
**Karayan Kalawaig
**Karayan Tagite
*Karayan Davao
**Karayan Salug
*Karayan Guagua
*Karayan Malungon
*Karayan Mindanao
**Karayan Pulangi
***Karayan Bobonawan
***Karayan Tigwa
***Karayan Manupali
***Karayan Muleta
***Karayan Sawaga
**Karayan Maradugao
**Karayan Kabacan
**Karayan Buluan
**Karayan Allah
*Karayan Tagum
*Karayan Libuganon
*Karayan Tagoloan
**Karayan Initao (Initao, Mis. Or.)
**Karayan Talabaan (Naawan, Mis. Or)
**Karayan Manticao (Manticao, Mis. Or.)
*Karayan Mandulog (Siudad ti Iligan)

## Dagiti nagibasaran
Bantay Data

Ti **Bantay Data** ket bantay a mabirukan idiay kabambantayan ti Kordiliera Sentral nga agtayag iti 2,310 a metro (7,578 a kadapan) idiay amianan nga Isla ti Luzon, Filipinas. Daytoy ket agarup a 50 a kilometro iti amianan ti Baguio kadagiti pagbeddengan ti probinsia ti Benguet ken Mountain Province iti igid ti kalsada Halsema. Ti bantay ken ti kaarrubayanna a lugar ket nairangarang a Nailian a Parke manipud idi 1936. Idi 1940 ti parke ket naipalawa kadagiti 5512 nga ektaria. Dagiti bakras ti bantay ket naabbonganda kadagiti kabakiran ti pino ken dagiti kabakiran dagiti nalumotan a diraan.

## Fauna
Ti Bantay Data ket ammo para kadagiti kaadu ti biolohiko a dibersidadna ken daytoy ket lugar nga inkaskaso dagiti biologo. Idi 1895, ti Ingles a ni John Whitehead ket nangala kadagiti adu nga urnong dagiti mamalia ken dagiti billit manipud iti daytoy a bantay. Daytoy nga urnong ti mamalia ket naidonar idiay Museo Britaniko. Ti panagsukisok babaen ti nalatak a soologo a ni Oldfield Thomas ket nangipakpakita kadagiti adu a di pay ammo a sebbangan nga agtataeng ti dayta a lugar. Kalpasan ti gudua a siglo, ti dakkel nga urnong dagiti babassit a mamalia ket naurnong idi babaen ti maysa nga ekspedision nga indauluan babaen ti Pilipino a biologo a ni Dioscoro S. Rabor. Adda kadagitoy a naisangayan a mamalia ket dagiti *[[Carpomys melanurus]]* wenno iti Ingles ket *Short-footed Luzon Tree Rat*, ken *[[Carpomys phaeurus]]* wenno iti Ingles ket *White-bellied Luzon Tree Rat*. Iti pay maipatinayon kadagiti nadumaduma ken manmano a sebbangan ti mamalia, adda met dagiti naisangayan a sebbangan ti billit kasla ti *Collocalia whiteheadi* wenno iti Ingles ket Whitehead's Swiftlet nga ammo laeng manipud kadagiti wadan a natiliw idi las-ud ti ekspedision ni John Whitehead iti dayta a bantay.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti bantay ti Filipinas
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Bantay Masaraga

Ti **Bantay Masaraga** ket natay nga estratobulkan, a mabirukan idiay Siudad ti Ligao iti probinsia ti Albay, Rehion ti Bicol, isla ti Luzon, Filipinas, iti latitud iti 13.32°N (13°20'N), longitud iti 123.60°E (123°35'E).

## Dagiti pisikala  langa
Ti Bantay  Masaraga ket kabakiran, natirad ti pantok, a bantay nga agtayag iti 1328 metro (4,357 kadapan) iti ngato ti lessaad ti baybay. Daytoy ket kaariping ken asideg iti perpekto a kono ti Bulkan Mayon.

## Panagpussuak
Awan dagiti naipakasaritaanna a panagpussuak manipud ti bulkan ken ti kinaudi nga aktibidad ti panagpusuak ket napetsaan iti Holoseno a kas inreporta babaen ti Global a Programa ti Bulkanismo. Adda dagiti napuskol nga ayus ti lava manipud ti dayta a paset ti panawen kadagiti bakrang ti Bantay Masaraga, ti maysa a saan unay a naad-adal a bulkan iti Filipinas.

## Heolohia
Ti tipo ti bato a nabirukan iti bantay ket andesita nga agduyos iti riolita.  iti tektoniko, ti Masaraga ket paset dagiti bulkan ti Bulkaniko a Kawar ti Bicol ken paset ti Singsing ti apuy ti Pasipiko.

## Dagiti pannakailista
Ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS) ket ilistana ti bantay a kas maysa kadagiti di aktibo a bulkan iti Filipinas.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti bulkan ti Filipinas
*Singsing ti apuy ti Pasipiko
*Bulkan
*Bulkan Mayon

## Dagiti akinruar a silpo
*Instituto ti Bulkanolohia ti Filipinas ken Sismolohia (PHIVOLCS), Panid dagiti di aktibo a bulkan 
*Global a Bulkanismo a Programa ti Instituto ti Smithsonia, panid ti Masaraga
Bantay Iriga

Ti **Bantay Iriga**, naamammuan pay a kas ti **Bantay Asog**, ket maysa kadagiti aktibo a bulkan ti Filipinas, idiay probinsia ti Camarines Sur, iti Filipinas. 

Ti Bantay Iriga ket maysa nga estratobulkan ken agarup a maysa a kilometro manipud idiay Danaw Buhi. Daytoy ket agtayag iti  nga addaan iti diametro iti babana iti 10 kilometro.

Ti Iriga ket bimtak idi 1628 ken idi1642. Ti Iriga ket kadawyan a naamammuan para kadagiti preatiko a panagbettakna.

## Kitaen pay
*Dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
*Dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
*Siudad ti Iriga

## Dagiti nagibasaran
Tropikal a kabakiran ti pino ti Luzon

Ti **tropikal a kabakiran ti pino ti Luzon** ket ekorehion ti tropikal a kabakiran ti konipero ti Filipinas iti lumaud a Taaw Pasipiko. Dagiti a kabakiran ti pino ket pagtaengan ti adu a bilang ti endemiko a mulmula ken ay-ayup ti isla.

## Lokasion ken deskripsion
Ti Luzon ket isu ti kadakkelan nga isla iti Filipinas ken mabirukan daytoy idiay amianan ti grupo. Dagitoy a kabakiran ti pino ket mabirukan iti kangato ti sumurok a 1000&nbsp;m idiay banbantay ti Kordiliera Sentral iti amianan ti isla, nga idiay ket nailalaok kadagiti lugar ti katuduan a kabakiran ti Luzon a naipangpangruna ti akin-amianan a patingga ti kabambantayan. Ti Kordiliera Sentral ket mangiraman ti Bantay Pulag ti kangatuan a pantok ti Luzon ken dagiti pay dadduma a pantok a kas ti Bantay Puguis, Bantay Polis ken Bantay Data. Dagiti bakir ti pino ket mabirukan pay idiay Banbantay ti Zambales iti laud-sentral a Luzon, a naipangpangruna idiay Bantay Tapulao ken Bantay Redondo idiay asideg ti Subic, Zambales.

Adu ti panagtudtudo ditoy (sumurok a 2500&nbsp;mm ti tunggal maysa a tawen) ken kaaduan iti nepnep ti Hulio/Agosto nga addaan iti atiddog a namaga a kalgaw manipud iti bulan ti Nobiembre aginggana ti Abril.

## Flora
Ti Luzon ket napauten a naisinsina manipud kadagiti sabali a masa ti daga isunga addaan daytoy ti napadur-as a naisangayan a flora. Iti daytoy nga ekorehion ti pino ti Benguet *([[Pinus insularis]])* dagiti kayo ket narasayda a naiwarwaras kadagiti karuotan a mangababbobg kadagiti bakras. Dagiti kadawyan nga uram iti tiempo ti kalgaw ket mangtaripato ti balanse dagiti pino ken karuotan ken mangatipa ti nakaro a panagtubo dagiti dadduma a kita ti kayo ken mulmula.

## Fauna
Adda met dagiti adu a bilang dagiti endemiko a mamalia iti Kordiliera Sentral, a naipangpangruna dagiti sebbangan ti bao ken ti dakkel a kasla iskuirel nga ulep bao. Dagiti tallo a dakdakkel a mamalia ket ti Atiddog ti ipus a Macaca ti Filipinas *(Macaca fascicularis)*, Natukaktukak a Baboy ti Filipinas *(Sus philippensis)*, ken ti Musang ti Malaya *(Viverra tangalunga)* nga amin dagitoy ket madanar kadagiti panagpukpukan ti kayo kadagiti kabakiran bayat a ti baboy ken ti macaque ket tarheta met dagiti mangganup. Dagiti billit ti kabakiran ti pino ket mairaman ti mangmangan ti nues ti pino a Pangis-Sippit a Nalabbasit, a mabirukan kadagiti amin a kabakiran ti pino iti sangalubongan.

## Dagiti pangta ken preserbasion
Dagiti pino a kayo ket napukpukandan para kadagiti tarikayo, sungrod ken ti panagpataud ti trementina kadagiti napalabas a siglo ken ita nga aldaw ket kimmarkaron gapu ti panagpukpukan dagiti kayo para iti agrikultura ken dagiti ganadat ti panagmina ti gambang ken balitok gapu ti iyaadu ti populasion ti Filipinas ken dagiti kinapanglaw ti luglugar ti away.  Iti tiempo ti kalgaw kadawyan ti panaguram a proseso ti panagdalus ti kabakiran. Dagiti nasalakniban a lugar ket mairaman ti Bantay Pulag, ti pagtaengan dagiti bilang ti endemiko a mulmula ken dagiti billit.

## Kitaen pay
* Nailian a Parke ti Balbalasang-Balbalan

## Dagiti nagibasaran
Bantay Polis

Ti **Bantay Polis** ket pantok ti bantay nga agtayag iti  ken mabirukan kadagiti pagbeddengan ti probinsia ti Ifugao ken Mountain Province idiay Filipinas. Daytoy ket mairanggo a kas ti makatlo a katayagan a bantay ti probinsia ti Ifugao ken ti maika-124 a katayagan a bantay iti Filipinas.

Idi Disiembre 1899, ni Emilio Aguinaldo, Presidente ti Umuna a Republika ti Filipinas, ket limmabas babaen ti bessang ti bantay manipud iti Bessang Tirad a napan idiay probinsia ti Abra bayat idi timmaltalaw manipud kadagiti puersa ti Amerikano idi las-ud ti Gubat ti Filipino–Amerikano.

## Dagiti nagibasaran
George Gordon (botaniko)

Ni **George Gordon** (1806–1879) ket maysa idi a Britaniko a botaniko. Isu ket nagtrabaho para iti Hortikultural a Kagimongan ti Londres a kas manarawidwid kadagiti Hardin ti Hortikultural a Kagimongan idiay Chiswick, idiay asideg ti Londres. 

Ni Gordon ket naisangayan a nailaglagipan para iti obrana kadagiti konipero, a nangipablaak ti *The Pinetum* idi 1858, ken sinaruno babaen ti *Supplement* idi 1862 ken ti napno a nabaliwan a maikadua nga edision ti *The Pinetum* idi 1875. Isu ket nangipalawag kadagiti adu a sebbangan dagiti konipero manipud kadagiti wadan nga inurnong babaen ni Karl Theodor Hartweg idiay Mehiko ken California.

## Dagiti nagibasaran
John Forbes Royle

Ni **John Forbes Royle** (10 Mayo 1798 – 2 Enero 1858), ket Britaniko a botaniko ken manursuro ti materia medica, naipasngay idi idiay Kanpur (dati a Cawnpore) idi 1799. Isu ket simrek iti serbisio ti Kompania ti Daya nga India a kas katakunaynay a sirhano, inruknoyna ti bagina iti panagadal ti botanika ken heolohia, ken nagaramid kadagiti adu nga urnong dagiti Banbantay ti Himalaya. Isu ket nagsukimat pay kadagiti medisina a tagikua dagiti mula ti Indostan ken ti pakasaritaan dagiti usarda kadagiti patneng a pulis. Dagiti resulta dagitoy a panagsuksukimat ket naiparang iti maysa a salaysay  *Iti Kinaugma ti Hindu a Medisina* (1837). Kadagiti napalabas a sangapulo a tawen isu ket nagtengngel ti puesto iti superintendente ti botaniko a hardin ti Kompania ti Daya nga India iti Himalaya idiay Saharanpur. Idi 1837 isu ket naidutok iti kinapropesor iti materia medica idiay Londres a Kolehio ti Ari, nga isu ket nagtengngel ti puesto aginggana idi 1856. Manipud idi 1838 ken iti masakbayan isu ket nagaramid ti espesial a departamento iti pannakisurat a maipanggep kadagiti produkto ti nateng, idiay Kamara ti Daya nga India, ken idi panawen ti ipupusayna kalkalpasna idi idiay ti ekstensino ken nangruna a museo dagiti teknikal a produkto manipud kadagiti Daya nga India. Idi 1851 isu ti nangimaton ti departamento ti India iti Nalatak nga Eksibision. Isu ket pimmusay idiay Acton idiay asideg ti Londres idi 2 Enero 1858.

Ti kangrunaan nga obra a naipammadayaw kaniana ket *Dagiti Ilustrasion ti Botanika ken dagiti sabali a sangsanga ti Masna a Pakasaritaan ti Banbantay ti Himalaya*, ken ti *Flora ti Cashmere*, kadagiti 2 a tomo a nangrugi idi 1839. Iti pay maipatinayon, isu ket nagsurat ti *Maysa a Salaysay dagiti Produktibo a Rekurso ti India* (1840), *Iti Kultura ken Komersio ti Kapas idiay India ken Dadduma pay* (1851) ken *Ti Nasagut a Mulmula ti India a nasayaat para iti Linas* (1855), ken kakuyogna dagiti papel dagiti sientipiko a warnakan. Isuna ti kaaduan a nangited kadagiti naikabil iti "Ti Siklopedia ti Bibliko a Literatura" nga inurnos babaen ni John Kitto. Daytoy a botaniko ket naam-ammuan babaen ti pangyababaan ti mannurat iti **<span class="vcard"><span class="fn n"><span class="nickname">Royle</span></span></span>** no agdakamat iti botaniko a nagan.

## Dagiti nagibasaran
Banbantay ti Caraballo

Ti **Banbantay ti Caraballo** ket kabambantayan iti tengnga a paset ti isla ti Luzon, Filipinas. Daytoy ket mabirukan iti nagbaetan ti kabambantayan ti Kordiliera Sentral ken Sierra Madre. Agserbi dagiti bantay a kas ti lokasion dagiti taudan ti danum ti Karayan Cagayan, ti kaatiddogan a karayan ti pagilian.

Adda dagiti nadumaduma a paset ti kabambantayan a nasalakniban babaen ti National Integrated Protected Areas System, a mairaman ti Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Casecnan ken ti Reserba ti Bakir ti Pagbibingayan ti danum ti Pantabangan–Carranglan.

## Dagiti ladawan

FvfDupaxdelSur9632 18.JPG|Ti maysa a paset ti kabambantayan manipud iti Dupax&nbsp;del&nbsp;Sur
DaltonPassjf6256 35.JPG|Dalton Pass iti Santa Fe
Uminganjf5391 05.JPG|Sabali pay a buya manipud kadagiti talon iti akindaya a Pangasinan
DaltonPassjf6256 31.JPG|Sabali pay a buya a mangtan-aw iti Dalton Pass


## Kitaen pay
*Heograpia ti Filipinas

## Dagiti akinruar a silpo
Karayan Agus

Ti **Karayan Agus** ket karayan nga agayus kadagiti 36.5&nbsp;km  manipud iti Danaw Lanao aginggana idiay Luek Iligan, Filipinas. Daytoy ket labsanna dagiti probinsia ti Lanao del Sur ken Lanao del Norte. Dagiti pagtaengan ti igid a bangkag ti karayan ket mairaman ti Siudad ti Marawi, ti Ili ti Linamon ken ti Siudad ti Iligan. Daytoy ket maisina kadagiti dua a pagayusan ti danum no agay-ayus idiay Luek Iligan; ti maysa ket mapan idiay Dissuor Maria Cristina bayat a ti sabali ket mapan idiay Dissuor Linamon. Ti karayan ket agpababa para iti agarup a  manipud iti taudanna nga agay-ayus para kadagiti  sakbay nga agayus idiay baybay. Ti karayan ket ababaw ken daytoy ket agadalem laeng ti  kadagiti dadduma a lugar. Dagiti taudan ti danum ti Karayan Agus ket sumakop ti agarup a 11,320.00 hektaria. Idi 1992, ti Korporasion ti Nailian a Bileg ket pinunduanna ti panagmulmula ti kabakiran ti taudan ti danum ti Danaw Lanao-Agus, ken minulmulaan dagiti 1500 nga hektaria iti *[[Acacia mangium]]*, *[[Durio zibethinus]]* ken dagiti dadduma pay a patneng a kay-kayo. Daytoy ket addaan iti panagayus iti agarup a 10 segundo-metro manipud iti akikid a depresion iti amianan a laud a ngarab ti danaw ken agayus kadagiti basalto a pormasion ti bato. Ti baw-ang a kinitikitan babaen ti karayan ket mangisingasing ti nabiit a paset ti panawen a panagrnurunor.

## Kinapangruna iti tattao

Ti danaw ken ti karayan ket inus-usar para iti komersial ken pagliwliwaan a panagkalap, ken dagiti pay pagliwliwaan nga aktibidad a kas ti panagbangka ken panaglangoy. Iti kadagupan ti karayan, nupay kasta, ket saan a mabalin a madaliasat gapu ti ayus kadagiti dadduma a a lugar ket makaabot ti kapardas iti tallo pulo a milia tunggal maysa nga oras. No kakuyogna ti Danaw Lanao , ti Karayan Agus ket agpataud ti 70% ti elektrisidad nga inus-usar idiay Mindanao gapu kadagiti hidroelektriko nga estasion iti karayan ken Dissuor Maria Cristina. Nupay kasta, dagiti hidroelektriko nga estasion ken mangimatmaton iti penned ket nagbalbaliw ti lessaad ti danum ti Danao  Lanao, ken mang-apektar kadagiti patneng a tattao, ken pagbanagan kadagiti suppiat kadagiti lokal a populasion.

Iti Maranao a mitolohia, ti Danaw Lanao ket nangipangpangta idi a mangmalmes ti tattao ti Sebbangan kadagiti umad-adalem a danumna. Ni Arkanghel Gabriel ket naipampanunotan nga isu ti nagaramid ti Karayan Agus tapno atiananna ti danaw.

## Dagiti nagibasaran
Tattao a Gaddang

Ti **tattao a Gaddang** ket dagiti lingguistiko a nailaslasin nga grupo ti etniko dagiti agkakabagian a pamilia nga agbibinningay ti napauten a panagtaeng idiay taudan ti dandanum ti Karayan Cagayan idiay Amianan a Luzon, Filipinas.  Dagiti agsasao iti Gaddang ket naireporta nga agdagup iti agarup a 30,000, ken mainayon pay dagiti dadduma a 6,000  a henetiko a kabagian dagiti agsasao ti Ga'dang a ti bokabularioda ket 80% nga agpapada.  

Dagitoy dua a grupo ket masansan a naidepikto iti pakasaritaan ken kultural a literatura a kas maymaysa a populasion; dagiti pakaidumaan a nagbaetan  (a) dagiti Kristiano a "taga-look" ken (b) ti di-Kristiano a mangtagtagitao ti banbantay ket naiparparang a di inkaskaso babaen dagiti adu a taudan.  Adda met dagiti makaintriga a pagpadaan ken di naituntunos a paggigiddiatan iti pakasaritaan, lokasion, panagbiag ken dagiti pammati a paggidiatan dagitoy dua nga agkabagian a populasion.

## Dagiti nagibasaran
Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas

**Dagiti Nailian a Parke ti [[Filipinas]]** (Filipino: *Pambansang Liwasan ng Pilipinas*) ket dagiti lugar ti masna wenno naipakasaritaan a pateg a naikeddeng a masalakniban ken natalinaay a panagusar babaen ti Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso babaen ti Tignay ti Sistema ti Nailian a Naipagkaykaysa ti Nasalakniban a Luglugar (1992). Manipud idi 2012, addan dagiti 240 a nasalakniban a lugar ti Filipinas, ken kadagitoy ket 35 ti naidasigen a kas dagiti Nailian a Parke.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Nailian a Parke ti Balbalasang-Balbalan

Ti **Nailian a  Parke ti Balbalasang-Balbalan** (ammo pay a kas ti **Nailian a Parke ti Bantay Balbalasang**) ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay ili ti Balbalan, Kalinga iti Rehion Administratibo ti Kordiliera. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 1,338 nga ektaria ken naipatengnga daytoy idiay Bantay Balbalasang idiay baranggay iti isu met laeng a nagan idiay asideg ti pagbeddengan ti probinsia ti Abra. Nabirngasan daytoy iti "berde a puso ti Kordiliera", ti parke ket pannakabagi ti nabaknang a biodibersidad ken lanag ti daga iti daytoy a rehion ti bantay nga addaan kadagiti kaaduan a sibubukel a kabakiran ti pino ken ti nabaknang nga endemiko a flora ken fauna. Daytoy ket nairangarang a nailian a parke idi 1972 babaen ti Republika Tignay Blng. 6463.

## Topograpia

Ti Parke ket tagikua ti Bioheograpiko a Rehion ti Luzon, ti naisalsalumina  a sentro ti endemismo iti Luzon. Daytoy ket buklen dagiti dua a kabambantayan iti kaunegan ti Kordiliera Sentral nga addaan kadagiti nadumaduma a karayan ken alog nga agayus idiay Karayan Saltan. Ti Bantay Sapocoy ket isu ti kangatuan a pantok iti 2,456 a metro. Daytoy ket mabirukan idiay lumaud a pagbeddengan ti parke a pakatan-awan ti Ilocos ken Tanap ti Cagayan. Ti kababaan a punto ti parke, iti kababa iti 700 a metro, ket adda idiay Balbalan idiay akin-daya a pasetna.

## Kaatapan

Ti maysa a nangruna a sentro ti biodibersidad ti konserbasion, ti parke ket pagtaengan dagiti 89 a sebbangan dagiti billit, a dagiti 39 ket endemiko iti Filipinas ken 2 kadagita ket mabirukan laeng idiay Luzon, ti Isabela Oriole (Oriolus isabellae) ken Flame-breasted Fruit Dove (Ptilinopus marchei). Bayat nga awan kadagiti nairehistro a sebbangan iti parke ket Kritikal wenno Naisagmak, uppat kadagiti sebbangan dagiti billit ket naikategoria a Madanar (Nalabbasit a Listaan dagiti Madanar a Sebbangan ti IUCN 2002), kadagita ket ti Whiskered Pitta (Pitta kochi), Luzon Water-redstart (Ryacornis bicolor) ken ti Luzon Jungle Flycatcher (Rhinomyas insignis).

Iti pay maipatinayon, nadokumentuanen dagiti 23 a sebbangan ti mamalia, dagiti 13 a sebbangan dagiti ampibia, dagiti 13 a sebbangan dagiti reptilia ken dagiti 25 a sebbangan dagiti alinta. Kadagitoy ket ti Natukaktukak a baboy ti Filipinas, Luzon Striped Rat, Northern Luzon Giant Cloud Rat, Kalinga Narrowmouth Toad, ken ti Luzon Narrow-mouthed Frog. Dua kadagitoy a sebbangan ti mamalia ket nailista a kas madanar, ti bassit a panniki ti Luzon ken ti Luzon Bushy-tailed Cloud Rat.

Iti kangato iti 1,000&nbsp;m., ti parke ket buklen ti natangken a kayo, pino ken nalumotan a kabakiran. Ti sebbangan ti sabong ti Rafflesia ket naduktalan pay iti daytoy a parke.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Pagsasao a Breton

Ti **Breton**  (**) ket pagsasao a Keltiko a naisasao idiay Bretania (; ), Pransia. Ti Breton ket Britoniko a pagsasao a naiyeg manipud idiay Gran Britania idiay Armorica babaen dagiti imigrado a Britano idi las-ud ti Nasapa a Tengnga a Panpanawen; isunga daytoy ket maysa nga Insular a Keltiko a pagsasao ken saan nga asideg a kabagian iti pagsasao a Galo. Ti Breton ket as-asideg a kabagian ti Korniko, gaputa dagitoy dua ket Sassao nga Abagatan a laud a Britoniko. Ti Gales ket ti natayen a Kumbriko ket ad-adayo a kabagian ti dagiti pagsasao a Britoniko

Dagiti sabali a rehional a pagsasao ti Bretania, ti Gallo, ket langue d'oïl a naala manipud ti Latin ken isunga daytoy ket asideg a kabagiuan ti Pranses.

Gaputa bimmassiten manipud ti ad-adu ngem maysa a riwriw dagiti agsasao idi agarup a 1950 iti agarup a 200,000 idi umuna a dekada ti maika-21 a sigloy, ken dagiti 61% ket laklakayda ngem 60 iti edad, ti Breton ket naidasig a kas "nakaro a madanar" babaen ti Atlas dagiti Madangran a Pagsasao iti Lubong ti UNESCO. Nupay kasta, ti bilang dagiti ubbing a mapmapan kadagiti bilingual a klase ket immadun iti 33% idi nagbaetan ti 2006 ken 2012 aginggana iti 14,709.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
Nailian a Parke ti Turod Cassamata

Ti **Nailian a Parke ti Turod Cassamata** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay ili ti Bangued, Abra idiay Rehion Administratibo ti Kordiliera. Ti parke ket sakupenna ti kalawa dagiti 57 nga ektaria ken nairangarang a nasalakniban a lugar idi 1974.

Ti lokasionna kadagiti akin-abagatan a patingga ti ili ti Bangued babaen ti kalsada ti Ilocos Sur-Abra ket mangpalubos ti nalaka nga ipapan dagiti agtataeng. Ti turod ket nalaka met a makalay-at babaen ti nasillaudan a kalsada wenno babaen ti pannagna dagiti konkreto nga agdan. Dagiti agbisbisita ket magun-gunaanda kadagiti panoramiko a panagtan-aw iti bassit nga ili iti baba ken ti pay sibubukel a gay-at ti ginget ti Karayan Abra a naaripingan babaen ti Kordiliera Sentral ken dagiti kabambantayan ti Ilocos. Ti 990 a metro (3,248 a kadapan) a katayag ti Bantay Banti Goolong (matawtawagan pay ti bantay iti "Sleeping Beauty" babaen dagiti umili) ket naipangpangruna a nakangayngayed manipud iti Parke Victoria a mabirukan idiay pantok ti turod. Iti pay maipatinayon iti parke ken dagiti dalan ti bantay, ti Turod Cassamata ket mangited pay kadagiti pakultad a kas dagiti paglaguyan, otel ken ampiteatro. Ti parke ket lugar pay ti dakkel a pagidulinan ti danum ken ti altar ni Birhen Maria.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Tattao nga Ibanag

Ti **tattao nga Ibanag** ket maysa nga etnolingguistiko a minoridad nga agdagup ti ad-adu bassit ngem gudua a riwriw a tattao, a mangtagtagitao dagiti probinsia ti Cagayan, Isabela ken Nueva Vizcaya. Maysa kadagiti ti kadakkelan nga etnolinnguistiko a minoridad iti Filipinas. Dagiti Ibanag ket agsasaoda iti pagsasao iti isu met laeng a nagan. Nupay kasta, gupu ti panagpadas a panangiyallatiw ti gobierno ti Filipinas kadagiti minoridad a pagsasao ken ti panangiyunayunay ti Filipino a kas ti lingua franca, ti panag-usar ti Pagsasao nga Ibanag ket bimmassiten ngem napigsa pay laeng kadagiti Ibanag nga agtataeng iti ballasiw-taaw. Isunga urayno adda pay laeng dagiti Ibanag, ti pagsasaoda ket naininuten a mapukpukaw. Iti pay maipatinayon, adu no saan ket a kaaduan kadagiti Ibanags ket agsasaodan iti Ilokano, a kadagiti napalabas a tawtawenen, ket nangsukaten ti Ibanag a kas ti kaaduan a pagsasao ti rehion.

Dagiti Ibanag ket naamammuanda pay a kas dagiti "Ybanag",  "Ybanak" wenno "Ibanak".

Dagiti Ibanag ket masansan a maigiddiatda baben ti kangisit dagiti sikoda. Ti "kunnasi kangisi' na sikum", a kayatn a saoen ket "kasano ti kangisit ti sikom". Masansan a daytoy ket pangang-angayan babaen dagiti Ibanag a dagiti sikoda ket nangitngisit ngem dagiti dadduma a Filipino.

Ti naganda ket nagtaud manipud kadagiti balikas ti "I"-"Bannag"- a kayatna a saoen ket ti "Ti Karayan" a mangibagbaga ti antigo a nagan ti Karayan Cagayan.

## Pagsasao

Ti pagsasao nga Ibanag (wenno Ybanag) ket insasao babaen dagiti agarup a 500,000 a tattao kadagiti dua nga akin-amianan a daya unay a paset dagiti probinsia ti Filipinas, ti Isabela ken Cagayan, a naipangpangruna idiay Siudad ti Tuguegarao, Solana, Cabagan, San Pablo, Isabela, Tumauini, Isabela, Santa Maria, Isabela, Santo Tomas, Isabela, Ilagan, Gamu, Naguilian ken Reina Mercedes. Adda met dagiti nadumaduma nga agsasao ti pagsasao nga Ibanag idiay Abulug, Aparri, Camalaniugan,Lal-lo ken Tuao. Kaaduan dagiti agsasao ket makasaoda met ti Ilokano, ti lingua franca ti Amianan a Luzon. Ti Ibanag ket naal amanipud ti balikas a bannag a kayatna a saoen ket 'karayan' . Daytoy ket asideg a kabagian ti Gaddang, Itawis, Agta, Atta, Yogad, Isneag ken Malaweg.

## Dagiti akinruar a silpo
*Bansa.org Diksionario ti Ibanag
Nailian a Parke ti Turod dagiti Bannuar ti Akin-amianan a Luzon

Ti **Nailian a Parke ti Turod dagiti Bannuar ti Akin-amianan a Luzon** ket nailian a parke idiay Republika ti Filipinas, a mabirukan kadagiti ili ti Santa ket ti bassit a paset idiay Narvacan, iti probinsia ti Ilocos Sur .  Ti nasalakniban a lugar ket nabangon idi Hulio 9, 1963 babaen ti Proklamasion Blng. 132.

Ti nasalakniban a lugar ket sakupenna ti  dagiti napintas a senario ti banbantay aginggana iti kangato iti  a kaariping ti Baybay Abagatan Tsina. Dagiti aktibidad a maaramid iti daytoy a parke ket mairaman ti pannagna, panagbisikleta ti bantay wenno panagpasiar.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
* Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Nailian a Parke ti Bataan

Ti **Nailian a Parke ti Bataan** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan kadagiti kabambantayan iti kaunegan ti Peninsula ti Bataan iti Tengnga a Luzon 101 a kilometro nga amianan a laud manipud iti Manila. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 23,688 nga ektaria a mangas-askaw ti akin-amianan a gudua ti probinsia ti Bataan iti asideg a pagbeddenganna iti Subic Bay Freeport Zone, Zambales. Ti parke ket immuna a nabangon idi 1945 babaen ti Proklamasion Blng. 24 nga addaan iti immuna a kalawa iti 31,000 nga ektaria.  Daytoy ket napabassit idi 1987 iti agdama a kadakkelna iti 23,688&nbsp;ha. Ti parke ket aglaon kadagiti nadumaduma a  pakailaglagipan ti Sangalubongan a Gubat II a naipakasaritaan nga ammo a kas ti lugar ti Martsa iti Patay ti Bataan. Ti kangatuan a pantok ti Bataan ket ti Bantay Natib ket mabirukan pay iti daytoy a parke.

## Topograpia ken ekolohia

Ti Nailian a Parke ti Bataan ket naabongotan babaen ti tropikal a bakir ken dagiti kabambantayan a langa ti daga nga addaan kadagiti adu a lanag ti heolohia a kas dagiti karayan, dagiti ubbog ken dagiti dissuor. Dagiti dissuor ti Pasukulan ken Dunsulan ket mabirukan dagitoy iti daytoy a parke, ken dagiti pay nangruna a sebbangan dagiti sabong ken dagiti orkidia. Daytoy ket pagtaengan pay dagiti nadumaduma a naatap a sunggo ken dagiti nadumaduma a kita dagiti insekto ken dagiti billit.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
* Banbantay ti Zambales
* Kabakiran ti Subic
* Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Nailian a Parke ti Sagrado a Bantay

Ti **Nailian a Parke ti Sagrado a Bantay** ket nailian a parke idiay Siudad ti Marawi, Lanao del Sur iti Akin-abagatan a Filipinas.  Ti 94 nga ektaria (230-acre) a nailian a parke ken nasalakniban a lugar, a mabirukan kadagiti baranggay ti Guimba ken Papandayan, ket nabangon idi Agosto 5, 1965 babaen ti Republika Tignay Blng. 4190.  Ti parke ket turayan babaen ti Bantay Mupo, ti agtayag iti  a natayen a bulkan nga addaan iti narimbaw a kono.  Dagiti aktibidad iti dayta a parke ket mairaman ti panagbuybuya kadagiti billit ken pannagna iti tuktok ti bantay nga idiay ket adda mabirukan a waig.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Nailian a Parke ti Turod Bangan

Ti **Nailian a Parke ti Turod Bangan** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay ili ti Bayombong, Nueva Vizcaya iti Tanap ti Cagayan. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 13.90 hektaria. Daytoy ket nairangarang a nailian a parke idi 1995 babaen ti Republika Tignay Blng. 7954.

Ti parke ket naipakasaritaan ken kultural a dulon ti Nueva Vizcaya, gapu ta lugar daytoy ti immuna a misa iti probinsia idi 1739 a minisaan babaen ti Padi a ni Pedro Freire. Ti pasamak ket mangmarka pay ti pannakapundar ti ili ti Bayombong. Ti parke ket lugar pay ti tinawen nga "Es-estasion ti Krus" nga inar-aramid babaen ti lokal a simbaan ti Katoliko iti las-ud ti panawen ti Kuaresma ken nagus-usarda kadagiti sibibiag nga aktor a mangipakpakita kadagiti kinaudi a kanito ti pannakailansa iti krus ni Hesukristo. Daytoy ket nasayaat pay a tinawen a pagpasiaran para kadagiti mannagayat a magmagna nga adda pay pagtan-awan a lugar iti napintas a buya dagiti kaarrubayan a ginget a binukel babaen dagiti banbantay ti Caraballo ken Kordiliera Sentral.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Nailian a Parke ti Biak-na-Bato

Ti **Nailian a Parke ti Biak-na-Bato** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas nga intero a mabirukan iti kaunegan ti Baranggay Biak-na-Bato idiay San Miguel, Bulacan nga isu met laeng ti nakaalaan ti naganna. Ti parke ket gay-atenna dagiti asideg nga ili ti San Ildefonso ken Doña Remedios Trinidad ken sakupenna ti dagup a kalawa iti 2,117 nga ektaria. Daytoy ket nairangarang a nailian a parke idi 1937 babaen ni Presidente Manuel Luis Quezon babaen ti pannakaikamengna iti pakasaritaan ken lugar ti Republika ti Biak-na-Bato. Ti parke ket buklen ti network ti kueba ken sistema dagiti karayan ken dagiti pagdalanan iti historikal ken ekolohiko a kinapangruna. Daytoy ket naisanglad laeng iti 80 a kilometro manipud iti Manila, daytoy ket napardasen nga agbalbalin a nadayed a papanan nga eko-adbentura para kadagiti agtataeng iti siudad.

## Topograpia ken ekolohia

Ti Nailian a Parke ti Biak-na-Bato ket naipatengnga iti baw-ang ti banatay nga iniwa babaen ti Karayan Balaong. Adda met dagiti ad-adu ngem sangagasut a kueba nga agdumaduma ti kadakkel ken dagiti pormasion ti kristalina a mineral a naiwarwras iti ballasiw ti parke. Kadagiti kaaduan a napaspasiaran a kueba ket ti Kueba Aguinaldo, isu idi ti kuartel ni Presidente Emilio Aguinaldo, ken ti Bahay Paniki wenno Kueba ti Panniki, a naibagbaga a pagtaengan dagiti saan a basbassit ngem innem a sebbangan dagiti napayyakan a mamalia: ti *kabag-kabag, ngusong kabayo, bungisngis, sibsib, bayakan* ken *pakibu*. Dagiti billit Nido wenno iti Ingles a makunkuna iti swiftlets ket mabirukan pay iti daytoy a parke, ken dagiti sunggo, dagiti naatap nga alingo, dagiti agila, monitor lizards, ken dagiti dadduma pay a sebbangan ti billit nga agum-umok kadagiti natayag a kaykayo. Dagiti orkidia, kaykayo, ken dadduma pay a mulmula ken ti bokawe (buho) ket dagitoy ti flora a mabalin a mabirukan iti daytoy a parke.

Dagiti pagsiiman a lugar ti dati a republika ken dagiti pay tidda ti bato ken pagsammakedan ket adu pay a mabirukan iti kaunegan ti parke, a mairaman ti bato a derraas nga addaan kadagiti naikitkitikit, ken mabalin nga agtawenen iti ginasut a tawtawen.

Ti Bantay Susong Dalaga ken Dissuor Tilandong ket nadayegda pay a pagpasiaran iti uneg ti parke.

## Dagiti ladawan

Papeles:Biak-na-Bato National Parkjf6166 03.JPG
Papeles:Biak-na-Bato National Park22jf.jpg
Papeles:Biak-na-BatoNationalParkjf6178 05.JPG


## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Peninsula ti Caramoan

Ti **Peninsula ti Caramoan** ket naturod a peninsula, nga adda kadagiti nauneg a baw-ang ken nagubsang, nabato a langa ti daga, a mabirukan idiay amianan a daya ti Camarines Sur, Bicol, Filipinas. Daytoy ket ayan ti **Nailian a Parke ti Caramoan** ken daytoy pay ket Nangruna a Lugar ti Billit ken pagtataengan para iti Green Racket-tail (*Prioniturus luconensis*).

## Nailian a Parke ti Caramoan
Ti peninsula ket aglaon iti 347 nga ektaria (860-acre)  a **Nailian a Parke ti Caramoan** a nabangon idi 1938. Adda dagiti kueba a mabirukan iti uneg ti parke, dagiti pormasion ti limestone, dagiti puraw ti daratna  nga aplaya, ti bassit nga isla a danaw ken ti subteraneo a karayan, a maaramid daytoy a nadayeg a papanan dagiti turista. Daytoy ket mabalin a papanan babaen ti publiko a pagluganan manipud iti ili ti Caramoan, ken dagiti lokal a tattao ket nagaramidda kadagiti dalan iti parke para kadagiti agbisbista.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Nailian a Parke ti Salikata

Ti **Nailian a Parke ti Salikata** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay ili ti Lumba-Bayabao, Lanao del Sur iti Isla ti Mindanao. Mabirukan daytoy kadagiti bakras ti napuskol a kabakiran ti kabambantayan ti Bantay Ragang (ammo pay a kas ti Kabambantayan Piapayungan), ti parke ket maysa kadagiti innem a nailian a parke iti probinsia ti Lanao del Sur a nairangarang idi 1965. Ti lugar ket nailaslasin babaen dagiti dissuor, baw-ang ti karayan, dagiti nabato a derraas ken napuskol a balawbaw a gumay-at iti kaatiddog ti ginget ti Karayan Gata manipud iti baranggay Salaman aginggana idiay Mapantao idiay asideg ti pagbeddengan ti probinsia iti Cotabato.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Nailian a Parke ti Rungkunan

Ti **Nailian a Parke ti Rungkunan** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan kadagiti ili ti Ditsaan-Ramain ken Tagoloan II idiay Lanao del Sur, iti 10 a kilometro a daya laud daya ti probinsial a kapitolio ti Marawi. Ti parke ket sakupenna ti kabambantayan nga akindaya a paset ti Lanao del Sur idiay asideg ti Lugar ti Taudan ti Danum ti Danaw Lanao-Karayan Agus a naam-ammuan para iti napintas ken nadalus a waig, birhen a bakir ken makapapigsa a klima. Daytoy ket nairangarang a nailian a parke idi 1965 babaen ti Republika Tignay Blng. 4190.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Nailian a Parke ti Minalungao

Ti **Nailian a Parke ti Minalungao** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay ili ti General Tinio, Nueva Ecija iti Tengnga a Luzon. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 2,018 nga ektaria a naipatengnga iti igid ti napintas buya a Karayan Peñaranda a nangibeddeng iti dua a bangir babaen ti aginggana iti 16-metro a kangato dagiti diding ti limestone iti bakras ti kabambantayan ti Sierra Madre. Daytoy ket nabangon idi 1967 babaen ti Republika Tignay Blng. 5100.

Ti parke ket naikedkeddeng a kas maysa kadagiti bassiten a nabatbati a masna nga enbironmento iti daytoy a rehion ti amianan ti Manila. Daytoy ket inragragpat babaen ti lokal a gobierno a kas maysa nga ekoturismo a pagpasiaran a mankait-ited iti napintas a buya iti berde a pristina a karayan ken dagiti naisangsangayan a pormasion ti bato. Ti sistema ti di pay nasuksikimat a subteraneo nga ab-abot ket nainagnaganan payen a kas potensial a pagpasiaran. Dagiti pakultad ti pagpiknikan, paglanguyan, pagkalapan, pagluganan ti rakit ken panagbatok manipud iti derraas ket naaramiden tapno makaawis kadagiti agbisbisita.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas