open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pagsasao a Kaure

Ti **pagsasao a Kaure** ket ti pagsasao a Papuano ti Laud a Papua. Daytoy ket naisasao kadagiti purok ti Lereh, Harna, Wes, Masta, ken Aurina. Ti Narau ket saan a dialekto wenno asideg a kabagian a pagsasao.

## Dagiti pangsandi
Dagiti napasingkedan a pagsandi ket ti 1sg *wẽ*, 2sg *hane*, 1pl *nene*. Ti porma ti 2sg ket kapada ti Mek ti *ka-n, ken ti 1pl ket kapada ti Pauwasi ti *numu~nin*, ngem malaksid iti dayta awan unay ti maibaga.

## Hipotesis ti Kaure–Kapori

Insingasing ni Voorhoeve (1975) a ti Kaure ket kabagian idi dagiti dua a saan a naidasig a pagsasao ti Kapori ken Kosare.  Nupay kasta, dagiti simmarsaruno a panangipateg ket saan a nakabiruk kadagiti ania man a signipikante a pannakaikapet (Rumaropen 2006, Wambaliau 2006).

## Dagiti nagibasaran

*Benny Rumaropen (2006) "Draft Survey Report on the Kapauri Language of Papua." SIL Electronic Survey Reports.
*Theresia Wambaliau (2006) "Draft Laporan Survei pada Bahasa Kosare di Papua, Indonesia." SIL Electronic Survey Reports.
Pagsasao a Suki

Ti **pagsasao a Suki** ket ti pagsasao a Gogodala-Suki nga insasao babaen dagiti agarup a 3500 a tattao iti agadayo iti milmilia iti interior iti igid ti Karayan Fly idiay akin-abagatan a laud ti Papua Baro a Guinea. Kangrunaan a naisasao ti Suki kadagit iinnem a purok ti Akinlaud a Probinsia:  ti Gwaku, Iwewi, Ewe, Gwibaku, Duru, ken Isala. Ti Suki ket henetiko a kabagian dagiti tallo apagsasao ti stock ti Gogodala–Suki, Gogodala, Ari, ken Walua, ngem naikeddeng nga isolado nga agpang ti pamilia iti kaunegan daytoy a grupo. Kas met kadagiti adu a sasao a Papuano, adda laeng dagiti bassit a naipalaak a material iti Suki. Ti gatad ti literasia ti Suki ket 5-15%, ti Ingles ti naus-usar a panagisursuro kadagiti eskuela ken naisasao pay ti Hiri Motu.

## Dagiti sabali a nagan

Ti Suki ket ammo pay a kas Wiram ken nasapsapa nga ammo idi a kas Nausaku, manipud iti maysa a purok a nakaisasauan ti Suki. Iwan itan ti purok ngem mabirukan idi iti agdama nga akdaw nga Isala.

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Interior a Golpo

Ti **sasao nga Interior a Golpo** ket ti pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea iti panangidasig da Stephen Wurm (1975) ken Malcolm Ross (2005). Ti panagkaykaysa dagiti pagsasao ket pinundar babaen ni K. Franklin idi 1969. Uray no ti pamilia  kas sibubukel ket nalawag nga umiso, ti Ipiko ket naisangayan unay manipud kadagiti sabali a pagsasao.

* Pamilia nga **Interior a Golpo** 
** *[[Pagsasao nga Ipiko]]*
** Sanga a Minanibai: Minanibai (Foia Foia), Mubami (Tao), Karami, Hoia Hoia (Hoyahoya)

Dagiti pangsandi para iti sanga a Minanibai ket:
:

Ipaltiing laeng ti Ipiko ti 1pl *ni.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Ipiko

Ti **pagsasao nga Ipiko** (Epai, Higa, Ipikoi) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea, ti kaaduan a managbaliw a sasao nga Interior a Golpo. Uray no insasao laeng dagiti bassit a sangagasut a tattao, narang-ay met ti pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Foia Foia

Ti **pagsasao a Foia Foia** (Foyafoya), wenno **Minanibai**, ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea, a naisasao iti lugar nga asideg iti sabangan ti Karayan Omati kadagiti distrito ti senso ti Ikobi Kairi ken Goaribari (Probinsia ti Golpo).

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mubami

Ti **pagsasao a Mubami** ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket tinawtawagan pay iti *Dausame, Tao-Suamato, Tao-Suame,* ken *Ta*.
Ti pagsasao ket inus-usar kadagiti amin a grupo ti tawen ken dagiti dominio iti biag, a mairaman ti edukasion, ken isu a daytoy ket saana naibilang a kas agdama a madangran.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Karami

Ti **pagsasao a Karami** ket ti maysa nga awanen a pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ari (Baro a Guinea)

Ti **pagsasao nga Ari** ket ti pagsasao a Papuano ti pamilia a Trans–New Guinea. Manipud ti senso idi 2000 adda laengen dagiti 50 nga agsasao iti Ari nga agtataeng kadagiti dua a purok. Manipud idi 2010 ti pagsasao ket naikeddeng a kas natayen a pagsasao. Ti kina-umiso ti iti daytoy a senso ket madudua gapu ta naaramid iti pagilian a desentralisado ti gobiernona. 

Ti kaasitgan a kabagian ti Ari ket ti pagsasao a Gogodala.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Waruna

Ti **pagsasao a Waruna** ket ti pagsasao a Papuano ti Baro a Guinea a naisasao idiay tikor ti Karayan Fly. Daytoy ket addaan iti 50% a pannakaipada iti leksiko iti Ari, ti kaasitgan a kabagianna.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Hoia Hoia

Ti **pagsasao a Hoia Hoia** (Hoyahoya) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket asideg iti Minanibai. Dagiti dua karuayna ket ti Ukusi-Koparamio Hoia Hoia ("Hoia Hoia" iti *Ethnologue* 17) ken Matakaia Hoia Hoia ("Hoyahoya" iti *Ethnologue* 17), ken nakaroda nga aggiddiat, ngem ad-aduda nga as-asideg iti tunggal maysa kaniada ngem kadagiti sabali a psasao nga Interior a Golpo.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Kayagar

Ti **sasao a Kayagar** ket ti bassit a pamilia dagiti tallo nga asideg nga agkakabagian a sasao a Trans–Baro a Guinea:

*Atohwaim (Kaugat)
*Kayagar (Kaygir), Tamagario,

Dagiti pangsandi ket:

:

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Atohwaim

Ti **pagsasao nga Atohwaim**, wenno **Kaugat**, ket ti pagsasao a Papuano ti Laud a Papua.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kayagar

Ti **pagsasao a Kayagar** (Kajagar, Kaygi, Kaygir, Wiyagar) ket ti pagsasao a Papuano ti Laud a Papua.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Zorop

Ti **pagsasao a Zorop**, ammo pay a kas **Yafi**, ket ti pagsasao a Pauwasi ti Laud a Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Emem

Ti **pagsasao nga Emem**, wenno **Emumu**, ket ti maysa nga Akindaya a pagsasao a Pauwasi ti Laud a Baro a Guinea. Daytoy ket addaan laeng iti 25% a pannakaipada iti leksiko iti Yafi, ti sabali pay nga Akindaya a pagsasao a Pauwasi.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Massep

Ti **pagsasao a Massep** (Masep, Potafa, Wotaf) ket ti saan anasayaat a nadokumentuan a pagsasao a Papuano nga insasao dagiti basbassit ngem 50 a tattao iti bugbugtong a purok. Uray no bassit ti bilang dagiti agsasao, nupa kasta, narang-ay ti pagsasao.

Inkeddeng ni Donohue ken dagiti katrabahuanna (2002) a daytoy ket nalawag a saan a pagsasao a Kwerba, a kas indasig idi babaen ni Wurm (1975). Saanda a nadlaw dagiti pannakaikapet iti ania man a sabali a pamilia ti pagsasao.

Ilista daytoy ti *Ethnologue* ken *Glottolog* a kas maysa nga isolado a pagsasao, ngem saan pay a nairaman kadagiti ad-adu a panagsukisok, a kas ni Ross (2005). Dagiti pangsandi ket saanda a maigiddiat kadagiti kukua ti sasao a Trans–Baro a Guinea, ngem ti Massep ket heograpiko nga adayo manipud iti dayta a pamilia.

## Dagiti nagibasaran

*Clouse, Duane, Mark Donohue and Felix Ma. 2002. "Survey report of the north coast of Irian Jaya."http://www.sil.org/silesr/2002/SILESR2002-078.pdf
Pagsasao a Molof

Ti **pagsasao a Molof** (Ampas, Poule) ket ti saan a nasayaat a nadokumentuan a pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti 200 a tattao. Inkabil ni Wurm (1975) daytoy a kas maysa a nawaya a sanga ti Trans–Baro a Guinea, ngem ni Ross (2005) ket saan a makabiruk iti makaanay nga ebidensia tapno maidasig daytoy.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Pauwasi

Ti **sasao a Pauwasi** ket mabalin a pamilia ti sasao a Papuano, ken kaaduan daytoy idiay Indonesia. Ti kasayaatan a naipalawag a pagsasao a Pauwasi ket ti Karkar, iti ballasiw ti pagbeddengan ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti pagsasao
* Pamilia a **Pauwasi**
** Sanga nga Akindaya a Pauwasi: Yafi (Zorop), Emumu (Emem)–Karkar
** Sanga nga Akinlaud a Pauwasi?
***Dubu (Tebi)
***Towei

Saan nga asideg dagiti pagsasao: ngem dagiti Akindaya a pagsasao ket nalawag nga agkakabagian, ti Yafi ken Emumu ket 25% laeng nga agpada iti leksiko.

Ti Karkar-Yuri, a napauten a naipagpagarup a maysa nga isolado idiay Papua Baro a Guinea, ket nalawag a kabagian ken mabalin a pudno a mangporma iti lugar ti dialekto iti Emumu idiay Indonesia. Iti sabali met, dagiti Akinlaud a pagsasao ket saanda anasayaat a napasingkedan ken saanda a nalawag no parteda ti pamilia a Pauwasi (wenno agkakabagianda), wenno dagiti sapsap a balikas ken dagiti binulod ken mangbukelda iti sabali a pamilia wenno dagiti pamilia, ngem mabalin nga agparang ti pannakaikapet iti pamilia.

Dagiti laeng pangsandi ti 1sg, 2sg, ken 1pl ti napasingkedan para iti ania man a pagsasao ti Indonesia, ken saan a makonstrukto manen ti proto-lengguahe. Dagiti napasingkedan a porma ket ti:

Agpada ti Yafi ken Emumur, ken mabalin a makibinningay ni Dubu ken Towei iti 1pl *numu, ngem awan ti nalawag a pannakaikapet a nagbaetanda.  Ti Dubu a *no* ken Yafi a *nam* ket mabalin a mangipaltiing iti proto-Trans-Baro a Guinea a *na, ken Towei a *ngo* proto-Trans-Baro a Guinea a *ga (*nga), ken ti plural a proto-Trans-Baro a Guinea a *nu ken *ni.

## Pannakaidasig
Indasig ni Stephen Wurm (1975) dagiti pagsasao ti Indonesia a kas sanga ti pilo a Trans–baro a Guinea, ti puesto a tentatibo nga imbati ni Malcolm Ross (2005). Ti pannagidasig a Trans-Baro a Guinea ni Ross ket naibatay kadagiti personal a pangsandi. Gapu ta awan dagiti makonstrukto manen a pangsandi manipud iti magun-od a datos kadagiti saan a nasayaat a napasingkedan a sasao a Pauwasi ti Indonesia, nga isu amin dagiti nabigbigan a kas Pauwasi iti dayta a panawen, ti laeng maaramid ket ti tentatibo a panangipateg, a naibatay kadagiti bassit-usit a banag ti leksiko.  Adda dagiti pangsandi ti Dubu ken Yafi a mabalin nga isuda ket Trans-Baro a Guinea.  Nupay kasta, inbilang ni Ross ti Karkar, nga ammo dagiti pangsandi, a kas maysa nga isolado gapu ta dagiti pangsandina ket saan a naitabas a kas Trans-Baro a Guinea. Iti daytoy a panawen, saan nga ammo ti pannakaikabagian ti Emumu.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Karkar

Ti **pagsasao a Karkar**, ammo pay a kas **Yuri**, ket ti kaikaysuna a pagsasao a Pauwasi idiay Papua Baro a Guinea. Adda dagiti agarup a sangaribu nga agsasao iti igid ti pagbeddengan ti Indonesia.

## Pannakaidasig
Ti Karkar-Yuri ket saan a maikabagian iti ania man a pagsasao idiay Papua Baro a Guinea, ken isu nga idi ket naipagpagarup a isolado a pagsasao. Daytoy ti puesto da Wurm (1983), Foley (1986), ken Ross (2005). Nupay kasta, nadlaw ni Timothy Usher a daytoy ket masarang a kabagian ti sasao a Pauwasi iti ballasiw ti pagbeddengan ti Indonesia. Isu ngarud, daytoy ket mabalin pay amangporma iti lugar ti dialekto iti pagsasao nga Akindaya a Pauwasi a Emem. Daytoy ket naskbayan idi a naibagbaga iti saan a lingguistika a literatura: ti mapa idi 1940 ket mangipakpakita ti lugar nga agsasao iti 'Enam' (Emem) a kas mairaman ti teritorio ti Karkar iti Papua Baro a Guinea, ken ti antropologo a ni Hanns Peter ket ammona idi a ti lugar ti dialekto ti Karkar ket agtultuloy iti ballasiw ti pagbeddengan aginggana iti teritorio ti Emem.

Dagiti pangsandi ket:

Dagiti porma ti banag ket mangala iti *-an*, sagpaminsan a mangsukat iti *-o*:  *onan, amoan, man, yinan, námoan, yumoan.*  Ti *Mao* ket demonstratibo a 'dayta maysa, dagita'; daytoy ket maigiddiat iti *nko, nkoan* 'ti sabali a maysa wenno dagiti sabali a maysa'.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Namla–Tofanma

Ti **sasao a Namla–Tofanma** ket ti paris dagiti mabalin nga agkabagian ngem saan a naidasig a pagsasao ti Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Namla

Ti **pagsasao a Namla** ket ti saan a nasayaat a nadokumentuan a pagsasao a Papuano ti Indonesia. Daytoy ket agparang a kabagian ti Tofanma, ti kaarrubana a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Dani–Kwerba

Ti **sasao a Dani–Kwerba** ket ti hipotetikal a pamilia ti pagsasao nga insingasing babaen ni Arthur Capell idi 1962 ken inampon babaen ni Wurm a kas paset ti bukodna a pilo ti Trans–Baro a Guinea (TNG). Inkeddeng manen  ni Malcolm Ross ti sasao a Dani iti pannakaisilpo ti Laud a Trans–Baro a Guinea ken ti sasao a Kwerba iti bukodna a pamilia ti Tor–Kwerba, iti isuda amin iti ruar ti Trans-Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
*Dani-Kwerba iti *MultiTree* (saanen a mablin manipud idi 2014)
Sasao a Daya a Luek Geelvink

Ti **sasao a Daya a Luek Geelvink** wenno **Daya a Cenderawasih** ket ti pamilia ti pagsasao dagiti sangadosena a sasao a Papuano iti igid ti akindaya nga aplaya ti Luek Geelvink idiay Papua, ti Indonesia nga ammo pay a kas Luek Sarera wenno Cenderawasih.

Dagiti pagsasao ti Daya Luek East Geelvink ket:
:Turunggare, Barapasi, Bauzi–Demisa, Nisa-Anasi (Bapu), Burate, Kofei, Sauri, Tefaro, Woria
Kadagitoy, ti laeng Turunggare, Barapasi, ken Bauzi ti makaanay nga ammo tapno maipakita ti pannakaikabagian, ngem isuda amin ket agpapadada iti leksiko (>&nbsp;60%). Ti saan a naidasig a pagsasao a Kehu, a naisasao iti pagbaetan ti Turunggare ken Burate, ket mabalin pay a Daya a Luek Geelvink.http://mailman.anu.edu.au/pipermail/papuanlanguages/2007-May/000142.html

## Pannakaidasig
TI maysa a pagkabagian a nagbaetan ti Yawa, a naisasao idiay Isla Yapen, ken ti sasao a Daya a Luek Geelvink ket tentatibo idi nga insingasing babaen ni C. L. Voorhoeve idi 1975 iti singasing a tinawtawaganna iti **Luek Geelvink**. Ti hipotesis ket innla met ni Stephen Wurm, a nagparang-ay iti daytoy a kas parte ti maysa nga immuna a panangipadas a panangidasig ti sasao a Papuano; nupay kasta, adayo ti pannakaikabagian, ken iti kanungpalan dagiti lingguist a kas ni Mark Donohue ket inkeddengana a ti Yawa a kas isolado a pagsasao.

Inikkat ni Clouse 1997 ti sasao a Tanap Dandanaw iti akinngato a Karayan Mamberamo iti interior ti Papua manipud iti Trans–Baro a Guinea, nga isu idi ti nangikabilan ni Würm, ken innayonna ida iti sasao a Luek Geelvink. Nupay kasta, iti bukod a panangidasig idi 2005 a naibatay iti komperatibo nga ebidensia ken manipud kadagiti pangsandi, tratuen ni Malcolm Ross amin dagiti tallo a grupo a kas dagiti sabali a pamilia, a ti Yawa ken tentatibo a naikabil iti maysa a naipadakkel a pamilia ti Laud a Papuano.

## Dagiti pangsandi
Dagiti kinonstrukto manen ni Ross a pangsandi para iti proto–Daya a Luek Geelvink ket,

:

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Piawi

Ti **sasao a Piawi ** ket ti bassit a nawaya a pamilia ti sasao a Papuano iti pannagidasig ni Malcolm Ross, a paset idin ti singasing a Trans–Baro a Guinea ni Stephen Wurm.

## Pannakaidasig
Ti Piawi ket buklen dagiti dua a pagsasap:

* Pamilia a **Piawi**: Pinai-Hagahai, Haruai (Waibuk)

Inbagbaga da Davies ken Comrie 1985 dagiti pronominal a pannakaipada iti sasao nga Engan iti Trans–Baro a Guinea, nga innala met nga inkeddeng babaen ni Ross, ngem awan dagiti pannakaipada iti leksiko. Namatmati ni Comrie ti pamilia a kas isolado. Insingasing ni William A. Foley a ti Piawi ken Arafundi ket mabalin nga agkabagianda (Comrie 1992), ken segun kenni Ross ti maysa a pannakaikapet iti Arafundi wenno Ramu ket nasaysayaat ngem iti Engan.

## Dagiti pangsandi
Dita baba ket ti panangiyasping dagiti pangsandi ti proto-Piawi, proto-Ramu, Arafundi, ken proto-Amianan nga Engan, segun kenni Ross. Adda dagiti pangiyuna a pannagipaagong, ken aduda kadagiti amin a paset iti Baro a Guinea, isu a saanda a nasayaat nga ebidensia iti pannakaikabagian.

Ti Engan ken Piawi ket addaan iti isuda a dua iti dual a pangsuldong **li*.

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Hagahai

Ti **pagsasao a Hagahai**, ammo pay a kas **Pinai**, ket maysa kadagiti dua a pagsasao ti pamilia a Piawi ti Baro a Guinea.

Dagiti agsasao idiay Probinsia ti Enga ket agus-usarda iti nagan a *Pinai* para kadagiti amin nga agsasao iti Pinai-Hagahai. Dagiti adda idiay Madang ket agus-usarda iti Hagahai. Dagiti eksonimo ket mairaman ti *Wapi* ken *Miamia* iti Enga ken *Aramo* iti Haruai.

Managbaliw dagiti dialekto, ngem dagiti agsasao ket addaanda iti sapasap nga identidad.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Kaipuleohone ket addaan iti maysa nga arkibo kadagiti
Pagsasao nga Angor

Ti **pagsasao nga Angor** (Anggor) , ammo pay a kas **Senagi** iket ti pagsasao a Senagi ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti PARADISEC kadagitibanag para iti pagsasao nga Angor
Pagsasao a Dera

Ti **pagsasao a Dera** (Dra), ammo pay a kas **Mangguar** ken **Kamberataro** (Komberatoro) ket ti pagsasao a Senagi ti Papua Baro a Guinea ken Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Senagi

Ti **sasao a Senagi** ket ti bassit a nawaya a pamilia ti sasao a Papuano iti panangidasig ni Malcolm Ross, a parte idi daytoy ti singasing a Trans–Baro a Guinea ni Stephen Wurm.

Naisangayan ti pagsasao nga Angor gapu ta daytoy ket ilasinna ti henero  babaen ti maikadua ken maikatlo a tao a dual ken plural *(sika* ken *isuda),* ngem saan a ti singular. Saan a nalawag datoy no aramiden met daytoy ti Dera.

## Pannakaidasig
Buklen ti pamilia a Senagi dagiti dua a pagsasao:

* Pamilia a **Senagi**: Angor, Dera

Dagiti kasayaatan nga akinruar a silpo ket dagiti pagsasao a Sepik ken Torricelli. Ti pangsandi ti "Siak" ket makonstrukto manen a kas **wan* para iti proto-Senagi ken proto-Sepik, bayat a ti maskulino ti Angor dagiti dual ken plural a pronominal a pangsuldong ti *-fa-* ken *-mu-* ket agparangda a mangipaltiing kadagiti proto-Sepik ken proto-Torricelli a  dual ken plural a pronominal a pangsuldong ti **-p* ken **-m.*

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Mali

Ti **pagsasao a Mali** wenno **Gaktai** ket ti pagssao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Daya a Baro a Britania idiay isla ti Baro a Britania, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Baining

Ti **sasao a Baining** wenno **Daya a Baro a Britania** ket ti mabalin a bassit a pamilia ti pagsasao nga insasao babaen ti tattao a Baining idiay isla ti Baro a Britania iti Papua Baro a Guinea. Naidasigda a kas sasao a Daya a Papuano babaen ni Wurm, ngem daytoy ket saan a mapasingkedan.

Dagiti pagsasao ket:
*Maitutop a Baining: Mali, Qaqet, Kairak, Simbali, Ura, ?Makolkol (awanen?)
*Taulil: Taulil, Butam (awanen)

Saan nga awaten ti *Glottolog* a naipakitan ti pannakaikapet a pagabetan dagiti dua a sanga.

## Dagiti pangsandi

Dagiti pangsandi a kinonstrukto manen ni Ross para iti proto-Baining ket,

:

Dagiti posesiboa pangsandi ti *his* ken *her* ket **vat* ken **vet.*

## Kiaten pay
*Tattao a Baining
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran

* Dunn, Michael; Angela Terrill; Ger Reesink; Robert A. Foley; Stephen C. Levinson (2005). Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History. *Science* magazine, 23 Sept. 2005, vol. 309, p 2072.
* Ross, Malcolm (2005). Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages." In: Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson, eds, *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples,* 15-66. Canberra: Pacific Linguistics.
Sasao nga Abagatan a Bougainville

Ti **sasao nga Abagatan** wenno **Daya a Bougainville** ket ti bassit a pamilia ti pagsasao a naisasao idiay isla ti Bougainville idiay Papua Baro a Guinea. Naidasigda idi a kas Sasao a Daya a Papuano babaen ni Wurm, ngem saan itan a mapasingkedanm, ken napanawan idi iti *[[Ethnologue]]* (2009).

Dagiti pagsasao ket mairaman ti asideg nga agkakabagian a grupo a tinawtawagan iti *Nasioi* ken dagiti tallo pay a managbaliw a tentatibo nga agkukuyog a naidasig babaen ti nagan a *Buin:*

*Sanga a Buin ?
**Isolado a *[[Pagsasao a Terei|Buin]] (Terei)* 
**Isolado a *[[Pagsasao a Siwai|Motuna]] (Siwai)* 
**Isolado a *[[Pagsasao nga Uisai|Uisai]]* 
*Sanga a Nasioi: Koromira, Lantanai (Daantanai’), Naasioi, Nagovisi (Sibe), Oune (Ounge), Simeku

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano
*Sasao nga Amianan a Bougainville

## Dagiti nagibasaran

**Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History*. Michael Dunn, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson. *Science* magazine, 23 Sept. 2005, vol. 309, p 2072.
* Malcolm Ross (2005). "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages." In: Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson, eds, *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples,* 15-66. Canberra: Pacific Linguistics.
Pagsasao a Terei

Ti **pagsasao a Terei** wenno **Buin**, ammo pay a kas *Telei, Rugara*, ket ti kaaduan ti mangisasao a pagsasao a Papuano a naisasao iti daya ti Baro a Guinea. Adda dagiti agarup a 27,000 nga agsasao idiay Distrito ti Buin ti Probinsia ti Bougainville, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan iti Paradisec dagiti bilang ti urnong dagiti material para iti pagsasao a Terei dagiti dua nga urnong dagiti material ni Arthur Cappell (AC1, AC2).

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Siwai

Ti **pagsasao a Motuna** wenno **Siwai**, ammo pay a kas *Telei, Rugara*, ket ti pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Bougainville, Papua Baro a Guinea. Ti agdama a bilang dagiti agsasao ket narigat a makarkulo gapu ta ti kaudian a pigura ke  (6,000 + 600) manipud ti senso idi 1970.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Paradisec ket addaan kadagiti dua nga urnong dagiti material ni Arthur Cappell (AC1, AC2) a mairaman ti dagiti material ti pagsasao a Siwai.
Pagsasao nga Uisai

Ti **pagsasao nga Uisai** ket ti pagsasao nga Abagatan a Bougainville ti Probinsia ti Bougainville, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket adda iti subpamilia ti pagsasao a Buin. Ti pagsasao ket agus-usar iti sinuratan a Latin.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Naasioi

Ti **pagsasao a Naasioi** (ammo pay a kas **Nasioi**, **Kieta**, **Kieta Talk**, **Aunge**) ket ti maysa a pagsasao a Daya a Papuano a naisasao iti tengnga a kabambantayan ken abagatan a daya nga aplaya ti Distrito ti Kieta, Probinsia ti Bougainville, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*
*
*
Pagsasao a Nagovisi

Ti **pagsasao a Nagovisi**, wenno **Sibe**, ket ti pagsasao nga Abagatan a Bougainville a naisasao kadagiti kabambantayan ti akin-abagatan a Probinsia ti Bougainville, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Paradisec ket addaan dagiti nawaya  maserrekan nga urnong a mairaman dagiti material ti Nagovisi, a mairaman dagiti urnong ni Arthur Cappell (AC1, AC2).
Agwaywayas a Rehion ti Bougainville

Ti **Agwaywayas a Rehion ti Bougainville** dati nga ammo a kas ti **Probinsia ti Amianan a Solomon**, ket timaysa a agwaywayas a rehion idiay Papua Baro a Guinea. Ti kadakkelan nga isla ket ti Isla Bougainville (ti pay kadakkelan kadagiti purpuro ti Is-isla Solomon), ken ti probinsia ket mangiraman pay ti Isla Buka ken dagiti nadumaduma nga asideg nga is-isla a mairaman ti Carterets. Ti kapitolion aket temorario a ti Buka, ngem nanamnama a ti Arawa ket isunto ti permanente a kapitolio ti probinsia. Ti populasion ti probinsia ket 249,358 (senso idi 2011).

## Dagiti akinruar a silpo

* Autonomous Bougainville Government
Pagsasao a Daantanai’

Ti **pagsasao a Lantanai** (Daantanai’) ket ti maysa a pagsasao a Daya  Papuano a naisasao kadagiti kabambantayan ti akin-abagatan a Probinsia ti Bougainville, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Rapoisi

Ti **pagsasao a Rapoisi** ammo pay a kas **Konua** ket ti pagsasao a Daya a Papuano ti Bougainville, ti maysa nga isla iti daya ti Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Rotokas

Ti **Rotokas** ket ti isolado a pagsasao nga insasao babaen dagiti agarup a 4,320 a tattao idiay isla ti Bougainville, ti maysa nga isla a mabirukan iti daya ti Baro a Guinea a parte daytoy ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* Allen, Jerry & Conard Hurd. *Languages of the Bougainville district.* 1963. Ukarumpa: Summer Institute of Linguistics.
* Firchow, Irwin B., Jacqueline Firchow & David Akoitai. "Introduction" *Vocabulary Rotokas-Pidgin-English,* pp&nbsp;vii-xii. 1973. Ukarumpa: Summer Institute of Linguistics. (Brief grammatical sketch.)
* Firchow, Irwin. ''Rotokas Grammar.'' 1974. Unpublished manuscript.
* Firchow, Irwin.  and Function of Rotokas Words".  1987. In *Language and Linguistics in Melanesia*, vol. 15, pp.&nbsp;5–111.
* Firchow, Irwin B. & Jacqueline. "An abbreviated phonemic inventory". 1969. In *Anthropological Linguistics*, vol. 11 #9, pp.&nbsp;271–276.
* Robinson, Stuart. "The Phoneme Inventory of the Aita Dialect of Rotokas". 2006. In *Oceanic Linguistics*, vol. 45 #1, pp.&nbsp;206–209.
* Wurm, Stephen & S. Hattori. *Language atlas of the Pacific area.* 1981. Canberra: Australian Academy of the Humanities.

## Dagiti akinruar a silpo
* Rotokas – Diksionario nga Ingles
Pagsasao a Yele

Ti **pagsasao a Yele**, wenno ***Yélî Dnye***, ket ti pagsasao ti Isla Rossel, ti akindaya unay nga isla iti Purpuro Louisiade idiay akindaya nga ungto ti Papua Baro a Guinea. Adda dagiti agarup a 4,000 nga agsasao idi 1998, a mangbukel iti intero a populasion ti etniko. Iti agdama, daytoy ket kasayaatan a maikeddeng a kas isolado a pagsasao, ngem mabalinto koma a kabagian dagiti isolado a pagsasao nga Anêm ken Ata ti Baro a Britania iti tentatibo a pamilia ti Yele – Laud a Baro a Britania. Iti tipolohia, nupay kasta, daytoy ket nasaysayaat a kapada dagiti pagsasao ti akin-abagatan a Baro a Guinea ngem dagiti mabirukan iti Baro a Britania.

## Dagiti nagibasaran

* James E. Henderson, 1995. *Phonology and grammar of Yele, Papua New Guinea.* Pacific Linguistics B-112. Canberra: Pacific Linguistics.
*Peter Ladefoged & Ian Maddieson, 1996. *The sounds of the world’s languages.* Oxford: Blackwells. 
*Stephen C. Levinson, 2003. *Space in Language and Cognition: Explorations in Cognitive Diversity.* Cambridge University Press. 
* Phonology sketch from SIL, 1992/2004 http://www.sil.org/pacific/png/pubs/0000377/Yele.pdf

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Paradisec kadagiti multiple nadumaduma nga urnong dagiti material iti Yele, mairaman ti dua nga urnong dagiti material ni Arthur Cappell(AC1, AC2).
Sasao a Reefs – Santa Cruz

Ti **sasao nga Is-isla Reef – Santa Cruz** (kadawyan a maipangyababa iti **Reefs – Santa Cruz**) ket ti bassit a pamilia ti pagsasao ti Is-isla Santa Cruz ken Is-isla Reef:

*Äiwoo (ammo pay a kas *Reefs*)
*Dagiti pagsasao ti Isla Nendö (Santa Cruz):
**Nanggu (ammo pay a kas *Engdewu*)
**Natügu
**Nalögo

## Pakaaammo
Ti debato iti lingguistika iti Oceaniko ket nangrugin manipud iti  Maikadua a Sangalubongan a Komperensia iti Lingguistika ti Austronesio idi 1978, a naipresenta idi dagiti dua nga agsuppiat a papel. Kinunkuna ni Peter Lincoln a ti sasao a Reefs – Santa Cruz ket Oceanikoda kano idi, bayat a ni Stephen Wurm ket kinunkuna nga isuda ket sasao a Papuano.

## Pannakaidasig
Dagitoy a pagsasao ket depinitoboda laeng a naidasig a kas parte ti subgrupo ti Oceaniko ti pamilia nga Austronesio kalpasan dagiti serye dagiti papel a a nagsuppiat dagiti tallo a nangruna nga argumento para iti panangidasig kaniada a kas nangruna a sasao a Papuano wenno ti nakaro a naimpluensiaan a sub-estrato ti Papuao.
*Inpakita da Malcolm Ross ken Åshild Næss (2007) dagiti pagtutnosan ti kadawyan nga uni a pagbaetan ti Reefs – Santa Cruz ken Proto-Oceaniko.
*Inpakita ni Åshild Næss (2006) a dagiti "nadumaduma a klase ti pangsandi" iti Reefs – Santa Cruz ket saan a maipada iti estilo ti Papuano dagiti sistema ti henero, ngem addaan dagiti paralelo kadagiti sabali a sasao nga Oceaniko iti asideg ti Vanuatu.
*Iti kanungpalan, inpakita da Åshild Næss ken Brenda H. Boerger (2008) a dagiti nariku nga estruktura ti berbo ti Reefs – Santa Cruz ket naala babaen ti kadawyan a pannakarunoror ti morpolohia ti berbo ken ti gramatikalisasion ti serialisasion ti berbo a kadawyan a mabirukan dagiti sasao nga Oceaniko, ken isu a saan a mangipaltiing iti sub-estrato ti Papuano.

Mangidaton da Ross ken Næss (2007) ti retrospektibo  a kanungpalan:

:Apay koma nga inpagarup ni Stephen Wurm a ti sasao a Reefs – Santa Cruz ket Papuan? Iti bassit, daytoy ket gapu ti pannakaikontrukto manen ti POc kadagiti tawen ti 1970 ket saan a nagprogreso iti ayanna iti tatta nga aldaw. Iti ad-adu a gapu ket dagiti tipolohiko a langa a nabirukanna iti sasao a Reefs – Santa Cruz ket saan pay a nadokumentuan kadagiti sabali a sasao nga Oceaniko. Ken gapu ta dagiti sasao a Reefs – Santa Cruz ket napandan kadagiti ponolohiko a panagbaliw a nagipakita kadagiti sangkabassit a saan a pannakadlaw a kognado ken nakaiturongan iti pannakaisukat dagiti dadduma.

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Amto–Musan

Ti **sasao nga Amto–Musan** ket ti pamilia ti pagsasao dagiti dua nga asideg nga agkabagian ngem saan nga agsinnaranay a maawatan a sasao a Papuano, ti Amto ken Siawi, ti Probinsia ti Sandaun ti Papua Baro a Guinea. Ti Amto–Musan ket inbati a saan nga indasig babaen ni Ross (2005) (kitaen ti Sasao a Papuano#Panangidasig ni Ross) gapu ti kaawan ti datos; Inpagarup a pudno ni Wurm (1975) a kas maysa a nawaya pamilia. Ti pamilia ket addaan iti tipolohiko a pannakaipada iti isolado a pagsasao ti Busa, ngem saan nga agparang a mangipakita iti henetiko a pannakaikabagian

## Kiaten pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagiabsaran
Pagsasao nga Anêm

Ti **pagsasao nga Anêm** ket ti isolado a pagsasao a naissao kadagiti lima a nangruna apurok iti igid ti aplaya ti isla ti Baro a Britania, Papua Baro a Guinea: ti Malasoŋo (a naisasao a kakuyog ti Bariai), Karaiai, Mosiliki, Pudêlîŋ, Atiatu (a naisasao a kakuyog ti Lusi) ken Bolo (a naisasao a kakuyog ti bersion ti Aria). Daytoy ket naisasao pay babaen ti bassit a bilang ti tattao, kaaduan ti kaputotan ti Anêm, a naiwarwaras kadagiti naipalikmut a purok. Adda dagiti dua  a nangruna a dialekto, ti Akiblîk, ti dialekto ti Bolo ket gangani nga awanen manipud idi 1982, ti kaubingan nga agsaao ket agarup nga agtawen idi iti 35. Ti kangrunaan a dialekto ket naisasao iti sabali a purok a naibaga dita ngato. Adda dagiti agarup a 800 nga agsasao.

## Kitaen pay
*Sasao a Daya a Papuano

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Amto

Ti **pagsasao nga Amto** (ammo pay a kas Ki) ket ti maysa a pagsasao nga Amto–Musan a naisasao idiay Probinsia ti Sandaun ti Papua Baro a Guinea kadagiti Distrito ti Amanab ken Rocky Peak, iti abagatan ti Karayan Akinngato a Sepik, kadagiti sabangan ti Karayan Left May idiay Karayan Samaia.  Adda dagiti dua a purok, ti Amto ken Habiyon.

## Dagiti nota
Pagsasao a Busa (Papuano)

Ti **pagsasao a Busa**, ammo pay a kas **Odiai** (Uriai), ket ti isolado a pagsasao iti akin-amianan a a laud ti Papua Baro a Guinea. Adda idi dagiti 244 nga agsasao iti panawen ti senso idi 2000.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Yele – Laud a Baro a Britania

Ti **sasao a Yele – Laud a Baro a Britania** ket ti tentatibo a pamilia ti pagsasao a mangikaykaysa kadagiti tallo nga isolado a pagsasao, ti Anêm ken Ata (Wasi) ti Baro a Britania, ken ti Yélî Dnye (Yele) ti Isla Rossel. Dagitoy ket naidasigda a kas sasao a Daya a Papuano babaen ni Stephen Wurm, ngem saan itan a mabalin a mapasingkedan, ken pinanawan idi ti *[[Ethnologue]]* (2009), ngem uray ti tentatibo a panagkabagian a nagbaetanda ket naawat idi. Ti pamilia a Yele – Yele – Laud a Baro a Britania ket immuna nga insingasing babaen ni Malcolm Ross.

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran
**Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History*. Michael Dunn, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson. *Science* magazine, 23 Sept. 2005, vol. 309, p 2072.
*Malcolm Ross (2005). "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages." In: Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson, eds, *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples,* 15-66. Canberra: Pacific Linguistics.
Sasao a Left May

Ti **sasao a Left May** wenno **Arai** ket ti bassit a pamilia ti pagsasao dagiti kagudua a dosena ti asideg nga agkakabagian ngem saan nga agsinnaranay a maawatan a pagsasao iti sentro ti Baro a Guinea, iti igid ti bangkag ti Karayan May. Adda laeng dagiti agarup a 2,000 nga agsasao.

Dagiti pagsasao ket:
:Iteri (Rocky Peak), Nakwi, Ama, Nimo, Owiniga, ken (mabalin) ti Bo.

Kaarruba ti Left May ti sasao nga Amto–Musan, ngem saan nga agparang a kabagianda (Laycock 1973; 1975).

Insilpo ni Malcolm Ross (2005) ti sasao a Left May iti sasao a Kwomtari–Baibai ni Laycock iti pamilia a Left May – Kwomtari, a naibatay kadagiti panagpapada dagiti pangsandi ti Rocky Peak. Nupay kasta, saanna pay a sinimpa dagiti biddut ti panangidasig ni Laycock, ken saan a nalawag no dagiti silpo ket kadagiti pagsasao a Kwomtari wenno Fas.

## Kiaten pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
*
Pagsasao nga Iteri

Ti **pagsasao nga Iteri** ket ti pagsasao a Left May ti Baro a Guinea, idiay Kabanbantayan ti Rocky ti Probinsia ti Sandaun. Adda dagiti agarup a 475 nga agsasao.

Dagiti sabali a nagan ket mairaman ti Alowiemino, Laro, Iyo, Yinibu, ken Rocky Peak. (Adda dagiti mangilista ti Rocky Peak/Yinibu a kas sabali a pagsasao; awan unay ti adu a panagsukisok tapno maipakita ti husto a pannakaikabagian kadagiti sabali a pagsasao iti lugar ti dialekto ti Left May.)

Kaaduan kadagiti agsasao ket monolingual, ngem sumagmamano ti makasao iti Ama.

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nakwi

Ti **pagsasao a Nakwi** ket ti pagsasao a Left May ti Baro a Guinea, idiay Probinsia ti Daya a Sepik. Daytoy ket asideg iti Nimo.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ama (Baro a Guinea)

Ti **pagsasao nga Ama** (Sawiyanu) ket ti pagsasao a Left May ti Baro a Guinea, idiay Probinsia ti Daya a Sepik. Naitiponen dagiti dati a dialekto.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nimo

Ti **pagsasao a Nimo** (Nimo-Wasawai) ket ti pagsasao a Left May ti Baro a Guinea, idiay Probinsia ti  Sandaun. Ti *Nimo* ken *Wasawai* ket dagiti dua a purok a tinagtagitao dagiti agsasao iti daytoy a pagsasao. Daytoy ket asideg iti Nakwi.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Owiniga

Ti **pagsasao nga Owiniga** (ammo pay a kas Bero, Samo, Taina) iket ti pagsasao a Left May ti Baro a Guinea, idiay Probinsia ti Daya a Sepik.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bo (Baro a Guinea)

Ti **pagsasao a Bo** (Po, Sorimi) ket ti mabalin a pagsasao a Left May ti Baro a Guinea, kadagiti Probinsia ti Sandaun ken Daya a Sepik. Daytoy ket saan a nadokumentuan, ken ti kasasaadna akas sabali a pagsasao ket saan a napasingkedan.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yalë

Ti **pagsasao a Yalë **, ammo pay a kas **Nagatman**, ket ti isolado a pagsasao idiay akin-amianan a laud ti Papua Baro a Guinea. Adda dagiti 600 nga agsasao idi 1991, ken dagiti 30 monolingual iti maysa a saan a nairehistro a petsa.

## Dagiti akinruar a silpo
Addaan ti Paradisec iti maysa a nawaya a maserrekan nga urnong dagiti material ti pagsasao a Yalë manipud kenni Don Laycock

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Skou

Ti **sasao a Skou** wenno **Sko** ket ti bassit a pamilia ti pagsasao nga insasao babaen dagiti agarup a 7000 a tattao, a naipangpangruna idiay aplaya ti Probinsia ti Sandaun iti Papua Baro a Guinea, nga adda met iti bassit iti kaunegan ti daga manipud iti daytoy a lugar ken saan a basbassit ngem maysa iti ballasiw ti pagbeddengan iti probinsia ti Indonesia ti Papua (dati nga ammo a kas Irian Jaya). Ti sasao a Skou ket naisangsangayan idiay Baro a Guinea gapu ta daytoy ket maipapan iti tono. Kas pagarigan ti Vanimo ket addaan kadagiti tallo a tono, *nangato, tengnga, ababa.*

Iti agdama adda dagiti lingguista nga agob-obra iti kaaduan kadagitoy a pagsasao, nga agsursurat kadagiti gramatika, agur-urnong kadagiti diksionario, ken tumultulong kadagiti agsasao a mangparang-ay kadagiti bernakular a material tapno mausar kadagiti eskuela.

## Pannakaidasig
Ti sasao a Skou ket immunada nga insilpo babaen ni G. Frederici idi 1912. Idi 1941, inpadakkel ni K.H. Thomas ti pamilia idi agdama a gay-atna.

### Sko (Laycock 1975)
Inpagarup a pudno ni Laycock dagiti dua a sanga,ti  Vanimo ken Krisa:
*Sanga a Vanimo – Skou, Sangke (Nyao), Wutung, Vanimo (Dumo)
*Sanga a Krisa – I’saka (Krisa), Rawo, Puari, Barupu (Warapu)

### Skou (Ross 2005)
Nupay kasta, ti Krisa ket saan a nasayaat a nasuportaran ken pinanawan ni Malcolm Ross daytoy,
*I’saka (Krisa)
*Barupu (Warapu)
*Puari
*Rawo
*Womo
*Sanga a Vanimo: Skou (Tumawo), Leitre, Sangke (Nyao), Wutung, Vanimo (Dumo), Dusur

### Pannakaisilpo a Makro-Skou (Donohue 2002)
Insingasing ni Mark Donohue ti subkalsipikasion a naibatay iti pannakaiwarwaras nga areal a tinawtawaganna iti *Makro-Skou*.
**[[Pagsasao nga I'saka|I’saka]]*
*Pannakaisilpo a Skou–Serra–Piore
**Karayan Piore: Nori (nakaro nga inimpluensiaan babaen ti Womo), Barupu
**Turturod Serra
****[[Pagsasao a Puare|Puare]]*
***Rawo – Nangruna a Serra: Rawo, Womo
** Pamilia a Skou (Vanimo)
****[[Pagsasao a Skou|Skou]]*
***Akindaya a Skou / Vanimo
*****[[Pagsasao a Leitre|Leitre]]*
****Laud nga Aplaya
*****Pagbeddengan: Nyao, Wutung
*****Maitutop a Vanimo: Dumo, Dusur

## Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi a kinonstrukto manen ni Ross para iti proto-Skou ket,

:

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran

* 
Skou languages
Pagsasao a Wutung

Ti **pagsasao a Wutung** (Udung) ket ti pagsasao a Skou ti Papua Baro a Guinea a naisasao kadagiti purok ti Wutung ken Sangke. Dagiti dua a karuay ket sagpaminsanda a naikedkeddeng a dagiti dua a sabali a pagsasao.

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Paradisec ket addaan iti nawaya nga urnong dagiti material ni Don Laycock a mairaman dagiti material ti pagsasao a Zimakani

## Dagiti nagibasaran
*
Pagsasao a Rawo

Ti **pagsasao a Rawo** ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea. Ti "dialekto" a Leitre ket naisalumina a pagsasao, ngem awanan daytoy iti kodigo ti ISO.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Barupu

Ti **pagsasao a Barupu** (Warapu) ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

* Corris, Miriam (2008): A grammar of Barupu : a language of Papua New Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao a Womo

Ti **pagsasao a Womo** ken **Sumararu** ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.  

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tambora

Ti **pagsasao a Tambora** ket ti saan a nasayaat a napasingedan a saan nga Austronesio (Papuano) a pagsasao ti kultura a Tambora ti tengnga a Sumbawa, nga itan ket ti Indonesia, a dinadael babaen ti panagbettak ti Bantay Tambora idi 1815. Daytoy idi ti akinlaud unay nga ammo a pagsasao a Papuano (Donohue 2007), ken ralatibo idi a karkarna kadagiti kasta a pagsasao gapu ta daytoy ket pagsasao ti estado ti agtagtagitako iti baybay, ngem adda met dagiti kontemporanio nga agtagtagilako nga estado ti Papua a mabirukan idiay Halmahera iti Ternate ken Tidore.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*Mark Donohue, 2007. The Papuan language of Tambora. *Oceanic Linguistics* 46(2):520–537.
*Stamford Raffles, 1817, 1830. *History of Java,* vol. 2, app. F, 198–199.
Pagsasao a Vanimo

Ti **pagsasao a Vanimo** (Wanimo, Manimo) wenno Sumo ket ti pagsasao a Skou ti Papua Baro a Guinea a gamay-at iti Leitre aginggana iti Wutung iti pagbeddengan ti Papua Baro a Guinea ti Indonesia. Daytoy ket maysa kadagiti 876 a nadumaduma a kultura ti Papua Baro a Guinea ken parte ti pamilia a Skuo, nga addaan kadagiti 10,000 nga agsasao iti igid ti aplaya ti Probinsia ti Laud a Sepik (Sandaun) ti Papua Baro a Guinea. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga I'saka

Ti **pagsasao nga Isaka** (I’saka) ket ti pagsasao nga insasao ti tattao kadagiti purok ti Krisa ken Pasi idiay Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
*  Kitaen pay ti online a PDF ti papel idi 2003 babaen da Donohue ken San Roque a maipanggep iti gramatika ti I'saka.

## Dagiti nota
Pagsasao a Kimki

Ti **pagsasao a Kimki** (Aipki) wenno **Sukubatom** (Sukubatong) ket ti maysa a pagsasao nga Abagatan a Pauwasi iti Distrito ti Batom, Rehensia ti Pegunungan Bintang, Papua, Indonesia. Idasig ni Foley ti Kimki a kas maysa nga isolado a pagsasao, ngem ibagbagana met dagiti panagpapada iti Murkim. Idemonstrado ni Usher ti maysa a koneksion kadagiti sabali a sasao nga Abagatan a Pauwasi.

Ti maysa nga automado a komputado a panagusig (ASJP 4) babaen ti Müller et al. (2013) ket nakabiruk kadagiti leksiko a panagpapada iti Pyu. Nupay kasta, gapu ta ti panagusig ket automado a napataud, ti pannakaigrupo ket mabalin a gapu ti agsinnaranay a leksiko a panagbulod wenno sapasap a panagtawid.

Dagiti dialekto ket mairaman dagiti karuay a naisasao kadagiti purok ti Batom ken Sabi (Rumaropen 2004).

## Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi ket dagiti sumaganad:
:

## Dagiti batayan a bokabulario
Dagiti batayan a bokabulario ti Kimki a nailista iti Foley (2018):

:

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Pyu (Papuano)

Ti **pagsasao a Pyu** ket ti isolado a pagsasao a naisasao idiay Papua Baro a Guinea. Naisingasingen daytoy a maitagikua iti Pyu iti pamilia a Kwomtari–Baibai, ngem saan pay met a naipablaak ti ebidensia. (Kitaen ti Kwomtari–Baibai.) Manipud iti2000, ti pagsasao ket addaan kadagiti 100 nga agsasao

## Dagiti nagiabsaran
Pagsasao a Kembra

Ti **pagsasao a Kembra** ket ti pagsasao nga Abagatan a Pauwasi a naisasao iti Akinlaud a Baro a Guinea babaen dagiti sumagmamano a duapulo a tattao iti purok ti Kiambra, Distrito ti Kaisenar, ken Rehensia ti Keerom. Inus-usar daytoy babaen dagiti pagbaetan ti 20% ken 60% iti etniko a populasion ken saanen a naipas-pasa kadagiti ubbing.

## Pannakaidasig
Ti immuna a dokumentasion ket inaramid babaen da Barnabas Konel ken Roger Doriot. Agtaltalinaay a di naipablaak ti datos ti Kembra kadagiti nota da Konel ken Doriot.

Imbagbaga ni Foley (2018) a ti Kembra ket addaan kadagiti sumagmamano a leksiko a porma a kapada ti Lepki, ngem saan a ti Murkim, a nangipaltiing a ti leksiko a panagbulbulod a nagbaetan ti Kembra ken Lepki, ngem saan a ti Murkim. Mangipalubos isuna ti posibilidad ti Kembra a maikabagian iti Lepki–Murkim, iti iyu-uray iti ebidensia. Iti adu pay a datos, nakapabael ni Usher (2020) a mangpasingked ti koneksion.

## Ponolohia
Ti Kembra ket maysa nga ayug a pagsasao, kas maipakita kadagiti sumaganad bassit a paris.
**yá* ‘baboy’
**yà* ‘apuy, kayo’

## Batayan a bokabulario
Ti batayan a bokabulario ti Kembra a nailista iti Foley (2018):

:

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Abagatan a Pauwasi

Ti **sasao nga Abagatan a Pauwasi** ket mabalin a ti bassit a pamilia ti pagsasao ti Baro a Guinea, a mabalin a mangbukel iti Yetfa, Kimki, Lepki, Murkim ken Kembra.

## Pannakaidasig
Idasig ni Usher (2020) dagiti pagsasao a kas dagiti sumaganad,
;Yetfa – Karayan Abagatan a Pauwasi
*Yetfa
*Karayan Abagatan a Pauwasi
**Kimki
**Lepki–Murkim
***Kembra
***Lepki
***Murkim

Ti panagkakabagian dagiti lima a pagsasao ket nabigbigan kadagiti nasapa a tawen ti 2000 idi inurnong ni Paul Whitehouse dagiti di naipablaak a datos manipud iti Summer Institute of Linguistics. Idasig isuda ni Usher a kas maysa a sanga ti pamilia ti pagsasao a Pauwasi. Tumonos ni Søren Wichmann (2013) a ti Murkim ken Lepki ket mabalin nga asidegda nga agkabagian. Awaten ni Foley (2018) a ti Kembra, a saan unay a napasingkedan, ket mabalin pay met a kabagian.

## Dagiti kognado
Adda dagiti kognado a mangikapet kadagiti pagsasao ket dagiti sumaganad. Adda pay dagiti binulod a balikas a kadawyan iti Pyu.

:

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Timothy Usher, New Guinea World, proto–South Pauwasi River
Pagsasao nga Abinomn

Ti **pagsasao nga Abinomn** ket ti isolado a pagsasao nga immuna nga inreporta babaen ni Mark Donohue manipud iti probinsia ti Papua, Indonesia. Daytoy ket ammo pay a kas Avinomen, Baso (nasukatanen), ken Foia. Adda dagiti agarup a 300 nga agsasao.

## Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi ti Abinomn ket ti

:

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao nga Abinomn
Sasao nga Akinbaba a Mamberamo

Ti **sasao nga Akinbaba a Mamberamo** ket ti kaudian a naisingasing a pamilia ti pagsasao a mangisilpo kadagiti dua pagsasao a naisasao iti igid ti akin-amianan nga aplaya ti probinsia ti Papua, Indonesia, idiay asideg ti sabangan ti Karayan Mamberamo.

Dagiti dua pagsasao, ti Warembori ken Yoke, ket nailistada idi a kas dagiti isolado iti adu a nasu-suar a panangidasig ni Stephen Wurm.  Impakita ni Donohue (1998) isuda nga agkakabagian nga addaan iti nagbibingayan a panagdumaduma a maipapan iti morpolohia. Indasig ni Ross (2007) ti Warembori a kas maysa a pagsasao nga Austronesio a naibatay kadagit pangsandi, nupay kasta, insuppiat ni Donohue a dagitoy ket binulbulod, gapu ta dagiti dua pangsandi a magawidan iti panagbulod, ti 'I' ken 'thou', ket saan a maipada iti Austronesio wenno iti ania man a sabali a pagsasao. Ti bugbugtong a pasakbay ket kapada ti sasao a Kwerba, ngem ti akinbaba a Mamberamo ket awan iti katumbas iti dayta a pamilia. (KItaen ti pagsasao a Warembori ken pagsasao a Yoke para kadagiti salaysay.) Insupsuppiat ni Donohue a mangpormada iti maysa a nawaya a pamilia, ngem mabalin met a ti maysa ket maikabagian iti sabali a pamilia ti Papuano, gapu ta nakaron a nareksipikado babaen ti impluensia ti Austronesio, a naipangpangruna iti kaso ti Warembori.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* 

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano
Pagsasao a Warembori

Ti **pagsasao a Warembori** (patubo a nagan iti *Waremboivoro*) ket ti matmatayen a pagsasao nga insasao babaen dagiti agarup a 600 a tattao kadagiti sabangan ti karayan iti amianan nga aplaya ti Papua, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran

*

## Dagiti akinruar a silpo
*Donohue, 1998, Ti 'Warembori, ken ti pamilia nga Akibaba a Mamberamo'
Pagsasao a Yoke

Ti **pagsasao a Yoke** ket ti saan a nasayaat a nadokumentuan nga insasao babaen dagiti agarup a 200 a tatao iti amianan ti Papua, Indonesia. Ti nagan ket nailetra pay a kas *Yoki, Yauke, Jauke*, ken ammo pay daytoy a kas Bitovondo. Daytoy ket naisasao iti bugbugtong a purok iti interior aginggana idi inyalis ti gobierno ti pagkatlo ti populasion iti baro a purok ti Mantarbori iti aplaya. Idi naladaw a maika-19 a siglo, ti maysa a listaan ti balikas ti "Pauwi" ket inurnong idi babaen ni Robidé van der Aa idiay Danaw Rombebai, nga ayan ti imbagbaga dagiti tattao a Yoke a nagtaudanda, daytoy ket maiparang a Yoke, malaksid kadagiti dadduma a balikas a saan nga agparang iti moderno a pagsasao ngem mabirukanda iti kabagian a Warembori.

## Dagiti nagibasaran

*Clouse, Duane, Mark Donohue and Felix Ma. 2002. "Survey report of the north coast of Irian Jaya."http://www.sil.org/silesr/2002/SILESR2002-078.pdf

## Dagiti akinruar a silpo
*Ni Donohue (1998) iti Warembori, nga agraman iti seksion iti Yoke
Pagsasao a Lepki

Ti **pagsasao a Lepki** ket ti maysa a pagsasao a Papuano a naisasao iti Akinlaud a Baro a Guinea, iti asideg dagiti kabagianna a Murkim ken Kembra.  Bassit usit laeng dagiti ginasut a balikas ti nairehistro, kadagiti nadaras a naurnong a listaan ti balikas.

Nangipablaak ni Øystein Lund Andersen (2007) ti etnograpia iti Lepki a mangiraman iti maysa a listaan ti balikas.

## Ponolohia
Ti Lepki ket maysa nga ayug a pagsasao.

## Adu pay a mabasbasa
*Andersen, Øystein Lund. 2007. *The Lepki People of Sogber River, New Guinea*. MA thesis, University of Cenderawasih, Jayapura.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Murkim

Ti **pagsasao a Murkim** ket ti maysa a pagsasao a Papuano iti Akinlaud a Baro a Guinea, iti asideg dagiti kabagianna a Lepki ken Kembra. Uray no insasao laeng dagiti basbassit a 300 a tattao, inad-adal daytoy dagiti ubbing. Daytoy ket naisasao iti Distrito ti Murkim, Rehensia ti Pegunungan, Probinsia ti Papua, Indonesia.

Dagiti dialekto ket mairaman dagiti karuay a naisasao kadagiti purok ti Milki ken Mot (Wambaliau 2004: 22-28).

## Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi ket dagiti sumaganad:

:

## Dagiti nagibasaran

*Wambaliau, Theresia. 2004. *Survey Report on the Murkim Language in Papua, Indonesia*. . Di naaipablaak a manuskrito. Jayapura: SIL Indonesia.