open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sasao a Kainantu–Goroka

Ti **sasao a Kainantu–Goroka** ket ti pamilia ti sasao a Papuano a binagon babaen ni Arthur Capell idi 1948 iti nagan a **Kabambantayan Daya**. Mangpormada iti bugas a pamilia ti Kabambantayan Daya  Baro a Guinea ni Stephen Wurm idi 1960 (ti nagtaudan ti Trans–Baro a Guinea), ken maysa dagitoy kadagiti kadakkelan a sanga ti Trans–Baro a Guinea iti panangidasig idi 2005 ni Malcolm Ross.

## Dagiti pagsasao
Dagiti konstituente ti pamilia a Kainantu ken Goroka ket nalawag nga umiso a grupo, ken inkeddeng ni William A. Foley a naipundar ti identidadda a TNG.  Nupay kasta, ti internal a pannakaidasig ket impresionalistiko laeng.

* Pamilia a **Goroka** 
** Siane
** Yaweyuha
** Benabena
** Fore
**Gimi
** Isabi, Gende
** Gahuku: Dano (Akinngato nga Asaro), Alekano (Gahuku), Tokano (Akinbaba nga Asaro)
** Kamono–Yagaria: Kamono, Kanite, Ke’yagana, Yagaria, Inoke-Yate, ?Abaga
* Pamilia a **Kainantu** 
** Kenati
** Tairora: Binumarien, Tairoa, Kambaira, Waffa
** Gauwa
***Gadsup, Agarabi
***Awa, Oweina
***Auyana: Awiyaana–Kosena, Usarufa
***(di naidasig) Ontenu

Dagiti pangsandi a nakonstrukto manen para iti proto-Kainantu–Goroka, proto-Kainantu, ken proto-Goroka ket kas dagiti sumaganad:

:

Dagiti posesibo a porma ket dagiti sumaganad:

:

## Kitaen pay
*Sasao a Tangtangkig ti Daya a Baro a Guinea, ti maysa a pannakaipadakkel ti Kainantu–Goroka iti Wurm 1975 a pinanawan babaen ni Ross gapu ti kaawan iti panangitipon a morpolohiko a datos.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*
Pagsasao nga Abaga

Ti **pagsasao nga Abaga** ket ti ganggani nga awanen a pagsasao a Kalam ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket agparang a kabagian ti Kamono ken Yagaria.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Inoke

Ti **pagsasao nga Inoke**, wenno **Yate** (Jate), ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Akindaya a Kabambantayan, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kare (Papuano)

Ti **pagsasao a Kare** ket ti pagsasao a Madang ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket nabigbigan idi nga agbalbaliw bassit babaen ni Malcolm Ross.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Amaimon

Ti **pagsasao nga Amaimon** ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti 1,781 a tattao (manipud idi 2003) idiay Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Sistema ti panagsurat

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dano

Ti **pagsasao a Dano** (Akinngato nga Asaro) ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti agarup a 30,000 a tattao idiay Distrito ti Goroka ti Probinsia ti Akindaya a Kabambantayan, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tokano

Ti **pagsasao a Tokano** ket ti pagsasao a Trans-Baro a Guinea nga insasao baaben dagiti agarup a 6000 a tattao idiay Distrito ti Goroka ti Probinsia ti Akindaya a Kabambantayan, Papua Baro a Guinea. Ammo pay daytoy a kas *Gamuso, Tokama, Yufiyufa, Zaka, Zuhozuho,* ken *Zuhuzuho*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti arkibo ti Nawaya a Pagsasaos
Pagsasao a Yagaria

Ti **pagsasao a Yagaria** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Distrito ti Goroka ti Probinsia ti Akindaya a Kabambantayan, Papua Baro a Guinea. Dagiti nanaganan a dialekto ket ti *Kami-Kulaka, Move, Ologuti, Dagenava, Kamate, Hira, Hua (Huva), Kotom.*

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Gende

Ti **pagsasao a Gende** (Gendeka, Gene; ken Bundi) ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti urnong ni Stephen A. Wurm iti Paradisec (SAW3) ket mairaman dagiti material iti pagsasao a Gende

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Fore

Ti **pagsasao a Fore** wenno **Foré**  ket ti pagsasao a Kainantu–Goroka a naisasao idiay Distrito ti Goroka ti Probinsia ti Akindaya a Kabambantayan, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
* Mangiraman ti Paradisec kadagiti urnong ti material ti pagsasao a Fore

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tairora

Ti **Tairora** (Tairoa) ket ti pagsasao a Kainantu ti Papua Baro a Guinea.

Ti maitutop a Tairoa, wenno Amiana a Tairoa, ket mairaman dagiti dialekto ti *Aantantara (Andandara), Arau-Varosia (Arau-Barosia), Arokaara, Saiqora (Sai’ora), Tairora*.

Ti Abagatan a Tairoa, ammo pay a kas Omwunra-Toqura, ket addaan kadagiti dialekto ti *Aatasaara (Atakara), Haaviqinra-Oraura (Habina-Oraura), Omwunra-Toqura (Obura-To’okena), Vaira-Ntosara (Baira), Veqaura (Meauna), Vinaata-Konkompira (Pinata-Konkombira).*

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Agarabi

Ti **pagsasao nga Agarabi**, tinawtawagan pay iti *Bare*, ket ti pagsasao a Kainantu ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Awiyaana

Ti **pagsasao nga Awiyaana** (Auyana) ket ti pagsasao a Kainantu ti Papua Baro a Guinea.
## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Gadsup

Ti **pagsasao a Gadsup** ket ti pagsasao a Kainantu nga insasao babaen ti tattao iti isu met laeng a nagan idiay Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti nawata a maserrekan a Paradisec kadagiti bokabulario ken insasao iti Gadsup
* Ti nawata a maserrekan a Paradisec kadagiti rekording ti audio iti Gadsup
Sasao nga Angan

Ti **sasao nga Angan** ket ti pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea iti panangidasig ni Malcolm Ross. Ti sasao nga Angan ket nalawagda nga umiso a pamilia. Immunada a a nailasin a kasta babaen da J. Lloyd ken A. Healey idi 1968; indasig ni Wurm (1975) isuda a kas Trans–Baro a Guinea.

* Pamilia nga **Angan**:
** *[[Pagsasao nga Angaatiha]]*
** Maitutop nga Angan (Nuklear nga Angan)
***A (dagiti pangsandi a *ni, ti):* Hamtai (Kapau), Kamasa, Kawatsa, Menya, Yagwoia
***B: Akoye (Lohiki), Yipma (Baruya), Safeyoka, Simbari, Susuami, Tainae (Ivori), Ankave

Ammo ti Menya para kadagiti termino ti pannakaikabagian a diadiko  (dagiti termino a pannagibaga ti pannakaikabagian ti dua wenno ad-adu a tao iti tunggal maysa kaniada), nga adda iti basbassit ngem dagiti 10 a pagsasao ken saan nga adu unay iti Papua Baro a Guinea (ngem addada met iti pagsasao nga Oksapmin).

Dagiti pangsandi (nawaya ken dagiti pangyuna ti banag) ket:
:

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao nga Awin–Pa

Ti **sasao nga Awin–Pa** wenno **Awin–Pare** ket ti bassit a pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea (TNG) iti panangidasig ni Malcolm Ross. Innayon ni Stephen Wurm (1975) isuda iti maysa a napadakkel a sanga ti Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea ti TNG, ti puesto a pinanawan ni Ross (2005).

Dua laeng dagiti pagsasao, ti Aekyowm (Awin) ken Pare (Pa), ken asidegda nga agkabagian, ken mabalinda pay a rimpuok ti dialekto.  Dagiti pangsandi ket agparangda a kas dagiti sumaganad:

:
(Ti dual ken dagiti porma ti ad-adu ngem maysa ket saanda a nalawag.)

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Awin

Ti **Aekyom** (Akium), ammo pay a kas **Awin** (Aiwin) ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Sepik

Ti **sasao a Sepik** ket ti pamilia dagiti agarup a 50 a sasao a Papuano a naisasao idiay labneng ti karayan Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea nga insingasing babaen ni Donald Laycock idi 1965 iti limitado a porma ngem iti naipresenta ditoy. Matarawidwidanda nga addaan kadagiti simple a ponolohia, nga agraman kadagiti bassit a konsonante ken dagiti paaweng ken kadawyan nga awanan kadagiti tono.

Ti kalatakan nga ammo a pagsasao a Sepik ket ti Iatmül. Ti kaaduan kadagiti agsasao ket dagiti kadua ti Iatmül iti  sasao a Ndu ti Abelam ken Boiken, nga addaan kadagiti agarup a 35&nbsp;000 nga agsasao iti tunggal maysa kaniada.

Ti sasao a Sepik, kasla dagiti kaarrubada a Ramu ket agparangda nga addaan kadagiti sistena iti tallo a paaweng, ti , a maisalumina laeng iti kangato ti paaweng. Ti ponetiko ti [i e o u] ket resulta ti palatal ken labial nga asimilasion kadagiti kadenna a konsonante. Nasuspeto a ti sasao a Ndu ket mabalin a pabassiten daytoy iti sistema ti dua a paaweng, iti epentetiko ti   (Foley 1986).

## Pannakaidasig
Ti nausar a pannakaidasig ditoy ket ti kukua ni Malcolm Ross. Dau=ytoy ket buklen dagiti dua a sanga iti singasing ni Laycock iti Sepik–Ramu, ti subpilo ti Sepik ken ti kukua ni Leonhard Schultze. Ti naud-udi a naibaga ket tentatibo a biningbingay babaen ni Ross kadagiti konstituente a pamiliana iti Walio ken Papi, a ti Papi ket naikeddeng manen iti sanga a Turod Sepik iti Sepik. Ti singasing ket kapada dagiti paradigma ti pangsandi, ngem ti internal nga estrukturana ket suheto a mabaliwan. Segun kenni Ross, ti kasayaatan nga akinruar a pannakaikabagian ket saan nga iti Ramu, ti *pace* Laycock, ngem iti pamilia a Torricelli.

Iti kladograma dita baba, dagiti bassit a "pamilia" kadagiti patingga dagiti sanga ket nalawagda nga umiso a yunit. Dagitinagatngato a nodo (Akinngato a Sepik, Tengnga a Sepik, Turod Sepik) ket saanda a nalawlawag; *[[Ethnologue]]* (2009) accepts only Sepik Hill, Foley (2005) Sepik Hill and Middle Sepik.

Awan dagiti ebidensia a dagiti dua a naipagpagarup a sasao a Papi ket agkabagianda.

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano
*Sasao a Sepik–Ramu
*Donald Laycock

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Sasao a Wogamusin

Ti **sasao a Wogamusin** ket ti bassit a pamilia dagitinalawag nga agkakabagian a pagsasao,
:Wogamusin ken Chenapian.
Kadawyanda a maidasig kadagiti sasao a Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea; ikabil ni Malcolm Ross pisuda iti maysa a sanga nga Akinngato a Sepik iti dayta a pamilia.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
Pagsasao nga Usarufa

Ti **pagsasao nga Usarufa** ket ti pagsasao a Kainantu nga insasao ti tattao iti isu met laeng a nagan idiay Papua Baro a Guinea. Daytoy ket maitagikua iti sanga a Gauwa iti pamilia a Kainantu ti sasao a Kainantu–Goroka.  Ti lugar ti pagsasao ket buklen dagiti innem a purok: Moife, Imikori, Irafo, Kagu, Agura 1, ken Agura 2. 

Manipud idi 2009, naireporta a ti pagsasao ket addaan kadagiti agarup a 1200 nga agsasao ken awan dagiti nalaing nga agsaonga ab-ubing ngem 25, a mangaramid daytoy a maysa a naisagmag a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
* 
* OLAC Resources in and about the Usarufa Language 
*
Pagsasao a Kenati

Ti **pagsasao a Kenati** ket ti saan a nasayaat a nadokumentuan a pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti agarup a 950 a tattao (idi 1990) idiay Papua Baro a Guinea.  Daytoy ket ammo pay a kas Aziana, Ganati, Kenathi.   Daytoy ket nangruna a naisasao kadagiti 3 a purok a mabirukan idiay Probinsia ti Akindaya a Kabambantayan, iti Distrito ti Wonenara ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pagsasao a Kenati
Sasao a Nukuma

Ti **sasao a Nukuma** ket ti bassit a pamilia dagiti nalawag nga agkakabagian a pagsasao:
:Kwoma, Kwanga, ken Seim.
Kadawyanda a maidasig kadagiti sasao a Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea; ikabil ni Malcolm Ross isuda iti maysa a sanga a Tengnga a Sepik iti dayta a pamilia.

## Kitaen pay
*Tattao a Kwoma

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Chenapian

Ti **pagsasao a Chenapian** (Chenap) ket ti pagsasao a Papuano ti Probinsia ti Daya a Sepik, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Akinngato a Sepik

Ti **sasao nga Akinngato a Sepik** ket ti pamilia ti sasao a Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea. Nailasinda a kas pamilia babaen ni Donald Laycock idi 1956, ken innayonda iti pamilia a Sepik idi 1965. Saan nga iraman n i Foley (2005) ti pamilia,ngem ni Ross (2005) ket kinonstruktona manen dagiti pangsandi ti proto-Upper Sepik.

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
*
Pagsasao nga Iwam

Ti **pagsasao nga Iwam ti Karayan Mayo**, wenno simple laeng nga **Iwam** (cf. Iwam Sepik), ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti material ti Iwam Sepic Iwam ket mairaman dagiti nawaya  maserrekan nga urnong ni Arthur Capell (AC1) manipud iti Paradisec.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
Pagsasao nga Iwam Sepik

Ti **pagsasao nga Iwam Sepik**, wenno **Yawenian**, ket ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Sanio

Ti **sasao a Sanio** ket ti bassit a pamilia dagitinalawag nga agkakabagian a pagsasao,
:Sanio, Niksek (Paka, Gabiano), Piame, Bikaru, ken Hewa.
Kadawyanda a maidasig kadagiti sasao a Turod Sepik ti pamilia ti Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
Sasao a Turod Sepik

Ti **sasao a Turod Sepik** ket ti pamilia ti pagsasao iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea nga inlasin babaen ni Dye *et al.* idi 1968. Kalpasan ti mano a tawen, inraman isuda ni Donald Laycock iti sasao a Sepik. Segun kenni Malcolm Ross (2005), mabalinda a mangiraman ti sasao a Papi, ti dati a paset ti naisingasing a Walio–Papi.

## Dagiti nagibasaran

*
*
Sasao a Tengnga a Sepik

Ti **sasao a Tengnga a Sepik** ket ti pamilia ti sasao a Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea. Kaaduan nga ammo dagitoy para iti maysa kadagiti sanga ti konstituentoda, ti sasao a Ndu.

## Dagiti nagibasaran
*
Sasao a Ndu

Ti **sasao a Ndu**ket dagiti kaaduan nga ammo a pamilia ti sasao a Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea. Ti *Ndu* ket isu tibalikas para iti 'lalaki' kadagiti pagsasao a mangbukel iti daytoy a grupo. Immuna a nailasin dagiti pagsasao a kas kabagian a pamilia babaen ni Kirschbaum idi 1922.

Ti Abelam ket ti kaaduan a naisasao, nga addaan dagiti agarup a 45,000 nga agsasao, ngem ti Iatmül ket ad-adu nga ammo iti akin-ruar a lubong. Adda dagiti walo aginggana iti duapulo ket dua a sasao a Ndu, depende no kasano nga idasig dagiti dialekto. Ibilang ti *[[Ethnologue]]* 16 kaniada  a kas dagiti sumaganad,
:Iatmul, Ngala, Manambu, Yelogu, Abelam (Ambulas), Boiken, Sawos / Malinguat (Keak, Sos Kundi, Gaikundi), Kwasengen (Hanga Hundi), Burui, Koiwat, Sengo.

## Dagiti nagibasaran

* William A. Foley (2005). "Linguistic prehistory in the Sepik–Ramu basin." In: Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson, eds, *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples*. Pacific Linguistics 572. 109-144. Canberra: Australian National University.
* Donald C. Laycock (1965). *The Ndu language family (Sepik District, New Guinea)*. Pacific Linguistics C-1. Canberra: Australian National University.

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Pagsasao a Manambu ti Daya a Sepik, Papua Baro a Guinea
Sasao a Bahinemo

Ti **sasao a Bahinemo** ket ti bassit a pamilia dagiti asideg nga agkakabagian a pagsasao iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea,
* Bitara (Berinomo), Bahinemo, Nigilu, Wagu
* Mari, Bisis, Kapriman–Watakataui, Sumariup.
Kadawyanda a maidasig kadagiti sasao a Turod Sepik ti pamilia ti Sepik.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Papi

Ti **sasao a Papi** ket ti bassit a kadawyan a naikeddeng a pamilia dagiti dua nga adayo bassit nga agkabagian a pagsasao iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea, ti Papi ken Suarmin.
Indasig isuda ni Donald Laycock (1973) a kas parte ti Walio–Papi, ammo pay a kas Leonhard Schultze, a sanga iti singasingna iti Sepik–Ramu proposal. Isinsina ni Malcolm Ross (2005) ti Walio–Papi, ken isingasingna a ti sasao a Papi ket imbes a mabalin a parte ti sanga ti Turod Sepik iti pamilia ti (itan ket Sepik).

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Walio–Papi

Ti **sasao a Walio–Papi** wenno **Leonhard Schultze** ket dagiti naisingasing a bassit a pamilia ti sasao a Papuano iti singasing ni Donald Laycock a Sepik–Ramu. Buklen dagitoy dagiti dua a sanga, uppat a sasao a Walio ken dua a sasao a Papi. Inbati ni Malcolm Ross isuda iti bukodna a pamilia a Sepik, ngem saanda nga agkuyog. Kitaen ti Sasao a Sepik para kadagiti salaysay.

## Dagiti nagibasaran
*
Sasao a Walio

Ti **sasao a Walio** ket ti bassit a pamilia dagiti nalawag nga agkakabagian a pagsasao, ti Walio, Pei, Yawiyo, ken ti Tuwari, ngem saanda nga sideg: ti Walio ken Yawiyo ket addaanda laeng iti 12% leksikal a panagpada. Kadawyanda a maidasig kadagiit sasao a Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea, ngem saan nga iraman isuda ti *[[Glottolog]]*.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Ram

Ti **sasao a Ram** ket ti bassit a pamilia dagiti nalawag nga agkakabagian a pagsasao,
:Karawa, Pouye (Bouye), ken Awtuw.
Kadawyanda a maidasig kadagiti sasao a Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Abau

Ti **pagsasao nga Abau** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Sandaun ti Papua Baro a Guinea a naipangpangruna kadagit igid ti Karayan Sepik.

Adda dagiti nakarkulo a pagbaetan ti 4,500 ken 5,000 nga agsasao idi 2002 ken daytoy a bilang ket agparang a saan a bimmassit manipud idi immuna a nasayaat a bilang kadagiti tawen ti 1970.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*

## Dagiti akinruar a silpo
* Papuaweb  – urnong dagiti taudan ti material it Abau (PDF format)
* Dagiti kammasapulan a ponolohia – Pagsasao nag Abau – papael babaen ni Arjen Lock iti ponolohia ti pagsasao (pormat iti PDF)
* Batayan a leksikon ti Abau iti Global Lexicostatistical Database
* Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao nga Abau 
* Denggen ti wadan ti Abau manipud itiGlobal Recordings Network
Pagsasao a Seim

Ti **pagsasao a Seim**, wenno **Mende**, ket ti pagsasao a Sepik ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Abelam

Ti **pagsasao nga Abelam** (wenno **Abulas**) ket ti kaaduan ti agsasao kadagiti sasao a Ndu ti rehion ti Karayan Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti Maprik, Wingei, Wosera-Kamu, Wosera-Mamu.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*OLAC resources in and about the Ambulas language
Pagsasao a Boiken

Ti **pagsasao a Boiken** (Nucum, Yangoru) ket maysa kadagiti kaauduan a naisasao a sasao a Ndu ti rehion ti Karayan Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Paradisec kadagiti dua nga urnong dagiti material ni Arthur Capell a mairaman ti Boiken (AC1 ken AC2) ken dagiti pay nota iti obra ni Don Laycock (DL2) amin dagitoy nga urnong ket nawaya a maserrekan.
Pagsasao a Kwanga

Ti **pagsasao a Kwanga** (Gawanga) ket ti pagsasao a Sepik a naisasao idiay Papua Baro a Guinea.

## Pannakaidasig
Adda dagiti dua a nagruna a dialekto, ken dagiti lima a subdialekto. Idasig ti maika-14 nga (2000) edision ti *[[Ethnologue]]* ti *Apos, Bongos, Wasambu,* ken *Yubanakor* a kas dagiti naisangayan a pagsasao, ken naikkanda kadagiti kodigo ti  ISO  ti *apo, bxy, wsm,* ken *yuo*. Naitipondan babaen ti Kwanga.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kwoma

Ti **pagsasao a Kwoma** ket ti pagsasao a Sepik ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
* Adda dagitibilang dagiti urnong iti Paradisec kadagiti material ti Kwoma, a naipangpangruna dagiti nawaya a panagserrek nga urnong ni Renée Lambert-Brétière (RLB1, RLB2)

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Iatmül

Ti **pagsasao nga Iatmul** ket ti nagan ti pagsasao ti tattao nga Iatmul a naisasao iti likmut ti Karayan Sepik iti Probinsia ti Daya a Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Manambu

Ti **pagsasao a Manambu** ket maysa kadagiti sasao a Ndu ti rehion ti Karayan Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea. Ti naibatay iti Manambu a pidgin ket naus-usar kadagiti agsasao iti Kwoma.

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Paradisec ti urnong ni Don Laycock (DL1) a mairaman dagiti material ti pagsasao a Manambu 

## Dagiti nagibasaran

*Alexandra Aikhenvald (2008), *The Manambu Language of East Sepik, Papua New Guinea.* Oxford University Press
Pagsasao a Yerakai

Ti **pagsasao a Yerakai** (Yerekai) ket ti sasao a Sepik a naisasao idiay Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket nakaro nga agbalbaliw manipud kadagiti sabali a sasao a Sepik, ken daytoy ket 6% laeng a kognado iti sasao a Tengnga a Sepik a sagpaminsan a nakaidasiganna. Ti *[[Glottolog]]* ket ibatina a kas di naidasig kas maysa a naisalumina.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nete

Ti **pagsasao a Nete**, ammo pay a kas **Bisorio**, **Malamauda**, wenno **Iniai**, ket maysa a pagsasao nga Engan iti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Hewa

Ti **pagsasao a Hewa**, ammo pay a kas **Sisimin** ken **Lagaip** ket ti pagsasao nga insasao babaen ti tattao a Hewa. Daytoy ket pagsasao a Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Niksek

Ti **pagsasao a Niksek** ket ti sasao a Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea. Dagiti dua a dialekto, ti Paka ken Gabiano, ket managbalbaliwda bassit..

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Piame

Ti **pagsasao a Piame** ket ti pagsasao a Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bisis

Ti **pagsasao a Bisis** ket ti pagsasao a Sepik a naisasao idiay Probinsia ti Daya a Sepik, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Donald Trump

Ni **Donald John Trump**  ket maysa nga Amerikano a negosiante, personalidad ti telebision, politiko, ken ti Maika-45 a Presidente ti Estados Unidos. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Mike Pence

Ni **Michael Richard ** "**Mike**" **Pence**  ket maysa nga Amerikano a politiko ken isu ti  maika-48 a Bise Presidente iti Estados Unidos manipud idi Enero 20, 2017 anginggana idi Enero 20, 2021, ken dati a nagserbi a kas maika-50 a Gobernador ti Indiana manipud idi 2013 aginggana idi 2017. 

## Dagiti akinruar a silpo

*
Pagsasao a Papi

Ti **pagsasao a Papi** (Paupe) ket ti naipagpagarup a pagsasao a Sepik a naisasao idiay Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea. Imbati a saan a naidasig babaen ti *[[Glottolog]]*.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Alamblak

Ti **pagsasao nga Alamblak** ket naisasao idiay Distrito ti Angoram ti Probinsia ti Daya a Sepik, Papua Baro a Guinea. Maysa a dialekto ti naisasao kadagiti siam a purok kadagiti karayan ti Tengnga a Karawari ken Wagupmeri, ti sabali pay ket kadagiti uppat a purok iti asideg ti Danaw Kuvanmas.

## Dagiti nagibasaran

*Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao nga Alamblak 
*Dagiti leksikon iti Alamblak
Pagsasao nga Awtuw

Ti **pagsasao nga Awtuw** (Autu), ammo pay a kas Kamnum, ket ti naisagmak a pagsasao naisasao idiay Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket maysa a pagsasao a polisintetiko nga asideg a kabagian ti Karawa ken Pouye.

## Dagiti nagibasaran

*Whitehead, Carl R. 1992. Review of: a grammar of Awtuw, by Harry Feldman.
*Rosetta Project:Awtuw Swadesh List
Pagsasao a Karawa

Ti **pagsasao a Karawa** (Bulawa) ket ti naisagmak a pagsasao a naisasao idiay Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ayi

Ti **pagsasao nga Ayi** ket tipagsasao nga insasao babaen dagiti agarup a 400 a tattao idiay abagatan a daya ti Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kalou

Ti **pagsasao a Kalou**, wenno **Yawa**, ket ti pagsasao a Papuano ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mehek

Ti **pagsasao a Mehek** ket ti pagsasao a Tama nga insasao babaen dagiti agarup a 6300 a tattao iti kabambantayan a bassit a lugar iti akin-abagatan a sakaanan ti Banbantay Torricelli iti akin-amianan a laud ti Papua Baro a Guinea. Naisasao ti Mehek kadagiti innem a purok idiay Probinsia ti Sandaun ti Nuku, Yiminum, Mansuku, Yifkindu, Wilwil, ken Kafle. Ti Mehek ket kaasitgan a kabagian ti Pahi, ken addaan daytoy iti 51% a pannakaipada iti leksiko, ken naisasao iti agarup a 20 kilometro iti abagatan a laud.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* Bugenhagen, Robert D. "A Sociolinguistic Survey of Mehek and Siliput." SIL. 79-108.
* Laycock, D.C. "Languages of Lumi Subdistrict (West Sepik District), New Guinea." Oceanic Linguistics 7.1 (1968): 36-66.
* Laycock, D.C. "Three Upper Sepik Phonologies." Oceanic Linguistics 4.1/2 (1965): 113-18.
* SIL. “Language Community Data Base Profiles.” University of California, San Diego (1985)

## Dagiti akinruar a silpo
*Mapa ti Ethnologue iti lugar nga agsasao iti Mehek
*Pakaammo iti sasao a Papuano
Pagsasao a Walio

Ti **pagsasao a Walio** ket ti pagsasao a Sepik a naisasao idiay Probinsia ti Daya a Sepik, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yessan

Ti **pagsasao a Yessan-Mayo**, ammo pay a kas **Yessan** wenno **Mayo**, ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti 2000 a tattao idiay Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ak

Ti **pagsasao nga Ak** ket ti bassit a pagsasao a Sepik a naisasao idiay Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*Dagiti rejurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao nga Ak
Sasao a Ramu

Ti **sasao a Ramu** ket ti pamilia dagiti agarup a tallo pulo a pagsasao ti akin-amianan a Papua Baro a Guinea. Nailasinda a kas pamilia babaen ni John Z'graggen idi 1971, ken insilpo iti sasao a Sepik babaen ni Donald Laycock kalpasan ti dua a tawen. Idasig ni Malcolm Ross (2005) isuda a kas maysa a sanga ti pamilia ti pagsasao ti Ramu – Akinbaba a Sepik. Inraman ni Z'graggen ti sasao a Yuat, ngem madudua itan. Ikkaten isuda ti Ethnologue (2009), a mairaman pay ti Mongol–Langam ken Arafundi (nga awaten ti Ross), ken idasigna isuda kas maysa kadagiti nawaya a pamilia.

## Pannakaidasig
Dagiti bassit a pamilia a nailista dita baba iti **napuskol** ket nalawagda nga umiso a yunit. Dagiti immuna a lima, ken sagpaminsanda nga agkukuyog a maidasig a kas *Akinbaba a Ramu,* ket agtutunosda babaen ti datos ti leksiko, isu a ti pagkakabggianda ket adu a maawat. Dagiti sabali nga uppat a tradisional a pamilia a Ramu ket naikonektada laeng kadagiti bukodda a paradigma a pangsandi, ken awaten laeng ti *Ethnologue* ti pannakainayon ti Tamolan ken Annaberg.

Dagiti pagsasao ti pamilia nga Ottilien ket makibinningay iti ad-adu ngem maysa a morpolohia iti Nor–Pondo. 

Ilista ti *[[Ethnologue]]* (2009) ti Mongol–Langam a kas maysa a nawaya a pamilia.

Inraman ni Laycock (1973) ti pamilia nga Arafundi, mabalin nga impresionistiko, ngem ti Arafundi ket saan unay nga ammo. Ibati daytoy ni Ross (2005) iti Ramu a saan nga agraman iti komentario, ngem likudan ni Foley (2005) ti pannakairaman. Iraman pay ni Laycock (1973) ti sasao a Piawi a kas sanga, ngem da Ross (2005) ken Foley (2005) ket likudanda ti pannakairaman.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Nor–Pondo

Ti **sasao a Nor–Pondo** ammo pay a kas **Akibaba a Sepik** ket ti bassit a pamilia ti pagsasao iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea. Nailasinda a kas pamilia babaen ni K Laumann idi 1951 babaen ti nagan a Nor–Pondo, ken nairaman idi iti awan itan a pamilia ti Sepik–Ramu ti 1973 ni Donald Laycock. Insinasina ni Malcolm Ross (2005) ti sanga a Nor ken ninagananna ti pamilia a kas *Akinbaba a Sepik;* idasigna a kas maysa a sanga ti pamilia ti pagsasao a Ramu–Akinbaba a Sepik. Ibati ti *[[Ethnologue]]* (2009) nga agkukuyog ti Nor ngem, pinangisinana iti Pondo.

## Pannakaidasig

Inbagbaga ni Ross (2005) a saan amakibinningay ti Murik kadagiti pakailasinan nga  kadagiti umuna- ken maikadua a pangsandi ti tao dagiti pagsasao a Kopar ken Pondo, isu a ti naud-udi ket mabalin a mangporma iti grupo: Murik vs Kopar–Pondo. Tentatibo nga insingasing ni Foley (2005) a ti Chambri ken Angoram ket mabalinda a nangruna a sanga: Nor, Chambari, Karawari–Yimas, Angoram.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
Sasao nga Ottilien

Ti **sasao nga Ottilien** ket ti bassit a pamilia dagiti nalawag nga agkakabagian a pagsasao,
: ti Watam–Kaian, Gamei (Mbore), ken Bosman–Awar.
Kadawyanda  a maidasig kadagiti sasao a Ramu iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.

Ti Watam ken Bosman ket makibinningayda iti ad-adu ngem maysa a morpolohia iti Akinbaba a Sepik (Nor–Pondo), ken mangsuporta ti naisingasing a pamilia ti pagsasao a Ramu–Akibaba a Sepik.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Ramu–Akinbaba a Sepik

Ti **sasao a Ramu–Akinbaba a Sepik** ammo pay a kas **Akinbaba a Sepik–Ramu** ket ti naisingasing a pamilia dagiti 35 a sasao a Papuano a naisasao kadagiti labneng ti karayan ti Ramu ken Sepik iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea. Dagitoy a pagsasao ket maitarawidwidan nga agraman kadagiti simple a ponolohia, nga agraman kadagiti bassit a konsonante wenno dagiti paaweng ken kadawyan nga awan kadagiti tono.

Ti pamilia ket insingasing idi babaen ni William A. Foley ken inawat babaen ni Malcolm Ross. Dagiti dua a sangana ket ti Ramu ken Akinbaba a Sepik, ken maitagikua iti awan itan a singasing a Sepik–Ramu ti 1973 ni Donald Laycock. Saanda nga asideg nga agkakabagian. Kabagianna pay ti pagsasao a Kambot, ngem ti puestona iti pamilia ket saan pay a naipalawag.

Manipud kadagiti nakaibatayan a naisasao a pakasaritaan dagiti tattao nga Akinbaba a Sepik, a nangirehistro a ti Yimas ket naisasao iti asideg ti pagtaenganda, ken iti pay konserbatino a kasasaad ti Yimas, insingasing ni Ross a dagiti agsasao iti Proto–Ramu – Akinbaba a Sepik ket mabalinda a nagtataeng kadagiti akin-amianan a sakaana ti turod ti kabambantayan ti Baro a Guinea ken immalisda idiay Labneng ti Sepik idi bimmasbassit ti akin-uneg a daga a Baybay Sepik idi napalabas nga innem a ribu a tawtawen.

Awan ti pudno a konsenso iti internal a pannakaidasig dagitoy a pagsasao.

## Pannakaidasig
Ti internal a panagtutunos dagiti dua a sanga ti Ramu ken Akinbaba a Sepik, ket naibatay kadagiti kapada  a paradigma a pangsandi, a saan met a maikapet kadagiti dua a sanga iti tunggal maysa kaniada. Napakabaelan ni Foley a nangikapet kanaida babaen iti leksiko, ngem ti kangrunaan nga ebidensia para iti pamilia a Ramu – Akinbaba a Sepik ket ti bilang dagiti saan a kadawyan a pangmarka ti ad-adu ngem maysa a nagbibingayan babaen ti sasao nga Akinbaba a Sepik ken sasao a Ramu ti Watam ken Bosman. Dagiti pangsandi ket awananda iti pagtutunosan malaksid para iti 3sg *man (proto-Ramu) ~ *mɨn (proto–Akinbaba a Sepik) ken ti saan a singular nga affix *-ŋk- (dual iti Ramu and paucal iti akinbaba a Sepik: Kitaen ti Sasao a Ramu#Dagiti pangsandi ken Sasao nga Akinbaba a Sepik#Dagiti pangsandi para kadagiti salaysay).

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran

* 
*
Pagsasao nga Awar

Ti **pagsasao nga Awar** ket ti pagsasao a Ramu a naisasao kadagiti tallo a purok idiay Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Biksi-Yetfa

Ti **pagsasao a Yetfa** ken **Biksi** (Biaksi) ket dagiti dialekto ti pagsasao a naisasao idiay Laud a Papua, Indonesia, ken iti ballasiw ti pagbeddengan ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket pagsasao ti panagtagilako iti Laud a Papua aginggana iti pagbeddengan ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Namia

Ti **pagsasao a Namia** (Namie, Nemia) ket ti pagsasao a Sepik a naisasao idiay Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket makunkuna pay a kas *Edawapi, Lujere, Karayan Duyaw*. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Marangis

Ti **pagsasao a Marangis** ammo pay a kas **Watam** ket ti pagsasao a Tamu ti Papua Baro a Guinea. Kas met iti Bosmun, daytoy ket makibinningay iti bilang dagiti saan a kadawyan a a pangmarka iti ad-adu ngem maysa iti sasao nga Akinbaba a Sepik, a mangsuporta ti naisingasing a pamilia ti pagsasao a Ramu–Akinbaba a Sepik.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Misegiano

Ti **pagsasao a Misegiano** ammo pay a kas **sasao a Mikarew** ket ti bassit a pamilia ti nalawag nga agkakabagian a pagsasao,
: ti Giri, Sepen, ken Mikarew (Aruamu).
Kadawyanda a maidasig kadagiti sasao a Ramu iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Aruamu

Ti **pagsasao nga Aruamu** ammo pay a kas **Mikarew** (Mikarup, Makarup, Makarub), ken *Ariawiai (Mikarew-Ariaw),* ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Akukem

Ti **pagsasao a Sepen** ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea. Dagiti agsasao ket kaykayatda ti nagan nga **Akukem**.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mbore

Ti **pagsasao a Mbore** (Borei, Mborei) ammo pay a kas **Gamei** (Gamai) ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Lafayette, California

Ti **Lafayette** ket siudad iti estado ti California, Estados Unidos. Segun ti senso ti Estados Unidos idi 2010, ti populasion ket 23,893.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Grass

Ti **sasao a Grass** ammo pay a kas **sasao a Keram** ket ti bassit a pamilia dagiti nalawag nga agkakabagian a pagsasao,
*ti Banaro
*Maitutop a Grass: Aion, Adjora (Abu), ken Gorovu.

Ibagbaga ni Laycock (1973) a ti Banaro ket leksiko a managbaliw, ken isu nga ingrupona iti *pamilia* a Grass iti nangatngato nga agpang iti *stock* a Grass, ti puesto nga inawat babaen ni Pawley (2005). Ti pannakainayon ti Kambot ket saanen a maawat.

Ti pamilia a Grass ket kadawyan a maidasig kadagiti sasao a Ramu iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.  Nupay kasta, pagsisinaen daytoy babaen ti *[[Glottolog]]*, a tilaeng Abu (Adora) ken Gorovu ti nabati a naikuyog (iti sanga nga "Agoan", ken naibati a saan a naidasig ti Banaro.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Tamolan

Ti **sasao a Tamolan** ket ti bassit a pamilia dagiti nalawag nga agkakabagian a pagsasao,
: ti Romkun, Breri, Kominimung, Igana, Akrukay, ken Midsivindi (Inapang, Itutang).
Kadawyanda a maidasig kadagiti sasao a Ramu iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao nga Annaberg

Ti **sasao nga Annaberg** ket ti bassit a pamilia ti pagsasao ti Papua Baro a Guinea.

Indasig ni Wurm (1982) ti Aian, iti agpang ti 'pamilia', iti ad-adayo nga agpang ti pannakaikabagian iti *stock* iti Rao (Annaberg):
*Annaberg
***[[Pagsasao a Rao|Rao]]* (Annaberg) isolado
**Pamilia nga **Aian**: Anor, Aiome

Ti pamilia nga Annaberg ket kadawyan a maidasig kadagiti sasao a Ramu iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Bosmun

Ti **pagsasao a Bosman** (Bosmun, Bosngun) ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea. Kas met iti Watam, daytoy ket makibinningay iti bilang dagiti saan a kadawyan a a pangmarka iti ad-adu ngem maysa iti sasao nga Akinbaba a Sepik, a mangsuporta ti naisingasing a pamilia ti pagsasao a Ramu–Akinbaba a Sepik.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ambakich

Ti **pagsasao nga Aion** ammo pay a kas **Ambakich** ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket insasao laeng babaen dagiti manakman; dagiti ubbing ket dumakdakkelda nga agsasao iti Tok Pisin.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Banaro

Ti **pagsasao a Banaro** ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket leksiko a managbaliw manipud kadagiti sabali a sanga ti pamilia, gapu ta addaan laeng kadagiti bassit a kognado.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Gorovu

Ti **pagsasao a Gorovu** ket ti ganggani nga awanen a pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Andarum

Ti **pagsasao nga Andarum** ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea. No maikuyog iti asideg a kabagian a Kanggape, adda dagiti  nga agsasao idi 1981.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Mongol–Langam

Ti **sasao a Mongol–Langam** ket ti pamilia ti pagsasao ti Probinsia ti Daya a Sepik, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti pagsasao
Segun ti datos ti Summer Institute of Linguistics manipud idi 2003, dagiti naikameng a pagsasao ket addaan kadagiti bilang dagiti agsasao:
*Mongol, 340 nga agsasao
*Langam, 410 nga agsasao
*Yaul, 1,210 nga agsasao

## Pannakaidasig
Saan a nalawag ti pannakaidasigda. Inbagbaga ni Donald Laycock (1973) a ti sasao a Mongol–Langam ket mangmarka kadagiti pangnagan para iti panangipaadu, kas ti sasao nga Akinbaba a Sepik (sasao a Nor–Pondo) ken sasao a Yuat, ken ti pay leksikon ket ket mangipakita pay kadagiti adu a pannakaipada iti sasao a Yuat, bayat a dagiti pangsandi ket kapada iti sasao a Grass (Ramu). Awaten ida ni Malcolm Ross (2005) a kas sasao a Ramu a maibatay kadagiti pangsandida. Nupay kasta ibati ida ti Ethnologue (2009) a kas maysa a nawaya a pamilia.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
*
*
Pagsasao nga Adjora

Ti **pagsasao nga Adjora** (Adjoria, Azao) ammo pay a kas **Abu** ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea.

Ti naipagpagarup a dialekto ti *Auwa* a naibagbaga nga addaan kadagiti bassit nga agsasao ket mabalin a naisangayan a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao nga Abu 
* Dengngen iti wadan ti Abu manipud iti Global Recordings Network
Pagsasao a Breri

Ti **pagsasao a Breri** ammo pay a kas **Kuanga** ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tanggu

Ti **pagsasao a Tanggu** (Tangu, Tanggum) ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Akrukay

Ti **pagsasao nga Akrukay** ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti ELAR iti Dokumentasion ken panagusig iti Andamang Chini
Pagsasao nga Anor

Ti **pagsasao nga Anor**, wenno *Atemble*, ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Nawaya panagserrek iti arkibo ti PARADISEC kadagiti banag iti pagsasao nga Anor
Pagsasao a Rao

Ti **pagsasao a Rao** ket ti pagsasao a Ramu ti Papua Baro a Guinea.  Iti naduduog a literatura daytoy ket tinawtawagan idi iti *Annaberg*.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Angoram

Ti **pagsasao nga Angoram**, ammo pay a kas **Pondo**, ket ti pagsasao a Papuano tio Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Nawaya a panagserrek ti PARADISEC kadagitirekording ti pagsasao nga Angoram
Pagsasao a Chambri

Ti **pagsasao a Chambri** ket insasao babaen ti tattao a Chambri ti Papua Baro a Guinea. Dagiti panangiletra iti nadudog nga antropolohikal a literatura ket mairaman ti *Tchambuli, Tshamberi*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Mangibalay ti Paradisec ti urnong dagiti rekording babaen ni Bill Foley (WF3) ken dagiti libro ti nota ti obra ni Don Laycock (DL2). Isuda a dua nga urnong ket nawaya a maserrekan.
Pagsasao a Kopar

Ti **pagsasao a Kopar** ket ti pagsasao nga Akinbaba a Sepik a naisasao idiay Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tabriak

Ti **pagsasao a Tabriak**, ammo pay a kas **Karawari**, ket maysa kadagiti sasao nga Akinbaba a Sepik ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yimas

Ti **pagsasao a Yimas** ket insasao babaen ti tattao a Yimas iti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Probinsia ti Daya a Sepik

Ti **Daya a Sepik** ket ti probinsia idiay Papua Baro a Guinea. Ti kapitoliona ket Wewak. Ti Daya a Sepik ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 433,481 a tattao (senso idi 2010) ken ti kadakkelna ket 43,426&nbsp;km kuadrado.

## Adu pay a mabasbasa
* Hanson, L.W., Allen, B.J., Bourke, R.M. and McCarthy, T.J. (2001). Papua New Guinea Rural Development Handbook. Land Management Group, Research School of Pacific and Asian Studies, The Australian National University, Canberra. Available as a 30 Megabyte PDF .
Pagsasao nga Abu’ Arapesh

Ti **Abu’**, ammo pay a kas **Ua** (ti kayatna a sawen ket 'saan'), ket ti maysa a pagsasao nga Arapesh (Torricelli) ti Papua Baro a Guinea. Dagiti agsasao ket ket mapmapanda nga agsasao iti Tok Pisin.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep iti pagsasao nga Abu' Arapesh
Pagsasao a Bumbita

Ti **pagsasao a Bumbita** ket ti maysa a pagsasao nga Arapesh (Torricelli) ti Papua Baro a Guinea a kangrunaan a naisasao babaen dagiti manakman a saan a kas dagiti sabali a sasao nga Arapesh. Dagiti dialekto ket *Bonahoi, Urita, Timingir, Weril, Werir.*

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Beli

Ti **pagsasao a Beli**, wenno **Jur Beli** ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket ammo a kas *Akuwagel, Makarim, Mukili*.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bukiyip

Ti **pagsasao a Bukiyip** (Bukiyúp), wenno **Arapesh ti Bantay**, ket ti maysa a pagsasao nga Arapesh (Torricelli) ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mufian

Ti **Mufian** (Muhian, Muhiang), wenno **Akin-abagatan nga Arapesh**, ket ti maysa a pagsasao nga Arapesh (Torricelli) ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti *Supari, Balif, Filifita (Ilahita), Iwam-Nagalemb, Nagipaem*; dagiti agsasao iti Filifita ket kagudua ti populasion, iti 6,000 idi 1999.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Paradisec kadagiti urnong ti material ni Don Laycock (DL1) iti pagsasao a Mufian
Pagsasao a Heyo

Ti **pagsasao a Heyo**, ammo pay a kas **Arinua** (Arinwa, Arima) ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket ammo a pay a kas *Lolopani* ken *Ruruhip*; ti naudi a naibaga ket makibinningay iti Yahang ken asidegna a kabagian daytoy.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Laeko

Ti **pagsasao a Laeko**, wenno **Laeko-Libuat** (maibalikas a kas *Limbuat*), ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nabi

Ti **pagsasao a Nabi** (Nambi), ammo pay a kas **Metan**, ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket naikeddeng idi iti sanga a Maimai ni Ross (2005).

## Dagiti nagibasaran

* Ross, Malcolm (2005). "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages." In: Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson, eds, *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples,* 15-66. Canberra: Pacific Linguistics.
Pagsasao a Minidien

Ti **pagsasao a Wiaki**, ammo pay a kas **Minidien**, ket ti gangani nga awanen a pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket sagpaminsan laeng nga insasao babaen dagiti laklakay a kaputotan.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yahang

Ti **pagsasao a Yahang** (Ya’unk), ammo pay a kas **Ruruhip** (Ruruhi’ip) ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket makibinningay iti nagan a *Ruruhip* iti Heyo ken asidegna a kabagian.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Torricelli

Ti **sasao a Torricelli** ket ti pamilia dagiti agarup a lima pulo a pagsasao iti akin-amianan nga aplaya ti Papua Baro a Guinea, nga insasao laeng babaen dagiti agarup a 80,000 a tattao. Nanaganan dagitoy manipud iti Banbantay Torricelli. Ti kaaduan ti populasion ken kaaduan nga ammo a sasao a Torricelli ket ti Arapesh, nga addaan iti agarup a 30,000 nga agsasao.

Sakupen ti sasao a Torricelli ti tallo a heograpikal a nagsisina a lugar, ken mabalin nga insinsina babaen ti migrasion dagiti agsasao iti Sepik kadagiti napalabas a siglo.

## Pannakaidasig
Insilpo ni Wilhelm Schmidt dagiti sanga ti Wapei ken Monumbo, ken ti igid ti baybay dagiti akinlaud ken akindaya a patingga ti pamilia, idi 1905. Ti pamilia ket napnapno nga intakder babaen ni David Laycock idi 1965. Iti kaudian, insinsina ni Ross ti kukua da Laycock ken Z’graggen (1975) a **sanga a Kombio**, ken inkabilda ti Kombio iti sanga a Palei ken inbatida a nagmaymaysa ti Wom, a saan a naidasig kadagiti sabali a pagsasao (Eitiep, Torricelli (Lou), Yambes, Aruek) gapu ti kaawan ti datos.
* *[[Pagsasao a Wom (Papua Baro a Guinea)|Wom]]*
* **[[Sasao nga Arapesh]]** (kitaen)
* Sang a **Maimai**: Nambi (Nabi), Wiaki (Minidien), Beli, Laeko, maitutop a Maimai (Siliput, Yahang–Heyo)
* Sanga  a **Laud a Wapei**: Seti, Seta, One (rimpuok ti dialekto)
* Sanga a **Marienberg**: Bungain, Wiarumus (Mandi), Muniwara (Juwal), Urimo, Kamasau, Elepi, Buna
* Sanga a **Wapei**: Gnau, Yis, Yau, Olo, Elkei, Au, Yil, Dia (Alu), Ningil, Sinagen (Galu), Yapunda, Valman
* Sanga a **Palei**: Urim, Urat, Kombio, Agi, Aruop, Wanap (Kayik), Amol (Alatil, Aru), Aiku (Ambrak, Yangum)
Ilista pay ti *Ethnologue* ti Bragat iti sanga a Palei.

Daytoy nga internal a pannakaidasig ket tentatibo ken mabalin nga adunto a mabaliwan. Ti sasao a Monumbo ket tradisionalda a mairaman, ngem "awan ti naipresenta nga ebidensia".

## Kitaen pay
* Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* 
*
Pagsasao a Malol

Ti **pagsasao a Malol** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti igid ti baybay ti Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
* Addaan ti Paradisec [http://catalog.paradisec.org.au/collections/search?language_code=mbk kadagiti urnong ti material ti Malol

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Arapesh

Ti **sasao nga Arapesh** ket dagiti nadumaduma nga asideg nga agkakabagian a sasao a Torricelli nga insasao babaen dagiti 32,000 a tattao nga Arapesh ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* WALS: Arapesh
* Gramatika ti Arapesh ken Arkibo ti Pagsasao a Dhital
*
Pagsasao nga One

Ti **pagsasao nga One** (Onele, Aunalei) ket ti rimpuok ti dialekto ti Torricelli ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Buna

Ti **pagsasao a Buna** ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Mangibalay ti Paradisec ti maysa nga urnong dagiti material ni Arthur Capell a mairaman ti Boiken (AC2) ken dagiti rekording babaen ni Bill Foley (WF3) ken dagiti nota ti libro manipud iti obra ni Don Laycock (DL2). Amin dagitoy nga urnong ket nawaya a maserrekan.
Pagsasao a Juwal

Ti **pagsasao a Juwal**, ammo pay a kas **Muniwara** ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea. Dagiti sabali a nagan ket ti *Mambe* ken *Tumara ~ Tumaru*.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wiarumus

Ti **pagsasao a Wiarumus**, ammo pay a kas **Mandi**, ket ti ganganni nga awanen a pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea, a naisasao iti purok dagiti 500 a tattao. Dagiti laeng agtataeng a naiyanak idi ca. 1940 ti mabalin a makasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dia

Ti **pagsasao a Dia** (Alu, Galu, Metru) ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea. Tinawtawagan pay ti Sinagen iti *Galu*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Mangibalbalay ti Paradisec ti maysa a nawaya a maserrrekan nga urnong dagiti rekording ti Dia, mairaman dagiti leksikal a banag, dagiti paradigma ti berbo, sarsarita, kdpy.
* Mangibalay pay ti Paradisec dagiti urnong ti material ni Arthur Capell a mairaman ti Dia (AC2), ken dagiti nota ti libro ni Don Laycock (DL2) Dagitoy dua nga urnong ket nawayada a maserrekan.
Pagsasao nga Elkei

Ti **pagsasao nga Elkei** (Olkoi) ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Valman

Ti **pagsasao a Valman** ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea. Ti kaudian a literatura ket tawagnna ti pagsasao iti Walman.  Da Matthew S. Dryer ken Lea Brown ti UNibersidad ti Buffalo ket agdamada nga agsursurat iti gramatika ti Walman.  Nagipablaakda pay ti papel a mangipakita a ti balikas para iti 'ken' iti Walman a mangikapet kadagiti dua a pangnagan (kas iti "John ken Mary") ket pudno a berbo, a ti umuna a panangisilpo a kas suheto ken ti maikadua a panangsilpo a kas ti banag.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Ambrak

Ti **pagsasao nga Ambrak** ket ti pagsasao a Torricelli a naisasao idiay Distrito ti Nuku ti Probinsia ti Sandaun iti Papua Baro a Guinea. Segun ti senso idi 2000 , adda dagiti 290 nga agsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mol

Ti **pagsasao nga Mol**, ammo pay a kas **Alatil** wenno **Aru**, ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea.  Dagiti nagan nga **Amol** ken **Aru** ket kamalida bassit.  Tinawtawagan dagiti agsasao iti pagsasaoda iti **Mol** (saan nga **Amol**), bayat a dagiti agsasao iti mangpalikmut a pagsasao ket tinawtawagan ti pagsasao iti **Oru** (saan nga **Aru**).  Ni Matthew S. Dryer ti Unibersidad ti Buffalo ket nagurnong ti datos para iti Mol.

## Dagiti nagibasaran
Probinsia ti Sandaun

Ti **Probinsia ti Sandaun** ket ti akin-amianan a laud unay a probinsia ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket sakupenna ti 35,920&nbsp;km² ken addaan iti populasion iti 248,411 (senso idi 2011). Ti kapitoliona ket ti Vanimo.
Pagsasao nga Aruop

Ti **pagsasao nga Aruop** ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea. Tinawtawagan dagiti agsasao ti pagsasaoda iti  **Srenge** wenno **Lawu Srenge**, a ti **lawu** ket ti Srenge a balikas para iti 'pagsasao'.  Dagiti agsasao kadagiti kaarrubayan a pagsasao ket tinawtawaganda ti pagsasaoda iti **Aruop**, a ti Srenge a balikas iti **saan**, ken suroten daytoy ti kombension iti rehion iti panagusar ti balikas para iti 'saan' iti pagsasao a kas nagan para iti dayta a pagsasao. Ti dokumentasion ti Srenge ket agdama nga inar-aramid babaen da Matthew S. Dryer ken Lea Brown iti Unibersidad ti Buffalo.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Agi

Ti **pagsasao nga Agi** ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti rekurso ti OLAC a maipanggep it ipagsasao nga Agi
Pagsasao a Yangum

Ti **pagsasao a Yangum** ket ti rimpuok ti dialekto ti pagsasao a Torricelli ti  Papua New Guinea. Ti Gel ket gangani nga awanen. Ti kangrunaan a karuay ket ti Mon, ken ammo pay a kas *Aiku, Malek, Menandon ~ Minendon*; dagitoy a nagan ket naus-usardan para iti amin a karuy ti Yangum ken mainayon pay ti asideg a kabagian nga Ambrak.

## Dagiti nagibasaran