Gatas ti suso

Ti **gatas ti suso**, wenno **gatas ti ina**, ket gatas a patauden dagiti glandula a mamario kadagiti suso dagiti babbai. Ti gatas ti suso ket kangrunaan a pagtaraon kadagiti maladaga, a pakairamanan dagiti taba, protina, karbohidrato, ken agduduma ti pakabuklan dagiti mineral ken bitamina. Naglaon met ti gatas ti ina kadagiti substansia a makatulong a mangsalaknib iti maladaga maibusor iti impeksion ken panagparparut, a kas iti simbiotiko a bakteria ken dadduma pay a mikroorganismo ken immunoglobulina A, ken makatulong met iti nasalun-at a panagdur-as ti sistema ti immuno ti maladaga ken ti mikrobioma ti tianna.

## Panagusar ken dagiti metodo ti konsumo
Ti Gunglo ti Salun-at ti Lubong ken UNICEF isingasingda a ti gatas ti ina laeng ket maipasuso iti maladaga iti umuna nga innem a bulan ti biagna. Sumaruno iti daytoy a panawen ti panangiraman kadagiti nutrision a maitutop ken natalged a komplementario a natangken a taraon iti innem a bulan, a dayta ti panawen a ti kasapulan ti maladaga para iti sustansia ken enerhia ket mangrugin a manglablabes iti maipaay ti gatas ti ina. Mairekomenda ti agtultuloy a panagpasuso agingga iti edad a dua a tawen. Daytoy a panangiwanwan ket maigapu kadagiti mangprotektar a pagimbagan ti gatas ti suso, a pakairamanan ti basbassit nga impeksion a kas iti panagtakki — maysa a proteksion a saan a maited ti gatas ti pormula.

Ti gatas ti suso ket kakaisuna a gubuayan ti taraon dagiti maladaga a naipasuso laeng iti ina, a mangipaay iti amin a kasapulan a sustansia kadagiti maladaga agingga iti innem a bulan. Kalpasan daytoy nga edad, agtultuloy ti gatas ti suso a paggapuan ti enerhia dagiti ubbing agingga iti dua ti tawenna, a mangipaay iti nasurok a kagudua ti kasapulan ti enerhia ti ubing agingga iti edad a maysa ken kakatlo ti kasapulan iti nagbaetan ti maysa ken dua a tawen.

Nupay kabaelan ti kaaduan a maladaga ti agpasuso iti las-ud ti maysa nga oras kalpasan ti pannakayanakda, iti sangalubongan, ti innem a pulo a porsiento kadagiti maladaga ket saan a masusuan iti daytoy nakapatpateg nga umuna nga oras. Ti panagpasuso, iti umuna nga oras ti maladaga, ket mangsalaknib kenkuana kadagiti impeksion ken mangkissay iti peggad ti ipapatay bayat ti neonatal a panawen.

Maysa pay, mabalin met a maparuar ti gatas ti suso babaen ti panangusar iti  ken maited babaen iti mamador, tasa, kutsara, , wenno nasogastriko a tubo. Nangnangruna a makagunggona daytoy a pamay-an kadagiti maladaga a nasapa ti pannakayanakda, ken a mabalin nga agkurang ti abilidadda a mangsusop a naimbag. Ti panangusar kadagiti tasa, tapno mangpakan iti naala a gatas ti suso ken dadduma pay a suplemento, ket mangyeg iti nasaysayaat a resulta ti panagpasuso agpadpada iti kapaut ken kaadu, no idilig iti tradisional a panangpakan iti botelia ken tubo.

Para kadagiti inna a di makaipaay iti umdas a gatas ti suso, ti panangusar iti na-pasteurized a gatas ti suso, a naggapu iti tao a nangted, ket mabalin a pagpilian. No awan ti na-pasteurized a gatas a nagdonar, ti komersial a gatas ti pormula ket mairekomenda kas maikadua nga alternatibo. Nupay kasta, ti saan a na-pasteurized a gatas ti suso — no naggapu iti sabali a gubuayan malaksid iti ina ti maladaga, ken nangnangruna no di pormal a mausar — ket adda peggadna nga agwaras dagiti bakteria, birus (a kas iti HIV), ken dadduma pay a mikroorganismo manipud iti nagdonar iti maladaga, isu a saan a natalged dayta.

## Dagiti pagimbagan
Mangyeg ti panagpasuso kadagiti pagimbagan iti salun-at ti ina ken ti ubing uray kalpasan ti kinaubing. Dagitoy a pagimbagan iramanda ti umiso a panagpataud ti pudot ken panagparang-ay ti adiposo a tisyu, 73% a bimmaba a peggad ti sudden infant death syndrome, bimmaba nga saririt, bimmaba a posibilidad ti pannakaakar ti impeksion ti akin-tengnga a lapayag, resistensia iti panateng ken trangkaso, bassit a bimmaba a peggad ti leusemia ti ubing, bimmaba a peggad ti diabetes ti ubing, bimmaba a peggad ti angkit ken eksema, bimmaba a peggad ti sakit ti ngipen, bimmaba a peggad ti kinalukmeg idi agangay, ken bimmaba a peggad ti panagsakit ti isip, a pakairamanan dagiti ubbing a naampon. Kanayonanna, ti panangted iti gatas ti suso iti maladaga ket pakairamanan ti nababa a kaadu ti insulina ken nangatngato a kaadu ti leptina no idilig iti panangted iti gatas ti maladaga babaen ti pormula ti napulbos a gatas. Ti adu kadagiti pagimbagan, a mainaig iti pananglaban iti impeksion ken iti sistema ti immuno, ket nainaig kadagiti oligosakarido ti gatas ti tao.

Ti paangpasuso ket mangyeg met kadagiti pagimbagan iti salun-at ti ina. Tulonganna ti aanakan nga agsubli iti kadakkelna sakbay ti panagsikog ken mangkissay iti panagpadara kalpasan ti panagpasngay, babaen ti panagpataud iti oksitosina (kitaen ti seksion a  iti baba). Ti panagpasuso ket mabalin met a mangkissay iti peggad ti kanser ti suso intono agangay. Ti panagpasuso ket mabalin met a mangkissay iti peggad ti ina ken ti maladaga nga agsakit iti agpadpada a kita ti diabetes. Ti panagpasuso ti maladaga ket mabalin a mangsalaknib iti maladaga manipud iti espesipiko a panagparang-ay ti kita 2 a diabetes, ta impakita dagiti panagadal a dagiti bioaktibo nga ingrediente iti gatas ti suso ti tao ket mabalin a manglapped iti sobra a panagdagsen bayat ti kinaubing babaen ti panangitulongda iti rikna a naingel ken mapnek. Ti basbassit a peggad ti diabetes ti ubing ket mabalin a maipakat kadagiti maladaga a nayanak kadagiti diabetiko nga inna. Ti rason ket nupay ti panagpasuso iti ubing iti umuna nga innem a bulan ti biagna ket mangkissay iti posibilidad nga agdiabetes a kita 1 ti maladaga, ti di umiso a paangpasuso, iti maladaga a naipasango iti diabetes sakbay ti pannakayanak, ket nainaig iti dakdakkel a peggad nga agdiabetes ti ubing inton agangay. Adda dagiti argumento a mabalin a makatulong ti panagpasuso iti panangsalaknib maibusor iti panagparang-ay ti kita 1 a diabetes gapu ta ti alternatibo (a panangted iti gatas babaen iti botelia) ket mabalin a mangibutaktak kadagiti maladaga kadagiti di higieniko a kasasaad ti panangpakan.

Nupay dandani sapasap a maiparbeng ken maisingasing dayta, iti dadduma a pagilian bayat ti dekada ti 1950, limmabas ti panagpasuso iti panawen a saanen a gagangay ken ti panangusar iti pormula a para iti maladaga ket maibilang a nasaysayaat ngem iti gatas ti suso. Nupay kasta, sipud idin bigbigen ti amin nga awan ti komersial a pormula a makabalin a mangsukat a naimbag iti gatas ti suso. Malaksid iti umdas a kaadu dagiti karbohidrato, protina, ken taba, ti gatas ti suso ket mangted kadagiti bitamina, mineral, ensima ti pannakalpa, ken hormona. Naglaon met ti gatas ti suso kadagiti antibagi ken limposito, manipud iti ina, a mabalin a makatulong iti maladaga a manglaban kadagiti impeksion. Naiduma ti immunitario a panagandar ti gatas ti ina, ta ti ina, babaen ti panangsagid ken panangaywanna iti maladaga, ket makilangen kadagiti patoheno a mangkolonia iti maladaga, ket, kas resulta, agaramid ti bagi ti ina kadagiti maitutop nga antibagi ken selula ti immuno.

Iti agarup uppat a bulan ti edadna, naibusen ti kaadu ti landok a masarakan iti uneg ti bagi ti maladaga, a masarakan kadagiti hepatiko a selula ti dalem. Irekomenda ti American Academy of Pediatrics nga iti daytoy a panawen a masapul a mayam-ammo ti suplemento ti landok. Awan ti kasta a rekomendasion ti dadduma nga gunglo ti salun-at, a kas iti NHS iti UK. Ti gatas ti suso ket basbassit ti landok ngem iti pormula, ngem ti landok ket ad-adda a magun-odan kas laktoperrina, a nataltalged para kadagiti inna ken ubbing ngem iti sulpato ti landok(II).

Irekomenda ti AAP ken ti NHS ti suplemento ti bitamina D kadagiti maladaga a masususo. Mabalin a sintetisaren ti maladaga ti bitamina D babaen ti pannakaiparangna iti lawag ti init; nupay kasta, ti adu nga ubbing ket agkurang gapu ta agtalinaedda iti uneg ti balay wenno iti lugar nga awan ti umdas a lawag ti init. Gapu iti daytoy a rason, mainayon ti bitamina D iti pormula.

## Panagpataud

Iti sidong ti impluensia dagiti hormona a prolaktina ken oksitosina, mangpataud dagiti babbai iti gatas kalpasan ti panagpasngay tapno pakanenda ti maladaga. Ti umuna a gatas a mapataud ket makunkuna a kalostro, nga aduan iti immunoglobulina IgA, a mangabbong iti gastrointestinal a trakto. Makatulong daytoy a mangsalaknib iti kappasngay agingga a nasayaat ti panagandar ti bukodna a sistema ti immuno. Mangpataud met iti naalumamay a laksatibo nga epekto, a mangikkat iti mekonio ken makatulong a manglapped iti panagurnong iti bilirrubina (a maysa a pakaigapuan ti kuliaw). Mabalin nga agpasuso dagiti lallaki; nasken ti panagpataud wenno panangited ti hormona a prolaktina tapno maparnuay ti panagpasuso (kitaen ti panagpasuso dagiti lallaki).

Manmano a mapasamak a saan nga umdas ti gatas dagiti inna nga agnanaed kadagiti rehion a kurang ti taraon, ta ipakita dagiti panagadal a dagiti inna nga agnanaed kadagiti rehion a kurang ti taraon ket agpatpataud pay laeng iti gatas nga umasping iti kalidad dagiti inna nga agnanaed kadagiti nabaknang a pagilian. Adu ti makagapu no apay a saan nga umdas ti gatas ti ina. Dadduma kadagiti kadawyan a makagapu ket ti di umiso a panangtengngel (kayatna a sawen, saan a nasayaat a makisinninged ti maladaga iti mungay), saan a panagpasuso wenno panangpumpona iti umdas a suplay, sumagmamano a medisina (a pakairamanan dagiti hormonal a kontraseptibo a naglaon iti estroheno), sakit, ken deshidratasion. Ti manmano a rason ket sindrome ni Sheehan, a maawagan met iti posparto a hipopituitarismo, a nainaig iti kinakurang ti prolaktina ken a mabalin a kasapulan ti panagsukat ti hormona.

Ti kaadu ti gatas a mapataud ket agpannuray iti kaadu ti panagpasuso ken/wenno panangpumpona ti ina: no ad-adu ti panagpasuso ti ina iti maladagana wenno panangpumpona, ad-adu ti gatas a mapataud. Makagunggona ti agpasuso no kayat ti maladaga ti agpasuso imbes nga iti eskediul. Naammuan iti panangrepaso ni Cochrane nga ad-adu a gatas ti mairuar no agdengngeg iti makapalamiis a musika bayat ti panagpasuso, agraman ti panangpabara ken panangmasahe iti suso sakbay ken kabayatan ti panagpasuso. Ti dakdakkel a kaadu ti gatas a mairuar ket mabalin met a maigapu kadagiti kasasaad a nasapsapa a mangiruar ti ina iti gatas, uray no saan a makaisusuon ti maladaga.

Nangatngato ti konsentrasion ti sodio iti gatas a nairuar iti ima, no idilig iti panangusar kadagiti manual ken elektrikal a pumpa, ken nangatngato ti taba a linaonna no na-massage ti suso, a nainaig iti panagdengngeg iti makapagin-awa nga audio. Mabalin a napateg daytoy kadagiti maladaga a nababbaba ti timbangda no mayanakda. No agpumpa, makatulong ti maaddaan iti elektriko, nangato ti kalidadna a pumpa tapno maparegta ti amin a dukto ti gatas. Dagiti galaktagogo paaduenda ti suplay ti gatas, nupay adda peggad uray kadagiti namula a bariante. No saan a mabalin ti uminum iti gatas iti suso, nasken a padasen nga umuna dagiti di-parmaseutiko a pamay-an, a kas iti masansan a panangpumpa iti gatas ti ina, panangpabara wenno panangmasahe iti suso, kasta met ti panangrugi a mangpumpa iti gatas di nagbayag kalpasan mayanak ti ubing.

## Komposision

Naglaon ti gatas ti suso kadagiti taba, protina, karbohidrato (a pakairamanan ti laktosa ken dagiti oligosakarido ti gatas ti tao), ken agduduma ti komposision dagiti mineral ken bitamina. Agbaliw ti pakabuklan iti tunggal agmaymaysa a taraon kasta met iti las-ud ti panawen ti laktansia. Dagiti panagbalbaliw ket nangnangruna a makita kadagiti marsupial.

Bayat ti umuna a sumagmamano nga aldaw kalpasan ti panagpasngay, agpataud ti ina iti kalostro. Daytoy ket naingpis a duyaw a likido, a kapadpada ti likido a no dadduma agtedted kadagiti suso bayat ti panagsikog. Nabaknang iti protina ken dagiti antibagi a mangted iti pasibo nga immunidad iti maladaga (saan pay a naan-anay a dimmakkel ti sistema ti immuno ti maladaga idi mayanak). Ti kolostrum tulonganna met ti sistema ti pannakalpa ti maladaga nga agtubo ken agandar a naimbag.

In-inut nga agbalinto a nataenganen a gatas ti kalostro. Iti umuna a 3 wenno 4 nga aldaw, agparangto a naingpis ken nadanum, ken nasam-it unay ti ramanna; kalpasanna, napuspuskol ken nasamsam-it ti gatas. Mangpukaw ti gatas ti tao iti waw ken bisin ti maladaga ken mangipaay kadagiti protina, asukar, mineral, ken antibagi a kasapulan ti maladaga.

Idi dekada 1980 ken 1990, dagiti propesional iti laktansia (De Cleats) ket mangilasin iti nagbaetan ti  ken . Ngem mangpataud daytoy a panangilasin iti pannakariribuk yantangay awan ti dua a kita ti gatas. Imbes ketdi, bayat nga agpaspasuso ti maladaga, in-inut nga umad-adu ti taba ti gatas, isu a tumattaba ken tumattaba ti gatas iti panaglabas ti tiempo.

Ti kaadu ti immunoglobulina A (IgA) iti gatas ti suso ket agtalinaed a nangato manipud iti aldaw 10 agingga iti di kumurang a 7.5 a bulan kalpasan ti panagpasngay.

Ti gatas ti tao ket addaan iti 0.8–0.9% a protina, 4.5% a taba, 7.1% a dagiti karbohidrato, ken 0.2% a dapo (dagiti mineral). Kangrunaan a laktosa dagiti karbohidrato; nailasin ti sumagmamano a *oligosakarido a naibatay iti laktosa* (a maawagan met kadagiti oligosakarido ti gatas ti tao) kas babassit a komponente. Aglaon ti taba a praksion kadagiti trigliserido ti palmitiko ken oleiko nga asido (dagiti O–P–O a trigliserido), ken dagiti lipido nga addaan kadagiti singgalut a trans (kitaen: taba a trans). Dagiti lipido ket , ken irepresentar ti  (CLA) iti agingga iti 6% ti taba ti gatas ti tao. 

Dagiti kangrunaan a protina ket ti alpha-laktalbumina, laktoperrina (apo-laktoperrina), IgA, lisosima, ken seroalbumina. Iti asidiko nga aglawlaw a kas iti tian, agukrad ti alpha-laktalbumina ken makitipon iti oleiko nga asido tapno maporma ti complekso a maawagan HAMLET a mangpapatay kadagiti selula ti tumor. Maipagarup a makatulong daytoy iti panangsalaknib kadagiti maladaga a nagpasuso maibusor iti kanser.

Dagiti kompuesto, a di protina, a naglaon iti nitroheno, a mangbukel iti 25% ti nitroheno ti gatas, iramanna ti urea, uriko nga asido, kreatina, kreatinina, dagiti aminoasido, ken dagiti nukleotido. Ti gatas ti suso ket addaan kadagiti sirkadiano a panagbaliwbaliw; ti dadduma kadagiti nukleotido ket masansan a mapataud iti rabii, ti dadduma iti aldaw.

Naipakita a ti gatas ti ina ket mangipaay kadagiti endokannabinoide (dagiti natural a neurotransmisor a paregtaen ti cannabis) [...]. Mabalin nga agtignayda a kas mangparayray iti ganagan, ngem mangkontrolda met iti ganagan tapno dagiti maladaga saanda a mangan iti nalabes. Nalabit dayta ti makagapu no apay a dagiti maladaga a napakan iti pormula ket ad-adu ti kaloria a konsumuenda ngem kadagiti maladaga a napakan iti suso.

Saan a steril ti gatas ti suso, no di ket addaan iti bukodna a mikrobioma, a naglaon iti agarup 600 a nagduduma a kita ti nadumaduma a bakteria, a pakairamanan dagiti makagunggona a *[[Bifidobacterium]] breve*, *B. adolescentis*, *B. longum*, *B. bifidum*, ken *B. dentium*, a makatulong iti panagkolonisar iti tian ti maladaga. Kas resultana, mabalin a mailasin dayta kas probiotiko a taraon, depende no kasano ti panangilawlawag ti maysa iti "probiotiko". Naglaon met ti gatas ti suso iti nadumaduma a somatiko ken , ket agduduma ti proporsion ti tunggal kita ti selula iti tunggal indibidual. Dagiti somatiko a selula ket kangrunaan a dagiti laktosito ken mioepitelial a selula a nagtaud kadagiti glandula a mamario ti ina. Naipakita a dagiti , a masarakan iti gatas ti suso ti tao, kabaelanda ti agduduma kadagiti dadduma pay a selula (a nairaman iti panagaramid kadagiti tisyu ti bagi), ken bassit a paset dagitoy ti maka bumallasiw manipud iti trakto ti bagis ti maladaga, agingga iti agpaspasuso a mapan iti dara, tapno makadanon kadagiti dadduma nga organo ken agbalinda a naan-anay nga agandar a selula. Gapu iti nagduduma a selula ken nadumaduma a pakausaranna, ibagbagada dagiti managsirarak a ti gatas ti suso ket rumbeng a maibilang a sibibiag a tisyu.

Ti gatas ti suso ket naglaon iti naisangsangayan a kita ti asukar, dagiti oligosakarido ti gatas ti tao ( wenno ), a saan a masarakan iti kadaanan a pormula a para kadagiti maladaga, nupay umad-adu a mainayonda dagiti mangar-aramid. Dagiti HMO ket saan a marunaw ti maladaga no di ket makatulong a mangbukel iti mikrobioma ti bagis. Agtignayda a kas dagiti pangallilaw a reseptor tapno manglapped iti pannakaikabit dagiti patoheno a pakaigapuan ti sakit, a mabalin a makatulong a manglapped kadagiti makaakar a sakit. Balbaliwanda met ti reaksion dagiti puraw a selula ti dara, a mabalin a pagimbagan ti maladaga. Manipud idi 2015, ad-adu ngem sangagasut a nadumaduma a HMO ti nailasin; agduduma ti bilang ken pakabuklan iti kada babai, ken ti tunggal HMO ket mabalin nga addaan iti naiduma a panagandar.

Ti gatas ti ina nga addaan iti diabetes ket naiduma iti gatas ti ina nga awanan iti diabetes. Mabalin nga addaan dayta iti naingato a glukosa ken insulina ken bimmaba dagiti . Naipakita met ti depende-ti-dosis nga epekto ti gatas dagiti diabetiko nga ina iti panagpaadu ti kirokiro ti panagsasao kadagiti maladaga, nupay iparparegta dagiti doktor a dagiti diabetiko nga inna agpasusoda uray no adda daytoy a posible a peggad.

Dagiti agpaspasuso a babbai masapul a makisaritada iti doktorda maipapan kadagiti substansia a mabalin a di inggagara a mayakar iti maladaga babaen ti gatas ti suso, a kas iti alkohol, dagiti birus (HIV wenno HTLV-1), wenno agas. Uray no kaaduan nga ubbing a naimpektaran iti HIV ti makaakar iti sakit babaen ti panagpasusoda, kaaduan nga ubbing a pinasuso dagiti HIV-positibo nga inna ti dida pulos makaakar iti sakit. Nupay ipamatmat daytoy a karkarna a pasamak a bassit laeng ti posibilidad a mayakar ti HIV (iti nagbaetan ti maysa nga HIV-positibo nga ina ken ti anakna babaen ti panagpasuso), impakita met dagiti panagadal a ti panangpakan kadagiti maladaga iti gatas dagiti HIV-positibo nga ina ket talaga a manglapped iti pannakaiyakar ti HIV iti nagbaetan ti ina ken ti anakna. Daytoy a manglapped nga epekto, maibusor iti maladaga a makaakar iti HIV, ket mabalin a maigapu kadagiti saan a nailasin a paktor nga adda iti gatas ti suso dagiti HIV-positibo nga inna laeng.

Kaaduan a babbai a di agpaspasuso ti agusar iti gatas ti pormula, ngem ti gatas ti suso (nga idonar dagiti boluntario kadagiti bangko ti gatas ti tao) ket magun-odan babaen ti reseta iti dadduma a pagilian. Kanayonanna, impakita ti panagsirarak a dagiti babbai nga agpannuray iti gatas ti pormula ket mabalin a kissayan ti paggidiatan iti immunidad ken kognitibo nga abilidad a magunggonaan ti maladaga a masususo, no idilig iti magunggonaan ti maladaga a pinakan iti botelia. Maaramid daytoy babaen ti panangnayon, para kadagiti maladaga a mangmangan iti pormula, kadagiti membrano ti taba a globulo ti gatas ( wenno ) ti baka, a nairanta a mangtulad kadagiti positibo nga epekto ti MFGM nga adda iti gatas ti suso ti tao.

## Panangidulin iti naparuar a gatas ti suso
Mabalin a maidulin ti naparuar a gatas ti suso. Mabalin a mangpataud ti lipasa iti nasabon wenno nabunglog a raman iti nalukneng a gatas, gapu iti pannakabingbingay ti taba ti gatas. Natalged pay laeng nga usaren, ket inumento dayta ti kaaduan nga ubbing. Ti panangsinit iti dayta ket manglapped iti nabunglog a raman, iti paggastuan dagiti antibagi. Masapul a maidulin dayta iti napuskol a selio. Dadduma a plastiko a supot ket nadisenio a maidulin iti las-ud ti 72 nga oras. Mabalin nga usaren ti dadduma iti agingga iti 12 a bulan no naiyelo. Iladawan daytoy a lamisaan ti naannad a panawen ti panagidulin.

## Panangidilig iti dadduma a gatas
Ti amin a sebbangan ti Mammalia ket agpataud iti gatas, ngem agduduma ti pakabuklan ti gatas ti tunggal sebbangan, ken masansan a naiduma unay ti dadduma a kita ti gatas, no idilig iti gatas ti suso ti tao. Kas paglintegan, ti gatas dagiti mamalia a masansan nga agpasuso (a pakairamanan dagiti tattao a maladaga) ket saan unay a nabaknang, wenno naingpis, ngem ti gatas dagiti mamalia a saan unay a masansan nga agpasuso dagiti urbonda. Ti gatas ti tao ket ad-adda a naingpis ken nasamsam-it ngem iti gatas ti baka.

Para kadagiti maladaga, bassit unay ti gatas ti baka iti landok, retinol, bitamina E, bitamina C, bitamina D, dagiti di saturado a taba wenno dagiti napateg a nataba nga asido. Ti intero a gatas ti baka ket naglaon met iti adu unay a protina, sodio, potasio, posporo ken kloruro, a mabalin a mangpakaro kadagiti di pay dimmakkel a bekkel ti maladaga. Kanayonanna, dagiti protina, taba, ken kalsio iti gatas ti baka ket narigrigat a masagepsep ken maabsorben ti maladaga ngem kadagiti adda iti gatas ti suso.

Ti pakabuklan ti gatas ti marsupial ken monotrema ket naglaon kadagiti napateg a sustansia, pagdadakkelan a banag ken immunolohikal a pagimbagan a mangsuporta iti panagrang-ay dagiti babassit nga urbon, kayatna a sawen, dagiti  ken . (Ti joey ket urbon ti kanggaru. Ti puggle, iti daytoy a kaso, ket ti urbon ti ekidna. Nupay kasta, iti Ingles, ti puggle ket mabalin met a tumukoy iti maysa a kita ti aso, maysa a  iti nagbaetan ti  ken .)

 Nota: Ti gatas ket kadawyan a napabileg iti bitamina D idiay E.U. ken Kanada. Ti saan a napabileg a gatas ket aglaon laeng iti 2&nbsp;IU iti tunggal 3.5 oz.

## Dagiti epekto ti agas ken dadduma pay a substansia iti linaon ti gatas

Dandani amin nga agas, wenno droga, ket aglabas iti gatas ti suso iti bassit a kaadu babaen ti gradiente ti konsentrasion. Dagitoy a banag ket mangikeddeng no, ken no kasano kaadu, makastrekto ti agas iti gatas ti suso: ti kaadu ti agas a naisinggalut kadagiti protina ti plasma ti ina, ti kadakkel ti molekula ti agas, ti pH ken/wenno pKa ti agas, ken ti lipopilisidad () ti agas. Dadduma nga agas — a saan unay a kumapet iti protina, a bassit ti molekular a kadagsenna, ken a nalaka a marunaw iti lipido — ket ad-adda a makastrek iti gatas ti suso iti dakdakkel a kaadu. Adda dagiti agas nga awan ti epektoda iti maladaga ket mabalin nga usaren bayat ti panagpasuso, idinto ta dagiti dadduma nga agas ket mabalin a napeggad ken makadangran iti maladaga.

Dadduma a agas a maibilang a gagangay a natalged nga usaren ti agpaspasuso nga ina, babaen ti pammagbaga ti doktor wenno parmasista, iramanda dagiti simple nga analhesiko wenno mangkiskissay ti ut-ot a kas iti paracetamol (a pagaammo met kas acetaminophen), dagiti anti-hipertensibo a kas kadagiti  nga enalapril ken captopril, dagiti  kadagiti SSRI ken SNRI a klase, ken dagiti agas para iti {{lang|en|gastroesophageal reflux]] a kas iti omeprazole ken ranitidine.

Iti kasumbangirna, adda dagiti agas a pagaammo a makasabidong iti maladaga isu a saan a rumbeng a mausar kadagiti agpaspasuso nga inna, kas kadagiti kemoterapiko nga ahente a sitotoksiko a kas iti cyclosporine, dagiti  a kas iti methotrexate, amiodarone, wenno litio.

Kanayonanna, dagiti droga ti panangabuso, a kas iti kokaina, dagiti ampetamina, heroina, ken marihuana, ket mangpataud kadagiti dakes nga epekto iti maladaga bayat ti panagpasuso. Karaman kadagiti dakes nga epektona ket ti kissiw, dagiti panagpigerger, kinaawan-talna, ken panagtakki.

Tapno makissayan ti pannakaisarang ti maladaga kadagiti agas nga us-usaren ti ina, usaren ti topikal a terapia wenno liklikan ti panangusar iti agas bayat ti panagpasuso no posible.

Masapul a maliklikan dagiti nahormona a produkto, kasta met dagiti kombinado nga oral a kontraseptibo, iti nasapa a paset ti posparto a panawen gapu ta mabalin a manglappedda iti laktansia.

Adda dagiti agas a mabalin a mangparayray iti panagpataud ti gatas ti suso. Mabalin a makatulong dagitoy a agas kadagiti babbai nga addaan iti hipotiroidismo a saan a makaaramid iti gatas. Nangusig ti maysa a panangrepaso ni Cochrane iti droga a domperidone (10 mg iti mamitlo a daras iti kada aldaw) nga addaan kadagiti resulta a mangipakita iti napateg a panagadu ti kaadu ti gatas a mapataud iti las-ud ti maysa agingga iti dua a lawas. Nupay kasta, iti sabali pay a panangrepaso, awan unay ti pammaneknek nga epektibo ti panangusar iti domperidone ken metoclopramide tapno mangpasayaat iti suplay ti gatas. Imbes ketdi, ad-adda nga epektibo dagiti di-parmakolohiko a pamay-an a kas iti panangsuporta ken masansan a panagpasuso.

Kamaudiananna, adda dagiti dadduma pay a substansia (malaksid kadagiti agas) a mabalin nga agparang iti gatas ti ina. Ti panaginum iti arak bayat ti panagsikog ket mangyeg iti dakkel a peggad ti nakaro a depekto ti panagpasngay, ngem maibilang a natalged ti panaginum iti arak kalpasan ti pannakayanak ti maladaga. Ti adu a kapeina, no inumen dagiti agpaspasuso nga inna, ket mabalin a pakaigapuan ti panagpungtot dagiti annakda wenno panagrigatda a maturog. Impakita ti maysa a meta-analisis a dagiti agpaspasuso nga inna nga agsigsigarilio ipalubosda a dagiti ubbingda ket maiparangan iti nikotina, a mabalin a mangpataud kadagiti sakit iti agang-anges, agraman ti otitis media, iti maladaga nga agpaspasuso.

## Merkado

Adda komersial a pagtagilakuan para iti gatas ti suso ti tao, agpadpada iti porma ti serbisio ti  ken kas iti produkto ti gatas.

Kas maysa a produkto, mailaklako ti gatas ti ina babaen kadagiti bangko ti gatas ti tao, kasta met a direkta iti nagbaetan dagiti agdonar iti gatas ken dagiti aggatang babaen kadagiti website iti Internet. Kaaduanna nga adda dagiti pagalagadan a pamay-an dagiti bangko ti gatas ti tao para iti panangsukimat kadagiti agdonar ken panangidulin iti gatas, ken no dadduma mangitukonda pay iti pasteurisasion, idinto ta mainaig kadagitoy nga addang, agduduma dagiti pamay-an dagiti agdonar iti gatas kadagiti website. Maysa a panagadal idi 2013 ti nagkuna a 74% kadagiti sample ti gatas ti suso, manipud kadagiti mangipapaay a nasarakan kadagiti website, ket nakolonisa iti gram-negatibo a bakteria wenno addaan iti nasurok a 10,000 a agporporma iti kolonia a yunit/mL ti bakteria nga aerobiko. Ti panagtubo ti bakteria ket mapasamak bayat ti panagdaliasat. Sigun iti FDA, ti dakes a bakteria iti taraon *iti temperatura ti kuarto* ket mabalin nga agdoble iti kada 20 a minuto.

Maibilang a nasalsalun-at ti gatas ti tao ngem iti gatas ti baka ken gatas ti pormula, no maipapan iti panangpakan iti maladaga iti umuna nga innem a bulan ti biagna, ngem kadagiti nakaro a kasasaad laeng supsuportaran dagiti internasional nga gunglo ti salun-at ti panangpakan iti maladaga iti gatas ti suso ti nasalun-at a  imbes a ti ina a nangipasngay kenkuana. Ti maysa a makagapu ket napno iti peggad ti di naurnos a paglakuan iti gatas ti ina. Dagita a peggad iramanda ti pannakaabuso dagiti droga ken pannakausar dagiti reseta nga agas iti naidonar a gatas ti suso. Ti pannakaiyakar dagitoy a substansia babaen ti gatas ti suso ket mabalin nga ad-adu ti pagdaksanna ngem ti pagimbaganna no maipapan iti salun-at ti maladaga a mangawat.

### Panangallilaw
Idiay Estados Unidos, saan unay a regulado ti online a merkado para iti gatas ti suso, ken ti nangato a premio ket nangparegta iti panangallilaw iti taraon. Ti gatas ti suso ti tao ket mabalin a maipauneg iti dadduma pay a likido tapno manayonan ti agparang a bolyum, a pakairamanan ti gatas ti baka, gatas ti soya, ken danum pay, isu a madadael dagiti pagimbaganna iti salun-at.

Ti maysa nga artikulo ti CBS idi 2015 inadawna ti maysa nga editorial nga indauluan ni Dr. Ni Sarah Steele iti *[[Journal of the Royal Society of Medicine]]*, a sadiay kunada a "saan a mapagtalkan dagiti maibagbaga iti salun-at, ken adu ti peggad iti salun-at ti naata a gatas ti tao a magatang iti Internet". Ti CBS nasarakanna ti panagadal, manipud iti  iti Nationwide Children's Hospital idiay Columbus, Ohio, a "naammuanna a 11 iti 102 a sample ti gatas ti suso, a nagatang iti Internet, ti talaga a nailaok iti gatas ti baka". Ilawlawag pay ti artikulo a ti gatas a magatang iti Internet ket mabalin a saan a nasayaat ti pannakadalusna wenno pannakataginayonna, isu a mabalin nga addaan dayta kadagiti sakit a mayakar iti taraon ken dagiti makaakar a sakit a kas iti hepatitis ken HIV.

## Konsumo kadagiti nataengan
### Dagiti restawran ken resipe
Ti bassit a bilang dagiti tattao, a pakairamanan dagiti restaurador a da Hans Lochen a taga-Suisa ken Daniel Angerer a taga-Austria, nga agtartrabaho iti maysa a restawran idiay Siudad ti New York, inusarda ti gatas ti suso ti tao, wenno di kumurang nga inrekomenda ti pannakausarna, kas kasukat ti gatas ti baka kadagiti paggatasan a produkto ken kadagiti resipe ti taraon. Ti The Licktators, maysa nga helador idiay Covent Garden ti Londres, rinugianna ti aglako iti helado a naawagan iti Baby Gaga idi Pebrero 2011. Ti tunggal panagserbi ket naggatad iti £14. Amin a gatas ket indonar ni Mrs. Hiley, a nakaawat iti £15 iti tunggal 10 nga onsa, ket a inawagan dayta a "naindaklan a mangparmek iti resesion". Naibus ti helado iti umuna nga aldaw. Iti laksid ti panagballigi ti baro a raman, inikkat dagiti opisial ti Westminster Council ti produkto manipud iti menu tapno masiguradoda a dayta ket, kas kinunada, "maitutop a kanen ti tao". Ni Tammy Frissell-Deppe, maysa a mammagbaga iti pamilia a nalaing iti panangipateg a panangpadakkel (), nangipablaak iti libro a napauluan *A Breastfeeding Mother's Secret Recipes* (), a mangipaay iti atiddog a kompilasion dagiti detalyado a resipe ti taraon ken inumen a naglaon iti gatas ti suso ti tao. Ti gatas ti suso ti tao ket saan a mapataud wenno maiwarwaras iti industria wenno komersio, gapu ta ti panagusar ti gatas ti suso ti tao, a kas taraon dagiti nataengan, ket maibilang a karkarna iti kaaduan a kultura iti lubong, ken kaaduan ti saan a mangay-ayo iti kasta a aramid.

Idiay Costa Rica, adda dagiti panangpadas a mangpataud iti keso ken custard manipud iti gatas ti tao, kas kasukat ti panangpusot.

### Dagiti
Nupay awan ti sientipiko nga ebidensia a mangipakita a makagunggona ti gatas ti suso kadagiti nataengan, sigun iti sumagmamano a gubuayan ti damag idi 2015, ti gatas ti suso ket us-usaren dagiti  gapu iti nutrision a pategna. Iti Pebrero 2015 nga artikulo ti ABC News, kinuna ti maysa a dati a kompetitibo a bodybuilder, "Saan a gagangay, ngem am-ammok dagiti tattao a nangaramid iti daytoy. Pudno a masansan a maisarita dayta kadagiti forum ti bodybuilding iti Internet". Awaganna dagiti bodybuilder kas "maysa a karkarna a kita dagiti indibidual", kinunana, "Uray no daytoy a kita ti banag ket saan a naan-anay a sinuportaran ti panagsirarak, nalakada a maimpluensiaan iti sursuro maipapan iti gym ken situtulokda a mangpadas no adda aniaman a posible nga epekto". Idi naisurat daytoy nga artikulo ti ABC News, idiay U.S., ti presio ti gatas ti suso a magatang manipud kadagiti bangko ti gatas a mangpasteurize iti gatas, ken addaan kadagiti nangina a panagkontrol iti kalidad ken kinatalged, ket agarup $10 kada US a pluido nga onsa ($0.34/ml), ken ti presio iti alternatibo a merkado iti Internet, a direkta a magatang kadagiti inna, ket manipud $1–$4 kada US a pluido nga onsa ($0.03–$0.14/ml), no idilig iti gatas ti baka iti agarup $3.44 kada US a galon ($0.0269/US fl oz; $0.0009/ml).

### Erotiko a laktansia

Gapu iti seksual a panggep, dadduma a pagassawaan inkeddengda ti mangpataud iti laktansia iti ruar ti panagsikog babaen iti pamay-an a maawagan iti "erotiko a laktansia".

## Kontaminasion ti gatas ti suso
Masansan a maus-usar ti gatas ti suso kas maysa a nalawlaw a bioindikador gapu iti abilidadna a mangurnong kadagiti dadduma a kimiko, a pakairamanan dagiti plagisida ti organoklorado. Natakuatan ti panagsirarak a ti dadduma nga organiko a kontaminante — a kas kadagiti PCB, plagisida ti organoklorado, PCDD, PBDE, ken DDT — ket mabalin a mangkontaminar iti gatas ti suso. Sigun iti panagsirarak a naaramid idi 2002, bimmaba ti kaadu dagiti plagisida ti organoklorado, PCB, ken dioksina iti gatas ti suso kadagiti pagilian a maiparit wenno nairanta dagitoy a kimiko, bayat nga umad-adu ti kaadu dagiti PBDE.

### Kontaminasion ti plagisida iti gatas ti suso
Dagiti plagisida ken dadduma pay a makasabidong a substansia ket nalaka nga ag-bioakumulasion; kayatna a sawen, dagiti parsua nga adda iti nangatngato a kadena ti taraon idulindanto ad-adu kadakuada iti taba ti bagida. Nangnangruna a problema daytoy kadagiti Inuit, a ti tradisional a taraonda ket kangrunaan a karne. Dagiti panagadal usigenda dagiti epekto dagiti  ken dagiti agtalinaed nga organiko a kontaminante iti bagi; ti gatas ti suso dagiti Inuit ket nangato unay kadagiti makasabidong a kompuesto.

Nangpaay ti CDC iti sumagmamano a gubuayan kadagiti agpaspasuso nga inna a mabalin a sukimatenda para iti natalged a panangusar kadagiti agas, a pakairamanan ti LactMed, Mother to Baby, ken The InfantRisk Center.

### Dagiti epekto kadagiti maladaga dagiti plagisida ti organoklorado
No ti maysa nga ina ket nailaok kadagiti plagisida ti organoklorado ( wenno ), mabalin a nailaok met ti maladaga kadagitoy nga  babaen ti pananginumna iti gatas ti ina. Daytoy a resulta ket sinuportaran ti maysa a panagadal a naaramid idiay India, a nangipalgak a tunggal agpaspasuso ti ina, mapukaw dagiti  manipud iti bagi ti ina a makiramraman iti panagpasuso kadagiti anakna. Naaramid ti longitudinal a panagadal tapno maammuan dagiti residuo ti plagisida kadagiti sampol ti gatas ti suso ti tao ken tapno maammuan ti peggad a pakaipasanguan dagiti maladaga kadagitoy a plagisida gapu iti pananginum iti gatas ti ina idiay Etiopia. Ti napattapatta nga inaldaw a pananginum ( wenno ) dagiti maladaga iti agdama a panagadal ket nangatngato ngem ti probisional a maipalubos nga inaldaw a pananginum ( wenno ) bayat ti umuna a bulan ti panagpasuso a mangipakita nga adda peggad iti salun-at kadagiti maladaga nga umin-inum iti gatas ti suso iti nasapa a paset ti panagpasuso, kadagiti lugar a naadal. Maibatay kadagitoy a panagadal, ti pannakainaig dagiti babbai kadagitoy a  bayat ti panagsikog ket mabalin a mangituggod iti nadumaduma a parikut iti salun-at ti sikog, a kas iti nababa a timbang iti pannakayanak, pannakabalbaliw ti hormona ti tiroide, ken pannakaitantan ti  (panagrang-ay ti utek).

## Kitaen pay
* Alahas ti gatas ti suso
* Kuarto ti laktansia
* La Leche League International
* Laktibismo
* Mary Rose Tully
* Naserraan a dukto ti gatas
* Panangidulin ken panangiggem iti gatas ti suso
* Panagbangko ti gatas ti tao iti Amianan nga Amerika
* Panagpasuso iti publiko

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti nota

## Ad-adu pay a panagbasbasa
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*