open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
B

Ti **B** ket ti maika-2 a letra, kasta met umuna a konsonante, iti alpabeto a Romano.

## Pakasaritaan

Nagparang ti Romano a  manipud iti Griego a letra a  babaen dagiti bersionna nga Etrusko ken Eubeo. Ti letra a Griego ket maysa a panang-adaptar ti Penisio a letra a bēt . Ti heroglipiko nga Ehipsio para iti konsonante a /b/ ket larawan ti maysa a saka , ngem ti bēt ("balay" iti Penisio) ket maysa a nabaliwan a porma ti maysa a glipo a Proto-Sinaitiko  a naadaptar manipud iti naidumduma a heroglipiko a Per , a kaipapananna ti "balay". Ti letra a Hebreo a bet (ב) ket maysa a naidumduma a panagrang-ay ti letra a Penisio.

Idi panawen ti Bisantino, ti panangibalikas ti Griego a letra a  ket /v/, isu a ammo dayta iti Moderno a Griego kas *víta* (naisurat pay laeng ). Mangirepresentar ti letra a Siriliko a ve  iti isu met laeng a timek, isu a kasapulan a porma a be  tapno mangirepresentar iti /b/, para iti sasao nga Eslabiko. (Agkurkurang ti Moderno a Griego pay laeng iti maysa a letra para iti *voiced bilabial plosive*, ken mangitransliterar dagiti kasta a uni manipud iti dadduma a pagsasao babaen ti digrafo / grupo a konsonantiko a , *mp*.)

Idi damo naisurat ti Daan nga Ingles kadagiti runas, a ti katupag a letra ket *[[beorc]]* , a kaipapananna "birch" (*Betula* spp.). Agingga ti *beorc* iti di kumurang a maika-2 a siglo a Lakay a Futhark, a maipagarup a nagtaud manipud kadagiti  ti alpabeto a Daan nga Italiko, a direkto wenno babaen ti Latin a .

In-inut a nagbalin, iti  ti sinuratan a Insular, ti unsial a  ken kagudua ti unsial a , a nangidatag dagiti Gregoriano ken mision a Hiberno-Eskoses. Nasukatan dagiti alpabeto a Latin ti Daan nga Ingles dagiti immun-una a runas, a naan-anay a naparitan idi panawen ni Ari Canute idi rugrugi ti maika-11 a siglo. Nangpalatak ti Panangsakup dagiti Norman iti porma a minuskula a karolinhio (kagudua ti unsial), a kalpasanna a in-inut iti letra . Idi agarup 1300, ad-adda a nagbalin a napateg dagiti porma dagiti letra, kayat na a sawen, dagiti dakkel ken bassit a letra, ket naaddaanda da iti nagduduma a kaipapanan. Kalpasan ti panagimbento ti pagimprentaan idi maika-15 a siglo, ti Nasantuan nga Imperio a Romano (Alemania) ken Eskandinabia ket nagtultuloy nga agusar kadagiti porma ti sinuratan a gotiko (nangruna ti Fraktur), idinto ta idi agangay, inampon ti Inglatera ti humanista ken antiqua, a naparang-ay iti Renasimiento idiay Italia manipud iti kombinasion dagiti inskripsion a Romano ken dagiti teksto a Karolinhio. Nagparang dagiti agdama a kursibo a porma ti B idi maika-17 a siglo.

## Dagiti dadduma pay a panagusar
* No agus-usar iti sistema a heksadesimal, ti B ket kadawyan a sipra tapno mangirepresentar iti numero 11.
M

Ti **M** ket ti maika-13 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

Naala ti M manipud iti Penisio a Mem babaen ti Griego a Mu (Μ, μ). Nalabit a naala ti Semitiko a Mem manipud iti "Proto-Sinaitiko" (Panawen ti Bronse) a panangampon ti heroglipiko para iti "danum" iti sinuratan nga Ehipsio.

Para iti daytoy a heroglipiko, ti uni a nainaig iti daytoy a simbolo ket uni nga akroponiko a , manipud iti sasao nga Ehipsio para iti "danum", *nt*. Nalabit a akroponiko met ti panangampon a Semitiko ti daytoy kas iti letra para iti , manipud iti sasao a Semitiko para iti "danum", *[[:wikt:Reconstruction:Proto-Semitic/maʾ-|*mā(y)-]]*.
L

Ti **L** ket ti maika-12 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

Nalabit a naggapu ti L iti piktograma ti tirad ti baka, wenno ngata baston ti pastor.
K

Ti **K** ket ti maika-11 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

Nagtaud ti K iti Griego a letra a Κ (kappa), a met laeng nagtaud iti Semitiko a kaph, simbolo para iti maysa a silulukat nga ima. Ti daytoy a simbolo ket ngata panag-adaptar babaen ti dagiti Semitiko a tribu, nga agnanaed idi idiay Ehipto, manipud iti heroglipiko para iti ima, a nangirepresentar iti  iti Ehipsio a sao para iti "ima", ⟨⟩ (mabalin a maisao  iti Daan a Ehipsio). Para iti daytoy a letra, nalawag a intuding dagiti Semita iti uni a  ketdi, ta nangrugi ti saoda para iti "ima" iti dayta a timek.

Naipan ti K iti alpabeto a Latin, ket naited ti K iti nagan a *ka* /kaː/ tapno paggiddiatan daytoy ken C, a napanaganan iti *ce* (mabalikas a /keː/) ken Q, a napanaganan iti *qu* ken mabalikas a /kuː/. Kadagiti kaunaan a Latin nga inskripsion, nairepresentar dagiti letra a C, K, ken Q (a nabalin a pagsasukatanda) dagiti uni a /k/ ken /ɡ/ (a saan a naiduma iti panagsurat). Iti daytoy a konteksto, nausar ti Q sakbay ti napalikmut a bokal (kas pagarigan   "siak"), K sakbay ti /a/ (kas pagarigan    "kalendas"), ken C iti dadduma pay a lugar. Idi agangay, kaaduan a nangsukat ti C (ken ti bersionna a G) iti K ken Q. Nakalasat ti K iti sumagmamano a statiko a porma laeng, kas iti , "kalendas".

Idi naampon dagiti sasao a Griego iti Latin, naipatarus ti kappa kas C, agraman dagiti nautang a sasao manipud iti dadduma a pagsasao nga addaan iti uni a . Gapuna, kadawyan a maus-usar dagiti sasao a Romanse iti C (maysa a panangtulad ti aramid ti Klasiko a Latin), ken iti K kadagiti naudi a sasao, manipud dadduma pay a pamilia ti pagsasao, laeng. Iti sapasap nangipangpangruna dagiti sasao a Seltiko met iti C imbes a K, ket nangimpluensia daytoy nga aramid iti Daan nga Ingles.
I

Ti **I** ket ti maika-9 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

Iti alpabeto a Penisio, ngata ti naggapuan ti daytoy a letra ket heroglipiko nga Ehipsio para iti maysa a takiag, a nangirepresentar iti *voiced pharyngeal fricative* iti pagsasao nga Ehipsio, ngem naiyalis iti  (kas iti Ilokano nga '''y'''elo) babaen dagiti Semita ta nangrugi, iti dayta nga uni, ti saoda para iti "takiag". Nausar met daytoy letra tapno mangirepresentar iti  (*close front unrounded vowel*), nangruna iti ganggannaet a sasao.

Imampon dagiti Griego iti maysa a porma ti daytoy a letra, Penisio nga *[[yodh]]*, kas letrada nga *[[iota]]* () tapno mangirepresentar iti , isu met laeng a kas iti dagiti sinuratan a Daan nga Italiko. Iti pagsasao a Latin (kasta met iti Moderno a Griego) nangirepresentar daytoy a letra iti , ket agtultuloy daytoy a panagusar iti dagiti kaputotan ti Latin.

Nagtaud ti moderno a letra a "J" kas maysa a panagbaliwbaliw ti "I". Agpada a maus-usar para iti bokal ken iti konsonante, ket iti maika-16 a siglo laeng timmaud panangilasin iti nagbaetan ti dua.
N

Ti **N** ket ti maika-14 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

## Pakasaritaan
Nausar maysa kadagiti kadawyan a heroglipiko nga Ehipsio, uleg, iti panagsurat nga Ehipsio tapno mangirepresentar iti uni kas iti Ilokano a , ta ti sasao nga Ehipsio para iti "uleg" ket *djet*. Agpalpalawag dagiti dadduma a tattao, kas iti arkeologo a ni Douglas Petrovich, a nangadaptar dagiti agsasao iti sasao a Semitiko, nga agtartrabaho idiay Ehipto, iti dagiti heroglipiko tapno agpartuat iti umuna nga alpabeto (sinuratan a Proto-Sinaitiko).

Agpalpalawag dagiti dadduma a tattao, kas ni Alan Gardiner, a nangirepresentar ti isu met laeng a simbolo para "uleg" iti N, ta ngata nangrugi ti sasao da para "uleg" iti *n* (ti maysa a mabalin a sasao ket *nahash*). Nupay kasta, masuppiatan ti daytoy a teoria. Ti nagan para iti letra (iti Penisio, Hebreo, Arameo, ken alpabeto nga Arabiko) ket *[[nun]]*, a kaipapananna ti "ikan", iti dadduma kadagitoy a pagsasao. Ngata mangkonkonektar ti daytoy iti letra iti heroglipiko para iti danum a nagalis, a ponetiko a mangpapataud iti uni ti *n*.

## Dadduma pay a panagusar
* Iti matematika, ti italiko a porma a *n* ket maysa a kadawyan a simbolo para iti maysa a bariable a kaadu a mangirepresentar iti natural a numero. Tinawtawagan ti grupo dagiti natural a numero iti \mathbb{N}.
D

Ti **D** ket ti maika-4 a letra iti alpabeto a Romano.

## Pakasaritaan

Rimmuar ngata ti letra a Semitiko a Dāleth manipud iti logograma para iti maysa a ruangan wenno ikan. Manipud kadagiti heroglipiko nga Ehipsio, adda adu a mabalin a pammaregta. Iti Semitiko, Taga-ugma a Griego ken Latin, nangirepresentar ti letra iti , idinto ta iti Etrusko, kadaanan ngem nataginayon pay laeng ti letra. Ti katupag a letra a Griego ket delta (Δ).

## Dagiti dadduma pay a panagusar
* No agus-usar iti sistema a heksadesimal, ti D ket kadawyan a sipra tapno mangirepresentar iti numero 13.
E

Ti **E** ket ti maika-5 a letra iti alpabeto a Romano.

## Pakasaritaan

Umasping unay ti Latin a letra iti taudanna, Griego a letra nga epsilon wenno Ε. Kas sungbat, naggapu daytoy manipud iti Semitiko a letra a *[[He (letra)|hê]]*, a naipagarup a nangrugi kas agkarkararag wenno umaw-awag a tao (*hillul*, "panagrag-o"), ket nalabit a naibatay iti umasping a heroglipiko nga Ehipsio a mangipakita iti sabali a pannakabalikas.

Iti Semitiko, nangirepresentar ti letra iti  (ken  iti dagiti ganggannaet a sasao), idinto ta iti Griego, nagbalin ti *hê* a letra nga epsilon, a maus-usar a mangirepresentar . Nagtalinaed daytoy a pannakausar kadagiti nadumaduma a porma dagiti sinuratan a Daan nga Italiko ken ti alpabeto a Latin.

## Dagiti dadduma pay a panagusar
* No agus-usar iti sistema a heksadesimal, ti E ket kadawyan a sipra tapno mangirepresentar iti numero 14.
* Kadawyan a maus-usar ti *e* tapno ipamatmat ti numero ni Euler.
F

Ti **F** ket ti maika-6 a letra iti alpabeto a Romano.

## Pakasaritaan

Ti nagtaudan ti "F" ket letra a Semitiko a *[[waw (letra)|waw]]*, a nangirepresentar iti maysa a uni kasla  or . Ti orihinal a sukog ket ngata kawit wenno sarukod. Naibatay ngata iti maipada a heroglipiko nga Ehipsio.

Naampon ti Penisio a porma kadagiti Griego kas bokal, *[[upsilon]]* (umasping iti kaputotanna a "Y", ngem isu met ti inapo dagiti Romano a letra a "U", "V", ken "W"), ken iti sabali a porma, kas konsonante, *[[digamma]]*, nga mangipasimudaag ti panangibalikas a . Ti Latin a "F", uray no sabali ti pannakabalikasna, ket direkta a kaputotan ti *[[digamma]]*, ken umasping unay daytoy iti taga-ugma a kapadana.

Kalpasan a naikkat ti  manipud iti naisasao a Griego gapu kadagiti panagbalbaliw ti uni, nausar ti *digamma* kas sipra laeng. Nupay kasta, ti Griego nga alpabeto ti nangpataud met iti dadduma nga alpabeto, ket nataginayon ti dadduma kadagitoy nga alpabeto iti dagiti letra a nagtaud iti *digamma*. Iti alpabeto nga Etrusko, ngata nangirepresenta ti "F" iti , kas iti Griego, ket nangbukel dagiti Etrusko iti digrapo a "FH" tapno mangirepresentar iti . (Idi nautang dagitoy a letra, awan ti Griego a letra a mangirepresentar iti . Iti dayta a tiempo, nangirepresentar ti Griego a letra a phi "Φ" iti *voiceless bilabial plosive* a , nupay iti Moderno a Griego mangirepresentar na ti .)

Idi inampon dagiti Romano ti alpabeto, inusarda ti "V" (manipud iti Griego nga *[[upsilon]]*) saan laeng a para iti bokal a , no di pay ket para iti katupag a semibokal a , a nangibati iti "F" a nawaya para iti . Gapuna, kadagiti nadumaduma a kita ti *vav* iti lubong a Mediteraneo, simrek ti letra nga F iti alpabeto a Romano, a nainaig iti uni a saan nga adda kadagiti Griego. Agporma ti alpabeto a Romano iti nakaibatayan ti alpabeto a maus-usar ita iti Ilokano ken iti adu a dadduma pay a pagsasao.

## Dagiti dadduma pay a panagusar
* No agus-usar iti sistema a heksadesimal, ti F ket kadawyan a sipra tapno mangirepresentar iti numero 15.
G

Ti **G** ket ti maika-7 a letra iti alpabeto a Romano. 

Mabalin a maisurat ti bassit a bersion iti dua a porma: patakder (wenno "silulukat") a porma a || ket kadsaaranna (wenno "naserraan") a porma a ||. Gagangay ti panangusar ti immuna iti surat iti ima ken dagiti kita ti surat a naibatay iti dayta, nangnangruna dagiti kita ti surat a nairanta para kadagiti ubbing.

## Pakasaritaan

Agsubli ti ebolusion ti Latin a G iti immuna ti alpabeto a Latin, kayatna a sawen nga alpabeto a Griego. Ti *voiced velar stop* ket nairepresentar ti maika-3 a letra ti alpabeto a Griego a gamma (Γ), a kalpasanna a naampon ti pagsasao nga Etrusko. Kalpasanna nagpautang ti Latin iti daytoy a "napalikmut a porma" ti gamma, C, para iti mangirepresentar iti isu met laeng a uni, iti dagiti sasao a kas iti *recei* (ngata nagkauna a datibo a porma ti  "ari"), a masarakan iti maysa a nagkauna a Latin nga inskripsion. (Iti Klasiko a Latin, ti datibo ti *rex* ket *regi*.)

Iti panaglabas ti tiempo, nupay kasta, nagbaliw ti letra a C tapno mangirepresentar iti *unvoiced velar stop*, a nangiturong iti pannakaiyalis ti letra a K. Patien dagiti eskolar a ti daytoy a panagbalbaliw ket resulta ti impluensia ti Etrusko iti Latin.

Kalpasanna, iti panawen ti Daan a Latin, naipakaammo ti letra a "G" kas bariante ti "C", tapno mailasin ti naisao a  manipud iti awan ti timekna a , ket nausar ti "G" a mangirepresentar iti *voiced velar* manipud iti daytoy a punto, ken "C", iti *unvoiced velar* laeng.

Ti nairekord a nangirugi ti "G" ket ni *libertus* () Spurius Carvilius Ruga. Ni Ruga ti innayon ti letra a G iti pannursuro ti alpabeto a Romano idi maika-3 a siglo K.K. Ni Ruga met immuna a manglukat iti pribado nga eskuelaan, idi agarup 230 K.K. Iti daytoy a tiempo, saanen a paborado ti "K", ket itan nairepresentar ti "C" — a sigud a mangirepresentar iti  ken  sakbay dagiti silulukat a bokal — iti  iti amin nga aglawlaw.

Ipakitana ti panangikabil ni Ruga iti "G", a ti alpabetiko a panagsasaruno (a mainaig kadagiti pateg dagiti letra kas numnumero a Griego) ket maysa a pakaseknan uray idi maika-3 a siglo K.K.P. Sigun iti dadduma a rekord, nasapa idi maika-3 a siglo K.K.P., nangdalus ni Romano a censor Appius Claudius Caecus (a ibilang dayta a makarimon ken ganggannaet) iti orihinal a maikapito a letra a "Z" manipud iti alpabeto a Latin. Kuna ni Sampson (1985) a: "Nabatad a ti urnos ti alpabeto ket maibilang a maysa a banag a mabalin laeng a mainayon ti baro a letra iti tengnga no adda 'espasio' a napartuat babaen ti pannakaikkat ti daan a letra."

Insingasing ni George Hempl idi 1899 a pulos nga awan ti kasta a "espasio" iti alpabeto, ken a iti kinapudnona ti "G" ket maysa a direkta a kaputotan ti zeta. Naala ti zeta dagiti porma a kas iti ⊏ iti dadduma kadagiti Sinuratan a Daan nga Italiko; ngarud iti kapanunotanna, eksakto nga agpapada ti pannakabukel ti "G" manipud iti daytoy a sukog, iti pannakabukel ti "C" manipud iti gamma. Insingasing met ni Hempl a ti pannakabalikas a  &gt;  ket gapu iti pannakarugit ti umasping a letra a "K".

## Dagiti nagibasaran
H

Ti **H** ket ti maika-8 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

Nalabit a nangirepresentar ti orihinal a Semitiko a letra a Heth iti *voiceless pharyngeal fricative* (). Ngata timmukoy ti porma ti letra iti maysa a alad.

Nangirepresentar pay laeng ti Griego a Eta, sakbay a mangirepresentar iti atiddog a bokal a , iti umasping a uni, *voiceless glottal fricative* (). Iti daytoy a konteksto, ti Eta ket pagaammo met kas Heta. Ngarud, iti dagiti sinuratan a Daan nga Italiko, naampon ti letra a Heta, ti alpabeto nga Eubeo, iti orihinal a pateg ti uni a .

### Iti dagiti sasao a Romance

Nupay intinalem ti Etrusko ken Latin iti  kas maysa a ponema, napukaw ti dandani amin a sasao a Romanse daytoy a uni. Idi agangay, nagpautang manen ti Rumano iti uni manipud iti dagiti asideg a sasao nga Eslabiko. Nagpataud ti Espaniol iti sekundario a H manipud iti , sakbay a mapukaw manen daytoy a timek. (Naulimek H iti moderno nga Espaniol, ngem saan iti Ilokano. Kadatayo, mangirepresenta ti H iti Espaniol a J, wenno G sakbay a E wenno I: heroglipiko < *jeroglífico*, heograpia < *geografía*, kdp..)

Nagpataud ti nadumaduma a dialekto ti Espaniol iti  kas alopono ti  wenno  iti kaaduan a pagilian nga agsasao iti Espaniol, ket agus-usar ti nadumaduma a dialekto ti Portuges iti daytoy a letra kas alopono ti . Agus-usar met ti adu a ortograpia iti "H" iti dagiti digrapo ken dagiti trigrapo, kas iti "ch", a mangirepresenta iti  (Espaniol, Galego, Portuges),  (Pranses, moderno a Portuges), wenno  (Italiano, Pranses).
1968

Ti **1968** ket maysa a bisiesto a tawen a mangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak

## Naipasngay
* Mayo 28 - Kylie Minogue, taga-Australia a kumakanta

## Pimmusay
* Hunio 14 &ndash; Salvatore Quasimodo, Italiano a mannurat  (naipasngay 1901)
* Nobiembre 14 &ndash; Ramón Menéndez Pidal, Espaniol a pilologo, historiador, polklorista, ken mediebalista (naipasngay 1869)
* Disiembre 20 &ndash; John Steinbeck, Amerikano a mannurat (naipasngay 1902)
C

Ti **C** ket ti maika-3 a letra iti alpabeto a Romano.

## Pakasaritaan

Nagtaud ti "C" iti isu met laeng a letra a kas iti "G". Pinanaganan dagiti Semitia ti letra iti gimel. Naiadaptar ti senial ngata manipud iti heroglipiko nga Ehipsio para iti honda, ngata ti kaipapanan ti nagan a *gimel*. Ti sabali a posibilidad ket pannakailadawan ti maysa a kamelio, wenno para dagiti Semita, *gamal*. Nupay kasta, sigun ken ni Barry B. Powell, espesialista iti pakasaritaan ti panagsurat, "Narigat a panunoten no kasano a ti gimel = 'kamelio' ket naala manipud iti ladawan ti maysa a kamelio (nalabit maipakita ti bukotna, wenno ti ulona ken tengngedna!)".

Iti pagsasao nga Etrusko, awan dagiti konsonante nga oklusibo iti ponasion a konstrastibo, ngarud iti alpabeto nga Etrusko, naampon ti Griego a Gamma (Γ) tapno mangirepresentar ti . Addan iti alpabeto a Lumaud a Griego, naaddaan ti Gamma iti porma a "" iti Nasapa nga Etrusko, kalpasanna  iti Klasiko nga Etrusko. Iti Latin, iti kamaudiananna naaddaanna iti porma a "" iti Klasiko a Latin.

Kadagiti kaunaan nga inskripsion a Latin, nangirepresentar ti  iti uni a  ken  (a saan a naiduma iti panagsurat). Iti daytoy a sistema, nangirepresentar ti  iti  wenno  sakbay ti maysa a napalikbut a bokal,  sakbay ti , ken  iti sabali a lugar.

Bayat ti maikatlo a siglo K.K., nairuar ti nabaliwan a karakter para iti , ket naidulin ti  a mismo para iti . Sinukatan ti panagusar ti  (ken variantena ) iti kaaduan a panagusar ti  ken'. Gapuna, kabayatan ken kalpasan ti klasiko a panawen, para dagiti Romano katupag ti  iti Griego a gamma, ken  iti kappa. Makita tayo daytoy iti romanisasion dagiti Griego a sao, kas pagarigan ΚΑΔΜΟΣ (), ΚΥΡΟΣ (), ken ΦΩΚΙΣ (). (Para iti panagusar ti  imbes a , kitaen ti U.)

Kadagiti dadduma nga alpabeto, adda dagiti letra a homoglipiko iti "c" ngem saan a kapadpada iti panagusar ken panagipataud, a kas ti Siriliko a letra Es (С, с) a nagtaud iti lunato a sigma.

## Dagiti dadduma pay a panagusar
* No agus-usar iti sistema a heksadesimal, ti C ket kadawyan a sipra tapno mangirepresentar iti numero 12.

## Dagiti nagibasaran
J

Ti **J** ket ti maika-10 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

Idi damo, ti "J" ket sabali a kita ti "I" ( iti Ingles), a nausar para iti letra nga I iti ngudo dagiti numnumero a Romano, kas pagarigan XXIIJ wenno xxiij (imbes a XXIII wenno xxiii) tapno mangirepresentar iti beintitres. Rimmuar ti maysa a naisangsangayan a panagusar iti Tengnga a Nangato nga Aleman.

Ni Gian Giorgio Trissino (1478–1550) ket immuna a nalawag a nangilasin iti I ken J kas mangirepresentar kadagiti agduduma a uni, iti librona nga ** ("Ti surat ni Trissino maipapan kadagiti kaudian a nainayon a letra iti pagsasao nga Italiano") idi 1524.

Idi damo, ti "I" ken ti "J" ket agduduma a porma ti isu met laeng a letra, nga agpada a mangirepresentar iti , , and ; nupay kasta, nagparang-ay dagiti sasao a Romanse iti dagiti baro a uni (manipud iti dati nga  and ) a nairepresentar idi agangay kas "I" ken "J".

## Dagiti nagibasaran
Riwriw

Ti maysa a **riwriw** iti (Ingles:million) (1,000,000) wenno sangaribo a ribo, ket isu ti nakaisigud a sumaruno iti 999,999 ken sarunuen iti 1,000,001. Ti balikas a million iti Ingles ket naala iti pagsasao nga Italiano a *millione* a nanipud iti *mille* wenno ribo iti Ilokano.

Iti sientifico a notasion, maisurat kas 106.

## Napili a 7- a-digit a numnumero (1000001 - 9999999)
* **1046527** - Carol prime
* **1048576** = 2^20 (power of two), 2116-gonal number, an 8740-gonal number and a 174764-gonal number, the number of bytes in a mebibyte, the number of kibibytes in a gibibyte, and so on.
* **1084051** - Keith number
* **1089270** - harmonic divisor number
* **1111111** - repunit
* **1342269** - Fibonacci number
* **1421280** - harmonic divisor number
* **1539720** - harmonic divisor number
* **1563372** - Wedderburn-Etherington number
* **1594323** = 3^13
* **1679616** = 6^8
* **1771561** = 11^6 = 1331^2, also, Commander Spock's estimate for the Tribble population in the *[[Star Trek]]* episode "The Trouble With Tribbles"
* **1953125** = 5^9
* **2097152** = 2^21, power of two
* **2124679** - Wolstenholme prime
* **2178309** - Fibonacci number
* **2222222** - repdigit
* **2356779** - Motzkin number
* **2674440** - Catalan number
* **3333333** - repdigit
* **3524578** - Fibonacci number
* **3626149** - Wedderburn-Etherington prime
* **3628800** = 10!
* **4194304** = 2^22, power of two
* **4444444** - repdigit
* **4782969** = 3^14
* **4826809** = 13^6
* **5555555** - repdigit
* **5702887** - Fibonacci number
* **5764801** = 7^8
* **6536382** - Motzkin number
* **6666666** - repdigit
* **7365000** - Pennsylvania 6-5000, old style phone number of the Pennsylvania Hotel and name of a popular song
* **7777777** - repdigit
* **7913837** - Keith number
* **8388608** = 2^23, power of two
* **8436379** - Wedderburn-Etherington number
* **8675309** - Popular song from 1981 titled 867-5309/Jenny by Tommy Tutone
* **8888888** - repdigit
* **8946176** - self-descriptive number in base 8
* **9227465** - Fibonacci number
* **9369319** - Newman-Shanks-Williams prime
* **9694845** - Catalan number
* **9765625** = 5^10
* **9999999** - repdigit
GNU/Linux

Ti sistema a **GNU/Linux** ket maysa a version ti sistema a nakabasar iti GNU a Linux.

Gapu ta nawaya a software ti sistema a GNU/Linux, addaan daytoy iti naruay a version wenno "distribusion" wenno "distro."

## Dagiti mabigbig a "distribution" a GNU/Linux
* Debian GNU/Linux
* Ubuntu Linux
* Red Hat Linux
* Mandriva Linux
* SuSE Linux
* Bayanihan Linux
* Gentoo Linux

## Dagiti hardware a pakapatarayan ti GNU/Linux
* i386 (Intel, AMD)
* SPARC (SUN Microsystems)
* Apple Macintosh (Apple Computer, Inc.)
* Alpha (Hewlett-Packard)
* PowerPC (Motorola, IBM)
* ARM
* MIPS (Silicon Graphics, Inc. (SI))
* HP PA-RISC (Hewlett-Packard)
* IA-64/Itanium (Intel)
* AMD64 (AMD)
* S/390 (IBM)
GNU General Public License

Ti **GNU General Public License** (**GPL**) wenno ti pannakaipatarus ti Ilokano a *Sapasap a Publiko a Lisensia*, ket maysa a lisensia ti gandat a GNU para iti nawaya a sopwer. Pinutar daytoy ni Richard Stallman idi 1988. Daytoy ti kaunaan a lisensia a copyleft.

## Teksto ti GPL
* Ti opisial a bersion iti Ingles
*
Enero 22

## Paspasamak

## Naipasngay

## Pimmusay
* 1922 &ndash; Papa Benedicto XV, Papa ti Simbaan a Romano Katoliko (naipasngay 1854)
* 1973 &ndash; Lyndon B. Johnson, maika-36 a Presidente ti Estados Unidos (naipasngay 1908)
* 1977 &ndash; Natividad Almeda-López, immuna nga abogado a babai iti Filipinas (naipasngay 1892)

## Dagiti akinruar a silpo
* BBC: On This Day
* Today in History: January 22
Friedrich Nietzsche

Ni **Friedrich Wilhelm Nietzsche** (Oktubre 15, 1844–Agosto 25, 1900) ket maysa a naindaklan a naimpluensia a pilosopo, sikolohia, ken pilologo nga Aleman. Maysa isuna a napeklan a kritiko ti Kristianismo, Utilitarianismo, idealismo nga Aleman, romantisismo nga Aleman, ken ti sapasap a modernidad.

Dakkel ti nagapuananna ket maysa isuna a napateg a pammakauna ti maika-20 a siglo nga existensialismo, maysa a paratignay iti post-structuralismo ken maysa nga impluensia iti postmodernismo. 

Nalatak ni Nietzsche kas maysa nga existensialista a filosopo a nangibatad a "natayen ti Dios" ngem nupay kasta daytoy a batad ket maibilang a maysa kadagiti saan a unay a maaw-awatan iti amin a literatura ti maika-19 a siglo. Saan a literal a a pisikal a natayen ti Dios ditoy ngem ketdi dayutoy a panangisao ket maysa a kontroversial a panangibaga ni Nietzsche a ti Dios ket naikupinen iti biag ti kaaduan a tattao uray saanda a madmadlaw. Ti "pannakatay ti Dios" ket maysa a wagas a panangideklara a dagiti tao ket didan mamatpati iti urnos ti sangkataw-an. Ti ipapatay ti Dios, segun ken ni Nietzsche, ket saan laeng a panangiwaksi iti urnos a cosmic wenno pisikal ngem ketdi panangiwaksi met kadagiti naan-anay a tagipatgen, ti panangiwaksi iti pammati iti maysa nga objetibo ken sanglubongan a morales a linteg. Mangitunda daytoy iti nihilismo ket isu ti inobra ni Nietzsche ti mangsapul iti solusion tapno maadal manen dagiti fundacion dagiti naintaoan a tagipatgen.

## Dagiti akinruar a silpo
Martin Luther

Ni **Martin Luther** (Nobiembre 10, 1483–Pebrero 18, 1546) ket maysa a teologo nga Aleman, maysa nga Augustiniano a monghe, ken maysa nga eklesiastiko a repormista. Dagiti pannursurona ti nangtignay iti Protestante a Repormasion ken nanggubuay kadagiti doktrina ken kultura dagiti tradision a Luteranismo ken Protestantismo. Ti awag ni Luther iti Simbaan a panagsubli kadagiti pannursuro ti Biblia ti nangitunda iti pannakabukel dagiti baro a tradision iti uneg ti Kristianidad ken iti Repormasion a Katoliko, ti pasungbat ti Romano Katoliko kadagitoy a tignay.

Dagiti kontribusion ni Luther iti akinlaud a sibilisasion ket nasursurok pay ngem iti biag ti Simbaan a Kristiano. Dagiti patarusna ti Biblia ti nangirubuat iti pannakabukel ti maysa nga alagaden a bersion iti pagsasao nga Aleman, ken nakanayon iti sumagmamano a prinsipio iti arte ti panagipatarus. Dagiti met himno ni Luther ti nanginspirar iti pannakabukel ti kongregasional a panagkanta iti Kristianidad. Ti panangasawana idi Hunio 13, 1525 ken ni Katharina von Bora, maysa a madre a nangitandudo met iti Protestantismo, ti nangirugi met iti tignay ti klerikal a panagasawa iti uneg ti adu a tradision a Kristiano.

## Dagiti akinruar a silpo
* Martin Luther - Eine Bibliographie (Aleman)
Herbert W. Armstrong

Ni **Herbert W. Armstrong** (Hulio 31, 1892 &ndash; Enero 16, 1986) ket isu ti nangbangon iti Radio Church of God / Worldwide Church of God; kanselor ti Ambassador College; publisista ti magasin *[[The Plain Truth]]*; mangiparparang iti *[[The World Tomorrow]]* a programa iti radio ken telebision; presidente ti Ambassador International Cultural Foundation.
Joseph Smith, Jr.

Ni **Joseph Smith, Jr.** (Disiembre 23, 1805Hunio 27, 1844) ket ti kangrunaan a nangbangon ken daulo ti tignay a Santo iti Maudi nga Aldaw, nga ammo pay kas Mormonismo, a pakairamanan dagiti denominasion a kas iti Ti Simbaan ni Hesu-Kristo kadagiti Santo iti Maudi nga Al-aldaw ken ti Komunidad ni Kristo. Ibilang ken daydayawen dagiti pasurot ni Smith isuna a kas maysa a propeta kadagiti maudi nga al-aldaw.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* Opisial a panid ti LDS a maipanggep ken ni Joseph Smith
Richard Stallman

Ni **Richard Matthew Stallman**  ti nangbangon iti tignay para iti nawaya a sopwer, ti gandat a GNU, ti Free Software Foundation, ken ti League for Programming Freedom. Isu ti nangimbento iti kapanunotan a *copyleft* tapno masaluadan dagiti panggep daytoy a tignay, ken tapno mapagtalinaed daytoy a kapanunotan iti nawaras a panagaramat iti GNU General Public License (Sapasap a Lisensia a Publico a GNU) para iti sopwer. Kas maysa a naisalsalumina a programmer, pinutarna ti adu a sopwer a pakairamanan ti GNU Emacs, GNU C Compiler, ken GNU Debugger. Nangrugi isuna iti Projecto a GNU idi Enero 5 1984. Binangonna ti Free Software Foundation idi Oktubre 1985.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Panid ti web ni Richard Stallman
* Maysa a pannakisarita kenni Richard Stallman
Yasunari Kawabata

Ni **Yasunari Kawabata** (川端 康成 *Kawabata Yasunari*, Hunio 14, 1899 – Abril 16, 1972) ket maysa a Hapon a nobelista a dagiti lirikal ken naannayas a prosana ket nangpangabak kenkuana iti Premio Nobel iti Literatura idi 1968. Isu ti umuna aHapon ken maikatlo nga Asiano (kalpasan da Rabindranath Tagore ken Shmuel Yosef Agnon), a napadayawan iti nasao a premio. 

## Dagiti napili nga obra
* *The Dancing Girl of Izu* (*Izu no Odoriko* 1926, patarus nga Inggles 1955)
* *Snow Country* (*Yukiguni*, 1935-1937, 1947)
* *The Master of Go* (*Meijin*, 1951-4, patarus nga Inggles  1972)
* *Thousand Cranes* (*Senbazuru*, 1949-52)
* *The Sound of the Mountain* (*Yama no Oto*, 1949-54)
* *The Lake* (1954)
* *The House of Sleeping Beauties* (1961)
* *The Old Capital* (*Koto*, 1962)
* *Palm-of-the-Hand Stories*
* *Beauty and Sadness* (*Utsukushisa to Kanashimi to*, 1964)

## Dagiti nagibasaran
Gao Xingjian

Ni **Gao Xingjian** , ket maysa nga Insík a nobelista, dramaturgo ken kritiko, a nangabak iti Premio Nobel iti Literatura idi 2000. Maysa met a mabigbig nga agipatpatarus, direktor iti entablado, ken pintor. Naipasngay sadiay Ganzhou, Jiangxi, Tsína, ngem maysa itan a makipagili iti Pransia. Idi 1992 pinadawayan ti gobierno ti Pransia iti Chevalier de l'Ordre des Arts et des Lettres.

## Napili nga obra

* ("Constellation in a Cold Night", 1979)
* ("A Preliminary Examination of Modern Fictional Techniques", 1981)
* (*Signal Alarm*, 1982)
* (*Bus Stop*, 1983)
* (*Wild Men*, "Savages", 1985)
* ("Such a Pigeon called Red Lips", 1984) - maysa a urnong dagiti nobela
* (*The Other Shore: Plays by Gao Xingjian *, 1986)
* ("A Fishing Rod for my Grandpa", 1986) - maysa nga urnong dagiti ababa a sarita
* (*Soul Mountain*, 1990)
* (*Without -isms*, "No Ideology", 1995)
* (*One Man's Bible*, 1998)

### Obra iti Ingles
**Buying a Fishing Rod for my Grandfather*, nobela, flamingo, London, 2004, 
**Soul Mountain*, nobela, flamingo, London, 2001, 
**One Man's Bible* 

### Obra iti Aleman
**The bus station: a lyric comedy from the VR China* by Chang and Wolfgang Kubin Hsien chen. - Bochum: Brockmeyer, 1988.
**Escape: a modern tragedy*  by Helmut Forster Forster-Latsch and Marie Marie-Luise Latsch. - Bochum: Brockmeyer, 1992.
**At the border between life and death* by Marks of Renné// booklet for East Asian literature. NR Nobiembre 13 1992.
**Yeren: Tradition and [[avant-garde]] in Gao Xingjian's play "The Wild Ones" *(1985). by Monica Basting- Bochum: Brockmeyer, 1988. - ( Mairaman ti testo iti kasisigud nga Insik ket iti Aleman)
**Hard man, Sascha, and/or NO (1992): a drama of Gao Xingjian* . 

## Dagiti akinruar a silpo
Jean-Paul Sartre

Ni **Jean-Paul Charles Aymard Sartre** (Hunio 21, 1905 – Abril 15, 1980) ket maysa a Pranses nga eksistentialista a pilosopo, dramaturgo, nobelista ken agdildillaw iti literatura.

Napili a kas mapadayawan iti Premio Nobel iti Literatura idi 1964, ngem saanna nga inawat ti premio ta imbatadna a naynay a pagkedkedkedanna dagiti opisial a pammadayaw ken gapu ta dina kayat ti mairaman kadagiti institution.

## Kabibiag

## Dagiti obrana
* *L'imagination* (*Panagipagpagarup: Kapanunutan a Panagdillaw*), 1936
* *La transcendance de l'égo* (*Ti Panagsagudayan iti Agum*) 1937
* *La nausée* (*Alidukdok*), 1938
* *Le mur* (*Ti Taleb*), 1939
* *Esquisse d'une théorie des émotions* (*[[Panagiladawan ti Teoria dagiti Rikna]]*), 1939
* *L'imaginaire* (*Ti Panagipagpagarup*), 1940
* *Les mouches* (*Dagiti Ngilaw*), 1943 - maysa a moderno a bersion ti *Oresteia*
* **L'être et le néant** (**Pada a tao ken Panakaawan**), 1943
* *Réflexions sur la question juive* (*Antisenito ken Hudio*; literario a, *Dagiti Panagpanpanununot iti Hudio a Salusod*), 1943
* *Huis-clos* (*Awan ti Rummuaran]]*), 1944
* *Les Chemins de la liberté* (*Dalanan ti Panakawaya*) trilohia, a naglaon kadagiti:
** *L'âge de raison* (*Ti Tawena Panagrason*), 1945
** *Le sursis* (*Ti Respiro*), 1947
** *La mort dans l'Âme* (*Landok iti Kararua*), 1949
* *Morts sans sépulture* (*Dagiti Nangabak*, literatio, *Panakapatay nga awan ti panakaitabon*), 1946
* *L'Existentialisme est un humanisme* (*Eksistentialismo ken Humanismo*), 1946
* *La putain respectueuse* (*Ti Siraraem a Pampam*) 1946
* *Qu'est ce que la littérature?* (*Ania iti literatura?*), 1947
* *[[Baudelaire]]*, 1947
* *Dagiti Kasasaad*, 1947–1965
* *Les mains sales* (*Dagiti Narugit nga Ima*), 1948
* "Orphée Noir" (Nangisit nga Orpeo), pangyuna ti *Anthologie de la nouvelle poésie nègre et malgache.* inurnos babaen ni Léopold Sédar Senghor, 1948
* *Le diable et le bon dieu* (*Ti Sairo ken ti Naimbag nga Apo*), 1951
* *Les jeux sont faits* (*Ti Ay-ayam ket Sumaruno*), 1952
* *Santo Sena, Aktor ken Martir*, 1952
* *Eksistentialismo ken dagiti Rikna ti Nagtagitaoan*, 1957
* *Les séquestrés d'Altona* (*Dagiti Naipato iti Altona*), 1959
* *Critique de la raison dialectique* (*Panagdildillaw iti Dialektiko a Rason*), 1960
* *Panagbirbiruk para iti Pamay-an* (Inggles a patarus para iti umuna a sarita ti *Panagdildillaw*, Tomo I) 1962
* *Les mots* (*Dagiti Balikas*), 1964 
* "Pakauna" iti libro ni Frantz Fanon a *Dagiti Nakakaasi iti Daga*
* *L'idiot de la famille* (*Ti Maag iti Pamilia*), 1971–1972 - ken ni Gustave Flaubert
* *Cahiers pour une morale*(*Libro para kadagiti Etiko*), 1983, 1947-48 paammo kadagiti etiko
* *Les carnets de la drôle de guerre: Nobiembre 1939 - Marte 1940* (*|Dagiti Diario ti Gubat: Dagiti kuaderno manipud kadagiti palso a gubat 1939-1940*), 1984, dagiti kuaderno manipud kadagit panawena kapadasan ni Sartre iti Palso a Gubat iti 1939-1940

## Dagiti nagibasaran
Wolfgang Amadeus Mozart

Ni **Wolfgang Amadeus Mozart** (nayanak idi Enero 27 1756 iti Salzburg, Austria – pimmusay idi Disiembre 5, 1791 iti Vienna, Austria) ket maysa kadagiti kapatgan ken kalatakan a kompositor ti klasikal a musika.

## Sumagmamano a samiweng ni Mozart
Hunio 8

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1867 &ndash; Frank Lloyd Wright, Amerikano nga arkitekto (pimmusay 1959)

## Pimmusay
* 1845 &ndash; Andrew Jackson, maika-7 a Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1767)

## Dagiti akinruar a silpo
* BBC: On This Day
* Today in History: June 8
Hunio 7

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1909 &ndash; Jessica Tandy, Ingles-Amerikana nga aktres (pimmusay 1994)
* 1952 &ndash; Orhan Pamuk, Turko a mannurat, nagungunaan iti Premio Nobel iti Literatura
* 1959 &ndash; Mike Pence, maika-48 a Bise Presidente iti Estados Unidos

## Pimmusay
* 1954 &ndash; Alan Turing, Briton a matematiko (naipasngay 1912)
* 1965 &ndash; Judy Holliday, Amerikana nga aktres (naipasngay 1921)

## Dagiti akinruar a silpo
* BBC: On This Day
* Today in History: June 7
Hunio 9

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1796 &ndash; Carl Ludwig Blume, Aleman-Olandes a botaniko (pimmusay 1862)
* 1981 &ndash; Natalie Portman, Israeli-Amerikana nga aktres

## Pimmusay
* 1958 &ndash; Robert Donat, Briton nga aktor (naipasngay 1905)

## Dagiti akinruar a silpo
* BBC: On This Day
* Today in History: June 9
Hunio 10

## Paspasamak
* 1940 &ndash; Maikadua a Sangalubongan a Gubat: Ti Norwega ket simmuko kadagiti puersa ti Alemania.
* 1940 &ndash; Maikadua a Sangalubongan a Gubat: Ti Italia key nangrugi ti napaay a panagrautna iti Pransia.

## Naipasngay
* 1910 &ndash; Howlin' Wolf, Aprikano-Amerikano a musikero iti blues (pimmusay 1976)
* 1915 &ndash; Saul Bellow, Kanadiano-Amerikano a nobelista, laureado ti Premio Nobel (pimmusay idi 2005)
* 1922 &ndash; Judy Garland, Amerikana nga aktres ken kumakanta (pimmusay idi 1969)

## Pimmusay
* 323 BC &ndash; Alehandro ti Natan-ók, ari ti Macedonia (naipasngay idi 356 BC)
* 1949 &ndash; Sigrid Undset, Norwego a mannurat, laureado ti Premio Nobel (naipasngay idi 1882)
* 1967 &ndash; Spencer Tracy, Amerikano nga aktor (naipasngay 1900)
* 2012 &ndash; Dolphy, komediante manipud idiay Pilipinas (naipasngay idi 1928)

## Dagiti akinruar a silpo

* BBC: Iti Daytoy nga Aldaw
* Tatta nga Aldaw iti Pakasaritaan: Hunio 10
Hunio 6

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1850 &ndash; Karl Ferdinand Braun, Aleman a pisiko (pimmusay 1918)
* 1875 &ndash; Thomas Mann, mannurat nga Aleman, nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1955)

## Pimmusay
* 2005 &ndash; Anne Bancroft, Amerikana nga aktres (naipasngay 1931)

## Dagiti akinruar a silpo
* BBC: On This Day
* Today in History: June 6
Ludwig van Beethoven

Ni **Ludwig van Beethoven** (Deciembre 16, 1770 – Marso 26, 1827) ket maysa nga Aleman a kompositor ti klasikal a musica. Ibilang ti kaaduan a ni Beethoven ti maysa kadagiti naindaklan a kompositor iti pakasaritaan, bigbigen met ti dadduma nga isu ti kaindaklanan iti amin iti amin a panawen.

Mairaman kadagiti kalatakan nga obrana ti Fifth Symphony, Ninth Symphony, Sixth Symphony, ti piano a piesa a *[[Für Elise]]*, ti ''Pathétique'' Sonata ken ti ''Moonlight'' Sonata.

## Napili a pagpagteng iti biag
; 1792
: Napan iti Vienna, Austria tapno agadal iti Komposision iti babaen ni Franz Joseph Haydn. Ditoy met laeng a ciudad a nagnaed ni Beethoven.
; 1798
: Nalpasna ti "Sonata Do minor Opus 13" (Pathetique)
; 1801
: Pinutarna ti "Sonata Do sostenido minor Opus 27/2" (Moonlight) 
; 1804
: Nalpasna ti "Sinfonia Blg. 3, Mi bemol major op. 55" (Eroica) 
; 1805
: Nalpasna ti "Sonata sa Fa minor op. 57" (Appassionata) 
; 1808
: Nalpasna ti "Sinfonia Blg. 5 sa Do minor" op. 67 
; 1809
: Naikkan iti tinawen a suweldo babaen ken ni Archduke Rudolph ken dadduma pay a kameng ti nobilidad nga Austriano tapno makaputar iti musica ken adda pagbiagna. 
; 1818
: Nalpasna ti "Sonata sa B bemol major op. 106" (Hammerklavier) 
; 1823
: Nalpasna ti "Misa re major op. 123" (Missa Solemnis) 
; 1824
: Nalpasna ti Sinfonia Blg. 9 sa Re minor op. 125 (Choral) 

## Sumagmamano a samiweng ni Beethoven

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Juan XII

Ni **Juan XII** (nayanak iti Roma idi circa 937, pimmusay idi Mayo 14, 964), ket maysa a Papa manipud 955 agingga iti 963.

Ti orihinal a naganna ket Octavian, ngem idi sinublatna ti korona ti kinapapa ken ni Papa Agapetus II, pinilina ti apostoliko a nagan a Juan.

Maysa kadagiti maibilang a kakontroversialan a Papa iti pakasaritaan ti Simbaan ni Juan XII gapu kadagiti di maiparbeng nga aramidna. Maysa a panangisalaysay kadagiti pammabasol kaniana manipud *[[Patrologia Latina]]*, mairaman dagiti sumaganad:
:"*Then, rising up, the cardinal priest Peter testified that he himself had seen [John XII] celebrate mass without taking communion. John, bishop of [[Narni]], and John, a cardinal deacon, professed that they themselves saw that a deacon had been ordained in a horse stable, but were unsure of the time. Benedict, cardinal deacon, with other co-deacons and priests, said they knew that he had been paid for ordaining bishops, specifically that he had ordained a ten-year-old bishop in the city of [[Todi]]... They testified about his adultery, which they did not see with their own eyes, but nonetheless knew with certainty: he had fornicated with the widow of Rainier, with Stephana his father's concubine, with the widow Anna, and with his own niece, and he made the sacred palace into a whorehouse. They said that he had gone hunting publicly; that he had blinded his confessor Benedict, and thereafter Benedict had died; that he had killed John, cardinal subdeacon, after castrating him; and that he had set fires, girded on a sword, and put on a helmet and cuirass. All, clerics as well as laymen, declared that he had toasted to the devil with wine. They said when playing at dice, he invoked Jupiter, Venus and other demons. They even said he did not celebrate [[Matins]] and the canonical hours nor did he make the sign of the cross*."
Hunio 11

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1986 &ndash; Shia LaBeouf, Amerikano nga aktor

## Pimmusay
* 1979 &ndash; John Wayne, Amerikano nga aktor (naipasngay 1909)

## Dagiti akinruar a silpo
* BBC: On This Day
* Today in History: June 11
Hunio 12

## Paspasamak
* Ti Hunio 12 ket isu ti Aldaw ti Wayawaya iti Filipinas.

## Naipasngay
* 1924 &ndash; George H. W. Bush, maika-41 a Presidente ti Estados Unidos (pimmusay 2018)
* 1959 &ndash; Eufranio Eriguel, Filipino a doktor ken politiko
* 1986 &ndash; Carla Abellana, Filipina nga aktres

## Pimmusay
* 1983 &ndash; Norma Shearer, Kanadiana nga aktres (naipasngay 1902)
* 2003 &ndash; Gregory Peck, Amerikano nga aktor (naipasngay 1916)

## Dagiti akinruar a silpo
*BBC: On This Day
*Today in History: June 12
Hunio 13

## Paspasamak

## Naipasngay

## Pimmusay
* 1987 &ndash; Geraldine Page, Amerikana nga aktres (naipasngay 1924)

## Dagiti akinruar a silpo
*BBC: On This Day
*Today in History: June 13
Hunio 14

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1928 &ndash; Che Guevara, Arhentino-Kubano a pisiko, politiko ken daulo ti gerilia (pimmusay 1967)
* 1946 &ndash; Donald Trump, maika-45 a Presidente ti Estados Unidos
* 1977 &ndash; Camila Pitanga, Brasiliana nga aktres

## Pimmusay
* 1914 &ndash; Adlai Stevenson I, maika-23 a Bise Presidente ti Estados Unidos (naipasngay 1835)
* 1920 &ndash; Max Weber, Aleman a politikal nga ekonomista (naipasngay 1864)
* 1968 &ndash; Salvatore Quasimodo, Italiano a mannurat  (naipasngay 1901)
* 1971 &ndash; Carlos P. Garcia, maika-8 a Presidente ti Filipinas (naipasngay 1896)
* 1986 &ndash; Jorge Luis Borges, Arhentino a mannurat (naipasngay 1899)

## Dagiti akinruar a silpo
* BBC: On This Day
* Today in History: June 14
Hunio 15

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1949 &ndash; Jim Varney, Amerikano nga aktor (pimmusay 2000)
* 1963 &ndash; Helen Hunt, Amerikana nga aktres

## Pimmusay
* 1849 &ndash; James K. Polk, maika-11 a Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1795)

## Dagiti akinruar a silpo
*BBC: On This Day
*Today in History: June 15
Hunio 18

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1788 &ndash;  Carl Sigismund Kunth, Aleman a botaniko (pimmusay 1850)
* 1941 &ndash; Sadikul Sahali, Filipino a politiko
* 1942 &ndash; Paul McCartney, Ingles a musikero ken kompositor
* 1976 &ndash; Blake Shelton, Amerikano a kumakanta

## Pimmusay
* 2010 &ndash; José Saramago, Portuges a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1922)

## Dagiti akinruar a silpo
*BBC: On This Day
*Today in History: June 18
Hunio 19

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1861 &ndash; Dr. Jose Rizal, nailian a bannuar iti Filipinas (pimmusay 1896)
* 1941 &ndash; Václav Klaus, presidente ti Republika a Tseka
* 1959 &ndash; Christian Wilhelm Walter Wulff, Presidente ti Alemania manipud idi 2010 aginggana idi 2012
* 1972 &ndash; Jean Dujardin, Pranses nga aktor ken komidiante

## Pimmusay

## Dagiti akinruar a silpo
* BBC: On This Day
* Today in History: June 19
Pagsasao a Waraywaray

Ti **Waraywaray**ket ti maikalima a kaaduan a naisasao a patneng a rehional a pagsasao idiay Filipinas, a naipangpangruna dagiti probinsia ti Samar, Akin-amianan a Samar, Akindaya a Samar, Biliran, ken ti amianan-daya ti isla ti Leyte (ti mangpalikmut ti Tacloban). Daytoy ti maikatlo a kaaduan a naisasao a pagsasao kadagiti sasao a Bisaya kalpasan ti Cebuano ken Hiligaynon (Ilonggo). 

## Kitaen pay
*Tattao a Waraywaray
*Sasao a Bisaya
*Dagiti pagsasao ti Filipinas
*Samar
*Leyte

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*Dictionary English Waray-Waray/Tagalog (2005) by Tomas A. Abuyen, National Book Store, 494 pp., .

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao a Cebuano

Ti **Cebuano** (wenno **Sugbuanon**) ket maysa a pagsasao iti Filipinas nga ar-aramaten ti agarup 18,000,000 a tattao. Ti Cebuano ket maibilang iti pamilia dagiti pagsasao a Bisaya. Ti naganna  ket naadaw manipud iti isla ti Cebu iti Filipinas.

Maus-usar ti Cebuano kadagiti patneng nga agnanaed iti Cebu, Bohol, Negros Oriental ken kadagiti tao iti lumaud a paset ti probinsia ti Leyte ken iti amianan a Mindanao. Maus-usar pay iti sumagmamano nga ili ken isla iti Samar.

## Dagiti nagibasaran
Presidente ti Filipinas

Ti **Presidente** ti kangatuan a daulo iti Republika ti Filipinas. Idauluan ti presidente ti ehekutibo a sanga ti gobierno, a pakairamanan ti gabinete. Isu met laeng ti daulo ti Siiigam a Buyot iti Filipinas.

Sagudayen ti agdama a Batay-linteg ti Filipinas (1987) a ti presidente ket nasken nga addan iti edad a 40 agpangato, umili a Filipino a nayanak iti Filipinas, ken agnanaed iti pagilian 10 a tawen kasakbayan ti panagbubutos. Butosan dagiti kualipikado a botante a Filipino ti presidente a mangabak no isu ti makaala iti kadakkelan a bilang ti butos. Agserbi ti presidente iti maysa a termino nga agpaut iti 6 a tawen ken saanton a mapalubosan nga agkandidato para reeleksion kalpasan a maturposna ti terminona.

## Linia ti panawen

## Dagiti presidente

Addan 15 a nagtakem a presidente ti Filipinas.

### Umuna a Republika
* Emilio Aguinaldo, 1899–1901

### Mankomunidad ti Filipinas
* Manuel L. Quezon, 1935–1941; 1941–1944 (pimmusay)
* Sergio Osmeña, 1944–1946 (nagtakem kalpasan ti ipupusay ni Quezon)
* Manuel Roxas, 1946–1948 (nagbalin a presidente ti Maikatlo a Republika)

### Maikadua a Republika
* José P. Laurel, 1943–1945

### Maikatlo a Republika
* Manuel Roxas, 1946–1948 (pimmusay)
* Elpidio Quirino, 1948–1949 (nagtakem kalpasan ti ipupusay ni Roxas); 1949–1953
* Ramón Magsaysay, 1953–1957 (pimmusay)
* Carlos P. García, 1957 (nagtakem kalpasan ti ipupusay ni Magsaysay); 1957–1961
* Diosdado Macapagal, 1961–1965
* Ferdinand E. Marcos, 1965–1969; 1969–1972 (inyetnagna ti Linteg Militar)

### Panawen ti Linteg Militar
* Ferdinand E. Marcos, 1972–1981 (nagturay kas diktador babaen ti bilin a presidensial)

### Maikapat a Republika
* Ferdinand E. Marcos, 1981–1986 (napadisi iti takem)

### Maikalima a Republika
* Corazón C. Aquino, 1986–1992
* Fidel V. Ramos, 1992–1998
* Joseph Ejército Estrada, 1998–2001 (napadisi iti takem)
* Gloria Macapagal-Arroyo, 2001–2010
* Benigno S. Aquino III, 2010–2016
* Rodrigo Duterte, 2016–2022
* Bongbong Marcos, 2022–agdama

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
* Listaan dagiti Presidente ti Filipinas

## Dagiti akinruar a silpo
* Opisina ti Presidente ti Filipinas 
* Opisial a Portal ti Gobierno ti Filipinas
Pagsasao a Kapampangan

Ti **Kapampangan** ket maysa kadagiti 13 a kangrunaan a pagsasao iti Filipinas a maar-aramat kadagiti provincia ti Pampanga ken Tarlac. Maus-usar met iti sumagmamano a paset ti probinsia ti Nueva Ecija, ti Bulacan, ken Bataan.

Dagiti kaasitgan a kabagian a pagsasao ti Kapampangan ket dagiti pagsasao a Sambal ti probinsia ti Zambales ken Bolinao iti Bolinao, Pangasinan. 

## Dagiti nagibasaran
Hunio 17

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1851 &ndash; Karl Moritz Schumann, Aleman a botaniko (pimmusay 1904)
* 1911 &ndash; Manuel Arguilla, mannurat nga Ilokano (pimmusay 1944)

## Pimmusay
* 2008 &ndash; Cyd Charisse, Amerikana nga aktres ken sumasala (naipasngay 1922)

## Dagiti akinruar a silpo
* BBC: On This Day
* Today in History: June 17
Sasao a Bikol

Ti **Bikol** wenno **Bicolano** ket maysa a pagsasao a maar-aramat iti Peninsula ti Bicol iti isla ti Luzon iti Filipinas.

## Pannakaidasig

Ti Bicolano ket nabennebenneg iti tallo a grupo: Aplaya a Bikol, Kaunegan a  Bikol, ken Pandan Bikol.

### Aplaya
*Naga
**Agta (Isarog)
**Agta (Mt. Iraya)
**Central Bicolano / Bicolano (Naga)
*Virac
**Bicolano (Abagatan a Catanduanes)

### Kaunegan
*Agta (Mt. Iraga)
*Buhi-Daraga
**Bicolano (Albay)
*Iriga
**Bicolano (Iriga) / Rinconada Bicolano

### Pandan (Catanduanes)
*Bicolano (Amianan a Catanduanes)

## Dagiti nagibasaran
Listaan dagiti pagsasao babaen ti nagan

Daytoy ket sangkapaset a listaan dagiti 773 nga artikulo ti Wikipedia kadagiti masna a pagsasao nga alpabetiko a naurnos.

Para iti naipablaak a listaan dagiti pagsasao, kitaen ti ISO 639-1 (listaan dagiti kodigo ti ISO 639-1 para kadagiti 136 a nagruna pagsasao), wenno iti ad-adu a mangiraman a listaan, kitaen ti ISO 639-3 (listaan dagiti kodigo ti ISO 639-3, iti dagup a 7,874 manipud idi Hunio 2013). Ti enumerasion dagiti pagsasao ken dagiti dialekto ket mabalin a nalaka a makaabot iti kadagiti sakop ti lima a digit; ti Linguasphere Observatory ket addaan iti database (LS-2010) iti ad-adu negm 32,800 ca naikodigo a naikabkabil ken ad-adu ngem 70,900 a lingguistiko a nagnagan.

## Kiaten pay
* Pagsasao

## Dagiti nagibasaran
Enero 2

## Paspasamak

## Naipasngay
* 1892 &ndash; Manuel Roxas, maika-5 a Presidente ti Filipinas (pimmusay 1948)
* 1920 &ndash;  Isaac Asimov, mannurat (pimmusay 1992)
* 1925 &ndash; Eraño Manalo, Iglesia ni Cristo (pimmusay 2009)

## Pimmusay
* 1858 &ndash; John Forbes Royle, Ingles a botaniko (naipasngay 1798)
* 1950 &ndash; Emil Jannings, Suiso nga aktor  (naipasngay 1884)

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* BBC: On This Day
* Today in History: January 2