Karayan Niger

Ti **Karayan Niger** ket isu ti kangrunaan a karayan iti akinlaud nga Aprika nga umabot iti agarup a .  Ti pagayusan a labnengna ket  iti kalawa. Ti taudanna ket idiay Kabanbantayan ti Guinea idiay abagatan a daya ti Guinea. Daytoy ket agayus nga immindayon babaen ti Mali, Niger, idiay pagbeddengan ti Benin ken babaen ti Nigeria, nga agayus babaen ti maysa a dakkel a delta, nga ammo pay kas ti Delta Niger wenno ti Lana a Karkarayan, a mapan idiay Golpo ti Guinea idiay Taaw Atlantiko.  Ti Niger ket isu ti maikatlo a kaatiddogan a karayan idiay Aprika, a malabsan laeng babaen ti Nilo ken ti Karayan Kongo (nga ammo pay a kas ti Karayan Zaïre).  Ti kangrunaan a tributariona ket ti Karayan Benue.

## Etimolohia
Ti Niger ket tinawtawagan iti *Jeliba* wenno *Joliba* "nalatak a karayan" iti Manding; *Orimiri* wenno *Orimili* "nalatak a danum" iti Igbo; *Egerew n-Igerewen* "karayan dagiti karayan" iti Tuareg; *Isa Ber* "dakkel a karayan" iti Songhay; Kwara iti Hausa; ken *Oya* iti Yoruba. Ti nagtaudan ti nagan a *Niger*, a kasisigud laeng a naipakat kadagiti katengngaan a sakup ti karayan, ket di ammo. Ti mabalin a taudanna ket ti maysa a pannakabalbaliw, babaen ti impluensia iti Latin a *niger* "nangisit", iti Tuareg a nagat ti *egerew <u>n-iger</u>ewen*, nga inus-usar kadagiti igid ti katengngaan a sakup ti karayan iti law-law ti Timbuktu. Gaputa ti Timbuktu ket adda iti akin-abagatan a gibus iti nangruna a dalan ti Trans-Sahara a pagtagilakuan a mapan  idiay akinlaud a Mediteraneo, daytoy ti taudan ti kaaduan a pannakaaamo ti Europa iti daytoy a rehion.

Dagiti mediebal a mapa ti Europa ket nagipakpakat ti nagan a *Niger* kadagiti katengngaan a gay-at ti karayan, iti moderno a Mali, ngem ti *Quorra (Kworra)* kadagiti akin-baba a gay-at iti moderno a Nigeria, a kas dagitoy idi ket saan a nabigbigan nga isu met laeng nga agpadpada a karayan. Idi dagiti kolonia abileg ti Europa ket nangrugrugida a nagipatpatulod kadagiti barko iti igid ti Laud nga aplaya ti Aprika idi maika-16 ken maika-17 a sigsiglo, ti Karayan Senegal idi ket kanlnayon a naibagbaga nga isu ti mapan iti baybay a gibus iti Niger. Ti Delta Niger, a maibuybuyat iti Atlantiko babaen dagiti mangle a kalugnakan ken dagiti rinibu a distributario kadagiti igid ti ginasut a milia, ket naipanpanunotan idi a dagitoy ket aplaya a kalugnakan laeng. Idi laeng maika-18 a siglo a panagbisita ni Parke Mungo, a nagpababa a nagbanbaniaga iti Karayan Niger ken nangbisita dagiti nalatak nga imperio ti Sahel iti panawenna, ti husto a pananginagan ti dalan ti Niger dagiti Europeano, ken nangipadakkel ti nagan iti intero a dalanna.

Dagiti moderno a pagilian ti Nigeria ken Niger ket nakaala ti naganda manipud iti karayan, a nagmarmarka dagiti sinuppiatan a nailian a panagtunton babaen kadagiti bileg ti kolonia iti "Akinngato", "Akinbaba" ken "Tengnga" a labneng ti karayan Niger idi las-ud ti Innagaw para iti Aprika idi gibus ti maika-19 a siglo.

## Heograpia

Ti Karayan Niger ket maysa a "nalitnaw" a karayan, nga agaw-awit laeng ti maysa a maikasangapulo a sedimento a kas ti Nilo gapu ta dagiti taudan ti danum ti Niger ket naisanglad kadagiti taga-ugma a bato a mangited laeng ti bassit a lan-ak. Kasla ti Nilo, ti Niger ket tinawen a malayusan; daytoy ket mangrugi ti Septiembre, ken kumaro iti Nobiembre, ken malpas iti Mayo.

Ti maysa a naisangsangayan a langa ti karayan ket ti Akin-uneg a Delta Niger, nga agporma ti kellaat a panagpabassit ti bukodna a gradiente. Ti pagbanaganna ket ti maysa a rehion dagiti naisallapid nga alog stream, dagiti kalugnakan, ken dagiti danaw a kasla ti kadakkel iti Belhika; dagiti tiempo a layus ket mangaramid ti Delta a nasayaat nga agpataud para iti panagkalap len agrikultura.

Ti karayan ket 'makapukaw' ti ganggani a dua a pagkatlo ti mabalin a panagayusna idiay Akin-uneg an Delta a baetan ti Ségou ken Timbuktu babaen panagagsep ken panagbawbaw. Amin a danum manipud iti Karayan Bani, nga agayus iti Delta idiay Mopti, ket saan a makasukat para kadagitoy a 'pannakapukaw'. Ti katimbengan a 'pukaw' ket nakarkulo iti 31&nbsp;km3/tungngal maysa a tawen, ngem adu ti adu a pagdumadumaanna iti tinawen. Ti karayan ket tiponanto babaen dagiti nadumaduma a tributario, ngem mapukawan pay ti adu a danum babaen ti panagbawbaw. Ti kaadu ti danum a sumsumrek iti Nigeria ket narukrukod idiay Yola ket nakarkulo idi iti 25&nbsp;km3/ti tunggal maysa a tawen sakbay ti tawtatwen ti 1980 ken iti 13.5&nbsp;km3/ti tunggal maysa a tawen idi las-ud ti tawtawen ti 1980. Ti kangrunaan a tributario ti Niger idiay Nigeria ket ti Karayan Benue a tumipon iti karayan idiay Lokoja, Nigeria. Ti dagup a tomo dagiti tributario idiay Nigeria ket innem nga ad-adu ngem ti uneg a panagayus idiay Nigeria, nga adda ti panagayus idiay asideg ti sabangan ti karayan iti 177.0&nbsp;km3/ti tunggal maysa tawen sakbay ti tawtawen ti 1980 ken 147.3&nbsp;km3/ti tunggal maysa a tawen idi las-ud ti tawtatwen ti 1980.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo

*Pakaammo ken mapa ti taudan ti danum ti Niger