Zambia

TI **Zambia** (), opisial a ti **Republika ti Zambia** (Ingles: *Republic of Zambia*; Bemba:* Icalo ca Zambia*; Tonga: *Cisi ca Zambia*; Lozi: *Naha la Zambia*; Nyanja: *Dziko la Zambia*), ket ti maysa a napalikmutan iti daga a pagilian iti pagtutumpongan ti Tengnga, Akin-abagatan ken Daya nga Aprika. Dagiti kaarrubana ket ti Demokratiko a Republika ti Kongo iti amianan, Tanzania iti amianan-daya, Malawi iti daya, Mozambique iti abagatan a daya, Zimbabwe ken Botswana iti abagatan, Namibia iti abagatan a laud, ken Angola iti laud. Ti kapitolio a siudad ti Zambia ket ti Lusaka, a mabirukan iti abagatan-tengnga a parte ti Zambia. Kangrunaan a naikonsentrado ti populasion itilikmut ti Lusaka iti abagatan ken iti Probinsia ti Copperbelt iti amianan, dagiti bugas a sentro ti ekonomia ti pagilian.

Kasisigud a tinagtagitao dagiti tattao a Khoisan, naapektuan ti rehion babaen ti panagpadakkel ti Bantu iti maikasangapulo ket tallo a siglo. Kalpasan dagiti eksplorador nga Europeano idi maikasangapulo ket walo a siglo, kinolinisado ti Britaniko ti rehion kadagiti protektorado ti Britaniko ti Barotseland-Amianan-Akinlaud a Rhodesia ken Amianan-EAkindaya a Rhodesia kadagiti patingga ti maikasangapulo ket siam a siglo. Naitiptipon dagitoy idi 1911 tapno mangbukel ti Akin-amianan a Rhodesia. Kadagiti kaaduan a paset ti panawen ti kolonia, tinurayan idi ti Zambia babaen ti maysa nga administrasion a naidutok manipud iti Londres a binalbalakadan ti Kompania ti Britaniko nga Abagtaan nga Aprika.

Idi 24 Oktubre 1964, nagbalin a nawaya ti Zambia manipud iti Reino Unido ken ni kangrunaan a ministro Kenneth Kaunda ket nagbalin a ti immuna a presidente. Ti  sosialista a United National Independence Party (UNIP) ni Kaunda ket nangitalinaay iti bileg manipud idi 1964 aginggana idi 1991. Nangruna a nagpapel ni Kaunda iti rehional a diplomasia, nga asideg a nakitinnulong iti Estados Unidos iti panagbiruk kadagiti solusion kadagiti suppiat iti Akin-abagatan a Rhodesia (Zimbabwe), Angola, ken Namibia. Mnaipudidi 1972 aginggana idi 1991, ti Zambia ket maysa idi a maysa partido nga estado a ti UNIP iti kaikaisuna a legado a politikal a partido babaen ti insasao iti "Maysa a Zambia, Maysa a Pagilian" nga inaramid babaen ni Kaunda. Ni Kaunda ket sinaruno idi babaen ni Frederick Chiluba ti sosial-demokratiko ti Movement for Multi-Party Democracy idi 1991, ken nangrugian ti maysa a paset ti panawen ti panagrang-ay ti sosial-ekonomia ken ti disentralisasion ti gobierno. Manipud iti dayta, nagbalinen ti Zambia a kas maysa nga adu ti partidona nga estado ken nakasanay kadagiti nadumaduma a nakappia a transision ti bileg.

Aglaon ti Zambia kadagiti adu a masna a rekurso, a mairaman dagiti mineral, naatap a biag, bakbakir, nasadiwa a danum ken maarab a daga. Idi 2010, ninaganan ti Banko ti Lubong ti Zambia a kas maysa kadagiti kapardasan a nareporma nga ekonomia ti pagilian iti lubong. Naikuartel ti Common Market for Eastern and Southern Africa (COMESA) idiay Lusaka.

## Nagan
Ammo idi ti teritorio ti Zambia a kas Akin-amianan a Rhodesia manipud idi 1911 aginggana idi 1964. Nanaganan manen daytoy a kas Zambia idi Oktubre 1964 kalpasan ti wayawaya manipud iti turay ti Britaniko. Ti nagan a Zambia ket naala manipud iti Karayan Zambezi (mabalin a kayat a sawen ti Zambezi ken "nalatak a karayan").

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* DeRoche, Andy, *Kenneth Kaunda, the United States and Southern Africa* (London: Bloomsbury, 2016)
* 
* Gewald, J. B., et al. *One Zambia, Many Histories: Towards a History of Post-colonial Zambia* (Brill, 2008)
* Ihonvbere, Julius, *Economic Crisis, Civil Society and Democratisation: The Case of Zambia* (Africa Research & Publications, 1996)
* LaMonica, Christopher, *Local Government Matters: The Case of Zambia * (Lambert Academic Publishing, 2010)
* Mcintyre, Charles, *Zambia*, (Bradt Travel Guides, 2008)
* Murphy, Alan and Luckham, Nana, *Zambia and Malawi*, Lonely Planet Multi Country Guide (Lonely Planet Publications, 2010)
* Phiri, Bizeck Jube, *A Political History of Zambia: From the Colonial Period to the 3rd Republic* (Africa Research & Publications, 2005)
* Roberts, Andrew, *A History of Zambia* (Heinemann, 1976)
* Sardanis, Andrew, *Africa: Another Side of the Coin: Northern Rhodesia's Final Years and Zambia's Nationhood* (I. B. Tauris, 2003)

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti gobiernog 
* 
*