open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Danaw Danao (Negros)

Ti **Danaw Danao** ket ti basbassit kadagiti dua a danaw a mabirukan iti Masna a Parke ti Singin a Dandanaw ti Balinsasayao iti akin-abagatan a parte ti Negros Oriental iti Filipinas; ti sabali ket ti Danaw Balinsasayao. Dagiti danaw ken ti likmutna ket naikeddeng a kas maysa a nasalakniban a lugar babaen ti *Proklamasion Blng. 414* idi Nobiembre 21, 2000 a naikategoria a kas Masna a Parke a mangsakop iti agarup a . Ti danaw ket agarup a  iti kalawa ti rabaw.

## Flora ken fauna
Ti danaw ket mangsuporta iti nabaknang a fauna ti ikan, a mairaman iti bilang dagiti naipayammo a sebbangan. Ti mangpalikmut a dipterokarpo a bakir ket nabaknang iti biag ti billit.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Heograpiko a datos a mainaig iti Danaw Danao (Negros) iti OpenStreetMap
Danaw Aguingay

Ti **Danaw Aguingay** ket ti maysa a nawatiwat a tanap iti tengnga ti Nailian a Parke ti Bulkan Bulusan a mabirukan iti asideg ti Danaw Bulusan iti ili ti Bulusan, iti abagatan a tengnga ti parte ti Probinsia ti Sorsogon, Akin-abagatan a Luzon, Rehion ti Bicol, Filipinas. Daytoy ket tinawtawagan iti *Ti Danaw* gapu ta daytoy ket masansan a malylayus iti las-ud ti panagtutudo ken namaga iti las-ud ti kalgaw. Iti panawen ti panagtutudo, daytoy ket kasla dakkel a danaw a mabirukan iti pakad ti Bantay Bulusan. Ti lugar ket ayan dagiti nadumaduma nga endemiko a billit, dagiti reptilia ken dagiti nadumaduma a mamalia. Daytoy ket napalikmutan babaen ti nalangto a mulmula ken ti maysa a tropikal a katuduan a bakir. Maserreakn laeng daytoy babaen ti pannagna manipud iti Danaw ken manipud kadagiti purok ti Kapangihan ken San Roque.

## Dagiti pisikal a pannakailasin

Ti Danaw Aguingay ket ti sabali pay a malmalmeng nga abut ti bulkan iti kaunegan dagiti lugar tyi Bulkan Bulusan. Kadagiti las-ud ti panawen ti panagtutudo, nalitnaw ti danum ken maraberde. Adda dagiti lugar a naabungotan iti ruot ken batbato. Daytoy ket ayan dagiti endemiko a billit, dagiti mamalia, dagiti insekto ken dagiti reptilia ken napalikmutan babaen ti tropikal a katuduan a bakir.

## Kitaen pay
*Bulusan, Sorsogon
*Nailian a Parke ti Bulkan Bulusan
Masna a Parke ti Bulkan Mayon

Ti **Masna a Parke ti Bulkan Mayon** ket ti maysa a nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan iti Rehion ti Bicol (Rehion 5) iti abagatan a daya ti Isla ti Luzon, ti kadakkelan nga isla iti pagilian.  Sakupen ti masna a parke iti kalawa iti , a mairaman ti kangitingan a Bulkan Mayon, ti kaaktibuan iti Filipinas, ken dagiti kadenna a kaarrubayan.  Nadayeg pay ti bulkan gapu iti maysa a gangani a perpekto a balisongsong.  Immuna a nasalakniban a kas maysa a Nailian a Parke idi 1938, daytoy ket naidasig manen a kas Masna a Parke idi 2000.

## Heograpia
Sakupen ti Masna a Parke ti Bulkan Mayon iti kalawa iti  a mabirukan kadagiti walo a siudad ken ili nga addaan iti turay iti bantay.  Dagitoy a komunidad ket ti Camalig, Daraga, Guinobatan, Siudad ti Legazpi, Siudad ti Ligao, Siudad ti Tabaco, Malilipot, ken Santo Domingo, amin ket adda iti probinsia ti Albay.  Ti pantok ti bulkan ket ti kangatuan nga elebasion iti Rehion ti Bicol iti .

## Pakasaritaan
Immuna nairangarang ti nasalakniban a lugar a kas *Nailian a Parke ti Bulkan Mayon*, nga addaan iti naiyuna a kalawa iti , idi Hulio 20, 1938 babaen ti Proklamasion Blng. 292 idi las-ud ti presidensia ti Mankomunidad ni Manuel L. Quezon.  Idi 1992, ti Tignay ti Republika Blng. 7586 wenno ti National Integrated Protected Areas System (NIPAS) Act ket naitakder tapno mangpartuat, mangikeddeng, mangidasig ken mangimaton babaen ti Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso, kadagiti amin a nasalakniban a lugar iti pagilian para kadagiti agdama ken masakbayan a henerasion iti tattao a Filipino.  Babaen ti NIPAS, ti Nailian a Parke ti Bulkan Mayon ket naidasig manen ken nanaganan manen a kas *Masna a Parke ti Bulkan Mayon* babaen ti pannakapirma ti Proklamasion Blng. 412 idi Nobiembre 21, 2000.

## Dagiti ladawan

Mt Mayon via Sumlang Lake - Albay - Philippines.jpg|Buya ti Bulkan Mayon babaen ti Danaw Sumlang iti Albay
ATV Adventure at Mt Mayon, Albay, Philippines.jpg|Adbentura iti ATV iti Bulkan Mayon


## Kitaen pay
*Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Danaw Bulusan

Ti **Danaw Bulusan** ket ti maysa a danaw iti isla ti Luzon iti Filipinas. Daytoy ket mabirukan iti tengnga ti Nailian a Parke ti  Bulkan Bulusan a mangsakop iti kalawa ti daga iti . Daytoy ket addaan iti kangato iti  ken mabirukan iti abagatan a daya a sikig ti Bantay Bulusan, ti maysa nga aktibo a bulkan.

Maserrekan ti danaw babaen ti Maharlika Highway aginggana iti ili ti Irosin ken lumabas babaen dagiti ili ti Casiguran ken Juban. Manipud idiay Irosin, daytoy ket sangapulo pay a kilometro aginggana iti daytoy a lugar. Ti sabali pay a panagserrek ket iti panaglabas iti napintas ti buya a dalan a mangtan-aw iti Taaw Pasipiko (Lingsat San Bernardino) babaen dagiti ili ti Gubat, Barcelona ken ti tengnga ti ili ti Bulusan.

## Dagiti pisikal a pannakailasin
Ti Danaw Bulusan ket binukel babaen ti tektoniko a panagpenned ken mabalin a sabali pay nga abut ti bulkan. Maraberde ti danumna ken ti sirok ti danumna ken nabato ken nadarat ken adda dagiti parte a nalugnak.

## Fauna
Daytoy ket ayan dagiti endemiko a sebbangan dagiti ikan ti nasadiwa a danum. Daytoy ket mangsuporta pay kadagiti billit, dagiti mamalia ken dagiti uyokan. Daytoy ket kompleto a napalikmutan babaen ti tropikal a katuduan a bakir.


Papeles:Bulusan LK.jpg|Daya a bangir ti Danaw Bulusan


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Heograpiko a datos a mainaig iti Danaw Bulusan iti OpenStreetMap
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Mimbilisan

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Mimbilisan** ket ti lugar a nasalakniban a ladawan ti daga a mabirukan iti probinsia ti Misamis Oriental iti Akin-amianan a Mindanao iti Filipinas. Daytoy ket naitakder idi 1936 tapno masalakniban ti bakir ti pagbibingayan ti danum ti kaarrubayan ti Dissuor Mimbilisan (mailetra pay a kas Dissuor Milisbilisan) iti ili ti Talisayan a nairangarang babaen ti Proklamasion Blng. 51 babaen ni Presidente Manuel Luis Quezon. Daytoy ket addaan iti naiyuna kalawa iti  ken ti maysa a nangruna a taudan ti Sistema ti Danum ti Mimbilisan a mangipaay iti danum kadagiti kaarrubayan a komunidad ti akindaya a Misamis Oriental. Idi 1999 ken idi manen 2007, ti reserba ti bakir ket naitakder manen a kas ti maysa a nasalakniban a ladawan ti daga babaen ti National Integrated Protected Areas System iti pannakairangarang ti Proklamasion Blng. 134 ken Tignay ti Republika Blng. 9494. Daytoy ket maysa kadagiti lima a nairangarang a nasalakniban a lugar ti Filipinas iti Misamis Oriental.

## Heograpia
Sakupen ti Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Mimbilisan iti kalawa iti  kadagiti away a purok ti Bugdang iti Talisayan ken Mapua iti Balingoan. Daytoy ket mabirukan iti akin-amianan a pakad ti Kabambantayan ti Bantay Balatukan, ti sabali pay a nairangarang a nasalakniban a lugar a naidasig a kas maysa a masna a parke a mangbukel iti duri ti Peninsula ti Misamis. Aglaon ti Bantay Balatukan kadagiti taudan ti danum dagiti nadumaduma karayan ken dagiti waig a mangatian kadagiti adda iti igid ti baybay nga ili manipud iti Balingasag aginggana iti Gingoog ken agatian iti Baybay Bohol. Beddengan ti Karayan Talisayan ti parke ti Mimbilisan iti daya ken ti Karayan Mindocdocan iti laud. Daytoy ket mabirukan iti  iti abagatan ti maitutop nga ili ti Talisayan ken agarup a  iti amianan a laud ti Gingoog. Daytoy ket maserrekan babaen ti Kalsada ti Mapua iti Balingoan ken ti Kalsada ti Butuan–Cagayan de Oro–Iligan manipud iti kapitolio ti rehion ken ti kadakkelan a siudad iti Cagayan de Oro a mabirukan iti agarup a  iti abagatan a daya.

## Dagiti nagibasaran
Masna a Parke ti Peninsula ti Amianan a laud a Panay

Ti **Masna a Parke ti Peninsula ti Amianan a laud a Panay** ket mabirukan idiay isla ti Panay, kadagiti probinsia ti Aklan ken Antique iti Filipinas a nairangarang idi a kas masna a parke babaen ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo idi Abril 18, 2002 (Proklamasion Blng. 186, 2002). Ti Masna a Parke ti Peninsula ti Amianan a laud a Panay ket addaan iti kalawa iti 120.09&nbsp;km2, a mabirukan iti kaunegan dagiti ili ti Nabas, Malay, Buruanga, Libertad ken Pandan.

## Lugar ti pagayusan a labneng
Ti Masna a Parke ti Peninsula ti Amianan a laud a Panay ket maysa pay a nangruna a pagayusan a labneng. Ti bakir ti Masna a Pake ket iturongna ti danum manipud iti tudo iti sistema dagiti ubbog ken karayan para kadagiti sumurok a 100,000 nga agtataeng. Ti danum para iti Isla ti Boracay ken dagiti ginasut a ribo a turista nga agbisbisita iti tinawen ket paayan pay babaen ti pagayusan a labneng ti Amianan a laud a Panay.

## Dagiti aktibidad ti panagsalaknib
Gaou ta daytoy a lugar ket naikeddeng a nangruna unay, naporma ti Northwest Panay Biodiversity Management Council (NPBMC) idi 1999 tapno masalakniban daytoy. Buklen ti NPBMC dagiti lokal a yunit ti gobierno ti Amianan a laud a  Panay, dagiti saan a maipapan iti gobierno a gunglo a kas ti BioCon, ken ti Nailian ken dagiti Ahensia ti Lokal a Gobierno a kas ti Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso (DENR).

Idi Marso 2016, nangited ti gobierno ti Alemania iti 4 a riwriw nga Euro (Php200-riwriw) para iti proyekto iti panagsalaknib iti bakir.

## Flora ken Fauna
Ti lugar ket ayan dagiti nadumaduma a sakup ti flora ken fauna iti Akinlaud a Visayas.

## Kitaen pay
* Masna a Parke ti Sibalom
* Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
* Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Masna a Parke ti Sibalom

Ti **Masna a Parke ti Sibalom** ket ti  a nasalakniban a lugar iti Filipinas iti isla ti Panay iti ili ti Sibalom, Antique. Daytoy ket nairangarang a masna parke idi 23 Abril 2000. Daytoy ket naikeddeng a kas maysa kadagiti naudi a nabati a tanap a bakir iti Panay.

Immuna naitakder ti parke idi Hunio 28, 1990 a kas ti *Tipulu-an Mau-it Rivers Watershed Forest Reserve* a mangsakop iti  iti maysa a nangruna a pagbibingayan ti danum.

## Heograpia
Umabot ti Masna a Parke ti Sibalom kadagiti sangapulo ket innem a baranggay iti Sibalom. Daytoy ket mabirukan iti  iti daya manipud iti probinsial a kapitolio ti Antique, ti San Jose de Buenavista, ken agarup a a  iti laud manipud iti Siudad ti Iloilo. Ti parke ket naurnos iti likmut ti lugar ti pagbibingayan ti danum iti Karayan Tipulu-an ken Karayan Mao-it ken tributario dagitoy ti Karayan Sibalom. Daytoy ket addaan pay kadagiti pito a tibutario a mangited iti mainum a danum para kadagiti lima nga ili ken mangsibog iti agarup a  a talon ti bagas kadagiti uppat nga ili ti Antique. Ti Bantay Porras iti  ket ti kangatuan a pantok iti lugar ken mabirukan iti tengnga ti parke.

## Bakir
Ti parke ket addaan iti kalalainganna a bakir ti bantay, maysa a bakir iti tanap, addaan iti daga ti babassit a mula ken nawaya a karuotan. Dagtii sirok ti karayan ket aglaon kadagiti gameng a kas ti  agate, jasper ken onyx.

Agarup a 5,000 nga ektaria iti bakir iti Sibalom manipud iti Bantay Porras aginggana iti Bantay Igmatindog, ket sakupenna ti Karayan Sibalom ken dagiti tributariona. Iti daytoy a bakir, 672 nga ektaria ket saan a nadisturbo babaen ti aktibidad ti tao bayat nga agarup a 4,223 nga ektaria ket buklen ti agtawen iti 50 a lugar ti namulaan manen a bakir.

## Kaatapan
Agserbi ti parke a kas koridor a pagbaetan dagiti dua a nangruna a lugar ti billit iti isla, ti Masna a Parke ti Peninsula ti Amianan a laud a Panay ken ti Kabambantayan ti Tengnga a Panay. Daytoy ket mangsuporta kadagiti 76 a sebbangan ti billit, 28 kadagitoy ket endemiko iti Filipinas a mairaman ti agdardara iti puso ti Negros, Kalaw ni Walden, Kalaw ti Bisaya, brahminy kite, blue-naped parrot, white-winged cuckooshrike ken akindaya a kullaaw ti ruot. Dagiti sabali pay nga endemiko a fauna nga ammo nga agtataeng iti parke ket mairaman ti Visayan spotted deer, Visayan warty pig, ken dagiti sebbangan ti herpetofaunal a kas ti higante a tukak ti Bisaya, Negros truncated-toed chorus frog, collared monitor lizard ken ti Philippine sailfin lizard.

## Flora
Maysa kadagiti nangruna iti daytoy a lugar ket ti dakkel a sabong iti *[[Rafflesia speciosa]]*, a naduktalan iti Bantay Porras ken dagiti mangpalikmut a baranggay idi 2002

Ti dipterokarpo a kaykayo ti Filipinas a kas ti puraw a lauan ken ti apitong, ken dagiti kayo ti prutas a kas ti  antipolo ken malapaho ket mabirukan kadagiti bakir ti Sibalom.  Ti madangran iti lubong a higante a sabong, ti Rafflesia speciosa, ket agsabong pay iti daytoy a parke.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
* Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Talaytay

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Talaytay** ket ti maysa a nasalakniban a lugar iti akin-amianan nga Aurora, Filipinas a mangpreserba ti taudan ti danum ti Karayan Talaytay iti kabambantayan ti Sierra Madre iti Tengnga a Luzon. Daytoy ket buklen iti kalawa iti  a sumakop manipud iti nagubsang nga interior nga aglaon kadagiti taudan ti danum ti Karayan Talaytay aginggana iti sabanganna iti lugar ti tanap ti ili ti Dinalungan. Ti parke ket ammo nga ayan dagiti nadumaduma a nangruna a flora iti karuay ti dipterokarpo, a mairaman ti *[[Dipterocarpus grandiflorus]]* (apitong), *[[Shorea polysperma]]* (tanguile), *[[Shorea]] squamata* (mayapis), *[[Shorea contorta]]* (puraw a lauan), *[[Shorea negrosensis]]* (nalabbasit a lauan), *[[Parashorea malaanonan]]* (bagtikan), ken ti *Shorea philippinensis* (mangasinoro). Daytoy ket ayan pay dagiti nadumaduma a bilang ti biag ti kaatapan a kas ti ugsa ti Filipinas, atiddog ipus a makake ti Filipinas ken dagiti sebbangan pay ti avifauna.

Immuna a nabangon a kas reserba ti bakir ti taudan ti danum idi 1990 babaen ti Proklamasion Blng. 670 a pinirmaan babaen ni Presidente Corazón Aquino, napabaro ti parke a kas lugar ti nasalakniban a ladawan ti daga idi 2000 iti pannakapirma ti Proklamasion Blng. 283 babaen ni Presidente Joseph Estrada. Maysa daytoy kadagiti lima a nasalakniban a lugar nga intero nga adda iti kaunegan ti probinsia ti Aurora.

## Dagiti nagibasaran
Masna a Monumento ti Salinas

Ti **Masna a Monumento ti Salinas** ket ti maysa a masna a monumento a buklen dagiti naapgad nga ubbog ken dagiti dagiti kabakiran a bantay iti akin-abagatan a Tanap ti Cagayan iti Filipinas. Daytoy ket maysa kadagiti uppat a nasalakniban a lugar iti napalikmutan iti daga a probinsia ti Nueva Vizcaya a gumay-at iti kalawa iti  kadagiti ili ti Bambang, Kayapa ken Aritao. Nabangon ti parke idi Mayo 18, 1914 a kas ti **Reserba ti Bakir ti Salinas** a nangsakop kadagiti Naapgad nga Ubbog ti Salinas ken ti kaarrubayan a bakir babaen ti Bilin Ehekutibo Blng. 44 a pinirmaan babaen ni Gobernador-Heneral Francis Burton Harrison. Idi 1926, babaen kadagiti naaramid nga enimienda iti Proklamasion Blng. 53 babaen ni Gobernador-Heneral Leonard Wood, nabangon manen ti reserba ti bakir a kas ti **Kamang ti Ugsa ti Salinas**. Kanungpalan a nairangarang ti Salinas a kas maysa a masna a monumento idi 2000 babaen ti National Integrated Protected Areas System babaen ti Proklamasion Blng. 275 babaen ni Presidente Joseph Estrada.

## Deskripsion
Naipatengnga ti masna a monumento iti bantay dagiti mina ti asin () iti baranggay iti isu met laeng a nagan iti ili ti Bambang iti asideg a pagsabtan ti Karayan Magat ken Karayan Santa Cruz iti Akinngato a Labneng ti Karayan Upper Magat. Daytoy maysa idi a kapudaw iti niebe a bantay ti trabertino a mabirukan kadagiti abagatan-akindaya a bakras ti Kordiliera Sentral ket aglaon kadagiti Naapgad nga Ubbog ti Salinas, ti maysa a popular a pagpassiaran iti probinsia iti las-ud dagiti nasapa nga aldaw ti kolonial a paset ti panawen ti Espaniol ken Amerikano. Naporma ti bantay ti asin babaen ti agtultuloy a panagayus ti masna nga ubbog nga aglaon kadagiti asin ti sulpato ken karnonato kadagiti napalabas a riwriw a tawen. Idi napuntaan ti lugar iti gingined ti Luzon idi 1990, dagiti panaggunay ti tektoniko ket nagpataud a nangbaliw iti turong ti danum a nangibati iti namaga a pimmuraw a bunton ken nagtaudan dagitoy a nagbalin a maris-dapo. Iti agdama, daytoy a bantay idiay Sitio Bansing nga ammo idi para iti industriana iti asin ket naus-usaren a kas dagiti pagtareknan iti ikan a naurnos kadagiti payo iti bakras ti bantay para iti ikan a kas ti *[[tilapia]]* ken paltat ken lagdaw.

Ti kaarrubayan a bakir ket pagtaengan dagiti nadumaduma nga ugsa ti Filipinas a naiwarwaras kadagiti purok ti Salinas ken Barat iti Bambang, Mapayao, Acacia ken San Fabian iti Kayapa, ken Baan iti Aritao iti amianan bassit ti Caraballo Sur. Daytoy ket agarup a mabairukan iti  iti abagatan ti komersial a sentro ti rehion ti  Santiago ken agarup a  manipud iti Eropuerto ti Cauayan. Daytpoy ket maserrekan babaen ti  a kalsada manipud iti Pan-Philippine Highway (AH26) iti Bambang.

Idi Hunio 22, 2018, naikeddeng ti Masna a Monumento ti Salinas a kas nailian a parke babaen ti Expanded National Integrated Protected Areas System (ENIPAS) Act wenno Tignay ti Republika Blng. 11038 a pinirmaan babaen ni Presidente Rodrigo Duterte.

## Kitaen pay
* Nailian a Parke ti Turod Bangan

## Dagiti nagibasaran
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Quirino

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Quirino** ket ti maysa a nasalakniban a lugar iti isla ti Filipinas iti Luzon a mangsakop iti dakkel a paset iti probinsia ti Quirino. Daytoy ket nabangon idi 2004 tapno mapreserba ti lugar ti taudan ti danum nga aglaon kadagiti taudan ti danum ti Karayan Cagayan, nga ammo pay a kas ti Rio Grande de Cagayan, a mangsuporta kadagiti nangruna sistema iti panagsibog iti intero a rehion ti Tanap ti Cagayan. Manipud iti immuna a kalawa iti , mangbukel itan ti nasalakniban a lugar iti dagup a kalawa iti  a nabingbingay kadagiti tallo a sangkabenneg kalpasan iti enimienda idi 2005 a nanglukat kadagiti dadduma a lugar para iti panagmina. Daytoy ket maysa a nangruna a lugar ti biodibersidad iti Koridor ti Biodibersidad ti Sierra Madre.

## Heograpia
Sakupen ti Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Quirino iti 67% iti dagup a kalawa ti daga ti probinsia ti Quirino. Daytoy ket mabirukan iti Akinngato a Labneng ti Karayan Cagayan iti tengnga a kabambantayan ti Sierra Madre ken Caraballo ken sumakop kadagiti lima nga ili ti Quirino: ti Maddela, Nagtipunan, Cabarroguis, Aglipay ken Diffun. Kaaduan a sakupen ti lugar iti katuduan a bakir, a kadagitoy ket 76% iti maikadua a tubo ken 24% ket dagiti duog a tubo ti bakir. Buklen ti nasalakniban a lugar dagiti tallo a nangruna a sistema ti karayan: ti Akinngato a Karayan Cagayan, Karayan Addalam ken Karayan Ganano.

## Biodibersidad
Ti nasalakniban alugar ket pagtaengan dagiti adu a kita ti endemiko ken naisagmak a flora ken fauna. Adda dagiti saan a basbassit ngem 41 a naipangta a sebbangan ti ayup ti nairehistron iti daytoy a lugar, a mairaman ti Cantor's giant softshell turtle. Dagiti sabali pay nga ayup nga agtataeng iti taudan ti danum ket mairaman dagiti sebbangan ti billit a kas ti agila ti Filipinas ken ti kiaw ti Isabela, dagiti sebbangan ti tikka a kas ti Sierra Madre fringed gecko, ken ti ikan ti nasadiwa a danum a kas ti lobed river mullet.

Idi 2009, ti maysa  baro a sebbangan ti rafflesia, ti *[[rafflesia aurantia]]*, ket naduktalan pay iti daytoy a lugar.

## Dagiti nagibasaran
San Jose de Buenavista

Ti **San Jose de Buenavista** ket maysa a primera klase nga ili ken isu ti kapitolio iti probinsia ti Antique iti Filipinas.

## Dagiti baranggay

Ti San Jose de Buenavista ket politikal a nabingbingay iti 28 a barbaranggay.

## Demograpia
 	

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Casecnan

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Casecnan** ket ti maysa a nasalakniban a lugar iti taudan ti danum ti Karayan iti akindaya Luzon iti Filipinas. Daytoy ket addaan iti dagup a kalawa iti   a mangsakkaw dagiti probinsia ti Nueva Vizcaya, Quirino ken Aurora. Ti  a Reserba ti Bakir ti Taudan ti Danum ti Karayan Casecnan ket nabangon idi Agosto 1987 babaen ti birtud ti Bilin Ehekitibo Blng. 136 nga inted baban ni Presidente Corazon Aquino. Idi Abril 2000, napadakkel ti reserba ti bakir iti  ken naidasig manen idi a kas maysa a lugar ti nasalakniban a ladawan ti daga babaen ti Proklamasion Blng. 289. Daytoy ket naikeddeng a kas maysa kadagiti naudi a nabati a dakkel a taudan ti danum para iti rehion ti Tengnga a Luzon.

## Deskripsion
Ti lugar ti nasalakniban a ladawan daga ket gay-atenna dagiti ili ti Dupax del Norte ken Dupax del Sur iti Nueva Vizcaya, Maddela iti Quirino, ken Dipaculao iti Aurora. Naipatakder daytoy tapno masalakniban ti taudan ti danum iti kaarrubayan ti Karayan Casecnan, ti maysa a tributario ti Rio Grande de Cagayan nga agayus kadagiti bantay ti tengnga a Sierra Madre, ti Caraballo ken kabambantayan ti Mamparang. Nakaro a maus-usar ti karayan iti panagsibog ken kaaduan a serbianna dagiti komunidad iti Tengnga a Luzon ken Tanap ti Cagayan. Daytoy ket mangipaay pay iti hidroeletriko nga elektrisidad iti rehion, ti maysa a maipatinayon a 140 megawatt a kapasidad iti elektrisidad iti lugar ti Luzon babaen ti maysa a tunel iti sirok ti daga ken ti maysa  pasilidad ti elektrisidad a nabagon idi 2001 manipud kadagiti pagipaturongan a bassit a penned kadagiti karayan Casecnan ken Taan iti Nueva Vizcaya iti asideg ti Bantay Guiwan aginggana iti Penned ti Pantabangan iti Nueva Ecija. Ti Penned ti Casecnan ket naikeddeng a kas maysa kadagiti kanginaan a pasilidad ti hidroelektriko iti pagilianken nadillaw idi gapu iti nakaro nga impaktona iti ekolohia iti nasalkniban a lugar ken dagiti lokal a komunidad ti tattao nga Ilongot (ammo pay a kas Bugkalot) nga agtataeng iti lugar ti taudan ti danum.

Idi Hunio 22, 2018, naikeddeng idi ti langa a kas nailian a parke babaen ti Expanded National Integrated Protected Areas System (ENIPAS) Act wenno ti Tignay ti Republika Blng. 11038 a pinirmaan idi babaen ni Presidente Rodrigo Duterte.

## Kaatapan
Ti lugar ti Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Casecnan ket nasayaat a pagtaengan ti kaatapan, adu kadagitoy ket naisangayan ken naisagmak, a mairaman ti ugsa ti Filipinas, agila ti Filipinas, bao ti ulep, kalaw, salaksak ken ti natukaktukak a baboy ti Filipinas.

## Kitaen pay
* Masna a Monumento ti Salinas
* Nailian a Parke ti Aurora Memorial

## Dagiti nagibasaran
Dolores

Ti **Dolores** ket mabalin pay a dumakamat kadagiti sumaganad:

## Luglugar
### Filipinas
* Dolores, Abra
* Dolores, Daya a Samar
* Dolores, Quezon
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Calbayog Pan-as–Hayiban

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Calbayog Pan-as–Hayiban**, ammo pay a kas ti **Taudan ti Danum ti Calbayog**, ket ti maysa a taudan ti danum ken ti nasalakniban a lugar a mabirukan iti amianan a laud iti siudad ti Calbayog, Samar iti Distrito ti Oquendo iti pagbaetan ti Distrito ti Tinambacan ken San Isidro, Amianan a Samar iti Filipinas. Daytoy ket kabambantayan a rehion iti Pantok ti Tanaoan iti kaunegan ti kabambantayan ti Bantay Zamal a mangbingay kadagiti tallo a probinsia ti Samar. Sakupen ti nasalakniban a lugar iti igid ti tanap ti Karayan Hayiban, ti kangrunaan a taudan ti danum para iti Distrito ti Danum ti Calbayog. Daytoy ket buklen dagiti duog a tubo ti kayo ken dagiti sistema ti karayan, dagiti dissuor ken dagiti waig a makabael nga agpataud iti 2,279 a litro iti danum iti tunggal maysa nga aldaw. Daytoy ket aglaon pay iti Dissuor Pan-as ken ti mangpalikmut a ladawan ti daga a mangipaay pay iti bileg ti hidroelektriko iti siudad.
Nairangarang ti lugar a kas reserba ti bakir idi 1967 nga ammo akas ti Reserba ti Bakir ti Taudan ti Danum ti Dissuor Pan-as–Hayiban iti dagup a kalawa iti . Idi 1998, babaen ti Proklamasion Blng. 1158 nga impaay babaen ni Presidente Fidel Ramos, naidasig manen ti taudan ti danum a kas maysa a nasalakniban a ladawan ti daga. Daytoy ket maysa kadagiti uppat a nasalakniban a lugar iti isla ti Samar.

## Deskripsion
Ti nasalakniban a lugar ti Pan-as–Hayiban ket maysa kadagiti 39a taudan ti danum ti nangruna nga isla ti Samar. Daytoy ket sakupenna dagiti nadumaduma a baranggay iti kabambantayan nga interior ti akin-amianan a Distrito ti Oquendo babaen ti pagbeddengan ti Calbayog iti probinsia ti Akin-amianan a Samar. Ti lugar ket ayan amin dagiti tallo a taudan a mangipaay iti danum para iti Distrito ti Danum ti Siudad ti Calbayog, a mainagan ti Dissuor Pan-as iti baranggay ti Pilar, ken ti Dissuor Pasungon ken Karayan Himoni iti kaariping a baranggay ti Cabatuan. Ti Dissuor Pan-as, ket mabirukan iti agarup a  iti amianan a laud ti Maitutop a Siudad ti Calbayog iti kangato iti iti ngato ti pantar ti baybay,daytoy ket maysa kadagiti popular a bisbisitaen dagiti turista iti siudad. Daytoy ket palikmutan babaen ti nawaya a balawbaw ken dagiti tidda a bakir nga agraman kadagiti lugar a nataltalon nga addaan kadagiti bassit a kayo ken dagiti karuotan. Mabirukan pay ti Dissuor Ton-oc iti baranggay Barral iti kaunegan ti taudan ti danum.

## Dagiti nagibasaran
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Karayan Dinadiawan

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Karayan Dinadiawan** ket ti maysa a nasalakniban a lugar a mangsakop iti gay-at ti Karayan Dinadiawan manipud kadagiti taudan ti danum iti kabambantayan ti Sierra Madre aginggana iti sabanganna iti aplaya ti Baybay Filipinas iti purok ti Dinadiawan iti probinsia ti Aurora, Filipinas. Sakupen ti parke ti kalawa iti  ken mangiraman kadagiti nakapalikmut a kabakiran a banbantay, dagiti dissuor ken dagiti waig iti ili ti Dipaculao. Daytoy ket buklen ti  a kabakiran a lugar,  iti karuotan,  iti kabakiran ti daga ti bassit a kaykayo,  iti natalonan a lugar, ken  iti Karayan Dinadiawan.  Ti abbong ti bakirna ket kangrunaan a dipterokarpo a kaykayo a kasla ti *[[Shorea polysperma|tanguile]]*, *[[Shorea|mayapis]]*, puraw a lauan, nalabbasit a lauan ken *[[Parashorea malaanonan|bagtikan]]*. Daytoy ket agserbi a kas habitat ti naatap a fauna a kas ti ugsa ti Filipinas, atiddog-ipus a makake ti Filipinas, natukaktukak a baboy ti Filipinas, spotted wood kingfisher ken pygmy swiftlet.

Immuna a nabangonn a kas reserba ti bakir ti taudan ti danum nga agraman iti kalawa iti  babaen ti Proklamasion Blng. 918 nga impaay babaen ni Presidente Corazón Aquino idi 1992, ti nasalakniban a lugar itan ket nairangarang a Nasalakniban a Ladawan ti daga babaen ti National Integrated Protected Areas System babaen ti pannakaipaay ti Proklamasion Blng. 278 idi 2000 babaen ni Presidente Joseph Estrada.

Ti parke ket maysa kadagiti lima a nasalakniban a lugar iti probinsia ti Aurora.

## Dagiti nagibasaran
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Simbahan-Talagas

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Simbahan-Talagas** ket ti maysa a nasalakniban a lugar iti akin-amianan nga Aurora, Filipinas a mangpreserba ti nangruna a taudan ti danum iti kabambantayan ti Sierra Madre iti Tengnga a Luzon. Daytoy ket aglaon kadagiti taudan ti danum ti karayan Simbahan ken Talagas, a mairaman ti Karayan Sangay ken Waig Umihiem iti ili ti Dinalungan a maatianan idiay Casiguran Sound. Ti maysa a dakkel apaset ti parke ket maabungotan iti bakir, bayat a dagiti nabati a lugar ket natalon a daga, daga ti bassit a kaykayo, karuotan, napatakderan a ugar ken lugar ti namaga a waig. Dagiti dadduma a fauna ti parke ket mairaman ti ugsa ti Filipinas,  atiddog-ipus a makake ti Filipinas, ken ti adu a sebbangan ti avifauna. Ti lokasionna iti amianan a tengnga a Sierra Madre ket naabungotan iti dipterokarpo a bakir, a buklen ti *[[Shorea almon]]* (Philippine mahogany), *[[Shorea polysperma]]* (tanguile), *[[Shorea]] squamata* (mayapis), *[[Shorea contorta]]* (puraw a lauan), *[[Shorea negrosensis]]* nalabbasit a lauan), ken *[[Parashorea malaanonan]]* (bagtikan).

Immuna a nabangon a kas maysa a reserba ti bakir ti taudan ti danum idi 1992, ti  a parke ket napabaro a kas nasalakniban a ladawan ti daga idi 2000. Daytoy ket maysa kadagiti lima a nasalakniban a lugar iti probinsia ti Aurora.

## Dagiti nagibasaran
Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Baganga

Ti **Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Baganga**, iti Mindanao iti Filipinas, ket maysa kadagiti uppat a nasalakniban a taudan ti danum iti probinsia ti Davao Oriental. Daytoy ket sakupenna ti Labneng ti Akinngato a Karayan Baganga iti Kordiliera ti Pasipiko ti Mindanao, ti kangrunaan a taudan ti danum para iti Distrito ti Danum ti Baganga. Ti Karayan Baganga, ti kangrunaan akanaw ti karayan iti ili ti Baganga, ket agayus iti amianan-akindaya a turong a mapan iti Luek Baganga. Ti sistema ti karayan ket mairaman ti Karayan Languyon, Karayan Daquit, Karayan Mahanob, Karayan Dapnan ken Karayan Kinablang ket agayusda amin idiay Baybay Filipinas. Daytoy ket nabangon idi 1987 a kas ti Reserba ti Bakir ti Taudan ti Danum ti Baganga iti kalawa iti . Nairangarang ti taudan ti danum a kas nasalakniban a ladawan ti daga idi 2000.

## Kaataaapan
Ti Nasalakniban a Ladawan ti daga ti Baganga ket pagtaengan ti atiddog-ipus a makake ti Filipinas ken monitor ti danum ti Asian. Daytoy ket mangsuporta pay kadagiti adu a sebbangan ti billit:

## Dagiti nagibasaran
Bantay Mantalingajan

Ti **Bantay Mantalingajan** (wenno **Mantalingahan** wenno **Mantaling**) ket ti kangatuan a punto iti probinsia ti Palawan, Filipinas. Mabirukan daytoy iti akin-abagatan a parte ti Isla ti Palawan a mangbukel iti kangatuan a parte ti Ultramapiko a heolohikal a rehion ti Banbantay Beaufort, ti maysa a serye dagiti ultramapiko batbato iti taudan nga Eoseno, a pangbuklan ti Bantay Victoria iti kadakkelan nga agkasigkay a lugar ti daga.  Ti pantok ti bantay ket isu ti kangatuan a punto iti Palawan.

Mangbukel ti bantay ti tengnga ti Nasalakniban a ladawan ti daga ti Bantay Mantalingahan (MMPL), ti maysa a nailian a parke a mangsakop iti intero a Kabambantayan ti Bantay Mantalingahan. Ti kasasaad ti nasalakniban a lugar iti MMPL ket naudi a nairangarang idi 23, 2009, babaen ti birtud ti *Proklamasion Blng. 1815*. Sakupen ti nasalakniban a lugar ti maysa a kalawa iti 120,457 nga ektaria. Ti intero a parke ket agdama a nailista a kas maysa a tentatibo a lugar para iti inskripsion ti Lugar a Tawid ti Lubong ti UNESCO.

Ti agtultuloy a pannakaduktal dagiti baro a sebbangan iti mula ken ayup manipud iti bantay ket mangipakita ti kinapangruna a pateg ti ekolohia ken ti kinapangruna iti panagtaripato dagiti kasta a nasalakniban a sona iti sanguanan dagiti kanayon a presion ti panagtarikayo ken panagmina. Dagiti sebbangan ti mula a pitcher, *[[Nepenthes mantalingajanensis]]*, a naipalawag idi 2007, ket nanaganan manipud iti bantay. Idi Mayo 2018, pormal nga inrugi ti UNESCO ti proseso a mabalinto a mangirangarang ti ladawan ti daga akas maysa a lugar ti tawid iti lubong intono 2020.

## Aktibidad ti pannagna
Ti Bantay Mantalingajan ket maysa kadagiti karigatan a makalay-at a bantay iti Filipinas, a nagraduan iti Karigat iti 9/9 babaen ti lokal a website ti PinoyMountaineer.com. Ti kadawyan a dalan ket mangrugi manipud iti Baranggay Ransang iti Rizal iti abagatan-laud nga aplaya ti Palawan. Nasken ti tallo nga aldaw a pannagna tapno maabotan ti pantok ken dua nga aldaw iti panagsubli manipud iti nagruggian, iti dagup a lima nga aldaw, malaksid no kayat ti maysa pay nga aldaw iti panagsukimat iti pantok ken dagiti kaarrubayan. Dagiti makita iti dalan ket mairaman iti pannakasarungkar iti tribu ti Tau't Bato ken ti Balawbaw a pagnaan iti "Knife Edge" a pakaiturongan iti pantok.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* "Bantay Mantalingajan, Filipinas" iti Peakbagger
Reserba ti Baybay ti Sagay

Ti **Reserba ti Baybay ti Sagay** ket ti maysa a nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay Sagay, Negros Occidental. Daytoy ket naipatakder idi 1999 tapno masalakniban ti biag iti baybay kadagiti raw-ang iti Carbin ken Maca. Ti Sagay ket isu ti kadakkelan a reserba ti baybay iti Filipinas, a mangsakop iti kalawa iti 32,000 nga ektaria.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Daytrip to Carbin Reef
Selinog

Ti **Selinog**, naipakasaritaan nga ammo a kas **Silino** (), ket ti maysa nga isla iti baranggay iti Dapitan, Zamboanga del Norte, Filipinas. Daytoy ket kapada iti **Isla Silino** ken mabirukan iti  iti Punto Tagolo, ti akin-amianan a pagserrekan a punto ti Luek Dapitan, ken agarup a  iti daya ti isla ti Aliguay iti Baybay Bohol. Ti isla ket maysa a nadalumpinas nga isla ti korales nga agraman iti kalawa iti . Daytoy ket napalikmutan iti  a raw-ang ti korales ken kadaratan a luglugar. Segun ti senso idi 2010, ti komunidad ti isla ket addaan iti populasion iti  712 nga agtataeng.

Kaaduan kadagiti agtataeng iti isla ket agkamkammatalekda iti pagbagianda iti panagkalap. Iti kamaudian, ti panagaramid iti asin, panagabel iti bay-on ken  ti turismo iti baybay ket naipayammo pay a kas alternatibo a matalinaay a pagbiagan. Kas maysa a baranggay, ti isla ket addaan iti klinika iti salun-at, eskuela ti elementaria ken dap-ayan ti baranggay.

Kadagiti puraw-darat nga aplayana ken nabaknang a rekurso iti akuatiko, nairangarang idi ti Selinog a kas maysa a reserba ti baybay babaen ti lokal a gobierno ti Dapitan. Idi Abril 2000, ti gobierno ti Filipinas babaen ti *Proklamasion Blng. 276* ket inpatakderna ti  a *Nasalakniban a Ladawan ti daga ken Ladawan ti baybay ti Isla Selinog* a mangsakop iti intero nga isla ken dagiti mangpalikmut a raw-ang tapno mapasayaat iti panagtaripato kadagiti rekursona.

## Dagiti nagibasaran
Aliguay

Ti **Aliguay** ket ti maysa nga isla iti Filipinas, ken maysa a baranggay ti Siudad ti Dapitan. Ti isla ket inay-aywanan babaen ti Marina ti Filipinas ken naipatakder a kas maysa a santuario ti baybay. Napalikmutan ti isla babaen dagiti puraw nga aplaya ken dagiti raw-ang ti korales. Awan dagiti taudan ti danum iti isla. Adda dagiti bassit nga agtataeng idi Isla Aliguay, ken kaaduan nga aglaklako iti ikan kadagiti turista.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Isla Aliguay iti OpenStreetMap
Kiaw ti Isabela

Ti **kiaw ti Isabela** (*Oriolus isabellae*) ket ti maysa a sebbangan ti pamilia ti kiaw nga endemiko iti Luzon iti Filipinas. Naipagpagarup nga awanen ti billit kadagiti napalabas a tawen aginggana idi naduktalan manen idi Disembre 1993 idiay asideg ti Diffun, Quirino, ken idiay Mansarong, Baggao, Cagayan idi Septiembrer 1994. Dagiti maipatinayon pay a pannakakita ket naaramid idi 2004 idiay asideg ti San Mariano, Isabela.

## Taksonomia ken sistematika
Kaasitgan a kabagian ti kiaw ti Isabela ti Oriolus albiloris. Isuda a dua a sebbangan ket asideg a kabagian ti parapiletiko a kiaw ti Filipinas. Sagpaminsan a naikedkeddeng ti kiaw ti Isabela a mangbukel iti maysa a supersebbangan iti nangist-karabukob  a kiaw ken ti kiaw ti Filipinas. Dagiti sabali a nagan para iti kia ti Isabela ket mairaman ti **green-lored oriole** ken **olive-lored oriole** iti Ingles.

## Pannakaiwarwaras ken habitat
Mabirukan ti kiaw ti Isabela kadagiti bantay ti akin-amianan a Luzon. Daytoy ket saan a nairehistron iti probinsia ti Bataan manipud idi 1947.

## Kasasaad
Addaan iti ammo a populasion ti kiaw ti Isabela iti agarup a limapulo ken naipategan a kas nakaro a naisagmak ken nakaro a bassit ken natipping ti populasionna.

## Dagiti nagibasaran
Bantay Victoria, Palawan

Ti **Bantay Victoria** (1726 or 1709&nbsp;m ), wenno **Panpantok Victoria**, ket ti maysa a bantay iti tengnga a Palawan, Filipinas a mabirukan iti kaunegan ti administratibo ti Ili ti Narra. Ti bantay a mangiraman kadagiti dua a pantok nga ammo a kas ti "Ti Ngipen", ken kas pay ti maysa a prominensia nga ammo a kas *Sagpaw*, ket mangbukel iti kadakkelan nga agkasigkay a lugar ti daga ken ti maikadua a kangatuan a paset ti Ultramapiko a heolohiko a rehion ti Bantay Beaufort, ti maysa a serye dagiti ultramapiko a batbato iti taudan nga Eoseno, a mangiraman iti kangatuan a pantok ti Palawan, ti Bantay Mantalingahan (2085&nbsp;m).

Ti Bantay Victoria ket saan a kadawyan a maserrekan ti publiko nga awanan iti espesial apammalubos gapu ti karigat iti panagkalay-at; awan ti dalan a mapan iti pantok, ken iti kasta, daytoy ket nasken ti kumalay-at iti bantay babaen ti pannagna kadagiti dati nga ayan ti karayan a kanayon a makellat a malayus. Dagiti panagipadas a panagabot iti pantok ket nagresultaan dagiti bilang dagiti pannakatay.

Ti pitcher a mula, *[[Nepenthes attenboroughii]]*, ket endemiko iti rehion ti pantok ti Bantay Victoria ken dagiti kaarrubayan a pantokna.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Website ti BBC
Bantay Calavite

Ti **Bantay Calavite** ket ti maysa a pantok a mabirukan iti isla ti Mindoro iti Filipinas. Daytoy ket agrukod iti  iti kangato a mabirukan iti kanaganna nga ulo ti daga ti Rawis Calavite a mangbukel iti kadaywan a punto iti amianan-akinlaud ti Mindoro.
Ti bantay ket tan-awanna ti ili ti Paluan iti abagatan ken ti grupo ti Isla Lubang iti Dalan Isla Verde iti amianan.  Daytoy ket maysa laeng kadagiti tallo a lugar iti isla a pakabirukan dagiti ansisit a nuang ti Mindoro, a kadawyan nga ammo a kas dagiti *[[tamaraw]]*.

## Nasalakniban a lugar
Mabirukan ti Bantay Calavite iti  a nasalakniban a lugar nga ammo a kas ti *Santuario ti Kaatapan ti Bantay Calavite*. Daytoy ket immuna a nairangarang a kas maysa a reserba ti ayup ken santuario ti billit idi 1920 tapno masalakniban ti masna a habitat ti endemiko a tamaraw ti Mindoro. Idi 1925, nairangarang a kas nailian a parke ti bantay ken ti kaaripingna a lugar iti purok ti FB Harrison, Paluan. Ti agdama a pannakaikeddeng ti parke a kas santuario ti kaatapan ket nangrugi idi 2000.

Dagiti sabali pay a biag iti kaatapan nga agtataeng iti parke ket mairaman dagiti endemiko a sebbangan ti billit a kas ti agdardara iti puso ti Mindoro, kalaw ti Mindoro, naturiakn nga imperial a pagaw ken ti scarlet-collared flowerpecker.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Shorea polysperma

Ti ***Shorea polysperma*** ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket endemiko iti Filipinas.  Daytoy ket maipangta gapu ti pannakapukaw iti habitat. Kadawyan nga ammo ti sebbangan a kas tanguile iti Filipinas.

## Dagiti nagibasaran
Parashorea malaanonan

Ti ***Parashorea malaanonan*** ket ti maysa a sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket mabirukan iti Filipinas ken ti amianan a daya nga aplaya ti Sabah iti Borneo. Naala ti nagan a *malaanonan* manipud iti Tagalog ken ti kadawayn nga ammo a bernakular a nagan para iti daytoy a sebbangan. Daytoy ket dakkel a nataytayag a kayo, aginggana iti 60&nbsp;m, ken mabirukan kadagiti aglalaok a bakir ti dipterokarpo kadagiti nauneg a naalumaymay a sekka. Mabirukan pay laeng daytoy kadagiti reserba a bakir iti daya nga aplaya ti Sabah ngem naipangta daytoyen kadagiti sabali a lugar gapu iti pannakaawan ti habitat. Ti tarikayo ket nalag-an a natangken a kayo a nailaklako babaen iti nagan a **puraw a lauan** wenno **puraw a seraya**.

## Dagiti nagibasaran
Kasasaad ti panagay-aywan

Ti **kasasaad ti panagay-aywan** kadagiti grupo ti organismo (kas pagarigan, ti maysa a sebbangan) ket mangipakita no adda pay laeng ti grupo ken no kasanonto nga agbalin nga awanen iti asideg a masakbayan. Adu dagiti masapul a banag iti panangipateg ti kasasaad ti panagay-aywan: saan laeng a dagiti bilang ti natidda a parsua, ngem ti amin nga iyaadu ken ibabassit ti populasion iti panawen, dagiti gatad ti panagballigi iti panagputot, ken dagiti ammo a pangta.  Adda dagiti nadumaduma a sistema ti kasasaad ti panagay-aywan ken sangalubonganda a naus-usar, adu a pagpagilian, dagiti nalian ken lokal nga agpang ken ti pay panagusar ti agibus.

## Dagiti akinruar a silpo
*Agbiruk iti Nalabbasit a Listaan ti IUCN Red
*IUCN Red List Categories and Criteria Version 3.1
*
Carl Ludwig Blume

Ni **Charles Ludwig de Blume** wenno **Karl Ludwig von Blume** (9 Hunio 1796, Braunschweig – 3 Pebrero 1862, Leiden) ket maysa idi nga Aleman-Olandes a botaniko.

Naipasngay isuna idiay Braunschweig iti Alemania, ngem nagadal idiay Unibesidad ti Leiden ken naggigian iti propesional a kabibiagna idiay Daya nga India ti Olanda ken idiay Olanda, nga isuna idi ket Direktor ti Rijksherbarium (herbario ti estado) idiay Leiden. Sagpaminsan a nait-ited ti naganna iti porma ti pagsasao nga Olandes iti **Karel Lodewijk Blume**, ngem ti kasisigud a panangiletra iti Aleman ket ti kaaduan a naus-usar kadagiti teksto ti botanika: uray no kasrta adda pay laeng dagiti pannakaiyallilaw, gapu ta naibagbaga isuna a kas K.L. Blume (manipud iti Karl).

Nagaramid isuna kadagiti adu a panagadal iti flora ti akin-abagatan nga Asia, a naipangpangruna iti Java, nga idi ket kolonia ti Olanda. Manipud idi 1823 aginggana idi 1826, ni Blume ket Deputado Direktor ti Agrikultura iti botaniko a hardin iti Bogor (Buitenzorg) iti Java. Nagbalin isuna Idi 1827 a mannurat iti Naarian nga Instituto ti Olanda. Idi 1855, napili isuna a ganganaet a kameng ti Naarian nga Akademia dagiti Siensia ti Suesia.

Nagplano isuna a kakuyogna ni Philipp Franz von Siebold (1796–1866), iti panakapundar ti "Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot aanmoediging van den Tuinbouw". (Naarian a Kagimongan iti Panagparang-ay ti Hortikultura ti Olanda). Daytoy ket natungpal idi 1842.

Naipanagan kaniana ti botanikal a warnakan ti *[[Blumea (journal)|Blumea]]*.

Isu ket maysa pay nga entomologo

## Dagiti pablaak
*Carl Ludwig Blume: "Catalogus van eenige der merkwaardigste zoo in- als uitheemse gewassen, te vinden in 's Lands Plantentuin te Buitenzorg" opgemaakt door C. L. Blume, M.D., Directeur van voorz. tuin. s.l. n.d. [Batavia 1823]. (Catalogue of some native and exotic plants in Buitenzorg)
* Carl Ludwig Blume: *Bijdragen tot de flora van Nederlandsch Indië …*. 1825–1827 (Contributions to the flora of the Dutch Indies) on Botanicus
* 
* Carl Ludwig Blume & Johannes B. Fischer (? - 1832): *Flora Javae nec non insularum adjacentium …*. 1828–1851.
* Carl Ludwig Blume: *De novis quibusdam plantarum familiis expositio et olim jam expositarum enumeratio*. (1833)
* Carl Ludwig Blume: *Rumphia, sive commentationes botanicae imprimis de plantis Indiae orientalis …*. 1835–1849 (4 a tomo nga agraman dagiti 170 a panangiladawan)
* Carl Ludwig Blume: *Museum botanicum Lugduno-Batavum …*. 1849–1857 on Botanicus
* Carl Ludwig Blume: *Flora Javae et insularum adjacentium nova series* (1858–1859)
* Carl Ludwig Blume: *Collection des Orchidées les plus remarquables de l'Archipel Indien et du Japon* (1858–1859).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Karl Ludwig Blume ti obra ni Karl Ludwig Blume kadagiti orkidia
Shorea contorta

Ti ***Shorea contorta*** (ammo pay a kas **Puraw a Lauan**) ket ti maysa a sebbangan ti mula iti pamilia a Dipterocarpaceae. Daytoy ket endemiko iti Filipinas.

## Dagiti nagibasaran
Karayan Libungan

Ti **Karayan Libungan** ket ti maysa a karayan iti Isla ti Mindanao, Filipinas. Daytoy ket rummuar kadagiti bakras ti Bantay Piapayungan ken agayus iti abagatan babaen ti ili ti Alamada, Cotabato. Iti ili ti Libungan, Cotabato, agtikor iti abagatan-laud ken mangbukel iti pagbeddengan a pagbaetan dagiti probinsia ti Cotabato ken Maguindanao aginggana intono agatian iti Rio Grande de Mindanao iti Kalugnakan ti Libungan.

Dagiti tributario ken mairaman ti Karayan Alamada.

Agtaud ti naganna manipud iti termino a *Limbungan*, a ti kayatna sawen ket "mangngulbod", a mangibagbaga iti kanayon a panagbalbaliw ti kurso ti karayan a mangdadael kadagiti apit isu a makunkuna a mangngulbod kadagiti mannalon kadagiti apitda.

## Dagiti nagibasaran
Bantay Tagubud

Ti **Bantay Tagubud** ket ti maysa a bantaynga agtayag iti , iti New Bataan, Davao de Oro iti Rehion ti Davao, Filipinas, ti maysa a taudan ti Karayan Agusan.

## Dagiti nagibasaran
Karayan Manupali

Ti **Karayan Manupali** ket ti maysa a karayan iti tengnga a Bukidnon, iti isla ti Mindanao, Filipinas. Daytoy ket maysa kadagiti nangruna a tributario ti Karayan Pulangi nga agatian iti Rio Grande de Mindanao.

## Dagiti nagibasaran
Shorea guiso

Ti ***Shorea guiso*** ket ti maysa a sebbangan ti mula iti pamilia a Dipterocarpaceae. Mabirukan daytoy a kayo idiay Tailandia,  Bietnam, Sumatra, Malaysia Peninsular, Borneo ken ti Filipinas.

## Dagiti taudan
* Ashton, P. 1998.  ''Shorea guiso''.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Naala idi 23 Agosto 2007.
Vatica mangachapoi

Ti ***Vatica mangachapoi*** ket ti maysa a sebbangan ti mula iti pamilia ti Dipterocarpaceae.

Daytoy a kayo ket mabirukan idiay Malesia ken dagiti rehion ti Indotsina: a mairaman ti Brunei, akindaya a Tsina (Isla Hainan), Malaysia, ti Filipinas, Tailandia, ken Bietnam.

## Dagiti nagibasaran

## Dadduma pay a nagibasaran
*Yide, Li. "The Resource and Community Characteristics of Vatica mangachapoi Forest in Jianfengling National Nature Reserve, Hainan Island [J]." Scientia Silvae Sinicae 1 (2006).
*Lan, Guo-yu, Wei Chen, and Xiao-fei Zhou. "Community characteristics of Vatica mangachapoi forest of Bawangling in Hainan, South China." Acta Botanica Boreali-Occidentalia Sinica 27.9 (2007): 1861.
Bantay Dulang-dulang

Ti **Bantay Dulang-dulang**, makunkuna pay a kas **"D2"** dagiti agkalkalay-at a  Filipino, ket ti kangatuan ti elebasion a pantok iti  Kabambantayan ti Kitanglad, manirukan iti tengnga a parte ti probinsia ti Bukidnon iti isla ti Mindanao. Daytoy ti maikadua a katayagan a bantay iti Filipinas iti  iti ngato ti pantar ti baybay, maikadua laeng iti Bantay Apo iti Davao iti  ken nataytayag bassit ngem ti Bantay Pulag iti Luzon, ti maikatlo a katayagan iti .

Naikedkeddeng a kas sagrado a kugar babaen ti tribu ti Talaandig iti Lantapan. 

## Heograpia

Ti Bantay Dulang-dulang, no maipada met kadagiti sabali a pantok a mabirukan iti Kabambantayan ti Kitanglad, ket naabongan kadagiti nasamek a bakir ken ayan dagiti nadumaduma a karuay ti fauna ken flora. Daytoy ket pagtaengan dagiti 58 a sebbangan ti mamalia a mairaman dagiti kurarapnit, dagiti squirrel, sunggo, alingo, agtaytayab a lemur, sangio, ken ugsa. Makita pay ti agila ti Filipinas iti kaunegan ti kaarrubayan ti bantay.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti bulkan ti Filipinas

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akiruar a silpo

* "Mount Dulang-dulang – Climbing, Hiking & Mountaineering" on Mountain-Forecast
* Birdwatching on Mt Dulang-dulang
Hopea foxworthyi

Ti ***Hopea foxworthyi*** ket ti maysa a saan a matinnag iti bulong a kayo iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket endemiko iti Isla ti Sibuyan iti Filipinas.

Daytoy ket naikeddengan a kas maysa a madanar a sebbangan babaen ti International Union for the Conservation of Nature (IUCN). Ti panagbiag daytoy a kayo iti kaatapan ket maipangta babaen ti adu a panagpukan iti kayona a naus-usar a kas kayo iti konstruksion. Daytoy ket agtubo kadagiti napikket a bulkaniko a daga kadagiti nangato a lugar.

## Dagiti nagibasaran
Celtis luzonica

Ti ***Celtis luzonica*** ket ti maysa a sebbangan ti mula iti pamilia ti Cannabaceae. Daytoy ket endemiko iti Filipinas.  Daytoy ket maipangta babaen ti pannakaawan ti habitat.

## Dagiti nagibasaran
Celtis philippensis

Ti ***Celtis philippensis***, ket ti maysa a  sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Cannabaceae.  Daytoy ket mabirukan kadagiti rehion ti Asia.

## Iti kultura
Daytoy ket ammo a kas "මැදිතෙල්ල - medithella" iti Sinhala.

## Dagiti nagibasaran

* http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2708529
* http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2708413 
* http://www.biotik.org/india/species/c/celtphwi/celtphwi_en.html 
* http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242311733
Diplodiscus paniculatus

Ti ***Diplodiscus paniculatus*** ket ti maysa a sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Malvaceae *sensu lato* wenno Tiliaceae. Daytoy ket mabirukan laeng idiay Filipinas. Daytoy ket maipangta gapu iti pannakaawan iti habitat.

## Dagiti nagibasaran
Dipterocarpus validus

Ti ***Dipterocarpus validus*** ket ti maysa a sebbangan ti kayo iti pamilia ti Dipterocarpaceae nga endemiko iti Kalimantan, Sabah ken ti Filipinas. Ti sebbangan ket kadawyan iti nangruna ken sekondario a bakir, a masansan nga adda kadagiti igid ti karayan ken kadagiti kalugnakan ti nasadiwa a danum. Daytoy ket agpataud iti kayo-oleo ken mapukukan para iti tarikayo ti keruing.

## Dagiti nagibasaran
Rosales (panangilawlawag)

Ti **Rosales** ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:

## Siensia
*Rosales, taksonomiko nga urnos

## Luglugar
; Filipinas
* Rosales, Pangasinan, ili ti probinsia ti Pangasinan