open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nailian a Parke ti Aurora Memorial

Ti **Nailian a Parke ti Aurora Memorial** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay kaunegan ti kabambantayan ti Sierra Madre a nagbaetan ti probinsia ti Nueva Ecija ken Aurora idiay Tengnga a Luzon. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 5,676 nga ektaria ken sumakop kadagiti sumurok a 50 kilometro ti igid ti napintas buya a kalsada ti Bongabon-Baler. Daytoy ket nabangon idi 1937 babaen ti Proklamasion Blng. 220, ti parke ket naidaton idi iti Umuna a Balasang a ni Aurora Aragon Quezon. Daytoy idi ket addaan iti immuna a kalawa iti 2,356 nga ektaria. Babaen idi 1941, ti kadakkelna ket nagbalin a doble iti agdama a kalawana iti 5,676 nga ektaria. Ti kangatuan a paset ti parke ket naireporta iti 1,000&nbsp;m, isu a ti kangrunaan a kita ti bakir iti uneg ti parke ket mabalin nga ababa a daga ti dipterocarpus, nga addaan laeng ti limitado a luglugar iti montane a bakir. Ti panagusar ti daga ti uneg ti parke ket mairaman ti permanente ket agbalbaliw nga agrikultura (kaingin) ken panagtarikayo.

## Kaatapan

Ti parke ket nairagragpat babaen ti lokal a gobierno a kas ekoturismo a pagpasiaran nga aglaon kadagiti kangrunaan a katuduan a bakir iti daytoy a paset ti rehion. Ti lokasionna idiay kabambantayan ti Sierra Madre ket mangited ti nabaknang a pagtaengan ti nadumaduma a flora ken fauna, a mairaman dagiti nadumaduma nga ampibia, dagiti reptilia (dagiti alutiit, dagiti uleg ken dagiti pag-ong) ken dagiti billit (dagiti buitre, palkon ken kali.) Daytoy ket pagtaengan pay ti Luzon Water-redstart ken ti madanar nga agila ti Filipinas.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Nailian a Parke ti Bulabog Putian

Ti **Nailian a Parke ti Bulabog Putian** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan kadagiti ili ti Dingle ken San Enrique, Iloilo idiay Isla ti Panay. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 854.33 nga ektaria iti igid ti 40 a kilometro a dalan iti katuduan a bakir. Daytoy ket nabangon idi 1961 babaen ti Proklamasion Blng. 760, ti parke ket ammo a pagtaengan kadagiti adu nga endemiko ken indehenio a sebbangan ti mulmula a mairaman ti Red lauan, Isis (Ficus ulmifolia), Niog-niogan (Ficus pseudopalma),  Banato (Mallotus philippensis), ken Sablot (Litsea glutinosa). Dagiti ad-adu ngem sangapulo ket tallo a kueba ti limestone ken dagiti ubbog ti bantay ket mabirukan iti uneg ti parke ken agserbi pay a pagpasiaran dagiti turista.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Nailian a Parke ti Danaw Butig

Ti **Nailian a Parke ti Danaw Butig** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay ili ti Butig, Lanao del Sur idiay Isla ti Mindanao. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 68 nga ektaria a mangbukel ti Danaw Butig ken ti kaarubayanna a bakir. Daytoy ket nairangarang a nailian a parke idi 1965 babaen ti Republika Tignay Blng. 4190.

## Topograpia ken ekolohia

Ti Danaw Butig ket naisanglad idiay akin-abagatan a paset ti Lanao del Sur iti sakaanan ti kabambantayan Butig . Daytoy ket naisangayan a mabirukan idiay Baranggay ti Pindolonan, Butig, Lanao del Sur.  Iti 500 a metro a kangato iti pantar ti baybay, ti danaw ket pagawisan dagiti agbisbisita nga agbirbiruk ti panagpariir kadagiti paglanguyan a naaramid gapu ti makapapigsa a klima. Ti kaarrubayanna a bakir ket naamammuan a pangibalayan ti saan a basbassit ngem uppat a sebbangan  dagiti billit: dagiti kalaw, dagiti loro, dagiti tukkatok ken dagiti naatap a pato. Dagiti dadduma pay a fauna ket mairaman dagiti sunggo ti Filipinas, ugsa ti Filipinas ken dagiti naatap a baboy.

Dagiti bantay Bantay Makaturing ken Latukan ket mangporma ti natural a likudan ti danaw. Daytoy ket mabalin a maabot babaen ti mangpalikmut a kalsada ti Danaw Lanao manipud idiay Marawi, iti kaadayo a panagbiahe iti 30 a kilometro.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Nailian a Parke ti Kuapnit Balinsasayao

Ti **Nailian a Parke ti Kuapnit Balinsasayao** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan kadagiti ili ti Abuyog ken Baybay idiay Leyte, Daya a Visayas. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 364 nga ektaria iti nauneg nga ayan ti kabanbantayan a kabakiran ti Isla ti Leyte iti 60 a kilometro iti abagatan ti Tacloban babaen ti Kalsada Maharlika. Daytoy ket nairangarang a nailian a parke idi 1937 babaen ti Proklamasion Blng. 142.

## Topograpia ken ekolohia

Ti Nailian a Parke ti Kuapnit Balinsasayao ket naisanglad idiay akin-abagatan a punto ti Kabambantayan Anonang-Lobi a gumay-at iti amianan agingana iti abagatan babaen ti lumaud a Leyte. Daytoy a kabambantayan ket buklenna ti kangatuan a pantok ti Isla ti Leyte a mairaman ti Bantay Burauen Graben, Bantay Camaiyak ken Banaty Lobi, ti kangatuan ket iti 1,346&nbsp;m. Ti Bantay Maganjan iti 754&nbsp;m. ket isu ti kalatakan a pantok nga asideg iti parke.

Ti parke ket kaaduan a naabongan babaen ti daan a tubo ti bakir. Daytoy ket pagtaengan ti tallo a sebbangan ti billit nga endemiko iti rehion ti Daya a Visayas, ti Kalaw ti Samar, Akaba a sippit ti Visaya, ken ti Duyaw barukong a Mannait a billit. Ti ugsa ti Filipinas, natukaktukat a baboy ti Filipinas ken ti Tarsier ket mabirukanda pay ditoy.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso (Filipinas)

Ti **Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso ** (, **DENR** wenno **KKLK**) ket ti  ehekutibo a departamento ti gobierno ti Filipinas para iti panangituray ken panangimaton ti eksplorasion, panagdur-as, panagusar, ken konserbasion kadagiti masna a rekurso ti pagilian.

## Pakasaritaan
Ti Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso ket immuna a nabangon idi Enero 1, 1917 a kas ti Departamento ti Agrikultura ken dagiti Masna a Rekurso (DANR) babaen ti pannakaaramid ti Tignay Blng. 2666 babaen ti Komision ti Filipinas, a naamammuan iti "Ti Maysa a Tignay a Mangurnos manen ti Ehekutibo a Departamento ti Gobierno ti Is-isla ti Filipinas," idi 18 Nobiembre 1916. Idi 1932, ti DANR ket naurnos manen iti Departamento ti Agrikultura ken Komersio (DAC).

Idi 1947, ti tignay a panagurnos manen ket insublina manen ti DAC iti Departamento ti Agrikultura ken dagiti Masna a Rekurso. Dagiti Masna a Rekurso nga ima ti DANR ket kanungpalan a nabaliwanen idi Mayo 17, 1974 a kas ti Departamento dagiti Masna a Rekurso. Idi Enero 30, 1987, ti Misnitro idi ket naurnos manen iti Departamento ti Enbironmento, Enerhia ken dagiti Masna a Rekurso, babaen ti Ehekutibo a Bilin Blng. 131 ken kanungpalan idi a naurnos manen iti Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso babaen ti Ehekutibo a Bilin Blng. 192 idi Hunio 10, 1987. iti agdama, ti DENR ket agob-obra iti dakkel a gatad reporestasion iti Davao.

## Listaan dagiti Sekretario ti Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso

## Dagiti opisina

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
*Website ti Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso
Nailian a parke

Ti **nailian a parke** ket parke nga inus-usar para kadagiti panggep ti konserbasion. Masansan daytoy a reserba ti natural, semi-natural, wenno napadur-as a daga nga inrangarang wenno tagikua ti naturay nga estado. Urayno dagiti agmaymaysa a pagilian ket aggigiddiatda a mangikeddengda dagiti bukodda a nailian a parke, adda met ti sapasap a kapanunotan: ti panagay-aywan ti naatap a katutubo para iti posteridad ken kas simbolo ti nailian a pasindayag. Iti pay maipatinayon, ti maysa a sangalubongan a gunglo, ti Sangalubongan a Kappon para iti Konserbasion ti Katutubo (IUCN), ken ti bukodn a Komision ti Lubong  iti Nasalakniban a Luglugar, ket nangipalawag ti "Nailian a Parke" a kas ti bukodna a *Kategoria&nbsp;II* a kita dagiti nasalakniban a lugar. Bayat a dagiti kapanunotan para iti daytoy a kita ti nailian aparke ket datin a naisingasing, ti Estados Unidos ti immuna a nagbangon ti kastoy, ti Nailian a Parke ti Yellowstone, idi 1872. Ti kadakkelan a nailian a parke iti lubong a makasabat ti panangipalawag ti IUCN ket ti Nailian a Parke ti Akin-amianan a daya ti Greenland, a nabangon idi 1974. Segun ti IUCN, adda metten dagiti 6,555 a nalian a parke iti sangalubongan manipud idi 2006 a makaabot iti daytoy a kriteria. Ti IUCN ket agdama pay laeng a matungtung kadagiti parametro ti panangipalawag ti nailian a parke.

Dagiti nailian a parke ket gangani dagitoy a nakalukat kadagiti agbisbisita.Kaaduan dagiti nailian a parke ket mangited ti pagliwliwaan iti ruar ken dagiti oportunidad ti panagkampo ken dagiti pay panagadal a naikari a mangpaadal ti publiko iti kinapangruna ti konserbasion ken dagiti natural a siddaaw iti daga a pakabirukan ti nailian a parke.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Nailian a Parke ti Napudot nga Ubbog ti Guadalupe Mabugnao Mainit

Ti **Nailian a Parke ti Napudot nga Ubbog ti Guadalupe Mabugnao Mainit** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay Baranggay Guadalupe idiay Carcar, Cebu, iti 50 kilometro manipud iti probinsial a kapitolio ti Siudad ti Cebu. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 57.50 nga ektaria ket mangsaksakop iti maysa a nangruna a reserba ti taudan ti danum ti bakir iti tengnga a kabambantayan ti Mantalongon. Daytoy ket nairangarang a nailian a parke idi 1972 babaen ti Republika Tignay Blng. 6429.

Ti parke ken kankanayon a papanan dagiti inaldaw nga agbisbisita para kadagiti napudot nga ubbogna nga ayan pay dagiti napadur-as a balay a bassit ken paglanguyan. Dagiti kasla tao ti kadakkelna nga estatua dagiti santo kenni Kristo ken mairaman pay ni Santo Niño de Cebú ket nainayon payen kadagiti pagawisan a pagpasiaran dagiti turista. Ti pay maysa a dalan iti ngato ti turod ket pagturongan dagiti saan a basbassit ngem tallo a kueba, ti kaaduan a nasuksukimat ket ti Kueba Lorett ken Kueba Moymoy. Iti asideg ti Kueba Lorett ket ti sabali pay nga ubbog ken dagiti uppat a karayan. Ti parke ket aglaon pay iti penned a mangipaay ti danum para iti Carcar.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas

## Dagiti akinruar a silpo
* Kueba ti Mabugnao ken Mainit 
* Kueba Lorett 
* Kueba Moymoy
Nailian a Parke dagiti Kueba ti Libmanan

Ti **Nailian a Parke dagiti Kueba ti Libmanan** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay Baranggay Sigamot iti ili ti Libmanan, Camarines Sur,  Rehion ti Bicol. Daytoy ket naisentro iti dakkel nga agatiddog iti 2,856 a metro a Kueba Colapnitan , ti maikasangapulo a kaatiddogan a kueba iti Filipinas. Ti parke ket sakupenna ti dagup a kalawa iti 19.4 nga ektaria iti ballasiw ti kataltalonan ti Libmanan, nga ammo a mangsangaili kadagiti saan a basbassit ngem 18 pay a kueba nga agdumaduma dagiti kaatiddog, suksukog ken siddaaw. Daytoy ket nabangon idi 1934 babaen ti Proklamasion Blng. 654.

Ti parke ket naindayegan a kas pagtaengan dagiti rinibo a kurarapnit ken dagiti rugitda ket inur-urnong manipud kadagiti kueba kadagiti napalabasen a dekada. Daytoy ket pagtaengan pay dagiti swiftlet ken dagiti nalatak nga atiddog ti ramayna a lawwalawwa iti sebbangan ti *Phrynus*, ken ammo a makasabidong.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Sangalubongan a Kappon para iti Konserbasion ti Katutubo

The **Sangalubongan a Kappon para iti Konserbasion ti Katutubo** (**IUCN**, *International Union for Conservation of Nature*, iti Ingles) ken sangalubongan a gunglo a mangiregget ti panagbiruk ti "pragmatiko a solusion kadagiti kangrunaan a parikut iti enbironmento ken panagdur-as". Ti gunglo ket nangipablaak iti Nalabbasit a Listaan dagiti Naipangta a Sebbangan, a mangusig dagiti kasasaad dagiti sebbanagan.

Ti IUCN ket suportaranna dagiti sientipiko a panagsukisok, mangtaripato kadagiti sangalubongan a gandat ken mangiyeg ti panagkakadua dagiti gobierno, dagiti di gobierno a gunglo, dagiti ahensia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, dagiti kompania ken dagiti lokal a komunidad tapno mangparang-ay ken mangisayangkat ti annuroten.
Ti IUCN ket isu ti kadaanan ken kadakkelan nga enbironmental a network iti lubong—ti demokratiko a pannakaikameng ti kappon nga addaan kadagiti ad-adu ngem 1,000 gobierno ken di gobierno a gunggunglo, ken gangani a 11,000 kadagiti sientista a boluntario kadagiti ad-adu ngem 160 a pagilian.
Ti obra ti IUCN ket sinuportaran babaen ti ad-adu ngem 1,000 a propesional nga empleado kadagiti 60 nga opisina ken ginasut a kakadua iti publiko, saan a gobierno a gunglo ken dagiti pribado a sektor iti lawlaw ti lubong. Ti kuartel ti Kappon ket mabirukan idiay Gland, Suisa, idiay asideg ti Hinebra.

Ti naibagbaga a bision ti IUCN ket "ti nalinteg a lubong a mangipatpateg ken mangaywan ti katutubo". Ti gandatna ket ti "mangimpluensia, mangawis ken tumulong kadagiti kagimongan iti amin a lubong tapno mangaywan ti katutubo ken mangisigurado a ti ania man a panagusar kadagiti masna a rekurso ket maiparbeng ken ekolohiko a matalinaay".

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*  Opisial a website ti '''IUCN'''
* Panagrepaso ti Nalabbasit a Listaan kadagiti Naipangta a Sebbangan idi 2008
* Dagiti pablaak ti IUCN
Nailian a Parke dagiti Ubbog ti Fuyot

Ti **Nailian a Parke dagiti Ubbog ti Fuyot** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan kadagiti bakras ti bantay ti Baranggay Santa Victoria idiay Ilagan, Isabela 405 a kilometro iti amianan a daya manipud iti Manila. Ti parke ket aglaon pay iti **Santuario ti Ilagan**, ket 819 nga ektaria iti kalawa ken gay-atenna ti asideg nga ili ti Tumauini iti Tanap ti Cagayan. Daytoy ket nabangon idi 1938 babaen ti Proklamasion Blng. 327.

Ti parke ket nadayeg a papanan dagiti magmagna, dagiti agkalkalay-at iti bantay, dagiti agkuebkueba ken dagiti agbuybuya iti billit nga um-umay nga agsuksukimat kadagiti dalanna iti bantay, dagiti kueba, dagiti naisalsalumina a pormasion ti bato ken dakkel a kulungan ti billit. Iti kaarruba ti parke ket ti dakdakkel a Masna a Parke ti Akin-amianan a Sierra Madre nga aglaon kadagiti ad-adu pay a biag ti kaatapan.  Ti Dissuor ti Pinzal ket sabali pay pagpasiaran ken mangited iti paginanaan dagiti agbisbisita manipud kadagiti adu a masna nga ubbog ti bantay ti parke.

## Pagliwliwaan

Ti Santuario ti Ilagan ket makaited pay kadagiti sumaganad a pagpasiaran dagiti agbisbisita: ti bassit-zoo, parke ti kulibangbang, waig ti masna nga ubbog ken dagiti pagluganan nga ATV. Iti las-ud ti rambakan ti maika-326 a tawen ti pannakapndar nga anibersario ti Ilagan idi napalabas a Mayo 2012, ti gobierno ket nanglukat iti 350-metro a Zipline iti uneg ti parke. Ti Kangrunaan a Kueba ti parke, Kueba Altar ken Kueba Adbentura ket makaited pay kadagiti panagsukimat a panagpasiar dagiti agbisbisita.

Ti Santuario ti Ilagan ket agsingirda ti bayad iti ₱50, ken mairaman amin ti panagusar iti paglanguyan.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti siddaaw ti Santuario ti Isabela

'
Nailian a Parke ti Napudot nga Ubbog ti Mado

Ti **Nailian a Parke ti Napudot nga Ubbog ti Mado** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay baranggay Awang iti ili ti Datu Odin Sinsuat, Maguindanao iti isla ti Mindanao. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 48 nga ektaria nga aglaon iti medisinal a napudot nga ubbog, ken mairaman ti masna a paglanguyan ken pagaliwaksayan iti salun-at idiay asideg ti Aeropuerto ti Awang. Daytoy ket nairangarang a nailian a parke idi 1939 babaen ti Republika Tignay Blng. 456.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Danaw Naujan

Ti **Danaw Naujan ** (wenno **Lak Novjan**) (mabirukan iti ) ket isu ti maikalima a kadakkelan a danaw idiay Filipinas, idiay amianan a daya a suli ti probinsia ti Oriental Mindoro iti Isla ti Mindoro. Ti danaw ket agarup a 8,125 nga ektaria ti nawaya  a danum iti Nailian a Parke ti Danaw Naujan Ti danaw ket nabeddengan babaen dagiti ili ti Naujan iti amianan, Victoria iti laud, Socorro iti abagatan, ken Pola iti daya. Daytoy ket makaala ti danum manipud iti Waig Siguan. Ti kangrunaan a rummuaran ti danum ti danaw ket ti Karayan Lumangbayan. Ti Bantay Naujan ket mabirukan iti amianan ti danaw.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Pakaamo ti Ramsar 

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Danaw Dapao

Ti **Danaw Dapao** ket adalem a danaw a mabirukan idiay probinsia ti Lanao del Sur, abagatan a laud ti Danao Lanao, idiay akin-abagatan nga isla ti Mindanao, Filipinas. Daytoy ket maysa kadagiti kaadaleman a danaw iti pagilian, a makaabot ti kaadalem iti . Daytoy ket addaan iti nakarkulo a rabaw a kalawa iti . Ti danaw ket makaala ti danum manipud kadagiti lokal a panagay-ayos ken dagiti nadumaduma a babassit a karayan.

Idi 1965, ti danaw ken dagiti kaarrubayanna ket nairangarang idi a kas nasalakniban a nailian a parke babaen ti Tignay ti Republika Bng. 4190 a mangsakop ti kalawa iti agarup a .

Dagiti mula nga agtubtubo iti dayta a parke ket mairaman ti hydrilla (*[[Hydrilla]] spp*) ken ti pilamentos nga algas (*[[Clodophora]] spp*). Ti danaw ket nabaknang pay kadagiti ikan a mairaman ti dalag (*[[Ophicephalus striatus]]*), tilapia ti Mozambique  (*[[Oreochromis mossambicus]]*), kadawyan a karpa (*[[Cyprinus carpio]]*), goby (*[[Glossogobius giurus]]*) ken paltat (*[[Clarias]] spp*).

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Nailian a Parke ti Banbantay Iglit-Baco

Ti **Nailian a Parke ti Banbantay Iglit-Baco** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas ken maysa a Tawid a Parke ti ASEAN a mabirukan idiay Isla ti Mindoro iti tengnga a Filipinas. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 75,445 nga ektaria a mangpalikmut ti Bantay Iglit ken Bantay Baco idiay tengnga a kaunegan ti Mindoro. Ti parke ket nabangon idi 1970 babaen ti Republika Tignay Blng. 6148. In 2003, ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia ket inlistana a kas maysa kadagiti uppat a tawid a parkena idiay Filipinas. Ti parke ket nainominado pay iti Tentatibo a Listaan dagiti Lugar a Tawid ti Lubong ti UNESCO.

## Ti Tamaraw

Ti parke ket pagtaengan ti endemiko a Tamaraw (Bubalus mindorensis), ti bassit, adda kukona a mamalia iti sebbangan ti Bovidae a naisangayan iti Filipinas. Daytoy ket maysa kadagiti kakaruan a madanar nga ayup iti lubong. Daytoy ti rason a nakaibangonan ti parke, immuna a nasalakniban a pagtaengan dagiti kaatapan ken santuario ti billit idi 1969 nga addaan iti immuna kalawa iti 8,956 nga ektaria, kalpasanna a kas nailian a parke a nakaipadakkelan iti kalawana kalpasan ti maysa a tawen.

## Daduma pay a flora ken fauna

Malaksid ti tamaraw, dagiti sabali pay a porma ti kaatapan a biag ket mabirukan pay iti kaunegan ti parke a mairaman ti Agkalkalay-ay a Bao ti Mindoro, ugsa ti Filipinas, ken naatap a baboy. Adda dagiti adu pay a bilang dagiti sebbangan ti billit nga agtataeng iti parke a kas ti Imperial a Pagaw ti Mindoro, Kullaaw ti Mindoro, Nangisit kuko a Coucal, Nagkuelio ti batingra a nalabbaga a tukkatok ti sabong ken Puso Pagaw.

Dagiti dadduma pay a nangruna nga indehenio a mulmula a mabirukan iti parke ket ti kayo ti Kalantase, Tindalo, Almaciga, Kamagong ken Jade nga agkalkalay-at a mula.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Parke Rizal

Ti **Parke Rizal** (wenno **Parke Luneta** wenno **Luneta**; ), ket maysa a naipakasaritaan nga urbano a parke a mabirukan ti igid ti Roxas Boulevard, Siudad ti Manila, Filipinas, kaariping daytoy ti nadidingan a siudad ti **[[Intramuros]]**. Manipud idi Kolonial a Panawen ti Kastila, ti Parke ket paboriton a lugar a pagliwliwaan, ken kankanayon a bisbisitaen kadagiti Dominggo ken dagiti nailian a piesta. Daytoy ket maysa kadagiti kangrunaan a bisbistaen dagiti turista iti Siudad ti Manila.

Daytoy ket mabirukan idiay Luek Manila, ti Luneta ket nangruna pay a lugar iti pakasaritaan ti Filipinas. Ti panagpatay ti nailian a bannuar a ni Dr. José Rizal idi Disiembre 30, 1896, ket isu ti nagrugian ti 1898 Rebolusion ti Filipinas a panagsuppiat iti Pagarian ti Espania. Ti lugar ket opisial manen a nanaganan iti **Parke Rizal** tapno maipamadayaw kaniana, ken ti monumento a nakaitabonanna ket agserserbi a simbolo a pakaipatengngaan a puntos iti Parke. Ti Deklarasion ti Wayawaya ti Filipinas manipud iti Panagsakop ti Amerika ket natengngel iti Parke idi Hulio 4, 1946 ken dagidi pay simmarsaruno a dakkel a gimongan ti politika a mairaman dagiti kukua ni Ferdinand Marcos ken ni Corazon Aquino idi 1986 a kanungpalan ti Rebolusion ti EDSA.

Ti Kilometro sero ti Filipinas ket mabirukan iti kaunegan ti Parke idiay Roxas Boulevard, idiay sanguanan ti Monumento Rizal. Daytoy ket agserbi a kas ti puntos a pakarukodan amin a distansia dagiti kalsada nga agtaud manipud iti Manilad.

## Lokasion
Tio Luneta ket mabirukan iti akin-amianan a patingga ti Roxas Boulevard. Iti daya ti boulevard, ti parke ket bineddengan babaen ti Taft Avenue, Padre Burgos Avenue ken Kalaw Avenue. Iti laud ket ti lugar ti naala manen a daga iti parke a bineddengan babaen ti Katigbak Drive, South Drive, ken ti pantar ti Luek Manila.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Komite ti Panagdur-as dagiti Nailian a Parke
* Dagiti ladawan manipud iti Flickr
* Dagiti ladawan ti Luneta
Bantay Guiwan

Ti **Bantay Guiwan** ket bantay idiay kabambantayan ti Sierra Madre idiay Alfonso Castañeda, Nueva Vizcaya, Filipinas. Mabalina daytoy ti kangatuan a pantok ti kabambantayan ti Sierra Madre iti kangato nga 1,915&nbsp;m iti ngato ti lesaad ti baybay segun ti topograpiko a mapa ti NAMRIA. Dagiti tattao a Bugkalot ket nangipakpatakderda kadagiti dala nga inus-usarda iti panaganup.

Awan pay dagiti sientipiko a panagsuksukimat iti lugar ngem ti kaudian nga ekspedision iti bantay babaen ti Nueva Vizcaya Mountaineering Society, Inc. nga indauluan babaen ni Gene Basilio idi Septiembre 2012 ket nangipakpakita a dagiti musang, sunggo, ken dadduma pay a biag ti kaatapan ket nasayaatda pay laeng nga agbibiag iti kabakiran ti Bantay Guiwan. Dagiti waigna ket napunno kadagiti igat. Ti maysa a dissuor a nakarkulo nga agatiddog iti maysa a kilometro manipud iti umuna a pagtinnaganna iti baba ket agayus iti asideg ti pantok ti bantay.

Idi Oktubre 2012, ni Basilio ken ti Presidente ti NVMSI a ni Raymund Zamora, a kaduada dagiti tribu ti Bugkalot a makaammo ti dalan ket nagsublida ken nagballigida a kimmalay-at iti bantay ken limmabasda iti nalumotan a bakir ken ti dalan a tinawaganda iti dalan Zamora. Nagpaut ti tallo nga ladaw ti pannagnada manipud iti pagrugian a puntos idiay ili ti Alfonso Castaneda.

Iti baba ti Bantay Guiwan, ti usok a mangibaliw ti dalan ti danum manipud iti Karayan Casecnan idiay baranggay Pelaway aginggana idiay Penned Pantabangan idiay Nueva Ecija.

## Dagiti akinruar a silpo
Dissuor Pagsanjan

Ti **Dissuor Pagsanjan** (indihenio a nagan: **Dissuor Magdapio**) ket maysa kadagiti kadayegan a dissuor iti Filipinas. Daytoy ket mabirukan idiay probinsia ti Laguna, ti dissuor ket maysa kadagiti kangrunaan a pagpasiaran dagiti turista iti rehion. Ti tallo a panagtinnag a dissuor ket mabalin a maabot babaen ti panagdaliasat iti karayan iti bangka, a lokal a tinawtawagan iti *Panagpunta kadagiti purokpuk*, nga agtaud manipud iti ili ti Pagsanjan.  Ti dissuor ket mabalin pay a maabot manipud iti ngato babaen ti nabiit a pannagna manipud idiay Cavinti.  Ti panaglugan ti bangka ket nabayagen a panagpasiar manipud idi Kolonial a Panawen ti Kastila nga addaan iti kaduogan a naisurat a pannakalagip manipud idi 1894.  Ti ili ti Pagsanjan ket naisanglad idiay pagsasabtan dagiti dua a karayan, ti Karayan Balanac ken ti Karayan Bumbungan (ammo pay a kas ti Karayan Pagsanjan ).

## Lokasion

Ti nangruna a dissuoor ti Pagsanjan ket pudno a mabirukan iti kaunegan dagiti pagbeddengan ti Cavinti, Laguna, ngem ti nadaydayeg a pagserrekan babaen dagiti canoe ket agtaud idiay ili ti Pagsanjan. Ti napaay a panangiyakar ti mangiturturay a bagi ti ili ti Cavinti ket naited idi iti Sangguniang Bayan (lehislatura Dagiti ili ti Filipinas) idi Pebrero 10, 2009 a nangisingsingasing dagiti nabati a dissuoor iti Dissuor Cavinti.

## Nailian a Parke
Ti dissuor ken ti baw-ang ket nairangaranda a kas nailian a parke babaen ti Proklamasion 392 idi Marso 29, 1939 ken Proklamasion 1551 iti Marso 31, 1976.  Ti *Nailian a Parke ti Baw-ang ti Pagsanjan* ket sakupenna ti kalawa iti .

## Kitaen pay
*Listaan dagiti dissuor ti Filipinas
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a Sitio ti Pagsanjan 
*Pagsanjan.org
Bantay Makaturing

Ti **Makaturing**, ket estratobulkan iti isla ti Mindanao, Filipinas. Daytoy ket mabirukan idiay probinsia ti Lanao del Sur (kaaduan idiay ili ti Butig) iti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao.  Ti Makaturing ket addaan iti kangato iti  ken diametro ti baba iti .  Daytoy ket paset dagiti bulkan a makunkuna iti arko ti Tengnga a Mindanao.

## Dagiti panagbettak
Adda pay laeng dagiti kontrobersia no mano a beses a bimtak ti Makaturing. Ilista ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia dagiti 10 a panagbettak a ti kaudian ket napasamak idi Marso 18, 1882. Ngem ti Global a Programa ti Bulkanolohia ti Instituto ti Smithsonia, a nangidakamat ti *Katologo dagiti Aktibo a Bulkan iti Lubong* (Neumann van Padang, 1953), ket mangisingasing nga adda dagiti panagbettak ket pudno idi a ti kaarrubana a bulkan  Ragang.

Ti Makaturing ket maysa kadagiti aktibo a bulkan ti Filipinas. Amin dagitoy ket paset ti Singsing ti Apuy ti Pasipiko.

## Trivia
Idi Mayo 18, 1947, ti agbilbilin ti Aero Pursa ti Filipinas (PAF) a ni Hen. Edwin Andrews ket pimmusay ken dagiti 16 pay a a dadduma a kaduana idi ti transport C-47 nga eroplano a naglugananda ket naidungpar idiay Makaturing. Kalpasan ti siam a tawen, ti PAF ket nagbangon ti *air base* idiay Siudad ti Zamboanga ken nanaganan tattan iti Edwin Andrews Air Base ken idiay ti pagrubuatan ti militar ti Filipinas kadagiti operasion a panagsuporta iti agdama a kampania a panagsuppiat kadagiti separatista.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
* Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
* Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
* Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
* Bulkan

## Dagiti nagibasaran
* Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS) Panid ti Bulkan Makaturing 
*
Latukan

Ti **Bulkan Latukan** ket mabalin nga aktibo nga estratobulkan iti tengnga ti kawar ti ubing pay nga agturturong ti daya-laud nga estratobulkan idiay amianan a laud ti Mindanao, iti abagatan a laud ti Danaw Lanao, iti probinsia ti Lanao del Sur, ili ti Mindanao, iti Agwaywayas a Rehion ti Bangsamoro iti Muslim a Mindanao.

Ti Global a Programa ti Bulkanismo ket nangirehistro ti kangatona iti 2338 metro (7,671 kadapan) iti latitud ti 7.65°N (7°39'0"N) ken ti longitud ti 124.45°E (124°27'0"E).

Ti Latukan ket naaripingan iti laud babaen ti bulkan Makaturing ken iti amianan a daya babaen ti naipakasaritaan nga aktibo a bulkan  Ragang.

Ti Latukan ket nailista idi a kas aktibo a bulkan iti Katologo dagiti Aktibo a Bulkan iti Lubong (Neumann van Padang, 1953), ngem ti panawen ti kinaudi a panagbettakna ket di ammo.

Ti Latukan ket naisanglad iti maysa a lugar ti kaaduan a basaltiko a bulbulkan iti laud ti kordiliera iti tengnga a Mindanao.

Ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS) ket ilistana ti Latukan a kas maysa a saan nga aktibo a bulkan, ngem awan met ti panangipalawag no apay a naibagbaga ti Latukan ket di aktibo.

Kasla met dagiti kaaduan a bulkan iti akin-abagatan a Filipinas, ti Latukan ket saan unay nga inad-adal.

## Kitaen pay
*Dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
*Dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
*Dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
*Bulkan

## Dagiti nagibasaran
Bantay Ragang

Ti **Bantay Ragang**, ken tinawtawagan pay ti **Bantay Piapayungan** ken **Asul a Bantay** babaen ti lokal a tattao, ket estratobulkan iti isla ti Mindanao, Filipinas. Daytoy ti maikapito a kangatuan a bantay idiay Filipinas .

## Lokasion
Ti Bantay Ragang ket mabirukan idiay pagbeddengan dagiti probinsia ti Lanao del Sur ken Cotabato iti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao.

## Dagiti pisikal a langa
Ti Banatay Ragang agtayag iti  ken addaan ti diametro iti baba iti .  

Daytoy ket isu ti ka-aktibuan a bulkan iti Mindanao, ken paset daytoy dagiti estratobulkan a tinawtawagan dagiti bulkanologo iti Arko ti Sentral Mindanao.

## Dagiti panagbetta
Adda pay met dagiti pannaka-allilaw no mano a bese a bimmtaken ti Bulkan Ragang. Ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia ket mangilista kadagiti walo a panagbetta a ti kinaudi ket napasamak idi Hulio 1916. Ngem ti Global a Programa ti Bulkanolohia ti Instituto ti Smithsonia, a nagidakamat ti *Katologo dagiti Aktibo a Bulkan iti Lubong* (Neumann van Padang, 1953), ket nangisingasing nga adda met dagiti panagbettak a naigupit iti asideg a Bantay Makaturing ket mabalin met a dagidi panagbettak ti Bulkan Ragang.

Ti Ragang ket maysa kadagiti aktibo a bulkan ti Filipinas, nga amin dagitoy ket paset ti Singsing ti apuy ti Pasipiko.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti bantay ti Filipinas
* Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
* Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
* Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Instituto ti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS) Panid ti Bulkan Ragang 
* 
* "Bantay Piapayungan, Filipinas" iti Peakbagger
Bantay Natib

Ti **Bantay Natib** ket malmalmeng a bulkan ken kompleks a kaldera a mabirukan idiay probinsia ti Bataan iti akinlaud nga Isla ti Luzon, Filipinas.  Ti kompleks ti bulkan ket sakupenna ti akin-abagatan a paset ti Peninsula ti Bataan. Ti bantay ken ti asideg a kaarrubayanna ket nasalakniban a lugar nga immuna a nairangarang a kas ti Nailian a Parke ti Bataan idi 1945.

## Dagiti pisikal a langa
Ti Bantay Natib ket estratobulkan a kita ti bulkan a mabirukan iti daya ti  agsukog iti belota a Kaldera Natib, ken silulukat iti amianan a laud. Ti mabirukan iti daya ti Bantay Natib ket ti basbassit a  iti kalawa a Kaldera Pasukulan.  Ti Bantay Natib ket isu ti kangatuan a pantok iti kaldera nga addaan iti kangato iti  asl, ken ti kompleks ti kaldera ket addaan iti dagup a diametro ti baba iti .

## Dagiti panagbettak
Awan ti naipakasaritaan a panagbettak iti kaunegan ti kompleks ti kaldera ti Bantay. Dagiti panagad-adal idi 1991 (Panum ken ni Rayem) ket nangipakpakita a ti kinaudi a panagbettak ket mabalin nga idi Holoseno aginggana iti akin-ngato a Pleistoseno.  Ti maysa a nasapsapa a panagadal idi 1971 (Dagiti Serbisio ti Ebasco ) ket nangipetsa kadagiti produkto ti panagbettak iti nagbaetan ti 69,000 +/- 27,000 a tawtawen.  Ti kinaudi a panagadal babaen ni Dr. Kevin Rodolfo iti Departamento ti Daga ken dagiti Enbironmental a Siensia idiay Unibersidad ti Illinois iti Chicago, ket nangikabil ti kinaudi a panagbettak ti Banatay Natib iti nagbaetan ti 11,000 ken 18,000 a tawtawen kalpasan ti panagadal ti prehistoriko a piroklastiko nga ayus manipud iti bulkan a simrek iti Luek Subic idiay probinsia ti Zambales.

Ti agdama nga aktibidad ti Bantay Natib ket babaen dagiti lima a termal a lugar.  Dagiti napudot nga ubbog iti kaldera ti Natib ket ti Asin, Mamot, Tigulangin, Uyong ken dagiti ubbog ti Paipit. Dagiti napudot nga ubbog ket sumakopda kadagiti temperatura manipud iti 30-56°C, ng addan dagiti nababa panagayus, ken neutral aginggana ti bassit nga alkalina a maiparuar a danum.

Ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS) ket ilistana ti Bantay Natib a kas mabalin nga aktibo a bulkan.

## Heolohia
Dagiti bato a mabirukan idiay Bantay Natib ket kaaduan a biotita, hornblenda, andesita, agturturong dagiti dasita nga ayus ken dagiti dasitiko tufo, ken kapadpada met ti Bantay Mariveles, ti akin-abagatan a gudua ti Peninsula ti Bataan.

Ti Bantay Natib ket paset ti bulkaniko a barikes ti  Lineamento ti Lumaud a Bataan a mangiraman ti aktibo a Bantay Pinatubo.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
*Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
*Singsing ti Apuy ti Pasipiko

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS), Panid ti Bantay Natib 
*Global a Programa ti Bulkanismo ti Instituto ti Smithsonia, Panid ti Bantay Natib
Estratobulkan

Ti **estratobulkan**, naamammuan pay a kas ti **komposito a bulkan**, ket konikal a bulkan a naaramid kadagiti adu a tuon ti (estrata) iti timmangken a  lava, piroklasto, pumita, ken bulkaniko a dapo. Saan a kas dagiti kalasag a bulkan, dagiti estratobulkan ket nailaslasinda babaen ti napadsok a bariweswes ken dagiti periodiko a eksplosibo a panagbettaks ken dagiti naulimek a panagbettak, urayno adda dagiti narebba nga but a makunkuna kadagiti kaldera. Ti lava nga agyus manipud kadagiti estratobulkan ket kadawyan a lumaiisda ken tumangken sakbay nga umadayo a maiwarwaras gapu ti nangato a kaaruyot. Ti magma a mangporma ti daytoy a lava ken masansan a pelsiko, nga addaan kadagiti nangato aginggana ti kalalainganna nga agpang ti silica (a kas ti riolita, dasita, wenno andesita), nga addaan kadagit basbassit a dagup ti di unay naaruyot nga mapiko a magma. Ti nakaro a panagayus ti pelsiko a lava ket karkarna, ngem nakadaliasaten iti kaadayo iti .

Dagiti estratobulkan ket sagpaminsanda pay a tinawtawagan kadagiti "komposito a bulkan" gapu ti komposito a tuonda a naaramid manipud kadagiti nagsisinnaruno a panagayus dagiti material ti panagbettak. Dagitoy ti kaaduan a kita dagiti bulkan, a maigiddiat dagiti saan unay a naamammuan a kalasag a bulkan. Dagiti dua a nadayeg nga estratobulkan ket ti Krakatoa, kaaduan a naamammuan iti katastropiko a panagbettak idi 1883 ken ti Vesubio, a naindayegan iti pannakadadael dagiti ili ti Pompeii ken Herculaneum idi 79 AD. Both eruptions claimed thousands of lives.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti estratobulkan
* Orohenesis

## Dagiti akinruar a silpo

## Dagiti nagibasaran
Nailian a Parke ti Danaw Pantuwaraya

Ti **Nailian a Parke ti Danaw Pantuwaraya** ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan idiay baranggay Pantao Raya iti ili ti Saguiaran, Lanao del Sur. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 20 nga ektaria a buklen iti Danaw Pantao Raya ken ti kaarrubayanna a lugar. Daytoy ket nairangarang a nailian a parke idi 1965 babaen ti Republika Tignay Blng. 4190.

Ti lokasion ti parke iti Lugar ti Labneng ti Danaw Lanao-Karayan Agus ket mangaramid daytoy a nangruna a lugar para kadagiti ganetget ti konserbasion. Daytoy a lugar ket mangipaay iti kaaduan a danum ti rehion ken paandarenna ti Hidroelektriko a Pasdek ti Elektrisidad ti Agus a mangit-ited iti 70% iti eletrisidad ti Mindanao. Ti parke ket mabalin a maserrekan babaen ti kalsada ti Iligan-Marawi a manglaon pay kadagiti nangruna  a danaw ket dadakkel a pagidulinan ti danum iti kaarrubayanna ken mairaman ti Danaw Basak, Laguna de Calaganan, Danaw Talao ken Danaw Agus.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay
*Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas
Departamento ti Magdalena

Ti **Magdalena** () ket departamento ti Colombia, a mabirukan idiay amianan ti pagilian babaen ti Baybay Karibe. Ti kapitolio ti Departamento ti Magdalena ket ti Santa Marta ken nainaganan manipud iti Karayan Magdalena. Tinawidna ti nagan ti maysa kadagiti kasisigud a siam nga estado ti Estados Unidos iti Colombia  ken ti agdama a naitiptipon a teritoriona.

## Politika
### Administratibo a pannakabingbingay

Ti Departamento ti Magdalena ket nabingbingay kadagiti 30 a munisipalidad ken maysa a distrito. Dagiti munisipalidad ket demokratiko a nabutosan a munisipal a mayor ken ti munisipal a konsehal. Ti Touristiko, Kultural ken Historiko a Distrito ti Santa Marta ket imatonan babaen ti Munisipalidad ti Santa Marta ken addan ti naipangruna a pannakaigiddiat iti kaunegan ti pagilian.

#### Dagiti munisipalidad

# Algarrobo
# Aracataca
# Ariguaní
# Cerro San Antonio
# Chibolo
# Ciénaga
# Concordia
# El Banco
# El Piñón
# El Retén
# Fundación
# Guamal
# Nueva Granada
# Pedraza
# Pinto
# Pijiño
# Pivijay
# Plato
# Pueblo Viejo
# Remolino
# Sabanas de San Angel
# Salamina
# San Sebastián de Buenavista
# Santa Ana
# **[[Santa Marta]]**
# San Zenón
# Sitionuevo
# Tenerife
# Zapayán
# Zona Bananera

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Departamento ti Meta

Ti **Meta** ket departamento ti Colombia. Daytoy ket asideg iti heograpiko a sentro ti pagilian, iti daya ti kabambantayan ti Andes. Ti dakkel a paset ti departamento, ket linasat pay ti Karayan Meta, ket naabbongan babaen ti tanap ti karuotan nga ammo a kas ti Llanos. Ti kapitoliona ket ti Villavicencio. Ti departamento ket nangikabil kadagiti monumento iti tunggal maysa a heograpiko a sentro ti Colombia, iti lugar nga ammo kas ti Alto de Menegua, ken asideg laeng a kilometro manipud idiay Puerto López.

Ti Achagua, a kapada met ti Piapoco, ket maysa nga Indihenio a pagsasao nga insasao babaen ti minoridad iti departamento.

## Dagiti munisipalidad

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Folklore llanero 
* Gobierno ti Meta
* Website ti Territorial-Enbironmental a Sistema ti Pakaammo ti Colombiano nga Amasona SIAT-AC  

## Kitaen pay
* Teritorio ti San Martín
Departamento ti Nariño

Ti **Nariño** () ket departamento ti Colombia a nainagan kenni Antonio Nariño. Ti kapitoliona ket ti San Juan de Pasto. Daytoy ket addaan iti laud ti pagilian, a bineddengan babaen ti Ecuador ken ti Taaw Pasipiko.

Ti Nariño ket addaan iti nadumaduma a heograpia ken ti nadumaduma a klima segun ti kangato: napudot kadagiti tanap iti Pasipiko ken nalamiis iti kabambantayan, nga ayan dagiti kaaduan a nagtataeng, ti kasasaad a maul-ulit iti turong ti amianan-abagatan. Dagiti dadduma pay a nangruna a siudad ket mairaman ti Tumaco ken Ipiales.

## Pakasaritaan
Ti teritorio ket sinakop idi las-ud ti Sakbay ti Colombia a panawen babaen dagiti nadumaduma a tribu ti Indiano, a mairaman dagiti Quillacingas, Awa, Tumas, ken dagiti grupo a paset idi ti  Imperio ti Inca. Ti immuna a kongkistador a simsimrek idi ti teritorio ket ni Andagoya Pascual idi 1522, a nagbanniaga manipud iti pantar ti Pasipiko ti Colombia ken inusarna ti pakaammo a naala babaen ni Francisco Pizarro tapno mangurnos ti ekspedision a nagpatingga iti panagparukma iti Peru.

Ni Juan de Ampudia ken ni Pedro de Añazco ket immunada a sinukmat ti kabambantayan a paset ti departamento, kinomisionado babaen ni Sebastian de Belalcazar idi 1535, nga isu idin ket pinasiarna ti teritorio idi 1536 ket naabutna ti Popayán ken nagpaut a nagbati idiay sakbay a nagsubli idiay Espania.

## Dagiti munisipalidad

# Albán
# Aldana
# Ancuya
# Arboleda
# Barbacoas
# Belén
# Buesaco
# Chachagüí
# Colón (Génova)
# Consaca
# Contadero
# Córdoba
# Cuaspud
# Cumbal
# Cumbitara
# El Charco
# El Peñol
# El Rosario
# El Tablón
# El Tambo
# Francisco Pizarro
# Funes
# Guachucal
# Guaitarilla
# Gualmatán
# Iles
# Imues
# Ipiales
# La Cruz
# La Florida
# La Llanada
# La Tola
# La Unión
# Leiva
# Linares
# Los Andes
# Magui
# Mallama
# Mosquera
# Nariño
# Olaya Herrera
# Ospina
# **[[Pasto]]**
# Policarpa
# Potosí
# Providencia
# Puerres
# Pupiales
# Ricaurte
# Roberto Payán
# Samaniego
# San Bernardo
# Sandona
# San Lorenzo
# San Pablo
# San Pedro de Cartago
# Santa Barbara
# Santacruz
# Sapuyes
# Taminango
# Tangua
# Tumaco
# Tuquerres
# Yacuanquer

## Dagiti nagidasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Opisial a website ti Gobierno ti Narino
Pagsasao a Galego

Ti **Galego** ( ) ket pagsasao ti sanga ti Lumaud nga Ibero-Romanse. Daytoy ket insasao babaen dagiti 3 million a tattao, a naipangpangruna idiay Galicia, ti maysa nga autonomo a komunidad a mabirukan idiay amianan a laud ti Espania, nga idiay ket opisial a kakuyogna ti Espaniol. Ti pagsasao a naisasao pay kadagiti sona ti pagbeddengan dagiti kaarruba a rehion ti Espania ti Asturias ken Kastila ken León, ken babaen pay dagiti imigrante a komunidad ti Galicia iti dadduma pay a paset ti Espania, in Latin nga Amerika, ti Estados Unidos, Suisa ken dagiti dadduma pay a lugar idiay Europa.

Ti Galego ket paset ti isu met laeng a pamilia dagiti pagsasao a kas ti Pagsasao a Portuges, ken isuda a dua ket makibinnigayda ti agpada a taudan. Ti nagbingayan a Galego-Portuges a lirika (maika-13 ken 14 a sigsiglo) ket isu idi kadagiti naisangayan a literatura a napataud idiay Europa iti Tengnga a Panpanawen. Dagiti alagaden dagiti dialekto ti Portuges ken Galego ket nagrugrugi a nagbalbaliw idi maika-13 ken maika-14 a sigsiglo.

Ti leksikon ti pagsasao ket kaaduan a naala iti Latin, urayno daytoy ket aglaon met kadagiti nangrun a abilang dagiti balikas ti Hermaniko ken Keltiko a taudan, ken dagiti dadduma pay a sustrato ken dagiti adstrato ket naawatda pay, a naipangpangruna babaen ti Espaniol ken Portuges, ti adu a bilang dagiti pangnagan manipud kadagiti Arabo nga idi Tengnga a Panpanawen ket isuda ti nagturay iti akin-abagatan nga Iberia.

Ti pagsasao ket opisial a timbengen babaen idiay Galicia babaen ti Naarian nga Akademia ti Galicia. Nupay kasta, dagiti nawaya a gunglo a kas ti Gunglo ti Pagsasao ti Galicia ken ti Akademia ti Galicia iti Pagsasao a Portuges ket mangiraman ti Galego a kas paset ti pagsasao a Galego-Portuges.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

Dagiti alagaden ti Galego:
* LOIA: Nawaya apagsurotan ti pagsasao a Galego .
* Batayan a pakaammo para iti pagsasao a Galego
Pagsasao nga Oksitano

Ti **Oksitano** (; ), ammo pay a kas ***lenga d'òc*** babaen dagiti patneng a mangisasao (; ), ket pamilia ti Pagsasao a Romanse a naisasao idiay akin-abagatan a Pransia, Ginginget ti Oksitano ti Italia, Monaco, ken Val d'Aran ti Espania : dagiti rehion a masansan a di opisial a makunkuna a kas ti Occitania. Daytoy ket naisasao pay iti lingguistiko nga enclave ti Guardia Piemontese (Calabria, Italia). Ti  Oksitano ket kaputotan ti naisasao a  Latin a pagsasao ti Romano nga Imperio, ken dagiti pay pagsasao a kas ti Katalan, Pranses, Italiano, Portuges, Rumano ken Espaniol.
Daytoy ket opisial a pagsasao ti Katalonia (naamammuan iti Aranes idiay Val d'Aran). Ti kaasitgan a kabagian ti Oksitano ket ti Katalan. Manipud idi Septiembre 2010, ti Parlamento ti Katalonia ket inkeddengna a ti Aranes Oksitano ket isu ti opisial a kinaykayat a pagsasao para iti panagusar idiay Val d'Aran.

Iti pakasaritaan, dagiti termino a *[[Dialekto a Limousin|Limousin]]* (*lemosin*), *[[Dialekto a Languedociano|Languedociano]]* (*lengadocian*), *[[Dialekto a Gascon|Gascon]]* ken kalpasanna ti *[[Dialekto a Provençal|Provençal]]* (*provençal*, *provençau* wenno *prouvençau*) ket inus-usaren a kas tradisional a sinonimo para iti napno nga Oksitano; ita nga aldawen, ti “Provençal” ket nagruna laengen a maawatan a kas maysa nga dialekto nga Oksitano nga insasao idiay Provence.

Ti napaut a panagbiag ti Oksitano ket maidudua. Segun ti Nalabbasit a Libro ti Madanar a Sasao ti UNESCO , uppat kadagiti innem a nangruna a dialekto ti Oksitano (Provençal, Aubernes, Limousin ken Languedociano) ket naikeddeng dagitoy a nakaro a madanar, bayat a dagiti nabatbati a dua (Gascon ken Vivaro-Alpino) ket naikeddeng a nalagwagdan a madanar.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

* Orbilat.com – Pakabuklan ken gramatika ti Oksitano
* Occitanet.free.fr – alagaden ti pagsasao
Departamento ti Putumayo

Ti **Putumayo** ket departamento ti Colombia.  Daytoy ket adda iti abagatan-laud ti pagilian, a nagbeddengan ti Ecuador ken Peru. Ti kapitoliona ket ti Mocoa.

Ti balikas a *putumayo* ket nagtaud manipud iti Pagsasao a Quechua.  Ti berbo a *p'utuy* ket kaibuksilanna ti "rummuar" wenno "kellaat a rummuar", ken *mayu* ket kaibuksilanna ti karayan. Isu a ti kaibuksilanna ket "agpussuak a karayan".

## Pakasaritaan

Iti kasisigud, ti abagatan a laud ti departamento ket dati a teritorio dagiti Cofán nga Indiano, ti amianan a laud ket dati met a teritorio dagiti Kamentxá nga Indiano, ken ti tengnga ken ti abagatan ket tagikua dagiti tribu a nagsasao kadagiti pagsasao a  Tukano (a kas ti Siona), ken ti daya kadagiti tribu ti nagsasao kadagiti pagsasao a Witoto. Paset ti teritorio ti Kamentxá ket pinarukma idi babaen ti Inca Huayna Cápac idi 1492, a kalpasanna a binallasiw ti teritorio tiw Cofán, ket nangipatakder ti populasion ti Quechua idiay ginget ti Sibundoy, nga ammo itan a kas ti Ingas. Kalpasan ti pannakaabak ti Inca idi 1533, ti rehion ketrinaut idi babaen dagiti Kastila idi 1542 ken manipud idi 1547 inmatonan daytoy babaen dagiti mision ti Katoliko.

Ti agdama a teritorio ti Putumayo ket naisilpo idi ti Popayan idi las-ud ti Kolonia ti Kastila kadagiti immuna a Republikano a dekada ket tagikua ti "Departamento ti Azuay", a nangiraman kadagiti teritorio idiay Ecuador ken Perú. Kalpasanna daytoy ket ti panagrugrugi ti napaut a proseso a panangiwarwaras manen ti teritorio:

* 1831: Probinsia ti Popayán.
* 1857: Estado Federal del Cauca.
* 1886: Departamento ti Cauca.
* 1905: Intendencia del Putumayo.
* 1909: Intendencia del Caquetá.
* 1912: Comisaría Especial del Putumayo.
* 1953: Departamento ti Nariño.
* 1957: Comisaría Especial del Putumayo.
* 1968: Intendencia Especial del Putumayo.
* 1991: **Departamento ti Putumayo **.

## Dagiti munisipalidad

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Gobierno ti Putumayo
* Website ti SIAT-AC iti Pakaaamo ti Sistema ti Territorial-Enbironmental ti Colombiano nga Amasona
Bantay Samat

Ti **Bantay Samat** () ket naipakasaritaan a bantay idiay ili ti Pilar, Probinsia ti Bataan, Filipinas.  Daytoy ket mabirukan idiay asideg ti pantok ti Nailian a Santuario ti Bantay Samat, ti nailian a  santuario a naidaton kadagiti natnatay a Filipino ken Amerikano idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II.

## Heolohia
Ti Bantay Samat ket parasitiko a kono ti Bantay Mariveles nga awan ti rehistro iti naipakasaritaan a panagbettak.  Ti pantok ti Bantay Samat ket  amianan-amianan a daya a kaldera ti Mariveles.  Ti aglawa ti  nga abut ti Bantay Samat ket naluktan iti amianan a daya. Ti Krus ti Bantay Samat ket mabirukan iti asideg nga igid ti ngarab ti abut.

## Naipakasaritaan a kinapangruna
Idi rugi ti Sangalubongan a Gubat II idi 1942 kalpasan ti panagsagsagaba kadagiti adu a pannakaiwagat a panagsuppiat iti Imperial a Buyot ti Hapon iti amin a Luzon, dagiti soldado a Filipino ken Amerikano ket simmanudda idiay Peninsula ti Bataan tapno agurnosda manen para iti natured ngem napaay a pannakilaban. Kalpasan dagiti uppat a bulan iti pannakilablaban, dagiti nabannugen a 78,000, nagsaksakit ken nabisbisinan a soldado babaen ni Mayor Heneral Edward P. King ket simmukoda kadagiti Hapon idi Abril 9, 1942 nga ammo a kas ti ti pannakatnag ti Bataan. Daytoy ti agmaymaysa a kadakkelan a panagsuko dagiti soldado ti Estados Unidos ken ti Mariveles, ti ili idiay probinsia ti Bataan, ket isu idi ti kaudian a panagdepensa ken kalpasanna, a kakuyogna dagiti soldado ti Filipinas, naipanda iti  a martsa idiay Capas, Tarlac nga ammo iti Martsa iti Patay ti Bataan.

Ti Nailian a Santuario ti Bantay Samat ket nabangon a kas pammalagip kadagiti natured a panagsagsagaba ken dagiti sakripisio dagita a soldado a nakilaban ken pimmusay iti naipakasaritaan a lugar ti wayawaya.

## Dissuor Dunsulan
Ti Dissuor Dunsulan () ket dissuor a mabirukan idiay sakaanan ti Bantay Samat, amianan a daya ti Nailian a Santuario idiay Baranggay Liyang, iti ili ti Pilar .  Ti Dissuor Dunsulan ken karayan ket isu dagitoy ti nangruna a pagayusan iti abut a bangir ti Bantay Samat.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Ladawan ti Dunsulan  manipud idiay Panoramio
Dagiti listaan dagiti kodigo ti ISO 639

Dagiti listaan dagiti kodigo ti ISO 639:
* Listaan dagiti kodigo ti ISO 639-1, nga adda dagiti maitunos a kodigo ti ISO 639-2 ken ISO 639-3 
* Listaan dagiti kodigo ti ISO 639-2, nga adda dagiti maitunos a kodigo ti ISO 639-1
* Listaan dagiti kodigo ti ISO 639-3, nga adda dagiti maitunos a kodigo ti ISO 639-1 ken ISO 639-2
* Listaan dagiti makro a pagsasao ti ISO 639-3, nga adda dagiti maitunos a kodigo ti ISO 639-1 ken ISO 639-2
* Listaan dagiti kodigo ti ISO 639-5, nga adda dagiti pangmarka para kadagiti maitunos a kodigo ti ISO 639-2