Z

Ti **Z** ket ti maika-26 a letra iti alpabeto a Romano. 

## Pakasaritaan

### Semitiko
Iti sinuratan a Proto-Semitiko, daytoy a simbolo ket maikapito a letra, a napanaganan iti *[[zayin]]*, a kaipapananna "armas" wenno "kampilan". Nangirepresentar daytoy iti uni a  kas iti Ingles ken Pranses, wenno mabalin a kas iti  (kas iti Italiano a , ).

### Griego
Ti Griego a porma a Z ket mausping unay iti Penisio a Zayin (), ket nagtalinaed ti Griego a inskripsional a porma iti daytoy a sukog iti intero a taga-ugma a panawen. Inawagan dayta dagiti Griego a *[[zeta]]*, baro a nagan a naaramid iti panangtulad iti *[[eta]]* () ken *[[theta]]* ().

Iti taga-ugma a Griego ti Atenas ken Amianan a Laud a Grecia, nangirepresentar ngata ti letra iti , idinto ta iti Atiko a Griego manipud idi maikapat a siglo K.K.P. ken agpatpatuloy, nangirepresentar ngata dayta  ken  — awan ti panagkaykaysa maipapan iti daytoy a banag. Iti dadduma a dialekto, kas iti Eleo ken Kretense, nausar ngata ti simbolo para iti dagiti uni a umasping iti  ken . Iti kadawyan a dialekto, wenno *[[koine]]*, a sinuktan dagiti daan a dialekto, nagbalin ti ζ ti , ket kasta pay laeng iti moderno a Griego.

### Etrusko
Nagtaud ti Etrusko a letra iti Penisio, mabalin a babaen ti alpabeto a Griego a nausar iti ti isla ti Iskia. Iti Etrusko, nangirepresenta ngata ti letra iti .

### Latin
Nautang ti letra a Z manipud iti Griego a letra a Zeta, mabalin a nangirepresentar iti uni a  (kitaen ti *[[voiceless alveolar affricate]]*). Inikkatna ni Appius Claudius Caecus, ti Romano a censor, ti letra a Z iti alpabeto, maipagarup a gapu ta dina kayat ti surat, ta sigun kenkuana, "kasla dila ti bangkay" ti letra. Ti ad-adda a posible a pannakailawlawag ket napukaw ti uni manipud iti Latin, isu a saanen a masapul ti letra iti panangiletra kadagiti Latin a sasao. Mabalin met a gapu iti rotasismo, nabalin ti Z a naiget nga uni ti R. Aniaman ti makagapu, ti pananggura ni Appius Claudius iti letra a Z ti makunkuna ita a makagapu iti pannakaikkatna. Sumagmamano a siglo kalpasanna, kalpasan ti Romano a panangsakup ti Grecia, nautang manen ti Z tapno iletra iti sasao manipud iti nalatak nga Atiko a dialekto ti Griego.

Sakbay ti pannakaisubli ti *z*, naisurat ti uni ti zeta kas *s* iti rugi ti sasao ken *ss* iti tengnga dagiti sasao,, kas iti **' para iti  "[[sinturon]]" and **' para iti  "bankero".

Iti dadduma nga inskripsion, nangirepresentar ti *z* iti Bulgar a Latin a uni, nalabit maysa nga *[[affricate]]*, nabuangay babaen ti panagtipon dagiti panagtignay ti Klasiko a Latin a ,  and : kas pagarigan,  para iti **' "[[Enero]]",  para iti  "[[diakono]]", ken  para iti **' "ita".

Kasta met, no dadduma a sinuktan ti  ti , iti dagiti sasao a kas iti  para it  "mangbautisar". Iti moderno a Italiano, mangirepresentar ti *z* iti  wenno , idinto ta maisursurat ti panagtignay ti  ken  babaen ti letra a *[[g]]* (a mangirepresentar iti  sakbay ti *[[i]]* ken *[[e]]*): , . Iti dadduma a pagsasao, kas iti Espaniol, adda pay sabali a panagbalbaliw ti uni.

### Daan nga Ingles
Inusar ti Daan nga Ingles iti S laeng para iti agpadpada ti awan bosesna ken ti adda bosesna a sibilante. Baro ti ti Latin a uni a naala iti Pranses, ket naisurat daytoy a uni, saan a babaen ti Z, no di ket babaen ti G wenno I. Makita dagiti agsasaruno a panagbalbaliw ti uni iti moderno a dagiti doblete  "agimon" ken  "naregta". Nagtaud ti agpadpada a sasao iti Naladaw a Latin a , a mismo a nagtaud iti naimportaran a Griego a  . Ti immun-una a porma ket , ta ti damo a unina ket , a nabalin ti Moderno a Pranses a . Insurat ni John Wycliffe ti sao kas  wenno .

Naisao ti Z iti ngudo ti sao kas *ts*, kas iti Ingles nga  "dagiti sanikua", manipud iti Daan a Pranses nga  "umdas" (Moderno a Pranses nga ), manipud iti Bulgar a Latin nga  "iti kinaanay".

### Maudi a letra ti alpabeto
Idi un-unana, nagpatingga dagiti alpabeto nga Ingles, a nausar dagiti ubbing, saan a iti Z no di ket iti & wenno dagiti mainaig a tipograpiko a simbolo. Iti 1859 a nobelana nga *[[Adam Bede]]*, ni George Eliot ket nagitudo ti *Z* a sinurot ti *&* idi kinuna ti karakterna a ni Jacob Storey, "Impagarupna a naikabil [ti Z] tapno manggibus iti alpabeto laeng, nupay umdas met ti ampersand, iti ammona".

Adda dagiti alpabeto, a naibatay iti Latin, nga addaan kadagiti kanayonan a letra iti ngudo ti alpabeto. Ti maudi a letra para iti Islandes, Pinlandes ken Sueko ket Ö, idinto ta Å para iti Danes ken Norwego.

Iti alpabeto nga Aleman, maibilang dagiti *[[umlaut]]* (*Ä*/*ä*, *Ö*/*ö*, ken *Ü*/*ü*) ken ti letra a *[[ß]]* ( wenno  "natadem a S") a kas dagiti panangbalbaliw kadagiti bokal nga *a*/*o*/*u* ken kas ti (nangpadagsen) a bariante nga panangiletra ti *ss*, saan a kas dagiti agwaywayas a letra, isu a dagitoy ket sumarsaruno kadagiti saan a nabaliwan a letra iti alpabeto a panagurnos. Agpatingga ti alpabeto nga Aleman iti *z*.

### Dagiti tipograpiko a bariante
Mabalin met a maibilang ti Z nga addaan iti uged , ken bassit a Z nga addaan iti ipus , nupay dagiti agduduma a karakter, kas dagiti alograpo ti /.

Nagtaud ti Z nga addaan iti ipus ( wenno ) iti mediebal a minuskula a Gotiko ken nasapa a moderno a tipograpia. Kas maysa a ligatura agraman ti atiddog a s (ſ), daytoy ket paset ti naggapuan ti Eszett (ß) iti alpabeto nga Aleman. Iti kamaudiananna saan a mailasin ti daytoy a Z manipud iti yogh (ȝ) iti panagsurat ti Tengnga nga Ingles.

## Dadduma pay a panagusar
* Iti matematika, mairaman dagiti panagusar para iti Z ti:
** Naipakaammo ni René Descartes iti moderno a tradision ti panagusar ti *x*, *y*, ken *z* tapno mangirepresentar ti di ammo (''incognita''), iti librona a *[[La Géométrie]]* (1637).
** Kadawyan met ti panagusar ti *z* tapno mangirepresentar iti maysa a komplikado a numero.
** Tuktukoyenna ti  iti grupo dagiti intero a bilang. Idi damo, ti \mathbb{Z} ket maysa a bersion a naisurat iti ima ti **Z** a nausar iti pagimprentaan ngem, iti panaglabas ti tiempo, nausar a masansan kadagiti nayimprenta nga obra met.

## Dagiti nagibasaran