Etiopia

Ti **Etiopia** (Ge'ez: ኢትዮጵያ **'), opisial nga ammo a kas ti **Pederal Demokratiko a Republika ti Etiopia*', ket maysa a pagilian a mabirukan idiay [[Sara iti Aprika]]. Isu daytoy ti maikadua a kaaduan ti populasion a pagilian idiay [[Áprika]], nga adda ti sumurok a 82 a riwriw nga agtaeng, ken ti maikasangapulo a kadakkelan babaen ti kalawa ti lugar, a sumakop ti 1,100,000&nbsp;km<sup>2</sup>. Ti Etiopia ket nabeddengan babaen ti [[Eritrea]] iti amianan, ti [[Djibouti]] ken [[Somalia]] iti daya, ti [[Sudan]] ken [[Abagatan a Sudan]] iti laud, ken [[Kenya]] iti abagatan. Ken ti kapitoliona ket adda iti [[Addis Ababa]], isu pay daytoy ti kaaduan ti populasion a [[Napalikmutan ti daga a pagilian|napalikmutan ti daga]] iti lubong.

Ti Etiopia ket maysa idi a [[monarkia]] para kadagiti kaaduan a pakasaritaanna, ken ti [[Pakasaritaan iti Etiopia|Etiope a dinastia]] ket masurotanna ti ramutna manipud iti maikadua a siglo BC. Ti Etiopia ket maysa pay kadagiti kadaanan a sitio iti rimsuaan ti nagtagitaoan a naam-ammuan dagiti sientista iti tatta nga aldawi, a nakaparnuay kadagiti kadaanan a pagsurotan iti nagtagitaoan. Mabalin nga isu daytoy ti rehion nga immuna a naggapuan dagiti *Homo sapiens* para iti ipapanda idiay [[Tengnga a Daya]] ken dagiti puntos iti labes. Kaduaanna ti Roma, Tsina ken Persia, ti Etiope nga Aksum nga Imperio ket naipanunutan idi a kas maysa kadagiti uppat a nalatak a kabilegan iti maika-3 a siglo. Idi agdama a panawen ti [[Karapkap para iti Áprika]], ti Etiopia ket isu laeng ti Aprikano a pagilian malaksid ti [[Liberia]] a nakataginayon ti [[katurayan]]na a kas maysa a mabigbigan a nawaya a pagilian, ken maysa idi kadagiti uppat nga Aprikano a kameng iti [[Liga dagiti Pagilian]]. Kalpasan ti bassit a panawen iti [[Italiano a Daya nga Aprika|Italiano a panagsakop]], ti Etiopia ket nagbalin a [[dokumento ti linteg a kameng]] ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]]. Idi dagiti dadduma a pagilian ti Aprika ket nakagun-od ti panakawayaway kalpasan ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]], adu kadagitoy ti immampon kadagiti maris iti wagaywaway iti Etiopia, ken ti Addis Ababa ket nagbalin a lokasion kadagiti nadumaduma nga internasional nga organisasion a naipakatengngaan ti isip para iti Áprika. Ti Etiopia ket maysa kadagiti nangibangon a kaemeng ti [[Di-Nailinia a Tignay]], [[Grupo ti 77|G-77]] ken ti [[Organisasion ti Aprikano a Panagkaykaysa]]. Ti Addis Ababa ket isuti agdama a kuartel ti [[Kappon ti Aprika]], ti Pan Aprikano a Kamara ti Komersio, [[UNECA]] ken ti [[Aprikano nga Agsagsagana a Puersa]]. Ti Etiopia nakakitan dagiti nadumaduma a sistema ti gobierno kalpasan ti dinastia nga indauloan babaen ni [[Emperador Haile Selassie I ti Etiopia|Haile Selassie]] ket naabak idi 1974.

Ti taga-ugma a [[Ge'ez a sinuratan]] ket nawatiwat a maus-usar idiay Etiopia. Ti [[Etiopiano a kalendario]] ket pito aginggana ti walo a tawen a likudan ti [[Kalendario a Gregoriano|Gregorian a kalendario ]]. Ti pagilian ket maysa nga [[Dagiti pagsasao ti Etiopia|adu ti pagsasaona]] ken [[Dagiti etniko a grupo idiay Etiopia|adu ti etnikona]] a kagimongan kadagiti agarup a 80 a grupo, a dagiti dua a kadakkelan ket ti [[Tattao nga Oromo|Oromo]] ken ti [[Tattao nga Amhara|Amhara]], a dagitoy a dua ket agsasaoda kadagiti [[Sasao nga Apro-Asiatiko|Apro-Asiatiko]]. Ti kaaduan a populasionna ket Kristiano bayat a ti maysa apagkatlo ket Muslim, a dagitoy a dua a relihion ket adda ti napigsa aramutda iti pagilian. Ti adu a populasion dagiti [[Etiopiano a Hudio]] ket nagtataengda idiay Etiopia aginggana ti panawen ti 1980. Ti pagilian ket ibalayanna pay ti naikararuaan a [[Rastafari a tignay]]. Adda dagiti 9 [[Tabla ti Tinawtawid a Lugar ti Lubong babaen ti pagilian|UNESCO a Tinawtawid a Lugar ti Lubong]] idiay Etiopia.

Urayno isu ti kangrunaan a taudan iti [[Nilo|kayaran Nilo]], ti Etiopia ket nakapan kadagiti seriye ti panagbisin idi panawen ti 1980, a naipakaro babaen dagiti nakariro a heopolitiko ken sibil a gubgubat. Ti pagilian ket narugianen a makaungar, ken adda tattan ti kadakkelan nga ekonomia babaen ti GDP idiay Daya nga Aprika ken Tengnga nga Aprika. Ti Etiopia ket sursurotenna ti maysa a [[Pederal a parlamentario a republika|pederal a republika]] a sistema ti politika ken ti [[Rebolusionario a Sanguanan ti Demokratiko dagiti Tattao ti Etiopia|EPRDF]] ket isu ti agturturay a partido manipud idi 1991.

== Dagiti paammo ==


== Dagiti nagibasaran ==


== Bibliograpia ==
*Beshah, Girma ken Aregay, Merid Wolde *Ti Saludsod iti Kappon dagiti Simbaan kadagiti Luso-Etiopiano a Panakibiang (1500–1632)*, Lisbon, Junta de Investigações do Ultramar ken Centro de Estudos Históricos Ultramarinos (1964).

== Adu pay a mabasa ==
*
*
*
* Naiprenta manen, Trenton, NJ: Red Sea, 1995. .
*
* Naimaldit manen, New York: Olive Branch, 2003. .
*
* Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2003). *Encyclopaedia aethiopica*, Tom. 1: A-C. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
* Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2005). *Encyclopaedia aethiopica*, Tom. 2: D-Ha. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
* Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2007). *Encyclopaedia aethiopica'', Tom. 3: He-N. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

## Dagiti akinruar a silpo