open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dagiti pagsasao ti Baro a Selanda

Adda dagiti nadumaduma a pagsasao ti Baro a Selanda. Ti Ingles (Ingles ti Baro a Selanda) ket ti kaaduan a pagsasao a naisasao babaen ti kaaduan a taga-Baro a Selanda.  Ti de jure nga opisial a pagsasao aket ti Māori ken ti Pagsasao a Senias ti Baro a Selanda(NZSL). Nagus-usar pay kadagiti sabali a pagsasao dagiti komunidad ti etniko.

## Dagiti opisial a pagsasao
Ti Ingles ket ti de facto nga opisial a pagsasao gapu ti adu a pannakausarna.

Ti pagsasao a Māori ket addaan idi iti kasasaad nga opisial a pagsasao, nga addaan iti karbengan a mausar kadagiti legado a banag a kas iti korte, manipud iti Tignay ti Pagsasao a Maori ti 1987. Adda dagiti agarup a 70,000 a patneng nga agsasao iti Māori kadagiti populasion ti sumurok a 500,000 a tattao a Māori, nga addaan iti 161,000 kadagiti agtaaeng ti pagilian iti 4 a riwriw ket mangtunton nga addaan iti abilidad a makisarita iti Māori.

Inampon ti Baro a Selanda ti pagsasao a senias (Pagsasao a Senias ti Baro a Selanda wenno NZSL) a kas maysa nga opisial a pagsasao idi 10 Abril 2006. Daytoy ketlegadon a mausar iti panagserrek kadagiti legado a banag iti korte ken ti panagserrek kadagiti serbisio iti gobiernos.

## Dagiti patneng a pagsasao
Dagiti kasakbayan ti Europeano nga agtataeng kadagiti nangruna nga isla ti Baro a Selanda ket agsasaoda amin iti Māori. Adda met dagiti bilang dagiti wayaway nga isla ken dagiti teritorio ti Baro a Selanda nga addaan kadagiti bukodda a patneng a pagsasao:
*Ti Māori ti Is-isla Cook ket ti opisial a pagsasao ti Is-isla Cook.
*Ti Niuano ket ti opisial apagsasao ti Niue (kakuyogna ti Ingles).
*Ti Tokelauano ket opisial a pagsasao ti Tokelau (kakuyogna ti Ingles).
*Ti Pagsasao a Moriori ket pagsasao idi ti Is-isla Chatham.
*Pagsasao a Penrhyn

## Dagiti pagsasao ti imigrante
Ti Baro a Selanda ket addaan pay kadagiti ad-adu nga agsasao kadagiti nadumaduma a sasao a Polinesio nga agnanaed idiay Baro a Selanda ngem dagiti agnanaed iti pagilian a patneng dayta a pagsasao (fkas pagarigan ti Niuano). Addaan pay kadagiti imigrante manipud kadagiti sabali a pagilian ti Europa ken Asia a nangikuyog dagiti pagsasaoda. Segun ti Ethnologue, dagiti kadakkelan a grupo ket ti Samoano (50,000), "Rarotongan" (Māori ti Is-isla Cook, 25,000), Hindi ken dagiti dadduma a sasao nag Indiano (26,200), Insika a Yue (20,000) ken Arabiko (4000).

## Estadistika
Iti Senso ti Baro a Selanda idi 2013, dagiti sumaganad a pagsasao ket insasao babaen dagiti ad-adu ngem 0.1% ti populasion.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Arop

Ti **pagsasao nga Arop**, wenno **Arop-Sissano**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti igid ti baybay ti Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sissano

Ti **pagsasao a Sissano** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a sangagasut a tattao idiay Sissano iti Distrito ti Aitape, Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea. Adda dagiti 4,800 nga agsasao a naireporta idi 1990, ngem ti tsunami ti 1998 ket pinabassit ti kaaduan a populasion.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Tumleo

Ti **pagsasao a Tumleo** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesiao iti igid ti baybay ti Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea, iti Isla ti Tumleo ken iti aplaya ti Aitape.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kairiru

Ti **pagsasao a Kairiru** ket maysa kadagiti tallo a sasao a Kairiru a kangrunaan nga insasao kadagiti isla ti Kairiru ken Mushu ken dagiti nadumaduma a purok iti igid ti baybay iti nangruna a daga a pagbaetan ti Rawis Karawop ken Rawis Samein iti asideg ti Wewak iti Probinsia ti Daya a Sepik ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

* Wivell, Richard (1981). Kairiru grammar. M.A. thesis, University of Auckland.
Pagsasao a Terebu

Ti **pagsasao a Terebu** (Turubu) ket maysa kadagiti tallo a sasao a Kairiru a naisasao idiay Probinsia ti Daya a Sepik, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Biem

Ti **pagsasao a Biem**, wenno **Bam**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko iti amianan a daya ti Baro a Guinea, a naisasao idiay Bam, Blup Blup, ken ti kaarruba nga is-isla iti aplaya ti Wewak

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kis

Ti **pagsasao a Kis** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay amianan a daya ti Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Manam

Ti **pagsasao a Manam** ket ti  pagsasao a Kairiru–Manam a kangrunaan a naisasao iti bulkaniko nga Isla ti Manam, iti amianan a daya ti Baro a Guinea.

## Dagiti rekurso
* Lichtenberk, Frantisek (1983) *A grammar of Manam.* Oceanic Linguistics Special Publication No. 18. Honolulu, University of Hawaii Press. (Mabalin a magun-od iti JSTOR.)
* Turner, Blaine (1986) Ti panagisuro a gramatika ti pagsasao a Manam
*Ababa a deskripsion iti kultura ti Manam

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yakamul

Ti **pagsasao a Yakamul**, ammo pay a kas **Kap** wenno **Ali**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Probinsia ti Sandaun, Papua Baro a Guinea.  Daytoy ket naisasao idiay purok ti Yakamul iti amianan nga igid ti baybay ken iti isla ti Ali.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti rekurso
* Klaffl, J., & Vormann, F. (1905). Die Sprachen des Berlinhafen-Bezirks in Deutsch-Neuguinea, Mitteilungen des Seminar für orientalische Sprachen zu Berlin, 8, 1-138.
Pagsasao a Bukawa

Ti **pagsasao a Bukawa** (ammo pay a kas **Bukaua, Kawac, Bugawac, Gawac**) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 10,000 a tattao (idi 1978) iti aplaya ti Golpo Huon, Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

* Bradshaw, Joel (1997). The population kaleidoscope: Another factor in the Melanesian diversity v. Polynesian homogeneity debate. *Journal of the Polynesian Society* 106:222-249.
* Bradshaw, Joel (2010). Bukawa's suprasegmental journey: A review of Eckermann (2007). *Oceanic Linguistics* 49:580-590.
* Eckermann, W. (2007). *A descriptive grammar of the Bukawa language of the Morobe Province of Papua New Guinea.* Canberra: Pacific Linguistics.
* Hogbin, Ian (1951). *Transformation scene: The changing culture of a New Guinea village.* London: Routledge and Kegan Paul.
* Holzknecht, Susanne (1989). *The Markham languages of Papua New Guinea.* Series C-115. Canberra: Pacific Linguistics.
Pagsasao a Kala

Ti **pagsasao a Kala**, wenno **Kela**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 2500 a tattao (idi 1997) kadagiti nadumaduma a purok iti  igid ti abagatan nga aplaya ti Golpo Huon itipagbaetan ti Peninsula Salamaua ken ti Karayan Paiawa, Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. Dagiti nagruna a purok ket ti Keila/Kêla, Logui/Laugwêc, Laukanu, Lababia, Buso, ken Kui. Iti lingguistika, ti Kala ket maitagikua iti sasao nga Amianan a Golpo Huon ken dagiti agsasao iti Kala ket mabalinda a simmangpet iti akin-abagatan nga aplaya ti Golpo, a mabalin a nangrugi idi naladaw a maiak-17 a siglo (Bradshaw 1997).

## Dagiti nagibasaran

* Bradshaw, Joel (1997). "The population kaleidoscope: Another factor in the Melanesian diversity v. Polynesian homogeneity debate." *Journal of the Polynesian Society* 106: 222-249.
* Holzknecht, Susanne (1989). *The Markham languages of Papua New Guinea.* Series C-115. Canberra: Pacific Linguistics.
* Johnson, Morris (1994). Kela organised phonology data. http://www.sil.org/pacific/png/pubs/0000164/Kela.pdf
Pagsasao a Yabem

Ti **pagsasao a Yabem** wenno **Jabêm** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ken ti pannakabingbingay ti sasao a Melanesio a patneng nga insasao (idi 1978) babaen dagiti agarup a 2,000 a tattao idiay Finschhafen, iti akin-abagatan nga ungto ti Peninsula Huon iti Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea, uray no adda dagiti ebidensia a mangipakita a ti pagsasao ket nagtaud iti amianan a daya nga aplaya.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Listaan ti baliaks ti Yabem iti Database ti Batayan a Bokabulario ti Austronesio
Pagsasao nga Adzera

Ti **pagsasao nga Adzera** (mailetra pay a kas **Atzera**, **Azera**, **Atsera**, **Acira**) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 30,000 a tattao idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*
*
*
*
*
*
*
*
Pagsasao a Watut

Ti **pagsasao a Watut** ket ti kompleks a pagsasao ti pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay akin-amianan a Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket mairaman ti Maralinan, Silisili, Unank, Maralangko, ken Danggal.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Duwet

Ti **pagsasao a Duwet**, ammo pay a kas **Guwot** wenno **Waing**, ket ti maysa nga agbalbaliw a kameng ti subgrupo ti Busu iti sasao nga Akinbaba a Markham iti Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. Ti Duwet ket insasao babaen dagiti agarup a 400 a tattao ken agparparang a nakaro a naimpluensiaan babaen ti kaarubana a pagsasao a Nabak (tinawtawagan pay iti **Wain**) iti Papuano a sasao a Trans–Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

* Holzknecht, Susanne (2001). "Number and Person in the Duwet Language of Papua New Guinea." In Andrew Pawley, Malcolm Ross, ken Darrell Tryon, eds., *The Boy from Bundaberg: Studies in Melanesian Linguistics in Honour of Tom Dutton,* 175-191. Canberra: Pacific Linguistics.
Pagsasao a Labu

Ti **pagsasao a Labu** (tinawtawag iti **Hapa** babaen dagiti mangisasao) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti 1,600 a tattao (1989) kadagiti tallo a nadadaan a purok ken ti maysa a baro iti ballasiw ti Karayan Markham manipud iti Lae iti Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

* Anon. (2004). Labu organized phonology data. Summer Institute of Linguistics. http://www.sil.org/pacific/png/pubs/0000199/Labu.pdf
* Siegel, Jeff (1984). "Introduction to the Labu language." In Malcolm Ross, Jeff Siegel, Robert Blust, Michael A. Colburn, W. Seiler, *Papers in New Guinea Linguistics, No. 23,* 83-159. Series A-69. Canberra: Pacific Linguistics.
* Ross, Malcolm (1988). *Proto Oceanic and the Austronesian languages of western Melanesia.* Canberra: Pacific Linguistics.
Pagsasao a Mari (Probinsia ti Madang)

Ti **pagsasao a Mari**, wenno **Hop**, ket ti bassit a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Aribwatsa

Ti **pagsasao nga Aribwatsa**, ammo pay a kas **Lae** wenno **Lahe**, ket ti maysa nga awanen a kameng ti subgrupo ti Busu iti sasao nga Akinbaba a Markham iti lugar ti Lae, Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. Dagiti kaputotan ti komunidad ti agsasai ti Aribwatsa ket immallatiwdan iti pagsasao a Bukawa, nga isun ti naisasao iti amin nga igid ti amianan nga aplaya ti Golpo Huon ken kadagiti nadumaduma a purok ti abagatan nga aplaya.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Aribwaung

Ti **pagsasao nga Aribwaung** (Aribwaungg), ammo pay a kas **Yalu** (Jaloc), ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
John Lynch (lingguista)

Ni **John Lynch**, naiyanak idi 8 Hulio 1946, idiay Sydney, Australia, ket ti lingguista nga espesialisado iti sasao nga Oceaniko. Isu ket maysa propesor emeritus iti Sasao a Pasipiko ken dati a Direktor ti Pacific Languages Unit iti Unibersidad ti Abagatan a Pasipiko idiay Puerto Vila, Vanuatu. Sakbay nga immalis idiay Vanuatu, isu ket nagserbi iti Unibersidad ti Papua Baro a Guinea kadagiti 21 a tawen, dagitinaudi a lima atawen a kas Vice-Chancellor. Ti espesialisadona ket dagiti pagsasao ti Vanuato; pakasaritaan dagiti pagsasao iti Pasipiko; dagiti pagsasao a pidgin ken kreol; panagbaliw ti pagsasao; dagiti diksionario; desinio ti ortograpia. Isu ti agdama nga editor ti warnakan ti *[[Oceanic Linguistics]]*.

## Dagiti akinruar a silpo
*Pacific Languages Unit
Malcolm Ross (lingguista)

Ni **Malcolm David Ross** (naiyanak idi 1942) ket ti maysa a propesor emeritus ti lingguistika iti Australian National University. Isu ket nakaipablaak iti obra iti Austronesio ken sasao a Papuano, historikal a lingguistika, ken pannakaiyasideg iti pagsasao (a naipangpangruna ti metatipia). Isu ket nabutosan a kas Fellow iti Australian Academy of the Humanities idi 1996.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
*Sitio ti ANU 
*Curriculum Vitae 
*Ti naikabil iti LinguisTree
Terry Crowley (lingguista)

Ni **Terence Michael "Terry" Crowley** (1 Abril 1953 – 15 Enero 2005) ket maysa idi a lingguista nga espesialisado iti sasao nga Oceaniko ken iti pay Bislama, ti leksipikado iti Ingles a kreol a mabigbig a kas maysa a nailian a pagsasao ti Vanuatu. Manipud idi 1991 aginggana idi pimmusay, isu ket propesor idiay Unibersidad ti Waikato iti Baro a Selanda. Dati isuna nga adda iti Pacific Languages Unit iti Unibersidad ti Abagatan a Pasipiko idiay Vanuatu (1983–90) ken iti Departamento ti Pagsasao ken Literatura idiay Unibersidad ti Papua Baro a Guinea (1979–83).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Panid ti sitio ti Unibersidad ti Waikato
Pagsasao nga Iwal

Ti **pagsasao nga Iwal** (tinawtawagan pay iti **Kaiwa** manipud iti Jabêm *Kai Iwac* "taga-banbantay nga Iwacs") ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 1,900 a tattao manipud kadagiti siam a purok iti Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea (Cobb & Wroge 1990). Uray no agaparang a kaaduan nga asideg a kabagian iti sasao nga Abagatan a Golpo Huon, daytoy ket ti kakonserbatibuan a kameng iti grupona.

## Dagiti nagibasaran

* Anon. (2004). Organised Phonology Data: Iwal (Kaiwa) language. Summer Institute of Linguistics. http://www.sil.org/pacific/png/pubs/0000143/Iwal.pdf
* Bradshaw, Joel (2001). "Iwal grammar essentials, with comparative notes." In Andrew Pawley, Malcolm Ross, Darrell Tryon, eds., *The boy from Bundaberg: Studies in Melanesian linguistics in honour of Tom Dutton,* 51–74. Canberra: Pacific Linguistics.
* Cobb, Elyse, and Diane Wroge (1990). "Iwal transfer primer and teachers' training course." *Read* 25(2):40–44. Summer Institute of Linguistics.
* Ross, Malcolm (1988). *Proto Oceanic and the Austronesian languages of western Melanesia.* Canberra: Pacific Linguistics.
Pagsasao a Kapin

Ti **pagsasao a Kapin** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket mabalin a paset ti kadena ti dialekto a Mumeng.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mumeng

Ti **pagsasao a Mumeng** ket ti lugar ti dialekto ti pamilia nga Austronesio a naisasao idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. Ti Dambi–Kumalu ken Patep–Zenag–Gorakor ket addaan iti grado a panagsinnaranay a pannakaawat. Mabalin pay a maitagikua ti Kapinl.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mapos Buang

Ti **pagsasao a Mapos Buang**, ammo pay a kas **Mapos** wenno **Tengnga a Buang**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Probinsia ti Morobe

Ti **Probinsia ti Morobe** ket ti probinsia iti akin-amianan nga aplaya ti Papua Baro a Guinea. Ti probinsial a kapitolio ken ti kadakkelan a siudad ket ti Lae. Sakupen ti probinsia ti 33,705&nbsp;km², nga addaan iti populasion iti 674,810 (senso idi 2011), ken manipud iti pannakabingbingay ti Probinsia ti Akin-abagatan a Kabanbantayan idi Mayo 2012 daytoyen ti kaaduan ti populasion a probinsia. Daytoy ket mangiraman ti Peninsula Huon, ti Karayan Markham, ken delta, ken dagiti teritorio ti igid ti baybay iti igid ti Golpo Huon. Ti probinsia ket addaan kadagiti siam nga administratibo a distrito, ken naisasao dagiti 101 a pagsasao, a mairaman ti Kâte ken Yabim.  Kadawyan a pagsasao ti Ingles ken Tok Pisin kadagiti urbano a lugar, ken dagiti dadduma a lugar ket dagiti porma ti Aleman a Pidgin a nailalaok iti patneng a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bariai

Ti **pagsasao a Bariai** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Baro a Britania.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kove

Ti **pagsasao a Kove** ket maysa a pagsasao nga Austronesio ti Baro a Britania nga insasao babaen ti tattao ti Papua Baro a Guinea. Mabirukan dagiti pagsasao kadagiti 18 a purok ken ti populasionda ket agdagup iti 9,000 a tattao; nupay kasta, kaaduan ti tattao ken saanda nga ammo ti pagsasao. Imbes nga agusarda iti pagsasao a Kove, adu kaniada ti agus-usar iti Tok Pisin a kas ti inaldaw a pagsasaoda.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti ELAR iti dokumentasion ken deskripsion ti Kove
Pagsasao a Lusi

Ti **pagsasao a Lusi** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Baro a Britania. Maysa a dialekto ti Kaliai.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Malalamai

Ti **pagsasao a Malalamai**, wenno **Bonga** (manipud kadagiti dua a mangisasao a purok), ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Probinsia ti Madang.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mutu

Ti **pagsasao Mutu**, wenno **Tuam** (Mutu-Tuam), ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Probinsia ti Morobe.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Awad Bing

Ti **pagsasao nga Awad Bing**, wenno **Biliau**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 1,100 a tattao kadagiti pito a purok iti asideg ti Luek Astrolabe, Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.  Gangani amin dagiti agsasao ket makasaoda pay iti Tok Pisin a kas ti maikadua a pagsasaoda.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bilibil

Ti **pagsasao a Bilibil** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 1200 a tattao iti asideg ti ili ti Madang, Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Gedaged

**Goonish** is a language spoken in North Korea and China, it is spoken by 7000 people, all known as "Gooners"

The Goonish Language originated in Agartha in 1892, and was started by an individual by the name of "Palm Beach Pete".

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Marik

Ti **pagsasao a Marik**, wenno **Ham**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 3,500 a tattao kadagiti 10 a purok iti likmut ti Karayan Gogol, Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Takia

Ti **pagsasao a Takia** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla Karkar, Isla Bagabag, ken dagiti purok ti igid ti baybay ti Megiar ken Serang, Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Listaan ti Bokabulario ti Takia 
* Arkibo ti Kaipuleohone iti  a kas parte dagiti nota ti obra ni Robert Blust
Pagsasao a Wab

Ti **pagsasao a Wab** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 120 a tattao kadagiti purok iti igid ti baybay ti Wab ken Saui, Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Probinsia ti Madang

Ti **Madang** ket ti probinsia idiay akin-amianan nga aplaya ti nangruna a daga ti Papua Baro a Guinea. Ti probinsia ket addaa kadagiti kangatuan a pantok iti pagilian, dagiti aktibo a bulkan ken dagiti kaaduan a panaglalaok dagiti pagsasao.  Ti kapitoliona ket ti ili ti Madang.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Aigon

Ti **pagsasao nga Aigon** (Aighon) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 2000 a tattao iti pagbaetan dagiti karayan ti Avio ken Amgen iti Probinsia ti Laud a Baro a Britania, Papua Baro a Guinea iti isla ti Baro a Britania.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti nawaya a panagserrek kadagiti rekording ket mabalin a magun-od manipud iti Kaipuleohone iti  ken ti pay  a dagiti agsasao iti Bebeli ken dagiti agsasao iti Aighon .
Pagsasao a Laud nga Arawe

Ti **pagsasao a Laud nga Arawe** ket ti maysa a lugar ti dialekto ti  Austronesio ti Laud a Baro a Britania, Papua Baro a Guinea. Dagiti kangrunaan a karuay ket ti Apalik, Gimi, Aiklep, ken maitutop nga Arawe (Solong).

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mouk-Aria

Ti **pagsasao a Mouk-Aria** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 600 a tattao iti igid ti baybay ti Probinsia ti Laud a Baro a Britania, Papua Baro a Guinea iti isla ti Baro a Britania.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*EE-TAOW! Ti Sarita ti Mouk (Paset 1) – Mision dagiti Baro a Tribu ti 1999
Pagsasao nga Akolet

Ti **pagsasao nga Akolet** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Laud a Baro a Britania, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mangseng

Ti **pagsasao a Mangseng** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Baro a Britania, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket naiduma a sanga ti kadenna a dialekto ti Arawe.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lote

Ti **pagsasao a Lote** (ammo pay a kas Lohote) key ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 6,000 a tattao nga agtataeng iti likmut ti Rawis Dampier iti abagatan nga aplaya ti Baro a Britania iti Papua New Guinea. Nasapsapa nga ammo ti pagsasao a kas **Uvol**, manipud iti nagan ti lokal a karayan.

## Dagiti nagibasaran

Pearson, Greg, with René van den Berg. 2008. *Lote Grammar Sketch.* Data Papers on Papua New Guinea Languages, vol. 54. Ukarumpa: SIL-PNG Academic Publications.
Pagsasao a Mengen

Ti **pagsasao a Mengen** ken **Poeng** ket dagiti agbalbaliw a dialekto ti pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Baro a Britania iti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Arop-Lokep

Ti **pagsasao nga Arop-Lokep** (mailetra pay a kas **Arop-Lukep**) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko nga insasao babaen dagiti 3,015 a tattao (manipud idi 2000) kadagiti uppat anga isla ti kadena ti Siassi iti Lingsat Vitiaz iti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
Ti wadan ti Arop-Lokep ket mabalin a mangeg ditoy: http://globalrecordings.net/en/program/C16210

## Dagiti nagibasaran

*
*
Pagsasao a Karnai

Ti **pagsasao a Karnai** ('Barim') ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 915 a tattao kadagiti bassit a purok iti asideg ti Wasu, Probinsia ti Morobe, iti Isla Umboi, ken iti asideg ti Saidor iti Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Malasanga

Ti **pagsasao a Malasanga** wenno **Pano** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 900 a tattao kadagiti dua a purok iti amianan nga aplaya ti Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mur Pano

Ti **pagsasao a Mur Pano**, wenno simple laeng a **Pano**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a tallo a pagkapat dagiti rinibo a mangtagtagitao ti purok ti Mur iti amianan nga aplaya ti Probinsia ti Madang, Papua Baro a Guinea.   Ti nabati a pagkapat ti populasion ket agsasaoda iti Molet a kas ti nangruna a pagsasaoda.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mato

Ti **pagsasao a Mato** ket tibassit a pagsasao nga Austronesio iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea iti uneg bassit iti Probinsia ti Morobe. Tinawtawagan pay ti Mato kadagiti nagan a kas ti *Nenaya*, *Nengaya*, ken *Nineia*. Ti Mato ket addaan kadagiti dua a karuay, ti Tabares ken Remuk, ken dagitoy a karuay ket naisasaoda kadagiti tallo a sabali a purok. Bayat a ti Mato ket napalikmutan babaen dagiti nadumaduma a pagsasao, daytoy ket awan ti epektona kadagiti panagbaliw iti gramatika iti kaunegan dagiti pagbeddengan ti Mato. Ti kasaad ti lingguistiko ket natalinaay unay, gapu ti heograpikal a pannakaisina ti tattao a Mato.

## Dagiti nagibasaran

}
Pagsasao a Ronji

Ti **pagsasao a Ronji** ket ti bassit a pagsasao nga Austronesio iti akin-amianan a Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Amara

Ti **pagsasao nga Amara** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 1200 a tattao iti igid ti amianan a laud nga aplaya ti Probinsia ti Laud a Baro a Britania, Papua Baro a Guinea iti isla ti Baro a Britania. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Idne

Ti **pagsasao nga Idne**, ammo pay a kas **Maleu-Kilenge**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti tattao iti Distrito ti Talasea ti Probinsia ti Laud a Baro a Britania, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mbula

Ti **pagsasao a Mbula** (ammo pay a kas Mangap-Mbula, Mangaaba, Mangaawa, Mangaava, Kaimanga) ket timaysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 2,500 a tattao iti Isla Umboi ken Isla Sakar iti Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaram

## Dagiti taudan
Bugenhagen, Robert D. 1995 *A Grammar of Mangap-mbula: an Austronesian Language of Papua New Guinea*. Pacific Linguistics. Canberra.
Pagsasao a Sio

Ti **pagsasao a Sio** (mailetra pay a kas Siâ) iket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 3,500 a tattao iti amianan nga aplaya ti Peninsula Huon iti Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

* Clark, Dawn S. (1993). "The phonology of the Sio language."http://www.sil.org/pacific/png/pubs/34136/Sio_Phonology.pdf In John M. Clifton (ed.), Phonologies of Austronesian languages 2, 25-70. Data Papers on Papua New Guinea Languages, 40. Ukarumpa: Summer Institute of Linguistics.
* Dempwolff, Otto (1936). Bemerkungen über die Siâ-Sprache. Zu den Aufzeichnungen von Missionar Michael Stolz. (Copied out by L. Wagner, 15/7/1936.) Ms. 13 pp.
* Harding, Thomas G., and Stephen A. Clark (1994). The Sio story of Male. *Pacific Studies* 17, no. 4, 29-51.
* Stolz, M., trans.; Wagner, H., ed. (1953). Miti Kanaŋo: Siŋga Wa Waseki Wa. Madang: Lutheran Mission Press.
Pagsasao a Tami

Ti **pagsasao a Tami** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti Is-isla Tami ken dagiti purok iti ungto ti Peninsula Huon iti Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. 

## Dagiti nagibasaran

* Bamler, G. (1900). Bemerkungen zur Grammatik der Tamisprache. Vokabular der Tamisprache. *Zeitschrift für afrikanische und ozeanische Sprachen* 5: 198–253.
* Colich, Kim (1995). Tami organized phonology data. Ukarumpa: SIL.
Pagsasao a Numbami

Ti **pagsasao a Numbami** (ammo pay a kas **Siboma** wenno **Sipoma**) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 200 a tattao nga adaan iti pannakaisilpo iti bugbugtong a purok iti Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea. Ti Numbami ket ponolohiko a konserbatibo a naisina iti kaunegan ti sasao a Golpo Huon, ken ti maudi a pagsasao nga Austronesio iti abagatan nga aplaya ti Golpo Huon. Dagiti kaasitgan a kabagianna iti igid ti aplaya ti abagatan a daya ket 270&nbsp;km iti kaadayo, ti Maisin ken Arifama-Miniafia ti Probinsia ti Oro (Akin-amianan a Probinsia iti dati a kolonia ti Papua).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Listaan ti baliaks ti Numbami (Siboma) iti Database ti batayan a bokabulario ti Austronesio 
* Diksionario ti Numbami-Ingles (PDF)
* Diksionario ti Ingles-Numbami (PDF)
* Dagiti nairehistro ken naisurat a  ket naiyarkibo iti Kaipuleohone
Pagsasao a Barok

Ti **pagsasao a Barok** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao idiay Baro nga Irlanda, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lavatbura-Lamusong

Ti **Lavatbura** ken **Lamusong** ket dagiti dialekto ti pagsasao nga Austronesio ti Baro nga Irlanda, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Hahon

Ti **pagsasao a Hahon** ket ti maysa a Sasao nga Austronesio ti Bougainville, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti ELAR kadagiti material ti dokumentasion ti pagsasao a Hahon
Pagsasao a Hakö

Ti **pagsasao a Hakö** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Isla Buka, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Teop

Ti **pagsasao a Teop** ket ti pagsasao ti akin-amianan a Bougainville, Papua Baro a Guinea.  Daytoy ket maikabil iti kaunegan ti sasao nga Oceaniko, ti pannakaigrupo iti pamilia ti pagsasao nga Austronesio. Segun kenni Malcolm Ross, maitagikua ti Teop iti pamilia ti pagsasao ti Nehan-Bougainville, parte ti grupo ti Amianan a laud a Solomoniko ti rimpuok ti Meso-Melanesio iti kaunegan ti sasao nga Oceaniko. Ti kaasitgan a kabagianna ket ti Saposa.

## Dagiti nagibasaran
Probinsia ti Baro nga Irlanda

Ti **Probinsia ti Baro nga Irlanda**, dati a **Baro a Mecklenburg** (), ket ti akin-amianan a daya unay a probinsia ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao a Bilur

Ti **pagsasao a Bilur**, ammo pay a kas **Minigir**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket saan nga asideg a kabagian dagiti sabali a pagsasao, ken saan a nalawag ti pannakaidasigna.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kandas

Ti **pagsasao a Kandas** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko nga insasao idiay  Baro nga Irlanda iti Papua Baro a Guinea.

## John 3:16

O God i maris a rakrakon bual, ra i pitar tar o Nutunu ara sot kut, sur osi ra in nurnur uni, in laun tukum ma ken iru.


## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Saposa

Ti **pagsasao a Saposa** ket t imaysa a pagsasao nga Austronesio ti Bougainville, Papua Baro a Guinea.
## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Konomala

Ti **pagsasao a Konomala** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Baro nga Irlanda iti Papua Baro a Guinea. Adu kadagiti agsasao ket agsasaodan iti Siar-Lak.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Petats

Ti **pagsasao a Petats** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti tattao idiay Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ket ti Hitau-Pororan, Matsungan, ken Sumoun.

## Dagiti rekurso
* Global Recordings Network Petats 
* Jerry Allen and Matthew Beaso. 1975. Ponema ken Ortograpia ti Petatsy
* Datos ti Naurnos a Ponolohia ti Petats

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lungalunga

Ti **pagsasao a Lungalunga** (Lunga Lunga), matawtawagn pay iti **Minigir**, ket insasao babaen dagiti bassit a bilang iti tattao a Tolai iti Papua Baro a Guinea, nga agtateng idiay Peninsula Gazelle iti Probinsia ti Daya a Baro a Britania.

## Dagiti nagibasaran

* 
*
Pagsasao a Patpatar

Ti **pagsasao a Patpatar**, wenno **Gelik**, ket ti maysa a sasao nga Austronesio a naisasao idiay Probinsia ti Baro nga Irlanda iti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Ramoaaina

Ti **pagsasao a Ramoaaina** (Ramuaina) ke ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Is-isla Duke ti York iti akindaya a Baro nga Irlanda.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Siar-Lak

Ti **pagsasao a Siar**, ammo pay a kas **Lak, Lamassa, wenno Likkilikki**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Probinsia ti Baro nga Irlanda iti akin-abagatan a punto ti isla ti Papua Baro a Guinea. Ti Lak ket adda iti subgrupo ti Patpatar-Tolai, nga adda met iti grupo ti Baro nga Irlanda-Tolai iti sasao nga Akinlaud nga Oceaniko, ti subgrupo iti kaunegan ti pamilia ti Austronesio. Tinawtawagan dagiti patneng a tatao ti pagsasapda iti *ep warfare anon dat,* a ti kayatna a sawen ket "ti pagsasaomi".

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tangga

Ti **pagsasao a Tangga** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko ti Baro nga Irlanda, a naisasao kadagiti isla ti Tanga ken Feni ken kadagiti purok ti Sena, Muliama ken Varangansau iti lugar ti Tanglamet ti Namatanai iti Baro nga Irlanda. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bola (Austronesio)

Ti **pagsasao a Bola**, wenno **Bakovi**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko ti Laud a Baro a Britania iti Papua Baro a Guinea. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nakanai

Ti **pagsasao a Nakanai** ket insasao babaen ti tribu ti Nakanai ti Probinsia ti Laud a Baro a Britania, Papua Baro a Guinea.  Daytoy ket maysa a pagsasao nga Austronesio a maitagikua ti subgrupo ti sasao a Malayo-Polinesio. Ammo pay daytoy a kas Nakonai ken addaan daytoy dagiti dialekto ti Losa, Bileki, Vere, Ubae, ken Maututu.

## Dagiti nagibasaran

*Johnston, Raymond Leslie.  1980.  *Nakanai of New Britain: The Grammar of an Oceanic Language*.  Pacific Linguistics: Series B-70.
*Spaelti, Philip.  1997.  *Dimensions of Variation in Multi-Pattern Reduplication*.  Doctoral Dissertation: University of California, Santa Cruz.
Pagsasao a Tiang

Ti **pagsasao a Tiang** ammo pay a kas **Djaul** ket ti pagsasao a naisasao idiay Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Mapa a nakaisasauan ti Tiang idiay Papua Baro a Guinea
Pagsasao a Tigak

Ti **pagsasao a Tigak** (wenno **Omo**) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 6,000 a tatato (idi 1991) idiay Distrito ti Kavieng ti Probinsia ti Baro nga Irlanda, Papua Baro a Guinea.

Ti lugar ti pagsasao a Tigak ket mairaman ti kapitolio ti probinsia ti Kavieng.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lihir

Ti **pagsasao a Lihir** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao idiay grupo ti isla ti Lihir, iti Probinsia ti Baro nga Irlanda, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Ponolohia ti Lihir, manipud iti SIL
Pagsasao a Mandara

Ti **pagsasao a Mandara**, ammo pay a kas **Tabar**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao kadagiti isla ti Grupo ti Tabar, Probinsia ti Baro nga Irlanda, Papua Baro a Guinea. Ti pagsasao ket addaan kadagiti tallo a dialekto, ti Simberi, Tatau ken Tabar, dagiti naganda ket maitunos kadagiti tallo a nangruna nga isla iti grupo.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Notsi

Ti **pagsasao a Notsi** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Baro nga Irlanda, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket naisasao kadagiti akindaya a purok ti igid ti baybay kadagiti agsasao iti Kuot, ti maysa  naisina pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kara (Papua Baro a Guinea)

Ti **pagsasao a Kara** (ammo pay a kas **Lemusmus** wenno **Lemakot**) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 5,000 a tattao idi 1998 idiay Distrito ti Kavieng ti Probinsia ti Baro nga Irlanda, Papua Baro a Guinea.

Ti Laxudumau a naisasao idiay purok ti Lakudumau, ket mabalin a transisional a dialekto ti Nalik wenno ti sabali a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*
*
*
*
Pagsasao a Nalik

Ti **pagsasao a Nalik** ket insasao babaen dagiti agarup a 5,000 a tattao kadagiti purok 17 a purok idiay Distrito ti Kavieng, Baro nga Irlanda, Papua Baro a Guinea.  Daytoy ket maysa a pagsasao nga Austronesio nga addaan iti maysa nga estruktura ti insasao iti SVO.

Ti Laxudumau a naisasao idiay purok ti Lakudumau ket mabalin a transisional a dialekto ti Kara wenno ti sabali a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
Pagsasao a Dobu

Ti **pagsasao a Dobu** wenno **Dobuano** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Probinsia ti Luek Milne iti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket lingua franca para kadagiti 100,000 a tattao idiay Is-isla D'Entrecasteaux.

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti maysa a nawaya apangserrek iti urnong ti panagkanta iti Dobu ket magun-od manipud iti Paradisec.
* Historikal a nawaya panagserrek kadagitiurnong tirekording iti Dobu ketmabalin a magun-od manipud iti Paradisec, mairaman dagiti urnong ni Malcome Ross (MR1) ken dagiti dua nga urnong ni Arthur Campbell (AC1 and AC2)

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bunama

Ti **pagsasao a Bunama** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Is-isla D'Entrecasteaux ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Boselewa

Ti **pagsasao a Boselewa** ket ti bassit a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla D'Entrecasteaux ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga 'Auhelawa

Ti **pagsasao nga ’Auhelawa** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a mabirukan idiay Isla Nuakata ken idiay akin-abagatan a daya nga ungto ti Isla Normanby iti Probinsia ti Luek Milne, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket insasao babaen dagiti 1,200 a tatao idi 1998, ken 30% kadagitoy ket monolingual iti pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Buhutu

Ti **pagsasao a Buhutu** (Bohutu) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Probinsia ti Luek Milne ti Papua Baro a Guinea. Kaaduan kadagiti agsasao iti Buhutu ket agtataengda idiay Ginget ti Karayan Sagarai iti pagbaetan ti Pagsangladan ti Mullins iti abagatan nga aplaya ken banbantay Pima iti amianan ti Sagarai.

## Alpabeto
Ti Buhutu ket addaan kadagiti 19 a letra (Aa, Bb, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Ss, Tt, Uu, Ww, Yy), panagsardeng a glotal ken dagiti 7 a diptongo (bw, fw, gw, hw, kw, mw, pw).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Alpabeto ken panangibalikas
Pagsasao nga Oya’oya

Ti **pagsasao nga Oya’oya** ket ti maysa a rimpuok ti dialekto ti pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay ungto ti Peninsula Papuano iti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Saliba (Papua Baro a Guinea)

Ti **pagsasao a Saliba** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao kadagiti bassit nga isla iti akin-abagatan a daya nga ungto ti Papua Baro a Guinea. Adda dagiti agarup a 2,500 nga agsasao iti Saliba. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Suau

Ti **pagsasao a Suau**, ammo pay a kas **Iou**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay Probinsia ti Luek Milne ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket insasao babaen dagiti agarup a 6,800 ken dagiti pay 14,000 a mangisasao a kas lingua franca.

## Dagiti akinruar a silpo
*Ekalesia Bukana (1895), Anglikano a Kararag ti Bigat iti Suau, indihitado babaen ni Richard Mammana

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Unubahe

Ti **pagsasao nga Unubahe** (Unuba'e) ket ti gangani nga awanen a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay akin-abagatan a daya nga ungto ti Papua Baro a Guinea. Uray no adda dagiti bassit nga ubbing a makasao iti daytoy, idi 2001 adda laeng maysa nga agassao a makasao ti pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wagawaga (Baro a Guinea)

Ti **pagsasao a Wagawaga** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko a naisasao idiay akin-abagatan a daya nga ungto ti Papua Baro a Guinea. Dagiti dialekto ti Gamadoudou, Soma’a, ken Sileba ket mabalin a sabali a pagsasao ti **Yaleba**.

## Dagiti nagibasaran
Probinsia ti Luek Milne

Ti **Luek Milne** ket ti probinsia ti Papua Baro a Guinea. Ti kapitoliona ket ti Alotau. Mangsakop ti probinsia iti 14,345&nbsp;km² iti daga ken 252,990&nbsp;km² iti baybay, iti kaunegan ti probinsia adda dagiti ad-adu ngem 600 nga isla, agarup a 160 kadagitoy ket matagtagitao. Ti probinsia ket addaan kadagiti agarup a 276,000 nga agtataeng, ken agsasaoda kadagiti agarup a 48 a pagsasao, kaaduan kadagitoy ket maitagikua iti sanga ti Akindaya a Malayo-Polinesio iti pamilia a sasao nga Austronesio.  Iti ekonomia, ti probinsia ket agdepdepende iti turismo, lana ti anaaw, ken panagmina iti balitok idiay Isla Misima; iti pay maipatinayon kadagitoy a dakkel nga industria adda met dagiti bassit a gatad a proyekto ti purok iti panangimuyong iti kakaw ken kopra.  Napasamak iti daytoy a probinsia ti Gubat ti Luek Milne ti Sangalubongan a Gubat II.

Iti kultura ti rehion ti Luek Milne ket sagpaminsan a maibagbaga a kas "**ti Massim**," ti termino a nagtaud manipud iti nagan ti Isla Misima.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Diodio

Ti **pagsasao a Diodio**, wenno **Laud a Goodenough**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a anisasao idiay Probinsia ti Luek Milne, Papua Baro a Guinea, iti Isla Goodenough, a kabingayna iti Bwaidoka, Iduna, ken Kaninuwa.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yamalele

Ti **pagsasao a Yamalele** (Iamalele) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla Fergusson iti Probinsia ti Luek Milne ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Gapapaiwa

Ti **pagsasao a Gapapaiwa**, ammo pay a kas **Gapa** wenno **Paiwa**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti akindaya a nangruna a daga ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Mangiraman ti Kaipuleohone iti .
Pagsasao a Kaninuwa

Ti **pagsasao a Kaninuwa**, wenno **Wataluma**, ket ti nangruna a pagsasao nga Oceaniko ti Isla Goodenough, Papua Baro a Guinea.

## Alpabeto
Ti pagsasao a Kaninuwa ket addaan kadagiti 18 a letra (Aa, Bb, Dd, Ee, Ff, Gg, Ḡḡ, Ii, Kk, Mm, Nn, Oo, Ss, Tt, Uu, Vv, Ww, Yy) ken dagiti 2 diptongo (bw ken fw).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Alpabeto ken panangibalikas
Pagsasao nga Ubir

Ti **pagsasao nga Ubir** (Kubiri) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko ti Probinsia ti Oro, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti akinruar a silpo
*Daily Prayers, Holy Communion and Devotions in Ubir (1920) digitized by Richard Mammana

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Gweda

Ti **pagsasao a Gweda**, wenno **Garuwahi**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti akindaya a nangruna a daga ti Papua Baro a Guinea. Manipud iti 2001, daytoy ket insasao babaen dagiti tallo a kaputotan iti bugbugtong a  pamilia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Arifama-Miniafia

Ti  pagsasao nga **Arifama** ken **Miniafia** (Miniafia Oyan) ket dagiti dialekto ti pagsasao nga Oceaniko ti Probinsia ti Oro, Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Maiwala

Ti **pagsasao a Maiwala** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko ti Probinsia ti Luek Milne, Papua Baro a Guinea.

Ti pagsasao a Maiwala ket addaan kadagiti 13 a konsonante: b, d, ,  , h, k,  , m, n, p, s, t, v; dagiti dua a semi-bokal: w,  ; ken dagiti lima a bokal: ,  ,  ,  ,  .

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Minaveha

Ti **pagsasao a Minaveha**, wenno **Kukuya**, ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko ti Isla Fergusson iti Probinsia ti Luek Milne, Papua Baro a Guinea.
## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Taupota

Ti **pagsasao a Taupota** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko ti Probinsia ti Luek Milne, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket agparang a mabalin a lugar ti dialekto, kadagiti akin-abagatan a karuay a matawtawagan iti Wa'ema ken akinlaud a Wedau.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tawala

Ti **pagsasao a Tawala** ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko ti Probinsia ti Luek Milne, Papua Baro a Guinea. Daytoy ket insasao babaen dagiti 20,000 a tattao nga agtateng kadagiti karso ken dagiti bassit a purok ti peninsula ti Day a Rawis, kadagiti igid ti Luek Milne ken dagiti lugar iti is-isla ti Sideia ken Basilaki. Adda dagiti agarup a 40 a nangruna a sentro ti populasion nga iti tunggal maysa ket agsasao iti agpapada a dialekto, ngem gapu iti proseso ti kolonisasion adda met dagiti sangkabassit a sentro a nakagun-od iti ad-adu a prominente ngem dagiti dadduma.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
Ezrad, B 1997, A grammar of Tawala: an Austronesian language of the Milne Bay area, Papua New Guinea, The Australian National University, Canberra.
WALS Online 2011, naala idi Oktubre 15, 2011, wals.info.
Pagsasao a Bina (Papua Baro a Guinea)

Ti **pagsasao a Bina** ket ti maysa nga awanen a pagsasao nga Austronesio ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket nakonstrukto babaen ti pannakaiyasideg iti kaarruba a sasao a Papuano, ken nakaiturongan ti nakaimpluensianada, sakbay nga immallatiw dagiti agsasao  kadagita a pagsasao.

## Kitaen pay
*Pagsasao a Magori, ti kapada a kasasaad

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Anuki

Ti **pagsasao nga Anuki** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti tattao a Gabobora iti igid ti Rawis Vogel iti Probinsia ti Luek Milne ti Papua Baro a Guinea. Nainaganan ti pagsasao manipud iti nairaraem a diosen iti tattao, a ti sagrado a bangkayna ket naitabonen idiay Australia.

## Alpabeto
Ti alpabeto nga Anuki ket addaan kadagiti 26 a letra ken dagiti 8 a diptongo: Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ww, Xx, Yy, Zz, Gh gh, aa, ch, ee, gw, ii, kw ken sh.

Dagiti letra ti c, f, h, j, l, q, x ken z ket naus-usar laeng a kas dagiti binulod a balikas ken dagiti ganganaet a nagan.

## Dagiti nagibasaran

Landweer, M. Lynn. "Sociolinguistic Survey Report of the Anuki Language, Cape Vogel, Milne Bay Province, Papua New Guinea." 2001

## Dagiti akinruar a silpo
* Alpabeto ken panangibaliaks
Pagsasao a Keapara

Ti **pagsasao a Keapara** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Papua Baro a Guinea.  Daytoy ket nakaro a naimpluensiaan babaen ti sasao a Papuano.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sinaugoro

Ti **pagsasao a Sinaugoro** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket asideg a kabagian ti Motu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Abadi

Ti **pagssao nga Abadi** (ammo pay a kas *Kabadi, Gabadi*) ket ti maysa a pagsasao nga Oceaniko ti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti Pagsasao ken Kultura ti SIL International
* Dagiti nota iti Gabadi manipud kadagiti urnong ni Robert Blust iti Kaipuleohone.
Pagsasao a Kuni

Ti **pagsasao a Kuni** ket ti sasao a Malayo-Polinesio iti tengnga nga akin-abagatan nga aplaya ti Peninsula Papuano iti Papua Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Magori

Ti **pagsasao a Magori** ket ti ganggani a naungaw a pagsasao nga Austronesio ti Papua Baro a Guinea a nakaro a nabaliwan iti kaarruba a sasao a Papuano, a mabalin a babaen ti Mailu, a nalaingen nga insasao babaen dagiti tattao a Magori ita nga aldaw.

## Kitaen pay
*Pagsasao a Maisin, iti kapada a kaso

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mekeo

Ti **pagsasao a Mekeo** ket ti pagsasao a naisasao idiay Papua Baro a Guinea babaen dagiti 19,000 nga agsasao manipud idi 2003. Daytoy ket maysa a sasao nga Oceaniko ti Pannakaisilpo nga Ungto a Papuano. Dagiti dua a nangruna a purok a nakaisasaoan ti pagsasao ket mabirukan iti Probinsia Sentral ti Papua Baro a Guinea. Dagitoy a purok ket agnaganda iti Ongofoina ken Inauaisa. Ti pagsasao ket nabingbingay pay kadagiti uppat a dialekto: ti Daya a Mekeo; Amianan a Laud a Mekeo; Laud at Mekeo ken Amianan a Mekeo. Ti pagalagadan a dialekto ke ti Daya a Mekeo. Adda pay dagiti saan a basbassit a dua a naibatay iti pidgin a Mekeo.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
Chung, J.-S. (1995). Orthography paper for Mekeo Language. SIL international, 1-21.
Jones, A. A. (1998). Towards a lexicogrammar of mekeo. Canberra: Pacific Linguistics.
Organised Phonology Data: Mekeo Language. (2004). SIL International, 1-3.
Pagsasao a Motu

Ti **pagsasao a Motu** (sagpaminsan a tinawtawagan iti **Puro a Motu** wenno **Pudno a Motu** tapno saan a maiyallilaw daytoy iti Hiri Motu) ket ti maysa kadagiti adu a sasao a Tengnga nga Ungto a Papuano ken insasao babaen dagiti Motuano, dagiti patneng a mangtagtagitao ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket kadawyan a maus-usar iti rehion, a naipangpangruna iti likmut ti kapitolio, ti Puerto Moresby.

Ti napalaka a porma ti Motu a naparang-ay a kas pagsasao ti panagtagilako iti rehion ti Papuano, iti abagatan a daya ti nangruna nga isla ti Baro a Guinea, a kasisigud idi nga ammo a kas Polis Motu, ken ammo ita akas Hiri Motu. Kalpasan ti Tok Pisin ken Ingles, ti Hiri Motu ket isuidi iti panawen ti wayawaya ti maikatlo a kaaduan a naisasao kadagiti ad-adu ngem 800 a pagsasao ti Papua Baro a Guinea, ngem ti pannakausarna ket bumasbassiten kadagiti napalabas a panawen ken sinuksukatanen babaen ti Tok Pisin.

Ti Motu ket naidasig a kas maysa kadagiti sasao a Malayo-Polinesio ken addaan kadagiti lingguistiko a pannakaipada iti  sasao a Polinesio ken Mikronesio.

Ti Motu ket tipiko a pagsasao nga Austronesio gau ta nakaro a naibatay iti paaweng. Ti tunggal maysa a silaba ti Motu ket agpatingga iti uni ti paaweng — daytoy ket mabalin a sarunuen babaen ti bugbugtong a konsonante (tawan dagiti "rimpuok ti konsonante"). Dagiti uni ti paaweng ket mabalin a dagiti monoptongo (buklen ti bugbugtong a batayan nga uni) wenno dagiti diptongo (buklen ti ad-adu ngem naysa a batayan nga uni). Adda laeng dagiti lima a "puro" nga uni ti paaweng (agarup akadagita ket Italiano); Dagiti diptongo a Motu ket naisuratda (ken maibalikas) a kas kombinasion dagiti dua a "puro" a paaweng. Dagiti diptongo ti "oi" ken "oe" (isuda a dua ket aproksimado a kas iti diptongo ti baliaks iti Ingles iti "boy"), ti ""ai" ken "ae" (isuda a dua ket aproksimado a kas ti diptongo iti balikas ti Ingles iti "high") ken ti "ao" ken "au" (isuda a dua ket aproksimado a kas ti diptongo iti balikas ti Ingles iti "cow") ken dagiti laeng paaweng nga uni a mangipresenta a maparigatan.

## Dagiti nagibasaran

* Dutton, Tom (1985). *Police Motu: Iena Sivarai (ti saritana)*. Port Moresby, Papua New Guinea: University of Papua New Guinea Press.
* Lister-Turner, R and Clark, J.B. (1931), *A Dictionary of the Motu Language of Papua*, Second Edition (P. Chatterton, ed).[Sydney, New South Wales: Government Printer.
* Brett, Richard; Brown, Raymond; Brown, Ruth and Foreman, Velma. (1962), *A Survey of Motu and Police Motu*. Ukarumpa, Papua New Guinea: SIL International.
*Wurm, S.A. and Harris, J.B., *Police Motu*, Canberra: SIL International, 1963

## Dagiti silpo ti ruar

* William George Lawes, *Grammar and vocabulary of language spoken by Motu tribe (New Guinea)*
** first edition, Sydney: Thomas Richards, 1885.
** second and revised edition, Sydney: Charles Potter, 1888.
** third and enlarged edition, Sydney: Charles Potter, 1896.