Shahnameh

Ti ***Shahnameh*** wenno ***Shahnama***  ( , "Ti Libro dagiti Ari") ket ti atiddog nga epiko a daniw a sinurat babaen ti Persiano a mannaiw a ni Ferdowsi idi baetan ti c. 977 ken 1010 CE ken daytoy ti nailian nga epiko ti Kalatakan nga Iran. Daytoy ket buklen dagiti 60,000 a berso, ti *Shahnameh* ket isu ti kaatiddogan nga epiko a sinurat babaen ti maymaysa a mannaniw iti lubong. Daytoy ket kangrunaan a mangibaga ti mitiko ken ti dadduma ti historikal a napalabas ti Persiano nga Imeprio manipud iti pannakapartuat ti lubong aginggana ti Islamiko a panagrukma ti Persia idi maika-7 a siglo. Ita nga aldaw ti Iran, Apganistan ken ti kaaduan iti rehion a naimpluensiaan babaen ti Persiano a kultura (a kas it Georgia, Armenia, Turkia, ken Dagestan) ket mangselebrar iti daytoy a nailian nga epiko.

Ti obra ket ket sentral iti kinapangruna iti Persiano a kultura, ken naipammategan a literario a maestra obra, ken depenitibo iti etno-nasional a kultural nga identidad ti moderno nga aldaw nga Iran ken Apganistan. Daytoy ket nangruna pay kadagiti kontemporaneo nga agraraem iti Soroastrianismo, gapu ta daytoy ket tugotanna ti historikal a silsilpo a nagbaetan dagiti ununa ti relihion iti ipupusay ti  naudi a Sasanida a nagturay ti Persia idi las-ud ti panagrukma ti Muslim ken ti panagpatingga ti impluensia ti Soroastrianismo idiay Iran.

## Komposision

Ni Ferdowsi ket nangrugrugi a nangsurat ti *Shahnameh* idi977 A.D ken nakompletona daytoy idi 8 Marso 1010. Ti *Shahnameh* ket monumento ti daniw ken historiograpia, gapu ta nangruna daytoy a daniw a panangibaga manen ni Ferdowsi, dagiti kontemporaneona, ken dagiti sinarununa a kas naikeddeng a pannakalagip ti taga-ugma a pakasaritaan ti Iran. Adu kadagiti kastoy a pannakalagip ket addan kadagiti prosa,ti maysa a kas pagarigan ket ti *Shahnameh* ni Abu-Mansur Daqiqi. Ti bassit a paset ti obra ni Ferdowsi, kadagiti pasahe a naiwarwaras iti amin a paset ti *Shahnameh*, ket intero daytoy a bukodna a pinarnuay.

Ti *Shahnameh* ket maysa nga epiko a daniw kadagiti sumurok a 50,000  dagiti dua a linia ti metro, a naisurat idi nasapa a Moderno a Persiano. Daytoy ket kangrunaan a naibatay iti obra a prosa iti isu met laeng nga inumnong iti nasapa a biag ni Ferdowsi iti natibona a Tus. Daytoy a prosa ti *Shahnameh* ket kaaduan met a patarus iti obra a Pahlavi (tengnga a Persiano), nga ammo a kas ti *X<sup>w</sup>adāynāmag* ("Libro dagiti Ari"), ti naudi nga umnong ti Sasanida iti pakasaritaan dagiti ari ti Persia manipud dagiti mitiko a panawen aginggana ti panagturay ni Khosrau II (590–628). Ti  *X<sup>w</sup>adāynāmag* ket naglaon iti historikal a pakaammo iti naud-udi a paset ti panawen ti Sasanida, ngem agparparang a saan a nangala iti ania man a historikal a tataudan para iti nasapsapa a paset ti panawen ti Sasanida (maika-3 aginggana ti maika-4 a sigsiglo). Ni Ferdowsi ket nanginayon ti meterial a nangituloy ti istoria aginggana pannakaabak dagiti Sasanida babaen dagiti Arabo iti tegnga ti maika-7 a siglo.

Ti immuna a nangpadas iti panagaramid kadagiti berso iti kroniko ti Pahlavi ket ni Abu-Mansur Daqiqi, ti kontemporaneo ni Ferdowsi, ti mannaniw iti korte dagiti Samanida, a napatinggaan iti naranggas kalapsan ti pannakakomplto dagiti 1,000 a berso. Dagitoy a berso, a naipanggep iti irurumsua ti propeta Zoroastro, ket nairaman kalpasanna babaen ni Ferdowsi, nga inakuna iti bukodna a daniw. Ti estilo ti *Shahnameh* ket mangipakpakita dagiti pakailasinan iti naisurat ken naisao a literatura . Adda met dagiti nagtunton a ni Ferdowsi ket nagusar pay ti Zoroastriano a *nasks*, ken nagusar pay ti taudan manipud iti *[[Chihrdad]]* a napukaw itan.

Dagiti adu pay a taudan ti Pahlavi ket nausar iti panagsurat ti epiko, tikadayegan iti daytoyket ti Kārnāmag-ī Ardaxšīr-ī Pābagān, a kasisigud a naisurat idi las-ud ti naladaw a panawen ti Sasanida ken nangited kadagiti panaglagip no kasano a nagturay ni Ardashir I ken gapu iti daytoy a historikal a kaasideg, daytoy ket naipagpagarup a umiso unay. Ti teksto ket naisurat iti naladaw a Tengnga a Persiano, ken isu daytoy ti dagus a nagtaudan ti Moderno a Persiano. Isu a ti adu a paset dagiti historikal a kroniko a naited iti *Shahnameh* ket naibatay iti daytoy nga epiko ken adda met ti pudno a nadumaduma nga insasao ken dagiti balikas a mabalin a maipada iti nagbaetan dagiti dua a nagtaudan segun kenni Zabihollah Safa.

Segun ti maysa a panaglagip kadagiti taudan, ti Persiano nga agnagan iti Dehqan iti korte ni Ari Anushehrawan Dadgar ken nagsurat ti adu ti tomona a libro iti porma ti prosa, nga ammo kas ti *Khoday Nameh*. Kalpasan ti pannakatnag ti Irani nga Imperio, ti *Khoday Nameh* ket nagbalin a tagikua ni Ari Yaqub Lais ken kalapasanna ti ari ti Samani a ni Nuh ket binilinna ni mannaniw a ni Daqiqi a mangkompleto, ngem ni Daqiqi pinatay met idi ti aadipenna. Ni Ferdowsi ket nakaala iti libro manipud iti gayyemna.

## Dagiti taudan ken dagiti nagibasaran
Ti mannaniw a ni Moniruddin Yusuf (1919–1987) ket nangipatrus ti napno a bersion ti 'Shahnameh' iti pagsasao a Bengali (1963–1981). Daytoy ket naipablaak babaen ti Nailian nga Organisasion ti Bangladesh 'Bangla nga Akademia', kadagiti 6 a tomo, idi Pebrero 1991.

### Persiano a teksto
* A. E. Bertels (editor), *Shax-nāme: Kriticheskij Tekst*, 9 a tomtomo (Moscow: Izdatel'stvo Nauka, 1960–71) (maipapan ti eskolar a Persiano a teksto)
* Jalal Khāleghi Motlagh (editor), *Ti Shahnameh*, kadagiti 12 a tomo a buklen dagiti walo a tomo ti teksto ken uppat a tomo dagiti panagipalpalawag a nota. (Bibliotheca Persica, 1988–2009) (maipapan iti eskolar a Persiano a teksto). Kitaen ti: Sentro para kadagiti Irani a Panagadadal, Unibersidad ti Columbia.

### Dagiti pannakaampon
* ''Rostam: Sarsarita manipud iti Shahnameh'' (Nangipablaak: Hyperwerks 2005), ''Ti Sarita ni Rostam ken Sohrab''  , moderno nga Ingles a Grapiko a Nobela.
* ''Rostam: Panagsubli ti Ari'' (Nangipablaak: Hyperwerks 2007), ''Ti Sarita ni Kai-Kavous ken Soodabeh''  ,  moderno nga Ingles a Grapiko a Nobela.
* ''Rostam: Pannakigubat Kadagiti Deev'' (Nangipablaak: Hyperwerks 2008), ''Ti Sarita ti Sairo a Puraw a Deev''  ,  moderno nga Ingles a Grapiko a Nobela.
* ''Rostam: Panagbiruk ti Ari'' (Nangipablaak: Hyperwerks 2010), ''Ti Sarita ti Kinaubing ni Rostam''  ,  moderno nga Ingles a Grapiko a Nobela.

## Adu pay a mabasbasa

* Shirzad Aghaee, *Imazh-ha-ye mehr va mah dar Shahnama-ye Ferdousi* (Init ken Bulan iti Shahnama ni Ferdousi, Spånga, Suesia, 1997. ()
* Shirzad Aghaee, *Nam-e kasan va ja'i-ha dar Shahnama-ye Ferdousi* (Dagiti Personalidad ken Luglugar iti Shahnama ni Ferdousi, Nyköping, Suesia, 1993. ()

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo

* Iraj Bashiri, ''Dagiti karakter ti Shahnameh'' ni Ferdowsi.
* Encyclopædia Iranica iti ''Baysonghori Shahnameh''
*Pampanid manipud iti ''Ilustrado a Manuskrito ti Shahnama'' 
*Dagiti Polieto manipud iti Nalatak a Mongol a Shahnama
* Ti Proyekto ''Shahnameh'' 
* Heograpiko a Puesto ti Taga-ugma nga  Iran iti Shah-Nameh
* Ti nasayaat a naipalawag ken gangani kompleto a kopia ti Shahnamah
; Patarus iti Ingles:
* Helen Zimmern, 1883, ''Kagimongan ti Kamara ti Iran'', ''MIT'' 
* Arthur ken Edmond Warner, 1905–1925, (kadagiti siam a tomo) iti Internet Archive: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9
*Ti libro ti ari kadagiti ari: ti Shah-nameh ti Shah Tahmasp