Sima Qian

Ni **Sima Qian** (ca. 145 wenno 135&nbsp;BC – 86&nbsp;BC) () ket maysa idi a  Prepekto dagiti Nadayag a Agsursurat (太史公 *taishigong*) ti Han a Dinastia. Isu ket naipanpanunotan a kas ti ama ti  Insik a historiograpia para kadagiti nangato a naipammadayawan nga obrana, *[[Dagiti Rehistro ti Nadayag a Historiador]]*, ti maysa a "Jizhuanti"-nga estilo a sapasap a pakasaritaan ti Tsina, a sumaksakop ti ad-adu ngem dua ribu a tawtawen manipud iti Duyaw nga Emperador aginggana ti Emperador Wu ti Han.  Ti depinitibo nga obrana a nakaibatayan ti pundasion para kadagiti sumaganad nga Insik a historiograpia.

## Nasapa biag ken edukasion

Ni Sima Qian ket naipasngay ken dimmakkel idi idiay Longmen, idiay asideg ti tatta nga aldaw ti Hancheng kadagiti astrologo a pamiliana. Ti amana, ni Sima Tan, ket nagserbi a kas ti Prepekto ti Nadayag nga Agsursurat ti Emperador Wu ti Han (Emperador "Han Wudi"). Dagiti nangruna a rebbengna ket dagiti panagtartaripato ti imperial a biblioteka ken panagtartaripato wenno panagrepreporma ti kalendario. Gapu ti adu a panagsansanayna babaen ti amana, idi isu ket agtawen ti sangapulo, ni Sima Qian ket nalaingen idi kadagiti duog a panagsursurat. Isu ket maysa nga estudiante dagiti nadayeg a Konpusiano a ni Kong Anguo (孔安國) ken ni Dong Zhongshu. Idi agtawen ti duapulo, ni Sima Qian ket nangrugi ti panagbanniaga iti kadagupan ti pagilian, a nagbisbisita kadagiti taga-ugma a monumento, ken nagbirbiruk kadagiti nakaipunponan dagiti taga-ugma a nasirib nga ari Yu idiay Bantay Kuaiji ken Shun idiay Hunan.  Dagiti lugar a binisitana ket mairaman ti Shandong, Yunnan, Hebei, Zhejiang, Jiangsu, Jiangxi, ken Hunan.

## Kas opisial ti korte ti Han
Kalpasan dagiti panagbanbanniagana, ni Sima ket napili a tumultulong iti Palasio iti gobierno, a dagiti rebbengna ket ti mangusisa dagiti nadumaduma a parte ti pagilian a kakuyogna ni Emperador Wu. Idi 110&nbsp;BC, iti tawen a tallopulo ket lima, ni Sima Qian ket naipatulod nga agpalaud iti ekspedision ti militar a mangsuppita kadagiti tribu "barbaro". Itidayta a tawen, nagsakit ti amana ken saan a nakadar-ay iti Sakripisio ti Imperial Feng. Nagsussuspetsa a nga agpatpatinggan ti panawenna, inayabanna nga agawid ti anakna a lalaki tapno mangkompleto ti inrugina a historikal nga obra. Ni Sima Tan ket kinayatna a suroten ti *[[Anales ti Primabera ken Otonio]]* – ti immuna akroniko ti pakasaritaan ti literatura nag Insik. Nareggetan iti inspirasion ti amana, ni Sima Qian ket nangrugrugi a nagsurat iti *[[Shiji]]*. Ti tallo a tawen kalpasan ti ipupusay ti amana, ni Sima Qian ket nangituloy kadagiti dati a puesto ti amana a kas Astrologo ti Korte.  Idi 105&nbsp;BC, ni Sima ket maysa idi kadagiti napili nga eskolar a mangreporma ti kalendario. Kas nangato nga imperial nga opisial, ni Sima ket adda pay iti ti puesto a mangit-ited ti balakad iti emperador kadagiti sapasap a pannakibiang ti estado.

## Historiador

Urayno ti estilo ken porma dagiti historikal a asursurat ti Insik ket agdumaduma kadagiti napalabas a panawen, ti *[[Shiji]]* ket nangipalawag ti kalidad ken estilo manipud iti dayta a panawen ken ti masakbayan. Sakbay ni Sima, dagiti pakasaritaan ket naisurat kas dagiti naisangayan a pasamak wenno naisangayan a paspaset ti panawen ti pakasaritaan dagiti estado; ti kapanunotanna iti sapasap a pakasaritaan ket nakaimpluensia kadagiti naudi a historiograpo a kas ni Zheng Qiao (郑樵) iti panagsurat ti *Tongshi* (通史) ken ni Sima Guang iti panagsuratna iti *[[Zizhi Tongjian]]*. Ti historikal a porma ti Insik iti pakasaritaan ti dinastia, wenno *jizhuanti* a pakasaritaan dagiti dinastia ket naikodigo idi iti pakasaritaan ti maikadua a dinastia babaen ti *[[Han Shu|Libro ti Han]] ni *Ban Gu , ngem dagiti historiador ket pinateganda ti obra ni Sima a kas ti bukodda a modelo, nga agtaltalinaay a kas ti "opisial a pormat" ti pakasaritaan ti Tsina.

Iti panagsurat ti *Shiji*, ni Sima ket nangirugi ti baro nga estilo iti panagsurat babaen ti panangirepresenta ti pakasaritaan kadagiti serye dagiti biograpia. Dagiti obrana ket maigay-at kadagiti sumurok a 130 a kapitulo — a saan nga iti historikal apanagsasaruno, ngem nabingbingay kadagiti naisangayan a suhetos, a mairaman dagiti anales,  dagiti kroniko,ken dagiti treatado — iti musika, dagiti seremonia, kalkalendario, relihion, ekonomia, ken dagiti naipaatiddog a biograpia . Ti impluensia ni Sima iti estilo ti panagsurat iti ruar dagiti sabali a a pakasaritaan, kas ti Goryeo (Koreano) a pakasaritaan ti *[[Samguk sagi]]* (三国史记).

Ni Sima ket nangampon iti baro a pamay-an iti panagurnos kadagiti datos ti pakasaritaan ken ti baro nga arngian iti panagsurat kadagiti rehistro pakasaritaan. Isu ket nagusig kadagiti rehistro ken nagpili kadagiti makaserbi iti panggep ti *Shiji*. Isu ket nangikeddeng a mangduktal kadagiti tabas ken dagiti pamunganayan iti panagpadur-as ti pakasaritaan ti tao. Ni Sima ket nangiyunay-unay  pay, iti un-una iti pakasaritaan ti Insik, ti papel ti agmaymaysa a tao iti panangapekto iti historikal a panagdur-as ti Tsina. Iti pay maipatinayon, isu pay ket nangisingasing iti bukodna a historikal a persepsion a ti pagilian ket saan a makatalaw manipud iti gasat ti siklo ti rang-ay ken apday.

Kas saan a maipada iti *Libro ti Han*, a naisuratidi babaen ti panangimaton ti imperial a dinastia,ti *Shiji* ket pribado idi a naisurat a pakasaritaan gapu ta isu ket nagmadi a nangsurat ti *Shiji* a kas maysa nga opisial a pakasaritaan a mangsakop laeng kadagiti nangato iti ranggo . Thi obra ket sakupenna ay dagiti tattao iti ab-ababa a klase ken isu a naikeddeng nga  "agpayso unay a rehistro" iti nasipsipnget a bangir ti dinastia.

## Literario a pigura
Ti *Shiji* ni Sima ket naresrepeto kas modelo ti biograpiko a literatura iti nagato a pateg ti literario ket agtaltalinaay pay laeng a kas  libro para iti panagadal ti kalsikal nga Insik. Dagiti obra ni Sima ket impluensial iti panagsurat ti Insik, ken nagserserbi a kas nasayaat a modelo para kadagiti nadumaduma a kita iti prosa iti uneg ti neo-klasikal a paset ti panawen ti ("renasimiento" 复古) a tignay ti Tang-Song. Ti nalatak a panagusar ti panangidasi ken gandat ket nangimpluensia pay ti panagsurat ti piksion, a mairaman ti klasikal nga ababa a sarsarita kadagiti paset ti panawen ti tengnga ken naudi a mediebal a (Tang-Ming) ken ti pay bernakulo a nobela iti naladaw nga imperial a paset ti panpanawen.

Ti impluensiana ket nangruna a naala manipud kadagiti simmaruno nga elemento iti panagsuratna: ti kalaingna iti panangidepikto kadagiti karakter nga agus-usar kadagiti salaysay ti insasaoda, dagiti pannakitungtung, ken dagiti aksion; ti nasayaat a panagusarna ti inpormal, makaay-ayo, ken naindumadumaan a pagsasao (uray ni Lu Xun ket mangipateg iti *Shiji* a kas ti kasayaatan a kanta "dagiti historiador", ti "Li Sao" nga awan rima"
(史家之绝唱，无韵之离骚) iti bukodna a "Hanwenxueshi Gangyao" (《汉文学史纲要》); ken ti kinalaka ken ti kinasayaat ti estilona.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Burton Watson(1958) *Ssu-ma Ch'ien: Grand Historian of China*. New York: Columbia University Press.
* Martin, Thomas R.(2009). *Herodotus and Sima Qian: The First Great Historians of Greece and China*. Boston: Bedford/St. Martin's.
* Robert Bonnaud (2007) *Essays of comparative history. Polybus and Sima Qian* (in French). Condeixa : La Ligne d'ombre http://www.lignedombre.com.
* W.G. Beasley and E.G. Pulleyblank (1961) *Historians of China and Japan*. New York: Oxford University Press.
* Stephen W. Durrant (1995), *The Cloudy Mirror: Tension and Conflict in the Writings of Sima Qian*. Albany : State University of New York Press.
* Grant Ricardo Hardy (1988) *Objectivity and Interpretation in the "Shi Chi"*. Yale University.
* Burton Watson (1958) *Ssu-ma Ch'ien: Grand Historian of China*. New York: Columbia University Press.
* Joseph Roe Allen III. *[http://literatureark.nease.net/eclass/complit/shiji.htm Chinese Texts: Narrative Records of the Historian] *

## Dagiti akinruar a silpo

* Ti kinpangruna ni ''Shiji'' iti literatura 
* Ni Sima Qian ken ti tagikuana a ''Shiji''