Laktansia

Ti **laktansia** ket deskribiren ti panagparuar ti gatas manipud kadagiti glandula a mamario malaksid iti panawen nga agpaspasuso ti ina tapno pakanenna dagiti urbonna. Ti proseso ket mabalin a mapasamak kadagiti amin a nataenganen iti sekso a kabaian a mamalia, nupay mabalin a nasaksakbay dayta ngem dagiti mamalia. Kadagiti amin a babbai a parsua, ti proseso ti panangpakan iti gatas ket maawagan iti *[???]* (), ken kadagiti tattao maawagan met dayta iti *[[panagpasuso]]*. Dagiti kabbaro a maladaga ket masansan a mangpataud iti gatas manipud iti bukodda a tisyu ti suso, a pagaammo iti pagsasao a kas [???] ().

Iti kaaduan a kita ti ayup, ti panagpasuso ket maysa a pagilasinan a ti kabaian ket masikog iti sumagmamano a panawen iti biagna, nupay kadagiti tattao ken kalding, mabalin a mapasamak dayta uray awan ti panagsikog. Dandani amin a sebbangan ti mamalia ket addaan kadagiti mungay (); malaksid kadagiti monotrema, dagiti mamalia nga agikaidda iti itlog, a mangiruar iti gatas babaen kadagiti dukto iti tian. Iti sumagmamano a sebbangan ti mamalia laeng, a kas kadagiti dadduma a sebbangan ti panniki, ti panagaramid iti gatas ket gagangay a trabaho ti lalaki.

Ti *galaktopoiesis* ket panangmantener iti panagpataud ti gatas. Kasapulan ti prolaktina para iti daytoy a tukad. Napateg ti oksitosina para iti *repleho ti panagpababa ti gatas*, iti reaksion iti panagpasuso. Ti galaktorrea ket panagpataud iti gatas a saan a mainaig iti panagpasuso. Mabalin a mapasamak dayta kadagiti kalakian ken kabaian, ken iti adu a sebbangan ti mamalia, a kas resulta ti di balanse dagiti hormona a kas iti hiperprolaktinemia.


File:White Cat Nursing Four Kittens HQ.jpg|Dagiti agpaspasuso a kuting
File:Lactating Female Coyote - cropped.jpg|Aglaktansia a koyote, nga addaan kadagiti madlaw a mungay ()
File:Collared Peccary lactating towards two pups.jpg| nga agpaspasuso kadagiti urbonna iti zoo Parque de las Leyendas


## Panggep
Ti kangrunaan a trabaho ti laktansia ket mangted iti taraon ken panangsalaknib ti immuno kadagiti urbon kalpasan ti pannakayanakda. Gapu iti panagpasuso, makalasat ti pares nga ina ken urbon uray no manmano ti taraon wenno narigat a magun-odan kadagiti urbon, isu a mapalawlawagan ti kasasaad ti aglawlaw a kabaelan a sarangten ti sebbangan. Ti nangina a pananginbolbar iti enerhia ken rekurso iti gatas ket nasursurok ngem iti pagimbagan iti pannakalasat dagiti annak. Ti panagpasuso ket kakuykuyog ti panawen ti impertilidad (iti tattao, laktasional nga amenorrea) a mangsigurado iti umdas a panagsinada ti panagpasngay, a mangpadakkel iti posibilidad ti pannakalasat dagiti annak.

## Iti tao

### Dagiti impluensia dagiti hormona
Manipud iti maikasangapulo ket walo a lawas ti panagsikog (ti maikadua ken maikatlo a trimestre), agpataud ti bagi ti babai kadagiti hormona a mangparegta iti idadakkel ti sistema dagiti dukto ti gatas kadagiti suso:
* Ti prohesterona apektaranna ti idadakkel dagiti  ken ; ti nangato a kaadu ti prohesterona lapdanna ti panagpasuso sakbay ti pannakayanak. (Daytoy a hormonal a panagbalbaliw pataudenna met ti ut-ot dagiti suso, nga ad-adda a manglapped iti tarigagay ti babai nga agpasuso.) Bumassit ti prohesterona kalpasan ti pannakayanak; daytoy ti mangtignay iti panagadu ti gatas.
* Ti estroheno ket mangtignay iti sistema dagiti dukto ti gatas nga agtubo ken agduduma. Kas iti prohesterona, ti nangato a kaadu ti estroheno lapdanna met ti laktansia. Bumassit met ti estroheno iti panagpasngay ken agtalinaed a nababa iti umuna a sumagmamano a bulan ti panagpasuso. Dagiti agpaspasuso nga inna rebbeng a liklikanda dagiti pamay-an ti panangkontrol iti panagpasngay a naibatay iti estroheno, yantangay ti panagadu ti estroheno ket mabalin a mangkissay iti suplay ti gatas ti ina. 
* Ti prolaktina ket makatulong iti ad-adu a panagdakkel ken panagduduma dagiti , ken apektaranna met ti panagduduma dagiti dukto a patakder. Ti nangato a kaadu ti prolaktina bayat ti panagsikog ken panagpasuso paaduenna met ti resistensia iti insulin, paaduenna ti kaadu ti paktor ti panagpadakkel (IGF-1, ) ken balbaliwanna ti metabolismo dagiti lipido iti panagsagana iti panagpasuso. Bayat ti laktansia, ti prolaktina ti kangrunaan a paktor a mangtaginayon kadagiti nainget a panagtipon () ti duktal nga epitelio ken mangregula iti panagpataud iti gatas babaen ti osmotiko a balanse.
* Ti laktoheno ti kadkadua ti tao ( wenno ) – manipud iti maikadua a bulan ti panagsikog, mangiruar ti kadkadua iti adu a HPL. Nainaig unay daytoy a hormona iti prolakting, ken agparang a napateg iti idadakkel ti suso, ti mungay, ken ti binaklay sakbay ti pannakayanak.
* Napatpateg ti  (FSH), ti  (LH), ken ti  (hCG), babaen ti panangkontrol iti panagpataud ti estroheno ken prohesterona, ken kasta met, babaen ti pannakalawlawa, ti panagpataud ti prolaktina ken ti hormona ti panagdakkel.
* Ti hormona ti panagdakkel – ti estruktura daytoy ket umasping unay iti prolaktina ken agwaywayas a makiraman iti galaktopoiesis daytoy.
* Ti adrenokortikotropiko a hormona (AKTH, wenno iti Ingles ), ken dagiti glukokortikoide a kas iti kortisol, ket napatpateg a panagandar iti panagpataud ti laktansia iti sumagmamano a sebbangan ti ayup, a pakairamanan ti tao. Addaan dagiti glukokortikoide iti komplikado a mangkontrol nga akem iti panangtaginayon kadagiti nainget a panagtipon.
* Ti  (TSH) ken ti  (TRH) ket napatpateg unay a galaktopoietiko a hormona a gagangay nga umad-adu ti kaaduanda bayat ti panagsikog.
* Ti oktitosina ket umirteng iti nalamuyot a piskel ti aanakan bayat ken kalpasan ti panagpasngay, ken bayat (dagi)ti orgasmo. Kalpasan ti panagpasngay, ti oksitosina ket umirteng iti katuon ti nalamuyot a piskel, dagiti kasla banda a selula nga adda iti aglawlaw dagiti , tapno maipuslit ti baro a naaramid a gatas iti sistema dagiti dukto. Kasapulan ti oksitosina tapno mapasamak ti *replekso ti panagparuar ti gatas*, wenno *panagpababa*, kas sungbat iti panagpasuso.

Posible met ti mangpataud iti laktansia nga awan ti panagsikog babaen ti kombinasion dagiti pildora a panangkontrol iti panagpasngay, galaktagogo, ken panagparuar ti gatas babaen ti panangusar iti .

#### Panagduduma ti panagparuar
Bayat ti maudi a paset ti panagsikog, sumrek dagiti suso ti babai iti paset ti *panagduduma ti panagparuar* (). Daytoy ti panawen a mangpataud dagiti suso iti kalostro (kitaenyo iti baba), a makapuspuskol, no dadduma dumuyaw a pluido. Iti daytoy a paset, ti nangato a kaadu ti prohesterona ket lapdan ti kaaduan a panagpataud ti gatas. Saan a pakaseknan ti medisina no agtedted ti masikog a babai iti kalostro sakbay a mayanak ti anakna, ken saan met a dayta ti mangipasimudaag iti masanguanan a panagpataud ti gatas.

#### Panagpaaktibo ti panagparuar
Iti panagpasngay, agtalinaed a nangato ti kaadu ti prolaktina, idinto a ti pannakaipasngay ti kadkadua ket mangpataud iti kellaat a panagbassit dagiti kaadu ti prohesterona, estroheno, ken HPL. Daytoy a kellaat a panagikkat ti prohesterona iti kaadda ti nangato a kaadu ti prolaktina ket mangparegta iti panagpataud ti adu a gatas bayat ti paset ti *panagpaaktibo ti panagparuar*.

No maallukoy ti suso, umad-adu dagiti kaadu ti prolaktina iti dara, dumakkel iti agarup 45 a minuto, ken agsubli iti kasasaad sakbay ti panagpasuso kalpasan ti agarup tallo nga oras. Ti pannakairuar ti prolaktina ket mangtignay kadagiti selula iti  a mangaramid iti gatas. Mapan met ti prolaktina iti gatas ti suso. Ipakita ti dadduma a panagsirarak a ti prolaktina iti gatas ket ad-adu kadagiti panawen a dakdakkel ti panagpataud ti gatas, ken basbassit no napuspuskol dagiti suso, ken ti kangatuan a kaadu ket kadawyan a mapasamak iti nagbaetan ti 2 a.m. ken 6 a.m.

Nairaman met ti dadduma pay a hormona — a pakairamanan ti insulina, tiroksina, ken kortisol — ngem saan pay a naan-anay a maawatan ti akemda. Nupay ipamatmat dagiti biokimiko a markador a mangrugi ti *panagpaaktibo ti panagparuar* iti agarup 30 ken 40 nga oras kalpasan ti pannakayanak, gagangay a saan a marikna dagiti inna ti ad-adda a kinan-anay ti suso (ti rikna a "dumteng ti gatas iti suso") agingga iti 50 ken 73 nga oras (2 ken 3 nga aldaw) kalpasan ti pannakayanak.

Ti kalostro ket umuna a gatas nga awaten ti maladaga nga agpaspasuso. Ad-adu dagiti puraw a selula ti dara ken antibagi ti linaonna ngem iti nataenganen a gatas, ken nangnangruna a nangato ti immunoglobulina A (IgA), a mangabbong iti makinruar a katuon ti di nataenganen a bagis ti maladaga, ken makatulong a manglapped kadagiti patoheno a mangraut iti sistema ti maladaga. Makatulong met ti nagparuar nga IgA a manglapped kadagiti alerhia iti taraon. Bayat ti umuna a dua a lawas kalpasan ti pannakayanak, ti kalostro nga ipaay ti ina ket in-inut a tumulok iti nataenganen a gatas ti suso.

#### Panangkontrol iti autokrina — Galaktopoiesis
Ti nahormona a sistema ti panangkontrol iti sistema ti endokrina ket mangpaadu iti gatas bayat ti panagsikog ken iti umuna a sumagmamano nga aldaw kalpasan ti panagpasngay. No ad-adda a natibker ti suplay ti gatas, mangrugi ti autokrina (wenno lokal) a sistema ti panangkontrol.

Kabayatan daytoy a tukad, no ad-adu ti gatas a maikkat kadagiti suso, ad-adu ti gatas nga ipaay ti suso. Ipasimudaag met ti panagsirarak a ti naan-anay a panangibelleng iti suso paaduenna met ti kapartak ti panagpataud iti gatas. Gapuna ti suplay ti gatas ket naimpluensiaan unay iti kaadu ti panangpakan ti maladaga ken no kasano ti pannakabalinna a mangyalis iti gatas manipud iti suso. Ti bassit a suplay ti gatas ket masansan a maigapu iti:
* saan nga umdas a masansan ti panangpakan wenno panangpumpona
* ti kinaawan ti abilidad ti maladaga a epektibo a mangiyakar iti gatas gapu iti, agraman dagiti sumaganad:
** depekto iti estruktura ti panga wenno ngiwat
** di nasayaat a pamay-an nga agkakapet
** nasapa a panagpasngay
** pannaturog ti maladaga, gapu iti sakit, agas, wenno panagimbag kalpasan ti medikal a pamay-an
* manmano a kirokiro ti endokrina iti ina
* hipoplastiko (kayatna a sawen, saan unay a naparang-ay) a tisyu ti suso
* saan nga umdas a panaguneg ti kaloria wenno malnutrision ti ina

### Replekso ti panagiruar ti gatas

Daytoy ti mekanismo a sadiay pannakaiyalis ti gatas manipud kadagiti  ti suso agingga kadagiti mungay. Ti panangsusop ti maladaga tignayenna dagiti  ken  iti hipotalamo, a mangipatulod iti senial iti posterior a glandula ti pituitario a mangpataud iti oksitosina. Ti oksitosina parparegtaenna ti panagkissay dagiti mioepitelial a selula a manglikmut kadagiti , a mangtengtengngelen iti gatas. Gapu iti umad-adu a presion, agayus ti gatas iti sistema ti dukto sa mairuar babaen ti mungay. Daytoy a sungbat ket mabalin a maikuyog, kas pagarigan, iti panagsangit ti maladaga.

Mangrugi ti panagiruar ti gatas iti suso ti ina babaen ti panagpasuso ti maladaga. Saan a kanayon nga agpapada ti panagiruar ti gatas (a maawagan met iti panagibaba ti gatas), nangruna iti damo. Apaman a nakairuamanen ti maysa a babai iti panagpasuso, ti panagibaba ket mabalin a maparnuay babaen ti nadumaduma a pangallukoy, a pakairamanan ti uni ti aniaman nga maladaga. Uray ti panangpampanunot iti panagpasuso ket mabalin a mangtignay iti daytoy a reaksion, a mangpataud iti di matarigagayan a panagibukbok, wenno mabalin a mangted iti gatas ti agpada a suso uray no ti maladaga ket agpasuso iti maysa a suso. Nupay kasta, daytoy ken dadduma pay a parikut ket masansan nga agpatingga kalpasan ti dua a lawas a panangpakan. Ti stress wenno danag mabalinda a mangpataud kadagiti parikut iti panagpasuso. Ti panagiruar ti hormona nga oksitosina ti mangituggod iti replekso ti panagiruar wenno panagibaba ti gatas. Ti oksitosina paregtaenna dagiti piskel iti aglawlaw ti suso a mangpespes iti gatas. Sabali ti panangdeskribir dagiti agpaspasuso nga inna iti rikna. Marikna ti dadduma ti apagbiit a panagngaretnget, marikna ti dadduma ti nakaro a panangpilit wenno ti apagbiit a saem/kinarigat, ken saan met a marikna ti dadduma ti aniaman a panagbalbaliw. Ti bassit a bilang dagiti inna ket agpaspasar iti  sakbay laeng unay ti panagpasusoda, a mangpataud iti danag, pungtot wenno pannakaulaw, agraman dagiti dadduma pay a negatibo a rikna, iti sumagmamano a minuto iti tunggal panagpasusoda.

Ti nakapuy a panagiruar ti gatas ket mabalin a gapu iti nasakit wenno nabingbingay a mungay, pannakaisina iti maladaga, napalabas a siruhia iti suso, wenno pannakadadael ti tisyu gapu iti napalabas a sugat iti suso. No marigatan ti ina nga agpasuso, mabalin a makatulong dagiti nadumaduma a pamay-an tapno mangtulong iti replekso ti panagiruar ti gatas. Karaman kadagita ti panangpakan iti pamiliar ken komportable a lugar, panangmasahe iti suso wenno iti bukot, wenno panangpabara iti suso babaen ti lupot wenno panagdigos.

#### Mekanismo ti replekso ti panagiruar ti gatas
Daytoy ti pamay-an ti pannakaiyalis ti gatas manipud kadagiti  ti suso agingga iti mungay. [...]

[...]

### Maud-udi nga ut-ot
Ti panagadu ti oksitosina ket mangpataud met iti panagpabassit ti aanakan. Bayat ti panagpasuso, mabalin a marikna dagiti inna dagitoy a panagpabassit kas *maud-udi nga ut-ot* (). Mabalin nga agsaknap dagitoy, manipud kadagiti panagbetted kasla panagkadawyan, agingga kadagiti napigsa a panagpabassit kasla panagpasikal, ken mabalin a nakarkaro dagitoy iti maikadua ken sumaruno nga annak.

## No awan ti panagsikog, nainduktaran a laktansia, re-laktansia
Kadagiti tattao, masansan a naobserbaran ti nainduktaran a laktansia ken re-laktansia iti dadduma a kultura, ken naipakita nga addaan iti nagduduma a balligi kadagiti ina a nangampon, dagiti , ken babbai nga addaan iti laktopilia. Agparang a ti posibilidad ti laktansia kadagiti babbai (wenno babbai ti dadduma a sebbangan) a saan a biolohiko nga inna ket mangted iti ebolusionario a pagimbagan, nangruna kadagiti grupo nga addaan iti nangato a matmatay nga inna ken nasinged a relasion iti kagimongan. Naobserbaran met ti kasta a kasasaad iti kaaduan a primata, iti dadduma a lemur, ken kadagiti  (bassit a manggosta).

Mabalin a maparnuay ti laktansia iti tao babaen ti kombinasion ti pisiko ken sikolohiko a panangparegta, babaen ti agas, wenno babaen ti kombinasion dagita a pamay-an. Ti adu a pamay-an ti panangparnuay iti laktansia ket inaramid da Jack Newman ken Lenore Goldfarb, ket gagangay a maawagan dagitoy kadagiti protokolo da Newman–Goldfarb. Ti "kadawyan a protokolo" ramanenna ti panangusar kadagiti pildora a panangkontrol iti panagpasngay tapno matulad ti kaadu ti hormona ti panagsikog, kasta met ti domperidona tapno mangparegta iti panagpataud ti gatas, a sarunuen ti panangisardeng iti panangkontrol iti panagpasngay ken ti panangusar iti doble nga elektriko a  tapno mangparegta iti panagpataud ti gatas. (Ti domperidona ket agas a mabalin a mangtaud iti laktansia.) Adda pay dagiti kanayonan a protokolo tapno mangsuporta iti napartak a panawen (ti laktansia) ken tapno mangsuporta iti nainduktaran a laktansia kadagiti nagannak nga adda iti .

Dadduma a pagassawaan mabalin a mangparegtada iti laktansia iti ruar ti panagsikog maipaay kadagiti seksual a panggep.

Adda dagiti manmano a salaysay maipapan iti kalakian a laktansia (a naiduma iti galaktorrea) iti historiko a literatura ti medisina ken antropolohia. Iti nabiit pay a tiempo a maysa a suheto ti panangaywan iti salun-at dagiti transhenero, nangdeskribir ti adu a kaso nga imporme kadagiti transhenero a babbai a sibaballigi a nangparnuay iti laktansia. Impakita ti panagsirarak a ti kasta a gatas ti suso ket kas iti nutrisional ti gatas dagiti babbai a sishenero nga aglaktansia, agpadpada a natural wenno artipisial (kayatna a sawen, nainduktaran).

## Ebolusion

Nabigbig ni Charles Darwin a dagiti glandula a mamario ket espesipiko a timmaud manipud kadagiti glandula ti kudil, ket impagarupna a timmaud dagitoy manipud kadagiti glandula kadagiti marsupio dagiti ikan, a sadiay ipaayda ti taraon kadagiti itlog. Ti maudi nga aspeto ti hipotesisna ket saan a nakumpirma; nupay kasta, iti nabiit pay a panawen, ti isu met laeng a mekanismo ket impagarup para kadagiti nasapa a sinapsido.

[...]

## Panagparang iti ruar ti Mammalia

## Kitaen pay
* Erotiko a laktansia
* Galaktagogo
* Hipotalamiko–pituitario–prolaktina nga aksis
* Kalakian a laktansia
* Karakaran a gatas ()
* Kuarto ti laktansia
* Linia ti gatas
* Panagpasuso
* Panagsikog
* Panangsuppiat iti laktansia
* Pannakapuy ti laktansia
* Pukal
* Romano a panangngaasi

## Dagiti nagibasaran

## Ad-adu pay a panagbasa