open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andidit

Dagiti **andidit** wenno **kundidit**, **riari no dakel (inbaga ni Lawrence Gallo)** ken **ninin**, ket isu dagiti insekto iti urnos ti Hemiptera, suburnos ti Auchenorrhyncha (dati a nairaman iti saanen nga umiso a sub-urnos ti Homoptera). Dagiti andidit ket addaan dagitoy iti superpamilia ti **Cicadoidea**. Prominete dagiti matada, ngem saan unay a dakkel, ken naginnaddayo dagitoy a naidisso kadagiti akin-ruar a nainpabakrang a suli ti bangabangana. Dagiti payakna ket nasayaat a narang-ay, makitkita dagiti urat; dagiti dadduma a sebbangan dagiti kulanit ti payak ket napno a masarang, dagiti asideg a parte ti payak dagiti dadduma met ket nakuyem wenno nasaragasag ken awan dagiti makitkita a masarang a parte kadagiti payyakda. Adda dagiti agarup a 2,500 a sebbangan dagiti andidit ket naipalpalawagen, ken adu pay dagiti nabatbati a maipalawag. Dagiti andidit ket aggigiyanda kadagiti klima a natimbeng aginggana ti tropiko nga isu dagitoy ti kaaduan a mabigbigan kadagiti amin nga insekto, gapu ti kadakkel ken ti naisangayan nga unida. Adda met dagiti sabsabali a lugar nangruna idiay Amianan nga Amerika ket nagtawtawag kadagiti andidit a kas dagiti *[[dudon]]*, ngem dagitoy ket saan a kabagian dagiti agpayso a *dudon*, dagiti nadumaduma a sebbangan ti pangen dagiti rumsa.

Dagiti andidit ket saan a dakes iti tattao ken saanda a kumagat wenno agsilud, ngem mabalin a maiyallilaw ti ima wenno sabali a parte ti bagi ti tao a kas maysa a kayo wenno ungkay ken padasenda met a kanen.  Dagiti andidit ket addaanda ti atiddog a probossis, iti siro ti uloda, us-usarenda dagitoy nga iyusek kadagiti ungkay ti mula tapno manganda iti tubbogna. Mabalin a nasikit no matudok ti andidit ti kudil ti tao, ngem saan a makadangran daytoy. Daytoy ket mabalin a saan a panagsalaknib a reaksion ken sagpaminsan laeng daytoy a mapaspasamak. Daytoy ket mapasamak laeng no napaut a maikabil dagitoy iti parte ti bagi ti tao.

Dagiti andidit ket mabalinda nga agdadael kadagiti nadumaduma a naimuyongan nga apit, babassit a a mula, ken kaykayo, kangrunaan laeng ti panagpiglat kadagiti ukis ti kayo bayat nga agit-itlog ti babbai iti uneg ti sangsanga.

Adu met dagiti tao iti sangalubongan nga agsidsida kadagiti andidit.  Dagitoy ket ammo a nasidsida iti Taga-ugma a Gresia ken idiay pay Tsina, Malaysia, Burma, Latin nga Amerika, ken idiay Kongo. Ti babbai nga andidit ket naipatpategan iti kinalasagda.  Dagiti kontsa ti andidit ket naus-usar a kas tradisonal a panggagas idiay Tsina.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* .

## Dagiti akinruar a silpo
Cicadidae

Ti **Cicadidae** ket ti kadakkelan a pamilia dagiti andidit, nga addaan kadagiti ad-adu ngem 3,000 a sebbangan iti sangalubongan.

Ti subpamilia ken dagiti tribu iti kaunegan daytoy a pamilia ket mairaman dagiti sumaganad:

Subpamilia ti Cicadettinae Buckton, 1890
* Tribu ti Aragualnini Sanborn, 2018
* Tribu ti Carinetini Distant, 1905
* Tribu ti Chlorocystini Distant, 1905
* Tribu ti Cicadatrini Distant, 1905
* Tribu ti Cicadettini Buckton, 1890
* Tribu ti Hemidictyini Distant, 1905
* Tribu ti Katoini Moulds & Marshall, 2018
* Tribu ti Lamotialnini Boulard, 1976
* Tribu ti Nelcyndanini Moulds & Marshall, 2018
* Tribu ti Pagiphorini Moulds & Marshall, 2018
* Tribu ti Parnisini Distant, 1905
* Tribu ti Pictilini Moulds & Hill, 2018
* Tribu ti Prasiini Matsumura, 1917
* Tribu ti Taphurini Distant, 1905

Subpamilia ti Cicadinae Latreille, 1802
* Tribu ti Arenopsaltriini Moulds, 2018
* Tribu ti Burbungini Moulds, 2005
* Tribu ti Cicadini Latreille, 1802
* Tribu ti Cicadmalleuini Boulard & Puissant, 2013
* Tribu ti Cosmopsaltriini Kato, 1932
* Tribu ti Cryptotympanini Handlirsch, 1925
* Tribu ti Cyclochilini Distant, 1904
* Tribu ti Distantadini Orian, 1963
* Tribu ti Dundubiini Distant, 1905
* Tribu ti Durangonini Moulds & Marshall, 2018
* Tribu ti Fidicinini Distant, 1905
* Tribu ti Gaeanini Distant, 1905
* Tribu ti Jassopsaltriini Moulds, 2005
* Tribu ti Lahugadini Distant, 1905
* Tribu ti Leptopsaltriini Moulton, 1923
* Tribu ti Macrotristriini Moulds, 2018
* Tribu ti Oncotympanini Ishihara, 1961
* Tribu ti Orapini Boulard, 1985
* Tribu ti Platypleurini Schmidt, 1918
* Tribu ti Plautillini Distant, 1905
* Tribu ti Polyneurini Amyot & Audinet-Serville, 1843
* Tribu ti Psaltodini Moulds, 2018
* Tribu ti Psithyristriini Distant, 1905
* Tribu ti Sinosenini Boulard, 1975
* Tribu ti Sonatini Lee, 2010
* Tribu ti Talcopsaltriini Moulds, 2008
* Tribu ti Tamasini Moulds, 2005
* Tribu ti Thophini Distant, 1904
* Tribu ti Tosenini Amyot & Audinet-Serville, 1843
* Tribu ti Zammarini Distant, 1905

Subpamilia ti Tettigomyiinae Distant, 1905
* Tribu ti Lacetasini Moulds & Marshall, 2018
* Tribu ti Malagasiini Moulds & Marshall, 2018
* Tribu ti Tettigomyiini Distant, 1905
* Tribu ti Ydiellini Boulard, 1973

Subpamilia ti Tibicininae Distant, 1905
* Tribu ti Chilecicadini Sanborn, 2014
* Tribu ti Platypediini Kato, 1932
* Tribu ti Selymbriini Moulds & Marshall, 2018
* Tribu ti Tettigadini Distant, 1905
* Tribu ti Tibicinini Distant, 1905

## Kitaen pay
* Listaan dagiti henero ti Cicadidae

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Biota (taksonomia)

Kadagiti dadduma a sistema ti sientipiko a pannakaidasig, ti **Biota**, **Vitae**, **Eobionti** ket isu ti nalatak a dominio a mangisalumina amin a biag. Gapu ti daytoy a rason, kankanayon daytoy a sinupsuppiat no kasano pay ti kaadu a pannakabingbingay ti takson, a kas ti pannakaipalpalawag ti "ania kadi ti pudno a biag" ket kankanayon a mabalbaliwan ken maipagpag-isu, ken no pay ti ekstraterestrial a biag ket mairamanto malaksid ti biag iti Daga, no maduktalanto ti ekstraterestrial a biag. Iti sapasap, amin a selular a biag ket masna a mainayon iti Biota; no adda ti panangibaga iti saan a selular a biag ti Biota ti takson ket kankanayon laeng a nalaka a bingbingayen iti Cytota (selular a biag) ken Acytota (saan a selular a biag).

Iti pakasaritaan, dagiti saan idi a mineralia, ket mabalin a maitudtudo a kas ti *biota* (kas iti, fauna ken flora a mairaman dagiti fungus).

## Kitaen pay
* Saan a selular a biag
* Bionta
* Biota (ekolohia)
* Biag

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
* Biag  (Systema Naturae 2000)
* Vitae (BioLib)
* Biota  (Taxonomicon)
Panaglupos

Iti biolohia, ti **panaglupos** ket isu ti pamay-an a panagregreg ti maysa a parte ti bagi (masansan ngem saan akankanayon a ti akin-ruar a tuon wenno abbong), mabalin a kadagiti naisangayan a tiempo ti tawen, wenno kadagiti naisangayan a puntos ti siklo ti biagna. 

Ti panaglupos ket mabalin a makairaman ti epidermis (kudil), dutdot, buok, lana), wenno dadduma pay ng aakin-ruar a tuon. Kadagiti dadduma a sebbangan, dagiti dadduma parte ti bagi ket mabalinda pay nga itinnag, kas pagarigan, dagiti payak kadagiti dadduma nga insekto. Ti kas pagarigan ket mairaman dagiti daan a dutdot dagiti billit, dagiti daan buok dagiti mamalia (naipangpangruna dagiti aso ken dadduma pay a canidae), daan a kudil dagiti reptilia, ken ti intero nga akin-ruar a rurog daditi arthropoda.

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Panaglupos ti Manok ken dadduma pay a billit
Kaimito

Ti **kaimito** (*Chrysophyllum cainito*) ket tropikal a kayo iti pamilia ti Sapotaceae. Daytoy ket patneng ti Kalatakan nga Antila ken ti Laud nga India. Daytoy ket naiwarwarasen kadagiti tanap ti Tengnga nga Amerika ken naimuyonganen kadagiti amin a tropiko, mairaman ti Abagatan a daya nga Asia. Daytoy ket napardas a dumakkel ken makaabot iti 20 metro iti katayag.

Adda met daytoy kadagiti sabsabali a nagan a mairaman ti **cainito**, **caimito**, **star apple**, **golden leaf tree**, **abiaba**, **pomme du lait**, **estrella**, **milk fruit** ken **aguay**. Ammo pay daytoy babaen ti sinonimo nga *Achras cainito*. Idiay Bietnam, daytoy ket tinawtawagan iti  ().

Dagiti bulong ket kankanayon a berde, agsisinnublat, simple nga immitlog, intero nga 5–15&nbsp;cm ti kaatiddogna; ti likudanna ket nasileng nga addaan iti nabalitokan a maris no makita iti adayo. Dagiti bassit-usit a sabong morado-puraw ken addaan iti nabanglo nga angot. Ti kayo ket hermaproditiko (bukod a mabungaan).

Daytoy ket addaan iti nagtimbukel, morado ti kudilna a bunga ken kadawyan a berde ti sepalono, nga addaan iti bituen a langa iti lasagna. Sagpaminsan pay nga adda dagiti berde-puraw wenno duyaw a kita daytoy a bunga. Ti kudilna ket nabaknang iti latex, ken daytoy ket ti ukisna ket saan a makan. Dagiti nadalumpinas a bukel ket natangken ken nakusnaw a kayumanggi ti marisna. Daytoy ket natiempuan ti panagbungana a kayo.

Naimbag dagiti bungana daytoy ket naimas a kanen a kas dulse; daytoy ket nasam-it ken nasaysayaat a kanen no nalamiis. Ti tubbog ti kimiko a kompuesto ti bulbulongna ket naus-usaren a pangngagas ti diabetes ken artikulay a rayuma.
Ti bunga ket addaan kadagiti tagikua iti anti-oksido.,
Ti ukis ti kayona ket naikedkeddeng a toniko ken panagparugso. Ti bunga ket ket magun-od pay kadagiti tallo a maris, nangisit a morado, berde-kayumanggi ken duyaw. Ti morado a bunga ket addaan iti napuspuskol a kudil ken labanag bayat a ti berde-kayumanggi ket addaan iti naing-ingpis a kudil ken nadigdigo a lasag; to duyaw met ket saan unay nga adu ken narigat a mabirukan.

Adda dagiti asideg a kabagianna a sebbangan, tinawtawagan pay met dagitoy iti kaimito, maimuyongan dagitoy idiay Aprika, a mairaman ti *C. albidum* ken *C. africanum*.

Idiay Bietnam, ti kadayegan a kita ket ti gatas a prutas ti Lò Rèn manipud idiay komuna ti Vĩnh Kim, distrito ti Châu Thành, probinsia ti Tiền Giang.

Idiay Sierra Leone daytoy a bunga ket tinawtawagan iti "Bobi wata" wenno gatas ti suso a bunga.

## Iti literatura
Ti nagungunaan ti Premio Nobel a mannaniw a ni Derek Walcott ket sinurnuratna ti prutas a kas simbolo ti Karibe iti unongna ti 1979 iti, *Ti Pagarian ti Kaimito*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Dept. ti Hortikultura ti Unibersidad ti Purdue
* Bungbunga manipud idiay Amerika: ''Chrysophyllum cainito'' 
* Ti inkabil ti Quisqualis para iti C. cainito
Dakkayang

Ti **dakkayang** (wenno **dakayang** ken **dukayang**) (*Echinochloa colona*) ket maysa a kita ti ruot a nagtaud manipud iti tropikal nga Asia.  Daytoy idi ket dati a naidasig a kas maysa a sebbangan ti *[[Panicum]]*. Daytoy ti naatap a tinaudan iti naimuyongan nga apit ti sereal nga *[[Echinochloa frumentacea]]*, ti sawa a sabog. Adda met dagiti taksonomo a mangtrato ti taksa a kas agmaymaysa a sebbangan, iti daytoy a kaso dagitinaimuyongan a porma ket mabalin met a tawagan a kas ti *E. colona*.

## Nakaiwarwarasan
Daytoy a ruot ket adda kadagiti amin a tropikal nga Asia ken Aprika iti taltalon ken igid ti kalkalsada. Naturalisado daytoyen idiay Amianan nga Amerika.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*''Echinochloa colona''. UC Davis IPM.
Sarguelas

Ti **sarguelas** (*Spondias purpurea*) ket sebbangan ti mula nga agsabsabong iti pamilia ti kasoy ti Anacardiaceae, daytoy ket patneng dagiti tropikal a ti Kaamerikaan. Daytoy ket ammo idiay iti **Jocote**, a nagtaud manipud iti Nahuatl a balikas ti *[[xocotl]]*, a kayatna a sawen ket "prutas."   Dagiti dadduma pay a nagan ket mairaman ti **Red Mombin**, **Purple Mombin**, **Hog Plum**, **Ciruela Huesito** (Venezuela), **Sineguela**, ken **Siriguela**.

## Deskripsion
Daytoy ket maysa a bassit agingganna ti kalalainganna a kayo aginggana ti 25 pulgada a katayag. Dagiti bulongna ket agtinnag iti nabiit a namaga a tiempo, ngem agtinnag laeng kalpasan ti nabiit a panagtubo ti baro a bulbulong; dagitoy ket pinnado, nga agraman kadagiti 7-23 a bulbulong, iti tunggal maysa a bulong  ket 3–5&nbsp;sentimetro ti kaatiddogna ken 1.5–2&nbsp;sentimetro ti kaakabana. Dagiti sabong ket babassit, nalabbasit-morado, a napataud kadagiti dakkel a panikula. Ti bunga ket naimas a makan nga immitlog a drupa, iti 3–5&nbsp;sentimetro a kaatiddog ken 2-3.5&nbsp;sentimetro a kaakaba, no maluom daytoy ket nalabbasit (mabalin pay a duyaw) ken aglaon iti maysa a dakkel a bukel.

Daytoy ket adu itan a naimuyongan kadagiti tropikal a rehion iti lubong para iti naimas a bungana, ken daytoy pay ket naturalisado kadagiti dadduma pay a lugar, a mairaman iti Filipinas ken Nigeria. Adda metten dagiti nadumaduma a napilpili a kultibar para iti kasayaat ti bungana. Daytoy ket adu a masarakan iti Hamaika ken Tengnga nga Amerika.

## Dagiti usar
Dagiti bunga ket kankanayon a makmakan a naluom, mabalin pay a makan nga adda wenno awan ti ukisna. Daytoy ket sagpaminsan pay a makmakan a naata nga isawsaw iti asin ken suka wenno tubbog ti dalayap.

Idiay Haiti, daytoy ket ammo idiay a kas ti 'siwèl' ket naiwarwaras daytoy kadagiti lugar ti kabambantayan iti pagilian, a naipangpangruna iti akin-amianan ken akin-abagatan a kabambantayan.

Ti maysa a kadawyan a luto idiay El Salvador ket mairaman ti harabe nga inaramid iti luto nga aglaon iti syrup ti panela, sarguelas ken mangga.

Ti maymaysa a dakkel a bukelna, a kaaduan a mangpunno iti bungana, ket saan a makan.

## Kinapangruna iti kultura
Ti "Pacto del Jocote", a tulagan ti kappia ket napirmaan idi idiay Costa Rica idi Abril 11, 1842 iti sirok ti kayo ti sarguelas idiay Alajuela ni Francisco Morazan ken ni Vicente Villaseñor a nangtuang iti gobierno ni Braulio Carrillo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
* Miller, A and Schall, B. 2005. Domestikasion dagiti Mesoamerikano a naimuyongan nga agbungbunga a kayo ti *Spondias purpurea*. *PNAS* 102:12801–12806
* Purple Mombin
Marjorie Estiano

Ni **Marjorie Dias de Oliveira**  (, ) ket maysa a Brasiliana nga aktress ken kumakanta. Isu ket dimmayeg idi 2004 bayat a nangipapel ti *Natasha* dagiti Brasiliano a serie ti agtutubo ti *[[Malhação]]*. Isu ti nagbida kadagiti tallo a telenobela, ti bida nga antagonista iti maysa pay kenbida a papel iti 2013 a pelikula ti *O Tempo e o Vento*.

## Artista
* 2003: *Malhação* ... *Fabiana*
* 2004: *Malhação* ... *Natasha Ferreira*
* 2006: *Páginas da Vida* ... *Marina Andrade Rangel* 
* 2006: *Sob Nova Direção* ... *Nely Li* 
* 2007: *Duas Caras* ... *Maria Paula Fonseca do Nascimento*
* 2009: *Caminho das Índias* ... *Tônia (Antônia Cavinato)* 
* 2010: *S.O.S. Emergência* ... *Flávia Menezes*
* 2011: *Amor em Quatro Atos* ... *Letícia*
* 2011: *Malu de Bicicleta* ... *Sueli*
* 2011: *Cine Conhecimento* ... -
* 2011: *A Vida da Gente* ... *Manuela Fonseca*
* 2012: *Lado a Lado* ... *Laura Assunção*
* 2013: *O Tempo e o Vento* ... *Bibiana*

## CD
* 2005: Marjorie Estiano
* 2007: Flores, Amores e Bla, blá, blá
* 2013: TBA

### DVD
* 2005: Marjorie Estiano e Banda ao Vivo

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* IMDb 
* Opisial a website ni Marjorie Estiano 
* Ni Marjorie Estiano iti website ti Universal Music 
* Opisial a video
PubMed

Ti **PubMed** ket maysa a nawaya a batayan ti datos a kangrunaan a pagserrekan ti MEDLINE a batayan ti datos dagiti reperensia ken dagiti abstrakto dagiti siensia ti biag ken dagiti biomedikal a topiko. Ti Nailian a Biblioteka ti medisina ti Estados Unidos (NLM) kadagiti Nailian a Patakder ti Salun-at ket isuda ti magtartaripato ti batayan ti datos a kas parte ti sistema Entrez iti panangala ti pakaammo.

Manipud idi 1971 aginggana idi 1997, ti online a panagserrek ti MEDLINE iti kompiuterisado a batayan ti datos ti MEDLARS ket nangruna a babaen kadagiti patakder ti pakultad a kasla dagiti medikal a biblioteka. Ti PubMed, ket immuna a naipablaak idi Enero 1996, ket isu ti nagrugian ti panawen ti pribado, nawaya, ken ti agtagibalay a pagbirukan ti kompiuterisado a MEDLINE. Ti sistema ti PubMed ket nawaya a naidaton iti publiko iti Hunio, 1997, idi naipakita dagiti panagbiruk ti MEDLINE babaen ti web, iti maysa a seremonia, babaen ni Bise Presidente Al Gore ti Estados Unidos.

## Linaon
Iti maipatinayon ti MEDLINE, ti PubMed ket mangited ti panagserrek kadagiti:
* daan a reperensia manipud kadagiti naimaldit a bersion iti *[[Index Medicus]]* manipud idi 1951 ken nasapsapa pay;
* reperensia kadagiti dadduma a warnakan sakbay a naikabilda kadagiti pagsurotan ti Index Medicus ken MEDLINE, kas pagarigan ti ''Siensia'', *[[BMJ]]*, ken ti *[[Annals of Surgery]]*;
* kinaudi a naikabkabil para iti maysa nga artikulo sakbay a maikabil ti pagsurotan iti Medical Subject Headings (MeSH) ken mainayon iti MEDLINE; ken
* urnong ti libro a mabalin a mgun-od ti napno a teksto ken dagiti dadduma asubpaset dagiti rehistro ti NLM.
* dakamat ti PMC

Adu kadagiti rehistro ti PubMed ket aglaon kadagiti silpo dagiti napno a teksto dagiti artikulo, ken adda kadagitoy ti nawaya a magun-od, a kadawyan iti PubMed Central ken dagiti lokal a kapadan a kas ti UK PubMed Central.

Ti pakaammo a maipanggep kadagiti warnakan a naikabil iti PubMed ket mabirukan iti Katologo ti NLM.

Manipud idi 19 Mayo 2013, ti PubMed ket addaan kadagiti sumurok a 22.7 a riwriw dagiti rehistro manipud idi 1966, a napili manipud idi tawen ti 1865, ken napili *unay* agingana idi 1809; adda dagiti agarup a 500,000 a rehistro ti mainaynayon iti tunggal maysa a tawen. Iti isu met laeng a tawen, 13.1 riwriw kadagiti rehistro ti PubMed ket nailista nga adda dagiti abstraktoda, ken 14.2 riwriw kadagiti artikulo ket addan kadagiti silpo iti napno a teksto (kadagitoy ket 3.8 riwriw dagiti artikulo a mangun-od ti napno a teksto nga *awan bayadna* para iti sinoman nga agus-usar). Ti mangkita ti agdama a kadakkel iti kita ti batayan ti datos, imakinilia ti "1800:2100[dp]" wenno "all[sb]" iti pagbirukan a tawa ti PubMed

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*  
* PubMed Mobile 
* Dagiti Madal ti PubMed Online 
* Tulong ti PubMed
Maris

Ti **maris** wennor **kolor** ket isu ti maipapan iti panagkita a panangipagarup ti tagikua a kapada iti tattao kadagiti kategoria a makunkuna iti *balabbasit*, *asul*, *duyaw*, *berde* ken daddumapay. Ti maris ket naala manipud ti bileg ti espektro iti lawag (pannakaiwarwaras iti lawag a maigiddiat ti kaatiddog ti allon) a makitinnignay iti mata iti espektral a sensitibidad dagiti reseptor ti lawag. Dagiti kategoria timaris ken pisikal a pakailasinan ti maris ket mainaig dagitoy kadagiti banag, materiales, taudan ti lawag, kdpy, a naibatay kadagiti pisikal a tagukuda a kas ti panagsagepsep ti lawag, panagballatok, wenno pannakaipasngaw ti espektra. Babaen tipanangipalawag ti espasio ti maris, dagitimaris ket mabalin a numeriko a mainaganan babaen dagiti nagsasabtanda.

Gapu ti panangipagarup timaris ket nagtaud manipud kadagiti agdumaduma nga espektral a sensitibidad kadagiti nadumaduma a kita dagiti selula a kono iti retina kadagiti nadumaduma a paset ti espektroto, dagiti maris ket mabalin a maipalawag ken mapataegan babaen ti degrado a panagparugsoda kadagitoy a selula. Dagitoy a pisikal wenno sikolohiko a panangipateg ti maris, nupay kasta, ket saan a napno a mangipalawag ti sikopisikal a panangipagarup ti langa ti maris.

Ti siensia ti maris ket masansan a tinawtawagan ti ***kromatika***, ***kromatograpia***, ***[[kolometria]]***, wenno simple laeng a ***siensia ti maris***. Daytoy ket mamngiraman ti panangipagarup ti maris babaen ti mata ti tao ken utek, ti taudan ti maris kadagiti materiales, teoria ti maris iti arte, ken ti pisika ti elektromagnetiko a radiasion inti makitkita a sakop (tisu daytoy ti sapasap a makunkuna a kas ti *[[lawag]]*).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Bibliograpia a Batayan ti Datos iti Teoria ti Maris , Unibersidad ti Buenos Aires
Fabales

Ti **Fabales** ket dagiti urnos dagiti mula nga agsabsabong a nairaman iti rosid a grupo dagiti eudicot iti Grupo II ti Angiosperma Pilohenia a sistema ti pannakaidasig. Kadagiti patingga ti taksonomia a grupo dagiti organismo ti APG II, daytoy nga urnos ket mangiraman kadagiti pamilia ti Fabaceae wenno dagiti legume (mairaman dagiti subpamilia ti Caesalpinioideae, Mimosoideae, ken Faboideae), Quillajaceae, Polygalaceae wenno *milkworts* (mairaman dagiti pamilia ti Diclidantheraceae, Moutabeaceae, ken Xanthophyllaceae), ken Surianaceae. Babaen ti sistema Cronquist ken dagiti dadduma pay s sistema a panangidasig ti mula, ti urnos ti Fabales ket aglaon laeng ti pamilia ti Fabaceae. Dagiti dadduma a pamilia a matrato iti Fabales babaen ti APG II a panangidasig ket inkabil kadagiti sabali nga urbos babaen ti Cronquist, ti Polygalaceae iti isu met laeng nga urnosna, ti Polygalales, ken ti Quillajaceae ken Surianaceae iti kaunegan ti Rosales.

Ti Fabaceae, nga isu ti maikatlo a kadakkelan a pamilia ti mula iti lubong, ket aglaon ti kaaduan iti dibersidad dagiti Fabales, dagiti sabali a pamilia a mangbukel ti maigiddiat a basbassit a paset ti urnos ti dibersidad. Ti panagsukisok iti urnos ket kaaduan a naipatengngaan iti isip iti Fabaceae, gapu ti kaadu ti biolohiko a dibersidadna, ken ti kinapangrunana a kas dagiti masida a mula. Ti Polygalaceae ket masansanda met a nasuksukisok kadagiti pamilia ti mula, gapu ti kadakkel ti dibersidad ti henero ti *[[Polygala]]*, ken gapu ti kamkameng ti pamilia, kasla ti Fabaceae, a dagitoy ket sidsida a mula para kadagiti nadumaduma a sebbangan ti Lepidoptera (kulibangbang ken burbur).  Bayat a dagiti taksonomo nga agus-usar kadagiti molekular pilohenetiko a pamay-an ket makabiruk ti napigsa a suporta para iti urnos, agtultuloy dagiti saludsod a maipanggep ti morpolohiko a pannakaikabagian ti Quillajaceae ken Surianaceae kadagiti dadduma nga urnos, gapu ti limitado a panagsukisok kadagitoy a pamilia.

## Pannakaiwarwaras
Ti Fabales ket dagiti kosmopolitano nga urnos ti mulmula, malaksid ti subpamilia ti Papilionoideae (Faboideae) ken ti Fabaceae ket adu dagitoy a naiwarwaras iti amin a parte ti Sona ti Temperado nga Amianan.

## Galeria

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Fagales

Ti **Fagales** ket dagiti urnos dagiti nmula nga agsabsabong, a pakairamanan dagiti kaaduan a naam-ammuan a kayo.  Ti nagan ti urnos ket naala manipud iti henero kadagiti *[[Fagus]]*.  Dagitoy ket tagikua ti rosids a grupo dagiti dicotyledon. Dagiti pamilia ken dagiti henero ket agdama a nairamraman a kas dagiti sumaganad:

*Betulaceae – pamilia ti *Betula*  (*[[Betula]]*, *[[Alnus]]*, *[[Carpinus]]*, *[[Corylus]]*, *[[Ostrya]]*, *[[Ostryopsis]]*)
*Casuarinaceae – pamilia ti *Casuarinaceae* (*[[Casuarina]]*, *Gymnostoma*, *Ceuthostoma*, *[[Allocasuarina]]*)
*Fagaceae – pamilia ti *Fagus* (*[[Beech|Fagus]]*, *[[Quercus]]*, *[[Castanea (henero)|Castanea]]*, *[[Castanopsis]]*, *[[Chrysolepis]]*, *[[Formanodendron]]*, *[[Lithocarpus]]*, *[[Trigonobalanus]]*, *[[Colombobalanus]]*)
*Juglandaceae – pamilia ti *Nogales* (*[[Juglans]]*, *[[Pterocarya]]*, *[[Carya]]*, *[[Cyclocarya]]*, *[[Alfaroa]]*, *[[Engelhardia]]*, *[[Oreomunnea]]*, *[[Platycarya]]*, *[[Rhoiptelea]]*)
*Myricaceae – pamilia ti *Myrica* (*[[Myrica]]*, *[[Canacomyrica]]*, *[[Comptonia]]*)
*Nothofagaceae – pamilia ti akin-abagatan a *Fagus* (*[[Nothofagus]]* – subgenera *Fuscospora*, *Brassospora* and *Lophozonia*)
*Ticodendraceae – pamilia ti *ticodendron*  (*[[Ticodendron]]*)

Ti nadadaan a sistema Cronquist ket mangiraman laeng kadagiti uppat a pamilia (Betulaceae, Corylaceae, Fagaceae, Ticodendraceae; ti Corylaceae itan ket nairamraman iti kaunegan ti Betulaceae); daytoy a pannakaurnos ket sinaruno babaen ti, kas pagarigan, ti listaan ti Lubong dagiti nailia a pamilia ti mula (kitaen ti ruar a silpo dita baba). Dagiti sabali a pamilia ket naisina idi kadagiti tallo a nadumaduma nga urnos, a naipuesto kadagiti Hamamelidae.  Dagiti Casuarinales ket buklen ti agmaymaysa a pamilia ti Casuarinaceae, dagiti Juglandales ken buklen ti Juglandaceae ken ti Rhoipteleaceae, ken dagiti Myricales ket buklen dagiti nabati a porma (ken mairaman ti *[[Balanops]]*).  Ti panagbalbaliw ket gau dagiti inadadal a mangisingasing kadagiti  Myricales, a naipalawag, ket parapiletiko kadagiti dadduma a dua a grupo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti Botaniko a Hardin ti Missouri – Fagales
*WCSP: LIstaan ti Lubong dagiti napili a pamilia ti mula
Casuarinaceae

Ti **Casuarinaceae** ket pamilia dagiti dicotyledon dagiti mula nga agsabsabong a nipauesto iti urnos ti Fagales, a mangbukel kadagiti uppat a henero ken agaraup a 70 a sebbangan dagiti kayo ken bassit a kaykayo a patneng iti tropiko ti Daan a Lubong (Indo-Malaysia), Australia, ken Is-isla ti PasipikoP. Iti maysa apanawen, amin a sebbangan ket naikabil iti henero ti *Casuarina*, ngem dagitoy ket naipagsisina idi 1980, 1982 ken 1988 kadagiti henero ti *[[Allocasuarina]]*, *[[Casuarina]]*, *[[Ceuthostoma]]*, ken *[[Gymnostoma]]*. Daytoy ket kontrobersial met idi iti dayta a panawen, ti monophyly dagitoy a henero ket kanungpalan idi a nasuportaran iti maysa a molekular a panagadal iti pamilia idi 2003. Iti sisitema Wettstein, daytoy a pamilia ket is-isu laeng ti naikabil iti urnos ti Verticillatae. Ken dagiti met sistema ti Engler, Cronquist ken Kubitzki, ti Casuarinaceae ket is-isu ti pamilia anaikabil iti urnos ti Casuarinales.

Dagiti kameng ti daytoy a pamilia ket nailaslasin babaen ti panaglay-ot ti **equisetoid** (a ti kaibuksilanna ket "kapada ti sangsanga iti *[[Equisetum|ipus ti kabalio]]*") , dagitoy ket kankanayon a berde, kenmonoecious wenno dioecious.  Dagiti ramutda ket adda dagiti nodulo nga agaramid ti nitroheno ng agalaon ti daga nga actinomycete *[[Frankia]]*.

Ti kaaduan a naus-usar a sapasap a nagan iti Ingles para iti sebbangan ti Casuarinaceae ket ti **sheoak** wenno **she-oak** (ti panangipada ti kalidada ti tarikayo iti Ingles a diraan).  Dagiti dadduma pay a nagan iti Ingles ket mairaman ti **ironwood**, **bull-oak** wenno **buloke**, **beefwood**, wenno **cassowary tree**.

The Kondado ti Buloke idiay Victoria, Australia ket nanaganan manipud iti sebbanagan ti *[[Allocasuarina luehmannii]]*.

## Sistematika
Isingasing ti moderno a molekular a pilohenetiko dagiti sumaganad a pannakikabagain:

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

*Timpuyogan ti panagsukisok manipud iti IRD a nagob-obra iti *[[Frankia]]*-Casuarinaceae mycorrhizal ken ti panagaramid ti nitroheno a simbiosis
Casuarina

Ti ***Casuarina*** ket isu ti henero dagiti 17 a sebbangan iti pamilia ti Casuarinaceae, patneng daytoy ti Australasia, ti Indiano a Subkontinente, Abagatan a daya nga Asia, ken ti is-isla ti akinlaud a Taaw Pasipiko. Daytoy ket natrato idi a kas ti agmaymaysa a henero iti pamilia, ngem daytoy ket naipagsisina kadagiti tallo a henero (kitaen ti Casuarinaceae).

Dagitoy ket kankanayon a berde a kayo a dumakkel iti  a katayag. Ti samekna ket buklen ti narapis, adu ti sangana a berde aginggana ti kolordapo-berde a sangsanga iti  a diametro, nga addaan iti bassit-usit a nasiksikan a bulbulong iti aligusgos iti 5–20. Dagiti sabong ket mapataud iti bassit a kasla amento dagiti nagraraay; dagiti sabong ket simple a buston. Kaaduan kadagiti sebbangan ket dioecious, ngem adda met dagiti bassit a monoecious. Ti bunga ket maysa a natarikayo, immitlog ti estruktura ken kasla kapada ti kono ti konipera a buklen dagiti nadumaduma a karpela a ti tunggal maysa ket aglaon iti agmaymaysa a bukel nga addaan iti bassit a payak. Ti henetiko a nagan ket naala manipud iti Malay a balikas para iti kasuari, a mangibagbaga ti pannakaipada a baetan ti dutdot ti billit kadagiti samek ti kayoa, ngem ti kayo ket tinawtawagan ti *rhu* iti agdama nga alagaden a Malay.

Ti sebbangan ti *Casuarina* ket taudan ti taraon dagiti arabas dagiti hepialid burbur; kamkameng ti henero nga *[[Aenetus]]*, a mairaman ti *A. lewinii* ken *A. splendens*, horisontal dagitoy nga umosok kadagiti puon sadanto bertikal nga agpababa. Ti *[[Endoclita]] malabaricus* ket manganda pay kadagiti *Casuarina*. Ti noctuid Burbur ti nabo ket nakitkita pay a mangmangan iti *Casuarina*.

Dagiti Pendunculagin, casuarictin, strictinin, casuarinin ken casuariin ket dagiti ellagitannins a mabirukan kadagiti sebbangan iti kaunegan ti henero.

## Dagiti napili a sebbangan
**[[Casuarina cristata]]* Miq. (Akin-amianan a daya  nga Australia: Queensland, New South Wales).
**[[Casuarina cunninghamiana]]* Miq. – *River Sheoak* (Akin-amianan ken akindaya nga Australia: Northern Territory aginggana idiay New South Wales)
**[[Casuarina equisetifolia]]* L. – *Australian Pine, Beach Sheoak, Common Ironwood* (Akin-amianan nga Australia, abagatan a daya nga Asia, madudua a patneng iti Madagascar), ঝাউ in বাংলা (Bengali)
**[[Casuarina glauca]]* Sieber ex Spreng. *Gray Sheoak, Longleaf Ironwood, Saltmarsh Ironwood, Swamp Oak* (New South Wales)
**[[Casuarina grandis]]* L.A.S.Johnson (Baro a Guinea)
**[[Casuarina junghuhniana]]* Miq. (Indonesia)
**[[Casuarina obesa]]* Miq. (Akin-abagatan nga Australia: abagatan a laud ti Lumaud nga Australia, New South Wales [maysa a sitio, nga itan ket awanen], Victoria)
**[[Casuarina oligodon]]* L.A.S.Johnson (Baro a Guinea)
**[[Casuarina pauper]]* F.Muell. ex L.A.S.Johnson (kaunegan ti Australia)
Dagiti taudan:

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Tribu (biolohia)

Iti biolohia, ti **tribu** ket isu ti taksonomiko a ranngo a nagbaetan ti pamilia ken ti henero. Daytoy ket maburikan iti baba dagiti ranngo iti pamilia nga addaan kadagiti nagan a naala manipud iti pamilia, a kas ti subpamilia. Daytoy ket masansan a nabingbingay kadagiti **subtribu**.

Iti soolohia, adda met dagiti kas pagarigan a mangiraman kadagiti tribu ti Caprini (dagiti kalding-antilope), Hominini (hominins), Bombini (dagiti alimbubuyog), ken Thunnini (dagiti tuna). Ti pagalagadan a panangipatingga ti nagan para iti soolohiko a tribu ket "-ini".  Ti tribu Hominini ket nabingbingay kadagiti subtribu babaen dagiti dadduma a sientista; ti subtribu Hominina ket isun ti mangbukel iti "tattao". Ti pagalagadan a panangipatingga para iti nagan ti soolohiko a subtribu ket "-ina".

Iti botanika, dagiti kas pagarigan ket mangiraman kadagiti tribu ti Acalypheae ken Hyacintheae. Ti pagalagadan a panangipatingga para iti nagan ti botaniko a tribu ket "-eae". Ti tribu Hyacintheae ket nabingbingay kadagiti subtribu, a mairaman iti subtribu Massoniinae. Ti pagalagadan a panangipatingga para iti nagan ti subtribu ket "-inae".

## Kitaen pay
* Biolohiko a pannakaidasig

## Dagiti nagibasaran
Subpilo

Iti sientipiko a pannakaidasig ti biota, ti **subpilo** ket maysa a taksonomiko a ranggo iti soolohiko a nomenklatura.

Ti taksonomiko a ranggo ti 'subdibision' dagiti fungus ken taksonomia ti mula ket kapada ti 'subpilo' iti soolohiko a taksonomia.

## Taksonomiko a ranggo
Ti Subpilo ket:
#nababbaba ngem ti pilo 
#nangatngato ngem ti superklase. 

## Kas pagarigan
Saan amin a dagiti pilo ti fauna ket nabingbingay kadagiti subpilo. 
:Dagiti mairaman iti:
*Arthropoda: mabingbingay kadagiti subpilo ti Trilobitomorpha, Chelicerata, Myriapoda, Hexapoda ken Crustacea,
*Brachiopoda: mabingbingay kadagiti subpilo ti Linguliformea, Craniformea ken Rhynchonelliformea,
*Chordata: mabingbingay kadagiti Tunicata, Cephalochordata, ken ti kadakkelan a bukodna a subpilo ti Bertebrata.
Subhenero

Iti biolohia, ti **subhenero** ket taksonomiko a ranggo a dagus nga adda ti baba ti henero.

Iti soolohia, ti subheneriko a nagan ketmabalin a nawaya a mausar wenno mairaman iti maysa a nagan ti sebbanagn, iti pangserra, a naikabil iti nagbaetan ti kadawyan a nagan ken ti naisangyan nga epiteto: a kas ti Tiger Cowry iti Indo-Pasipiko, *Cypraea (Cypraea) tigris* Linnaeus, a tagikua ti subhenero *Cypraea* iti henero ti *Cypraea*. Nupay kasta, daytoy ket saan a nasken, wenno tradison, no agitited ti nagan ti maysa a sebbangan, tapno mamngiraman ti subheneriko a nagan.

## Kitaen pay
*Ranggo (botanika) 
*Ranggo (soolohia)
Seksion (botanika)

Iti botanika, ti **seksion** () ket ti taksonomiko a ranggo iti baba ti henero, ngem ngato ti sebbangan. Dagiti subhenero, no adda, ket nangatngato ngem ti seksion, ken ti ranggo ti serye, no adda, ket baba ti seksion. Dagiti seksion ket kadawyan nga inus-usar tapno makatulong a maka-urnos kadagiti dakkel unay a henero, a mabalin a dagitoy ket ginasut a sebbangan. Ti maysa a botaniko a managayat a mangisalumina dagiti grupo ti sebbangan ket makaisaguday a mangpartuat ti maysa a takson iti ranggo ti maysa a seksion wenno serye tapno maliklikan ti panagaramid kadagiti baro a kombinasion a nasken a mailista babaen ti *[[Index Kewensis]]*.

## Dagiti nagibasaran
Porma (botanika)

: *Daytoy nga artikulo ket maipanggep ti "porma" itibotanika. Para iti panagusar iti soolohia, kitaen ti [[Porma (soolohia)]].*

Iti botaniko a nomenklatura, ti ***porma*** ket maysa kadagiti "sekondaria" a taksonomiko a ranggo, iti baba ti karuay, ngem baba met ti sebbanagan; daytoy ket maysa nga inpraespesipiko a takson. No ad-adu ngem tallo a ranngo ti mailista iti panangipalawag ti maysa a takson, ti "pannakaidasig" ket mainagnaganan, ngem tallo laeng a parte ti mangbukel ti "nagan" ti takson: ti nagan ti henero, ti naisangayan nga epiteto, ken ti maysa nga inpraespesipiko  nga epiteto.

Ti pangyababaan ti "f." wenno ti napno a "forma" ket nasken a maikabil sakbay ti inpraespesipiko nga epiteto tapno makaibaga ti ranggo. No maiprenta daytoy ket nasken nga najairig ti letra.

Kas pagarigan:
* *[[Acanthocalycium]] spiniflorum* f. *klimpelianum* wenno
** *Acanthocalycium spiniflorum* forma *klimpelianum* (Weidlich & Werderm.) Donald
* *[[Crataegus aestivalis]]* (Walter) Torr. & A.Gray var. *cerasoides* Sarg. f. *luculenta* Sarg. ket maysa a pannakaidasig timula nga agnagan ti:
** *Crataegus aestivalis* (Walter) Torr. & A.Gray f. *luculenta* Sarg.

Ti maysa a porma ket kadawyan a mangitudo ti grupo nga adda madlaw ngem bassit a paggiddiatan. Kas pagarigan, dagiti porma ti sebbangan ti puraw a sabong a kadawyan nga addaan iti namarisana sabsabong ket mabalin a managanan ti "f. *alba*". ***Formae apomicticae*** ket sagpaminsan dagitoy a managanan kadagiti mula ng aseksual a makapataud, babaen ti apomixis. Adda met dagiti botaniko a namatmati nga awan serbina ti manginagan kadagiti porma, gapu ta teoretiko nga adu unay dagiti bilang ti a naibatay kadagiti bassit a henetiko a paggigiddiatan.
Serye (botanika)

Ti **serye** ket isu ti ababa ti agpangna a taksonomiko a ranggo iti baba ti seksion (ken subseksion) ngem nangatngato ngem dagiti sebbangan.

## Taksonomia ti mula
Iti botanika ken taksonomia ti mula, ti **serye** ket isu ti subdibision ti maysa a henero. Daytoy ket kadawyan nga inus-usar tapno makatulong ti panag-urnos kadagiti dakkel unay a henero, a mabalin nga addaan kadagiti ginasut a sebbangan.

Ti serye ket makaala ti dua a parte ti nagan, wenno binomio a nomenklatura, buklen daytoy ti nagan ti henero ken ti maysa nga epiteto.

## Panaglako iti kultibar
Ti panangibaga ti "serye" ket maus-usar pay (iti panagtagilako ti bukel) para iti panangigrupo kadagiti kultibar, ngem daytoy a panangibaga ket awan ti pormal a kasasaadna iti *[[ICNCP]]*.
Lehion (biolohia)

i**lehion**, iti biolohiko a pannakaidasig, ket ti saan a nasken a taksonomiko a ranggo iti kaunegan ti Linneo a panagsasaruno.

## Taksonomiko a ranggo
Iti soolohiko a taksonomia, ti lehion ket:
#ab-ababa ngem ti klase
#nangatngato ngem ti kohorte
#mangbukel ti maysa a grupo kadagiti agkakabagian nga urnos

Dagiti lehion ket mabalin a maigrupo kadagiti **superlehion** wenno mabingbingay kadagiti **sublehion**, ken dagitoy manen ket mabalin a mabingay kadagiti **inpralehion**.

## Panagusar iti soolohia
Dagiti lehion ken ti bukodda a grup kadagiti super/sub/inpra ket naus-usaren kadagiti dadduma a pannakaidasig kadagiti billit ken dagiti mamalia. Ti napno a panagusar ket buklen ti amin kadagitoy (a kakuyog dagiti **kohorte** ken dagiti  **superkohorte**) iti, kas pagarigan, pannakaidasig kadagiti mamalia ni McKenna ken ni Bell.

## Dagiti nagibasaran
Subpamilia

Ti **subpamilia** ket maysa a katukunaynay a taksonomiko a ranggo iti biolohiko a pannakaidasig, a kasaruno ti baba ti pamilia.

## Panangipatinnga a pananginagan ti ranggo
Dagitoy ket dagiti nagan ti pamilia nga agpatingga ti suldong ti **-oideae** kadagiti mula , ruot ti taaw ken dagiti fungus ken ti **-inae** kadagiti ayup.
Supersebbangan

Ti **supersebbangan** ket maysa a grupo iti saan a basbassit ngem dua a naisangayan a sebbangan ngem asideg nga agkabagian a sebbangan iti alopatriko a pannakaiwarwaras. Saan amin a karikot ti sebbangan, urayno dagiti kriptiko wenno singsing a sebbangan ket supersebbangan, ken ti sinnublat, ngem adu ti kastoy. Ti supersebbangan a mangbukel iti dua a kabsat a sebbangan ket tinawtawagan iti **paris a sebbangan**.

Dagiti pagarigan ket mairaman ti:
* *[[Puffinus puffinus]]* grupo dagiti shearwater – saan a supersebbangan, ngem ti *P. yelkouan* ti grupo a dati a naglaonanna ket supersebbangan.
* *[[Phylloscopus collybita]]* grupo dagiti leaf warbler
* dagiti Tapaculo

## Dagiti nagibasaran
* Artikulo ti Stanford: Supersebbanagan
Karuay (botanika)

Iti botaniko a nomenklatura, ti **karuay** (naipangyabaan iti **var.**; iti Latin: *varietas*) ket ti taksonomiko a ranggo ti baba dagiti sebbangan: isunga daytoy ket makal a kadagiti tallo a parte ti inpraespesipiko a nagan. 

## Botaniko a nomenklatura
Ti karuay ket addaan to ti naisangayan a langa manipud kadagiti sabali a karuay, ngem mabalinto a naway nga ag-hibrido kadagiti nadumaduma a karuay (no maiyasidegda). Kadawyan a dagiti karuay ket heograikoda a naisinsina manipud iti tunggal maysa.

;Kas pagarigan: 
Ti *[[Escobaria vivipara]]* (Nutt.) Buxb., ket maysa a nawatiwat ti sakopna a panagduduma a sebbangan a wide-ranging nga adda idiay Kanada aginggan idiay Mehiko, ken mabirukan iti amin a paset ti New Mexico iti baba ti agarup a . Siam kadagitoy a karuay ti naipalplawagen. Idiay pagsabtan dagiti karuay ti *[[Escobaria vivipara]]*, dagitoy agkinnapetda babaen ti lokasion. Ti karuay ti *Escobaria vivipara* var. *arizonica* ket agtaud idiay Arizona, bayat a ti *Escobaria vivipara* var. *neo-mexicana* ket agtaud manipud idiay New Mexico.

## Dagiti sabalipay nga usar ti nomenklatura
* Iti nomenklatura ti panagpataud timula, kadagiti pagilian a nagpirma iti Timpuyogan ti UPOV, "karuay" wenno "karuay timula" ket nainkalintegan daytoy a panangibaga.
* Iti soolohiko a nomenklatura, ti laeng maipalubos a ranngo ti babba dagiti sebbangan ket dagiti subsebbanagn. Ti nagan a naipablaak idi 1961 a kas karnuay ket maalanto a kas nagan dagiti subsebbanagn. Ti nagan a naipablaak kalpasan ti 1960 iti karuay ket saan a pormal nga adda. Iti soolohia, dagiti porma ken dagiti morph ket inus-usar dagitoy nga inpormal no nasken, ngem saan a tinartaripato babaen ti *[[International Code of Zoological Nomenclature|ICZN]]*. 
* Iti bakteriolohiko a nomenklatura ti "karuay" ket saan a maipalubos, ngem dagiti nagan a naipablaak a kas karuay sakbay idi 1992 ket maal-ala a kas naipablaak a kas dagiti subsebbangan.
* Iti bitikultura a nomenklatura, ti naitudtudo a kas dagiti "[karuay ti ubas]" ket agpayso dagitoy a dagiti [kultibar segun ti panagusar ti *[[International Code of Nomenclature for Cultivated Plants]]* wenno dagiti "karuay ti mula" iti nainkalintegan a kapanunotan ngem dagiti botaniko a karuay ti taksonomia, gapu ta dagitoy ket naipaadu babaen dagiti panagputed ken addaan kadagiti tagikua a saan a natalinaay babaen ti seksual a reproduksion (dagiti bukel a mula). Nupay kasta, ti panag-usar ti panangibaga a karuay ket nakaron iti bitikultura a ti panagbalbali iti kultibar ket saanen a mabalin.

*Karuay timula (linteg)
*Subkaruay

## Kitaen pay
*Kultibar
*Porma (botanika)
*Hibrido (biolohia)
*Puli (biolohia)
*Subsebbangan
*Trinomial a nomenklatura
Inpraespesipiko a nagan (botanika)

Iti botanika, ti maysa nga **inpraespesipiko a nagan ** ket ti sientipiko a nagan para iti ania man a takson ti baba ti ranggo dagiti sebbangan, a kas ti maysa nga **inpraespesipiko a takson**. (Ti "takson" ket dagiti grupo dagiti organismo a maikkan ti naisangayan a nagan; ti kayatna a sawen ti "inpraespesipiko" ket "ti ania man a ranggo ti baba ti agpang dagiti sebbangan".) Dagiti sientipiko a nagnagan dagiti mula (ken dagiti dadduma pay a grupo) ket tinartaripato dagitoy babaen ti *[[International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants]]* (*ICN*, dati nga iti *International Code of Botanical Nomenclature*, *ICBN*). Daytoy ket mangikeddeng ti 'tallo a parte a nagan' para kadagiti inpraespesipiko a takson, ken mairaman pay ti maysa a 'pangikapet a termino' tapno makaipakita ti ranggo ti nagan. Ti maysa a kas pagarigan ti kasta a nagan ket *Astrophytum myriostigma* subvar. *glabrum*, ti nagan ti subkaruay ti sebbanagan ti *[[Astrophytum myriostigma]]*.

Dagiti nagan ti baba ti ranggo dagiti sebbangan dagiti naimuyongan a karuay dagiti mula ken dagiti ayup ket tinartaripato babaen dagiti nadumaduma a kodigo ti nomenklatura ket sabali a maporma dagitoy.

## Dagti nagibasaran

## Bibliograpia

*
Tudo

Ti **tudo** ket likido a danum iti porma dagiti tedted ken nakondensado manipud ti atmosperiko a alibungubong ti danum ken intokuan ket maitudo, daytoy ket no madagsenan unayen nga agtinnag babaen ti grabidad. Ti tudo ket maysa a nangruna a komponente ti siklo ti danum ken akin-rebbeng para iti anagdeposito ti kaaduan a nasadiwa a danum iti Daga. Daytoy ket mangited kadagiti nasayaat a kasasaad para kadagiti adu a kita ti ekosistema, ken ti pay danum para kadagiti hidroelektriko a pagtaudan ti kuriente ken panagsibog ti apit. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
* Ania kada dagiti ulep, ken apay nga agtudo?
* Artikulo ti BBC iti pataud ti tudo iti arinunos ti lawas
* [Artikulo ti BBC iti panagaramid ti tudo
* http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4562132.stm Artikulo ti BBC itimatematika iti panagtaray iti tudo
Sapindales

Ti **Sapindales** ket botaniko a nagan para iti urnos dagiti mula nga agsabsabong. Dagiti kalatakan nga ammo a kameng ti Sapindales ket mairaman dagiti citrus; arse, dagiti horse-chestnut, dagiti lychee ken dagiti rambutan; mangga ken dagiti kasoy; frankincense ken mirra; kaoba ken Azadirachta indica ().

Ti sistema APG II ti 2003 ket mangiraman iti klado ti eurosids II (kadagiti rosids, kadagiti eudicotidae) a mairaman dagiti 9 a sumaganad a pamilia:
*Anacardiaceae
*Biebersteiniaceae
*Burseraceae
*Kirkiaceae
*Meliaceae
*Nitrariaceae (+ Peganaceae ken Tetradiclidaceae)
*Rutaceae
*Sapindaceae
*Simaroubaceae

(nga adda iti "+ ..." = pagpilian a pannakailaslasin ti sumaruno a pamilia)

Ti sistema Cronquist ti 1981 ket nagus-usar ti kasla sabali a sirkumskripsion, a mairaman dagiti sumaganad a pamilia:
*Staphyleaceae
*Melianthaceae
*Bretschneideraceae
*Akaniaceae
*Sapindaceae
*Hippocastanaceae
*Aceraceae
*Burseraceae
*Anacardiaceae
*Julianiaceae
*Simaroubaceae
*Cneoraceae
*Meliaceae
*Rutaceae
*Zygophyllaceae

Ti paggiddiatan manipud iti sistema APG II ket saan a dakdakkel a kasla naiparang, a kas dagiti mula kadagiti pamilia ti Aceraceae ken ti Hippocastanaceae ket agtaltalinaay iti daytoy nga urnos iti APG II (dagiti dua ket nairaman iti pamilia ti apindaceae). Dagiti sebbangan itan ket buklen ti pamilia ti Nitrariaceae iti APG II ken tagikua pay iti daytoy nga urnos iti sistema ti Cronquist a kas paset ti pamilia ti Zygophyllaceae, bayat a dagitan ket adda itan iti pamilia ti Kirkiaceae ket adda idi a kas paset ti Simaroubaceae.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Olinguito

Ti **olinguito** (, ; *Bassaricyon neblina*), daytoy ket Espaniol para iti "bassit nga olingo", ket maysa a mamalia ti henero ti *[[Bassaricyon]]* iti pamilia ti Procyonidae (ti pamilia ti Procyon lotor () nga agnanaed idiay montano a kabakbakiran ti Colombia ken Ecuador. Ti pannakatukdalna ket nairangaranng idi Agosto 15, 2013.

## Deskripsion
Ti olinguito ket naisangayan manipud kadagiti sabali a sebbangan ti olingo iti kaunegan ti henero, ken manipud pay ti kinkajou (dagiti kinkajous ket kapadpadada dagiti olingo, ngem saanda nga asideg nga agkabagian). Ti natimbeng a kadagsenna ket , a makaaramid daytoy ti kabassitan a procyonid. Daytoy nga ayup ket maysa nga [omniboro]] a prugiboro a mangmangan laeng kadagiti bunga (a kas dagiti igos), ngem mangan pay kadagiti insekto ken nektar a resulta tio panagtakina ti kadakkel dagiti bassit a  blueberry. Ti olinguito ket naipagpagarup a maysa a solitario nga ayup, nokturnal ken managlimed bassit. Dagiti olinguito ket maiparparangda laeng a kas dagiti arboreal. Dagitoy ket addaan ti agmaymaysa a paris ti mammae, ken mabalin nga agpataud ti maysa a putot iti maysa abese.

Dagiti agsuksukimat ti sebbangan ket saanda a nakatakkuat kadagiti aniaman a lokal a nagan a naisangayan iti daytoy.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Baro a ladawan ti babai nga olinguito ken anakna idiay Konserbasion a Gandat ti Reserba ti La Mesenia, Colombia
Helianthus annuus

Ti ***Helianthus annuus***, ti **kadawyan a mirasol**, ket maysa a tinawen a mula a patneng iti Kaamerikaan. Daytoy ket addaan iti dakkel a inploressensia (grupo ti nagraay a sabsabong), ken ti naganna ket naala manipdud ti sukog ken ladawan ti sabongna, ken kankanayon nga inus-usar a panangiladawan iti Init. Ti mula ket addan ti narusanger, nadudot a sanga, naakaba, nakarseng a nangipenan, nagubsang a bulbulong, ken nagtimbukel nga ul-ulo ti sabong. Dagiti ulo ket buklen dagiti adu nga agmaymaysa a sabsabong a tumangkento kadagiti bukel, masansan a dagitoy ket ginasut, iti maysa a pakaikkan a puon.
Manipud ti Kaamerikaan, dagiti bukel ti mirasol ket naiyeg idiay Europa idi maika-16 a siglo, nga idiay ken kakuyogna ti lana ti mirasol, kaaduan a nagbalin dagitoy a naiwarwaras a rekado ti panagluto. Dagiti bulong ti mirasol ket mabalin a mausar a kas pakan iti baka, bayat a dagiti sanga ket aglaon iti sagut a mabalin a mausar iti panagpataud iti papel.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
* Nailian a Gunglo ti Mirasol
Diro

Ti **diro ** ket ti nasam-it a makan babaen dagiti uyokan a nagus-usar ti nektar manipud iti sabsabong. Tikaruay a mapataud babaen dagiti uyokan  ti diro (ti henero nga *Apis*) ket maysa kadagiti kanayon a naibagbaga, gapu ta isu daytoy ti kita ti diro nga inur-urnong babaen dagiti agtartaraken ti uyokan ken kankannen babaen ti tattao. Ti diro a pinataud babaen dagiti sabali nga uyokan ken dagiti insekto ket adda kadagiti naisangayan a tagkikua.

Dagiti uyokan ti diro ket agibaliwda kadagiti nektar iti dirobabaen ti prosesso iti regurgitasion ken panagbawbaw. Ipenpenda dagitoy a kas nangruna a taudan ti taraon iti allid dagiti kalaba iti uneg ti balay ti uyokan.

Ti diro ket makaala ti kasam-itna manipud iti monosakarido pruktosa ken glukosa, ken addaan iti agarup a kapada ti kinasam-it iti granulado nga asukar. Daytoy ket addaan iti nasayaat a kimiko a tagtagikua para itipanagiyurno ket ti naisalsalumin a nanam a pakaiturongan ti tattao a mangayat iti daytoy ngem ti asukar ken dadduma pay a pagpasam-it. Kaaduan kadagiti mikroorganismo ket saanda nga agaramid ti diro gapu ti ababa a aktibidad ti danumna iti 0.6. Nupay kasta, ti diro ket sagpaminsan nga aglaon kadagiti malmalmeng nga endospora ti bakteria a *[[Clostridium botulinum]]*, ken mabalin daytoy a makadangran kadagiti maladaga, gapu ta dagiti endospora ket mabalinda nga agbaliw kadagiti bakteria a makapataud ti sabidong kadagiti ubing pay a bagis ti maladaga, ken pakaiturongan ti sakit ken mabalin pay a makapatay.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
* Nailian nga Opisina ti Diro ti Estados Unidos
* Nadumaduma a karuay ti diro nga addaan iti ladawan
Arado

Ti **arado**  ket maysa a ramit (wenno makina) nga inus-usar iti panagtalon ti daga para iti panangisagana ti panagmula. Dagiti arado ket mabalin a guyoden babaen dagiti ayup a kas dagiti baka, nuang kabalio, kamelio wenno babaen ti traktor. Ti arado ket mabalin a naaramid iti tarikaro,landok wenno paslep. Daytoy ket isun ti kangrunaan nga intrumento para kadagiti kaaduan a nairehistro a pakasaritaan, ken mangirepresenta ti maysa kadagiti kangrunaan a panagrang-ay iti agrikultura. 

Ti kangrunaan apanggep ti panagarado ket ti panagkali ti akin-ngato a tuon ti daga, tapno maiyeg dagiti baro a kinalames iti rabaw, bayat a maikali dagiti ruot, dagiti tidda ti dati nga apit, ken dagiti bukel ti apit ken ruot, ken mangpalubos kadagitoy a marungsot. Daytoy ket mangited pay ti nawaya ti bukel a banag a agmulaan dagiti sabali nga apit. 

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
* "Ti Nasapa a Panagarado idiayken Kronolohia ti Panagarado kadagiti Baggiing", Hill, P. ken ni Kucharski, K. in *Transactions of the Dumfriesshire and Galloway Natural History and Antiquarian Society*, Vol. LXV, 1990, pp 73–83.

## Adu pay a mabasbasa
* *Nanchinadu: Harbinger of Rice and Plough Culture in the Ancient World* babaen ni Dr. V. Sankaran Nair

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Ti Rotherham ng aArado – *ti immuna a nagballigi a landok nga arado*
* Pakasaritaan ti landok nga arado – *aa kas naparang-ay ni John Deere idiay Estados Unidos*