Baybay Mediteraneo

Ti **Baybay Mediteraneo** ket maysa a baybay a naikapet idiay Taaw Atlantiko a napalikmutan babaen ti rehion ti Mediteraneo ket gangani a napalikmutan babaen ti daga: iti amianan babaen ti Europa ken Anatolia, iti abagatan babaen ti Amianan nga Aprika, ken iti daya babaen ti Lebante. Ti baybay ket sagpaminsan a naipanpanunotan a kas paset ti Taaw, ngem daytoy ket kankanayon a nailaslasin a kas maysa kompleto a nailasin a bagi ti danum.

Ti nagan a Mediteraneo ket naala manipud iti Latin a  *mediterraneus*, a kayatna a sawen ket "akin-uneg a daga" wenno "iti tengnga ti daga" (manipud iti *medius*, "tengnga" ken *terra*, "daga"). Daytoy ket sakupenna ti agarup a kalawa ti 2.5 a riwriw km² (965,000&nbsp;sq&nbsp;mi), ngem ti pannakaikapetna ti Atlantiko (ti Ilet ti Gibraltar) ket  laeng a kalawa. Iti oseanograpia, daytoy ket sagpaminsan a tinawtawagan ti *Baybay Euraprikano Mediteraneo* wenno ti *Europeano a Baybay Mediteraneo* tapno mailasin daytoy manipud kadagiti sabsabali a lugar ti baybay mediteraneo.

Ti Baybay Mediteraneo ket addaani ti natimbeng a kaadalem ti  ken ti kaadaleman a nairehistro a puntos ket  iti Calypso Deep idiay Baybay Honiko.

Daytoy idi ket maysa a nangruna a dalan dagiti aglaklako ken agbanbaniaga kadagiti taga-ugma a  nangipalubos ti panaglaklako ken pannakisinnukat ti kultura a nagbaetan dagiti mangirugrugi a tattao ti daytoy a rehion. Ti pakasaritaan ti rehion ti Mediteraneo ket naipangpangruna iti pannakaawat kadagiti nagtaudan ken panagrang-ay kadagiti moderno a kagimongan. "Para iti pagkatlo ti globo, ti Baybay Mediteraneo ket kapadpada a ti panagikaykaysa nga elemento ken sentro ti Pakasaritaan ti Lubong."

## Nagan
Ti termino a *Mediteraneo* ket manipud iti balikas a Latin ti *mediterraneus*, a kayatna sawen ket "iti tengnga ti Daga" wenno "nagbaetan ti dagdaga" (*medius*, "tengnga, nagbaetan" + *terra*, "daga, Daga (planeta)"): gapu ta daytoy ket adda kadagidiay nagbaetana a kontinente ti Aprika, Asia ken Europa. Ti Griego a nagan ti *Mesogeios* (Μεσόγειος), ket maipadpada manipud iti μέσο, "tengnga" + γη, "daga, Daga (planeta)").

Ti Baybay Mediteraneo ket naipakasaritaan nga adda dagiti nadumaduma a nagan. Kas pagarigan dagiti Romano ket tinawtawaganda ti *[[Mare Nostrum]]* (Latin, "Baybay tayo"), ken sagpaminsan a ti *Mare Internum* (Salustio, *Burnay.* 17).

Iti Biblia, daytoy ket nangruna nga ammo a kas ti הים הגדול (HaYam HaGadol), ti "Nalatak a Baybay", (Num. 34:6,7; Josh. 1:4, 9:1, 15:47; Ezek. 47:10,15,20), wenno simple laeng a "Ti Baybay" (1 Dagiti ARI 5:9; *comp.* 1 Macc. 14:34, 15:11); nupay kasta, daytoy ket tinawtawagan pay a kas ti  "Lapdan a Baybay", gapu ti lokasionna idiay laud nga aplaya ti  Nasantuan a Daga, ken isu a ti likudan ti tao a sumangsango ti daya, ket sagpaminsan a naipatpatarus a kas ti "Akinlaud a Baybay", (Deut. 11:24; Joel 2:20). Ti sabali pay a nagan idi ket ti "Baybay ti Philistines" (Exod. 23:31), manipud iti tattao nga agtataeng ti dakkel a paset nga aplayana idiay asideg dagiti Israelita.

Iti Moderno a Hebreo, tinawtawagan daytoy idi ti *HaYam HaTikhon* (הַיָּם הַתִּיכוֹן), "ti tengnga a baybay", ti literal a pannaka-ampon ti Aleman a kapadpada ti *Mittelmeer*. Iti Turko, daytoy ket ammo a kas ti *Akdeniz*, "ti puraw a baybay". Iti moderno nga Arabiko, daytoy ket ammo a kas ti **' (البحر الأبيض المتوسط), "ti Baybay Tenganga a Puraw", bayat nga iti Islamiko ken naduduog nga Arabiko a literatura, daytoy ket naibagbaga a kas ti **' (بحر الروم), wenno "ti Romano/Baybay Bisantino."

## Pakasaritaan

ADda dagiti nadumaduma a taga-ugma a sibilisasion a mabirbirukan kadagiti lawlaw ti aplayana; isu ngarud a daytoy ket addaan iti nangruna nga impluensia kadagita a kultura. Daytoy ket nangited ti dalan para iti panaglaklako, kolonisasion ken gubat, ken nangited kadagiti taraon (babaen ti panagkalap ken dagiti nadumaduma pay a kita ti ik-ikan) para kadagiti nadumaduma a komunidad kadagiti napalabas a panawen.

Ti pannakibinningay ti maipada a klima, heolohia ken sumrekan ti sapasap a baybay ket nangiturong kadagiti nadumaduma a pakasaritaan ken pannakaikapet ti kultura a nagbaetan dagiti taga-ugma ken moderno a kagimongan iti lawlaw ti Mediteraneo.

Ti dua a kangrunaa a sibilisasion ti Mediteraneo ti klasiko a kina-ugma ket dagiti siudad-estado ti Griego ken dagiti Penisia. Idi ni Augustus ket binangonna ti Romano nga Imperio, ti Baybay Mediteraneo ket narugian a tinawtawagan ti  *Mare Nostrum* (literal ti:"Baybay tayo") babaen dagiti Romano.

Ni Darius I ti Persia, a nagparukma ti Taga-ugma nga Ehipto, ket nangipatakder ti kanal a nangisilpo ti Mediteraneo idiay Baybay Nalabbasit. Ti kanal ni Darius ket nalawa metten para iti dua trireme tapno mabalinda a makilinnabas no naigay-at dagiti kaadda, ken masapul ti uppat nga aldaw ti panaglasat daytoy.

Ti akinlaud nga imperio ti Romano ket narebba idi agarup a AD 476. Ti daya ket temporario a nagturay a kas ti Bisantino nga Imperio a naporma manipud iti akindaya a gudua ti Romano nga Imperio. Ti sabali pay a bileg ket rumsuanto idiay daya: Ti Islam. Nga iti kalatakan agay-atna, ti Arabo nga Imperio ket nagtengtengngel ti 75% ti rehion ti Mediteraneo.

Nupay kasta ti Europa ket nagung-ungar, idi imad-adu ti pannakaporma kadagiti naurnong ken naisentro nga estado iti kinaudi ti Tengnga a Panpanawen kalpasan ti Renasimiento ti maika-12 a siglo.

Ti Otomano a bileg ket nagtultuloy a dimakkel, ken idi 1453, ti Bisantino nga Imperio ket naiddep kalpasan ti pannakatnag ti Konstantinopla. Ti idadakkel ti kalaing ti marina dagiti bileg ti Europa ket simmuppiat ti napardas a panagipadakkel ti Otomano iti rehion idi ti Gubat Lepanto ket nangipadas ti bileg ti Otomano a marina. Ti panakarang-ay ti panagibarko ket nangrugi a nabanagan ti Mediteraneo. Idi ket amin a panaglaklako manipud iti daya ket limmabas iti uneg ti rehion, ngem tattan ti panangilabas ti Aprika ket nangpalubos a maimportar dagiti rekado ken dagiti dadduma pay a tagilako babaen dagiti puerto ti Atlantiko ti akinlaud nga Europa.

## Dagiti nagibasaran
Philip Mansel, *Lebante: Kinangayed ken ken Didigra idiay Mediteraneo*, Londres, John Murray, 11 Nobiembre 2010, natangken nga aklub, 480 pampanid, , New Haven, Unibersidad ti Yale a Pagmalditan, 24 Mayo 2011, natangken nga aklub, 470 pampanid, 

## Dagiti akinruar a silpo