open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1869

Ti **1869** ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Biernes iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak
### Enero&ndash;Marso
* Marso 4 &ndash; ni Ulysses S. Grant ket sinarunona ni Andrew Johnson a kas ti maika-18 a Presidente iti Estados Unidos.
## Naipasngay
### Enero&ndash;Hunio
* Pebrero 14 &ndash; Charles Thomson Rees Wilson, Eskoses a pisiko (pimmusay 1959)
* Marso 3 &ndash; Ramón Menéndez Pidal, Espaniol a pilologo, historiador, polklorista, ken mediebalista (pimmusay 1968)

* Marso 22 &ndash; Emilio Aguinaldo, umuna a Presidente ti Filipinas (pimmusay 1964)
* Abril 16 &ndash; Gregorio S. Araneta, Filipino nga abogado ken negosiante (pimmusay 1930)

### Hulio&ndash;Disiembre
* Oktubre 2 &ndash; Mohandas Karamchand Gandhi, politiko a daulo ti India, *Ama iti Pagilian* (pimmusay 1948)
* Nobiembre 22 &ndash; André Gide, Pranses a mannurat ken Nobel a laureado (pimmusay 1951)
* Nobiembre 30 &ndash; Gustaf Dalén, Sueko a pisiko (pimmusay 1937)
* Disiembre 31 &ndash; Henri Matisse, Pranses nga artista (pimmusay 1954)

## Pimmusay
* Marso 8  &ndash; Hector Berlioz, Pranses a kompositor (naipasngay 1803)
* Oktubre 8 &ndash; Franklin Pierce, maika-14 a Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1804)

## Dagiti akinruar a silpo
1809

Ti **1869** ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Domingo iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak
### Enero&ndash;Marso
* Marso 4 &ndash; Ni James Madison ket sinarunona ni Thomas Jefferson a kas ti Presidente iti Estados Unidos.
### Hulio&ndash;Septiembre
* Agosto 10 &ndash; Ti Ecuador ket nangirangarang ti panakawayawayana manipud ti Espana.
## Naipasngay
### Enero&ndash;Hunio
* Enero 19 &ndash; Edgar Allan Poe, Amerikano a mannurat ken mannaniw (pimmusay 1849)
* Pebrero 12
** Abraham Lincoln, maika-16 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1865)
** Charles Darwin, Britaniko a naturalista (pimmusay 1882)

## Pimmusay

## Kasilpo iti ruar
1849

Ti **1849** ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak
### Enero&ndash;Marso
* Marso 4 &ndash; Ni Zachary Taylor ket nagmadi nga agsapata ti opisina iti aldaw a panaginana (Dominggo). Ti Urbano a sarita ket nagtengtengel a ni David Rice Atchison, Presidente pro tempore ti Senado ti Estados Unidos ket isu idi Presidente *de jure* para iti maysa nga aldaw.
* Marso 5 &ndash; Ni Zachary Taylor, ti maika-12 a Presidente iti Estados Unidos, ket naisapata a kas presidente.
## Naipasngay
*Abril 19 &ndash;  Leona Florentino, Filipina a mannaniw (pimmusay 1884)
*Hulio 5 &ndash;  William Thomas Stead, Amerikano nga agiwarwarnak (pimmusay 1912)

## Pimmusay
### Enero&ndash;Hunio
* Abril 6 &ndash; Jan Svatopluk Presl, Bohemiano a masna a sientista (naipasngay 1791)
* Hunio 15 &ndash; James K. Polk, maika-11 a Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1795)

### Hulio&ndash;Disiembre

* Oktubre 7 &ndash; Edgar Allan Poe, Amerikano a mannurat (naipasngay 1809)
* Oktubre 17 &ndash; Frédéric Chopin, Polako-Pranses a musikero ken kompositor (naipasngay 1810)

## Dagiti akinruar a silpo
1865

Ti **1865** ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Domingo iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak
### Enero&ndash;Marso
* Marso 4 &ndash; Ni Abraham Lincoln Presidente ti Estados Unidos ket na-inagurado para iti maikadua a termino; Ni Andrew Johnson ket nagbalin a Bise Presidente.

### Abril&ndash;Hunio
* Abril 14 &ndash; Ni Abraham Lincoln ket napaltogan idiay Teatro ni Ford idiay Washington, D.C. babaen ni John Wilkes Booth.

### Hulio&ndash;Septiembre
* Agosto 16 &ndash; Ti Republica Dominicana ket nakaala men ti panakawayawaya manipud ti Espana.

## Naipasngay
### Enero&ndash;Hunio

* Mayo 25 &ndash; Pieter Zeeman, Olandes a pisiko ken akademiko, laureado ti Premio Nobel (pimmusay 1943)

### Hulio&ndash;Disembre
* Agosto 27 &ndash; Charles G. Dawes, Bise Presidente iti Estados Unidos, nagungunaan ti Premio Nobel iti Kappia (pimmusay 1951)
* Nobiembre 2 &ndash; Warren G. Harding, maika-29 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1923)
* Disiembre 30 &ndash; Rudyard Kipling, Britaniko a mannurat, Nobel a laureado (pimmusay 1936)

## Pimmusay
### Enero&ndash;Hunio
* Abril 15 &ndash; Abraham Lincoln, maika-16 a Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1809)

## Dagiti akinruar a silpo
Balitok

Ti **balitok** ket maysa a nasedsed, nalukneng, nasileng, naalumaymay ken nalaka a mabennat a metal ken ti kimiko nga elemento nga adda ti simbolo nga **Au** ken atomiko a numero ti 79. 

Ti puro a balitok ket adda ti nasileng a duyaw a maris ken ti nasileng a tinawtawid a naipanunotan a napintas, ken makataripatu  a saan a malati  iti angin wenno danum. Ti panakakemiko, ti balitok ket maysa a panaglasat a metal ken maysa a grupo 11 nga elemento. Daytoy ket maysa kadagiti saan a nalaka nga agreaktibo a kimiko nga elemento a natangken babaen ti kadagiti pagalagadan a kasasaad. Isu a daytoy a metal ket kadawyan arumsua iti nawaya nga elemental (patneng) a porma, a kas dagiti tapi wenno bukbukel kadagiti bato, kadagiti urat ken kadagiti alubial a deposito. Dagiti saan a kadawyan, daytoy ket rumsua kadagiti mineral a kas ti balitok a kompuesto, a kadawyan kadagiti telurio. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lituano

Ti **Lituano** (*lietuvių kalba*) ket isu ti opisial nga estado a pagsasao itiLituania ket mabigbigana a kas maysa kadagiti opisial a pagsasao ti Kappon ti Europa. Adda dagiti agarup a 2.9 a riwriw a Lituano a mangisasao idiay Lituania ken agarup a 300,000 idiay ballasiw taaw.  Ti Lituano ket mays a Baltiko a pagsasao, nga asideg maikabagian ti Leton, nupay dagitoy ket saanda a nasaranay a maawatan. Daytoy ket naisurat ti Latin nga abesedario.  Ti  Lituano a pagsasao ket naipamatian nga isu ti kakonserbatiboan a sibibiag a Indo-Europeano a pagsasao, a nakataginayon kadagit adu a langa ti Proto-Indo-Europeano a tattan ket napukawen kadagiti sabali a Indo-Europeano a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Leton

Ti **Leton** (*latviešu valoda*) ket isu ti opisial nga estado a pagsasao ti Letonia. Daytoy ket sagpaminsan a tinawtawagan a kas ti **Lettish**. Adda dagiti agarup a 1.4 a riwriw a patneng a Leton a mangisasao idiay Latvia ken agarup a 150,000 iti ballasiw taaw. Ti pagsasao a Leton aket adda dagiti adu a bilang dagiti saan a patneng a mangisasao, a kadawyan daytoy ti bassit a pagsasao. Agarup a 1.9 a riwriw wenno 79% ti Leton a populasion ket makasao ti Leton. Kadagitoy adda ti agarup a 1,165,000 ti agus-usar a kas ti kangrunaan a pagsasaoda idiay balayda. Ti panagusar ti pagsasao a Leton kadagiti nadumaduma a luglugar ti sosial a biag idiay Latvia ket umad-adon.

Ti Leton ket maysa a pagsasao a Baltiko ken asideg a maikabagian ti Lituano, nupay dagitoy dua ket saanda nga agsinnaranay a maawatan.

Ti Leton ket immuna a nagparang iti Akinlaud a pannakaimaldit idi tengnga ti maika-16 a siglo nga adda ti pannakakopia ti Kararag ti Dios iti Leton idiay *[[Cosmographia (Sebastian Münster)|Cosmographia Universalis]]* ni Sebastian Münster , iti Latin a sinuratan.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Abhasio

Ti **Abhasio** (, ) ket maysa nga Akin-amianan a laud a Kaukaso a pagsasao a kangrunaan nga insasao babaen dagiti tattao nga Abhasio. Isu daytoy ti opisial a pagsasao ti Abhasia nga adda dagiti agarup a 100,000 a tattao a mangisasao daytoy. Ti pay maipatinayon, daytoy ket insasao babaen dagiti rinibu a kamkameng ti Abhasio a diaspora idiay Turkia, ti naturay a republika ti Georgia nga Adjara, Siria, Jordan ken dagiti nadumaduma a Lumaud a pagpagilian. Adda dagiti agarup a 9,447 a mangisasao ti Abhasio idiay Rusia, segun ti 2002 a senso.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* Chirikba, V. A. (1996) 'Ti Diksionario ti Sapasap nga Abhesio'. Leiden.
* Chirikba, V. A. (2003) 'Abkhaz'. – Dagiti Pasasao iti Lubong/Materiales 119. Muenchen: Lincom Europa.
* Hewitt, B. George (2010) 'Abkhaz: Ti Konprehensibo a Bukod a Panagadal' Muenchen, Lincom Europa 
* Hewitt, B. George (1979) 'Abkhaz: Ti nailawlawagan a Gramatiko'. Amsterdam: Amianan a Holanda
* Hewitt, B. George (1989) Abkhaz. Iti John Greppin (ed.), *Dagiti Patneng a Pagsasao iti Kaukaso* Tomo. 2. Caravan Books, New York. 39-88.
* Vaux, Bert and Zihni Psiypa (1997) Ti Cwyzhy Dialekto iti Abhasio. Ti Harvard a Panagobra aPappapel iti Lingguistika 6, Susumu Kuno, Bert Vaux, ken Steve Peter, eds. Cambridge, MA: Unibersidad ti Harvard Departamento ti Lingguistika.
1724

Ti **1724** ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak
### Enero&ndash;Hunio
* Mayo 29 &ndash; Papa Benedicto XIII, naipasngay a kas ni Pierro Orsini, ket sinarunona ni Papa Inocencio XIII a kas ti maika-245 a papa.

## Naipasngay
* Abril 22 &ndash; Immanuel Kant, Aleman a pilosopo (pimmusay 1804)

## Pimmusay

## Dagiti akinruar a silpo
1804

Ti **1804** ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Domingo iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak
### Enero–Hunio
* Enero 1 – Ti Haiti ket nakagun-od ti pannakawayawaya manipud iti Pransia ken nagbalin a ti immuna a nangisit a  republika, nga isu laeng ti nagballigi iti yaalsa ti tagabu.

## Naipasngay
### Nobiembre
* Nobiembre 23 – Franklin Pierce, maika-14 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1869)

## Pimmusay
### Pebrero
* Pebrero 12 – Immanuel Kant, Aleman a pilosopo (naipasngay 1724)

## Dagiti akinruar a silpo
Altötting

Ti **Altötting** (, lokal a ) ket maysa nga ili idiay Bavaria, a kapitolio ti distrito ti Altötting. 

Daytoy bassit nga ili ket nadayeg para iti *Gnadenkapelle* (Kapilia iti Grasia), maysa kadagiti kaaduan a nabisbisita nga altar idiay Alemania. Daytoy ket maysa nga adda ti walo a sulina a kapilia a mangiayaywan ti nairaraeman nga estatua ni Birhen Maria. Segun ti sarsarita, idi 1489, ti maysa nga agtwen ti 3 nga ubing a nalmes idiay karayan ket napaungar idi inkabil ti inana idiay sanguanan ti naaramid ti kayo nga estatua ni Birhen Maria idiay ngato nga altar. Ti damag ti daytoy a mirakulo ket napardas a naiwaras, ken ti kapilia ket napardasana naipalawa babaen ti panakaipatakder ti maysa a paglinongan ken nalinongan a pagdalanan. 

Ti tinawid ti Bavaria ket tumawag ti panakaikabil ti puso ti natay nga ari iti maysa nga urno ken idulin idiay kapilia iti ti Altötting. Ti puso ni "agmauyong" nga Ari a ni Ludwig II iti Bavaria, ti nangipatakder iti Neuschwanstein a kastilio ket naisanglad iti daytoy a kapilia, a mairaman kadagiti aponan ken amana. 

Idi las-ud ti Karolingio a paset ti panawen, adda idi ti maysa a naarian a palasio ditoy. Iti asideg, ni Ari Carloman ket nangipatakder ti maysa a Benediktino a monestario idi 876, a ni Werinolf ket isu ti immuna nga abad, ket nangipatakder pay ti kumbento a simbaan a pammadayaw kenni Apostol Santo Philip. Idi 907 ni Ari Louis ti Ubing ket inikkanna ti kumbento *iti ekonomienda* kenni Burchard, ti Obispo iti Passau (903-915), (mabalin a kapadpada ni Burchard,ti maikadua ken naudi nga abad). Idi 910 dagiti Hungarosinamsamenda ken pinuoranda ti simbaan ken ti kumbento. 

Idi 1228 ni Dúke Louis I iti Bavaria ket inpatakderna manen dagitoy a pasdek ken, kalpasan a dagitoy ket nasantipikado , ket inkabilna a maimatonan dagiti sangapulo ket dua a dagiti Kadawyan a Kanon, nga indauloan babaen ti maysa a proboste. Dagiti kanon ket nagbatida aginggana ti sukularisasion dagiti monestario ti Bavarian idi 1803.

Ni Santo Kondrado iti Parzham, O.F.M. Cap., (1818–1894) ket nagserbi a kas ti portero idiay Friary ni Santa Ana idiay siudad ti Altötting para kadagiti sumaganad a 40 a tawtawen.

Dagiti pay nadayeg nga arkitektura iti ili ket dagiti singin a torre a *Stiftskirche*, ti maysa analadaw a Gotiko a simbaan a nabangon idi nasapa a tawtawen iti maika-16 a siglo para kadagiti panakaibakbanangan dagiti peregrino, ken ti dakkel a Neo-barok a *Basilika*, a nabangon idi rugi ti maika-20 a siglo.

## Dagiti Internasional a panakibiang

### Dagiti kasingin nga ili ken kakabsat a siudad

Ti Altötting ket simmingin iti:

*  Częstochowa idiay Polonia
*  Loreto in Italy
*  Fátima in Portugal
*  Lourdes idiay Pransia
*  Příbram, Republika a Tseka
*  Appleton, Wisconsin idiay Estados Unidos

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Opisial a pakaammo ti turista (iti Aleman ken Inggles)
Unterneukirchen

Ti **Unterneukirchen** ket maysa a munisipalidad idiay distrito iti Altötting idiay Bavaria, Alemania.

## Dagiti nagibasaran
Tyrlaching

Ti **Tyrlaching** ket maysa a munisipalidad idiay distrito ti Altötting idiay Bavaria, Alemania.

## Dagiti nagibasaran
Töging am Inn

Ti **Töging am Inn** ket maysa nga ili nga adda ti agarup a 9,382 nga agtaeng idiay distrito ti Altötting, Oberbayern, Bavaria, Alemania.

## Pakasaritaan

Gapu ti artipisial a kanal ti danum, ti siudad ket asideg ti dakkel a danum a pasdek ti elektrisidad, a naususar ti elektrisidad ti urno ti aluminio. Gaou kadagiti adu a papabrika iti daytoy a lugar, dagiti agobobra manipud idiay Konsentrasion a kampo ti Dachau ket asideg a mabirukan ditoy idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II,.

Ti ili ket naipadamag idi Pebrero 7, 2006, idi narebbati atep ti lokal a Netto a tiendaan.http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4688768.stm 

Daytoy ket nadayeg pay para iti solar a pasdek ti elektrisidad a naikabil idiay paglappedan ti tagari iti igid ti kalsada.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Töging am Inn's Official Website
Teising

Ti **Teising** ket maysa a munisipalidad idiay distrito iti Altötting idiay Bavaria, Alemania ken tagikua ti parokia ti Burgkirchen am Wald. Ti purok ket mabirukan idiay sentro a nagbaetan ti ili ti  Altötting ken Mühldorf am Inn. Manipud idi 2008 kaaduan ti trapiko ket maipadalan idiay asideg ti *freeway* A94, a makatulong daytoy a mangpapintas ti purok.

Ti Teising ket maysa kadagiti kadaanan a pagtaengan iti daytoy a lugar. Ti immuna a nadokumentuan a panakaibaga daytoy ket idi AD 710. Ada dagiti ebidensia ti asideg a  panagtaeng dagiti Keltiko, idiay nangruna a Romano a kalsada a nangikapet ti Italia idiay akin-amianna a pagbeddengan ti probinsia ti Noricum.

Maysa idi daytoy a nadarepdep a purok, daytoy ket napardas a dimmakel idi dagiti lokal a mannalon ket nangrugrugida a nagilaklako dagiti daga para kadagiti baro a panagipatakder idi tawtawen ti 1970. Ti Teising ket nakagun-od ti panakadayegan idi 2000 a kas ti "awan utangna" a purok. Ti kaluklukat a pagnegosioan a parke ket nakaawis kadagiti adu a negosio idiay Teising, a nagipamamtegda ti kalaka a panakstrek ti lokasion, nalaing a mangobobra, ken ti nangato a napateg a kuenta panagipalpaliwa idiay Akin-ngato a Bavaria.

## Dagiti nagibasaran
Stammham, Altötting

Ti **Stammham** ket isu ti kabassitan a munisipalidad idiay distrito ti Altötting idiay Bavaria, Alemania. Daytoy ket asideg idiay Marktl, ti nakaipasngayan ni Papa Benedicto XVI.

## Dagiti nagibasaran
Altötting (distrito)

Ti **Altötting** ket maysa a distrito idiay Bavaria, Alemania. Daytoy ket nabeddengan babaen ti (manipud iti daya nga agpakanawan) Austria ken dagiti Babaro a distrito iti Traunstein, Mühldorf ken Rottal-Inn.

## Pakasaritaan

Ti Altötting ket maysa kadagiti kasisigud a parte ti Bavaria. Daytoy ket tinagtagitao dagiti tribu ti Babaro kalpasan ti panagsanod dagiti Romano. Idi las-ud ti panagturay ni Duke Tassilo III (748-788) ti lugar ti **Ötting** ket immuna idi a naibaga (dagiti ili ti Altötting ken Neuötting ket naala manipud iti dayta alugar). Idi maika-19 a siglo ti rehion ket nagbalin a rehilioso a sentro nga adda kadagiti nadayeg a simbaan ken monestario. Idi maika-15 a siglo nagbalin daytoy a lugar ti peregrinasion.

Ti distrito ti Altötting ket nabangon idi 1837. Ti agdama a papa a ni Papa Benedicto XVI ket naipasngay idi 1927 ditoy idiay purok ti Marktl.

Dagiti puso dagiti adu a nagituray iti Bavaria ket naipunpon idiay kapilia iti Kaasi idiay tengnga ti kuadrado ti ili.

## Heograpia

Ti distrito ket mabirukan idiay ngato a dagdaga ti alpino idiay pagdeddengan ti Austria. Ti kangrunaan nga pagtutumpungan iti daytoy a rehion ket ti Karayan Inn, a mangballasiw ti distrito manipud iti laud nga agpadaya. Daytoy ket pinagtipon dagiti dua a dakkel a tributario, ti Karayan Alz a manipud idiay abagatan ken ti Salzach, a mangporma ti akindaya a pagbeddengan ti distrito. Iti maipatinayon adda pay dagiti babbabassit a karayan ken dagiti waig. Ti distrito ket naabbongan idi kadagiti kabakiran ti kaykayo nga agtintinnag ti bulbulongna, ngem tattan ket maus-sar laengan para iti agrikultura. Nupay kasta, adda pay laeng dagiti katutubo a reserba idiay igid ti akin-baba a Karayan Alz ken idiay sabangan ti Karayan Salzach.

## Eskudo

## Dagiti ili ken munisipalidad

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Winhöring

Ti **Winhöring** ket maysa a munisipalidad idiay distrito ti Altötting idiay Bavaria, Alemania.
Ti Winhöring ket isu tipangrugian iti nadayeg a pederala kalsada nga 588 a mapan idiay Eggenfelden. Awan ti pederal a kalsada idiay Alemania ti adda ti nanagtngato a bilang ti reperensia ngem daytoy a kalsada. Ti Winhöring ket mangilanga pay kadagiti nakuraman a kastilio idiay tengnga ti kabakiran. A kaaduan kadagitoy ket nauram idi dekada a 1950, ngem adu pay laeng dagiti kuarto a nakatakder. Adda dagiti namatmati a madi ti mapan idiay iti kabus a bulan.

## Dagiti nagibasaran
Pleiskirchen

Ti **Peiskirchen** ket maysa a munisipalidad idiay distrito ti Altötting idiay Bavaria, Alemania.

## Dagiti nagibasaran
Kastl, Akin-ngato a Bavaria

Ti **Kastl** ket maysa a munisipalidad idiay distrito ti Altötting idiay Bavaria, Alemania. Daytoy ket ti nagbanagan ti panagtipon iti Oberkastl, Unterkastl ken Forstkastl idi tawtawen ti 1960.
## Dagiti nagibasaran
Emmerting

Ti **Emmerting** ket maysa a munisipalidad idiay distrito ti Altötting idiay Bavaria, Alemania. 

## Pakasaritaan
Ti immuna nagtaeng idiay Emmerting ket maysa idi a mannalon, a nagibangon ti pagtaenganna idiay a taltalon (maysa a "payak", a mangipalawag daytoy ti gibus ti nagan ti puro). 
Idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II, dagiti nagibobra manipud ti Dachau a konsetrasion a kampo ket naibalayanda idi ditoy. TTatta nga aldaw, ti Emmerting ket kangrunaan a nataengan dagiti manursuro ken agobobra idiay asideg a pabrika ti kimiko.

## Dagiti nagibasaran
Burgkirchen an der Alz

Ti **Burgkirchen an der Alz** ket maysa a munisipalidad idiay distrito ti Altötting, idiay Bavaria, Alemania. Daytoy ket naisanglad idiay karayan Alz, 8&nbsp;km a laud ti Burghausen.

## Dagiti nagibasaran
Burghausen, Altötting

Ti **Burghausen** ket isu ti kadakkelan a siudad idiay Altötting a distrito ti Oberbayern idiay Alemania. Daytoy ket naisanglad idiay karayan Salzach, idiay asideg a pagbeddengan ti Austria. Ti kastilona, idiay tuktok ti bantay, ket isu ti kaatiddogan a kastilio idiay Europa (1,043&nbsp;m).

## Pakasaritaan

Ti kadaanan a panakaibaga iti Burghausen ket nadokumentuan idi 1025 a kas imperial a daga a tagikua. Ni Emperador Conrad II ket nagidutok kadagiti Konte iti Burghausen a kas dagiti mangtaripatu ti busbos ti daytoy a lugar. Ngem, kas ti naipakpakita dagiti kinaudi a nakalkali, ti lugar ti lawlaw ti kangrunaan a korte ti kastilio ti Burghausen ket nataenganen manipud idi Sauer a Panawen. Ken dagiti arkeologo ket nakabirukda kadagiti tidda iti Landok a Panawen, ti Keltiko ken Romano a Panawen, ngem narigat a makita ti pudno a petsa ti "panakabangon" . Ti ili ket naparang-ay kadagiti rinibo a napalabas a tawtawen, ngem narigat a maibaga no adda dagiti nagtaltalinaay a nagnaed ditoy.

Idi 1164, ni Duke Henry ti Leon ket nagitagikua ti kastilio. Dagiti Wittelsbach ket nangitagikua ti kastilio idi 1180 ken dagiti naipalawlaw a pagtaengan a tanap idi 1229. Ti panakaidakamat ti kasasaad ti ili ket naipagarup nga isu met laeng a punto, ngem saan a masursuportaran dagiti nagtaudan. Idi rugi ti 1255, kalpasan ti immuna a panakabingbingay ti Bavaria, ti Burghausen ket nakagun-od ti pagdayegan ti politika ken ekonomia a kas ti maikadua a pagtaengan dagiti duke ti Akin-baba a Bavaria.

Ti kangrunaan a idi taudan ti matgedan ti Burghausen ket ti komersio ti asin manipud idiay Hallein, (tatta nga aldawen nga Austria). Ti asin ket naiyeg idiay aplaya ti Burghausen ken naipatulod kadagiti nadumaduma a luglugar. Ti pagsangladan a lugar idi ket idiay kastilio ti Mautner, a tatta nga aldawen ket ibalayanna ti edukasion ken kultural a sentro ti siudad, a mangsangsangaili ti panagadal ti klase a potograpia dagiti nataengan ken jazz kendagiti pay sabsabali a maaramid ken jazz a paspasamak.

Idi 1307, ti dati a lokal a linteg ket naipakodigo idi a kas ti munisipal a linteg, kenidi umuna a gudua ti maika-14 a siglo, ni Emperador Louis IV ket nangited pay kadagiti nagruna a pribilihio ti ili. Babaen ti gibus ti maika-14 a siglo, ti Burghausen ket nagbalin nga administratibo a sentro ken pakabirukan ti opisina ti rentas.

Babaen dagiti tallo a naudi a duke ti Akin-baba a Bavaria, ni Henry XVI ti Nabaknang (1393–1450), ni Louis IX ti Nabaknang (1450–1479) ken George ti Nabaknang, (1479–1503),ti  Burghausen ket nakapadas ti panagpadakkel kene nabalitokan a panawen a kas ti maikadua a kapitolio ti dukado a Bavaria-Landshut. Idi 1505, kalpasan ti Landshut a Gubat ti Panagsasaruno, ti Burghausen ket maysa kadagiti uppat nga opisina ti rentas iti naurnos manen a Bavaria.

### Dagiti ladawan ti kastilio

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Neuötting

Ti **Neuötting** ket maysa nga ili ti distrito ti Altötting, idiay Bavaria, Alemania. Daytoy ket naisanglad idiay Inn, 2 km nga amianan ti Altötting, agarup a  70 km nga amianan ti Salzburg, 80 km nga abagatan a laud ti Passau ken agarup a 100 km a daya ti Munich. Daytoy ket maysa apagsardengan ti linia ti perokaril a nagbaetan ti Munich ken Simbach.

## Langa ti ili

Ti Neuötting ket adda ti maysa a kuadrado ti ili ti naisangsangayan nga estilo nga Inn-Salzach, a mairaman dagiti dua a torre ti tunggal maysa a gibus. Idi las-ud ti Tengnga aPanawen daytoy ket maysa idi a nagruna  a pagkomersion nga ili para iti asin ken bukbukel, ken adda ti bukodna a menta.  Daytoy ket kuartel pay ti milisia para kadgiti puersa ti Bavaria tapno matengngelda ti Mühldorf am Inn, ti maysa kasuppiatan nga ili a tinurayan ti Obispo iti Salzburg. Dagiti lugar a bisitaen ket ti dakkel a Gotiko a simbaan ni Santo Nikolas, ti museuo ti ili, ken ti kinaudi a napasaysayaat a kuadrado ti ili, a mabalin a paggatangan ken panganan ti ruar.

## Kultura
*Ti *Spielmanns- und Fanfarenzug Neuötting e. V.* (SPFZ) ket nabangon idi 1960 ken nagtoktokarda kadagiti martsa akanta iti naipakasaritaan nga uniporme ti milisia manipud ti tawen nga 1820. 
*Ti *Faschingsgesellschaft Neuötting e. V.* ket nabangon idi 1975 a kas maysa nga opisial nga asosasion. Bayat a ti timpuyogan ket adda ti nabaybayag a pakasaritaan.

## Dagiti nagibasaran
Bibcode

Ti **bibcode** ket maysa a panagilasin nga inususar babaen dagiti astronomiko a sistema ti datos tapno inagananna dagiti reperensia ti literatura. Ti bibcode ket naiparang-ay a mausar iti SIMBAD ken ti NASA/IPAC Ekstragalaktiko a Batayan ti datos (NED), ngem daytoy ket nawatwatiwaten a maus-usar, kas pagarigan, iti NASA nga Astropisika a Sistema ti Datos.  Ti kodigo ket adda ti naipatingga a kaatiddog dagiti 19 a karakter ken adda ti porma iti

a ti YYYY ket isu ti uppat a numero a reperensia ti tawen ken ti JJJJJ ket isu ti kodigo a mangipakita ti nakaipablaakan ti reperensia. Iti kaso ti warnakan a reperensia,ti  VVVV ket isu ti numero ti tomo,ti  M ket mangipakita ti paset ti warkanakan a naikapablaakan ti reperensia (a kas ti, L para kadagiti paset ti letra), ti PPPP ket mangited ti pangrugian a numero ti panid, ken ti A ket isu ti umuna a letra ti apelyido ti immuna a mannurat.  Dagiti tuldek (.) ket inus-usar tapno mapunuan dagiti saan a maus-usar a pagikabilan ken tapno maisagapa dagiti pagikabilan kadagiti naitalinaay a kadakelda no dagitoy ket ababa unay; ti panagisagapa ket maaramid iti kanawan para iti panangipablaak a kodigo ket  iti kanigid para iti numero ti tomo ken numero ti panid.  Dagiti kas pagarigan ti kodigo ket dagiti sumaganad:

## Kitaen pay
* Digital object identifier

## Dagiti nagibasaran
HIV/AIDS

Ti **panakakurang ti inmuno ti tao a panakaalis ti birus** / **nagun-od a panakakurang ti inmuno a sindroma** () (kadawyan a naipangyababaan iti **HIV/AIDS**) ket maysa a sakit iti di panakaaran ti sakit a sistema ti tao a gapuanan babaen ti panakakurang ti inmuno ti tao a panakaalis ti birus (HIV). Iti laus-ud nga umuna a panakaalis ti maysa a tao ket mabalin a makarikna ti ababa a paset ti panawen iti kasla trangkas a sakit. Daytoy ket kadawyan a sarunuen ti napaut a paset ti panawen nga awan dagiti sintoma. Ti irarang-ay ti sakit daytoy ket umad-adu a sumampitaw ti di panakaaran ti sakit a sistema, a mangpalaka ti tao a makagun-od kadagiti pakaalisan, a mairaman dagiti oportunistiko panakaalis,ken dagiti bung-or a dagitoy ket kadawyan a saan nga apektaran dagiti tattao a saan a nadadaelean dagiti di panakaaran ti sakit a sistema.

## Paammo

**Dagiti nagibasaran**

* 
*
Listaan dagiti opisina ti estadistika idiay Alemania

Dagiti **opisina ti estadistika dagiti estado ti Aleman** (Aleman: ***Statistische Landesämter***) ket isu ti mangiobra kadagiti panagurnong kadagiti opisial nga estadistika idiay Alemania ken katinnulonganna ti **[[Pederal nga Opisina ti Estadistika iti Alemania|Pederal nga Opisina ti Estadistika]]**.

Ti pannaikeddeng dagiti estadistika segun ti Artikulo 83 iti batay-linteg ket maararamid ti estado nga agpang. Ti pederal a gobierno ket adda, babaen ti artikulo 73 §&nbsp;11 iti batay-linteg, ti bukod a lehislasion para kadagiti "estadistika para kadagiti pederal a gandat."

Ada dagiti 14 nga opisina ti estadiska para kadagiti 16 nga estado:

## Kitaen pay
* Pederal nga Opisina ti Estadistika iti Alemania

## Dagiti nagibasaran
Digital object identifier

Ti **digital object identifier** (**DOI**) wenno ti pagsasao nga Ilokano ket **dihital a panagilasin ti banag** ket maysa a kuerdas ti karakter (ti "dihital a panagilasin") a mausar ti naisangsangayan a panagilasin ti banag a kas ti elektroniko a dokumento. Ti metadata a maipanggep ti banag ket naipenpen a mainaig ti DOI a nagan ken daytoy a metadata ket mabalin a mangiraman ti lokasion, a kas ti maysa a URL, nga isu daytoy ti panabirukan ti banag. Ti DOI para ti maysa a dokumento ket agtagtaginayon, ngem ti lokasionna ken dagiti dadduma a metadana ket mabalin nga agbalbaliw. Ti panagitudo ti online a dokumento babaen ti bukodna a DOI ket mangted ti nataltalna a panagisilpo ngen ti panagitudo laeng ti bukodna a URL, gapu ket no agablbaliw ti bukodna a URL, ti nangipablaak ket pabaroenna laeng ti metadata para iti DOI tapno makasilpo ti baro a URL.

## Dagiti paammo ken dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Kinapudno a sabanas: Ti DOI a Sistema ken dagiti Panakaidasig ti Internet a Panagilasin
Dinosauro

Ti **dinosauro** ket dagiti adu ti nadumaduma a kitana a grupo nga ayup ti klade **Dinosauria**. Immunada a nagparang idi las-ud ti Triasiko a paset ti panawen, idi agarup a 230&nbsp;riwriwyears a tawtawen, ket isu dagitoy idi dagiti nagturay a naindagaan a bertebrado para kadagiti 135&nbsp;riwriw a tawtawen, manipud idi rugi ti Hurasiko (idi agarup 200&nbsp;riwriw a tawtawen) aginggana idi gibus ti Kretaseo (idi 65.5&nbsp;riwriw a tawtawen), nga idi ti Kretaseo–Paleoheno a pasamak ti panag-awan a nagiturong ti panag-awan kadagiti kaaduan a grupo ti dinosauro idi pakalpasan ti Mesosoiko a Panawen. Dagiti posil a rehistro ket mangipakita a dagiti billit ket nagtaud manipud kadagiti teropodo dinosauro idi las-ud ti Hurasiko a Paset ti Panawen, ken naibanagan dagitoy a subgrupo dagiti dinosauro iti moderno a sistema a pannakidasig. Adda dagiti billit a nagbiag manipud iti panag-awan a pasamak a rimsua idi 65 riwriw a tawtawen, ken dagiti putotda kat nagtultuloy kadagiti dinosauro a nagtaudan agingana tatta nga agdama nga aldaw.

## Dagiti paammo ken dagiti nagibasaran
Tangke

Ti **tangke** ket maysa a natugutan, a nakalsagan a pannakigubatan a lugan a nadesinio para iti sanguanan a linia a pannakigubat a mangitipon ti operasional a mobilidad ken dagiti kapabilidad ti taktikal a panagraut ken panagsalaknib. Ti kapigsa ti panagpaltog ket kadawyan a naited babaen ti dakkel a kalibre a kangrunaan a paltog iti agpupusipos a torreta ken ti sekondario a masinggan, a ti nadagsen a kalasag ken ti aniaman a lugar a mobilidad ket mangited ti panagsalaknib para iti tangke ket dagiti tripulatena, a mangpalubos daytoy a makaaramid kadagiti amin nga obra dagiti nakalsagan a tropa idiay gubatan.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
*
Aso

Ti napaamo nga **aso** (*Canis lupus familiaris*), ket maysa a susebbangan ti maris-dapo a lobo (*Canis lupus*), maysa a kameng ti Canidae a pamilia iti mamaliano nga urnos ti Carnivora. Ti termino a "napaamo nga aso" ket sapasap a naus-usar para iti napaamo ken dagiti nadumaduma a kita a nawagteng. Ti aso ket mabalin nga isu ti immuna a napaamo nga ayup, ken isu ti kaaduan a natartaraken nga agob-obra, agan-anup, ken kadua nga ayup iti pakasaritaan ti tao. Ti balikas nga "aso" ket mabalin a kayatna a sawen pay ti lalaki a sebbangan ti aso,  a kasumbangir ti balikas nga "puta" para iti babai a sebbangan.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*

## Dagiti akinruar a silpo
Augusto

Ni **Augusto** (, Septiembre 23, 63 SK – Agosto 19, 14 AD) ket isu ti nangbangon ti Imperio a Romano ket ti immuna nga Emperador, a nagturay manipud idi 27 SKn aginggana idi pimmusay idi 14 AD.

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kuton

Dagiti **kuton ** ket dagiti sosial nga insekto ti pamilia ti **Formicidae** ken mairaman ti panakaikabagian dagiti alumpipinig ken dagiti uyokan, ket tagikua ti urnos ti Hymenoptera. Dagiti  kuton ket nagtaud manipud kadagiti kasla alumpipinig a tinaudan idi tengna ti Cretaceous a paset ti panawen a nagbaetan ti 110 ken 130&nbsp;riwriw a tawtawen ken naipakadumduma kalpasan dagiti panagbiag ti agsabsabong a mula. Sumorok a 12,500 kadagiti nakarkulo a dagup ti 22,000 a sebbangan ti kuton ket naidasigen. Nalaka dagitoy a malasin babaen kadagiti nasikoan nga antenada ken ti naidumduma a kasla nodo a patakder nga agporma ti nakuttong a siket.

## Dagiti nagibasaran
Isabel I iti Inglatera

Ni **Isabel I** (a naamammo laeng iti "Isabel" aginggana ti panakaipangato ni Isabel II; 7 Septiembre 1533 – 24 Marso 1603) ket isu idi ti reina a nagari iti Inglatera ken Ireland manipud idi 17 Nobiembre 1558 aginggana idi pimmusay. Sagpaminsan a tinawtawagan a kas **Ti Birhen Reina**, **Gloriana**, wenno **Naimbag a Reina Bess**, ni Isabel ket isu idi ti maikalima ket  ti naudi a monarkia ti Tudor a dinastia. Isu ket anak a babai ni Enrique VIII, isu ket naipasngay id a kas maysa a prinsesa, ngem ti inana, a ni Anne Boleyn, ket naipapatay idi tidua ket kagudua a tawtawen kalpasan ti panakaipasngayna, ken ni Isabel ket nairangarang a kas maysa nga anak ti ruar. Ti kagudua a kabsatna a lalaki, Eduardo VI, nangpatawid ti balangat kenni Balasang Jane Grey, a nangikkat daytoy kadagiti kagudua a kakabsatna, a ni Isabel ken ti Katoliko a ni Maria, ti panakaisaruno urayno daytoy ket saan a ti kalintegan.Ti testamentona ket naisiasi, ni Maria ket nagbalin a reina, ken ni Balasang Jane Grey ket naipapatay idi. Idi 1558, ni Isabel ket sinarununa ti kagudua a kabsatna a babai, nga isu idi ket naibalud ti nasurok a makatawen idi nagturturay gapu ti panakailemanna ti panagsuporta kadagiti rebelde a Protestante.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

}
Big Bang

Ti **Big Bang** a teoria ket isu ti mangalaladag a kosmolohiko a modelo a mangipalpalawag ti nasapa a panagrang-ay iti Law-ang. SEgun ti Big Bang a teoria, ti Law-ang ket maysa idi a napudot unay ken nasedsed a kasasaad a napardas a dimmakkel. Daytoy a napardas a panagpadakkel ket nagbanagan ti panagpalamiis iti Law-ang ken nagbanagan tatta ti ti agtultuloy a panagpadakkelna a kasasaad. Segun kadagiti kinaudi a panagrukod ken dagiti panagpalpaliiw, ti Big Bang ket napasamak idi agarup a 13.75 bilion a tawtawen, a gapu daytoy a naipanunotan a ti tawen iti Law-ang. Kalpasan ti irurugi a panagpadakkelna manipud iti maysa a singularidad, ti Law-ang ket immanayen a nalamiisan tapno makapalubos ti enerhia a mabaliwan kadagiti nadumaduma a subatomiko a partikulae, a mairaman dagiti proton, dagiti neutron, ken dagiti eledtron. Bayat a dagiti proton ken dagiti neutron a naipagtitipon tapno makaporma kadagiti immuna nga atomiko a katengngaan iti bassit laeng a minuto kalpasan ti Big Bang, makasapul ti rinibo a tawtaen tapno maitipon kaniada kadagiti elektron ken agpartuat kadagiti naelektriko nga agmangngamangnga nga atomo. Ti immuna nga elemento a napataud idi ket ti hidróheno, a nairaman dagiti tugot iti helio ken litio. Ti higante nga ulep kadagitoy nga immuna nga elemento ket nakitinnipon babaen ti grabidad tapno makaporma kadagiti bituen ken dagiti ariwanas, ken dagiti nadagdagsen nga elemento ket nasintesado babaen ti kaunegan ti bitbituen wenno idi las-ud dagiti supernova.

## Dagiti paammo




## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kanser

Ti **kanser** , ammo iti mediko a kas ti arimpatayen a neoplasma, ket maysa a nawatiwat a grupo dagiti nadumaduma a sakit, nga amin ket mangiraman ti panagpadakkel ti selula. Iti kanser, dagiti selula ket agbingbingayda ken saan a matengngel iti idadakkelda, nga agporma dagitoy kadagiti arimpatayen a bung-or, ken rautenda dagiti asideg a paset ti bagi. Ti kanser ket mabalin pay nga agwaras kadagiti ada-dayo pay a paset ti bagi babaen ti limpatiko a sistema wenno waig ti dara. Saan amin a bung-or ket adda kanserna. Dagiti di maarimpatayen a bung-or ket saanda nga agtulltuloy a dumakdakkel, saanda a rauten dagiti kaarrubada a kulanit, ken saan nga agwarwaras iti bagi. Adda dagiti sumurok a 200 a sabsabali nga ammo a kanser a mangisagaba ti tattao.

## Paammo

;Dagiti nagibasaran
*
Nangisit nga abut

Ti **nangisit nga abut** ket maysa a rehion ti limbang nga oras a pagyanan ti grabidad a mangatipa kadagiti ania man, a mairaman ti lawag, manipud iti panagtalaw.  Ti teoria iti sapasap a relatibidad ket mangipadto a ti makaanay a kompakto a masa ket ket mangdadael ti sukog ti limbang nga oras tapno makaporma ti nangisit nga abut. Iti lawlaw ti nangisit nga abaut adda ti nailawlawagan ti matematiko a rabaw a tinawtawagan a kas ti pasamak horisonte a mangmarka ti puntos a saan pakasublian. Daytoy ket tinawtawagan a "nangisit" gapu ta daytoy ket agsagepsep kadagiti amin a lawag a makapunta ti horisonte, a saan a mangiballatek ti ania man, kasla iti nasayaat a nangisit a bagi iti termodinamiko.

## Paammo


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Pasismo

Ti **pasismo** ket maysa a radikal nga autoritariano a nasionalista a politikal nga ideolohia. Dagiti pasista ket agsukisokda kadagiti pannakaiyaddang kadagiti bukodda a pagilian a naibatay ti pannakaitalek ti maysa nga organiko a nailian a komunidad a dagiti tattaona ket nagkaykaysada a kas agmaymaysa a tattao iti nailian a kinasiasino. Isuda ket naipagkaykaysa babaen kadagiti suprapersonal a panakaikapet iti kaputotan ken kultura babaen ti maysa a totalitariano nga estado nga agsuksukisok ti masa a mobilisasion iti maysa a pagilian babaen ti disiplina, indoktrinasion, maipapan iti bagi a panagsanay, ken euhenesia. Ti pasismo ket agbirbiruk ti panagipukaw kadagiti nasirmata a gangganaet nga inpluensia a naikapapunotan a gapuanan ti dehenerasion iti pagilian wenno ti saan a maitutop ti nailian a kultura.

## Dagiti nagibasaran
### Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Christopher Columbus

Ni **Christopher Columbus** (Italiano: *Cristoforo Colombo*; Espaniol: *Cristóbal Colón*; sakbay idi 31 Okrubre 145120 Mayo 1506) ket maysa idi nga eksplorador, kolonisador,ken nabigador, a naipasngay idiay Republika iti Genoa, a tatta nga aldawen ket ti akin-laud a  Italia. Babaen ti panagikeddeng dagiti Katoliko a monarkia iti Espania, isu ket nakakompleto kadagiti uppat a panagdaliasat iti ballasiw ti Taaw Atlantiko a nangiturong ti sapasap a Europeano a panakaamoan dagiti Amerikano a kontinente. Dagitoy a panagdaliasat, ken dagiti ganetgetna a mangipatakder kadagiit agtultuloy a pagtaengan idiay isla ti Hispaniola, ket nangirugi ti panmay-an ti Espaniol a kolonisasion, a nagisakbayan ti sapasap a Europeano a kolonisasion a nagbalin a naamammoan a kas ti "Baro a Lubong".

## Dagiti nagibasaran
### Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Leon XI

Ni **Papa Leon XI** (2 Hunio 1535 &ndash; 27 Abril 1605), naipasngay a ni **Alessandro Ottaviano de' Medici**, ket isu ti  Papa manipud idi 1 Abril 1605 aginggana idi 27 Abril iti isu met laeng a tawen.

## Biograpia
Isu ket naipasngay idiay Florensia: ti inana, ket ni Francesca Salviati, nga isu ket anak a babai ni Jacopo Salviati ken ni Lucrezia de' Medici, kansat a babai ni Leon X, bayat a ti amana, a ni Ottaviano, ket adadayo kaputotan ti pamilia a Medici. Kalpasan ti naladaw a panagrugi, isu ket naikeddeng a padi, ken ni Cosimo I de' Medici, Nalatak a Duke iti Toskana, ket nagipatulod kaniana a kas ti embahador kenni Papa Pio V, ti puesto a tinengtengngelna para kadagiti sangapulo ket lima a tawtawen. Ni Gregorio XIII ket nagaramid kaniana a kas ti obispo iti Pistoia idi 1573, ti arsobispo iti Florensia isi 1574, ken Kardinal-Padi iti *[[Santi Quirico e Giulitta]]* idi 1583.

Idi 1596, ni Clemente VIII ket nangipatulod kaniana aks legado idiay Pransia nga idiay ket reina ni Maria de' Medici . Ni Alessandro ket gayyem ken disipulo iti ni Santo. Felipe Neri.

Idi 14 Marso 1605, sangapulo ket maysa nga aldaw kalpasan ti ipupusay ni Clemente VIII, dagiti 62 a kardinal ket simrekda ti timpuyogan. Ti prominente kadagiti kandidato para iti papa dagiti nalatak a historiador a ni Baronius ken ti nadayeg a Hesuita a kontrobersialista a ni Robert Bellarmine. Ngem ni Pietro Aldobrandini, ti daulo tipartido Italiano kadagiti kardinal, ket nakikadua kadagiti Pranses a kardinal ken nangiyeg ti panakabutos ni Alessandro a naisuppiatan ti naiyebkas a kayat ni Ari Felipe III iti Espania. Ni Ari Enrique IV iti Pransia ket naibagbaga a nakagastos ti 300,000 nga écu iti panagipanagato ti panakakandidato ni Alessandro. Idi 1 Abril 1605, ni Alessandro ket naipangato ti trono ti papa iti nagan a Leo XI a nagan ti ulitegna a ni Papa Leon X, nga isu idin ket agtawen ti pito pulo, ngem nagsaksakit kalpasan ti panakoronasionna ken pimmusay ti uneg ti maysa a bulan.

## Dagiti akinruar a silpo
Sakit ni Alzheimer

Ti **sakit ni Alzheimer** (**AD**), a naamammoan pay iti mediko a literatura a kas ti **Alzheimer a sakit**, ket isu ti kadawyan a porma ti demensia. Awan ti agas para iti daytoy a sakit, a daytoy ket kumarkaro no rumangrang-ay, ken dumtenganto a pakaiturongan ti ipupusay. Immuna daytoy nga inlawlawagan babaen ti Aleman a sikiatrista ken neuropatologo a ni Alois Alzheimer idi 1906 ken daytoy ket nainaganan kaniana.

## Dagiti nagibasaran
Papa Urbano VIII

Ni **Papa Urbano VIII** (nabuniagan idi 5 Abril 1568 &ndash; 29 Hulio 1644), ket naipasngay a kas ni **Maffeo Barberini**, ket isu idi ti papa manipud idi 1623 aginggana idi 1644. Isu idi ti naudi a papa a nagpadakkel ti teritorio ti papa babaen ti panagarmas , ken maysa idi a prominente a patronato kadagiti arte ken nagpabpabaro kadagiti mision ti Simbaan. Nupay kasta, ti kaadu nga utang idi las-ud ti kinapapana ket nangpakapsut unay dagiti simmaruno kaniana, a isuda ket saanda a nakataripatu kadagiti impluensia ti papa par iti politika ken milisia idiay Europa. Isu ket nairaman pay ti kontrobersia kenni Galileo ken ti teoriana iti heliosentrismo idi las-ud ti panaturayna.

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Gregorio XV

Ni **Papa Gregorio XV** (9 Enero wenno 15 Enero 1554 – 8 Hulio 1623), ket naipasngay a kas ni **Alessandro Ludovisi**, ket isu idi ti papa manipud idi 1621, a sinarunona ni Papa Pablo V idi 9 Pebrero 1621.

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Inocencio X

Ni **Papa Inocencio X** (6 Mayo 1574 – 7 Enero 1655), ket naipasngay a kas ni **Giovanni Battista Pamphilj** (wenno **[[Pamphili]]**), ket isu idi ti Papa manipud idi 1644 aginggana idi 1655.  Naipasngay idiay Roma iti maysa a pamilia manipud idiay Gubbio, Umbria a napan idiay Roma idi las-ud ti potipikado ni Papa Inocencio IX,isu ket nagturpos idiay Collegio Romano ken sinurotna ti naitimpuyog a *[[cursus honorum]]*, a sinurotna ti ulitegna a ni Girolamo Pamphilj a kas mangsalaknib-gupit iti Rota, ken kasla kaniana, nakagun-od ti dignidad iti Kardinal-Padi iti Sant'Eusebio, idi 1629. Isu ket nagsanay a kas maysa nga abogado, isu ti nangsaruno kenni Papa Urbano VIII (1623–44) idi 15 Septiembre 1644, a kas maysa kadagiti kasikapan a papa iti dayta a panawen, nga isu ti nangpadakkel ti temporal a bileg iti Santa Sede. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Alejandro VII

Ni **Papa Alejandro VII** (13 Pebrero 1599 – 22 Mayo 1667), ket naipasngay idi a kas ni **Fabio Chigi**, ket isu idi ti Papa manipud idi 7 Abril 1655, aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Dusa iti patay

Ti **dusa iti patay** wenno ti **panakabitay** ket maysa a legado a pamay-an a ti maysa a tao ket patayen babaen ti estado a kas pammadusa para iti krima. Ti bilin ti ukom a ti maysa a tao ket maipadusa ti kastoy a pamay-an ket maysa a  **patay a sentensia**, bayat ti panagipatay ti tao ket maysa a **panagbitay**. Dagiti krima a mabalin a pagbanagan iti panakabitay a naam-aamuan a kas dagiti *kapital a krima* wenno *kapital a basol*. Ti termino *kapital* ket nagtaud manipud iti Latin *capitalis*, literal a ti "maipapan ti ulo" (a mangitudtudo ti panagbitay babaen ti panagputol).

Ti dusa iti patay ket naar-aramiden idi babaen dagiti adu a kagimongan (ti maysa analatak a nailakssidan ket ti Kievan Rus); iti agdama adda dagiti 58 a pagilian nga agararamid kadagiti kastoy, ken 97 a pagilian ti nagikkat kadagitoy (dagiti nabati ket saanda a nagus-usaren iti sangapulo a tawen wenno saanda a mangipalubos malaksid kadagiti naisangsangayan a pasamak a kas ti panawen ti gubat). Daytoy ket banag iti aktibo a kontrobersia kadagiti nadumaduma a pagilian ken estado, ken dagiti puesto ket aggigiddiat iti kaunegan timaysa a politiko nga ideolohia wenno rehion ti kultura. Kadagiti kameng nga estado ti Kappon ti Europa, ti Artikulo 2 ti Dokumento iti linteg dagiti Kammasapulan a Karbengan iti Kappon ti Europa ket agiparit ti panagusar iti dusa iti patay.

Iti agdama ti Amnistia Internasional ket mangipanpanunot a kaaduan kadagiti pagilian ket abolitionista. Ti Sapasap nga Asemblia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket nangampon, idi 2007, 2008 ken 2010, ti di napatapatan a resolusion a timmawtawag para iti maysa a sangalubongan a panagpasardeng ti panagbitay, nga adda ti panagsirmata ti dumtengan a pannakaikkat. Nupay adu kadagiti pagilian ti nagikkat ti dusa iti patay, sumurok a 60% ti populasion iti lubong ket agtaengda kadagiti pagilian a mangar-aramid para laeng ti panagbitay, a kas ti Republika dagiti tattao iti Tsina, India, ti Estados Unidos ken Indonesia, dagiti uppat a kaaduan ti agtaeng a pagilian ti lubong, nga agtultuloy nga agipakpakat ti dusa iti patay (urayno idiay India, Indonesia ken dagiti adu nga estado ti Estados Unidos ket sagpaminsanda laeng nga us-usaren).Tungngal maysa kadagitoy a pagilian ket simmuppiatda a nagbutos ti resulosion ti Sapasap nga Asemblia.

## Dagiti nagibasaran
**Paammo**

**Bibliograpia**
*
Sapasap a relatibidad

Ti **sapasap a relatibidad**, wenno ti **sapasap a teoria ti relatibidad**, ket isu ti heometriko a teoria ti grabitasion nga inpablaak babaen ni Albert Einstein idi 1916 ken ti agdana apanakaipalpalawagan iti grabitasion iti moderno a pisika. Ti sapasap a relatibidad ket isapsapna ti espesial a relatibidad ken ti linteg ti unibersal a grabitasion ni Newton, nga agit-ited ti naipagkaykaysa a panagipalpalawagan iti grabidad akas maysa tagikua ti heometiko ti limbang ken ti oras, wenno limbang nga oras. A naisangsangayan, ti panagkillo iti limbang nga oras ket dagus a mainaig iti enerhia ken momento ti ania man nga adda nga agdama a banag ken radiasion. Ti pannakaikabagian ket innaganan babaen dagiti Einstein nga ekuasion ti lugar, ti maysa a sistema dagiti sangkapaset laeng nga ekuasion.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran
Buenos Aires

Ti **Buenos Aires** () ket isu ti kapitolio ken ti kadakkelan asiudad iti Arhentina, ken ti maikadua a kadakkelan a metropolitano a lugar idiay Abagatan nga Amerika, kalpasan ti Kalatakan a Sao Paulo. Daytoy ket mabirukan idiay akinlaud nga aplaya ti estuario iti Río de la Plata, idiay abagatan a daya nga aplaya ti kontinete ti Abagatan nga Amerika. Ti Kalatakan a Buenos Aires a konurbasion, a mangiraman pay kadagiti nadumaduma a Probinsia ti Buenos Aires a distrito, ket mangbukel ti maikatlo a kadakkelan a konurbasion idiay Latin nga Amerika, nga addaan iti populasion ti agarup a sangapulo ket tallo a riwriw.

Ti siudad ti Buenos Aires ket saan a paset iti Probinsia ti Buenos Aires, wenno kapitolio ti Probinsia, ngem daytoy ket maysa a naturay a distrito. Idi 1880, kalpasan dagiti dekada ti politikal a pannakigubat, ti Buenos Aires idi ket naipederalisado ken naikkat manipud ti Probinsia ti Buenos Aires. Dagiti patingga ti siudad ket napadakkel tapno mairaman dagiti ili ti Belgrano ken Flores (dagitoy dua ket dagiti agdama a kaarruba ti siudad). Ti 1994 a panagpasayaat iti batay-linteg ket nangited ti siudad ti katurayan, nga isu ti nagtaudan ti pormal a naganna: ***Ciudad Autónoma de Buenos Aires*** (**Naturay a Siudad iti Buenos Aires**). Dagiti umili ket immunada a nagbutos ti maysa a Daulo iti Gobierno (a kas ti Mayor) idi 1996; sakbay, a ti Mayor ket dagus a naidutok babaen ti Presidente iti Republika.

Dagiti tattao a manipud idiay Buenos Aires ket makunkuna dagitoy a kas dagiti *[[porteño]]* (tattao iti puerto). Ti Buenos Aires ket maysa a nagruna a papanan dagiti turista, ken naam-ammuan para kadagiti Europeano nga estilo ti arkitektura ken ti nabaknang a kultural a biag, nga addaan kadagiti kaaduan a konsentrasion dagiti teatro iti lubong. 

Ti Buenos Aires ket agdama a aggaygay-at a mangsangaili ti 2018 a Kalgaw nga Olimpiada ti Kinaagtutubo.

## Dagiti nagibasaran
### Kangrunaan a nagtaudan
*Encyclopædia Britannica 
*[Microsoft Encarta](http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571750/Buenos_Aires_(city).html)(  2009-10-31)
*Sapasap a pakaammo
* Patricia Moglia, Fabián Sislián and Mónica Alabart, *Pensar la historia Argentina desde una historia de América Latina*, Buenos Aires:Plus Ultra

### Paammo

## Dagiti akinruar a silpo

## Ladawan ti siudad
Papa Clemente IX

Ni **Papa Clemente IX** (28 Enero 1600 – 9 Disiembre 1669), ket naipasngay a kas ni **Giulio Rospigliosi**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1667 aginggana idi 1669.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Clemente X

Ni **Papa Clemente X** (13 Hulio 1590 – 22 Hulio 1676), ket naipasngay idi a kas ni **Emilio Bonaventura Altieri**, ket isu idi ti Papa manipud idi 29 Abril 1670 aginggana idi 22 Hulio 1676.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Inocencio XI

Ti **Nasantuan a Papa Inocencio XI** (16 Mayo 1611 – 12 Agosto 1689), ket naipasngay idi a kas ni **Benedetto Odescalchi**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1676 aginggana idi 1689.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Alejandro VIII

Ni **Papa Alejandro VIII** (22 Abril 1610 &ndash; 1 Pebrero 1691), ket naipasngay idi a kas ni **Pietro Vito Ottoboni**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1689 aginggana idi 1691.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Inocencio XII

Ni **Papa Inocencio XII** (13 Marso 1615 – 27 Septiembre 1700), ket naipasngay idi a kas ni **Antonio Pignatelli del Rastrello**, ket isu idi ti Papa iti Romano Katoliko a Simbaan manipud idi 1691 aginggana idi 1700.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo