Masna a Monumento ti Timpoong ken Hibok-Hibok

Ti **Masna a Monumento ti Timpoong ken Hibok-Hibok** ket ti maysa a masna a monumento iti Filipinas a mabirukan idiay Akin-amianan a Mindanao iti isla ti Camiguin. Daytoy ket buklen dagiti dua a napintas a bulkan iti kabambantayan ti Camiguin Mindanao a gumay-at iti bugas ti Camiguin: ti Bantay Mambajao, a mangiraman iti Bantay Timpoong, ti kangatuan a pantokna, ken ti Bantay Catarman, a mangiraman iti Bantay Hibok-Hibok, ti kaikaisuna nga agdama nga aktibo a bulkan iti isla. Nabangon idi 2004 babaen ti Proklamasion Blng. 570 nga impaay babaen ni Presidente Gloria Arroyo, ti masna a monumento ket maysa a nangruna a taudan ti danum nga aglaon ti kaikaisuna a nabati a katudian a bakir iti Camiguin. Daytoy ket mangsuporta iti nadumaduma nga endemiko a flora ken fauna ken ammo pay kadagiti dissuorna, dagiti karayan ken dagiti ubbog.

Idi las-ud ti maika-13 a Ministerial a Miting iti Enbironmento ti ASEAN idi 2015, ti monumento ti Timpoong ken Hibok-Hibok ket pormal a nairangarang a kas maysa a Tawid a Parke ti ASEAN.

## Deskripsion

Ti  a nasalakniban a lugar ket gumay-at iti igid ti tengnga ken akinlaud nga interior ti isla ti Camiguin. Daytoy ket mangiraman pay ti paglappedan a sona iti  a manglikmut iti Bantay Hibok-Hibok ken  a manglikmut iti Bantay Timpoong, ken gumay-at kadagiti uppat nga ili iti isla: ti Mambajao, Catarman, Mahinog ken Sagay.

Iti  iti ngato ti pantar ti baybay, ti Bantay Timpoong ket isu ti kangatuan a pantok ti Bantay Mambajao. Ti Mambajao ket ti tengnga ken ti kadakkelan kadagiti tallo a bulkaniko a bantay ti isla (dagiti sabali ket ti Bantay Catarman ken Bantay Sagay, ammo pay a kas Bantay Guinsiliban). Ti sabali pay a pantok ti Bantay Mambajao ket ti Pantok Mambajao iti  iti ngato ti pantar ti baybay, ken ti maysa a saan a nanaganan a pantok iti kangato iti . Daytpy ket addaan kadagiti pagsinggawan iti bangkrasna a mabirukan iti Turod Campana ken Turod Minokol.

Mabirukan bassit iti amianan a laud ti Mambajao ket ti Bantay Catarman. Ti kangatuan a pantokna ket ti Bantay Hibok-Hibok nga agrukod iti  iti kangato ken naidasig a kas maysa nga aktibo nga estratobulkan. Ti Bantay Tres Marias ken Bantay Vulcan Daan ket dagiti sabali apantok ti Bantay Catarman.

Ti nasalakniban alugar ket ammo pay para kadagiti hidrolohiko a langana, adu kadagitoy ket popular kadagiti turista ken mammagna. Mairaman dagitoy dagiti dissuor a kas ti Dissuor Katibawasan, Binangawan ken Tuasan, dagiti nalamiis ken napudot nga ubbog a kas dagiti adda idiay Ardent ken Santo Niño, ken dagiti adu a karayan a kas ti Karayan Sagay ken Binangawan. Daytoy ket pakabirukan pay ti Obserbatorio ti Bulkan Hibok-Hibok iti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia.

## Flora ken fauna
Ti Timpoong ken Hibok-Hibok ket buklen ti agarup a  dagiti nalumotan a bakir iti kangato iti ,  iti natidda a dipterokarpp a bakir ti tanap iti kangato iti , ken dagiti daga ti bassit a kayo ken dagiti nawaya a karuotan a mangsakop iti nabati a . Naitakder ti masna a monumento para iti konserbasion dagiti madangran ken endemiko a fauna nga agtataeng iti kaunegan dagita a bakir. Mairaman dagitoy ti maysa a sebbangan ti billit ken dagiti dua a mamalia a mabirukan laeng iti Camiguin: ti agbitbitin a loro ti Camiguin, ken ti marabutit iti bakir ti Camiguin ken ti bao iti bakir ti Camiguin. Dagiti sabali pay a fauna ket mairaman ti kullaaw-kali ti Camiguin, writhed hornbill, Mindanao shrew, akikid-ngiwat a tukak ti Camiguin, dakkel-mata a tukak ken ti small rufous horseshoe bat.

Dagiti mulana ket mairaman dagiti tropikal a mula nga endemiko iti Camiguin a kas ti *Miguelia reticulata*, *Medinilla multiflora*, *Memecylon subcaudatum*, *Syzygium camiguense*, *Coelogyne confusa* ken *Goodyera ramosii*.

## Dagiti nagibasaran