Sasao nga Austronesio

Ti **sasao nga Austronesio** ket dagiti pamilia ti pagsasao nga adu a naiwarwaras iti amin a paset ti Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia, Madagascar ken dagiti isla ti Taaw Pasipiko, nga adda met dagiti bassit a kameng iti kontinental nga Asia. Ti sasao nga Austronesio ket naisasao babaen dagiti agarup a 386 a riwriw a tattao, a mangaramid daytoy iti maikalima a kadakkelan a pamilia ti pagsasao babaen dagiti bilang ti agsasao, kalpasan laeng ti sasao nga Indo-Europeano, ti sasao a Sino-Tibetano, ti sasao a Niger-Kongo, ken ti sasao nga Aproasiatiko. Daytoy ket maipada iti Indo-Europeano, Niger–Kongo, ken Aproasiatiko a kas maysa kadagiti kasayaatan a nabangon a pamilia ti pagsasao. Dagiti kangrunaan a sasao nga Austronesio nga addaan iti kaaduan a bilang dagiti agsasao ket ti Malayo (Indones ken Malaysio), Habanes, ken Filipino (Tagalog).

Ni Otto Dempwolff ket isu idi ti immuna a nagsukisok nga ekstensibo a nagsukimat iti Austronesio babaen ti panagusar ti komparatibo a pamay-an. Ti sabali pay nga Aleman, ni Wilhelm Schmidt, ket isu ti nagaramid iti balikas ti Aleman iti *austronesisch* a nagtaud manipud iti Latin  iti *auster* "abagatan nga angin" ken mainayon ti Griego iti *nêsos* "isl". Ti nagan nga *Austronesio* ket naporma idi manipud kadagiti isu met laeng a taudan. Ti pamilia ket naitunos a nanaganan, gapu ta ti kaaduan a sasao nga Austronesio ket naisasao kadagiti isla: bassit laeng dagiti pagsasao, a kas ti Malayo ken ti sasao a Chamiko, ket dagiti indihenio iti nangruna a daga ti Asia. Adu kadagiti sasao nga Austronesio nga addaan iti bassit unay nga agsasao, ngem dagiti kangrunaan a sasao nga Austronesio ket insasao babaen dagiti sangapulo a riniwriw a tattao ken ti maysa a pagsasao nga Austronesio, ti Malay, ket insasao babaen dagiti 250 a riwriw a tattao, a mangaramid daytoy iti maika-8 a kaaduan ti nangisasao a pagsasao iti lubong. Duapolo wenno ad-adu pay kadagiti pagsasao nga Austronesio ket opisial kadagiti respektibo a pagilianda (kitaen ti listaan dagiti kangrunaan ken opisial a sasao nga Austronesio).

Dagiti nadumaduma a taudan ket aggigiddiatda nga agbilang, ngem ti Austronesio ken Niger–Kongo ket dagiti dua a kadakkelan a pamilia ti pagsasao iti lubong, iti tunggal maysa ket addaan iti maysa a pagkalima iti dagup dagiti pagsasao a nabilang iti lubong. Ti heograpikal a gay-at ti Austronesio ket maysa idi a kadakkelan iti ania man a pamilia ti pagsasao sakbay ti pannakaiwarwaras ti Indo-Europeano iti kolonial a paset ti panawen, a mangsakop manipud iti Madagascar aginggana idiay akin-abagatan a daya nga aplaya ti Aprika aginggana iti Isla ti Paskua ti Panagungar idiay akindaya a Pasipiko. Ti Hawayano, Rapa Nui, ken Malagasi (a naisasao idiay Madagascar) ket dagiti adda iti ruar ti heograpia ti pamilia ti Austronesio.

Segun kenni Robert Blust (1999), ti Austronesio ket nabingbingay kadagiti nadumaduma a nangruna a sangsanga, amin malaksid iti maysa kadagitoy ket eksklusibo a mabirukan idiay Taiwan. Ti sasao a Formosano ti Taiwan ket naigrupoda kadagiti ad-adu ngem siam nga umuna nga urnos dagiti subgrupo ti Austronesio. Amin dagiti pagsasao nga Austronesio ket naisasao iti ruar ti Taiwan (mairaman iti pagsasao a Yami) ket tagikua ti sanga ti Malayo-Polinesio, a sagpaminsan a tinawtawagan iti *Ektra-Formosano*.

## Pannakaidasig
Narikut ti akin-uneg nga estruktura ti sasao nga Austronesio. Ti pamilia  ket buklen dagiti adu nga agpapada ken asideg nga agkakabagian a pagsasao nga adu a dagiti bilang ti lugar ti dialekto, isu a narigat daytoy a mabigbig dagiti pagbeddengan a pagbaetan dagiti sanga. Nupay kasta, nalawag daytoy a ti kalatakan a dibersidad ti henelohia ket mabirukan kadagiti sasao a Formosano ti Taiwan, ken ti kabassitan ti dibersidad ket kadagiti is-isla ti Pasipiko, a mangsuporta ti pannakaiwarwars ti pamilia manipud iti Taiwan wenno Tsina. Ti immuna a komprehensibo a panangidasig a mangipaltiing iti daytoy ket ni .

Ti seminal nga artikulo ti panangidasig ti Formosano—ken, babaen ti pagpaatiddog, ti kangatuan nga agpang nga estruktura ti Austronesio—ket idi . Dagiti prominente a Formosanista dagiti lingguista nga espesialista iti pagsasao a Formosano) ket adda problemada kadagiti dadduma a salaysayna, ngem agtultuoloy a ti punto ti reperensia para kadagiti agdama a panagusig iti lingguistika, ken kas ti naipakita dita baba. Ti sasao a Malayo-Polinesio ket kankanayon a mairaman iti sanga nga Akindaya a Formosano n ni Blust gapu ti panagtalinaay a panagbibingay iti proto-Austronesio ti *t, *C aginggana iti /t/ ken *n, *N aginggana iti /n/, ti panangiyalisda iti *S aginggana iti /h/, ken dagiti bokabulario a kas ti *lima "lima" a saan a napasingkedan kadagiti sabali a sasao a Formosano.

Adda dagiti agparang a dua a nalatak a migrasion ti sasao nga Austronesio a napardas a nagsakop kadagiti dakkel a lugar, a nagresultaan dagiti nadumaduma a lokal a grupo nga addaan iti bassit a dakkel a gantingan nga estruktura. Ti immuna idi ket ti Malayo-Polinesio, a naiwarwaras idiay Filipinas, Indonesia, ken Melanesia. Ti sasao a Tengnga a Malayo-Polinesio ket agpapadada a saan a gapu iti kaasideg iti panagkakabagian iti henelohia, ngem imbes ket a gapu dagiti napigsa a sub-estrato manipud kadagiti saan nga Austronesio a pagsasao. Ti maikadua a migrasion ket iti sasao nga Oceaniko idiay Polinesia ken Mikronesia .

Iti pay maipatinayon iti Malayo-Polinesio, sangapulo ket tallo kadagiti pamilia a Formosano ket aduda a maaw-awat. Ti pagsusuppiatan ket maipatengnga kadagiti panagkakabagian a pagbaetan dagitoy a pamilia. Iti panangidasig a naipakita ditoy, ti  ket isilpona dagiti dua a pamilia iti grupo nga Akinlaud a Tantanap, dua pay iti grupo nga Akinlaud a Formosano, ken tallo iti maysa a grupo ti Akindaya a Formosano, bayat a ti  ket isilpona pay dagiti lima a pamilia iti grupo nga Akin-amianan a Formosano. Awaten ti Austronesian Basic Vocabulary Database (2008) ti Akin-amianan, paayenna ti Akindaya, isilpona ti Tsouiko ken Rukai (dagiti dua a nakaro a managbaliw a pagsasao), ken isilpona ti Malayo-Polinesio iti Paiwan iti grupo a Paiwaniko. Ti  pagsisinaenna ti Tsouiko, ken ibagbagana a ti Tsou, Rukai, ken Puyuma ket maipanda iti ruar dagiti panagkonstrukto manen iti Proto-Austronesio.

Dagiti sabali pay a panagadal ket nangipresentada iti ponolohiko nga ebidensia para iti naipabassit a pamilia a Paiwaniko ti Paiwaniko, Puyuma, Bunun, Amis, ken Malayo-Polinesio, ngem daytoy ket saan a naipaltiing iti bokabulario. Ti tattao ti Akindaya a Formosano a Basay, Kavalan, ken Amis ket agbibingayda iti langa ti pagtaengan a nangibagbaga a nagtaudda manipud iti maysa nga isla a tinawtawagay iti *Sinasay* wenno *Sanasay* . Ti Amis, iti naipangpangruna, ket mangitaltalinaayda a nagtaudda manipud iti daya, ken natratoda idi babaen ti Puyuma, nga isu dagiti kaduada a nagtataeng, a kas agserserbi a grupo .

### Blust (1999)

:**Austronesio**
(agpakanawan manipud iti abagatan a laud)

*Pagsasao a Tsou.
*Pagsasao a Saaroa.
*Pagsasao a Kanakanavu.

* Pagsasao a Thao, AKA Sao. Dagiti dialekto a Brawbaw ken Shtafari.
* Tengnga nga Akinlaud a Tantanap
**Pagsasao a Babuza: dagiti dialekto a Taokas, Poavosa; daan a pagsasao a Favorlang.
**Pagsasao a Papora-Hoanya: dagiti dialekto a Papora, Hoanya.

*Pagsasao a Saisiyat: dagiti dialekto a Taai ken Tungho.
*Pagsasao a Pazeh AKA Kulun.

*Pagsasao nga Atayal.
*Pagsasao a Seediq: AKA Truku ken Tarok.

*Akin-amianan (sasao a Kavalaniko).
**Pagsasao a Basay: dagiti dialekto a Trobiawa ken Linaw–Qauqaut.
**Pagsasao a Kavalan.
**Pagsasao a Ketagalan, wenno Ketangalan.
*Tengnga (Ami).
**Maitutop nga Amis.
**Pagsasao a Sakizaya.
* Pagsasao a Siraya.

*Dagiti dialekto ti Mantauran, Tona, ken Maga ti Rukai ket managbaiwda.

### Li (2008)

Daytoy a panangidasig ket mangitalinaay ti Akindaya a Formosano ni Blust, ken mangikaykaysa dagiti sabali nga akin-amianan a pagsasao. Insingasing ni Li ti tinaudan a Proto-Formosano (F0) ken ipadana daytoy iti Proto-Austronesio (PAN), ken surotenna iti modelo ti Starosta (1995). Ti Rukai ken Tsouiko ket nakitkitada a kas nakaro a managbaliw, uray no ti puesto ti Rukai ket nakaro a kontrobersial.

*F0: **Formosano** = **Austronesio**
**
***Mantauran
***Maga–Tona, Budai–Labuan–Taromak
**F1
***
****Tsou
****Akin-abagatan a Tsouiko
*****Saaroa
*****Kanakanabu
***F2
****
*****Akin-amianan a laud (Tantanap)
******Saisiyat–Kulon–Pazeh
******Akinlaud
*******Thao
*******Laud nga Aplaya (Papora–Hoanya–Babuza–Taokas)
*****Atayaliko
******Squliq Atayal
******Ts'ole' Atayal (= C'uli')
******Seediq
****
*****Kavalan–Basay
*****Siraya–Amis
****? **<big>Akin-abagatan</big>** [di nalawag]
*****
******Isbukun
******Akin-amianan ken Tengnga (Takitudu ken Takbanuaz)
*****

### Austronesian Basic Vocabulary Database (2008)

Dagitoy a panagsukimat ket mangibati iti Akin-amianan a Formosano ni Li, ngem pagsisinaenna ti Daya a Formosano ni Blust, ken mangisingasin a ti Paiwan ket mabalin nga asi-asideg iti Malayo-Polinesio. Pagkaykaysaenna pay daytoy ti Tsouiko ken Rukai, dagiti dua a kaaduan a managbaliw a pagsasao iti Li.
:**Austronesio**

Daytoy ket maysa  a nalawag, nga ababa nga agpang a pannakaigrupo
*Basay (dagiti dialekto a Trobiawan, Linaw–Qauqaut)
*Kavalan
*Ketagalan

Dagitoy a grupo ket naisilpoda iti maysa a nakarkulo a 97% a probabilidad.
* Thao (ammo pay a kas Sao. Dagiti dialekto a Brawbaw, Shtafari)
* Akinlaud a Tantanap
**Babuza (ammo pay a kas Favorlang. Dagiti dialekto a Taokas, Poavosa)
**Papora-Hoanya (dagiti dialekto a Papora, Hoanya)
*Saisiyat (dagiti dialekto a Taai, Tungho)
*Pazeh (ammo pay a kas Kulun)
* Atayaliko
**Atayal (Squliq, C’uli’)
**Seediq (ammo  pay a kas Truku, Taroko)

Sabali pay nga ababa nga agpang a pannakaigrupo
*Sakizaya
*Nataoran (Amianan nga Amis)
*Amis

*Bunun

Ti Tsou ken Rukai ket naisilpoda iti kalalainganna a kompidensia, nakarkulo iti 85% a probabilidad.
*Tsouiko
**Tsou
**Saaroa
**Kanakanabu
*Rukai (dagiti dialekto a Mantauran, Tona, ken Maga ket managbaliwda)

* Siraya (dagiti dialekto a Taivoan, Makatao)

*Puyuma

Naisilpo ti Malayo-Poliensio ken Paiwan iti ababa nga agpang a kompidensia (74%).
*Paiwan (akin-abagatan nga ungto ti Formosa)
*Malayo-Polinesio

### Ross (2009)

Idi 2009, insingasing ni Malcolm Ross ti baro a pannakaidasig ti pamilia ti pagsasao nga Austronesio a naibatay iti morpolohiko nga ebidensia manipud kadagiti nadumaduma a sasao a Formosano. Insingasing a dagiti agdama a panagkonstrukto manen para iti Proto-Austronesio ket pudno a maitunos iti maysa nga agpakatengnga nga agpang, nga iterminona iti "Proto-Nuklear nga Austronesio". Iti naipangpangruna, ti panangidasig ni Ross ket saan a mangsuporta ti panagkaykaysa ti sasao a Tsouiko, imbes ket nga inkeddengna a ti sasao nga Akin-abagatan a Tsouiko ti Kanakanavu ken Saaroa ket sabalida a sanga. Daytoy ket mangsuporta ti tunton ni Chang (2006) a ti Tsouiko ket saan  nga umiso a grupo.

:**Austronesio**

*(Managbaliw dagiti dialekto a Mantauran ken Tona–Maga)

*Saan a naibagbaga dagiti subdivision, malaksid iti Saaroa–Kanakanabu a kas sabali manipud iti Tsou.

## Tsart iti panangiyasping ti Austronesio
Dita baba ket ti tsart a mangiyasping ti listaan dagiti bilang ti 1-10 ken dagiti sangapulo ket tallo a balikas iti sasao nga Austronesio;  a naisasao idiay Taiwan, ti Filipinas, ti Is-isla Marianas, Indonesia, Malaysia, Chams wenno Champa idiay Tailandia, Cambodia, ken Bietnam, Daya a Timor, Papua, Baro a Selanda, Hawaii, Madagascar, Borneo ken Tuvalu.




## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

*Bengtson, John D., The "Greater Austric" Hypothesis , Association for the Study of Language in Prehistory.
*Blust, R. A. (1983). *Lexical reconstruction and semantic reconstruction: the case of the Austronesian "house" words*. Hawaii: R. Blust.
*Cohen, E. M. K. (1999). *Fundaments of Austronesian roots and etymology*. Canberra: Pacific Linguistics. 
*Marion, P., *Liste Swadesh élargie de onze langues austronésiennes,* éd. Carré de sucre, 2009
*Pawley, A., & Ross, M. (1994). *Austronesian terminologies: continuity and change*. Canberra, Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, The Australian National University. 
*Sagart, Laurent, Roger Blench, and Alicia Sanchez-Nazas (Eds.)  (2004). *The peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics*. London: RoutledgeCurzon. .
*Tryon, D. T., & Tsuchida, S. (1995). *Comparative Austronesian dictionary: an introduction to Austronesian studies*. Trends in linguistics, 10. Berlin: Mouton de Gruyter. 
*Wittmann, Henri (1972). "Le caractère génétiquement composite des changements phonétiques du malgache." *[http://www.nou-la.org/ling/1972a-malgache.pdf Proceedings of the International Congress of Phonetic Sciences]* 7.807-10. La Haye: Mouton.
* Wolff, John U., "Comparative Austronesian Dictionary. An Introduction to Austronesian Studies", *Language*, vol. 73, no. 1, pp.&nbsp;145–56, Mar 1997, ISSN 0097-8507

## Dagiti akinruar a silpo

*Blust's Austronesian Comparative Dictionary
*Austronesian Basic Vocabulary Database – ABVD (contains over 650 Austronesian Languages)
*Swadesh lists of Austronesian basic vocabulary words (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)
*Summer Institute of Linguistics site showing languages (Austronesian and Papuan) of Papua New Guinea.
* Austronesian Language Resources(*awanen?* *naiyalis?*) ( )
*Spreadsheet of 1600+ Austronesian and Papuan number names and systems – ongoing study to determine their relationships and distribution 
*Languages of the World: The Austronesian (Malayo-Polynesian) Language Family 
*南島語族分布圖