open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Masa

Iti pisika, ti ***masa*** (manipud ti Griego  "sebada a bibingka, tukel [iti masa]") ket tagikua ti pisikal a sistema wenno bagi, a mangited ti irurumsua ti penomena ti resistansia iti bagi iti pannakaipardas babaen ti puersa ken ti kapigsa iti agsinnaranay a maipapan ti grabidad a panagawis dagiti bagi. Dagiti instrumento  a kas dagiti balanse ken gantingan ti masa ket agus-usar kadagita a penomena a panagrukod ti masa. Ti SI unit ti masa ket isu ti kilogramo (kg).

Para kadagiti inaldaw a banag ken dagiti enerhia a nasayaat nga inpalplawag babaen ti Newtonio a pisika, ti masa ket naibagbaga payen a mangirepresenta ti maysa a dagup ti banag, ngem daytoy a panirigan agbalin a madi, kas pagarigan, kadagiti napardas unay wenno dagiti subatomiko a partikula. Iti sapasap daytoy ket agpaypayso met, ti aniaman a bagi nga addaan ti masa ket addaan ti maysa a  kapada a dagup ti enerhia, ken dagiti *amin* a porma ti enernia ket likudanna ti akselerasion babaen ti puersa ken addaan ti maipapan ti grabidad a panagawis; ti pannakaibaga a *banag* ket awan ti sapasap a naitunos a pannakaipalawag babaen ti daytoy a moderno a panirigan.

A kas naibagbaga, malaksid ti pannakaipadana iti enerhia, dagiti nadumadma a kita ti mapaliiw men marukod a penomena ket rimsua manipud ti masa.  Amin dagitoy ket naipakitan a kapada ken agtinnunos iti tungngal maysa no mausar dagitoy iti panagrukod ti masa.

Ti **maipapan ti enerhia a masa** ket isu ti kaadu a panagrukod ti resistansia kadagiti panagbalbaliw iti kapardas ti maysa a banag, (akselerasion).

Ti **maipapan ti grabidad a masa** ket isu ti kaadu a panagrukod a maibagay ti kakaro ti maipapan ti grabidad a puersa a daytoy ket
# ipeksa babaen ti maysa a banag (aktibo a maipapan ti grabidad a masa), wenno
# nasanay babaen ti maysa a banag (natalinaay a maipapan ti grabidad a puersa) no agtinnignay iti maikadua a banag.

Dita ngato iti maikadua a pagarigan ti masa, mangidurog kadagiti panagbalbaliw iti gunay; kasla ti maipapan ti grabidad a puersa ti Daga ket mangidurog kadagiti panagbalbaliw iti gunay iti inaldaw a biag, kasla ti nagtinnag a mansanas ni Newton wenno ti gapuanan ti arko ti beisbol.  Daytoy ket maipakat kadagiti amin nga adda iti daga a banag, manipud kadagiti dutdot ken dagiti kutonn dagiti bato ti banbantay ken dagiti elepante.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*

## Dagiti akinruar a silpo
* "Ti Kapada ti Masa ken Enerhia Mass and Energy"  babaen ni Francisco Flores.
*"Dagiti Misterio ti Masa," 
**"Agbaliw kadi ti masa iti kapardas?" 
**"Ania kadi ti masa poton?"
Keso

Ti **keso** ket makan a nagtaud manipud iti gatas a napataud kadagiti adu a sakup dagiti nanam, dagiti linabag, ken dagiti porma babaen ti panagtitibnok ti protina ti gatas a makunkuna iti kaseina. Daytoy ket buklen dagiti protina ken taba manipud iti gatas, ken kadawyan a gatas daytoy dagiti baka, nuang, dagiti kalding, wenno karnero. Iti las-ud ti panagpataud, ti gatas ket kadawyan a maasipikado, ken ti panagnayon ti ensima ti rennet ket isu ti pagibanagan ti panagtitibnok. Dagiti solidoket mailasin ken maitalmeg iti kanungpalan a porma. Adda met dagiti keso nga addaan kadagiti buot iti rabaw wenno amin-amin. Kaaduan kadagiti keso ket matunaw iti temperatura ti panagluto.

Adda met dagiti ginasut a mapataud a kita ti keso manipud kadagiti nadumaduma a pagilian. Dagiti estiloda, linabag ken dagiti nanam depende iti tinaudan ti gatas (mairaman ti kinnan ti ayup), nupay dagitoy ket pasteurisado, ti linaon a taba ti mantekilia, ti bakteria ken buot, ti proseso, ken panagkataeb. Dagiti yerba, dagiti rekado, wenno suob ti tarikayo ket mabalin a mausar a kas dagiti ahente ti pananginanam. Ti duyaw aginggana ti nalabbasit a maris dagiti adu a keso, a kas ti Red Leicester, ket mapataud babaen ti panagnayon ti atsuete.

Para kadagiti dadduma met a keso, thi gatas ket maitibnok babaen ti panagnayon kadagiti asido a kas ti suka wenno tubbog ti limon. Kaduan kadagiti keso ket naasipikado bassit babaen ti bakteria, a pagtungpalan ti panagbaliw kadagiti asukar ti gatas iti laktiko nga asido, kalpasanna ti panagnayon ti rennet ket mangkompleto ti panagtibnok. Mabalin met a magun-od ti begeteriano a panagsukat ti rennet; kaaduan kadagitoy ket napataud babaen ti panagbinubod ti *Mucor miehei* a fungus, ngem dagiti dadduma met ket naiyaon manipud kadagiti nadumaduma a sebbangan ti *[[Cynara]]*.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Nailustrado a Panagaramid ti Keso  
* Cheese.com – mangiraman kadagiti adu a batayan a datos dagiti nadumaduma a kita ti keso. 
* Pannakaidasig ti keso
Tsokolate

Ti **tsokolate** ket ti naproseso, kadawyan a nasam-it a makan a napataud manipud ti bukel ti tropikal a kayo ti *[[Theobroma cacao]]*. Ti kakaw ket naimuyonganen kadagiti napalabas a tallo a milenio idiay Mehiko, Tengnga nga Amerika ken Akin-amianan nga Abagatan nga Amerika. Ti kasapaan a nadokumentuan a panag-usar ket idi 1100 SK. Ti kaaduan ti Mesoamerikano a tattao ket nagar-aramidda ti mainum a tsokolate, a mairaman dagiti Aztec, nga isuda ket nagar-aramid iti mainum a naamammuan a kas ti *[[panagluto nga Aztec|xocolātl]]* , ti balikas ti Nahuatl a ti kaibuksilanna ket "napait a danum". Ti bukbukel ti kayo ti kakaw ket adda ti nakaro a nanam iti kinapait, ken mabalin a nabubodan tapno makananam ti kasta.

Kalpasan ti panagibubod, ti bukbukel ket mabilag, madalusan, ken kalpasanna ket matuno, ken maikkat ti kontsa tapno mapataud ti bagas ti kakaw. Magilingto dagiti bagas ti kakaw iti masa ti kakaw, ti puro a tsokolate iti nakersang a porma. Gaputa daytoy a masa tikakaw ket kadawyan a maipatubboog ken masukog nga adda wenno awan dagiti nailalaok, daytoy ket tinawtawagan ti arak a tsokolate. Ti arak ket mabalin a maproseso kadagiti dua a komponenete: dagiti solido ti kakaw ken mantekilia ti kakaw. Ti saan a nasam-itan a panangiyurno a tsokolate (napait a tsololate) ket nangruna nga aglaon kadagiti solido ti kakaw ken mantekilia ti kakaw kadagiti nadumaduma a proporsion. Kaaduan kadagiti makmakan a tsokolate tatta nga aldaw ket isu ti porma ti nasam-it a tsokolate, ti panagtitipon dagiti solido ti kakaw, mantekilia tikakaw weeno dadduma pay taba, ken asukar. Ti gatas a tsokolate ket isu ti nasam-it a tsokolate nga aglaon ti tinimok ti gatas wenno kondensada a gatas. Ti puraw a tsokolate ket aglaon ti mantekilia ti kakaw, asukar, ken gatas ngem saan nga aglaon kadagiti solido ti kakaw.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* Kanen dagiti Dios 
* Glosario dagiti termino ti tsokolate 
*
Panagrukod

Ti **panagrukod** wenno  **sukat**, ket ti panangikeddeng ti bilbilang kadagiti banag wenno pasamak. Daytoy ti kangrunaan a batayan kadagiti kaaduan a masna a siensia, teknolohia, ekonomia, ken maipapan ti kaaduan a panagsukisok kadaghiti dadduma pay a siensia sosial.

Ti aniaman a panagrukod ket mabalin a maipato babaen ti sumaganad a kriteria dagiti pateg ti meta a panagrukod: agpang ti panagrukod (a mangiraman ti magnitud), dagiti dimension (dagiti unit), ken pagtagtagiammuan. Mangpakabael dagitoy ti panangipada a maaramid ti baetan dagiti nadumaduma a panagrukod ken mangpabassit ti pannakaallilaw. Uray dagiti kaso iti nalawag a maipapan ti kaadu a panagpapada wenno paggiddiatan, ti maipaadu a panagipag-isu babaen ti maipapan ti kaadu a panagrukod ket masansan a kinaykayat tapno makatulong ti panangipada. Kas pagarigan, ti nadumaduma amaris ket mabalin a mapasayaat no maibatay kadagiti  kaatiddog ti allon ti lawag wenno (maipapan ti kaadu) dagiti pannakaibaga a kas ti "berde" ken "asul" a kankanayon nga aggigiddiat a maipatarus babaen ti nadumaduma a tattao. Ti siensia ti panagrukod ket tinawtawagan ti metrolohia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* BIPM Internasional a Bokabulario ti Panagrukod (VIM) 
* 'Universcale', ti maysa a panagipakat a mangipakpakita ti relatibo a kadakkel dagiti banag
Internet Movie Database

Ti **Internet Movie Database** (**IMDb**) () ket maysa nga online a batayan ti datos ti pakaammo a mainaig kadagiti pelikula, dagiti programa ti telebision ken dagiti ay-ayam a video.  Daytoy ket mangiraman kadagiti aktor, dagiti empleado ti panagpataud, ken dagiti piksion akarakter a naipakita kadagitoy tallo a makitkita a pagliwliwaan ti midia. Manipud idi 2008, ti maysa a lanag ket mangpakabael pay dagiti agar-aramat idiay Estados Unidos ti nadaras a panagkita kadagiti sumurok a 6,000 a peleikula ken dagiti pabya ti telebision manipud ti CBS, Sony ken dagiti nadumaduma pay nga agparpatuat ti nawaya a pelikula.

Daytoy ket maysa kadagiti kadayegan online a papanan iti pagliwliwaan, nga adda dagiti sumurok a 100 a riwiriw a naisangayan nga agar-aramat it itungngal maysa a bulan ken ti natalinaay ken napardas a dumakdakkel a kaada ti mobile. Ti IMDb ket nairugi idi Oktubre17, 1990, ken idi 1998 daytoy ket ginatang idi babaen ti Amazon.com. Manipud idi Agosto 24, 2013 ti IMDb ket addaan kadagiti 2,615,797 a titulo (mairaman kadagiti episode) ken dagiti 5,406,250 a personalidad iti batayan ti datosna, ken dagiti pay 45 a riwriw a nairehistro nga agar-aramat. Ti website ket nairanggo iti 53 babaen ti Alexa.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Listaan dagiti kapitulo ti Wikimedia

Dagiti **kapitulo ti Wikimedia** ket dagiti nailian wenno paset ti nailian dagiti saan nga agganganansia a gunglo a napartuat tapno maiyaddang ti interesado dagiti lokal a gandat ti Wikmedia. Dagiti kapitulo ket nainkalinteganda a nawaya manipud ti Pundasion ti Wikimedia, ken nakitunos kadagiti "Kapitulo a Tulagan" iti Pundasion kalpasan ti panagawat babaen ti Komite dagiti Kapitulo, ken awan ti pannakaturayda kadagiti website ti Pundasion. Dagiti gunglo ket agurnosda kadagiti rehional a konperensia, serbisio para iti komunidad ken sangalubongan a paspasamak a kas iti Wikimania. Manipud idi Abril 2013, adda metten dagiti 39 a mabigbig a kapitulo ti Wikimedia.

## Dagiti nagibasaran

### Bibliograpia
* 
* 
* 
*
Papel

Ti **papel** ket ti naingpis a materiales a napataud babaen ti panagtalmeg kadagiti nabasa a sagut, kadawwan daytoy a ti ubaas a selulosa a nagtaod manipud iti tarikayo, dagiti rutay ken dagiti ruot, ken ti panangipamaga kadagitoy kadagiti nalap-it a sabanas.

Ti papel ket adu ti aramatna a materiales nga adu kadagiti usar. Bayat a ti kadawyan nga usar ket para iti panagsurat ken panagimalditan, daytoy pay ket kaaduan a naus-usar a pagbungon a materiales, kadagiti adu a produkto ti panagdalus , kadagiti adu a bilang ti proseso ti industrial ken panagpatakder, ken naus-usar pay daytoy a kas laok ti makan&nbsp;– a naisangsangayan kadagiti kultura ti Asia.

Ti papel ken proseso ti ubaas a panagaramid ti papel ket naibagbaga a napartuat idiay Tsina idi las-ud ti nasapa a maikadua a siglo AD, ken mabalin a nasapsapa ngem ti tawen ti 105 A.D., babaen ti korte ti eunuko Cai Lun ti Han , urayno ti kasapaan nga arkeolohiko dagiti pirgis ti papel ket nagtaud manipud iti maika-2 a siglo SK idiay Tsina.

Ti moderno nga industria ti ubaas ken papel ket global, a ti Tsina ket isu ti mangiyun-una ti panagpataud keb ti Estados Unidos ti sumarsaruno.

## Pakasaritaan

Ti kaduogan a naamammuan kadagiti arkeolohiko a pirgis ti asideg a simmarunuan ti moderno a papel ket idi maika-2 a siglo SK idiay Tsina. Ti ubaas a proseso ti panagaramid ti papel ket naigupit kenni Cai Lun, ti maika-2 a siglo AD a korte ti eunoko ti Han. RTi papel ket nasayaat a sukat ti seda kadagiti adu a pangipakatan, ti Tsina ket mabalin a makailuas kadagiti adu a kantidad ti seda, ken nakatulong daytoy iti Nabalitokan a Panawen.

Ti papel ket naiwarwaras manipud iti Tsina babaen ti Tengnga a Daya aginggana ti mediebal nga Europa idi maika-13 a siglo, nga idiay ti ti nakabangonan dagiti nabilegan ti danum a molino ti papel. Idi maika-19 a siglo, ti industrial a panagaramid daytoy ket nangipababab ti pategna, ken nangpakabael ti masa a panangisinnukat ti pakaammo ken nakatulong ti adu kadagiti panagsikko ti kultura. Idi 1844, ti Kanadiano nga inbento a ni Charles Fenerty ken ti Aleman a ni F.G. Keller ket nawayada a nagparang-ay ti proseso para iti panag-ubaas kadagiti sagut ti tarikayo.

## Etimolohia

Ti balikas a "papel" ket etimolohiko a nagtaud manipud iti Latin ti *papiro*, a nagtaud met manipud iti Griego ti πάπυρος (*papuros*), ti balikas para iti mula a *[[Cyperus papyrus]]* . Ti papiro ket isu ti napuskol, kasla papel a materiales a napataud manipud iti amag ti mula a *Cyperus papyrus* nga inus-usar idi taga-ugma nga Ehipto ken dagiti dadduma a kultura ti Mediteraneo para iti  panagsurat sakbay ti panangipaammo ti papael iti Tengnga a Daya ken Europa. Urayno ti papael ket etimolohiko a nagtaud manipud iti papiro, dagitoy dua ket adu ti paggiddiatanda a napataud ken ti panagrang-ay ti moderno a papel ket mailasin manipud iti panagrang-ay ti papiro. Ti papiro ket "laminado dagiti masna a mula, bayat a ti papel ket napataud manipud kadagiti sagut a dagiti tagikuada ket banaliwan babaen ti panangiyuper a panagpalukneng wenno panagwarwara.

## Dagiti nagibasaran ken dagiti nota

*

## Dagiti akinruar a silpo
*
*''Kasano ti agaramid ti papel?'' 
*Panagaramid ti organiko a papel
Ultrabioleta

Ti **ultrabioleta** ket isu ti elektromagnetiko a radiasion nga addaan iti kaatiddog ti allon nga ab-ababa ngem ti makitkita a lawag, ngem at-atiddog ngem dagiti rayo-ekis, a daytoy ket isu ti sakup a baetan ti 400 nm ken 10&nbsp;nm, a maipada kadagiti enerhia ti poton manipud iti 3&nbsp;eV aginggana ti 124&nbsp;eV. Daytoy ket nanaganan ti kastoy gapu ta ti espektro ket aglaon kadagiti elektromagnetiko nga allon nga addaan kadagiti prekuensia a nangatngato ngem dagiti mailasin ti tattao a kas ti maris a bioleta. Dagitoy a prekuensia ket saan a makita ti tattao, ngem ti makunkuna nga asideg ti ultrabioleta ket makitkita kadagiti adu nga insekto ken dagiti billit.

Ti ultrabioleta a lawag ket mabirukan iti lawag ti init ken maiparuar babaen dagiti elektriko nga arko ken dagiti espesialisado a lawag a kas dagiti lampara a merkurio ken dagiti nangisit a lawag. Daytoy ket mabalin a gapuanan kadagiti kimiko a reaksion, ket gapuanan ti panagsilnag dagiti adu a sustansia wenno pluoresensia. Ti dakkel a pannakaibagi ti ultrabioleta, a mairaman dagiti amin a pakaabutan ti rabaw ti Daga, ket maidasig a kas di ionisado a radiasion. Dagiti nangatngato nga enerhia ti espektro ti ultrabioleta manipud kadagiti kaatiddog ti allon iti agarup a  10&nbsp;nm aginggana ti 120&nbsp;nm ('nakaro' nga ultrabioleat)ket dagiti ionisado, ngem gapu ti daytoy a pataud, dagitoy a kaatiddog ti allon ket masagepsep babaen ti nitroheno ken napigpigsa pay a sagepsepen babaen ti dioksiheno, ken isu nga adda daytoy ti ababa unay a kaatiddog ti dalan babaen ti angin. Nupay kasta, ti intero nga espektro ti ultrabioleta a radiasion ket adda met dagiti biolohiko a langa ti ionisado a radiasion, ken ad-adu pay a makadadael kadagiti adu a molekula kadagiti biolohiko a sistema ngem ti naibilangan babaen dagiti simple a pataud ti panagpapudot (kas pagarigan ti pannakabilag ti init). Dagitoy a tagikua a naala manipud iti ultrabioleta a bileg ti poton a mangbaliw kadagiti kimiko a piansa kadagiti molekula, urayno awan ti makaanay nga enerhia a mang-ionisado kadagiti atomo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Sakit ti ulo

Ti **sakit ti ulo** ket isu ti ut-ot iti aniaman a lugar iti rehion tia ulo wenno tengnged.  Daytoy ket mabalin a sintoma iti bilang dagiti nadumaduma a kasasaad ti ulo ken tengnged. Ti kulanit ti utek ket saan a sensitibo iti ut-ot gapu ti kaawan dagiti reseptor to ut-ot. Ngem ti ut-ot ket gapuanan babaen ti pannakariro dagiti sensitibo ti ut-ot nga estruktura iti arubayan ti utek.  Siam dagiti lugar ti ulo ken tengned ti addaan kadagitoy a sensitibo ti ut-ot nga estruktura, isu daytoy ti karanio (ti periosteum ti banga-banga), dagiti piskel, dagiti urat ti nerbios, dagiti arteria ken dagiti urat, dagiti subkutaneo a kulanit, dagiti mata, dagiti lapayag, dagiti senos paranasales ken dagiti aangotan.

Adda met dagiti nadumaduma a bilang a sistema ti pannakaidasig para kadagiti sakit ti ulo. Ti kaaduan a mabigbigan ket ti International Headache Society. Ti sakit ti ulo ket di naisangayan a sintoma, a ti kaibuksilanna ket mabalin nga adda dagiti adu a gapuanan.  Ti panangagas ti sakit ti ulo ket depende iti nagtaudan nga etiolohia wenno gapuanan, ngem sapasap daytoy  a mairaman kadagiti analhesiko.

## Pannakaidasig
Dagiti sakit ti ulo ket natalipupos a naidasig babaen ti Internasional a Pannakaidasig dagiti Kirokiro ti Sakit ti Ulo ti International Headache Society nga isu ti nangipablaak ti maikadua nga edision idi 2004. Daytoy a pannakaidasig ket aw-awatemn met babaen ti WHO.

Adda met dagiti sabali a sistema ti pannakaidasigt.  Maysa kadagiti mmuna apanangipadas ket naipablaak idi 1951. Ti National Institutes of Health ket nagparang-ay ti sistema a pannakaidasig idi 1962.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*

## Dagiti akinruar a silpo
*
Agkamkammatalek a teritorio

Ti **agkamkammatalek a teritorio**, **agkamkammatalek a lugar** wenno **pammagtalkan** ket isu ti teritorio a saan nga agtagikua ti napno a politikal a waywaya wenno kinaturay a kas naturay nga estado ngem agtultuloy nga adda iti ruar ti politikal a panagtengngel ti mangtengtengel nga estado ti integral a lugar.

Ti pammagtalken ket sapasap a nailaslasin manipud kadagiti subnasional nga entidad ta saanda a naikeddeng a paset ti integral a  teritorio ti agturturay nga Estado. Ti subnasional nga entidad ket kadawyan a mangirepresenta ti pannakabingbingay ti *maitutop* nga Estado, bayat nga iti agkamkammatalek a teritorio ket masansan nga agtalinaay nga adu a grado iti autonomia manipud iti agtengtengngel nga Estado. Iti naipakasaritaan, kaaduan kadagiti kolonia ket naikeddengda idi a pammagtalken dagiti nagtengtengngel kaniada nga Estado. Kaaduan kadagitoy ket nagbalindan a nawaya, babaen ti pannakatipon kadagiti nawaya akaarubada a pagilian, wenno timmiponda kadagiti nagparukma nga estado. Dagiti agkamkammatalek a nabatbati ket sapasap dagitoy a mangtaltalinaay ti nangato unay a grado ti politikal nga autonomia. Urayno dagiti agkamkammatalek ket mangtaltalinaayda ti grado ti autonomia, saan amin a dagiti autonomo nga entidad ket maikedkeddeng a kas dagiti agkamkammatalek.

Adu kadagiti politikal nga entidad ket addan iti nangruna a puesto a bigbigan babaen ti sangalubongan a tulagan wenno tulagan a nagbanagan iti naisangayan nga agpang ti autonomia wenno pagigiddiatan kadagiti alagaden ti imigrasion. Dagitoy ket sagpaminsan a naikedkeddeng a dagiti agkamkammatalek, ngem opisial a naikedkeddeng babaen dagiti agtengtengngel nga estado kaniada a kas dagiti integral a paset ti estado.Kas pagarigan ti Åland (Pinlandia), Hong Kong (Tsina), ken Macau (Tsina).

## Kitaen pay
* Listaan dagiti naturay nga estado

## Dagiti nota ken dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* George Drower, *Britain's Dependent Territories*, Dartmouth, 1992
* George Drower, *Overseas Territories Handbook*, TSO, 1998

## Dagiti akinruar a silpo
* WorldStatesmen- mairaman dagiti dati nga agkamkammatalek nga estado
Dagiti lehislatibo a distrito iti Bohol

Dagiti **Lehislatibo a Distrito iti Bohol**, ket dagiti umuna, maikadua a distrito, ken maikadua a distrito ket isu dagitoy ti agdama a pannakabagi iti probinsia iti Bohol iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Ti Bohol ket nabingbingayen kadagiti tallo a kongresional a distrito manipud idi 1907, ngem dagiti konpigurasion ti distrito ket nabalbaliwan iti pannakaisubli ti Kamara dagiti Pannakabagi idi 1987. Daytoy ket paset idi ti pannakabagi ti Rehion VII manipud idi 1978 aginggana idi 1984, ken manipud idi 1984 aginggana idi 1986 ket nagbutos kadagiti tallo a sapasap a pannakabagi.

## Umuna a distrito
***[[Dagiti siudad ti Filipinas|Siudad]]**: Siudad ti Tagbilaran
***[[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]]**: Alburquerque, Antequera, Baclayon, Balilihan, Calape, Catigbian, Corella, Cortes, Dauis, Loon, Maribojoc, Panglao, Sikatuna, Tubigon
***Populasion (2010)**:  415,420

### 1907–1972
***[[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]]**: Antequera, Baclayon, Balilihan, Calape, Corella, Cortes, Dauis, Loon, Maribojoc, Panglao, Tagbilaran

## Maika-2 a distrito
***[[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]]**: Bien Unido, Buenavista, Clarin, Dagohoy, Danao, Getafe, Inabanga, Pres. Carlos P. Garcia, Sagbayan, San Isidro, San Miguel, Talibon, Trinidad, Ubay
***Populasion (2010)**:  415,878

:Pimmusay idi Disiembre 25, 2012.

### 1907–1972
***[[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]]**: Alburquerque, Balilihan, Batuan, Bilar, Carmen, Dimiao, Inabanga, Loay, Loboc, Sevilla, Tubigon, Lila (nabangon manen idi 1915), Sikatuna (nabangon manen idi 1917), Clarin (nabangon manen idi 1919), Sagbayan (Borja) (nabangon idi 1949), Catigbian (San Jacinto) (nabangon manen idi 1949)

## Maika-3 a distrito
***[[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]]**: Alicia, Anda, Batuan, Bilar, Candijay, Carmen, Dimiao, Duero, Garcia Hernandez, Guindulman, Jagna, Lila, Loay, Loboc, Mabini, Pilar, Sevilla, Sierra Bullones, Valencia
***Populasion (2010)**:  423,830

### 1907–1972
***[[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]]**: Anda, Candijay, Carmen, Duero, Garcia-Hernandez, Guindulman, Jagna, Getafe, Mabini, Sierra Bullones, Talibon, Ubay, Valencia, Trinidad (Ipil) (nabangon manen idi 1947), Alicia (Batuanan) (nabangon manen idi 1949), Dagohoy (nabangon idi 1956), Buenavista (nabangon idi 1959), Pilar (nabangon idi 1960), San Miguel (nabangon idi 1961), Danao (nabangon idi 1961), Pitogo (nabangon idi 1969)

## Sapasap (awanen)

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Unikonta

Daytoy ket mangiraman kadagiti amoebozoa, opisthokonta, ken mabalin pay a dagiti Apusozoa.

## Klado
Ti grupo ket mangiraman kadagiti eukaryotiko a selula, a kaaduan ket addan ti agmaymaysa a sibibiag a flagelo, wenno dagiti amoebae nga awan iti flagelo.  Dagiti unikonta ket mangiraman kadagiti opisthokonta (dagiti ayup, dagiti fungus, ken dagiti mainaig a porma) ken Amoebozoa.  Iti maigiddiat dagiti dadduma pay a kaaduan nga ammo a grupo ti eukariota, a kaaduan a kadawyan nga addaan iti dua a sibibiag a flagelo (urayno adu met dagiti mailaksid) ket masansan a makunkuna a kas dagiti bikonta.  Dagiti bikonta ket mairaman dagiti Archaeplastida (mulmula ken kabkabagian), Excavata, Rhizaria, ken Chromalveolata.

## Dagiti pakailasinan
Dagiti unikonta ket addaan iti tallo a panagtitipon ti gene nga awan kadagiti bikonta. Dagiti tallo a  genes a naitiptipon kadagiti unikonta ngem saan a ti bakteria wenno dagiti naikodigo nga ensima dagiti bikonta para iti sintesis dagiti pirimidina nukleotido: carbamoyl phosphate synthase, dihydroorotase, aspartate carbamoyltransferase. Daytoy ket mabalin a nakairamanan ti dua a panagtitipon, ti manmano a paris kadagiti pasamak, amangsupsuporat ti nakibinningayan a tinaudan ti Opisthokonta ken Amoebozoa.

Ni Cavalier-Smith ket kasisigud a nagisingasing a dagiti unikonta ket nagtaudda nga addaan iti agmaymaysa a flagelo ken agmaymaysa a basal a bagi.  Daytoy ket saan a mabalin a kasta, nupay kasta, a kas dagiti adda ti flagelo nga opisthokonta, ken dagiti pay adda ti flagelo nga Amoebozoa, a mairaman ti *[[Breviata]]*, ket pudno nga adda ti dua a basal a bagbagi, a kas dagiti kadawyan a 'bikonta' (urayno maymaysa laeng ti addaan iti flagelo iti kaaduan kadagiti unikonta).  Daytoy naparisan a pannaka-urnos ket mabalin pay a makita iti organisasion dagiti sentriolo kadagiti kadawyan a selula ti ayup.  Urayno kastoy ti nagan ti grupo, ti sapasap a tinaudan dagiti amin nga 'unikonta' ket mabalin idi a selula nga addaan iti dua a basal a bagbagi.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Puon ti Biag dagiti Eukariota
Holozoa

Ti **holozoa** ket isu ti grupo dagiti organismo a mangiraman dagiti ayup ken ti kaasitganda nga agmaymaysa a selula a kabkabagian, ngem saan a mairaman dagiti fungus.
  Ti *holozoa* ket isu pay ti daan a nagan para iti henero ti tunicate *Distaplia*.

Gapu ta ti Holozoa ket klado a mairaman dagiti amin nga organismo nga as-asideg a kabagian dagiti ayup ngem dagiti fungus, adda met dagiti mannurat a kaykayatda ti mangbigbig kadagiti grupo ti parapiletiko a kas ti Choanozoa, a kaaduan kadagitou ket buklen ti Holozoa a saan a mairaman dagiti ayup.

Dagiti kaaduan nga ammo a holozoa, malaksid kadagiti ayup, ket dagiti choanoflagellate, a kapdpada unay dagiti kuelio a selula dagiti espongha, ken isunga naiteoria a maikabagian dagitoy kadagiti espongha uray idi maika-19 a siglo.  Ti *[[Proterospongia]]* ket maysa a kas pagarigan ti kolonial a choanoflagellate a mabalin a makaipalawag ti tinaudan dagiti espongha.

Ti pannakaikabagian dagiti sabali nga agmaymaysa a selula a holozoan ket nangrugi laeng a mabigbigan idi tawtawen ti 1990.
Ti grupo a kaaduan a parasitiko a sebbangan a tinawatawagan ti Icthyosporea wenno Mesomycetozoea ket sagpaminsan a naigrupo kadagiti sebbangan iti Mesomycetozoa (kitaen ti paggiddiatan iti pagpatingaan).  Dagiti henero ti amoeboid ti *[[Ministeria]]* ken ti *[[Capsaspora]]* ket mabalin a maikaykaysa iti grupo a tinawtawagan ti Filasterea babaen ti estrukturada dagiti kasla kuerdas a pseudopod.  A kakuyog dagiti choanoflagellate, filasterean ket mabalin dagitoy nga asideg a kabagian dagiti ayup, ken ti maysa a panagusig ket nangigrupo kadagitoy a kas klado ti Filozoa.

## Rekord ti posil
Dagiti kaduogan  a posil dagiti holozoa ket dagiti ayup, a napetsaan idi panawen ti Ediakariko, iti agarup a 600 riwriw a tawtawen.

## Kladograma

## Dagiti nagibasaran
Sitio

Ti **sitio** idiay Filipinas ket isu ti teritorial nga *enclave* a mangporma ti paset ti baranggay.  Daytoy ket kadawyan nga awayl, ti lokasion ti sitio ket kadawyan nga adayo manipud ti sentro ti baranggay ken daytoy ket bukodnanto a baranggay no ti populasionna makaanayen nga adu. Dagiti sitio ket kapadpada dagiti purok ngem ti purok ket ad-adu nga urbano ken isunga asasideg iti sentro ti baranggayr, ket naipangpangruna ti baranggay hall.

Idi las-ud ti kolonial a panwen dagiti Kastila, dagiti sitio ket nailaslasin ken nanaganan tapno dagiti ili ken dagiti siudad ket nalaklakada a makaturay babaen ti sistema ti baranggay, nga idi ket naamammuan iti sistema ti barrio.

## Kitaen pay
* Purok 
* Poblasion
* Baranggay 
* Kodigo ti Lokal a Gobierno
Dagiti grupo ti isla ti Filipinas

Ti **[[Filipinas]]** ket nabingbingay kadagiti tallo a grupo ti isla ti Luzon, Visayas ken Mindanao. Ti Luzon ken Mindanao ket nanaganan manipud kadagiti nangruna nga islada iti isu met laeng a nagnagan, bayat a ti Visayas (ti Is-isla ti Visaya) ket maysa a purpuro.

## Pannakabingbingay
Dagiti nadumaduma nga isla ket naigrupo dagitoy kadagiti nailasin a grupo ti isla babaen ti rehionda: Dagiti rehion ti I aginggana iti V, CAR ken NCR ket para iti Luzon, Dagiti rehion ti VI aginggana iti VIII ket para iti Visayas, ken dagiti Rehion IX aginggana iti Rehion XIII ken ti BARMM ket para iti Mindanao. No ti probinsia ket maipan iti baro a rehion, mabalin daytoy a maipan iti baro a grupo ti isla, kasla ti kaso ti Palawan, idi daytoy ket naipan manipud iti MIMAROPA. Dagiti isla  a grupo ket awan bukodda a gobierno, ngem imbes ket nabingbingay dagitoy kadagiti probinsia, dagiti siudad, dagiti ili ken dagiti baranggay, nga isu dagitoy ti addaan kadagiti lokal a gobierno.

Urayno dagiti grupo ti isla ket awan kadagiti lokal a gobierno, isu a dagiti kapitolio, dagiti dadduma a siudad ket nagbalinda a ti politikal, ekonomia ken dagiti kultural a sentro dagiti grupo ti isla. Ti Manila ket isu ti nailian a kapitolio ken isu ti *de facto* a kapitolio ti Luzon, urayno ti Siudad ti Quezon, ti dati a kapitolio, ket ad-adu kadagiti agtataeng ngem ti Manila. Ti Cebu ket isu ti kadakkelan a siudad iti Visayas. Ti kangrunaan a siudad ti Mindanao ket ti Davao.

## Panagusar iti nagan
### Luzviminda
Ti **Luzviminda** ket isu ti akronimo dagiti nagan ti grupo ti isla (Luzviminda ket para iti **Luz**on, **Vi**sayas ken **Minda**nao) ken nadayeg pay daytoy a nagan para iti babbai a Filipino.

## Kangrunaan nga is-isla
;Luzon

;Visayas:

;Mindanao:

## Kitaen pay
* Listaan dagiti isla ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Purok (paset ti baranggay)

Ti **purok** ket paset ti baranggay ken kakuyog ti sitio, ket isu ti kabassitan kadagiti politikal a pannakabingbingay iti Filipinas. Adda laeng dagiti dadduma a baranggay nga addaan kadagiti purok. 

Idiay Cebu, ti purok ket kadawyan a buklen dagiti 20 aginggana dagiti 50 wenno ad-adu pay a kamkameng depende iti naisangayan a heograpikal a lokasion ken dagiti rimpuok ti balbalay.  Adda met dagiti baranggay ti Cebu ngem addaan kadagiti ad-adu ngem 8 a purok.  No mapartuat daytoy ken maikkan iti bilin babaen ti bilin ti baranggay, ili, wenno siudad, ti purok ket makatungpal kadagiti annong ti gobierno iti pannakitinnulong ken panangimaton dagitil lokal nga opisial. Kadagiti kaaduan a purok , ti agmaymaysa a konsehal manipud iti Sangguniang Baranggay ken Kabataan ket isu ti mangipangulo ti panangiturong ti bukodda a purok. Kadagiti dadduma ti agasmang dagiti opisial ket mabutosan iti tinawen wenno tunggal tallo a tawen. 

Dagiti purok ket kapadpada met dagiti sitio ngem ti sitio ket ad-adu a naisinsina ken ad-adu nga adda kadagiti away bayat a dagiti purok ket as-asidegda iti sentro ti baranggay, ken naipangpangruna iti baranggay hall.

## Kitaen pay
* Sitio 
* Poblacion
* Baranggay

## Dagiti nagibasaran
Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Baguio

Ti **Lehislatibo a Distrito iti Siudad ti Baguio** ket isu ti agdama a pannakabagi ti urbano unay a siudad tif Baguio iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas.

Nangrugi ti 1916 ti saan a nabingbingay a Mountain Province ken ti Siudad ti Baguio ket naikkan ti pannakabagi iti Lehislatura ti Filipinas. Nupay kasta, ti bukodda a tallo a delegado ket naikeddeng babaen ti Gobernador-Heneral ngem ti nabutosan babaen ti nadayeg a butos. Ti Mountain Province ken ti Siudad ti Baguio ket nangrugida laeng a nagbutbutos ti pannakabagida idi 1935 babaen ti Tignay Blng. 4203, nga isu pay ti nangited ti teritorial a pannakasakop para iti tungngal maysa a pannakabagi ti distrito. Sakbay ti 1969 ti siudad ti Baguio ket nairepresenta idi a kas paset ti maikadua a distrito ti Mountain Province, malaksid iti panawen ti gubat esponsor ti Hapon a Nailian nga Asemblia manipud idi 1943 aginggana idi 1944, idi ti siudad ti Baguio ket nairepresenta babaen ti dua a delagado.

Ti nadokumentuan tilinteg a siudad ti Baguio ken ti sub probinsia ti Benguet ket nairepresntada idi a kas paset ti maikadua a distrito ti Mountain Province aginggana idi 1969, kalpasan ti pannakabingbingay ti daan a probinsia idi Hunio 18, 1966 babaen ti Republika a Tignay Blng. 4695.  Manipud idi 1969 aginggana idi 1972 ti Benguet ken Siudad ti Baguio ket nagkaduada anagbutos ti maysa a representatibo.

Ti Baguio ket naireresenta idi babaen ti Interim Batasang Pambansa a kas paset ti Rehion I manipud idi 1978 aginggana idi 1984. Ti siudad idi ket naikkan ti sabali a pannakabagi iti Kadawyan a Batasan kalpasan a naidasig nga urbano unay a siudad idi Disiembre 22, 1979 babaen ti Batas Pambansa Blg. 51. Ti Baguio ket naigrupo manen idi iti Benguet para iti representasion iti naipasubli a Kamara dagiti Pannakabagi ken naikeddeng a kas ti umuna akongresional a distrito ti probinsia babaen ti baro a Batay-linteg a napaneknekan idi Pebrero 7, 1987. Kalpasan ti pannakanagan manen dagiti distrito ti Benguet, ti siudad manen ket nagbutos ti pannkabagi babaen ti bukodna a nagan a nangrugi idi 1995.

## Maymaysa a distrito
***Populasion (2010)**: 318,676

## Sapasap (awanen)

## Kitaen pay
*Lehislatibo a distrito iti Mountain Province
*Lehislatibo a distrito iti Benguet

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Lehislatibo a distrito iti Occidental Mindoro

Ti **Lehislatibo a Distrito iti Occidental Mindoro** ket isu ti pannakabagi ti Probinsia ti Occidental Mindoro iti Kamara dagiti Pannakabagi. Ti Occidental Mindoro ket nairepresenta idi a kas paset ti Probinsia ti Mindoro sakbay a naikkan ti bukodna a pannakabagi idi 1951.  Manipud idi 1978 aginggana idi 1984 daytoy ket paset idi ti pannakabagi ti Rehion IV-A. 

## Maymaysa a distrito
***Populasion (2010)**: 452,971

: Nabutosan iti espesial a panagbutos idi Nobiembre 13, 1951, kalpasan ti pannakabingbingay ti Probinsia ti Mindoro iti Hunio 13, 1950.
: Sinukatanna ni Ma. Amelita C. Villarosa gapu iti Elektoral a Tribunal ti Kamara a naikeddeng idi Agosto 29, 2000. 

## Kitaen pay
*Lehislatibo a distrito iti Mindoro

## Dagiti nagibasaran

*Biblioteka ti Kongreso ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Dagiti lehislatibo a distrito iti Siudad ti Antipolo

**Dagiti Lehislatibo a Distrito iti Siudad ti Antipolo**, ket isu dagiti umuna ken maikadua a distrito, ken isu dagitoy ti agdama a pannakabagi ti siudad ti Antipolo iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. 

Manipud idi 1907 aginggana idi 1972, ti Antipolo ket ket nairepresenta idi iti Kongreso a kas paset ti maikadua a distrito iti Rizal. Ti probinsia ti Rizal ket nairepresenta idi iti Interim Batasang Pambansa a kas paset ti Rehion IV-A manipud idi 1978 aginggana idi 1984, ken nagbutos kadagiti  dua a sapasap a pannakabagi iti Kadawyan a Batasang Pambansa idi 1984

Ti Antipolo ket naikabil idi iti umuna a distrito iti Rizal kalpasan ti pannaka-urnos manen dagiti lehislatibo a distrito ti probinsia babaen ti baro a  Batay-linteg a nangrugi idi Pebrero 7, 1987. Kalpasan ti pannakabalinna a siudad babaen ti Republika a Tignay Blng. 8508  a napasingkedan idi Pebrero 13, 1998, ken nalagdaan idi Abril 4, 1998, ti Antipolo ket naisina idi manipud ti umuna adistrito ken nagbutos ti bukodna a pannakabagi a nangrugi idi 1998. Ti siudad ket nabingbingay idi kadagiti dua a kongresional a distrito iti Disiembre 22, 2003, babaen ti RA 9232 , ken nagbutos kadagiti dua a pannakabagi a nangrugi idi 2004.

## Umuna a distrito

***[[Baranggay|Barbaranggay]]**: Bagong Nayon, Beverly Hills, De La Paz, Mambugan, Mayamot, Munting Dilao, San Isidro, Santa Cruz
***Population (2015)**: 358,156

:Naidutok a Sekretario iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno idi Pebrero 5, 2006.

## Maika-2 a distrito

***[[Baranggay|Barbaranggay]]**: Calawis, Cupang, Dalig, Inarawan, San Jose, San Juan, San Luis, San Roque
***Population (2015)**: 418,230

## Maymaysa a distrito (awanen)

## Kitaen pay
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Rizal

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Lehislatibo a distrito iti Batanes

Ti **Lehislatibo a Distrito titi Batanes** ket isu ti pannakabagi ti probinsia ti Batanes iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. 

Ti Batanes ket immuna idi a nairepresenta a kas paset ti umuna a distrito ti Cagayan iti Umuna a Lehislatura ti Filipinas, kalpasan ti pannakabangonna a kas sub probinsia ti Cagayan babaen ti Tignay Blng. 1693 a naaramid idi Agosto 20, 1907. Kalpasan ti pannakabangonna manen a kas kadawyan a probinsia idi Mayo 20, 1909 babaen ti Tignay Blng. 1952, ti Batanes ket naidatonan idi ti bukodna a pannakabagi, ken nagbutos ti immuna a bukodna a pannakabagi idi 1909.  Ti probinsia ket saan idi a bukod a nairepresenta iti Nailian nga Asemblia ti naesponsoran ti Hapon a Maikadua a Republika ti Filipinas.

Ti probinsia ket nairepresenta idi iti Interim Batasang Pambansa a kas paset ti Rehion II manipud idi 1978 aginggana idi 1984, ken nagbutos ti maysa a pannakabagi iti Kadawyan a Batasang Pambansa iti 1984. Ti Batanes ket nagataginayon ti maymaysa a bukodna a kongresional a distrito babaen ti baro a Batay-linteg a nangrugi idi Pebrero 7, 1987, ken nagbutos ti kamengna iti naipasubli a Kamara dagiti Pannakabagi isu met laeng a tawen.

## Maymaysa a distrito
'''Dagiti ili''':Basco, Itbayat, Ivana, Mahatao, Sabtang, Uyugan
***Populasion (2010)**: 16,604

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Lehislatibo a distrito iti Aklan

Ti **Lehislatibo a Distrito iti Aklan** ket isu ti pannakabagi ti probinsia ti Aklan iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Sakbay ti panagbutos ti bukodna a pannakabagi idi 1957, ti probinsia ket nairepresenta idi a kas paset dagiti maikadua ken maikatlo a distrito ti Capiz. Manipud idi 1978 aginggana idi 1984 daytoy ket paset idi ti pannakabagi ti Rehion VI.

## Maymaysa a distrito
'''Dagiti ili''': Altavas, Balete, Banga, Batan, Buruanga, Ibajay, Kalibo, Lezo, Libacao, Madalag, Makato, Malay, Malinao, Nabas, New Washington, Numancia, Tangalan

***Populasion (2010)**: 535,725

## Kitaen pay
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Capiz

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Lehislatibo a distrito iti Antique

Ti **Lehislatibo a distrito iti Antique** ket isu ti pannakabagi ti probinsia ti Antique iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Daytoy ket paset idi ti pannakabagi ti Rehion VI manipud idi 1978 aginggana idi 1984. 

## Maymaysa a distrito
'''Dagiti ili''': Anini-y, Barbaza, Belison, Bugasong, Caluya, Culasi, Hamtic, Laua-an, Libertad,  Pandan, Patnongon, San Jose de Buenavista, San Remigio, Sebaste, Sibalom, Tibiao, Tobias Fornier,Valderrama

***Populasion (2010)**: 546,031

## Sapasap (awanen)

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Bacolod

Ti **Lehislatibo a Distrito iti Siudad ti Bacolod** ket isu ti pannakabagi ti Siudad ti Bacolod iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Daytoy idi ket nairepresenta a kas paset ti  maikadua a distrito ti Negros Occidental manipud idi 1907 aginggana idi 1972 (malaksid idi 1943 aginggana idi 1944) ken 1984 aginggana idi 1986, ken ti Rehion VI manipud idi 1978 aginggana idi 1984. 

## Maymaysa a distrito
***Populasion (2010)**: 511,820

## Sapasap (awanen)

## Kitaen pay
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Negros Occidental

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Lehislatibo a distrito iti Biliran

Ti **Lehislatibo a Distrito iti Biliran** ket isu ti pannakabagi ti probinsia ti Biliran iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Daytoy ket paset idi ti pannakabagi ti Leyte aginggana idi 1995. 

## Maymaysa a distrito
'''Dagiti ili''':Almeria, Biliran, Cabucgayan, Caibiran, Culaba, Kawayan, Maripipi, Naval

***Populasion (2010)**: 161,760

## Kitaen pay
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Leyte

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Lehislatibo a distrito iti Tawi-Tawi

Ti **Lehislatibo a Distrito iti Tawi-Tawi** ket isu ti pannakabagi ti probinsia ti Tawi-Tawi iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Ti Tawi-Tawi ket immuna  naidatonan ti bukodna apannakabagi idi 1984, daytoy idi ket paset ti pannakabagi ti Sulu aginggana idi 1972, ken ti Rehion IX manipud idi 1978 aginggan idi 1984.

## Maymaysa a distrito
'''Dagiti ili''': Bongao, Languyan, Mapun, Panglima Sugala, Sapa-Sapa, Sibutu, Simunul, Sitangkai, South Ubian, Tandubas, Turtle Islands

***Populasion (2010)**: 366,550

## Sapasap (awanen)

## Kitaen pay
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Sulu
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Mindanao ken Sulu

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Dagiti lehislatibo a distrito iti Sultan Kudarat

**Dagiti Lehislatibo a Distrito iti Sultan Kudarat** ket isu ti pannakabagi ti probinsia ti Sultan Kudarat iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Ti Sultan Kudarat ket paset idi ti pannakabagi ti Rehion XII manipud idi 1978 aginggana idi 1984. Daytoy ket immuna idi nadatonan ti bukod a pannakabagi idi 1984. Idi Oktubre 10, 2006, Ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo ket nangpirma ti *Republika Tiganya Blng. 9357* a nagpartuat ti dua a sabali a kongresional a distrito iti probinsia.

## Umuna a distrito
***[[Dagiti siudad ti Filipinas|Siudad]]**: Tacurong
***[[Dagiti ili ti Filipinas|Dagiti ili]]**: Columbio, Isulan, Lambayong, Lutayan, President Quirino
***Populasion (2010)**: 363,719

## Maika-2 a distrito
***[[Dagiti siudad ti Filipinas|Siudad]]**: awan
***[[Dagiti ili ti Filipinas|Dagiti ili]]**: Bagumbayan, Esperanza, Kalamansig, Lebak, Palimbang, Sen. Ninoy Aquino
***Populasion (2010)**: 383,368

## Maymaysa a distrito (awanen)

## Kitaen pay
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Cotabato

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Taguig

Ti **Lehislatibo a Distrito iti Siudad ti Taguig** ket isu ti pannkabagi ti *Distrito ti Maikadua a Konsehal* ti Siudad ti Taguig iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Daytoy ket nabangon babaen ti Republika Tignay Blng. 8487 idi Pebrero 11, 1998, a nangbaliw ti Taguig iti urbano unay a siudad, ngem daytoy ket saan a nangrugi aginggana idi Disiembre 8, 2004. Immuna a nagbutos iti pannakabagina iti 2007. Sakbay ti pannakapartuatna, daytoy ket paset idi ti  Lehslatibo a distrito iti Siudad ti Pateros-Taguig.

## Maymaysa a distrito

***[[Baranggay|Barbaranggay]]**: Bagumbayan, Central Bicutan, Central Signal Village, Katuparan, Maharlika Village, North Daang Hari, North Signal Village, Pinagsama, South Daang Hari, South Signal Village, Tanyag, Upper Bicutan, Western Bicutan
***Kalawa**: 8.86&nbsp;km²
***Populasion (2010)**: 366,212

: Sinukatanna ni Henry M. Dueñas, Jr. (Lakas-Kampi-CMD) para iti Elektoral a Tribunal ti Kamara a panangikeddeng idi Pebrero 28, 2010.

## Kitaen pay
*Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Pateros-Taguig

## Dagiti nagibasaran

*Republika Tignay Blng. 8487. *Naala idi Marso 21, 2007.*
*COMELEC Resolusion 7801 . *Naala idi Marso 21, 2007.*
*Ti SC ket nangikeddeng ti esolusion ti Comelec a nangpasingked ti pannakasiudad ti Taguig. *Naala idi Marso 21, 2007.*
*Senso 2000 - Kanungpalan a bilbilang . *Naal idi Abril 5, 2007.*

*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Lehislatibo a distrito iti Kalinga

Ti **Lehislatibo a Distrito iti Kalinga** ket isu ti agdama a pannakabagi ti probinsia ti Kalinga iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. 

Idi daytoy pay laeng ket sub probinsia, ti Kalinga ketnairepresenta idi a kas paset ti awan itan nga umuna distrito ti saan a nabingbingay a Mountain Province manipud idi 1916 aginggana idi 1969. Idi nabingbingay ti Mountain Province idi 1969, ti sub probinsia ti Kalinga ket nagbalin a paset ti probinsia ti Kalinga-Apayao, a nagbutos ti bukodna pannakabagi manipud idi 1969 aginggana idi 1972. Ti Kalinga-Apayao ket nairepresenta idi iti Interim Batasang Pambansa a kas paset ti Rehion II manipud idi 1978 aginggana idi 1984, ken nagbutos ti maysa a pannakabagi iti Kadawyan a Batasang Pambansa idi 1984.

Ti Kalinga-Apayao ket nagtaginayon ti bukodna a maymaysa a kongresional a distrito babaen ti baro a Batay-linteg a nangrugi idi Pebrero 7, 1987, ken nagbutos kadagiti kamengna iti naipasubli a Kamara dagiti Pannakabagi a nangrugi iti isumet laeng a tawen. Ti Kalinga ket naidatonan idi ti bukodna apannakabagi kalpasan ti pannakapasingked ti Republika Tignay Blng. 7878 idi Mayo 8, 1995, a nangisina iti daytoy manipud ti sub probinsia ti Apayao. Ti probinsia ket nangrugrugi a nagbutos ti bukodna apannakabagi idi 1998.

## Maymaysa a distrito
* '''Siudad''': Siudad ti Tabuk
* '''Dagiti ili''':Balbalan, Lubuagan, Pasil, Pinukpuk, Rizal, Tanudan, Tinglayan

***Populasion (2010)**: 201,613 

## Kitaen pay
*Lehislatibo a distrito iti Kalinga-Apayao

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Lehislatibo a distrito iti Ifugao

Ti **Lehislatibo a Distrito iti Ifugao** ket isu ti agdama a pannakabagi ti probinsia ti  Ifugao iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Ti probinsia ket inrepresenta idi a kas paset ti saan a nabingbingay a Mountain Province manipud idi 1916 aginggana idi 1969, idi daytoy ket naidatonan ti bukodna a pannakabagi a kas maysa a nawaya probinsia. Manipud idi 1978 aginggana idi 1984 daytoy ket paset idi ti pannakabagi ti Rehion II, ken manipud idi 1984 daytoy ket nagtagikuan ti bukodna a pannakabagi. 

## Maymaysa a distrito
* '''Dagiti ili''': Aguinaldo, Alfonso Lista, Asipulo, Banaue, Hingyon , Hungduan, Kiangan, Lagawe, Lamut, Mayoyao, Tinoc 
***Population (2010)**: 191,078

## Sapasap (awanen)

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Dagiti lehislatibo a distrito iti Siudad ti Caloocan

**Dagiti Lehislatibo a Distrito iti Siudad ti Caloocan**, ket isu dagiti umunat ken maikadua a distrito ken isu dagitoy ti pannakabagi to Siudad ti Caloocan iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Daytoy ket nairepresenta idi  a kas paset ti umuna a distrito ti Rizal manipud idi 1907 aginggana idi 1972, ken ti Rehion IV manipud idi 1978 aginggana idi 1984. Daytoy ket nagbutos ti dua a sapasap a pannakabagi iti Kadawyan a Batasang Pambansa manipud idi 1984 aginggana idi 1986, ken nabingbingay  daytoyen kadagiti dua a distrito manipud idi naipasubli ti Kamara dagiti Pannakabagi idi 1987.

## Umuna a distrito
***[[Baranggay|Barbaranggay]]**: Dagiti baranggay ti 1 aginggana ti 4, 77 aginggana ti 85, 132 aginggana ti 188 
***Kalawa**: 45.44 km²
***Populasion (2010)**: 1,093,424

## Maika-2 a distrito
***[[Baranggay|Barbaranggay]]**: Dagiti baranggay ti 5 aginggana ti 76, 86 aginggana ti 131
***Kalawa**: 7.67 km²
***Populasion (2010)**: 395,616

## Sapasap (awanen)

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Lehislatibo a distrito iti Catanduanes

Ti **Lehislatibo a Distrito iti Catanduanes** ket isu ti pannakabagi ti Probinsia ti Catanduanes iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Ti Catanduanes ket nairepresenta idi a kas paset ti maikadua a distrito ti Albay manipud idi 1907 aginggana idi 1931, ken binukel idi ti maikapat a distrito ti probinsia manipud idi 1931 aginggana idi 1946. Nangrugrugi daytoy a nagbutos ti bukodna a pannakabagi idi 1946, kalpasan a nagbalin a probinsia idi 1945. Manipud idi 1978 aginggana idi 1984, daytoy ket paset idi ti pannakabagi ti Rehion V. 

## Maymaysa a distrito
*'''Dagiti ili''': Bagamanoc, Baras, Bato, Caramoran, Gigmoto, Pandan, Panganiban, San Andres, San Miguel, Viga, Virac

***Populasion (2010)**: 246,300

## Kitaen pay
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Albay

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Lehislatibo a distrito iti Quirino

Ti maymaysa a **Lehislatibo a Distrito iti Quirino** ket isu ti pannakabgi ti Probinsia ti Quirino iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Ti probinsia ket paset idi ti Nueva Vizcaya aginggana idi 1973, ken naudi a nairepresenta iti Kongreso a kas paset ti Nueva Vizcaya idi 1972. Manipud idi 1978 aginggana idi 1984 daytoy ket paset idi ti pannakabagi ti Rehion II, ken nakagun-od ti bukodna a pannakabagi idi 1984. 

## Maymaysa a distrito
* '''Dagiti ili''': Aglipay, Cabarroguis, Diffun, Maddela, Nagtipunan, Saguday

***Populasion (2007)**: (2015): 188,991

## Kitaen pay
*Lehislatibo a distrito iti Nueva Vizcaya

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
Dagiti lehislatibo a distrito iti Camarines Norte

**Dagiti Lehislatibo a Distrito iti Camarines Norte** ket isu dagiti pannakabagi ti probinsia ti Camarines Norte iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Ti Camarines Norte ket nairepresenta idi a kas paset ti umuna ken maikadua a distrito ti  Ambos Camarines sakbay idi naikkan ti bukodna a pannakabagi, kalpasan ti pannakabingbingay ti Ambos Camarines idi 1919 iti Norte ken Sur. Manipud ti 1978 aginggana idi 1984, daytoy ket paset idi ti pannakabagi ti Rehion V. 

Ti pannkaipasa ti Republika Tignay 9725 ket nangikkat ti maymaysa a distrito ti probinsia ken biningbingay ti probinsia kadagiti dua a distrito a nangrugi kadagiti panagbutos idi 2010.

## Umuna a distrito

***[[Dagiti ili ti Filipinas|Dagiti ili]]**:  Capalonga, Jose Panganiban, Labo,  Paracale, Santa Elena
***Populasion (2010):** 272,968

## Maika-2 a distrito

***[[Dagiti ili ti Filipinas|Dagiti ili]]**:  Basud, Daet, Mercedes, San Lorenzo Ruiz, San Vicente, Talisay, Vinzons
***Populasion (2010):** 269,947

: Pimmusay iti opisina idi Septiembre 16, 2015.

## Maymaysa a distrito (awanen)
***Populasion (2007)**: 513,785

## Kitaen pay
*Dagiti lehislatibo a distrito iti Ambos Camarines

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas