Dagiti siensia ti biag

**Dagiti siensia ti biag** buklenda dagiti sanga ti siensia a mangiraman iti sientipiko a panagadal ti biag — a kas kadagiti ayup (a pakairamanan dagiti tao), mikroorganismo, ken mula. Daytoy ti maysa kadagiti dua a kangrunaan a sanga dagiti masna a siensia, ti sabali ket dagiti maipapan ti bagi a siensia, a mainaig iti saan a sibibiag a banag. Ti biolohia ket isu ti sapasap a masna a siensia a mangad-adal ti biag, nga adda dagiti dadduma pay a siensia ti biag a kas dagiti sub-disiplinana.

Ti dadduma a siensia maipapan iti biag ket nakasentroda iti espesipiko a kita ti organismo. Kas pagarigan, ti soolohia ket panagadal kadagiti ayup, idinto ta ti botanika ket panagadal kadagiti mula. Ti dadduma a siensia ti biag ket agpokusda kadagiti aspeto a gagangay iti amin wenno adu a kita ti biag, kas iti anatomia ken henetika. Agpokus ti dadduma iti mikro nga eskala (kas pagarigan, molekular a biolohia, biokimia), idinto ta agpokus ti dadduma iti dakdakkel nga eskala (kas pagarigan, sitolohia, immunolohia, etolohia, parmaseutika, ekolohia). Ti sabali pay a kangrunaan a sanga ti siensia ti biag ket ramanen ti panangtarus iti isip — ti neurosiensia. Dagiti natakuatan iti siensia ti biag ket makatulongda iti panangpasayaat iti kalidad ken kasasaad ti biag, ken addada dagiti aplikasionda iti salun-at, agrikultura, medisina, ken kadagiti industria ti parmaseutika ken siensia ti taraon (bromatolohia). Kas pagarigan, nangipaayda iti impormasion maipapan iti dadduma a sakit, a nakatulong iti pannakaawat iti salun-at ti tao.

## Dagiti pamunganayan a sanga dagiti siensia ti biag

* Biolohia – nasientipikuan a panagadal ti biag
* Anatomia – panagadal ti porma ken annongen, kadagiti mula, ayup, ken dadduma pay nga organismo
** Histolohia – panagadal dagiti tisyu
** Neurosiensia – panagadal ti sistema ti nerbios
* Astrobiolohia – panagadal ti pannakabukel ken kaadda ti biag iti law-ang
* Bioteknolohia – panagadal ti kombinasion ti sibibiag nga organismo ken teknolohia
* Biokimika – panagadal dagiti kimiko a reaksion a kasapulan tapno adda ken agandar ti biag, a masansan a naipamaysa iti selula
* Bioimpormatika – panagaramid dagiti pamay-an wenno dagiti software nga alikamen para iti panagidulin, pananggun-od, panangorganisar ken panangusig kadagiti biolohiko a datos tapno mapartuat dagiti makagunggona a biolohiko a pannakaammo
* Biopisika – panagadal dagiti biolohiko a proseso babaen ti panangyaplikar kadagiti teoria ken pamay-an a tradisional a maus-usar kadagiti pisiko a siensia
** Biomekanika – panagadal ti mekanika dagiti sibibiag a parsua
* Botanika – panagadal dagiti mula
** Agrostolohia – panagadal dagiti ruruot ken dagiti kita a kas iti ruot
** Pikolohia – panagadal dagiti alga
* Biolohia ti selula (selular a biolohia, sitolohia) – panagadal ti selula kas kompleto a yunit, ken dagiti molekular ken kimiko a pannakilangen a mapasamak iti uneg ti sibibiag a selula
* Narang-ay a biolohia – panagadal dagiti proseso a pakabuklan ti maysa nga organismo, manipud iti sigoto agingga iti kompleto a patakder
* Ekolohia – panagadal ti pannakilangen dagiti sibibiag nga organismo iti maysa ken maysa, kasta met kadagiti saan a sibibiag nga elemento ti aglawlawda
* Ensimolohia – panagadal dagiti ensima
* Ebolutibo a biolohia – panagadal ti nagtaudan ken ebolusion dagiti sebbangan iti panaglabas ti panawen
** Ebolutibo a narang-ay a biolohia – panagadal ti ebolusion ti panagrang-ay, nga agraman ti molekular a kontrolna
* Henetika – panagadal dagiti hene ken ti panagtawid
* Immunolohia – panagadal ti sistema ti immuno
* Biolohia ti taaw – panagadal dagiti organismo ti taaw
** Biolohiko nga oseanograpia – panagadal ti biag kadagiti taaw ken dagiti pannakilangenda iti aglawlaw
* Mikrobiolohia – panagadal dagiti mikroskopiko nga organismo (kayatna a sawen, dagiti mikroorganismo) ken dagiti pannakilangenda iti dadduma pay a sibibiag nga organismo
** Aerobiolohia – panagadal dagiti panagdaliasat ken pannakaibiahe dagiti mikroorganismo iti angin
** Bakteriolohia – panagadal dagiti bakteria
** Birolohia – panagadal dagiti birus ken dagiti kasla birus nga ahente
* Molekular a biolohia – panagadal ti biolohia ken dagiti biolohiko nga annongen iti molekular a tukad, a dadduma kadagitoy ket agsisinnublat iti biokimika, henetika, ken mikrobiolohia
** Estruktural a biolohia – sanga ti molekular a biolohia, biokimika, ken biopisika, mainaig iti molekular a patakder dagiti biolohiko a makro-molekula
* Mikolohia – panagadal dagiti fungus
* Paleobiolohia – panagadal dagiti prehistoriko nga organismo
* Parasitolohia – panagadal dagiti parasito, dagiti sangailida, ken relasion iti nagbaetanda
* Patolohia – panagadal dagiti makagapu ken epekto ti sakit wenno pannakadangran
* Biolohia ti tao – biolohiko a panagadal dagiti tattao
** Parmakolohia – panagadal ti panagtignay ti droga
** Biolohiko (wenno pisiko) nga antropolohia – panagadal dagiti tattao, di tattao, ken hominido
** Biolingguistika – panagadal ti biolohia ken ebolusion ti pagsasao
* Pisiolohia – panagadal ti panagandar dagiti sibibiag nga organismo ken dagiti organo ken paset dagiti sibibiag nga organismo
* Biolohia dagiti populasion – panagadal dagiti grupo dagiti organismo a konespesipiko (kayatna a sawen, agpada ti sebbangda)
** Dinamika dagiti populasion – panagadal dagiti ababa ken atiddog a panagbalbaliw iti kadakkel ken edad a pakabuklan dagiti populasion, ken dagiti biolohiko ken ekolohiko a proseso a mangimpluensia kadagitoy a panagbalbaliw. Maipapan ti dinamika dagiti populasion iti pamay-an a maapektaran dagiti populasion babaen ti bilang ti pannakayanak ken ipapatay, ken babaen ti imigrasion ken emigrasion, ken adalenna dagiti topiko a kas ti panaglakay ti populasion wenno panagbaba ti populasion.
* Sintetiko a biolohia – panangdisenio ken panangbangon kadagiti baro a biolohiko nga entidad, a kas kadagiti ensima, henetiko a sirkuito, ken selula, wenno panangdisenio manen kadagiti agdama a biolohiko a sistema
* Biolohia dagiti sistema – panagadal ti panagtipon ken dagiti panagpannuray dagiti nadumaduma a paset iti uneg ti biolohiko a sistema, a nangnangruna a naipamaysa iti akem dagiti metaboliko a dalan ken dagiti estrategia ti selular a komunikasion iti pisiolohia
* Teoriko a biolohia – panangusar kadagiti abstraksion ken matematiko a modelo tapno mangadal kadagiti biolohiko a pasamak
* Toksikolohia – panangadal dagiti sabidong
* Soolohia – panagadal kadagiti ayup (a kadawyan a saan a tao)
** Etolohia – panagadal ti kababalin dagiti ayup

## Dagiti sanga dagiti naipakat a siensia ti biag, ken dagiti nagtaud a konsepto

* Agrikultura – siensia ken pamay-an ti panagmula ken panagtaraken
** Agronomia – siensia ti panagmula para kadagiti rekurso
* Dagiti biokompiuter – dagiti sistema dagiti molekula a nagtaud iti biolohia, kas iti DNA ken protina, ket maus-usar tapno mangaramid kadagiti kalkulasion a pakairamanan ti panangidulin, pananggun-od, ken panangproseso kadagiti datos. Ti panagrang-ay dagiti biokompiuter ket nagbalin a posible gapu iti dumakdakkel a baro a siensia a nanobioteknolohia.
* Biokontrol – bioepektor a metodo ti panangkontrol kadagiti peste (a pakairamanan dagiti insekto, , dakes a ruot ken sakit ti mula) babaen kadagiti dadduma a sibibiag nga organismo
* Bioinhenieria – panagadal ti biolohia babaen kadagiti pamay-an ti inhenieria nga addaan panangipaganetget iti naipakat a pannakaammo ken nangnangruna a mainaig iti bioteknolohia
* Bioelektronika – tay-ak iti panagkaykaysa dagiti elektronika ken biolohiko a siensia. Ti elektrikal a kasasaad ti biolohiko a banag ket dakkel ti epektona iti estruktura ken panagandarna, pagdilig kas pagarigan ti potensial ti membrana, ti transduksion ti signal babaen dagiti neurona, ti isoelektriko a punto (IEP) ken dadduma pay. Dagiti mikro- ken nano-electroniko a komponente ken alikamen ket umad-adu a nainaig kadagiti biolohiko a sistema a kas kadagiti mediko nga implante, biosensor,  nga alikamen, ken dadduma pay. Dayta ti makagapu a timmaud daytoy baro a sientipiko a tay-ak.
* Biomaterial – aniaman a banag, rabaw, wenno konstruksion a makisinnaranay kadagiti biolohiko a sistema. Kas maysa a siensia, dagiti biomaterial ket agarup limapulo a tawenen. Ti panagadal kadagiti biomaterial ket maawagan iti siensia dagiti biomaterial. Napadasanna ti agtultuloy ken nabileg a panagrang-ay iti intero a pakasaritaanna, nga adu a kompania ti nanginegosio iti dakkel a gatad ti kuarta iti panagrang-ay dagiti baro a produkto. Ti siensia ti biomaterial ket saklawenna dagiti elemento ti medisina, biolohia, kimika, inhenieria dagiti tisyu, ken siensia dagiti material.
* Biomediko a siensia – Ti siensia ti salun-at, ammo pay a kas biomediko a siensia, ket maysa a grupo dagiti naipakat a siensia a mangaplikar kadagiti paset ti masna a siensia wenno pormal a siensia, wenno dagiti dua, tapno mangparang-ay iti pannakaammo, interbension, wenno teknolohia a mausar iti salun-at wenno salun-at ti publiko. Dagiti disiplina a kas iti mediko a mikrobiolohia, klinikal a birolohia, klinikal nga epidemiolohia, henetiko nga epidemiolohia ken patopisiolohia ket dagiti siensia ti medisina.
* Panagbiomonitor – panangrukod iti pakadagsenan ti bagi kadagiti makasabidong a kimiko a kompuesto, elemento, wenno dagiti metabolitoda, kadagiti biolohiko a substansia. Masansan a maar-aramid dagitoy a rukod iti dara ken iti isbo.
* Biopolimero – dagiti polimero a patauden dagiti sibibiag nga organismo; iti sabali a pannao, dagiti polimeriko biomolekula dagitoy. Gapu ta dagiti polimeroda, naglaon dagiti biopolimero kadagiti monomeriko a yunit a  tapno mangporma kadagiti dakdakkel a patakder. Adda tallo a kangrunaan a klase dagiti biopolimero, a naidasig sigun kadagiti nausar a monomeriko a yunit ken ti estruktura ti nabukel a biopolimero: dagiti polinukleotido (RNA ken DNA), a dagitoy ket atiddog a polimero a buklen ti 13 wenno ad-adu pay a nukleotido a monomero; dagiti polipeptido, a dagitoy ket ababa a polimero dagiti aminoasido; ken dagiti polisakarido, a dagitoy ket masansan a linear a naisinggalut a polimeriko nga estruktura dagiti karbohidrato.
* Bioteknolohia – panangmanipulasion iti sibibiag a banag, a pakairamanan ti henetiko a panagbalbaliw ken sintetiko a biolohia
* Biolohia ti konserbasion – panangaywan iti katutubo ken iti biodibersidad ti Daga tapno masalakniban dagiti sebbangan, dagiti pagnanaedanda, ken dagiti ekosistema manipud kadagiti nalabes a pannakapukaw ken ti panagkissay dagiti biotiko nga pannakilangen. Daytoy ket interdisiplinario a suheto a mangus-usar kadagiti masna ken sosial a siensia, ken ti panangyaplikar iti panangaywan kadagiti masna a rekurso.
* Salun-at ti aglawlaw – multidisiplinario a tay-ak a mainaig iti epidemiolohia ti aglawlaw, toksikolohia, ken siensia ti pannakaisarang.
* Teknolohia ti panagpaalsem – panagadal ti panangusar kadagiti mikroorganismo para iti industria a panagaramid iti nadumaduma a produkto a kas kadagiti bitamina, aminoasido, antibiotiko, serbesa, arak, kdpy.
* Siensia ti taraon – naipakat a siensia a naidedikar iti panagadal ti taraon. Dagiti aktibidad dagiti sientista ti taraon ket mairaman ti panagrang-ay dagiti baro a produkto ti taraon, disenio dagiti proseso tapno mangpataud ken mangsaluad kadagitoy a taraon, panagpili dagiti material ti panangikabil, dagiti panagadal ti biag ti estante, panagadal kadagiti epekto ti taraon iti bagi ti tao, sensorial nga ebaluasion dagiti produkto nga agus-usar kadagiti panel wenno dagiti mabalin a konsumante, kasta met ti mikrobiolohiko, pisikal (itsura ken reolohia) ken kimiko a panangsubok.
* Henomika – panangusar iti rekombinante a DNA, dagiti pamay-an ti , ken bioimpormatika tapno ma-sequence, maurnong, ken ma-analisar ti panagandar ken estruktura dagiti henoma (ti *kompleto* a set ti DNA iti uneg ti maymaysa a selula ti maysa nga organismo). Karaman iti daytoy a tay-ak ti panangikagumaan tapno mangikeddeng iti intero a sekuensia ti DNA dagiti organismo ken ti naingpis a henetiko a panangmapa. Mangiraman pay ti tay-ak kadagiti panagadal dagiti intrahenomiko a pasamak, a kas ti heterosis, epistasis, pleiotropia ken dagiti dadduma pay a pannakibiang iti nagbaetan dagiti lokus ken dagiti alelo iti uneg ti henoma. Iti kasumbangirna, ti panagsukisok dagiti akem ken pagannurotan dagiti maymaysa a hene ket isu ti kangrunaan a maipamaysa ti molekular a biolohia wenno henetika, ken isu ti kadawyan a topiko ti moderno a mediko ken biolohiko a panagsukisok. Ti panagsukisok dagiti maymaysa a hene ket saan a mairaman iti panangilawlawag iti henomika, malaksid no ti panggep (daytoy a henetiko, dalan, ken panagandar nga impormasion a panangusig) ket ti panangilawlawag iti epekto, lugar, ken sungbatna kadagiti  ti sibubukel a henoma.
* Dagiti siensia ti salun-at – dagiti siensia a nakasentro iti salun-at, wenno panangaywan iti salun-at, kas dagiti kangrunaan a paset ti topikoda. Dagitoy dua a topiko ket mainaig kadagiti nadumaduma nga akademiko a disiplina, agpadpada dagiti disiplina ti STEM, kasta met dagiti agparang a disiplina ti kinatalged ti pasiente (a kas iti [panagsirarak iti sosial a panangaywan), ken agpada a maitutop iti agdama a pannakaammo ti siensia ti salun-at.
** Dagiti [medikal nga alikamen – medikal nga alikamen ket maysa nga instrumento, aparato, implanto, *in vitro* a reahente, wenno umasping wenno mainaig a banag, a maus-usar a mangdiagnosis, manglapped, wenno mangagas iti sakit wenno dadduma pay a kasasaad, ken saan a magun-od dagiti panggepna babaen ti kimiko a tignay iti uneg wenno rabaw ti bagi (a mamagbalin iti dayta a droga). Idinto ta dagiti *medisinal a produkto* (a pagaammo met kas dagiti *parmaseutiko*) manggun-odda ti kangrunaan nga aramidda babaen ti parmakolohiko, metaboliko wenno immunolohiko a pamay-an, dagiti *medikal nga alikamen* agtignayda babaen ti dadduma a pamay-an, a kas iti pisiko, mekaniko, wenno termal a pamay-an.
** Medikal a panagladawan – tekniko ken proseso a maus-usar tapno mangpartuat kadagiti ladawan ti bagi ti tao (wenno dagiti paset ken ti panagandar daytoy) para kadagiti panggep ti kliniko wenno pisiolohiko a panagsukisok.
** Immunoterapia – "panangagas iti sakit babaen ti panangparnuay, panangpabileg, wenno pananglapped iti sungbat nga immuno". Dagiti immunoterapia a nadisenio a mangpataud wenno mangpabileg iti sungbat nga immuno ket naidasig a kas dagiti immunoterapia a mangpa-aktibo, idinto ta dagiti immunoterapia a mangkissay wenno manglapped ket naidasig a kas dagiti immunoterapia a manglapped.
* Kinesiolohia – sientipiko a panagadal ti panaggunay ti tao. Ti kinesiolohia, a maawagan met a kinetika ti tao, ket mangtaming kadagiti pisiolohiko, mekaniko, ken sikoholiko a mekanismo ti bagi. Dagiti aplikasion ti kinesiolohia iti salun-at ti tao iramanda ti: biomekanika ken ortopedia; pigsa ken panagkondision; sikolohia ti isport; dagiti pamay-an ti rehabilitasion, a kas iti pisikal ken okupasional a terapia; ken isport ken ehersisio. Dagiti indibidual a nagun-odan iti dagiti grado iti kinesiolohia ket mabalin nga agtrabaho iti panagsirarak, iti industria ti , kadagiti klinikal a kasasaad, ken kadagiti industrial nga aglawlaw. Dagiti panagadal maipapan iti panaggaraw (ti tao ken/wenno ayup) iramanda dagiti pamay-an manipud kadagiti sistema ti panangsurot iti panaggaraw, ti elektropisiolohia ti panagandar ti piskel ken utek, dagiti nadumaduma a pamay-an ti panangmonitor iti pisiolohiko a panagandar, ken dadduma pay a pamay-an ti panagsirarak maipapan iti kababalin ken panagpampanunot.
* Optohenetika – maysa a tekniko ti neuromodulasion, a nausar iti neurosiensia, a mangus-usar iti kombinasion dagiti tekniko manipud iti optika ken henetika tapno makontrol ken mabantayan dagiti aktibidad dagiti indibidual a neurona iti sibibiag a tisyu — uray kadagiti ayup a nawaya ti panaggunayda — ken tapno eksakto a matukod dagiti epekto dagita a manipulasion iti . Dagiti kangrunaan a rehgente a maus-usar iti optohenetika ket dagiti protina a sensitibo iti lawag. Ti  a neuronal a kontrol ket magun-od babaen ti panangusar kadagiti optohenetiko nga aktuador a kas iti channelrhodopsin, halorhodopsin, ken archaerhodopsin, idinto ta dagiti  a rekording ket maaramid babaen ti tulong dagiti optohenetiko a sensor a kas iti Clomeleon, Mermaid, ken SuperClomeleon.
* Parmakohenomika – ti tay-ak ti siensia ken teknolohia a mangusig no kasano a ti henetiko a pakabuklan apektaranna ti reaksion ti maysa nga indibidual kadagiti agas. Ti parmakohenomika (maysa a portmanteau ti parmakolohia ken henomika) ket mangtaming iti impluensia ti henetiko a panagbaliwbaliw iti sungbat ti agas kadagiti pasiente babaen ti panangikompara, iti  wenno kadagiti , ken iti kinaepektibo wenno kinasabidong ti agas.
* Parmakolohia – sanga ti medisina ken biolohia a mainaig iti panangadal iti epekto ti agas, a sadiay ti maysa nga agas ket mabalin a maawatan a kas aniaman a naaramid ti tao, masna, wenno endoheno (iti uneg ti bagi) a molekula a mangpatpataud iti biokimiko ken/wenno pisiolohiko nga epekto iti selula, tisyu, organo, wenno organismo. Nangnangruna, dayta ti panangadal kadagiti panagtipon a mapasamak iti nagbaetan ti sibibiag nga organismo ken dagiti kimiko a mangapektar iti normal wenno abnormal a biokimiko a panagandar. No addaan ti maysa a sustansia kadagiti medisinal a galad, maibilang a parmaseutiko.
* Proteomika – panagadal, iti dakkel nga eskala, kadagiti protina, nangnangruna ti estruktura ken panagandarda. Dagiti protina ket napateg a paspaset dagiti sibibiag nga organismo, ta isuda dagiti kangrunaan a paspaset dagiti pisiolohiko a metaboliko a dalan dagiti selula. Ti proteoma ket isu ti intero a grupo dagiti protina, a pinataud wenno binalbaliwan ti maysa nga organismo wenno sistema. Agbaliwbaliw daytoy iti panaglabas ti panawen ken kadagiti naiduma a kasapulan, wenno pakarigatan, a mapasaran ti maysa a selula wenno organismo.

## Kitaen pay
* Resumen ti biolohia
* Dagiti dibision ti parmakolohia
* Teoria ti kontrol

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti nota

## Ad-adu pay a panagbasbasa
*