open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pagsasao a Kirundi

Ti **Kirundi**, ammo pay iti **Rundi**, ket pagsasao a Bantu nga insasao babaen dagiti siam a riwriw a tattao idiay Burundi ken dagiti kadennana a paset ti Tanzania ken Kongo-Kinshasa, ken idiay pay Uganda. Daytoy ket isu ti opisial a pagsasao ti Burundi. Ti Kirundi ket agsinnaranay a maawatan iti Kinyarwanda, ti opisial a pagsasao ti Rwanda, ken ti dua a porma a paset ti nalawlawa a dialekto a lugar a naamammuan a kas ti Rwanda-Rundi.

Dagiti agtataeng idiay Rwanda ken Burundi ket tagikua dagiti nadumaduma nga etniko a grupo: dagiti Hutu (84%), Tutsi, a mairaman dagiti Hima (15%), ken dagiti Twa (1%) (ti pigmeo a tattao). Gapu ta dagitoy nga etniko a grupo ket makibinningayda iti isu met laeng a pagsasao ket naikedekeddeng a resulta daytoy pannaka-adu ti bilang dagiti Hutu kadagiti naudi a naibagbaga a grupo (kitaen ti Hutu para iti ad-adu a kompleto a naipakasaritaan a perspektibo).

Dagiti kaarruba a dialekto ti Kirundi ket agsinnaranay a maawatan iti Ha, ti pagsasao a naisasao idiay akinlaud a Tanzania.

Ti Kirundi ket kankanayon a nadakdakamat a kas ti pagsasao nga ayan ti alagaden ni Meeussen, ti alagaden a mangipalplawag ti naisangayan a tabas ti ayug a panagbalbaliw dagiti pagsasao a Bantu ket aktibo.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Broselow, E. & Niyondagara, A.  (1990) *Feature geometry and Kirundi palatalization*. Studies in the Linguistic Sciences 20: 71-88.
* de Samie. (2009) *Dictionnaire Francais-Kirundi*. L'Harmattan.  Paris.
* Goldsmith, J. & Sabimana, F.  (1989) *The Kirundi Verb*.  Modèles en tonologie.  Editions du CNRS. Paris.
* Meeussen, A.E. (1959) *Essai de grammaire Rundi*. Annales du Musée Royal du Congo Belge, Série Sciences Humaines - Linguistique, vol. 24. Tervuren.
* Myers, S. (1987) *Tone and the structure of words in Shona*.  PhD dissertation, University of Massachusetts, Amherst. Garland Press. New York.
* Ntihirageza, J.  (1993)  *Kirundi Palatization and Sibilant Harmony : Implications for Feature Geometry*. Master thesis, Southern Illinois University, Carbondale, Illinois.
* Philippson, G. (2003) *Tone reduction vs. metrical attraction in the evolution of Eastern Bantu tone systems*. INALCO. Paris.
* Sagey, E.  (1986)  *The Representation of Features and Relations in Non-Linear Phonology*. Doctoral dissertation, MIT, Cambridge, Mass.
* Zorc, R. D. & Nibagwire, L.  (2007) *Kinyarwanda and Kirundi Comparative Grammar*. Dunwoody Press.  Hyattsville.

## Dagiti akinruar a silpo

*Online a Diksionario ti Inggles-Kirundi nga Addaan kadagit Uni ken Ladawan
Pagsasao a Malagasi

Ti **Malagasi** (; Malagasy:[ˌmalaˈɡasʲ]) ket maysa nga pagsasao nga Austronesio ken ti nailian a pagsasao ti Madagascar. Kaaduan ti tattao idiay Madagascar ket isasaoda daytoy a kas umuna a pagsasao ken dagiti pay kaputotan ti Malagasi kadagiti dadduma a lugar.

## Dagiti nagibasaran

## Daddauma pay a nagibasaran
*Biddulph, Joseph (1997). *An Introduction to Malagasy*. Pontypridd, Cymru. .
*Hurles, Matthew E., *et al.* (2005). The Dual Origin of the Malagasy in Island Southeast Asia and East Africa: Evidence from Maternal and Paternal Lineages. *American Journal of Human Genetics* 76:894–901.
*Ricaut *et al.* (2009) "A new deep branch of eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar", *BMC Genomics*.

## Dagiti akinruar a silpo
Pirineos

Ti **Pirineos** wenno **Pirineo** (  wenno , , , , ,  wenno ), ket kabambantayan idiay abagatan a laud ti Europa a mangporma ti masna a pagbeddengan a nagbaetan ti Pransia ken Espania.Daytoy ket isinana ti Peninsula ti Iberia manipud kadagiti amin a kontinental a Europa, daytoy ket gumay-at iti agarup a  manipud iti Luek ti Biskaya (Kabo Higuer) aginggana idiay Baybay Mediteraneo (Kabo ti Creus).

Iti kaaduan, ti nangruna a tuktok ket mangporma ti dakkel a panangisina a nagbaetan ti Pransia ken Espania, a naibaet iti bassit-usit a pagilian ti Andorra. Ti Balangat ti Aragon ken ti Pagarian ti Navarra ket naipakasaritaan a naigay-at kadagiti dua a bangir ti kabambantayan, nga adda ti bassit ti akin-amianan a paset ket adda itan iti Pransia ken ti dakdakkel nga akin-abagatan a paset ket paset itan ti Espania.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 
* 

* Tony Milne, 10 Manuels and a Manolete, A carpark-to-peak guide to the high Pyrenees, Handmaid Books, 2013.  Naipablaak it iInggles iti Kindle.

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisila a website  ti Nailian a Parke ti Pireneos ti Pransia
*Nalatak a Daldalan: Pirineos, manipud iti website ti Instituto de Turismo de Espania
*Dagiti Glasier ti Pirineos ti Espania 
*Les Amis du Livre Pyrénéen (bibliograpia ti pakasaritaan ti  Pirineos) 
*Website ti 360° a Potograpia dagiti Panoramiko
ISO 3166-1

Ti **ISO 3166-1** ket paset ti panangiyalagad ti ISO 3166 nga inpablaak babaen ti Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO), ken mangipalawag kadagiti kodigo para iti nagnagan dagiti pagilian, dagiti agkamkammatalek a teritorio, ken dagiti espesial a lugar iti heograpiko nga intersado. Ti opisial a nagan ti alagaden ket ti *Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti pagpagilian ken dagiti subdibisonda &ndash; Paset 1: Kodkodigo ti pagilian*. Daytoy ket mangipalawag kadagiti tallo nga agasmang dagiti kodigo ti pagilian:
* ISO 3166-1 alpha-2 – dua letra a kodkodigo ti pagilian a kaaduan a maus-usar kadagiti tallo, ken kaaduan a maus-usar para kadagiti pagilian a kodigo ti kangatuan a pagturayan ti Internet (adda met dagiti bassit a saan a mairaman).
* ISO 3166-1 alpha-3 – tallo letra a kodigo ti pagpagilian a mangpalubos ti nasaysayaat a bisual a pannakainaig a nagbaetan dagiti kodigo ken ti nagnagan ti pagilian ngem ti dagiti kodigo ti alpha-2.
* ISO 3166-1 numeric – tallo a numero a kodkodigo ti pagilian a kapada dagiti napadur-as ken tinartaripato babaen ti Dibision ti Estadistika ti Nagkaykaysa a Pagpagiliann, a nasaysayaat iti sinuratan (sistema ti panagsurat) nawaya, isu a naserserbi para iti tattao wenno dagiti sitema nga agus-usar kadagiti saan a Latin a sinuratan.

Ti alpabetiko a kodkodigo ti pagilian ket su dagitoy ti immuna a nairaman iti  ISO 3166 idi 1974, ken ti numeriko a kodkodigo ti pagilian ket isuda ti immuna a nairaman idi 1981. Dagiti kodigo ti pagilian ket naipablaakdan a kas ISO 3166-1 manipud idi 1997, idi ti ISO 3166 ket naipadakkel kadagiti tallo a paset, a ti ISO 3166-2 ket mangipalpalawag kadagiti kodigo para kadagiti subdibision ken ti ISO 3166-3 ket mangipalplawag para kadagiti dati a pagilian.

Kas ti kaaduan a naus-usar nga internasional nga alagaden , ti ISO 3166-1 ket naiyasentar kadagiti sabali nga alagaden babaen ti dagiti internasional a gunglo tapno maipalubos ti mangpalaka  ti pagsisinnukatan ti tagilako ken pakaaammo. Nupay kasta, daytoy ket saan nga isu-isu nga alagaden para kadagiti kodigo ti pagilian. Dagiti sabali a kodigo ti pagilian nga inus-usar babaen dagiti adi nga internasional a gunlo ket sangkapaset wenno dagup a saan a maiyasping iti ISO 3166-1, urayno adda met kadagitoy ket asideg a maipada kadagiti kodigo ti ISO 3166-1.

## Kitaen pay
* ISO 639 – *Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti sasao*

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan ken silpo ti ruar
* Mangtaripato nga Ahensia ti ISO 3166, (ISO)
** Nagnagan ti pagilian ken dagiti elemento ti kodigo &mdash; listaan dagiti kodigo ti alpha-2 
* ''SAlagaden a Pagilian wenno Kodkodigo ti lugar para iti Panag-usar ti Estadistika'', Dibision ti Estadistika ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
** Pagpagilian wenno luglugar, kodkodigo ken dagiti pangyababaan &mdash; listaan ti kodkodigo ti alpha-3 ken numeriko (bassit laeng dagiti teritorio a naikabil kadagiti kodigo ti ISO 3166-1 ken saan a naikabil iti daytoy a listaan)
Sixto Brillantes

Ni **Sixto Serrano Brillantes, Jr.** (Agosto 14, 1939 – Agosto 11, 2020) ket isu ti idi ti mangipangulo ti Komision dagiti Eleksion (Comelec). Isu ket indutok babaen ni Presidente Benigno Aquino III idi Enero 16, 2011 tapno agserbi ti saan pay a nagpaso a termino ni Mangipagulo Jose Melo.

## Abogado ti eleksion
Adda met dagiti tattao nga agbutbuteng nga isu ket saan a mabain a mangigandat a hepe ti Comelec, gapu ta isu ket nagserbi kadagiti nadayeg a kliente a kas ti dati a Presidente a ni Joseph Estrada ken ti pamilia nga Ampatuan.

Ni Brillantes, nga isu ket nagikkat nga abogado ti panagbutos kalapsan ti pannakaidutokna idi Sabado, ket kinunana: “Adu ti nakaamammo kaniak, ken kadagiti napalabas a 20 a tawen, siak apo ti kimmamkamat kadagiti operador.”

Uray ti dati a Senador a ni Manuel Roxas II ket isu kano pay ket ket nagdudua ti pannakaidutokna. Kinunkunana kano kadagiti panagbutbutengna ken ni Presidente Benigno Aquino III a ni Brillantes ket mabalin a paraboranna ni senador Francis Escudero wenno ni Bise Presidente Jejomar Binay kadagiti panagbubutos idi 2016 .

## Kitaen pay
*Komision dagiti Eleksion (Filipinas)

## Dagiti nagibasaran
Maria Lourdes Sereno

Ni **María Lourdes Sereno** (naiyanak a kas ni María Lourdes Punzalan Aranal idi ) ket  nagserbi a kas *de facto* a Pangulo ti Hustisia ti Kangatuan a Korte ti Filipinas manipud idi 2012 aginggana idi naikkat idi 2018. Iti edad a 52, isu ti maikadua a kaubingan ken ti immuna a babai a mangipangulo ti pagukoman.

Idi Agosto 2010, isu ket naidutok a Katakunaynay a Hustisia ti Kangatuan a Korte ti Filipinas, thi immuna a naidutok iti Kangatuan a Korte babaen ni Presidente Benigno Aquino III. Ni Sereno ket isu ti kaubingan a naidutok iti Kangatuan a Korte manipud ni Manuel Moran idi  1945, ngem isu ket linabsan babaen ni Marvic Leonen idi 2012 iti edad a 49, ken ti maika-13 a babai a naidutok a kas Hustisia ti Kanagtuan a Korte.
a kas ti baro a Pangulo ti Kanagtuan a Korte, a nangsukat kenni Renato Corona, nga isu ket naikkat iti opisina idi Mayo 2012 kalpasan ti pannakapabasolna iti maysa a panangikkkat a darum.

Isu ket naisaad nga agretiro intono 2030, kalpasan ti 20 a tawtawen iti opisina (18 a tawtawen a kas Pangulo ti Hustisia), babaen kadagiti kammasapulan iti Batay-linteg ti 1987.

## Pakaammo

Ni Sereno ket naipasngay idi Hulio 2, 1960 idiay Manila iti ama a patneng ti Siasi, Sulu, ken iti ina a nagserbi a kas manursuro iti publiko nga eskuela. Isu ket nakagun-od iti titulo iti grado ti ekonomia idiay  Unibersidad ti Ateneo de Manila idi 1980, ken ti graduan ti Titulo ti Linlinteg manipud idiay Kolehio ti Linteg ti Unibersidad ti Filipinas, ken nagturpos a kas balediktoriano ti klasena idi 1984. Isu ket nakagun-od pay ti Master ti Linlinteg manipud idiay Eskuela ti Linteg ti Unibersidad ti Michigan idi 1993. Iti panawen ti pannakaidutokna, ni Sereno ket Ehekutibo a Direktor idi ti Sentro ti Annuroten ti Instituto ti Panangimaton ti Asia, Isu pay ket Presidente idi ti Accesslaw Inc., ken nagisursuro idiay Kolehio ti Linteg ti Unibersidad ti PIlipinas para kadagiti 19 a tawtawen, ken nagserbi nga agbalbalakad para iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, Banko ti Lubong, ken Ahensia ti Estados Unidos para iti Internadional a Panagrang-ay.

Ni Sereno ket inasawana ni Mario Jose Sereno ti Siudad ti Davao ken adda dua nga anakda. Ni Sereno ket nagserbi a kas kimmaddua a konsehal kenni HustisiaFlorentino Feliciano iti kaso ti Fraport idiay Singapur a ti Republika ti Filipinas ket nagabak iti kaso.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
ISO 4217

**ISO 4217** ket isu ti alagaden nga inpablaak babaen ti Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad, a mangilasin ti panangikeddeng ti kuarta, dagiti kodigo ti pagilian (alpha ken numeriko), ken mangirepensia kadagiti bassit nga unit kadagiti tallo a tabla:
* Tabla A.1 – Agdama a kuarta ken listaan ti kodigo dagiti pundo
* Tabla A.2 – Agdama a kodkodigo dagiti pundo
* Tabla A.3 – Listaan ti kodkodigo para kadagiti naipakasaritaan a denominasion dagiti kuarta ken punpundo 

Dagiti tabla, pakasaritaan ken dagiti agdama a pagtutungtungan ket tinartaripato babaen ti SIX Interbank Clearing.

Ti listaan ti kodigo ti ISO 4217 ket inus-usar iti panagbanko ken negosio iti sangalubongan. Kadagiti adu a pagilian dagiti kodigo ti ISO para kadagit kadawyan a kuarta ket pubiko nga adu ti makaammo a dagiti gatad ti panangisukat a naipablaak kadagiti warnakan wenno naipablaak kadagiti banako ket agus-usarda laeng kadagitoy a panangilasin kadagiti nadumaduma a kuarta, imbes a ti naipatarus a nagnagan ti kuarta weeno dagiti saan a nalawag a simbolo ti kuarta. Dagiti kodigo ti ISO 4217 ket inus-usar kadagiti baliete ti eroplano ken dagiti baliete ti internasional a tren tapno maikkat dagiti aniaman a saan a nalawag a maipagggep iti presio.

## Kitaen pay
*Kuarta

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti opisial a listaan dagiti alpabetiko ken numeriko a kodigo ti ISO 4217 
*Ahensi a mangtaripato ti ISO 4217
Pagsasao a Maranao

Ti **Maranao** ( *Mëranaw*) ket pagsasao nga Austronesio nga insasao ti tattao a Maranao kadagiti probinsia ti Lanao del Norte ken Lanao del Sur idiay Filipinas, ken idiay Sabah, Malaysia.

## Ponolohia
Dita baba ket ti sistema nga uni ti Maranao a mairaman dagiti taudan a ponetiko a langlangai.

## Kitaen pay
*Dagiti pagsasao ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Bansa.org ,  Diksionario ti Maranao
Kodigo ti pagilian

Ti **kodkodigo ti pagilian** ket dagiti ababa nga alpabetiko wenno numeriko a kodkodigo ti heograpia (dagiti kodigo ti heograpia a naparang-ay tapno mangirepresenta kadagiti pagilian ken  dagiti agkamkammatalek a lugar, para iti panagusar ti panagproseso ti datos ken dagiti komunikasion. Adda metten dagiti nadumaduma a sistema a napadur-as a mangaramid iti daytoy. Ti kaaduan a naam-ammuan kadagitoy ket ti ISO 3166-1. Ti termino a *kodigo ti pagilian* ket kankanayon a mangitudo kadagiti internasional a kodkodigo ti panagtelepono, ti E.164 a panagtawag a kodkodigo ti pagilian.

## ISO 3166-1

Daytoy nga alagaden ket mangipalawag kadagiti kaaduan a pagilian ken dagiti agkamkammatalek a lugar iti lubong:
*ti dua a letra (ISO 3166-1 alpha-2)
*ti tallo a letra (ISO 3166-1 alpha-3), ken
*ti talllo a bilang a  numeriko a kodigo (ISO 3166-1 a numeriko) .

Dagiti dua letra a kodigo ket inus-usar a kas ti batayan kadagiti dadduma a kodigo wenno dagiti panangipakat, kas pagarigan,
*para iti kodkodigo ti kuarta ti ISO 4217 
*nga adda met dagiti pagigiddiatan, para iti kodigo ti pagilian ti nagnagan ti kangatuan nga agpang ti dominio (ccTLDs) iti Internet: listaan dagiti kangatuan a dominio ti internet.
Para kadagiti adu pay a panangipakat kitaen ti ISO 3166-1 alpha-2.

## Kitaen pay
*ISO 639
*Kodigo ti pagsasao
*Sistema ti panagnumero
*Kangatuan nga agpang a dominio

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Listaan dagiti kodigo ti pagilian ken ti ababa a pakaammo ti pagilian
*Panagtelepono a Kodkodigo ti Pagilian ken Kodkodigo ti Lugar dagiti Siudad
*Panangipadpada kadagiti nadumaduma a sistema 
*Ti panangipadpada kadagiti ISO, IFS ken dadduma pay  nga addaan kadagiti nota 
*Rehional a kodkodigo ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
*Kodkodigo ti pagilian nga addaan kadagiti kodigo ti siudad iti uneg ti tunggal maysa a pagilian nga addaan ti ababa a deskripsion ti pagilian
Daan nga Ingles

Ti **Daan nga Ingles** (*Ænglisc, Anglisc, Englisc*) wenno **Anglo-Sahon** ket ti maysa a nasapa a porma ti Pagsasao nga Ingles a naisasao ken naisursurat babaen dagidi Anglo-Sahon ken dagiti kaputotanda kadagiti paset itan ti Inglatera ken akin-abagatan ken akindaya nga Eskosia idi nagbaetan ti tengnga ti maika-15 a siglo ken ti tengnga ti maika-12 a siglo. Ti nabatbati babaen ti panagsurat ket nangruna a mangirepresenta ti ti literario a rehistro ti Anglo-Sahon.

Daytoy ket pagsasao a Laud a Hermaniko nga asideg a kabagian ti Daan a Prisio ken Daan a Sahon. Ti daan nga Ingles ket addaan idi ti gramatika a kapada iti adu a waya iti Klasikal a Latin.  Iti kaaduan a pannakaipada, mairaman daytoy iti gramatika, ken daytoy ket as-asideg iti moderno nga Alemann ken Islandes ngem ti moderno nga Ingles. Daytoy ket napno a maiballatek kadagiti lima a gramatikal a kaso (nominatibo, kusatibo, henetibo, datibo, ken instrumental), dagiti tallo a gramatikal a bilang (, ad-adu ngem maysa, ken dua) aken dagiti tallo a gramatikal a henero (maskulino, peminino, ken neuter). Dagiti dua a porma ket rumsua iti umuna ken maikadua a persona laeng ken maibagbaga kadagiti grupo ti iti dua.

Dagiti pangilasin, pangsandi ken (sagpaminsan) dagiti partikula ket maitunos iti antesendente a pangnagan iti kaso, bilang ken henero.  Dagiti awan patinggana a berbo ket maitunos kadagiti suhetoda iti persona ken bilang.

Dagiti pangnagan ket adda kadagiti nadumaduma a deklinasion (nga adaan iti naun-uneg a pannakaipada iti Latin, Taga-ugma a Griego ken Sanskrito).  Dagiti berbo ket addaan kadagiti siam a nangruna a kondiogasion (pito a *napigsa* ken dua a  *nakapsut*), ken iti tunggal maysa ket dagiti nadumaduma a subtipo, ken dagiti dadduma pay a bassit a maipatinayon a kondiogasion ken bassit pay a di kadawyan a berbo.  Ti nangruna a paggiddiatan manipud iti sabali a taga-ugma nga Indo-Europeano a sasao, a kas ti Latin, ket dagiti berbo ket mabalin a mapartuat kadagiti berbo kadagiti dua a panangipalabas , ken awan daytoy ti sintetiko a pasiba a boses.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Moderno a Griego

Ti **Moderno a Griego** ( wenno  "Neo-Helenika", naipakasaritaan ken naamammuan pay iti lokal a pagsasao iti  "Romaiko" wenno "Romano", ken  "Griego") ket mangitudo kadagiti dialekto ken dagiti karuay ti pagsasao a Griego a naisasao iti moderno a panawen. 

Ti nakaiyunaan ti "moderno" a paset ti panawen ti pagsasao ket masansan a simboloko a naikeddeng iti pannakatnag ti Imperio a Bisantino idi 1453, urayno ti petsa ket mangmarka ti nalawag a lingguistiko a pagbeddengan ken dagiti adu a pakailasinan ti moderno a langlanga ti pagsasao ket nasapsapa a rimsua kadagiti siglo a napalabas, idi nagbaetan ti maikapat ken maikalima a siglo AD.  

Idi las-ud ti kaaduan iti daytoy a paset ti panawen, ti pagsasao ket addan iti situasion iti diglosia, nga adda metten dagiti rehional a naisasao a dialekto a kakuyog met ti naad-adal, dagiti ad-adu a duog a naisursurat a porma, kasta met ti demotiko ken naadal a karkaruay (*[[Dimotiki]]* ken *[[Katharevousa]]*) a nagkuykoyog nga adda kadagiti amin a paset ti maika-19 ken maika-20 a siglo.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

*
*

## Dagiti akinruar a silpo
* Portal para iti pagsasao a Griego (moderno ken taga-ugma)
Danaw Leonard

Ti **Danaw Leonard** ket bassit a nasadiwa a danum nga abut ti bulkan a danaw idiay Bantay Leonard (ammo pay a kas ti Leonard Kniaseff), ket maysa nga kompleks ti andesitiko-aginggana ti-dasitiko nga estratobulkan iti Kabambantayan ti Leonard a mabirukan iti 60&nbsp;km nga amianan a daya ti Siudad ti Davao, Probinsia ti Davao del Norte, Filipinas.

## Taudan
Ti bulkaniko nga aktibidad ket nangrugi idi 1.1 a tawtawen ti napalabas iti lugar ken dagiti serye dagiti simborio ti lava iti rehion a nangpalikmut ti danaw ket napartuat idi agarup a 290,000 a tawtawen ti napalabas. Maysa kadagiti kadakkelan kadagitoy a simborio ket narebba ken nangibati iti kaldera a napunno ti danum kalpasan kadagiti napalabas a panawen ken nangbaliw iti nasadiwa a danum a makapabael a mangsuporta iti biag. Dagiti solpatara a rimmuar iti abagatan a laud a ngarab ket nangipakpakita a ti uneg ti daytoy a danaw ket ti matmaturog nga aktibo a bulkan. Dagiti aktibo a solpatara, pumarola, ken dagiti napudot nga ubbog ket mabirukan pay iti termal a lugar ti Amacan-Gopod iti abagatan ti danaw. Ti termal a lugar ti Manat ket mabirukan iti amianan ti Danaw Leonard.

## Dagiti singsingaen ken dagiti pangta
Ti igid ti danaw ket nakaro a nalan-akan a kas resulta dagiti aktibidad ti tao kadagiti akin-ngato a bakras iti taudan ti danum, a naisangsangayan kadagiti panagaramid ti kalsada, panagbalbaliw ti agrikultura ken panagtarikayo. Dagiti panangibelleng kadagiti rugit ti mina ket addaan iti dagus a nakaro nga impakto kadagiti rekurso ti danaw. Ti populasion ti buaya ti Filipinas (*Crocodylus mindorensis*) iti daytoy a danaw ket naisagmak gapu kadagiti agdama a nakaro a nga aktibidad ti tao; dagiti nangruna a pangta kadagiti sebbangan ket mapardasan gapu ti pannakalan-ak ti danaw, dagiti maiparparit a panaganup, dagiti rugit ti pestisidio ken dagiti pannakadadael ti natural a mulmula iti igid ti danaw.

## Dagiti nagibasaran
*Datos ti Danaw Leonard
*
Pagsasao nga Adigue

Ti **Adigue**  (Adyghe: Адыгэбзэ *adyghabze*), ammo pay a kas ti  (), ket maysa kadagiti dua nga opisial a pagsasao ti Republika ti Adigueya idiay Pederasion ti Rusia, ti sabali ket ti Ruso. Daytoy ket insasao babaen dagiti nadumaduma a tribu ti Tattao nga Adigue: Abzekh, Adamey, Bzhedug; Hatuqwai, Temirgoy, Mamkhegh; Natekuay, Shapsug; Zhaney, Yegerikuay, nga iti tunggal maysa ket addaan iti bukodna a dialekto. Ti pagsasao ket ket tinawtawagan dagiti agsasao iti *Adygebze* wenno *Adəgăbză*. Thi literario a pagsasao ket naibatay iti dialekto ti Temirgoy.

Adda dagiti agarup a 128,000 ng aagsasao iti pagsasao iti patneng a teritorio ti Rusia, ken gangani amin dagitoy ket patneng nga agsasao. Iti sangalubongan, adda dagiti 300,000 nga agsasao iti daytoy a pagsasao. Ti kadakkelan a komunidad nga agsasao iti Adigue ket idiay Turkia, ken insasao dagiti diaspora ti kalpasan ti Gubat ti Ruso–Sirkasiana (circa 1763–1864); iti pay maipatinayon, ti pagsasao nga Adigue ken insasao babaen dagiti Cherkesogai idiay Krasnodar Krai.

Ti Adigue ket tagikua ti sasao nga Amianan laud a Kaukaso. Ti Kabardiano (makunkuna pay a kas ti Daya a Sirkasiana) ket asideg a kabagian daytoy, ken natrattrato daytoy babaen ti dadduma a kas dialekto wenno sanga ti pagsasao a Sirkasiana. Ti Ubihe, Abhasio, ken Abasa ket kasla adayo a kabagian ti Adigue.

Ti pagsasao ket naiyalagad kalpasan ti Rebolusion ti Oktubre idi 1917. Manipud idi 1936, ti Siriliko a sinuratan ket isun ti naus-usar a panagsurat iti Agdigue. Sakbay daytoy, ti alpabeto a naibatay ti Arabiko ket naus-usar idia a naikuyog iti Latin.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* Alpabeto ti Adigue, Omniglot.
* .
* Wadan ti Adigue, Museo ti Pagsasao.
* Dagiti rekurso ti panagadal ti Adigue.
* Agadal iti Sirkasiana, Internasional a Sentro para kadagiti Panagadal ti Sirkasiana (ICCS).
* Rferl Radio ti Amianan a Kaukaso .
* Ramit ti transliterasion ti Adigue.
* Alpabeto ti taga-ugma nga Adigue Abkhaz–Abaza Ubykh .
* Kasano ti agbilang iti pagsasao nga Adigue.
* Diksionario ti pagsasao nga Adigue.
Pagsasao nga Amariko

Ti **Amariko** (Amariko: አማርኛ, **, IPA: [amarɨɲːa]) ket Semitiko a pagsasao a naisasao idiay Etiopia. Daytoy ti maikadua a kaaduan a naisasao a Semitiko a pagsasao iti lubong, kalpasan ti Arabiko, ken ti opisial a panangi-obra a pagsasao ti Pederal Demokratiko a Republika ti Etiopia. Isu a daytoy ket addaan ti opisial a kasasaad ken naus-usar iti amin a paset ti pagilian. Ti Amariko ket isu pay ti opisial wenno panangi-obra a pagsasao kadagiti nadumaduma nga estado iti uneg ti pederal a sistema. Isu daytoyen ti panangi-obra a pagsasao ti gobiernot, ti militar, ken ti Simbaan ti Etiopiano nga Ortodokso Tewahedo kadagiti naplabas a medibal ken moderno a panawen. Iti ruar ti Etiopia, ti Amariko ket pagsasao dagiti agarup a 2.7 a riwriw nga emigrantes. Daytoy ket naisursurat nga inus-usar ti Amariko Fidel, ፊደል, a napadur-as manipud ti Ge'ez abugida—a tinawtawagan, iti sasao nga Etiopiano a Semitiko, ፊደል *fidel* ("alpabeto", "letra", wenno "karakter") ken አቡጊዳ *abugida* (manipud kadagiti uppat nga umuna nga Etiopiko a letletra, nga isu ti nangipadur-as ti modernoa  a lingguistiko a termino ti *[[abugida]]*).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Agadal iti Amariko
Pagsasao nga Aimara

Ti **Aimara** (*Aymar aru*) ket pagsasao nga Ayimara nga insasao babaen dagiti Tattao nga Aimara iti Andes. Daytoy ket maysa kadagiti adu a Patneng a pagsasao nga addaan kadagiti sumurok a tallo a riwriw nga agsasao. Ti Aimara, a kakuyogna ti Quechua ken ti Espaniol, ket opisial a pagsasao ti Bolivia. Daytoy ket naisasao pay iti kalikmutan ti Danaw Titicaca a rehion ti akin-abagatan a Peru ken, iti basbassit, babaen dagiti dadduma a komunidad idiay akin-amianan a Chile ken idiay Amianan a laud nga Arhentina.

Adda met dagiti lingguista nga agtunton a ti Aimara ket kabagian iti ad-adu a naisasao a kaarrubana a Quechua. Daytoy a panagtunton, nupay kasta, ket naisuppiatan&nbsp;— urayno adda met kasta a panagpapada a kas dagiti agpada a ponolohia, ti kaaduan a puesto dagiti lingguista tatta nga aldaw ket dagitoy a panagpapada ket nasaysayaat a maipalawag a kas maipapan ti lugar a langa a nakairesultaan ti nabayagen nga interaksion a nagbaetan dagiti dua a pagsasao, ken dagitoy ket saan a maipakita nga agkabagian.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Rafael E. Núñez, ken ni Eve Sweetser *[http://www.cogsci.ucsd.edu/~nunez/web/NSaymaraproofs.pdf With the Future Behind Them : Convergent Evidence From Aymara Language and Gesture in the Crosslinguistic Comparison of Spatial Construals of Time.] * Cognitive Science, 30(3), 1-49.

## Adu pay a mabasbasa

* Gifford, Douglas. *Time Metaphors in Aymara and Quechua*. St. Andrews: University of St. Andrews, 1986.
* Guzmán de Rojas, Iván. *Logical and Linguistic Problems of Social Communication with the Aymara People*. Manuscript report / International Development Research Centre, 66e. [Ottawa]: International Development Research Centre, 1985.
* Hardman, Martha James. *The Aymara Language in Its Social and Cultural Context: A Collection Essays on Aspects of Aymara Language and Culture*. Gainesville: University Presses of Florida, 1981. 
* Hardman, Martha James, Juana Vásquez, and Juan de Dios Yapita. *Aymara Grammatical Sketch: To Be Used with Aymar Ar Yatiqañataki*. Gainesville, Fla: Aymara Language Materials Project, Dept. of Anthropology, University of Florida, 1971.
*Hardman, Martha James. Primary research materials online as full-text in the University of Florida's Digital Collections, on Dr. Hardman's website , and learning Aymara resources by Dr. Hardman .


## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao a Māori

Ti **Maori** wenno **Māori**  ket pagsasao a Polinesio dagiti indehenio a Maori (Māori) nga etniko a grupo ti Baro a Selanda. Manipud idi 1987, maysa daytoyen  kadagiti baro nga opisial a pagsasao ti Baro a Selanda. Daytoy ket kameng ti sasao nga Akindaya a Polinesio, nga asideg a kabagian ti Is-isla ti a Māori, Tuamotua, ken Tahitiano.

Segun ti  panagsukimat idi 2001 iti salun-at ti pagsasao a Māori, ti bilang dagiti manakman a nalaing nga agsao ket agarup idi a 9% ti populasion dagiti Māori, wenno 29,000 a manakman. Ti nailian a senso a naaramid idi 2006, nupay kasta, nangisingasing a ti porsiento idi ket agarup a 4% iti intero a populasion ti Baro a Selanda, wenno 23.7% iti populasion dagiti Maori.

## Dagiti nota

## Adu pay a mabasbasa
* 

## Dagiti nagibasaran

* Banks, Sir Joseph. *The Endeavour Journal of Sir Joseph Banks, Warnakan manipud idi 25 Agosto 1768 – 12 Hulio 1771*. Project Gutenberg. Magun-od pay idiay Wikisource.
* Biggs, Bruce (1994). *Does Māori have a closest relative?* Iti Sutton (ed.) (1994), pp.&nbsp;96–105.
* Biggs, Bruce (1998). *Let's Learn Māori*. Auckland: Auckland University Press.
* Biggs, Bruce (1988). *Towards the study of Maori dialects.* In Ray Harlow and Robin Hooper, eds. *VICAL 1: Oceanic languages. Papers from the Fifth International Conference on Austronesian linguistics. Auckland, New Zealand. January 1988*, Part I. Auckland: Linguistic Society of New Zealand.
* Bauer, Winifred (1997). *Reference Grammar of Māori*. Auckland: Reed.
* Bauer, Winifred (1993). *Maori*. Routledge. Series: Routledge descriptive grammars.
* Clark, Ross (1994). *Moriori and Māori: The Linguistic Evidence*. Iti Sutton (ed.) (1994), pp.&nbsp;123–135.
* Harlow, Ray (1996). *Maori*. LINCOM Europa.
* Harlow, Ray (1994). *Māori Dialectology and the Settlement of New Zealand*. Iti Sutton (ed.) (1994), pp.&nbsp;106–122.
* Goodall, Maarire, & Griffiths, George (1980). *Maori Dunedin.* Dunedin: Otago Heritage Books.
* 

## Dagiti akinruar a silpo

*
* Tignay ti Pagsasao a Māori idi 1987
Papiro

Ti **papiro** ket ti naingpis kasla papel a material a naaramid manipud ti medula ti mula a papiro, *[[Cyperus papyrus]]*, ti mula ti kalugnakan a kasla ruot nga adu idiay Sudd ti Akin-abagatan a Sudan a mairaman pay ti Delta ti Nilo ti Ehipsio. Ti papiro ket immun-una a naammuan a naus-usar idi iti taga-ugma nga Ehipto (mabalin a nabaybayagen ngem idi Umuna a Dinastia), ngem naus-usar pay daytoy kadagiti amin a rehion ti Mediteraneo iti Pagarian ti Kush. Dagidi taga-ugma  nga Ehipsio ket naipagpagarup a nagus-usarda ti papiro a kas pagsuratan a material, ken inus-usarda pay a kas kadawyan a panagaramid kadagiti sabali a artipakto a kas dagiti rono a bangka, dagiti kamen, tali, dagiti palluka, ken dagiti labba.

## Pakasaritaan

Ti papiro ket immuna a napataud idiay Ehipto ken Akin-abagatan a Sudan manipud idi maikapat a milenio BCE. Ti kasapaan nga arkeolohiko nga ebidensia ket nakali idi 2012-2013 idiay Wadi al-Jarf, ti maysa a taga-ugma nga Ehipsio a pagsangaladan a mabirukan idiay aplaya ti Baybay Nalabbasit. Dagitoy a dokumento ket napetsaan manpud idi ca. 2560-2550 BCE (gibus ti panagturay ni Khufu). Kadagiti umuna a siglo BCE ken CE, dagiti lukot ti papiro ket nakagun-od ti kapada a kas pagsuratan iti porma iti porma iti pergamino, ken naisagana daytoy manipud kadagiti kudil ti ayup.

## Dagiti nagibasaran

* Leach, Bridget, and William John Tait. 2000. "Papyrus". In *Ancient Egyptian Materials and Technology*, edited by Paul T. Nicholson and Ian Shaw. Cambridge: Cambridge University Press. 227&ndash;253. Thorough technical discussion with extensive bibliography.
* Leach, Bridget, and William John Tait. 2001. "Papyrus". In *The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt*, edited by Donald Bruce Redford. Vol. 3 of 3 vols. Oxford, New York, and Cairo: Oxford University Press and The American University in Cairo Press. 22–24.
* Parkinson, Richard Bruce, and Stephen G. J. Quirke. 1995. *Papyrus*. Egyptian Bookshelf. London: British Museum Press. General overview for a popular reading audience.

## Adu pay a mabasbasa
* Horst Blanck: *Das Buch in der Antike.* Beck, München 1992, 
* Rosemarie Drenkhahn: *Papyrus*. In: Wolfgang Helck, Wolfhart Westendorf (Hrsg.): *Lexikon der Ägyptologie*. Bd. IV, Wiesbaden 1982, Spalte 667-670
* David Diringer, *The Book before Printing: Ancient, Medieval and Oriental*, Dover Publications, New York 1982, pp.&nbsp;113–169, .
* Victor Martin (Hrsg.): *Ménandre. Le Dyscolos.* Bibliotheca Bodmeriana, Cologny – Genève 1958
* Otto Mazal: *Griechisch-römische Antike.* Akademische Druck- und Verlagsanstalt, Graz 1999,  (Geschichte der Buchkultur; Bd. 1)

## Dagiti akinruar a silpo

* Papiro ti Taga-ugma a nga Ehipto – Aldokkan
Abagatan a daya nga Asia

Ti **Abagatan a daya nga Asia** wenno **Akin-abagatan a daya nga Asia** ket subrehion ti Asia, a mangbukel kadagiti pagilian a heograpiko nga abagatan ti Tsina, daya ti India, laud ti Baro a Guinea ken amianan ti Australia. Ti rehion ket naisanglad iti pagsasabtan dagiti heolohiko a plata, nga addaan iti nakaro a seismiko ken bulkaniko nga aktibidad. Ti Abagatan a daya nga Asia ket buklen ti dua a heograpiko a rehion
***[[Nangruna a daga ti Abagatan a daya nga Asia]]**, ammo pay a kas ti Indotsina, ken mangbukel ti Cambodia, Laos, Myanmar (Burma), Tailandia, ken Bietnam; 
***[[Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia]]**, a mangbukel ti Brunei, Malaysia, Daya a Timor, Indonesia, Filipinas, ken Singapur.

Dagiti kangrunaan a relihion ket Islam, Budismo ken Taoismo, ken sarunuen met ti Kristianidad. Nupay kasta, adu met dagiti nadumaduma a relihion a mabirukan kadagiti amin a paset ti rehion, a mairaman ti Hinduismo ken dagiti adu a naimpluensiaan ti animista a pangsanay.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Osborne, Milton (2010; immuna a naipablaak idi 1979). ''Southeast Asia: An Introductory History'' Allen & Unwin. 
* Banister Fletcher; Cruickshank, Dan (1996; first published in 1896). ''Sir Banister Fletcher's a History of Architecture'', Architectural Press, Maika-20 nga edision. . Cf. Maikapat a Paset, Kapitulo 27.

## Dagiti akinruar a silpo
Polinesia

Ti **Polinesia** (manipud ti  "poly" *adu* +  "nēsos" *isla*) ket subrehion ti Oceania, a mangbukel kadagiti sumurok a 1,000 nga is-isla a naiwarwaras idiay tengnga ken akin-abagatan a Taaw Pasipiko. Dagiti indehenio a tattao a nangtagtagitao kadagiti isla ti Polinesia ket naitermino iti Polinisio ken makibinningayda kadagiti panagkukua a mairaman ti pagsasao, kultura ken dagiti pammati. Iti naipakasaritaan, isuda amin ket nasanay nga aglaylayag ken nagus-usarda kadagiti bituen tapno aglayagda iti las-ud ti rabii.

Ti termino a "Polinesia" ket immuna a nausar idi 1756 babaen ti Pranses a mannurat a ni Charles de Brosses, ken kasisigud a nangipakat kadagiti amin nga Is-isla ti Pasipiko. Idi 1831, ni Jules Dumont d'Urville ket nanggisingasing iti panangigawid iti panag-usar ti daytoy idi las-ud ti lektura iti Heograpiko a Kangimongan iti Paris.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Melanesia

Ti **Melanesia** ket subrehion ti Oceania a gumay-at manipud idiay lumaud a patingga ti Taaw Pasipiko aginggana idiay Baybay Arafura, ken agpadaya idiay Fiji. Ti rehion ket buklen dagiti pagilian ti Vanuatu, Is-isla ti Solomon, Fiji ken Papua Baro a Guinea; malaksid kadagitoy a nawaya a pagilian, ti Melanesia ket mangiraman pay ti Baro a Caledonia, ti espesial a kolektibidad ti Pransia, ken ti rehion ti Laud a Papua, a mangiraman kadagiti dua a probinsia ti Indonesia, Papua ken Laud a Papua. 

Ti nagan a *Melanesia* (manipud ti  *nangisit*;  *is-isla*) ket immuna nga inusar babaen ni Jules Dumont d'Urville idi 1832 tapno mangibaga ti etniko ken heograpiko a panangigrupo kadagiti isla a dagiti inpagpagarupna a nangitagtagitao ket naisalumina kadagiti adda idiay Polinesia ken Mikronesia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
The Doors

Ti **The Doors** ket grupo dagiti agkankanta ti rock manipud idiay Los Angeles, Estados Unidos iti Amerika.

## Kamkameng
*Jim Morrison
*Ray Manzarek
*John Densmore
*Robby Krieger

## Diskograpia
**The Doors* (1967)
**Strange Days* (1967)
**Waiting for the Sun* (1968)
**The Soft Parade* (1969)
**Morrison Hotel* (1970)
**L.A. Woman* (1971)
**Other Voices* (1971)
**Full Circle* (1972)
**An American Prayer* (1978)

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Madura

Ti **Madura** ket pagsasao dagiti tattao a Madura iti Isla ti Madura ket iti akindaya a Java, Indonesia; daytoy ket naisasao pay dagiti agkaarruba a bassit nga Is-isla ti Kangean ken Is-isla ti Sapudi, ken dagiti pay imigrante kadagiti sabali a paset ti Indonesia, idiay lugar ti *Tapal Kuda* ("sapatos ti kabalio") iti kaarrba ti Java (a mangbukel ti Pasuruan, Surabaya, Malang aginggana iti Banyuwangi), ti Is-isla ti Masalembu, ken uray pay idiay Kalimantan.  Ti Kangean a dialekto ket mabalin a sabali a pagsasao. Daytoy ket tradisional a naisurat iti sinuratan a Habanes, ngem ti sinuratan a Latin ket isu itan ti kadawyan a maus-usar. Dagiti bilang ti agsasao, urayno bumasbassiten, ket nakarkulo iti agarup a 8-13 a riwriw.
Dagiti pannakaisilpo a nagbaetan ti sasao a Bali–Sasak ken Madura ket ad-adu a makitkita iti "nababa" a porma (kadawyan a porma).  Adda met dagiti kadawyan a balikas a nagbaetan dagiti pagsasao a Madura ken Filipino ken dagiti pay nagbaetan ti Madura ken Banjar.  Adda met dagiti nadumaduma a dialekto.

## Ponolohia ken morpolohia
Ti Madura ket addaan iti ad-adu a konsonante ngem dagiti kaarubana a pagsasao gapu ti kaawan boses a di naaspirado, awan boses nga aspirado, ken nabosesan nga un-uni. Kapada met daytoy ti Habanes, daytoy ket addaan iti paggidditan a nagbaetan ti dental ken dagiti panagsardeng ti albeolar (urayno ti retropleha) . Dagiti pangnagan ket saan a maiballatek iti henero ken maipa-adu babaen ti reduplikasion. Ti batayan nga urnos ti balikasna ket SVO. Ti negasion ket maiyebkas babaen ti panangikabil ti partikula sakbay ti berbo, pangilasin wenno pananginagan a panangisao. Kadagiti met sabali met a kapadana a pagsasao, adda met dagiti sabali a negatibo a partikula para kadagiti sabali a kita ti negasion.

## Dagiti kadawyan a balikas
*Lalaki: *lalake*
*Babai:	*babine*
*Wen: *iya*
*Saan: *enja*
*Danum: *aeng*
*Init: *are*
*Tallo: *tello*
*Siak: *Engko*
*Sika: *be'na*

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*Davies, William D. 2010. *[http://www.e-cademic.de/data/ebooks/extracts/9783110224436.pdf Ti gramatika ti Madura]*. Berlin: De Gruyter Mouton.
Sasao a Batak

Ti **Sasao a Batak** ket insasao babaen dagiti Batak ti Amianan a Sumatra, Indonesia.

Iti naipakasaritaan daytoy ket naisurat iti sinuratan a Batak ken ti Latin a sinuratan ket isu itan ti kaaduan a maus-usar iti panagsurat.

Adda met dagiti naikeddeng nga adu a nangruna a grupo ti pagsasao ti Batak, ti Akin-amianan a Batak ken Akin-abagatan a Batak. Ti Simalungun ket naikeddengen a maysa nga intermidiario, ngem ti kinaudi a panagadal ket nangisingasing a paset dayta ti grupo ti Akin-abagatan a Batak.  Iti kaunegan ti Akin-amianan a Batak, ti maysa a panagadal ket nangibagbaga a 76% dagiti agsinnaranay a balikas a nagbaetan ti Karo ken Batak, 81% iti Pakpak, ken 80% iti Simalungun, ken 30% iti Malay (Indones). Ti Karo ken Toba Batak ket agsinnaranay a maawatan.

*Akin-amianan a Batak: Pak-Pak Dairi, Karo
*Akin-abagatan a Batak (Tobaic): Simalungun, Angkola–Batak Mandailing, Batak Toba

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*https://symbl.cc/en/unicode/blocks/batak/
Pagsasao a Bugines

Ti **Bugines** (*Basa Ugi*, ken dadduma pay a lugar ket *Bahasa Bugis*, *Bugis*, *Bugi*, *De*) ket pagsasao nga insasao dagiti agarup nga uppat a riwriw a tattao  ken nangruna idiay akin-abagatan a paset ti Sulawesi, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Dialekto ti Bugines Soppeng
*Dagiti pagsasao ti Abagatan a Sulawesi
*http://unicode-table.com/en/sections/buginese/
Pagsasao a Mon

Ti **pagsasao a Mon** (Mon: ဘာသာမန်; Birmano: မွန်ဘာသာစကား) ket maysa nga Austroasiatika a pagsasao nga insasao babaen dagiti Mon nga agtataeng idiay Myanmar (Burma) ken Tailandia. Ti Mon, ken kasla met dagiti mainaig a pagsasao ti Kambodia ngem saan met a kasla dagiti kaaduan a pagsasao idiay Nangruna a daga ti Abagatan a daya nga Asia ket saan nga ayug. Ti Mon ket insasao babaen dagiti ad-adu ngem sangariwriw a tattao ita nga aldaw. Kadagiti kinaudi a tawen, ti panag-usar ti Mon ket napardas metten a bimmassit, ken naipangpangruna kadagiti ub-ubing a kaputotan. MAdu met dagiti etniko a Mon ket monolingualda iti Birmano. Idiay Myanmar, kaaduan kadagiti agsasao ket agtataeng idiay Estado ti Mon, ken sarunuen met babaen ti Dibision ti Tanintharyi ken Estado ti Kayin.

Ti sinuratan ti Mon ket naala manipud ti Indiano a Brahmi a sinuratan ken isu ti taudan ti Birmano a sinuratan.

## Dagiti nota

## Adu pay a mabasbasa
* Bauer, Christian. 1982.  Morphology and syntax of spoken Mon. Ph.D. thesis, University of London (SOAS).
* Bauer, Christian. 1984. A guide to Mon studies. Working Papers, Monash U.
* Diffloth, Gerard. 1984. The Dvarati Old Mon language and Nyah Kur. Monic Language Studies I, Chulalongkorn University, Bangkok. 
* Diffloth, Gerard. 1985. The registers of Mon vs. the spectrographist's tones. UCLA Working Papers in Phonetics 60:55-58.

## Dagiti akinruar a silpo
*Ti hipertesto ti gramatika ti pagsasao a Mon 
*SEAlang Gandat: Sasao a Mon–Khmer: Thi Sanga a Minika
*Gandat ti Pagsasao a Mon 
*Ti pagsasao a Mon idiay Tailandia: Ti madangran a tawid
*
Pagsasao a Tetum

Ti **Tetum** wenno **Tetun**, ket pagsasao nga Austronesio nga insasao idiay isla ti Timor. Daytoy ket naisasao idiay Rehensia ti Belu idiay Laud a Timor ti Indonesia, ken idiay ballasiw ti pagbeddengan ti Daya a Timor, nga idiay ket maysa daytoy kadagiti dua nga opisial a pagsasao. Idiay Daya a Timor ti kreol a pormana iti **Tetun Dili**, ket nalaing nga adu a naisasao a kas maikadua a pagsasao; iti kaawan ti dati a pannakaiyasideg, ti Tetum ken Tetun Dili ket saanda nga agsinnaranay a maawatan. Malaksid ti ti gramatiko a pannakaipalaka a maipanggep ti kreol, ti Tetun Dili ket adun a naimpluensiaan babaen ti bokabulario iti Portuges, ti sabali pay nga opisial a pagsasao ti Daya a Timor.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*Kurso ti Pagsasao a Teum ti Instituto ti Teknolohia ti Dili
Pagsasao a Sundanes

Ti **Sundanes** (**Basa Sunda** , iti sinuratan a Sundanes ᮘᮞ ᮞᮥᮔ᮪ᮓ, literal a "pagsasao ti Sunda") ket ti pagsasao dagiti agarup a 39 a riwriw a tattao manipud idiay akinlaud ada pagkatlo ti Java wenno agarup a 15% iti populasion ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Diksionario ti Sundanes-Indones ken Indones-Sundanes 
* Pannagibaliw ti Sundanes Latin-Sudanes a sinuratan (Aksara Sunda) 
* Panangipatarus ti Indones-Sundanes 
* Tabla ti Unicode
Nationalencyklopedin

Ti ***Nationalencyklopedin*** (**NE**) ket isu ti kasayaatan a kontemporaneo a pagsasao a Sueko nga ensiklopedia, a nairugi babaen ti naparabor a pautang manipud iti Gobierno ti Suesia iti 17 a riwriw a krona ti Suesia idi 1980, ken nabayaden met idi Disiembre 1990. Ti naiprenta a bersion ket mangiraman kadagiti 20 a tomo nga addaan kadagiti 172,000 nga artikulo; ti Internet a bersion ket mangiraman kadagiti 260,000 nga artikulo (manipud idi Hunio 2005).

## Pakasaritaan
Ti gandat ket nairugi idi 1980, idi ti komite ti gobierno ket nangisingasing a dagiti negosasion ket ket nasken a maiparugi dagiti nadumadumanga agipabpablaak. Daytoy nga agpang ket nalpas idi Agosto 1985, idi ti Bra Böcker idiay Höganäs ket nagbalin nga isu ti akin-rebbeng a nangipablaak para iti gandat. Dagiti katudingan ti gandat ket para kadagiti moderno nga obra ti reperensia a naibatay iti sientipiko a paradigma a mangiraman kadagiti banag ti henero ken enbironmento.

Awan kapada kadagiti kasakbayan a nagbilin para iti obra; sakbay a naipablaak ti immuna a tomo idi Disiembre 1989, 54,000 kadagiti gumatgatang ket nagbilinda iti ensiklopedia. Ti naudi a tomo ket naipablaak idi 1996, ket dagiti tallo a suplemental a tomo idi 2000.

Dagiti mainaig a gandat iti *Nationalencyklopedin* ket dagiti pay sumaganad:
**Ti Ordbok ti NE*, ti diksionario kadagiti tallo a tomo (1995–1996)
**Ti Årsband ti NE*, dagiti komplementario a tomo a manipanngep kadagiti agdama a pasamak ken ti napardas nga agbalbaliw a pakaammo a a tinawen a maiwarwaras manipud idi 1997
**Ti Sverigeatlas ti NE*, ti maysa nga atlas ti Suesia (1998)
**Ti Världsatlas ti NE*, ti atlas ti lubong (1998)
**Ti NE-spelet*, ti saludsod nga ay-ayam nga addaan kadagiti 8,000 a salusod (1999)

Idi 1997, ti immuna a dihital a porma ti ensiklopedia ket naipablaak kadagiti 6 a CD-ROM (kalpasanna iti pay DVD), ken idi 2000 a kas serbisio ti suskrision ti Internet. Ti online a bersion ti diksionario ken ti pay napabaro a bersion ti kasisigud nga ensiklopedia. Add dagiti 356,000 a naikabkabil, 183,000 kadagitoy ket ensiklopediko nga artikulos. Ti serbisio ket nalpasen nga addaan kadagiti nadumaduma a langa a saan a magun-od iti naiprenta a bersion, a kas ti diksionario ti Sueko–Ingles.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Nationalencyklopedin – Opisial a sitio (iti Sueko)
*Svenska uppslagsverk – Komprehensibo a bibliograpia kadagiti ensiklopedia ti Sueko ni Christofer Psilander
Tok Pisin

Ti **Tok Pisin** ket pagsasao a kreol a naisasao kadagiti amin a Papua Baro a Guinea.  Daytoy ket opisial a pagsasao ti Papua Baro a Guinea ken ti kaaduan a naus-usar a pagsasao iti dayta a pagilian. Kadagiti paset ti Lumaud, Golpo, Sentral, Probinsia ti Oro ken dagiti Probinsia ti Luek Milne, nupay kasta, ti panagusar ti Tok Pisin ket addaan iti nabiit a pakasaritaan, ken saan unay nga unibersal, a naipangpangruna dagiti manakman a tattao. 

Bayta a daytoy ket mabalin a naparang-ay a kas panagtagilako a pidgin, ti Tok Pisin ket nagbalinen a naisalumina a pagsasao. Adi kadagiti saan nga akademiko nga agsasao iti Ingles nga agtataeng idiay Papua Baro a Guinea ket nagnagananda iti "Pidgin," "Pidgin ti Baro a Guinean" wenno "Inggles a Pidgin," daytoy ket kadawyan nga inus-sar dagiti akademiko, ken dagiti pay tattao a makaammo iti Tok Pisin, tapno mangibaga iti pagsasao babaen iti bukodna a nagan.

Adda met dagiti nagbaetan ti lima ken innem a riwriw a tattao nga agus-usar ti Tok Pisin, urayno saanda unay a nalaing a makasao. Adda met ti nagbaetan ti maysa ken dua a riwriw ti makadal a kas umunada a pagsasao, ken naisangayan ti ubbing dagiti nagannak wenno dagiti appo a kasisigud a nagsasao kadagiti sabali a bernakular (kas pagarigan, ti ina maipud idiay Madang ken ti ama manipud idiay Rabaul). Naisangayan dagiti urbano a pamilia, ken dagiti polis ken dagiti kameng ti puersa ti depensa, ket kankanayonda a makisao iti Tok Pisin, gapu ti saan a pannagagun-od ti kalaing iti bernakular (*tok ples*), wenno ti panagadal ti bernakular a kas maikadua (wenno maikatlo) a pagsasao, kalpasan ti Tok Pisin (ken mabalin a ti Ingles). Mabalin met nga addaan dagiti maysa a riwriw a tattao ti agsasaon iti Tok Pisin a kas ti nangrun a pagsasaoda.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
1858

Ti **1858** ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Biernes iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak

## Naipasngay
### Enero&ndash;Hunio
* Abril 23 &ndash; Max Planck, Aleman a pisiko, laureado iti Premio Nobel (pimmusay 1947)
* Mayo 28 &ndash; Sidney Herbert Ray, Briton a lingguista (pimmusay 1939)

### Hulio&ndash;Disiembre

* Oktubre 27 &ndash; Theodore Roosevelt, maika-26 a Presidente iti Estados Unidos, nagungunaan ti Premio Nobel ti Kappia (pimmusay 1919)
* Nobiembre 20 &ndash; Selma Lagerlöf, Sueko a mannurat, laureado iti Premio Nobel (pimmusay 1940)
* Disiembre 22 &ndash; Giacomo Puccini, Italiano a kompositor (pimmusay 1924)

## Pimmusay
### Enero&ndash;Hunio
* Enero 2 &ndash; John Forbes Royle, Ingles a botaniko (naipasngay 1798)

### Hulio&ndash;Disiembre

## Dagiti nagibasaran
1859

Ti **1859** ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak

### Ener&ndash;Marso

* Pebrero 14 &ndash; ti Oregon ket napastrek a kas ti maika-33 nga estado ti Estados Unidos.

### Abril&ndash;Hunio

* Abril 25 &ndash; nairugi ti panangipatakder ti Kanal Suez.

### Hulio&ndash;Septiembre

### Oktubre&ndash;Disiembre

## Naipasngay

### Enero&ndash;Hunio
* Mayo 5 &ndash; Pierre Curie, Pranses a pisiko (pimmusay 1906)
* Hunio 24 – Marcela Agoncillo, Filipina a mabigbig a kas ti kangrunaan a nagdait iti immuna ken opisial a wagayway ti Filipinas (pimmusay 1946)

### Hulio&ndash;Disiembre
* Hulio 6  &ndash; Verner von Heidenstam, Sueko a mannurat, laureado iti Premio Nobel (pimmusay 1940)
* Agosto 4 &ndash; Knut Hamsun, Norwego a mannurat, laureado iti Premio Nobel (pimmusay 1952)
* Oktubre 18 &ndash; Henri Bergson, Pranses a pilosopo, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1941)

### Di ammo ti petsa

## Pimmusay

### Enero&ndash;Hunio

### Hulio&ndash;Disiembre

### Di ammo ti petsa

## Dagiti nagibasaran
Premio Nobel iti Pisika

Ti **Premio Nobel iti Pisika** () ket maminsan a maipagunguna ti makatawen babaen ti Naarian a Sueko nga Akademia dagiti Siensia. IMaysa daytoy kadagiti lima a Premio Nobel a napundar babaen ti nakem ni Alfred Nobel idi 1895 ken naipagungunann manipud idi 1901; dagiti sabali pay ket ti Premio Nobel iti Kimika, Premio Nobel iti Literatura, Premio Nobel ti Kappia, ken Premio Nonel iti Sikolohia ken Medisina. Ti immuna a Premio Nobel iti Pisika ken naipangunguna kenni Aleman a Wilhelm Conrad Röntgen, "iti pannakabigbig kadagiti ektraordinario a serbisio nga inramidna babaen ti panagduktal iti naisangsangayan nga rayo-ekis." Daytoy a gunguna ket inadministro babaen ti Pundasion ti Nobel ken kaaduan a naikedkeddeng a ti kadayawan a gunguna a maawat iti sientista iti pisika. Daytoy ket maipresenta idiay Estokolmo iti tinawen a seremonia iti Disiembre 10, ti anibersario ti ipupusay ni Nobel.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

* "Amin a Nobel a Laureado iti Pisika" 
* "Dagiti Seremonia ti Gunguna ti Premio Nobel" 
* "Ti Premio Nobel iti Pisika" 
* "Ti Medalia ti Premio Nonel para iti Pisika ken Kimika"
1813

Ti **1833** ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Biernes iti kalendario a Gregoriano.

## Dagiti naipasngay
### Enero–Hunio

* Mayo 5 &ndash; Søren Kierkegaard, Danes a pilosopo (pimmusay 1855)
* Mayo 22 &ndash; Richard Wagner, Aleman a kompositor (pimmusay 1883)

### Hulio–Disiembre

* Oktubre 10 &ndash; Giuseppe Verdi, Italiano a kompositor (pimmusay 1901)

## Dagiti pimmusay
### Enero–Hunio

### Hulio–Disiembre

## Dagiti nagibasaran