open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eumetazoa

Ti **Eumetazoa** (Griego εὖ [eu], nabayag + μετά [metá], kalpasan + ζῷον [zóon], ayup) ket ti klado a mangbukel kadagiti amin a nangruna a grupgrupo ti ayup malaksid dagiti espongha, placozoa, ken dagiti nadumaduma a saan unay nga ammo wenno awanen a porma ti biag, a kas ti *[[Dickinsonia]]*. Ti pakaidumaan dagiti eumetazoa ket mairaman ti pudno a kulkulanit a naurnos kadagiti tuon ti mikrobio, ti kaada dagiti neurona, ken ti maysa a para a mapan babaen ti saad ti gastrula. Ti klado ket kadawyan a matengngel nga aglaon iti saan a basbassit ngem maysa a Ctenophora, Cnidaria, ken Bilateria.  Naisuppiatan no mabalin a maitagikua dagiti mesozoa ken dagiti placozoa. Ti Ctenophora ket agparang itan a basal a metazoa.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*''Bilateria.''  Tree of Life web project, US National Science Foundation. 2002. 6 January 2006.
*Invertebrates and the Origin of Animal Diversity 
*Evers, Christine A., Lisa Starr. *Biology:Concepts and Applications.* 6th ed. United States:Thomson, 2006. .
*''TRICHOPLAX ADHAERENS (PLACOZOA TYPE)'' St. Petersburg. 2005
*Metazoa: the Animals
*Nielsen, C. 2001. Animal Evolution: Interrelationships of the Living Phyla, 2nd edition, 563 pp. Oxford Univ. Press, Oxford.  
* Borchiellini, C.  Manuel, M., Alivon, E., Boury-Esnault N., Vacelet, J., Le-Parco, Y.  2001. *Journal of Evolutionary Biology* 14 (1): 171–179.
* Peterson, Kevin J., McPeek, Mark A., & Evans, David A.D.  2005.  Tempo & mode of early animal evolution: inferences from rocks, Hox, & molecular clocks.  Paleobiology 31(2, Supplement): 36–55.
P. T. Barnum

Ni **Phineas Taylor Barnum** ammo pay a kas ni **P. T. Barnum** (Hulio 5, 1810 – Abril 7, 1891)  ket maysa idi nga Amerikano a negosiante, politiko ken ti nangbangon ti Barnum & Bailey Circus.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Wayback Machine

Ti **Wayback Machine** ket ti dihital nga arkibo iti World Wide Web ken ti sabali a pakaammo iti Internet a pinartuat babaen ti Internet Archive, ti saan nga agganganansia a gunglo, a naikuarte idiay San Francisco, California, Estados Unidos. Daytoy ket inrugi da Brewster Kahle ken Bruce Gilliat, ken tinartaripato nga addaan iti linaon manipud iti Alexa Internet. Ti serbisio ket mangpakabael kadagiti agar-aramat ti mangkita kadagiti naarkibo a bersion ti panid ti web kadagiti napalabas a panawen, a tinawtawagan daytoy iti arkibo ti "tallo iti dimensionna a pagsurotan."

Manipud idi 1996, nagar-arkibodan kadagiti na-cache a pampanid kadagiti sitio ti web kadagiti dakkel a rimpuok dagiti nodo ti Linux. Bisitaaenda manen dagiti sitio iti tunggal mamin-ano a lawas ken mangarkibo iti baro a bersion no nabaliwan ti linaon. Ti keddeng ket ti mangala ken mangarkibo ti linaon a mapukawto no ti sitio ket mabaliwan wenno marikpan. Ti dakkel a sirmatada ket ti mangarkibo ti intero nga Internet.

Ti nagan nga *Wayback Machine* ket napili idi a kas makaang-angay a reperensia iti alikamen a mangiparang-ay ti sarita iti serye ti animado a kartoon, ti *[[The Rocky and Bullwinkle Show]].* iti maysa a paset iti dayta nga animado a kartoon, ti *[[Peabody's Improbable History]],* dagiti bida a karakter a ni Mr. Peabody ken ni Sherman ken kankanayonda  a nagus-usar iti makina ti panawen a tinawtawagan iti "WABAC machine" (naibalikas iti *wayback*) tapno masaksian, makisalisal iti, ken, iti masansan ngem iti saan, baliwanda dagiti nadayeg a pasamak iti pakasaritaan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Opisial a kapada ti Wayback Machine  iti Bibliotheca Alexandrina
Romanisasion

Ti **Romanisasion** wenno **Latinisasion** iti lingguistika, ket ti panangibaliw iti panagsurat manipud iti sabali a sistema ti panagsurat iti sinuratan a Romano (Latin), wenno ti sistema a panagramid. Dagiti pamay-an iti romanisasion ket mairaman ti transliterasion, para iti panangirepresenta ti naisurat a teksto, ken ti transkripsion, para iti panangirepresenta ti naisasao a balikas, ken iti kombinasion iti dua. Dagiti pamay-an iti transkripsion ket mabalin a mabingbingay iti *transkripsion a [[ponetika nga ortograpia|ponetika]]*, a mangirehistro kadagiti ponema wenno dagiti yunit ti kaibuksilan ti semantiko iti bitla, ken iti ad-adu a nainget a *transkripsion a [[transkripsion a ponetiko|ponetiko]]*, a mangirehistro kadagiti uni ti bitla a mangraman iti presision.

## Dagiti akinruar a silpo
Baybay Lazarev

Ti **Baybay Lazarev** ket ti naisingasing idi a nagan ti pingir a baybay iti Akin-abagatan a Taaw. Daytoy ket mabeddenganto babaen dagiti dua a naisingasing manipud iti burador ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko idi 2002 (IHO), ti Baybay Ari Haakon VII iti laud ken ti Baybay Riiser-Larsen iti daya, wenno iti pagbaetan ti Kangrunaan a Meridiano iti  0°0' ken 14°E.  Daytoy ket gumay-atto iti kalawa iti sumurok a 929,000&nbsp;km².

Ti Baybay Lazarev ket nanaganan idi 1962 babaen ti Ekspedision ti Antartiko ti Sobiet a kas pammadayaw kenni Ruso almiral Mikhail Lazarev (1788–1851), nga isu ti nakaduktal ti nangruna a daga ti Antartika nga agraman ni Fabian Gottlieb von Bellingshausen idi 1820. Ti 2002 a burador ti IHO ket saan nga inaprobaran idi babaen ti IHO (wenno iti ania man a gunglo), ken ti 1953 a dokumento ti IHO (a saan nga aglaon iti daytoy a nagan) ket agdama nga agtultuloy nga isu ti maus-usar.  Dagiti mangidaulo a turay ti heograpia ken dagiti atlas ket saanda nga agus-usar iti daytoy a nagan, a mairaman ti maika-10 nga edision ti World Atlas ti 2014 manipud iti National Geographic Society ti Estados Unidos ken ti maika-12 nga edision ti Britaniko nga Times Atlas of the World ti 2014. Ngem agus-usar dagiti mapa ti estado ti Sobiet ken Rusia.

Ti kaaduan a kaadalem dagiti danum ditoy ket 3000 a metmetro, ken ti kaadalem ket labsanna iti 4500 a metmetro. Daytoy ket gumay-at iti kalawa iti sumurok a 929,000&nbsp;km².

Ti abagatan ti Baybay Lazarev ket mabirukan ti Aplaya Prinsesa Astrid iti Daga Reina Maud.

## Dagiti nagibasaran
Ernest Lawrence

Ni **Ernest Orlando Lawrence** (Agosto 8, 1901&nbsp;– Agosto 27, 1958) ket pionero nga Amerikano a sientista ti nuklear ken nangabak iti Premio Nobel iti Pisika idi 1939 para kadagiti parnuayna iti siklotron. Isu ket ammo para iti obrana iti panangisina ti isotopo iti uranio para iti Manhattan Project, para iti panagpundar iti Lawrence Berkeley National Laboratory ken ti Lawrence Livermore National Laboratory.

## Dagiti akinruar a silpo

* NobelPrize.org: Biograpia ni Ernest O. Lawrence
* Nobel-Winners.com: Ernest Lawrence
Otto Stern

Ni **Otto Stern** (17 Pebrero 1888 – 17 Agosto1969) ket maysa idi nga Aleman a pisiko ken nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika idi 1943. Isu idi tikaaduan a nainomido a tao para iti Premio Nobel nga addaan kadagiti 82 a nominasion idi baetan ti 1925-1945, ken kanungpalan a nangabak idi 1943. 

## Dagiti akinruar a silpo

*Biograpia ni Otto Stern iti nobelprize.org
Isidor Isaac Rabi

Ni **Isidor Isaac Rabi** (naiyanak a kas ni **Israel Isaac Rabi**, 29 Hulio 1898&nbsp;– 11 Enero 1988)  ket naiyanak idi idiay Polonia nga Amerikano a pisiko ken nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika idi 1944 para iti pannakaduktalna iti nuclear magnetic resonance, nga inus-usar iti magnetic resonance imaging. Isu ket nairaman pay para iti panagparang-ay ti cavity magnetron, nga inus-usar iti microwave radar ken kadagiti microwave oven.

## Dagiti akinruar a silpo

*
*
1801

Ti tawen idi **1801** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Martes iti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a Kalendario a Huliano. Daytoy pay ti immuna a tawen iti maika-19 a siglo.

## Dagiti akinruar a silpo
Kantones

Ti **Kantones**, wenno **Pagalagadan a Kantones** (, ; kasisigud nga ammo a kas , ), ket ti dialekto ti Insik a Yue a naisasao idiay asideg ti *Canton* (Guangzhou) idiay akin-abagatan a Tsina. Daytoy ti tradisional a prestihio a dialekto ti Yue.

Ti Kantones ket ti pagsasao dagiti tattao a Kantones. Iti kaunegan ti nangruna a daga ti Tsina, daytoy ket *[[lingua franca]]* idiay Probinsia ti Guangdong ken dagiti dadduma a kaarruba a lugar, kas ti akindaya a parte ti Probinsia ti Guangxi. Daytoy ti kaaduan a pagsasao ti Hong Kong, Macau ken ti rehion ti Delta Karayan Perlas ti Tsina. Daytoy pay ket tradisional a kaaduan a naisasao a karuay ti Insik kadagiti ballasiw taaw a komunidad ti Insik idiay Abagatan a daya nga Asia (kaaduan idiay Bietnam, Malaysia ken Singapur) ken ti Akinlaud a lubong a naipangpangruna ti Kanada, Australia, Akinlaud nga Europa, ken ti Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Hong Kong Government site on the HK Supplementary Character Set (HKSCS) 
* USA Foreign Service Institute (FSI) Cantonese basic course
* Online nga Editor ti Kantones
1808

Ti tawen idi **1808** ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Biernes iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a nangrugi iti Mierkoles iti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a Kalendario a Huliano. 

## Pimmusay
* Hulio 8 &ndash; Friedrich Kasimir Medikus, Aleman a mangngagas ken botaniko (naipasngay 1738)

## Dagiti akinruar a silpo
1812

Ti tawen idi **1812** ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a nangrugi iti Lunes iti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a Kalendario a Huliano. 

## Naipasngay
* Enero 6 – Melchora Aquino, Filipina a rebolusionario (pimmusay 1919)
* Hulio 9 &ndash; George Henry Kendrick Thwaites, Ingles a botaniko ken entomologo (pimmusay 1882)

## Dagiti akinruar a silpo
1828

Ti tawen idi **1828** ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Martes iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a nangrugi iti Domingo iti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a Kalendario a Huliano. 

## Naipasngay
* Mayo 22  &ndash; José Jerónimo Triana, Colombiano a botaniko (pimmusay 1890)
* Septiembre 9  &ndash; Leo Tolstoy, Ruso a mannurat (pimmusay 1910)

## Dagiti akinruar a silpo
1844

Ti tawen idi **1844** ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Lunes iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a nangrugi iti Sabado iti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a Kalendario a Huliano.

## Naipasngay
* Oktubre 15 &ndash; Friedrich Nietzsche, Aleman a pilosopo (pimmusay 1900)
* Oktubre 23 &ndash; Sarah Bernhardt, Pranses nga aktres (pimmusay 1923)
* Abril 16 &ndash; Anatole France, Pranses a mannurat (pimmusay 1924)

## Pimmusay
* Hunio 27 – Joseph Smith, Amerikano a daulo ti relihion (naipasngay 1805)

## Dagiti akinruar a silpo
1876

Ti tawen idi **1876** ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Sabado iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a nangrugi iti Huebes iti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a Kalendario a Huliano. 

## Naipasngay

* Marso 2 &ndash; Papa Pio XII (pimmusay 1958)

* Oktubre 15 &ndash;  Elmer Drew Merrill, Amerikano a botaniko (pimmusay 1956)

* Hunio 3 &ndash; José Palma, Filipino a mannaniw ken soldado (pimmusay 1903)

## Pimmusay
* Abril 3 &ndash; Friedrich von Berchtold, botaniko manipud iti kaputotan nga Austriano (naipasngay 1781)

## Dagiti akinruar a silpo
1731

Ti tawen idi **1731** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Lunes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes iti nabunbuntog iti 11 nga aldaw a Kalendario a Huliano. 

## Paspasamak

## Naipasngay
* Marso 19 &ndash; Gabriela Silang, Filipina a rebolusionario (pimmusay 1763)

## Pimmusay

## Dagiti akinruar a silpo
1738

Ti tawen idi **1738** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo iti nabunbuntog iti 11 nga aldaw a Kalendario a Huliano. 

## Naipasngay
* Enero 6 &ndash; Friedrich Kasimir Medikus, Aleman a mangngagas ken botaniko (pimmusay 1808)

## Dagiti akinruar a silpo
1793

Ti tawen idi **1793** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Martes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado iti nabunbuntog iti 11 nga aldaw a Kalendario a Huliano. 

## Pimmusay
* Septiembre 11 &ndash; Nicolaas Laurens Burman, Olandes a botaniko (naipasgay 1734)

## Dagiti akinruar a silpo
1600

__NOTOC__
Ti tawen idi **1600** ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Sabado iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a nangrugi iti Martes iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano. Daytoy idi ti naudi a a bisiesto a tawen ti siglo agingga idi tawen ti 2000.

## Paspasamak

## Naipasngay
* Enero 28 &ndash; Papa Clemente IX (pimmusay 1669)

## Pimmusay

## Dagiti akinruar a silpo
1502

Ti tawen idi **1502** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado  (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano. 

## Pannakaipasngay
* *di ammo ti petsa*
** Miguel López de Legazpi, Espaniol a konkistador (pimmusay 1572)

## Dagiti akinruar a silpo
1507

Ti tawen idi **1507** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes  (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano. Ti tawen ti 1507 ket adda idi iti tengnga ti nadayeg iti lubong a Renasimiento.

## Dagiti akinruar a silpo
1527

Ti tawen idi **1527** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Martes  (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano. 

## Naipasngay
* Mayo 21 &ndash; Ari Felipe II ti Espania (pimmusay 1598)

## Dagiti akinruar a silpo
1572

Ti tawen idi **1572** ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Martes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano. 

## Pimmusay
* Agosto 20 &ndash; Miguel López de Legazpi, Espaniol a kongkistador (naipasngay 1502)

## Dagiti akinruar a silpo
1579

Ti tawen idi **1579** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes  (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano, ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Lunes iti kalendario a proleptiko a Gregoriano. 

## Dagiti akinruar a silpo
Amanda Bynes

Ni **Amanda Laura Bynes**  ket dati nga Amerikana nga aktres.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* 
* 
*
AllMovie

Ti **AllMovie** (dati idi nga **All Movie Guide**) ket ti maysa a website ti serbisio ti online a tarabay nga agraman iti pakaammo a maipanggep kadagiti pelikula, dagiti programa ti telebision, ken dagiti aktor ken aktres ti iskrin. Ti marka ti pabrika ti AllMovie.com ken ti AllMovie ket agdama a tagikua babaen ti All Media Network.

## Pakasaritaan
Napundar idi ti AllMovie babaen ni arkibista ti popular a kultura Michael Erlewine, nga isu pay idi ti nagpundar iti AllMusic ken AllGame.

Ti database ti  AllMovie database ket nalisensiaan idi kadagiti sangapulo a gasgasut nga agiwarwaras ken nagtagtagilako para iti sistema ti punto ti panagtagilako, dagiti website ken dagiti kiosk. Ti database ti AllMovie ket komprehensibo, mangiraman daytoy ti batayan a pakaammo ti produkto, kameng ken dagiti pammadayaw iti produksion, sipnosis ti gandat, dagiti propesional a panagrepaso, dagiti biograpia, dagiti mainaig a silpo ken dadduma pay.

Ti datos ti AllMovie ket maala idi babaen ti website ti AllMovie.com. Daytoy ket mabalin pay idi a magun-od babaen ti serbisio ti pammigbig iti midia ti AMG LASSO, a mabalin daytoy nga automatiko a mangbigbig kadagiti DVD.

Idi naladaw a 2007, ti Macrovision (itan ket ti Rovi Corporation) ket ginatangna ti AMG para iti naireporta a $72 a riwriw.

Ti AllMusic.com, AllMovie.com ken AllGame.com ket inlako idi dagitoy babaen ti Rovi idi Agosto 2013 iti All Media Network, LLC. Dagiti gimmatang ken innayonda pay dagiti kasisigud a nagpundar iti  SideReel ken nangipuon iti Ackrell Capital, Mike Ackrell.

Dagiti opisina ti All Media Network ket mabirukan idiay San Francisco, California, ken Ann Arbor, Michigan, Estados Unidos.

## Kitaen pay
* AllMusic
* AllGame
* SideReel
* All Media Network

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
*
Shia LaBeouf

Ni **Shia Saide LaBeouf** (; ) ket Amerikano nga aktor ken direktor.

## Nasapa a biag
Ni LaBeouf ket naiyanak idiay Los Angeles, California, kas ti bugbugtong nga anak da Shayna (nakayanakan a nagan iti Saide) ken Jeffrey Craig LaBeouf. Ti inana ket ti sumasala ken balerina a nagbalin a bisual nga artista ken dumidibuho iti alahas ken bado. Ti amana ket beterano ti Gubat ti Bietnam ken addaan met kadagiti nadumaduma a trabaho. Ti ina ni LaBeouf ket Hudio, ken ti amana ket Kristiano iti kaputotan ti Cajun. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*
Jean-Claude Duvalier

Ni **Jean-Claude Duvalier** (), nabirngasan iti "**Bébé Doc**" wenno "**Baby Doc**" (Hulio 3, 1951 – Oktubre4, 2014), ket isu idi ti Presidente ti Haiti fmanipud idi 1971 aginggana idi pinarmek babaen ti nadayeg a yaalsa idi 1986. Sinarunona ni amana a ni François "Papa Doc" Duvalier a kas agturturay iti Haiti kalpasan idi pimmusay ti amana idi 1971. Kalpasan idi nagtakem, isu ket nagipayammo kadagiti kosmetiko a panagbalbaliw iti turay ti amana ken nangidelegado iti adu a katurayan kadagiti nagbalbalakad kaniana, numan pay met a rinibu dagiti taga-Haiti a nantnatay wenno nadusdusa, ken ginasut a ribribu met dagiti pimmanaw iti pagilian. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Kabaknang ni Jean-Claude
*
*
Usain Bolt

Ni **Usain St. Leo Bolt**  ket Hamaikano nga umu-umsiak. Naikeddeng nga isu ti kapardasan a tao, ken isu ti immuna a tao a nagtengngel kadagiti rekord iti lubong iti 100&nbsp;a metmetro ken 200&nbsp;a metmetro manipud kadagiti panagrukod ti napno nga automatiko nga oras ket nagbalin a nasken idi 1977. Iti pannakakakikikuyogna kadagiti katimpuyoganna, isu ket nangisaad pay iti rekord iti 4×100&nbsp;a metmetro relay. Isu ti agdama a kampeon ti Olimpiada kadagitoy a tallo a salisal, ti immuna a tao a nangabak kadagiti innem a medalia iti Olimpiada iti panagimsiak, ken ti namin sangapulo ket maysa a kampeonato iti Lubong. Isu ti immuna a nakagun-od iti "doble doble" babaen ti pannangabakna kadagiti titutlo ti 100&nbsp;m ken 200&nbsp;m kadagiti nagsasaruno nga Olimpiada (2008 ken 2012), ken pinalaingna daytoy babaen ti immuna a "doble triple" (mairaman kadagiti relay ti 4×100&nbsp;m).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
*
* Linia ti panawen ni Usain Bolt babaen ti *The Daily Telegraph*
Réunion

Ti **Réunion** (; dati nga *Île Bourbon*) ket isla ti Pransia a mabirukan idiay Taaw Indiano. Daytoy ket mabirukan iti daya ti Madagascar ken agarup a  iti abagatan a daya ti Maurisio, ti kaasitgan nga isla. Manipud idi 2014, ti populasionna ket 844,994 nga agtataeng.

Ti isla ket tinagtagitao manipud idi maika-17 a siglo idi simmangpet dagiti tattao manipud idiay Europa (kaaduan iti Pransia), Madagascar ken Aprika. Nawaswas ti panagtagabu idi maika-20 ti Disiembre 1848 (ti petsa a tinawen a rinamrambakan iti isla). Ti isla ket nagbalin a ballasiw-taaw a departamento idi 1946.

Ti lokal a pagsasao nga insasao iti kaaduan dagiti populasion ket Kreol ti Réunion. Ti opisial a pagsasao ket Pranses.
Iti administratibo, ti Réunion ket maysa kadagiti ballasiw-taaw a departamento ti Pransia. Kasla met dagiti sabali nga uppat a ballasiw-taaw a departamento, daytoy ket maysa pay kadagiti 27 a rehion ti Pransia, nga agraman iti nabaliwan a kasasaad dagiti ballasiw-taaw a rehion, ken maysa nga integral a paset ti Republika nga addaan iti isu met laeng a kasasaad a kas dagiti mabirukan iti nangruna a daga ti Europa. Ti Réunion ket maysa nga akinruar a rehion iti Kappon ti Europa ken, kas maysa a ballasiw-taaw a departamento ti Pransia, daytoy ket paset met ti Eurozona.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* 
* 
* Opisial a website ti turismo
Listaan dagiti siglo

Dagiti panid a nailista dita baba ket aglaon ti pakaammo a maipanggep kadagiti pagduyosan ken dagiti pasamak a naisangayan kadagiti **[[siglo]]** ken dagiti milenio.
__NOTOC__

## Kitaen pay
* Listaan dagiti milenio
* Listaan dagiti dekada
* Listaan dagiti linia ti panawen
* Kronolohia
* Kitaen ti kalendario ken listaan dagiti kalendario para kadagiti sabali a panangigrupo dagiti tawen.
* Kitaen ti pakasaritaan, pakasaritaan babaen ti paset ti panawen, ken periodisasion para kadagiti nadumaduma a gunglo dagiti historikal a pasamak.
* Para kadagiti nasapsapa a paset ti panawen, kitaen ti Linia ti panawen ti Big Bang, Heolohiko a gantingan ti panawen, Linia ti panawen ti ebolusion, ken Logaritmiko a linia ti panawen.
Listaan dagiti dekada

Daytoyket **listaan dagiti [[dekada]]** manipud idi rugi ti maika-18 a siglo SK aginggana iti patingga ti maika-21 a siglo AD, a mairaman dagiti silpo dagiti artikulo nga addaan pay kadagiti ad-adu a pakaammo para kaniada.

Idi las-ud ti maika-20 a siglo, nagbalin a kadawyan ti panagikeddeng kadagiti agmaymaysa a dekada a kas dagiti historikal nga entidad. Naisangayan met dagiti pagduyosan, dagiti estilo, ken dagiti panagkukua ket mainaigto iti ken maipammateg a kas panangilawag kadagiti naisangayan a dekada (a nagbalin nga ammo a kas dagiti "Dagiti Duapulo", "Dagiti Innem a pulo" ken dadduma pay).
Suez

Ti **Suez**  ( ; )  ket ti puerto ti baybay a siudad (populasion ca. 497,000) idiay akin-amianan a daya ti Ehipto a mabirukan idiay amianan nga aplaya ti Golpo ti Suez (ti sanga ti Baybay Nalabbasit), idiay asideg ti akin-abagatan a patingga ti Kanal Suez, ken addaan daytoy kadagiti kapada a pagbeddengan a kas ti gobernorato ti Suez.  Daytoy ket addaan kadagiti tallo a pagsangladan, ti Adabya, Ain Sukhna ken Puerto Tawfiq, ken dagiti adu a pasilidad ti puerto. No iraman dagitoy, mangpormada ti metropolitano a lugar.
Dagiti linia ti perokaril ken dagiti kalsada ket mangikonekta ti siudad iti Cairo, Puerto Said, ken Ismailia.
## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo

* Suez-online.com 
* Dagiti ladawan ti kanal Suez
1301

Ti tawen idi **1301** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano. 

## Dagiti akinruar a silpo
Presidensial a sistema

Ti **presidensial a sistema** wenno **presidensialismo** ket ti sistema ti gobierno a ti daulo ti gobierno ket isu pay ti daulo ti estado ken mangidaulo iti maysa nga ehekutibo a sanga a nailasin manipud iti lehislatibo a sanga. Kas pagarigan, ti Estados Unidos, ket addaan iti presidensial a sistema. Nabutosan ti ehekutibo ken masansan a natituluan iti "presidente" ken saan nga akinrebbeng iti lehislatura ken saanna a mabalin, kadagiti kadawyan a pasamak, a pugsayen daytoy. Ti lehislatura ket mabalin nga addaan iti karbengan, kadagiti nakaro a kaso, ti mangpugsay iti ehekutibo, babaen ti panangidarum ti pangulo. Nupay kasta, dagiti kasta a panangipugsay ket manmano a makitkita tapno saan a maikontradikto iti patpatien ti presidensialismo, a kadagiti *kadawyan a pasamak nga agus-usar kadagiti kadawyan a pamay-an* ti lehislatura ket sanna a mabalin a pugsayen ti ehekutibo.

## Dagiti republika nga addaan iti presidensial a sistema a gobierno

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### Dagiti presidensial a sistema nga addaan iti kangrunaan a ministro

*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* The Great Debate: Parliament versus Congress 
* Castagnola, Andrea/Pérez-Liñán, Aníbal: Presidential Control of High Courts in Latin America: A Long-term View (1904–2006), in: Journal of Politics in Latin America, Hamburg 2009.
Caracas

Ti **Caracas** (), opisial a ti **Santiago de León de Caracas**, ket isu ti kapitolio, ti sentro ti '''Lugar ti Kalatakan a Caracas''', ken ti kadakkelan a siudad ti Venezuela. Ti Caracas ket mabirukan idiay akin-amianan a parte ti pagilian, kalpasan dagiti sukog ti akikid a Ginget Caracas iti aplaya ti kabambantayan ti Venezuela (Cordillera de la Costa). Ti langa ti daga ket nasayaat para iti panagbangon ken mabirukan iti pagbaetan ti  iti pantar ti baybay. Ti ginget ket asideg iti Baybay Karibe, ken naisina manipud iti aplaya babaen ti napadsok iti  a nangato a kabambantayan ti Cerro El Ávila; iti abagatan adda pay dagiti adu a turod ken dagiti bantay.

Ti **Metropolitano a Distrito ti Caracas** ket buklen dagiti lima a munisipalidad: Munisipalidad ti Libertador ken is-isu laeng daytoy iti administratibo a pannakabingbingay ti Kapitolio a Distrito ti Venezuela, ken dagiti uppat pay a sabali a munisipalidad, nga addaanda it ikaunegan ti Estado ti Miranda: Chacao, Baruta, Sucre, ken El Hatillo. Ti Libertador ket agtengngel kadagiti adu a pasdek ti gobierno ken isu ti Kapitolio a Distrito (*Distrito Capital*). Ti Distrito a Kapitolio ket addaan iti populasion iti 2,013,366 manipud idi 2011, bayat a ti Metropolitano a Distrito ti Caracas ket nakarkulo iti 3,273,863 manipud idi 2013. Ti Metropolitano a Distrito ti Caracas ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 5,243,301.

Dagiti negosio a mabirukan ditoy ket mairaman dagiti kompania ti serbisio, dagiti banko, dagiti paggatangan, ken dadduma pay. Daytoy ket addaan iti dakkel a naibatay iti serbisio nga ekonomia, a malaksid pay kadagiti aktibidad ti industria iti metropolitano a lugarna.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Pagsasao a Guarani

Ti **Guarani** a naisangayan iti nangruna a karuay nga ammo a kas **Paraguayo a Guarani** (endonimo *avañe'ẽ*  'ti pagsasao iti tattao'), ket maysa nga indihenio a pagsasao ti Abagatan nga Amerika a tagikua ti Tupi–Guarani a subpamilia ti sasao a Tupi. Daytoy ket maysa kadagiti opisial a pagsasao ti Paraguay (a mairaman iti Espaniol), nga idiay ket naisasao babaen dagiti kaaduan ti populasion, ken idiay ket kagudua ti populasion ti away ket monolingual. Daytoy ket insasao babaen dagitikomunidad iti kaarruba a pagpagilian, a mairaman dagiti paset ti akin-amianan a daya ti Arhentina, akin-abagatan a daya ti Bolivia ken akin-abagatan a laud ti Brasil, ken ti maikadua nga opisial a pagsasao ti Probinsia ti Arhentina ti Corrientes manipud idi 2004; daytoy ket maysa pay nga opisial a pagsasao ti Mercosur.

Ti Guarani ket maysa kadagiti kaaduan a naisasao nga indihenio a pagsasao iti Kaamerikaan ken ti laeng maymaysa a dagiti agsasao ket mangiraman ti dakkel a proporsion iti saan nga indehenio a tattao. Daytoy ket maysa nga anomalia iti Kaamerikaan nga iti pagsasao ket mapan kadagiti pagsasao iti kolonial a nga Europa (iti daytoy a kaso, ti sabali nga opisial a pagsasao ti Espaniol) ket ganganin nga unibersal a panangilasin a pangmarka ti identidad dagiti mestiso (tattao nga aglalaok iti kaputotan iti Espaniol ken Amerindiano).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Guarani iti Wikibooks 

*Portal ti Guarani manipud iti Unibersidad ti Mainz:
*www.guaranirenda.com  – Website a maipanggep iti pagsasao a Guarani 

### Dagiti rekurso
*Listaan ti bokabulario ti Guarani (manipud iti Wiktionary)
*Diksionario ti Guarani–Ingles 
*www.guarani.de – Online a diksionario iti Espaniol, Aleman ken Guarani
Bantay Halcon

Ti **Bantay Halcon** ket bantay a mabirukan idiay isla ti Mindoro iti Filipinas. Daytoy ket agtayag iti 2,586&nbsp;m (8,482 ft) ken mangaramid daytoy iti maika-18 a kangatuan a pantok iti Filipinas. Dagiti bakrasna ket nakaala iti titulo a kas ti karigatan a masang-at a bantay iti pagilian.

Ti Bantay Halcon ket pagtaengan dagiti indihenio nga Alangan Mangyan. Ti napuskol a bakirna ket aglaon kadagiti adu a mula ken ayup, a mairaman ti nakaro a madangran a kulo-kulo nga endemiko iti daytoy a lugar, ken ti ruting nga insekto *[[Conlephasma enigma]]*, nga immuna daytoy a naipalawag idi 2012.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* "Banbantay ti Filipinas" Peaklist.org
* "Bantay Halcon, Filipinas" iti Peakbagger
Parlamentario a sistema

Ti **parlamentario a sistema** ket ti sistema ti demokratiko a panagturay iti estado a ti sanga ti ehekutibo ket mangala iti demokratiko a lehitimadona manipud iti, ken akinrebbeng iti, ti legislatura (parlamento); ti ehekutibo ken dagiti sanga ti lehislatibo ken isu a dagitoy ket nagsisilpoda. Iti parlamentrio a sistema, ti daulo ti estado ket kadawyan a sabali a tao manipud iti daulo ti gobierno. Daytoy ket maigiddiat iti presidensial a sistema iti maysa a demokrasia, a ti daulo ti estado ket masansan pay nga isu ti daulo ti gobierno, ken iti kangrunaan, ti sanga ti ehekutibo ket saan a mangala ti demokratiko a lehitimadona manipud iti lehislatura.

Dagiti pagilian nga addaan kadagiti parlamentario a sistema ket mabalinda a dagiti batay-linteg a monarkia, a ti monarkia ket ti seremonial a daulo ti estado bayat a ti daulo ti gobierno ket gangani a kankanayon a kameng ti lehislatura (kas ti Nagkaykaysa a Pagarian, Suesia ken Hapon), wenno dagiti parlamentario a republika, nga iti kaaduan a seremonial a presidente ket ti daulo ti estado bayat a ti daulo ti gobierno ket kadawyan a manipud iti lehislatura (kas ti Irlanda, Alemania, Pakistan, India ken Italia). Kadagiti dadduma a bassit a parlamentario a republika, a kas ti Botswana, Abagatan nga Aprika ken Surinam, ken dagiti pay estado ti Alemania, ti daulo ti gobierno ket isu pay ti daulo ti estado, ngem nabutosan babaen ken sumungbat iti lehislatura.
Parlamentario a republika

Ti **parlamentario a republika** wenno **parlamentario a batay-linteg a republika** ket ti kita ti republika nga agtignay babaen ti parlamentario a sistema ti gobierno a ti sanga ti ehekutibo (ti gobierno) ket mangala iti lehitimadona manipud iti ken akinrebbeng iti lehislatura (ti parlamento). Add dagiti adu a pagdudumaan dagiti parlamentrio a republika. Kaaduan ket addaan iti nalawag a paggigiddiatan iti pagbaetan ti daulo ti gobierno ken ti daulo ti estado; a ti daulo ti gobierno ket isu ti agtengngel iti pudno a bileg, a kasla kapada met dagiti batay-linteg a monarkia. Adda met dagiti nangitipon kadagiti papel ti daulo ti estado ken ti daulo ti gobierno, a kasla kapada met dagiti presidensial a sistema, ngem addaan iti panagtalek iti parlamentario a bileg.

## Kitaen pay
* Parlamentario a sistema
* Batay-linteg a republika
Batay-linteg a monarkia

Ti **batay-linteg a monarkia**, **limitado a monarkia** wenno **parlamentario a monarkia** (tinawtawagan pay iti **[[nabalangatan a republika]]**)  ket ti porma ti gobierno a dagiti agturturay a bileg ti monarko ket ginawidan babaen ti batay-linteg.

Ti batay-linteg a monarkia ket mabalin a angibaga iti sistema a ti manarko ket agtignay a kas politikal nga awan partido a daulo ti estado babaen ti batay-linteg, no naisurat wenno di naisurat. Bayat a kaaduan kadagiti monarko ket mabalinda ti agtengngel kadagiti pormal a reserba a bileg ken ti gobierno ket mabalin nga opisial nga adda iti nagan iti monarko, saanda mangisaad iti publiko nga annuroten wenno agpili kadagiti daulo ti politika. Ti politikal a sientista a ni Vernon Bogdanor, a nnagadaw iti inbagbagababaen ni Thomas Macaulay, ket nangipalawagen ti batay-linteg a monarkia a kas "ti naturay nga agturay ngem saan nga agturay". Iti maipatinayon iti panagtignay a kas makitkita a simbolo iti panagkaykaysa ti pagilian, ti batay-linteg a monarko ket mabalin nga agtengngel dagiti pormal a bileg a kas ti panagwaswas ti parlamento wenno mangited iti Panangipangato iti Kaarian iti legislasion. Nupay kasta, ti panagsanay kadagit ikasta a bileg ket kadawyan laeng a pormalidad imbes a ti opurtunidad para it naturay a mangtignay iti personal a preperensia iti politika. 

## Listaan dagiti agdama nga agturturay a monarkia

## Dagiti nota

## Dagiti nota ti baba

## Dagiti nagibasaran
* 
* Hegel, G. W. F., *Elements of the Philosophy of Right* (Allen W. Wood, ed., H.B. Nisbet, trans.) Cambridge University Press, 1991.  (kasisigud a naipablaak a kas Georg Friedrich Wilhelm Hegel, *Philosophie des Rechts*, 1820).
* Locke, John, *Two Treatises of Government and A Letter Concerning Toleration*. (Ian Shapiro, ed., with essays by John Dunn, Ruth W. Grant and Ian Shapiro.) New Haven: Yale University Press, 2003 (Two Treatises first pub. 1690). .
* 
* 
*
Baybay Liguria

Ti **Baybay Liguria** (; ) ket ti maysa nga ima ti Baybay Mediteraneo, iti pagbaetan ti Italiano a Riviera (Liguria ken Toscana) ken ti isla ti Corsica. Ti baybay ket mabalin a nanagan manipud iti taga-ugma a tattao ti Ligures.

## Heograpia
Ti baybay ket beddenganna ti Italia iti kaadaywan a pagbeddenganna iti Pransia, ken ti isla ti Pransia iti Corsica. Iti daya ti baybay ket beddenganna ti Baybay Tirreno, bayat nga iti laud ket beddenganna ti maitutop a Bayaby Mediteraneo. Ti Genoa ket isu ti kangrunaan a siudad iti lugar. Ti amianan a laud nga aplaya ket nalatak para iti napintas a buya ken nasayaat a klima.

Ti Golpo ti Genoa ket adda iti akin-amianan unay a partena. Ti baybay ket pagayusan ti Karayan Arno manipud iti daya ken dagiti dadduma pay a karayan nga agtaud manipud kadagiti Apenino. Dagiti puerto ti Genoa, La Spezia, ken Livorno ket ket mabirukan kadagiti nabato nga aplayana. Daytoy ket makaabot iti kaadalem iti sunurok a 9,300 kadkadapan (2,850&nbsp;m) iti amianan a laud ti Corsica.

### Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko dagiti patingga ti Baybay Ligura a kas dagiti sumaganad:

*Iti abagatan a laud.* Ti linia a mangisilpo ti Rawis Corse (Rawis Grosso, 9°23'E) ti akin-amianan a punto ti Corsica aginggana iti prontera a pagbaetan ti Pransia ken Italia (7°31'E).

*Iti abagatan a daya.* Ti linia a mangisilpo ti Rawis Corse iti Isla Tinetto () ken kalpasan babaen ti Is-isla ti Tino ken Palmaria aginggana iti Punto San Pedro () iti aplaya ti Italia.

*Iti amianan* Ti aplaya ti Liguria iti Italia.


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Baybay Sibuyan

Ti **Baybay Sibuyan** ket ti bassit a baybay iti Filipinas a mangisina iti Visayas manipud iti akin-amianan nga isla ti Luzon, Filipinas.

Daytoy ket bineddengan babaen ti isla ti Panay iti abagatan, ti Mindoro iti laud, ti Masbate iti daya, ken ti Marinduque, Peninsula Bicol ti Isla ti Luzon iti amianan.

Ti Baybay Sibuyan ket naisilpo iti Baybay Sulu babaen ti Lingsat Tablas iti laud, ti Baybay Abagatan Tsina babaen ti Pasahe Isla Verde iti amianan a laud, ken ti Baybay Bisayano babaen ti Kanal Jintotolo iti abagatan a daya. Ti is-isla ti Romblon ket mabirukan iti uneg ti Baybay Sibuyan.

## Dagiti akinruar a silpo
1250

Ti tawen idi **1250** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano. 

## Dagiti akinruar a silpo
Kalimantan

Ti **Kalimantan** ket ti paset ti Indonesia iti isla ti Borneo. Daytoy ket buklen iti 73% iti kalawa ti isla. Dagiti saan a parte ti Indonesia a Borneo ket ti Brunei ken Daya a Malaysia.

Iti Indones, ti termino a "Kalimantan" ket mangibaga ti sibubukel nga isla ti Borneo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Listaan dagiti isla babaen ti kalawa

Daytoy a **listaan dagiti isla babaen ti kalawa** ket iramanna amin dagiti isla iti lubong nga addaan iti nalawlawa 2,500&nbsp;km2 () ken dagiti nadumaduma nga isla a sumurok iti 500&nbsp;km2 (), ken naurnos dagitoy iti agpababa babaen ti kalawa.  Para iti panangiyasping, naipakita pay dagiti kontinente.

## Dagiti kontinental a masa ti daga

Urayno dagiti kontinental a masa ti daga a nalista dita ket kadawyan a tinawtawagan iti is-isla, dagita ket daga nga intero a napalikmutan babaen ti danum (malaksid kadagiti saan unay a nangruna a maipapan iti heolohia iti Suez ken Kanal Panama). Iti pagbanagan, dagitoy ket dadakkel nga isla ket naipakitada para iti dayta a rason. Dagiti pigura ket karkulo ken para laeng iti kontinental a nangruna a daga. Nupay kasta, babaen dagiti dadduma a tao, ikeddengda a ti nangruna a daga ti Australia ket maysa nga isla.

## Is-isla (dagup nga 18) a sumurok iti
Urayno ti isla ket, iti sapasap, ket ti ania man a masa ti daga a kompleto a napalikmutan iti danum, adda met dagiti panangipalawag a mangilaksid dagiti masa ti daga a dakkelen a maikeddeng a dagiti kontinente. A mangikabil iti Australia iti naud-udi a naibaga a kategoria (urayno adda dagiti argumento a maaramid no daytoy ket teknikal a kontinente, wenno paset laeng iti dakdakkel a kontinente a tinawtawagan pat iti Australia) ken mangaramid ti Greenland a kas ti kadakkelan nga isla. Tapno mausar para iti panangidasig, daytoy a listaan dagiti isla ket mangrugi iti Greenland.

## Is-isla (dagup nga 27)

## Is-isla (dagup nga 32)

## Is-isla (40 Total)

## Is-isla (dagup nga 60)

## Is-isla
Daytoy a seksion ket mabalin a saan a kompleto, ngem ganganina sakupen amin dagiti isla iti lubong iti sumurok a 1,000&nbsp;km2. Saan a maikeddeng dagiti lugar iti is-isla ti Antartika.

## Is-isla
Daytoy a seksion ti listaan ket saan a kompleto, urayno sakupenna koma amina nga is-isla adakdakkel ngem 500&nbsp;km2 ken kaaduan nga is-isla dagiti sabali a kontinente.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti pagilian babaen ti kalawa
* Listaan dagiti isla (babaen ti kontinete ken pagilian)
* Listaan dagiti isla babaen ti nagan
* Listaan dagiti isla babaen ti populasion
* Listaan dagiti isla babaen ti kangatuan a punto
* Listaan dagiti babaen ti densidad ti populasion

## Dagiti nota

## Dadduma pay a nota

## Dagiti nagibasaran
*  
* 
* 
*
Baybay Sulu

Ti **Baybay Sulu** ket ti bagi ti danum iti lugar ti abagatan a laud ti Filipinas, naisina daytoy manipud iti Baybay Abagatan Tsina iti amianan a laud babaen ti Palawan ken manipud iti Baybay Celebes iti abagatan a daya babaen ti Purpuro Sulu. Mabirukan ti Borneo iti abagatan a laud ken ti Visayas iti amianan a daya.

Ti Baybay Sulu ket aglaon kadagiti nadumaduma nga isla. Ti Is-isla Cuyo ken Cagayan Sulu ket paset dagitoy ti probinsia ti Palawan, bayat a ti Mapun ken ti Is-isla Turtle ket paset ti probinsia ti Tawi-Tawi. Ti Baybay Sulu ket isu pay ti ayan ti Nailian a Parke ti Marina ti Raw-ang ti Tubbataha ken pakabirukan pay ti maysa kadagiti Lugar a Tawid ti Lubong.

## Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko (IHO) ti baybay Sulu a kas maysa kadagiti danum ti Purpuro Daya nga India. Ipalawag ti IHO dagiti patingga ti Baybay Sulu a kas dagiti sumaganad:

## Iti popular a kultura
Ti karakter ti *[[Star Trek]]* a ni Hikaru Sulu ket nanaganan manipud iti Baybay Sulu. Segun kenni aktor Sulu George Takei, ti sirmata idi ni "[[Gene] Roddenberry](https://ilo.wikipedia.org/wiki/Gene_Roddenberry) para kenni Sulu ket ti mangirepresenta iti amin nga Asia, ken nainaganan para iti Baybay Sulu, imbes nga iti panagusar iti naisangayan a nagan iti pagilian".

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Baybay Tasman

Ti **Baybay Tasman** (Māori: *Te Tai-o-Rehua*) ket ti pingir a baybay iti Abagatan a Taaw Pasipiko, mabirukan daytoy iti pagbaetan ti Australia ken Baro a Selanda. Daytoy ket agrukod iti agarup a  iti kaakaba ken agarup a  manipud iti amianan aginggana iti abagatan.  Ti baybay ket nanaganan iti Olades nga eksplorador a ni Abel Janszoon Tasman, nga isu idi ti immuna a nairehistro nga Europeano a nakasarak iti Baro a Selanda ken Tasmania. Ti Briton nga eksplorador a ni Kapitan James Cook ket kanungpalan nga adu a naglayag iti Baybay Tasman kadagidi tawen ti 1770 a kas paset ti immuna a panaglayag iti eksplorasion.

## Heograpia

### Sakup
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko dagiti patingga ti Baybay Tasman a kas dagiti sumaganad:

### Kaariping a bagbagi ti danum
* Amianan: Baybay Coral
* Amianan a daya ken daya: Taaw Pasipiko
* Abagatan ken abagatan a daya: Akin-abagatan a Taaw
* Laud: Lingsat Bass

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Luek ti Bangkok

Ti **Luek ti Bangkok** (, , ), ket ti akin-amianan unay a parte ti Golpo ti Tailandia, ket agarup daytoy a gumay-at manipud iti Hua Hin iti laud ken Sattahip iti daya. Tallo a nangruna a karkarayan ti tengnga a Tailandia ti agayus iti luek – ti Chao Phraya ken ti distributariona a Tha Chin, ti Mae Klong ken ti Karayan Bang Pa Kong.
Adda met dagiti isla a mabirukan kadagiti akindaya nga aplaya ti luek, kasla ti Ko Sichang, Ko Lan ken Ko Phai.

## Dagiti nagibasaran
Luek Bandon

Ti **Luek Bandon** (, , ) ket ti luek iti Golpo ti Tailandia idiay Probinsia ti Surat Thani, gumay-at daytoy manipud iti rawis ti Sui idiay Distrito ti Chaiya iti amianan a laud aginggana iti Distrito ti Kanchanadit iti daya. Ti dagup nga aplayana ket agarup a100&nbsp;km. Ti luek ket kaaduan kadagiti estuario dagiti karayan ti Tapi ken Phum Duang. Dagiti isla ti Ko Samui, Ko Pha Ngan ken Ko Tao ket rikpanda ti luek manipud iti akindaya a bangirna.

Ti luek ket relatibo nga ababaw, ken dagiti kaadalem ket mabalin a manipud iti 1 aginggana iti 5 a metmetro. iti igid ti aplaya ket dagiti kalugnakan a gapuanan ti nakaro a gatad ti sedimentasion, ken natural a tinubtubuan dagiti mangrove (''Sonneratia'' spp., ''Rhizophora'' spp.), ngem itan ket kaaduan a nasukatanen babaen dagiti talon ti pasayan.

## Dagiti akinruar a silpo
*Panangisubli ti Pannakadadael ti Enbironmento babaen ti Naipatengnga iti Isip a Matalinaay a Matgedan iti Komunidad idia Ban Don, Suporta ti Probinsia ti Surat Thani babaen ti Mangrove para iti Masakbayan 
*Dagiti busbos ti Luek Bandon 
*ASEAN Rehional a Sentrpo para iti Konserbasion ti Biodibersidad
Baybay Molucca

Ti **Baybay Molucca** (Indones: *Laut Maluku*) ket mabirukan idiay akinlaud a Taaw Pasipiko, iti kaunegan ti pagilian ti Indonesia.  Ti rehion ket nabaknang iti korales ken adddaan kadagiti adu a lugar a pagbatokan.

## Lokasion
Ti Baybay Molucca ket beddenganna ti Baybay Banda iti abagatan ket ti Baybay Celebes iti amianan.

Dagiti isla a mangbeddeng iti Baybay Molucca ket mairaman ti Halmahera iti amianan a daya, ti Buru ken Ceram iti tengnga, ken ti Sulawesi iti laud.  Ti Is-isla Talaud iti amianan ket kadawyan a ti patingga ti baybay, babaen ti Plata Baybay Molucca, ti tektoniko a plata a nainaganan iti baybay ket sumakop iti ad-adayo nga amianan.

Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko (IHO) ti "Baybay Molucca" a kas maysa kadagiti danum ti Purpuro Daya nga India. Ipalawag ti IHO dagiti patingga ti Baybay Molucca a kas dagiti sumaganad:

*Iti amianan.* Babaen ti linia manipud iti amianan a daya a patingga ti Celebes Sulawesi babaen dagiti Isla Siau iti abagatan a punto ti Sangi () kalpasanna mapan iti akin-abagatan a patingga ti Grupo Talaud, babaen kadagitoy nga isla aginggana kadagiti akin-amianan a daya a patinggada () ken kalpasanna ti linia a mapan iti Tanjong Sopi, ti akin-amianan a punto ti Isla Morotai.

*Iti daya.* Babaen ti laud nga aplaya ti Morotai manipud iti Tanjong Sopi ken iti ad-adayo iti abagatan ti Wajaboela (), kalpasanna ti linia a mapan iti akin-amiana a punto ti Halmahera ken agpababa iti laud nga aplayana a mapan iti Tanjong Libolo, ti akin-abagatan a patinggana.

*Iti abagatan.* Ti linia manipud iti akin-abagatan a patingga ti Halmahera aginggana iti amianan a punto ti Isla  Bisa (Setile), kalpasanna idiay akin-amianan a patingga ti Obi Mayor, babaen ti daytoy nga isla aginggana iti Tanjong Ake Lamo, ti akin-abagatan a laud a puntona , kalpasanna mapan idiay Tanjong Dehekolano, ti akindaya a patingga ti Is-isla Soela Sula , iti igid dagiti akin-amianan nga aplayada iti Tanjong Marikasoe, ti akinlaud a patingga, kalpasanna ti linia iti abagatan a daya a punto ti Isla Banggai ().

*Iti laud.* Dagiti daya nga aplaya ti Is-isla ti Banggai ken Peleng aginggana iti amianan a Bangkalan () kalpasanna ti linia a mapan iti Tg. Botok (Celebes) () iti likmut iti aplaya iti Tg. Pasir Pandjang () ken iti ballasiw iti Tg. Tombalilatoe (123°21'E) iti kasumbangir iti aplaya, kalpasanna agpangato iti daya nga aplaya a mapan iti Tg. Poeisan, ti akin-amianan a daya a patingga ti Celebes.


## Pakasaritaan

Ti Baybay Molucca ket maysa idi nga aktibo a lugar a pagtagilakuan ti rekado ken ammo pay a kas ti is-isla ti rekado , ken tinengngel idi babaen dagiti 4 a sultanato. Ti Portuges, ti Olandes, Ti Britaniko, ken Ti Espaniol.

## Dagiti gingined
Ti baybay sismiko nga aktibo a lugar gapu ti Plata Baybay Molucca.

## Kitaen pay
*Lingsat ti Malacca iti laud ti Singapur.

## Dagiti nota
Romanisasion ti Hapon

Ti **romanisasion ti Hapon** ket ti panangipakat ti sinuratan a Latin iti panagsurat ti pagsasao a Hapon. Daytoy a pamay-an ket sagpaminsan a makunkuna iti Ingles a kas  ( ), kadawyan a naisurat iti ***romaji***, sagpaminsan a saan a husto a naitranliterado nga agraman iti *n* ken/wenno *u* a kas ti *ro*'u**maji'', ''roma**n*'ji*, kdpy. Adda dagiti nadumaduma a sistema ti romanisasion. Dagiti tallo a kangrunaan ket ti romanisasion ti Hepburn, Kunrei-shiki Rōmaji (ISO 3602), ken Nihon-shiki Rōmaji (ISO 3602 Strict). Dagiti karuay ti sistema ti Hepburn ket isu ti kaaduan a maus-usar.

## Adu pay a mabasbasa
*  Hishiyama, Takehide (菱山 剛秀 *Hishiyama Takehide*), Topographic Department (測図部). "Romanisasion dagiti Heograpikal a nagan idiay Hapon." (地名のローマ字表記) ( ).

## Dagiti akinruar a silpo

* Rōmaji sōdan shitsu - aglaon iti maysa nga adu ket husto nga urnong dagiti material a mainaig iti rōmaji, mairaman dagiti pagalagadan dagiti dokumento ken dagiti bersion ti HTML dagiti kasisigud a diksionario ti Hepburn. 
* Ti konundrum ti rōmaji babaen ni Andrew Horvat - aglaon kadagiti pagtungtungan dagiti problema a pinataud babaen dagiti makaallilaw a sistema ti romanisasion a maus-usar idiay Hapon ita nga aldaw.
Listaan dagiti prepektural a kapitolio idiay Hapon

Ti **prepektural a kapitolio** ket ti siudad nga ayan a pakabirukan ti prepektural a gobierno ken asemblia.

## Hapon
Idiay Hapon, ti **prepektural a kapitolio** ket tinawtawagan iti .

### Listaan dagiti prepektural a kapitolio ti Hapon


Dagiti nota: ¹ manipud idi Mayo 1, 2008


### Dagiti saan a kapitolio a makibinningay iti nagan kadagiti prepekturada
Kadagiti kaaduan a kaso, ti siudad a makibinningay iti nagan iti prepekturana ket prepektural a kapitolio. Nupay kasta, adda met dagiti munisipalidad a saan a dagiti kapitolio.
*Iwate, Prepektura ti Iwate
*Ibaraki, Prepektura ti Ibaraki
*Okinawa, Prepektura ti Okinawa
*Tochigi, Prepektura ti Tochigi
*Yamanashi, Prepektura ti Yamanashi

### Dagiti kapitolio a saan a kadakkelan a siudad/metropolitano a lugar iti prepekturada
Dagiti *italiko* ket dagiti prepektural a kapitolio, wenno metropolitano a luglugarda.

;

;

;

;

;

;


Dagiti nota:
:Dagiti populasion ti siudad ket manipud idi Hulio 2008.
:Dagiti populasion ti Metropolitano a Lugar ket manipud idi 2000.
1021

Ti tawen idi **1021** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano. 

## Dagiti akinruar a silpo
Listaan dagiti prepektura ti Hapon babaen ti kalawa

Daytoy ket listaan dagiti prepektura ti Hapon babaen ti kalawa.

Para kadagiti salaysay dagiti administratibo a pannakabingbingay ti Hapon, kitaen dagiti prepektura ti Hapon.

## Dagiti prepektura ti Hapon a nairanggo babaen ti kalawa manipud idi Oktubre 1, 2015
Dagiti pigura ditoy ket segun kadagiti opisial a karkulo ti Hapon.  Dagiti ranggo ket naited babaen dagiti karkulo ti kalawa.  Dagiti saan a naikeddeng a lugar ditoy ket pakabilangan para iti domestiko a pagbbeddengan dagiti rehion a di napasingkedan wenno sinuppiatan dagiti prepektura ti Hapon.

## Dagiti prepektura ti Hapon a nairanggo manipud idi Enero 1, 1883

 a populasion para iti Enero 1, 1883 ket nakarkulo idiay a naibatay iti pakaammo dagiti .  Dagiti lugar ket nakarkulo a naibatay iti mapa nga inaramid babaen ni  Inō Tadataka.  Dagiti ranggo ket naited babaen dagiti nakarkulo a lugar.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti prepektura ti Hapon babaen ti GDP
* Listaan dagiti prepektura ti Hapon babaen ti populasion
* Dagiti kodigo ti ISO 3166-2 para iti Hapon
* Gobierno ti Hapon
* Dagiti prepektura ti Hapon

## Dagiti akinruar a silpo
*Heograpikal a Panagsukisok ti Instituto ti Hapon
*Opisiana ti Estadistika ti Hapon

## Dagiti nagibasaran