open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Makro a pagsasao ti ISO 639

Ti **[[ISO 639-3]]** ket maysa nga internasional nga alagaden para kadagiti kodigo ti pagsasao. Iti panangipalawag kadagiti kodigo ti pagsasaona, adda met dagiti naipalawag a kas dagiti **makro a pagsasao** a mabalin a mangsakop kadagiti naparaigidan a kaso a paggiddiatan dagiti napigsa ti sabali a nagdalanan dagiti dialekto ken asideg nga agkakabagian a pagsasao (dagiti lugar ti dialekto), wenno dagiti sabali a kita ti bitla a naikeddeng nga agpapada wenno agigiddiat a pagsasao para iti etniko wenno politikal imbes a dagiti lingguistiko a rasrason. Adda dagiti lima pulo ket innem a pagsasao iti ISO 639-2 a naikeddeng a dagiti makro a pagsasao iti ISO 639-3.  Ti panagusar ti daytoy a kategoria iti makro a pagsasao ket naipakaten iti maika-16 nga edision ti Ethnologue.

Adda met dagiti makro a pagsasao nga awanani ti agmaymaysa a pagsasao a kas naipalawag babaen ti 639-3 ti ISO 639-2, a kas ti. 'ara' (Arabiko). Dagiti sabali a kas ti 'nor' (Norwego) ket addaan iti bukodda a dua nga agmaymaysa a paset (nno Nynorsk, nob Bokmål) nga adda itan iti 639-2. Ti kayatna sawen ket dagiti dadduma a pagsasao (a kas ti. 'arb' Alagaden nga Arabiko) nga inkeddeng babaen ti ISO 639-2 a kas dagiti dialekto iti maysa a pagsasao ('ara') ket adda itan iti ISO 639-3 iti naisangayan a konteksto a naikeddeng nga isuda ket agmaymaysa a pagsasao. Daytoy ket panangipadas a mangibanag kadagiti sabali a kita a mabalin a lingguistiko a naisangayan iti tunggal maysa kaniada, ngem matrato dagitoy babaen dagiti agsasao a kas dagiti porma iti isu met laeng a pagsasao, kasla dagiti kaso iti diglossia. Kas pagarigan,
*Sapasap nga Arabiko, 639-2 
*Alagaden nga Arabiko, 639-3 

## Dagiti kita dagiti makro a pagsasao
*elemento nga awanan iti kodigo ti ISO 639-2: 1 - hbs
*dagiti elemento nga awanan kadagiti dua a kodigo ti ISO 639-2: 4 - fas, msa, sqi, zho
*dagiti elemento nga awanan iti kodigo ti ISO 639-1: 25
*dagiti elemento nga awanan iti kodigo ti ISO 639-1: 30
*dagiti elemento nga addaan iti agmaymaysa a pagsasao ken addaan iti ISO 639-1: 2
**nor - nn, nb
**hbs - hr, bs, sr

## Listaan dagiti makro a pagsasao
Daytoy a listaan ket iramanna laeng ti opisial a datos manipud iti http://www.sil.org/iso639-3.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*ISO 639-3 Dagiti pannakaimapa ti makro a pagsasao
*ISO 639-3 Dagiti pannakaimapa ti makro a pagsasao iti MultiTree
Kodigo ti pagsasao

Ti **kodigo ti pagsasao** ket isu ti kodigo a mangipabagi kadagiti letra ken/wenno dagiti numero a kas dagiti pangilasin wenno dagiti panangidasig para kadagiti pagsasao. Dagitoy a kodigo ket mabalin a mausar tapno maurnos dagiti urnong ti biblioteka wenno dagiti presentasion iti datos, tapno makapili kadagiti husto a lokalisasion ken dagiti patarus iti komputasion, ken kas ti panangikeddeng nga ababa a panangisurat para kadagiti at-atiddog a porma ti nagan ti pagsasao.

## Dagiti karikut ti panangidasig
Dagiti panggep ti kodigo ti pagsasao ket mangpadas a mangidasig iti kaunegan ti narikut a lubong dagiti pagsasao iti tao, dagiti dialekto, ken dagiti sabali a kita. Kaaduan kadagiti panggep ket agaramidda met ti kompromiso a pagiddiatan ti sapasap ken ti makaanayen a kompleto a suporta dagiti naisangayan a dialekto.

Kas pagarigan, kaaduan ti tattao iti Tengnga nga Amerika ken Abagaan nga Amerika ket agsaoda iti Espaniol.  Ti Espaniol a maisasao idiay Mehiko ket bassit met a maigiddiat manipud  ti naisasao idiay Peru.  Dagiti sabali a rehion iti Mehiko ket addanto met dagiti bassit a sabali a dialekto ken ayug iti Espaniol.  Ti panggep ti kodigo ti pagsasao ket mabalin a mangigrupo amin kadagitoy a kas "Espaniol" para iti panagpili iti tabas ti teklado, kaaduan a kas "Espaniol" para iti kadawyan a panagusar, wenno ilasin ti tunggal maysa a dialekto tapno mangipalubos kadagiti idioma iti naisangayan a rehion.

## Dagiti kadawyan a panggep

Adda dagiti kadawyan a panggep ti kodigo ti pagsasao ket mangiraman ti:

## Kitaen pay
* Kodigo ti pagilian
* Ethnologue (kodigo ti SIL)
* Etiketa ti pagsasao ti IETF
* ISO 639
* Listaan dagiti kodigo ti ISO 639-1
* Kodkodigo para kadagiti naaramid a pagsasao
* Kodigo ti pagsasao ti Linguaspero

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti etiketa ti pagsasao ti HTML ken XML
* Dagiti pangilasin ti pagsasao iti Markup Context
ISO 639-6

Ti **ISO 639-6**, *Dagiti kodigo para iti representasion ti nagnagan dagiti pagsasao — Paset 6: Alpha-4 a kodigo para iti komprehensibo a panagsakop kadagiti karuay ti pagsasao*, ket maysa a sangalubongan nga alagaden dagiti serye ti kodigo ti ISO 639, a pinarang-ay babaen ti ISO/TC 37/SC 2 (ISO, Teknikal Komite 37, Subkomite 2: *Terminograpiko ken leksikograpiko dagiti pamay-an nga obra*).  Daytoy ket aglaon kadagiti kodigo ti uppat a letra a mangipakita kadagiti karuay dagiti pagsasao. Daytoy ket mangpalubos a mangigiddiat, kas pagarigan, ti naipakasaritaan (`glvx`) a maigiddiat ti napaungar a (`rvmx`) Manx, bayat a ti ISO 639-3 ket mangiraman laeng ti `glv` para iti Manx.

Ti datos a mangsuporta ti ISO 639-6 ket agdama a masuksukisok ken inur-urnong babaen ti GeoLang para iti Instituto dagiti Alagaden ti Britaniko (BSI).  Ti ISO 693-6 ket naipablaak idi 2009. Ti database ket mangsilpo pay iti tunggal maysa a pagsasao iti kangrunaan a taudanna a mangpalubos ti agus-usar a mangsurot ti panagrang-ay dagiti nadumaduma a pagsasao.  Kas pagarigan, dagiti kodigo ken tinaudan ti Ingles ket naited dita baba:

Ti database ket mangi-giddiat ti baetan dagiti eskritu nga inus-usar para iti isumet laeng a pagsasao.  Kas pagarigan, ti nadumaduma a bilang dagiti eskritu ket inus-usar idi iti Otomano nga Imperio ken kas ti nagresultaan ti pagsasao nga Otomano Turko ket naikategoria a kas ti sumaganad:

## Kitaen pay
*ISO 15924 *Dagiti kodigo para iti representasion ti nagnagan dagiti eskritu*

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Sitio ti ISO 639-6
Listaan dagiti kodigo ti ISO 639-5

Daytoy a listaan ket **listaan dagiti kodigo ti [[ISO 639-5]]**, a mairaman ti herarkia ti kodigo a kas naited iti rehistro ti ISO 639-5. Ti kodigo ti `und` (*di naikeddeng*) manipud ti ISO 639-2 ket makita iti ngato ti herarkia (kas pagarigan, ti `und:aav`, `und:euq:eu`). Ti herarkia ket saan a kompleto a henetiko a herarkia; adda dagiti urnong dagiti kodigo a naibatay iti heograpia (kasla ti `nai`) wenno embes a ti kategoria (kasla ti `crp`).

## Dagiti silpo ti ruar
*Alagaden ti ISO 639-5:2008
*Opisial a listaan dagiti kodigo ti ISO 639-5
ISO 3166-2:PH

Ti **ISO 3166-2:PH** ket isu ti kodigo ti pagilian para iti Filipinas iti ISO 3166-2, ti pagalagadan a paset ti ISO 3166  nga inpablaak babaen ti Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO), a mangipalawag kadagiti kodigo para iti nagnagan kadagiti nangruna a pannakabingbingay (a kas dagiti probinsia wenno estado) iti amin a pagpagilian a naikodigo iti ISO 3166-1.

Iti agdama, naipalawag dagiti kodigo ti ISO 3166-2 ti Filipinas para kadagiti dua nga agpang iti pannakabingbingay
* dagiti 17 a rehion
* dagiti 80 a probinsia

Ti tunggal maysa a kodigo ket buklen ti dua a paset, nga insina ti pangrangtray (hyphen). Ti umuna a paset ket ti `PH`, ti ISO 3166-1 alpha-2 a kodigo iti Filipinas. Ti maikadua a paset ket mabalin a maysa kadagiti sumaganad:
* dua a numero: dagiti rehion
* tallo a letra: dagiti probinsia

Dagiti kodigo para kadagiti probinsia ket maitunos kadagiti numero ti Romano nga inus-usar a mangirepresenta kadagiti rehion, malaksid ti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao, ti Rehion Administratibo ti Kordiliera, ken ti Nailian a Kapitolio a Rehion, a dagitoy ket saan nga agus-usar kadagiti numero ti Romano para kadagti representasion a panggep.

Ti kodigo para iti Cotabato (`PH-NCO`) ket nainaganan a naibatay iti dati a naganna iti Amianan a Cotabato.

## Agdama a kodkodigo
Ti subdibision a nagnagan ket mailista a kas iti pagalagadan ti ISO 3166-2 nga inpablaak babaen ti Mangtaripato nga Ahensia ti ISO 3166 (ISO 3166/MA).

*Pinduten ti buton iti paulo tapno maurnos ti tunggal maysa a batong.*

### Dagiti rehion

### Dagiti probinsia

; Dagiti nota


## Dagiti panagbalbaliw
Dagiti sunaganad a panagbalbaliw iti naikabkabil ket nairangarang babaen ti pablaak ti ISO 3166/MA manipud idi immuna a pannakaipablaak ti ISO 3166-2 idi 1998:

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti probinsia iti Filipinas, Statoids.com
ISO 3166-2:CO

Ti **ISO 3166-2:CO** ket isu ti naikabil para iti Colombia iti ISO 3166-2, a paset ti pagalagadan ti  ISO 3166 nga inpablaak babaen ti Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO), nga isu ti mangipalawag kadagiti kodigo para iti nagnagan tdagiti kangrunaan a pannakabingbingay (a kas dagiti probinsia wenno dagiti estado) iti amin a pagpagilian a naikodigo iti ISO 3166-1.

Iti agdama para iti Colombia, dagiti kodigo ti ISO 3166-2 ket naipalawag para kadagiti 1 a kapitolio a distrito ken 32 departamento. Ti kapitolio a distrio iti Bogotá ket addaan iti naipangruna a kasasaad a kapada dagiti departamento.

Ti tunggal maysa a kodigo ket buklen dagiti dua a paset, nga insina babaen ti hyphen. Ti umuna a paset ket ti CO, ti kodigo ti ISO 3166-1 alpha-2 ti Colombia. Ti maikadua a paset ket mabalin a dagiti sumaganad:
* dua a letra: kapitolio a distrito
* tallo a letra: dagiti departamento

## Dagiti agdama a kodigo
Ti nagnagan ti subdibision ket nailista a kas iti pagalagadan ti ISO 3166-2 nga inpablaak babaen ti Ahensia a Mangtaripato ti ISO 3166 (ISO 3166/MA).

Ti subdibision a nagnagan ket naipenpen iti tradisional nga urnos ti abesedario nga Espaniol: a-c, ch, d-l, ll, m-n, ñ, o-z.

*Pinduten ti buton iti paulo tapno maurnos ti tungngal maysa a batong.*

## Dagiti panagbalbaliw
Dagiti sumaganad a panagbalbaliw iti pagikabilan ket nairangarang kadagiti pablaak babaen ti ISO 3166/MA manipud iti immuna a pannakaipablaak ti ISO 3166-2 idi 1998:

## Dagiti silpo ti ruar
* Dagiti departamento ti Colombia, Statoids.com
Davao Occidental

Ti **Davao Occidental** ket isu ti maika-81 ken kabaruan a probinsia iti Filipinas a mabirukan iti Rehion ti Davao idiay Mindanao. Ti kapitoliona ket ti Malita. Daytoy ket nabeddengan iti daya babaen ti Golpo ti Davao. Daytoy ket makibinningay pay ti danum a pagbeddengan iti probinsia ti Indonesia iti Amianan a Sulawesi iti abagatan.

## Pannakapartuat
Babaen ti Republika Tignay 10360 a naikeddeng idi Hulio 23, 2013, ti probinsia ket napartuat babaen ti pannakabukelna manipud iti akin-abagatan a paset ti Davao del Sur. Ti tignay ket naipasa babaen ti Kamara dagiti Pannakabagi ken ti Senado idi Nobiembre 28, 2012, ken Disiembre 5, 2012, ken pinirmaan babaen ni Presidente Benigno Aquino III idi Enero 14, 2013. Ti plebesito ket natengngel idi Oktubre 28, 2013 a kakuyogna idi dagiti panagbutos ti Baranggay ket ti kaaduan kadagiti naibutos ket ti pannakapartuat ti probinsia.

Ti panggep ti pannakapartuat ti probinsia ket ti mangpasayaat ti kasasaad ti ekonomia ket progresio sosial dagiti probinsia. Ni Senador Ferdinand Marcos Jr., nga isu ti nangiyaddang ti pannakapartuat ti Davao Occidental, ket inbanagan a ti kaadayo ti Siudad ti Digos, ti probinsial a kapitolio ti Davao del Sur, kadagiti sabsabali nga ili iti maikadua a Kongresional a Distrito ket adayuda unay ken mangpamadi ti pagibanagan ti epektibo a pannakaiyawat kadagiti batayan a serbisio, ken dagiti pay panagsurok kadagiti opisina ti gobierno.

## Heograpia
### Politikal
Ti probinsia ket politikal a nabingbingay kadagiti 5 nga ili:

* Don Marcelino
* Jose Abad Santos
* Malita, ti kapitolio ti probinsia
* Santa Maria
* Sarangani

## Demograpia

## Kitaen pay
*Davao del Sur
*Dagiti probinsia ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Republika Tignay Blng. 10360: “Dolumento ti Linteg ti Probinsia ti Davao Occidental”
Gitara

Ti **gitara** ket ti nadayeg nga instrumento ti musika a makaaramid iti uni babaen ti panagay-ayam kadagiti (kadawyan) innem a kuerdasna ket aguni babaen ti akostiko wenno babaen ti elektroniko nga amplipikador (para iti maysa nga akostiko a gitara wenno ti maysa nga elektroniko a gitara).  Daytoy ket kadawyan nga inay-ayam babaen ti panagkutengteng wenno panagkettel kadagiti kuerdas iti kanawan nga ima bayat a kulilien dagiti kuerdas iti kanigid nga ima.  Ti gitara ket tipo ti kordopono, ken tradisional a naaramid manipud iti kayo ken naikkan a nakuerdasan iti nailon wenno paslep ken maisalumina manipud kadagiti sabali a kodopona babaen ti pannakaaramidna ken panagtempla. Ti moderno a gitara ket inyunaan babaen ti lute, ti vihuela, ti uppat a kurso a Renasimiento a gitara, ken ti lima a kurso a baroko a gitara, amin dagitoy ket nakaited iti panagrang-ay ti moderno nga instrumento iti innem a kuerdas.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
* Gioia, Joe. *The Guitar and the New World: A Fugitive History* 254 pp.
*
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*Adu a pakaammo para iti gitara 
*Panagsiim ti Kaduogan a Nakuerdasan ti Innem a Gitara 
*Dagiti pisika ti gitara 
*Arkibo ti Internasional a Panagsukisok ti Gitara 
*Ti Gitara,
Piano

Ti **piano** ket instrumento ti musika a maay-ayam nga agusar ti teklado. Daytoy ket kaaduan a maus-usar iti klasikal ken musika a jazz para kadagiti solo panagpabuya, grupo a panag-usar, musika ti kamara ken akompania ken para iti panagpartuat ken ensayo. Urayno ti piano ket saan a nalaka a mabagkat ken masansan a nangina, ti bersatilidadna ket kadayegna ket nakaaramid daytoy ti maysa kadagiti kaaduan a naamammuan nga intrumento ti musika iti lubong.

Ti piano ket kadawyan nga adaan iti kayo a kaha a mangpalikmut ti kaha ti aweng ken dagiti metal a a kuerdas. Dagiti metal a kuerdas ket mapuntaan (babaen dagiti akin-uneg a naikabit a muton ti kayo) no dagiti tekla ket maipababa a mapandagan. Ngem no ti naisangayan a tekla ket ibbatan ti agpiano, ti panagpigerger ti kuerdas ket agsardengto, ken kanungpalan a mangpasardeng ti uni nga araramiden dayta a tekla.  Ti nota ket mabalin a maipaatiddog babaen ti panag-usar kadagiti pedal (kadawyan a dagiti piano ket addaan kadagiti dua wenno tallo a pedal) a naikabit iti bababa ti piano iti asideg ti saka ti agpiano. 

Ti panagpandag ti tekla iti teklado ti piano  ket gapuanan ti nataparan a (kadawyan nga iti pieltro) a martilio ti mangpunta kadagiti paslep a kuerdas. Dagiti martilio ket agballatekda, ken dagiti kuerdas ket agtuloyda nga agpigerger iti bukodda a prekuensia ti aweng. Dagitoy a panagpigerger ket maipan babaen ti rangtay iti kaha ti aweng a nasaysayaat a panangisilpo ti akostika nga enerhia iti angin. Napigpigsanto ti uni ngem ti dagus a mapataud dagiti kuerdas. No maibbatan ti kuerdas, ti apagador ket mangpasardeng ti panagpigerger ken uni ti kuerdas. 

Ti balikas a *piano* ket naipangyababaan manipud ti porma ti *pianoforte* (PF), ti Italiano a balikas paara it intrumento (a nagtaud met manipud kadagiti dati a termino ti *gravicembalo col piano e forte* ken *[[fortepiano]]*). Dagiti Italiano a termino ti musika iti  *piano* ken *forte* ket mangibaga ti "naalumaymay" ken "napigsa", iti daytoy a kontesto a mangibagbaga kadagiti paggigiddiatan iti kapigsa ti uni a patauden ti instrumento a maisungbat iti sag-id kadagiti tekla ti agpiano: ti kinapardas ti panagpandag ti tekla, kapigsa ti puersa a panagpunta ti martilio kadagiti kuerdas, ket napigpigsanto ti uni iti nota a mapataud.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Hornbostel–Sachs

Ti **Hornbostel–Sachs** (wenno **Sachs–Hornbostel**) ket sistem ti pannakaidasig ti instrumento ti musika nga inaramid babaen ni Erich Moritz von Hornbostel ken ni Curt Sachs, ken immuna a naipablaak iti *Zeitschrift für Ethnologie* idi 1914. Ti maysa nga INggles a pannakaipatarus ket naipablaak iti *[[Kagimongan a Galpin|Warnakan ti Kagimongan a Galpin]]* idi 1961. Daytoy ti kaaduan a maus-usar a sistema ti panangidasig kadagiti  instrumento ti musika babaen dagiti etnomusikologo ken organologo (tattao nga agad-adal kadagiti instrumento ti musika).

Nagibatay ni Hornbostel ken ni Sachs kadagiti kapanunitanda iti sistema a naaramid idi naladaw a maika-19 a siglo babaen ni Victor-Charles Mahillon, ti mangtartaripato kadagiti instrumento idiay Konserbatorio ti Bruselas.  Ni Mahillon ket biningbingayna dagiti instrumento kadagiti uppat a nalawana kategoria segun ti kasasaad ti uni a mapataud ti materiales: batong ti angin; kuerdas; kulanit; ken ti bagi ti instrumento.  Ni Mahillon ket pinatingganna ti sistemana, para iti kaaduan a paset, kadagiti instrumento a naus-usar iti klasiko a musika ti Europa. Manipud ti daytoy a batayan, ni Hornbostel ken ni Sachs ket pinadakkelda ti sistema ni Mahillon tapno mabalin ti mangidasig kadagiti aniaman nga instrumento manipud ti aniaman a kultura.

Pormal a naimodelo ti Sachs–Hornbostel iti Desimal a Pannakaidasig ti Dewey para kadagiti biblioteka. Daytoy ket addaan kadagiti pannakaidasig iti uppat a kangatuan nga agpang, ken adda met dagiti adu nga agpang iti baba daita, a maidagup iti sumurok a 300 a batayan a katkategoria. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Hornbostel–Sachs iti www.music.vt.edu 
* SVH a Pannakaidasig
Instrumento ti kuerdas

Dagiti **instrumento ti kuerdas** ket dagiti instrumento ti musika nga agpataud ti uni manipud kadagiti agpigpigerger a kuerdas. Iti kaaduan kadagiti nakuerdasn nga instrumento, dagiti panagpigerger ket maian iti bagi ti instrumento, ken agpigerger pay daytoy, a kakuyogna ti angin iti unegna.  Iti panggep ti Hornbostel-Sachs iti pannakaidasig ti intrumento ti musika, nga inus-usar iti organolohia, dagitoy ket tinawtawagan iti kordopono. Dagiti kadawyan nga instrumento iti pamilia ti kuerdas ket dagiti guitara, sitar, rebab, elektriko a baho, biolin, biola, tselo, kontra baho, banjo, mandolina, ukulele, bouzouki, kenarpa.

## Pakasaritaan

Dagiti nasapa nga intrumento ti kuerdas ket nakali idiay taga-ugma a Mesopotamia, a kas ti arpa iti Ur, a napetsaan idi 2500 SK.

## Dagiti kita ti instrumento

### Pannakaaramid
Dagiti instrumento ti kuerdas ket mabalin a mabingbingay kadagiti tallo a grupo.
#Dagiti Lute – dagiti instrumento a dagiti kuerdasna ket nasuportaran babaen ti tengnged ken ti bagi, kas pagarigan ti gitara, ti biolin, ken ti baglama.
#Dagiti arpa – dagiti instrumento a dagiti kuerdasna ket addaan iti kuadro.
#Dagiti sitara – dagitiinstrumento a dagiti kuerdasna ket ket naikapet iti bagi, a aks ti guqin, a simbalo, ti autoarpa, wenno ti piano.

Mabalin pay a mabingbingay dagiti instrumento kadagiti grupo no kasano ti panagay-ayam ti instrumento.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti pisika ti naibai a kuerdas
* Dagiti instrumento: Ti Biola
Paskuas

Ti **paskuas** (*Euphorbia pulcherrima* )  ket nangruna iti kultura ken komersio a mula dagiti sebbangan ti nadumaduma a dakkel a pamilia ti agsabsabong a mula a patubo iti Mehiko ken Tengnga nga Amerika. Daytoy ket nalatak a naamammuan iti nalabbasit ken berde a bulbulongna ken kaaduan a maus-usar a kas masetas iti Paskua . Daytoy ket nakaala iti naganna iti Ingles manipud kenni Joel Roberts Poinsett, ti immuna nga embahador ti Estados Unidos idiay Mehiko, nga isu ti immuna a nangipayammo ti mula idiay Estados Unidos idi 1825.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Panid ti Naatap a Paskuas: Ladladawan ti Euphorbia pulcherrima idiay kaatapan ti Mehiko 
* Dagiti pakaammo iti kinasabidong
* Database ti mulmula ti USDA, Simbolo EUPU9, E. pulcherrima Willd. ex Klotzsch 
* Pampanid ti Paskuas ti Unibersidad ti Illinois, UIUC 
* Dagiti Paskuas idiay Aprika 
* Pkaammo ti Paskuas idiay Estado nga Unibersidad ti Ohio.
* Dagiti masansana saludsod para iti Paskuas.
Sakup (musika)

Iti musika, ti **sakup** ti instrumento ti musika ket isu ti distansia manipud ti kababaan aginggana iti kangatuan, nga aweng a mabalin a may-ayam. Para iti panagkanta a boses, ti kapadana ket ti *[[sakup ti boses]]*. Ti sakup ti paset ti musika ket ti distansia a baetan ti kababaan ken ti kangatuan a nota. 
Dagiti termino ti **sakup a pananguni**, **sakup a naisurat**,  **sakup a naikeddeng**, **sakup a kapaut** ken**[[sakup a dinamiko]]** ket addaan kadagiti naisangayan a kaibuksilan.

Ti **sakup a pananguni** ket mangitudo kadagiti aweng a mapataud babaen ti maysa nga instrumento, bayat a ti **sakup a naisurat** ket mangitudo ti kaatiddog dagiti nota a naisurat iti sabanas ti musika, a ti paset ket sagpaminsan a maibalbaliw para iti panangipalaka. Ti piccolo ket kadawyan nga addaan ti sakupa pananguni iti maysa nga octava ken nangatngato ngem ti a naisurat a sakupna. Ti **sakup a naikeddeng** ket agasmang dagiti nota a mabalin a nasken wenno mabalin a magun-od ti agay-ayam. Amin dagiti instrumento ket adda iti naikeddeng a sakupe, ken amin dagiti addaan ti aweng nga instrumento ket addaan ti sakup ti panagtokar. Ti iimbre, dinamiko, ken ti kapaut dagiti sakup ket agkakabagian ken ti maysa ket mabalin a makagun-od iti rehistro a sakup iti bayad ti timbre. Ti naikeddeng a sakup ket daytoy ti sakup a manamnama a komportable ti a panagtengngel iti amin nga aspeto ti agay-ayam.

Ti **sakup ti [[kapaut (musika)|kapaut]]** ket ti pagigidiatan a baetan ti kabassitan ken ti kaatiddogan a ritmiko nga inus-usar. Ti **sakup a dinamiko** ket ti paggiddiatan a baetan ti kaulimekan ken kapigsaan a tomo ti maysa nga instrumento, paset wenno pirgis iti musika.

Urayno dagiti instrumento ti mapuyot a kayo ken dagiti instrumento ti kuerdas ket awan ti teoretiko a patingga ti kanagto iti sakupda (suheto dagiti praktikal a patingga), saanda a sapasap a mapan iti baba ti naikeddeng a sakup.  Dagiti met instrumento ti mapuyot a metal, ket mabalinda a maay-ayam iti las-ud dagiti naikeddeng a sakupda. Dagiti nota a nababbaba ngem t naikeddeng a sakup ti instrumento ti mapuyot a metal ket tinawtawagan kadagiti tono ti pedal. Ti panagay-ayam a sakup ti instrumento ti mapuyot a metal ket agdepdepende kadagiti teknikal a patingga iti instrumento ken ti kalaing ti agay-ayam.

Dagiti klasiko a tokar ket paspasaray a makaay-ayam ti instrumento ti mapuyot a kayo wenno instrumento ti mapuyot a metal iti labes ti naikeddeng a sakupda. Dagiti musikero iti kuerdas ket kankanayonda nga agay-ayamda iti baba ti sakupda, ngem ti ngato a sakup ti intrumento ti kuerdas ket saan a nalawag, ken karkarna para iti agay-ayam iti kuerdas a manglabes ti naikeddeng a sakup. Pasaray laeng kadagoti musikero ti mapuyot ti nakaro nga agay-ayam kadagiti instrumentoda. Ti kaaduan a sapasap a mailaksid ket ti dagiti adu nga obra iti maika-20 a siglo, dagoto tono ti pedal ket tinawtawagan para itibase ti trombon. 

## Dagiti nota
Instrumento ti musika

Ti  **instrumento ti musika** ket aruaten a napartuat wenno naampon tapno agaramid kadagiti uni ti musika. Iti pamunganayan, atianiaman a banag nga agpataud ti uni ket mabalin nga instrumento ti musika ken daytoy ket panggep a ti banag ket agbalinen  nga instrumento ti musika. Ti pakasaritaan ti instrumento ti musika ket nangrugrugi idin kadagiti punganayan ti kultura ti tao. Dagiti nasap anga instrumento ti musika ket mabalin a naus-usar idi kadagiti rito: a kas ti trumpeta tapno mangisenial ti balligi ti pananganup, wenno ti tambor iti relihioso a seremonia. Dagiti kultura ket kanungpalanda a nagparang-ay ti komposision ken panagpabuya kadagiti melodia para iti panagpalplaliwa. Dagiti instrumento ti musika ket nagbalbaliwda kadagiti addang ti nagbalbaliw a pannakaipakat. 

Ti petsa ket taudan ti immuna nga aruaten a naikeddeng anga instrumento ti musika ket naisuppiatan. Ti kaduogan a banag nga intudtudo dagiti dadduma nga eskular a kas instrumento ti musika,ket ti simple a pluta, a napetsaan manipud idi 67,000 a tawtawen. Adda met dagiti konsenso a nangipetsa kadagiti nasapa a pluta iti agarup 37,000 a tawtawen.Nupay kasta, kaaduan dagiti historiador ket namatmatida a ti panangikeddeng ti naisangayan a panawen ti inbension ti instrumento ti musika ket imposible gapu ti suhetibidad ti pannakaipalawag ken ti relatibo nga instabilidad dagiti materiales a nakaaramidanda. Adu kadagiti nasapa nga instrumento ti musika ket naaramid manipud kadagiti kudil ti ayup, tulang, kayo, aken dagiti dadduma pay a saan nga agpaut a materiales.

Dagiti instrumento ti musika ket nawaya a naparang-ay kadagiti adu a matagtagitao a rehion iti lubong. Nupay kasta, ti pannakaiyasideg kadagiti sibilisasion ket taudan ti napardas a pannakaiwaras ken pannakaammpon kadagiti kaaduan nga instrumento kadagiti adayo a lugar manipud ti nagtaudanda. Babaen ti Tengnga a Panpanawen, dagiti instrumento manipud ti Mesopotamia ket addan idi diay Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia, ken dagiti Europeano ket nagay-ayam kadagit instrumento manipud idiay Amianan nga Aprika. Ti panagparang-ay idiay Kaamerikaan ket napasamak iti nabunbuntog nga addang, ngem dagiti kultura iti Amianan, Tengnga, ken Abagatan nga Amerika ket nakibinbinningayda kadagiti instrumento. Babaen idi 1400,ti intrumento ti musika ket nabuntog a nagparang-ay kadagiti adu a lugar ket kaaduan idi babaen ti Occidente.

Ti pannakaidasig ti instrumento ti musika ket disiplina met daytoy, ken adu kadagiti sistema ti naus-usaren kadagiti napalabas a panawen. Dagiti instrumento ket mabalin a maidasig babaen ti ti epektibo a sakupdae, ti materiales a nakaramidanda, ti kadakkelda, kdpy. Nupay kasta, ti sapasap ket kaaduan nga akademiko a pamay-an, ti Hornbostel-Sachs, ket agus-usar kadagiti pamay-an babaen ti panagpataudda ti uni. Ti akademiko a panagadal kadagiti instrumento ti musika ket tinawtawagan ti organolohia.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Listaan dagiti Departamento ti Colombia babaen ti kalawa

Ti **listaan dagiti Departamento ti Colombia babaen ti kalawa** ket mangilista kadagiti Departamento ti Colombia babaen ti kalawada. 

## Nairanggo babaen ti dagup a kadakkel ti lugar

## Dagiti nagibasaran
*   
*   
*
Listaan dagiti Departamento ti Colombia babaen ti populasion

Daytoy ket **listaan dagiti [[Dagiti Departamento ti Colombia|departamento ti Colombia]] babaen ti populasion** segun kadagiti sapasap a senso a naala idi 2018, 2005, ken babaen dagiti karkulo idi 2020 nga inaramid babaen ti Departamento Administratibo ti Nailian nga Estadistika (*Departamento Administrativo Nacional de Estadística*, iti Espaniol). Dagiti lima a departamento a kaaduan ti populasion ket aglaon iti ganggani a kagudua iti dagup ti populasion.

## Kitaen pay
* Colombia
* Listaan dagiti Departamento ti Colombia babaen ti kalawa

## Dagiti nagibasaran

*DANE – censo regiones de Colombia 
*
Dagiti departamento ti Colombia

Ti **[[Colombia]]** ket unitario a republika a naporma babaen dagiti tallo pulo ket dua a **[[departamento (pannakabingbingay ti pagilian)|departamento]]** (Espaniol: *departamentos*, agmaymaysa *departamento*) ken ti **Kapitolio a Distrito** (*Distrito Capital*). Ti tunggal maysa a departamento ket addan ti Gobernador ken ti Asemblia ti Departamento (*Asamblea Departamental*), a binutosan babaen ti nadayeg a butos para iti uppat a tawen a paset ti panawen. Ti gobernador ket saan a mabalin a mabutosan manen iti dua nga agsasaruno a paset ti panawen. Dagiti depatarmento a pannakabingbingay ti pagilian ket maikkanda ti naisangayan a grado iti autonomia.

Dagiti departamento ket naporma babaen ti panangigrupo kadagiti munisipalidad (*municipios*, agmaymaysa *municipio*). Ti munisipal a gobierno ket idauluan babaen ti mayor (*alcalde*) ken imatonan babaen ti Munisipal a Konseho (*concejo municipal*), ken dagitoy ket mabutosanda para kadagiti uppat a tawen a paset ti panawen.

Ti Kapitolio a Distrito ket isu ti kapitolio ti pagilian, ti Bogotá. Ti Bogotá ket sangkapaset nga agdepdepende iti nakapalikmut a Departamento ti Cundinamarca.

## Dagiti departamento
Ti tunggal maysa kadagiti depatarmento iti mapa dita baba ket maisilpo iti maitunos nga artikulo.



* Ti karkulo para iti Cundinamarca ket mairaman ti kapitolio ti pagilian iti Bogotá.

### Galeria dagiti mapa

Papeles:Departments of colombia.svg|Mapa dagiti Departamento ti Colombia nga addaan kadagiti nagan a naikabil.
Papeles:Colombia-departamentos.svg|Mapa ti Colombia nga addaan kadagiti nabilangan a depatarmento
Papeles:Colombia, administrative divisions - de - colored.svg|Politikal a mapa ti Colombia


### Dagiti patneng a teritorio
Dagiti patneng a teritorio ti Colombia ket napartuatda babaen ti tulagan a baetan ti gobierno ken dagiti komunidad dagiti patneng. Kadagiti kaso a dagiti patneng a teritorio a sumakup ti ad-adu ngem maysa a departamento wenno munispalidad, dagiti lokal a gobierno ket agtitiponda a mangimaton kadagiti konseho ti patneng a teritorio kadagti kasta a teritorio,a kas naiyasentar kadagiti Artikulo iti 329 ken 330 iti Batay-linteg ti Colombia. Dagiti pay patneng a teritorio ket addaanda to karakter iti lokal a kinaturay no maabutanda dagiti kammasapulan ti linteg. Dagiti patneng a teritorio idiay Colombia ket kaaduan nga adda kadagiti departamento ti Amazonas, Cauca, La Guajira, Guaviare ken Vaupés.

## Pakasaritaan
Ti Batay-linteg ti Colombia ti 1886 ket pinagbalinna dagiti estado ti Colombia kadagiti departamento, dagiti presidente ket nanagananda kadagiti gobernador. Dagiti estdo a nagbalin a departamento ket dagiti sumaganad:

* Departamento ti Antioquia
* Departamento ti Bolívar
* Departamento ti Boyacá
* Departamento ti Cauca
* Departamento ti Cundinamarca
* Departamento ti Magdalena
* Departamento ti Panamá
* Departamento ti Santander
* Departamento ti Tolima

## Kitaen pay
* ISO 3166-2:CO

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
*  Listaan dagiti gobernador ti departamento ti Colombia
Departamento ti La Guajira

Ti **La Guajira** () ket maysa a departmento ti Colombia. Daytoy ket sakupenna ti Peninsula ti Guajira iti rehion ti amianan a daya ti pagilian, sanguenna ti Karibe ken Venezuela iti akin-amianan unay a paset ti Abagatan nga Amerika. Ti kapitolio ti departamento ket ti siudad ti Riohacha.

Adu dagiti nadumaduma a tribu dagiti patneng ti mangtagtagitao kadagiti nalawa ken namaga tantanap, a kas dagiti Wayuu, Guajiro, Macuiro, Anate, Wayunaiki, Cuanao ken Eneale ken dagiti daddumapay sakbay ti isasangpet dagiti Kastila iti Kaamerikaa. Idi 1498 ni Alonso de Ojeda ket linikmutna a dinaliasat ti peninsula ti La Guajira, ngem ti simmanglad idi iti tatta nga aldawen a La Guajira ket ni Juan de la Cosa. Idi las-ud ti kolonial a panawen ti teritorio ket naisuppiatan babaen dagidi gobernador ti Santa Marta ken Venezuela gapu kadagiti deposito ti perlas. Dagiti Ingles a pirata, Pranses, dagiti Aleman ket nagsisinnupiatanda pay ti teritorio. Ni Martin Fernandez de Enciso ket pinundarna ti siudad ti Nuestra Señora Santa Maria de los Remedios del Cabo de la Vela, ti immuna a purok ti teritorio ngem gapu kadagiti kankanayon a panagraraut, idi 1535 ni Don Nicolas de Federman ket pinundarna manen ti a kas ti purok ti Riohacha ken idi 1544 daytoy ket naiyalis iti agdama nga aldaw iti Riohacha. Idi 1871 ti rehion ket naisina manipud iti Departamento ti  Magdalena ken napartuat ti La Guajira a kas paset dagiti nailian a teritorio. Idi 1898 daytoy ket napartuat a kas ti Intindiense ti La Guajira.

Idi 1911 ti gobierno ti Colombia ket pinartuatna ti Komisario ti la Guajira, ken sinaruno daytoy babaen dagiti allon ti imigrante ti Tengnga a Daya (Kristiano ken Maronite) manipud idiay Lebanon, Siria, Palestina ken Hordania, dagiti pagilian babaen ti turay ti Otomano nga Imperio ket simmangpetda idiay La Guajira idi tawtawen ti c. 1930 ken kaaduanda ti nagtaeng idiay Maicao. Idi 1954 napartuat manne ti Intiendense ti la Guajira ken Riohacha ken nairangarang idi a kas munisipalidad. Kanungpalanna idi 1964, napartuat ti Departamento La Guajira.

Ti ekonomia ti departamento ket kaaduan a naibatay kadagiti rentas manipud iti panagmina ti karbon idiay Cerrejón, a nagpataud kadagiti 24.9 riwriw a tonelada iti eksport a karbon idi 2004, ii panagsukisok ti masna nga alingasaw ken panagmina ti asin. Ti nadayeg a pagpasiaran dagiti turista ket idiay Cabo de la Vela, ti bassit a pagkalapan a purok a mabirukan idiay ungto ti peninsula ti Desierto ti La Guajira.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Gobierno ti La Guajira
* Ranggas idiay La Guajira
* Ministro ti Edukasion ti Colombia: Edukasion idiay La Guajira
* [Banko ti Republika – Colombia: Edukasion idiay Karibe a Rehion ti Colombia](https://web.archive.org/web/20070624184956/http://www.banrep.gov.co/documentos/publicaciones/regional/documentos/DTSER-69%20(VE).pdf)
* Bank of the Republic – La Guajira y el mito de las regalías redentoras by Adolfo Meisel Roca Blng. 86 Pebrero, 2007
* UNESCO: Patneng a tatao idiay la Guajira
Francisco Manuel Blanco

Ni **Francisco Manuel Blanco** (1778–1845) ket maysa idi a Kastila a prayle ken botaniko.

## Biograpia

Isu ket naipasngay idiay Navianos de Alba, Castilla y León, Espania, ni Blanco ket kameng idi ti Agostino nga urnos dagiti prayle. Ti immuna idi a nakaipatulodanna ket idiay Angat iti probinsia ti Bulacan idiay Filipinas. Kanungpalan pay nga isu ket napnapan kadagiti nadumaduma a nakaipatulodan.

Iti kinaudi a paset ti biagna, isu ket nagbalin a delegado ti urnosna idiay Manila, ken nagbanbanniaga kadagiti amin a paset ti purpuro. Isu ti nagsurat ti immuna a komprehensibo a flora ti Filipinas, ti *Flora de Filipinas. Según el sistema de Linneo* (Flora ti Filipinas segun ti sistema ni Linnaeus). Dagiti immuna a dua nga edision (Manila, 1837 ken 1845) ket nailustradoda idi. Ni Celestine Fernandez Villar (1838–1907), ken kakuyogda dagiti dadduma a maniraman ni Antonio Llanos, ket nangipablaak ti nailustrado ken kalpasan ti ipupusay nga edision manipud idi 1877 aginggana idi 1883, nga inmaldit babaen ni C. Verdaguer idiay Barcelona.

Ni Blanco ket pimmusay idiay Manila idi 1845. Ti botaniko a ni Carl Ludwig Blume (1789–1862) ket ninagananna ti henero Blancoa ti pamilia ti Palmae a kas pammadayaw kaniana.

## Liblibro
**Flora de Filipinas. Según el sistema sexual de Linneo*, Manila: 1837.
**Flora de Filipinas. Según el sistema sexual de Linneo... Segunda impression &c.*, Manila: 1845.
**Flora de Filipinas, según el sistema sexual de Linneo. Adicionada con el manuscrito inédito del. fr. Ignacio Mercado, las obras del fr. Antonio Llanos, y de un apéndice con todas las nuevas investigaciones botanicas referentes al archipiélago Filifino [sic]. Gran edicion.*, Manila: 1877–1883

## Dagiti nagibasaran

*Biograpia iti Nationaal Herbarium Nederland
* Dagiti plata manipud iti *Flora de Filipinas* idiay Wikimedia Commons. http://commons.wikimedia.org/wiki/Francisco_Manuel_Blanco%2C_Flora_de_Filipinas

## Dagiti akinruar a silpo
Banbantay ti Zambales

Ti **Banbantay ti Zambales** ket kabambantayan a mabirukan iti akinlaud nga isla ti Luzon iti Filipinas. Ti banbantay ket mangisina ti tengnga a tanap ti Luzon manipud iti Baybay Abagatan Tsina.  Ti kalatakan a pasetna ket naamammuan a kas ti Kabambantayan ti Cabusilan a buklen ti Bantay Pinatubo, Bantay Negron ken Bantay Cuadrado, ken naipampammattian a dagiti tidda ti tinaudana a tuktuk ti Pinatubo. Ti kangatuan a paset ti kabambantayan ket ti Bantay Tapulao, a naamammuan paya a kas ti Nangato a Tuktok, idiay probinsia ti Zambales a ti katayagna ket .

## Sakup
Ti Banbantay ti Zambales ket addaan iti kalawa iti  a gumay-at manipud iti Amianan aginggana iti Abagatan ,manipud iti banbanatay ti akinlaud a probinsia ti  Pangasinan, ti sibubukel a kaatiddog ti Zambales, aginggana iti ungto ti Peninsula ti Bataan iti abagatan a mangpalikmut ti Luek Manila.  Ti kabambantayan ket buklenna pay ti banbantay dagiti munisipalidad ti Bamban, Capas, San Jose, San Clemente, Mayantoc, Santa Ignacia ken dagiti turod idiay Camiling idiay probinsia ti Tarlac.  Idiay Pampanga, daytoy ket mairaman ti banbantay ti Floridablanca, Porac, Siudad ti Angeles ken Mabalacat.

## Dagiti bulkan
Urayno ti banbanatay ket bulkaniko ti tinaudanna, ti Bantay Pinatubo ket isu laeng ti aktibo a bulkan iti kabambantayan.  Ti panagbettakna idi Hunio 15, 1991 ket isu idi ti kapigsaan a panagbettak ti bulkan iti maika-20 a siglo kalpasan ti panagbettak ti Novarupta idi 1912 idiay Alaska. Ti panagbettak ti bulkan, a pinakaro babaen ti isasangpet ti bagio Yunya, ket inabungotanna ti rehion iti napuskol a bulkaniko a dapo ken lahar a nairaman ti kuartel militar ti Estados Unidos iti Clark Field idiay asideg ti Siudad ti Angeles, Pampanga.

## Kitaen pay
*Nailian a Parke ti Bataan
*Heograpia ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Lingsat Luzon

Ti **Lingsat Luzon** () ket isu ti lingsat a nagbaetan ti Taiwan ken ti isla ti Luzon iti Filipinas.  Isunga ti lingsat ket mangisilpo ti Baybay Filipinas iti Baybay Abagatan Tsina idiay akinlaud a Taaw Pasipiko.

Daytoy ket nangruna a lingsat para iti panagpatulod ken dagiti komunikasion. Adu kadagiti bapor manipud iti Kaamerikaan ti agus-usar ti daytoy a dalan a mapmapan kadagiti nangruna a puerto ti Daya nga Asia. Adu met dagiti submarino a kurdon ti komunikasion a lumabas babaen ti Lingsat Luzon. Dagitoy a kurdon ket mangited ti nangruna a datos ken dagtii serbisio ti telepono idiay Tsina, Hong Kong, Taiwan, Hapon ken Abagatan a Korea.

## Deskripsion
Ti lingsat ket aganay a  iti kalawa nga aglaon kadagiti nadumaduma nga isla a naigrupo kadagiti dua a grupo: ti Is-isla ti Batanes iti probinsia ti Batanes ken ti Is-isla ti Babuyan iti probinsia ti Cagayan.

Ti lingsat ket nabingbingay kadagiti babbabassit a bilang dagiti kanal. Ti Kanal Babuyan ket mangisina ti Luzon manipud iti Is-isla ti Babuyan , a naisina manipud iti Is-isla ti Batanes babaen ti Kanal Balintang. Ti Batanes ket naisina manipud iti Taiwan babaen ti Kanal Bashi.

Sumagmamano kadagiti kadakkelan a dalluyon ti taaw iti lubong ket mabirukan iti amianan iti lingsat, ken masansan nga adda dagiti agrukod iti 170 a metro nga agtaud manipud kadagiti atab ken dagiti anud ti taaw. Dagitoy a dalluyon wenno anud ket adda iti sirok ti danum ken manmano a rummuar iti rabaw, isu a saan a makadangran kadagiti panaglayag ngem sagpaminsan a makita kadagiti satelite.  Ti panagbaliwbaliw ket kaaduan nga aramid babaen ti maysa nga atiddog a pantok iti amianan-abagatan a mangsakup iti amin a paset ti lingsat, kalpasanna maipapigsa iti akin-amianan a seksion babaen ti maikadua a paralelo a pantok.  Umabot ti kaadalem ti lingsat iti 3,500&nbsp;m ken 4,000 a sugsukog dagiti trinsera iti amianan-abagatan iti tengnga ken ti abagatan-akinlaud nga igid.

## Pakasaritaan
Ti Lingsat Luzon ket paset idi ti dalan a panagraut ti Hapon idi Disiembre 1941. Idi Disiembre 8 (ti isu met laeng nga aldaw ti panagraut ti Pearl Harbor, gapu ti linia ti oras), simmangladda idiay Batanes.  Idi Disiembre 10, sinakupda ti Camiguin de Babuyanes iti  Babuyan (saan nga iyallilaw iti Isla ti Camiguin iti amianan ti Mindanao) iti di naaramid a panagpadas ti panagbangon iti a mapanawanton a kuartel ti eroplano ti baybay, ken ti isu met laeng nga aldaw ket simmangladda idiay Aparri, Cagayan idiay Luzon.

Kanungpalanna, adu kadagiti submarino ti Estados Unidos ket nagan-anupda kadagiti grupo a limmab-labas babaen ti lingsat manipud diay Daya nga Indio a napnapan idiay Hapon.

## Dagiti nagibasaran
Myrtales

Ti **Myrtales** ket addaanda iti urnos dagiti agsabsabong a mula a naikabil idi kaunegan ti klado ti eurosids II (wenno dagiti malvid) iti kaunegan ti sistema ti APG III iti pannakaidasig dagiti angiospermae. Dagiti sumaganad a pamilia ket mairaman manipud iti APG III:

* Alzateaceae S.A.Graham
* Combretaceae R.Br. (pamilia ti Combretum imberbe)
* Crypteroniaceae A.DC.
* Lythraceae J.St.-Hil. (pamilia ti loosestrife ken ti pamilia ti granada)
* Melastomataceae Juss. (mairaman ti Memecylaceae DC.)
* Myrtaceae Juss. (pamilia ti myrtle; mairaman ti Heteropyxidaceae Engl. & Gilg, Psiloxylaceae Croizat)
* Onagraceae Juss. (pamilia ti oenothera)
* Penaeaceae Sweet ex Guill. (mairaman ti Oliniaceae Arn., Rhynchocalycaceae L.A.S.Johnson & B.G.Briggs)
* Vochysiaceae A.St.-Hil.

Ti sistema ti Cronquist ket mangited ti isu met laeng a komposision, malaksid ti pannakaikkat ti Vochysiaceae iti urnos ti Polygalales, ken mairaman ti Thymelaeaceae. Dagiti pamilia ti Sonneratiaceae, Trapaceae, ken Punicaceae ket naikkat manipud iti Lythraceae. Ti sistema ti APG III ket maitunos iti duog a sirkumskripsion ti Chronquist iti panagtrato ti Psiloxylaceae ken Heteropyxidaceae iti kaunegan ti Myrtaceae, ken Memecyclaceae iti kaunegan ti Melastomataceae.

Dagiti Ellagitannin ket naireportada kadagiti angiopermae ti dicotyledon, ken nangruna kadagiti sebbangan ti urnos ti Myrtales.

## Dagiti nagibasaran

* Conti, E., Erikkson, T., Schonenberger, J., Sytsma, K. J., & Baum, D. A. (2002). Nasapa a Tertiario iti ruar ti India a pannakaiwarwaras ti  Crypteroniaceae: Ebidensia manipud iti Pilohenio ken Molekular a Panangipetsa. *Ebolusion* 56 (10): 1931–1942
* Schönenberger, J. & Conti, E. (2003). Molekular a Pilohenio ken ebolusion ti panagsabsabong ti Penaeaceae, Oliniaceae, Rhynchocalycaceae, ken Alzateaceae (Myrtales). *Amerikano a Warnakan ti Botanika* 90: 293–309.

## Dagiti akinruar a silpo
Baybay Camotes

Ti **Baybay Camotes** ket bassit a baybay iti kaunegan ti purpuro ti Filipinas, idiay baetan ti Daya a Visayas ken ti Tengnga a Visayas. Daytoy ket nabeddengan babaen ti isla ti  Leyte iti amianan ken daya, ti Bohol iti abagatan, ken ti Cebu iti laud. Ti baybay ket naikapet iti Baybay Bisayano iti amianan a laud, ken ti Baybay Bohol iti abagatan babaen ti Kanal Canigao ken Lingsat Cebu. Daytoy ket aglaon iti Is-isla Camotes ken ti Isla ti Mactan.

Dagiti nangruna a siudad iti lugar ket ti Siudad ti Ormoc ken Baybay iti Probinsia ti Leyte, ken Siudad ti Cebu, Cebu.
Baybay Bohol

Ti **Baybay Bohol**, makunkuna pay a ti **Baybay Mindanao**, ket mabirukan iti baetan ti Visayas ken Mindanao idiay Filipinas. Daytoy ket naisanglad iti abagatan ti Bohol ken Leyte ken amianan ti Mindanao. Dagiti kangrunaan nga islana ket ti Siquijor ken Camiguin.

Dagiti kangrunaan  siudad iti baybay ket ti Siudad ti Cagayan de Oro, Siudad ti Iligan, Siudad ti Butuan, Siudad ti Dumaguete, Siudad ti Ozamis, ken Siudad ti Tagbilaran.

Ti baybay ket maisilpo iti Baybay Filipinas babaen ti Lingsat Surigao, idiay Baybay Camotes babaen ti Kanal Canigao ken Lingsat Cebu, ken idiay Baybay Sulu babaen ti lingsat a pagbaetan ti isla ti Negros ken Peninsula ti Zamboanga.

## Panagbatok
Ti Baybay Bohol ket ayan dagiti adu a nasayaat a lokasion ti scuba a panagbatok, dagiti marenta a bangka ti panagbatok, ken dagiti otel nga us-usaren dagiti agbatbatok.  Iti asideg a lugar ti Tagbilaran ken Isla ti Balicasag adda met dagiti nadumaduma a diding a pagbatokan a sumakop manipud iti . Dagiti temperatura ti danum ket nabara ket kaaduan dagiti agbatbatok ket agus-usarda ti alagaden iti 3/2 nga akikid a kawes ti basa tapno agbatokda iti lokasion.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Kabambantayan ti Kalatungan

Ti **Kabambantayan ti Kalatungan** ket kabambantayan a mabirukan idiay tengga a paset ti probinsia ti Bukidnon. Daytoy ket maysa kadagiti bassiten a nabatbati a lugar iti probinsia a naabungotan kadagiti daan wenno lumot a kabakiran. Daytoy ket sakupenna ti kalawa iti agarup a 213.0134&nbsp;km² (82.24493&nbsp;mi²), nga addaan iti agarup a 113.7175&nbsp;km² (43.90657&nbsp;mi²) ti nailasin a kas paset ti nangruna a taudan ti danum a lugar a nairangarang babaen ti Bilin ti Presidente 127, a naited idi Hunio 29, 1987 (Taudan ti Danum ti Muleta-Manupali). Ti danum manipud kadagitoy dua a karayan (Karayan ti Muleta ken Manupali) ket agdama a mangsupsuporta ti riniwriw ti pategna a gandat ti penned ti Nailian nga Administrasion ti Panagsibog iti Filipinas. Kanungpalanda a pinaatianan ti Karayan Pulangi, ken isu daytoy ti lugar ti penned ti hidroelektriko ti Korporasion ti Nailian nga Elektrisidad.

## Heograpiko a lokasion
Ti kabambantayan ket mabirukan idiay tengnga a paset ti probinsia ti Bukidnon. Daytoy ket naisanglad iti nagbaetan ti nagsasabtan ti 8°00’ ken 8°60’ latitud ken ti nagbaetan ti 124°35’ ken 124°60’ longitud. Daytoy ket nabeddengan iti amianan babaen ti ili ti Talakag, iti laud babaen ti ili ti Lantapan ken ti siudad ti Valencia, ken iti abagatan babaen ti ili ti Pangantucan. Ti akin-daya  a bangirna ket nabeddengan babaen ti Talakag ken Pangantucan.

## Klima
Ti sibubukel a lugar ti Kabambantayan ti Kalatungan ket adda iti klima ti Tipo III a naipalpalawag a kas addaan iti nabiit a namaga a tiempo nga agpaut laeng iti maysa wenno tallo a bulan ken awan ti nakaro unay a panagtudtudo. Ti natimbeng a temperatura ket 24.7°C. Ti lugar ket makaawat ti kaaduan a panagtudtudo iti bulan ti Hunio bayat a ti kamagaan a bulan ket ti Marso. Ti relatibo a dam-eg ket agdumaduma manipud iti 71% iti Mayo aginggana ti 86% iti Septiembre. Ti lugar ket ganggani nga agnanayon a naabungotan ti ulep iti tawen.

## Dagiti hidrolohiko a langa
Ti kabambantayan ket agserbi a kas taudan ti danum dagiti tributario dagiti nangruna a sistema ti karayan iti Karayan Bukidnon—Pulangi, Karayan Cagayan ken Karayan Sawaga . Kadagitoy a karayan ket ti Karayan Bangahan iti abagatan a laud, Karayan Ticalaan iti amianan a laud, Karayan Lantay iti abagatan ken Karayan Manupali iti amianan.

Ti pay mabirukan iti asideg ti kabambantayan ket dagiti alog nga agyus kadagiti dissuor, dagiti sariap ken dagiti porokpok. Urayno no saan nga adu dagiti kabasaan ken kalugnakan, dagitoy ket mabirukan pay iti kaunegan ti kabambantayan. Ti kabambantayan ket addaan iti nagtimbukel a kita ti tabas ti pagayusan.

## Dagiti nagibasaran
Karayan Mindanao

Ti **Karayan Mindanao,** naamammuan pay a kas ti **Rio Grande de Mindanao**, ket isu ti maikadua a kadakkelan a sistema ti karayan idiay Filipinas, kalpasan ti Karayan Cagayan ti Luzon. Daytoy ti kadakkelan a karayan iti akin-abagatan nga isla ti Mindanao nga ddaan ti pagayusan a kalawa iti  ken kaaduan nga agayus idiat tengnga ken akin-daya a paset ti isla. Daytoy ket maikadua pay a kaatiddogan a karayan iti pagilian nga addaan iti kaatiddog iti agarup a  . Daytoy ket nangruna a dalan ti transportasion iti isla, a kangrunaan nga inus-usar a pagiluganan kadagiti produkto ti agrikultura ken, ti dati nga industria ti tarikayo.

Ti taudan ti danumna ket idiay banbantay ti Impasug-ong, Bukidnon, ti abagatan ti Siudad ti Gingoog idiay Misamis Oriental, nga idiay ket tinawtawagan ti Karayan Pulangi. Daytoy ket tumiptipon iti Karayan Kabacan, daytoy ket agbalin nga iti Karayan Mindanao. Daytoy ket agay-ayus manipud iti kabanbantayan, daytoy ket mangporma ti sentro ti nawatiwat ken nalames a tanap idiay abagatan -tengnga a paset ti isla. Sakbay ti sabanganna idiay Golpo Moro, daytoy ket magudua ti dua nga agbatog a paspaset, ti Cotabato ken ti Tamentaka, ken insina babaen ti 180&nbsp;m (600&nbsp;a kadapan) a turod.

Dagiti sentro ti populasion iti igid ti karayan ket mairaman ti Siudad ti Cotabato, Datu Piang, ken Midsayap.

## Dalan
Ti Karayan Mindanao ket agtaud ti danumna idiay Kabanbanatayan ti Tengnga a akin-amianan nga aplaya ti isla, a naisangsangayn idiay amianan a daya a paset ti probinsia ti Bukidnon, nga idiay ket naamammuan iti Karayan Pulangi. Agayusto daytoyen nga agpa-abagatan iti ballasiw ti Banak Bukidnon, ken pinakpakan dagiti tributariona ken rummuar kadagiti tanap ti Cotabato, ket agdeposito kadagiti nalames alan-ak intono lumawa ken umarko nga agpa-laud babaen ti  ti Labneng ti Karayan ti Cotabato. Daytoy ket kanungpalan a maatianan idiay Luek Illana iti sabanganna idiay Siudad ti Cotabato.

## Dagiti tributario
* Karayan Pulangi
* Karayan Buluan
* Karayan Allah
* Karayan Libungan

## Delata ti karayan

Iti panagsabat ti Karayan Mindanao ti Luek Illana, daytoy ket agsina kadagiti dua a distributario, ti Cotabato iti amianan ken ti Tamontaka iti abagatan idiay Siudad ti Cotabato.

## Eichhornia crassipes

Ti karayan ket nabiit pay a napunno kadagiti Eichhornia crassipes, ken gapuanan ti panaglippiasna kalpasan dagiti aldaw ti nakaro a panagtudtudo.  Dagiti danum ti layus ket inrennebna dagiti aganay a 37 va purok idiay Siudad ti Cotabato ken inyallatiwna dagiti agarup a 6,000 a pamilia.

Ni Presidente Benigno Aquino III ken inbilinna dagiti agob-obra ti publiko ken dagiti personel ti miltar tapno dalusanda ti karayan kadagiti aganay a 20 hektaria a mulmula ti Eichhornia crassipes.

## Dagiti nagibasaran
Karayan Abra

Ti **Karayan Abra** ket isu ti maika-6 a kadakkelan a sistema ti karayan iti Filipinas kadagiti termino ti kadakkel ti taudan ti danum. Daytoy ket addaan iti nakarkulo a lugar ti pagayusan iti 5,125 kuadrado kilometro ken ti kaatiddog iti 178 kilometro manipud iti taudanna idiay asideg ti Bantay Data idiay probinsia ti Benguet.

## Heograpia
Ti Karayan Abra ket agtaud manipud iti akin-abagatan a paset ti Bantay Data. Agpababa nga agpa-laud idiay Cervantes, Ilocos Sur ken agayus idiay probinsia ti Abra. Iti punto idiay asideg ti ili ti Dolores, daytoy ket tiponanna ti Karayan Tineg, nga agtaud met manipud iti banbantay ti Abra.

## Dagiti nagibasaran