Panagsarua

Ti **panagsarua** wenno **emesis** ket isu ti napigsa a panangikkat iti linaon ti tian ti maysa a tao babaen ti ngiwat ken no dadduma ti agong.

Ti panagsarua ket mabalin a resulta dagiti sakit a kas iti pannakasabidong iti taraon, gastroenteritis, panagsikog, pannakaulaw, wenno pannakabartek; wenno mabalin a resulta dagiti sakit a kas kadagiti tumor ti utek, naingato nga intrakranial a presion, wenno nalabes a pannakaiparang iti mangpa-ion a radiasion. Ti rikna ti umadani a panagsarua maysa ket maawagan iti panagrurusok; masansan nga umuna dayta, ngem saan a kanayon a mangiturong iti panagsarua. Ti nakadadael gapu iti alkohol wenno anestesia ket mabalin a mangpataud iti panaglang-ab iti sarua. Kadagiti nakaro a kaso, no dumakkel ti pannakaugot, mabalin a kasapulan ti terapia nga intrabenoso. No dadduma, kasapulan ti antiemetiko tapno malapdan iti panagrurusok ken panagsarua. Ti naigagara a panagsarua ket mabalin a paset ti sakit ti pannangan a kas iti bulimia nervosa, ken isu met laeng itan ket naidasig a kas sakit ti pannangan a bukodna, pannakariribuk ti panangpunas.

## Dagiti komplikasion

### Aspirasion

### Pannakaugot ken dagiti saan a balanse nga elektrolito

### Pigis da Mallory–Weiss

Ti maulit-ulit wenno nakaro a panagsarua ket mabalin a mangpataud iti panagreggaay ti esopago, wenno babassit a pigis iti mukosana (pigis da Mallory–Weiss). Mabalin a nalawag daytoy no ti baro a nalabaga a dara ket nailaok iti sarua kalpasan ti sumagmamano nga insidente.

### Odontolohia
Ti maulit-ulit a panagsarua, kas iti makita iti bulimia nervosa wenno manmano iti anorexia nervosa, ket mabalin a mangiturong iti pannakadadael ti esmalte ti ngipen gapu iti kinaasides ti sarua. Dagiti ensima ti pannakalpa ket mabalin met a negatibo ti epektona iti salun-at ti ngiwat, ta dadaelenna ti tisyu ti gugot.

## Patopisiolohia

### Dagiti paset

### Linaon
Dagiti gastriko a panagparuar ken gapuna ti sarua ket addaan iti nakaro nga asido. Ti nabiit pay a pannangan, a linaksid ti tian, ket agparang iti gastriko a sarua. Aniaman ti linaonna, masansan a naalas ti angot ti sarua, gapu iti kadagiti asido kasta met apro.

Ti linaon ti sarua (iti medisina, ) ket mabalin a paginteresan ti doktor. Ti baro a dara iti sarua ket maawagan iti hematemesis ("panagsarua ti dara"). Ti nabaliwan a dara ket umasping iti nagiling a kape (gapu iti oksidasion ti landok iti dara) ket, no mailasin daytoy a banag, mausar ti termino a panagsarua ti nagiling a kape. Mabalin a makastrek ti apro iti panagsarua bayat ti sumaruno a panagreggaay gapu iti  no nakaro ti panagsarua. Ti sarua iti takki ket masansan a resulta ti pannakarikep ti bagis wenno ti , ket maibilang daytoy kas pakdaar ti mabalin a serioso a parikut (, ).

No agtultuloy ti panagsarua a reflex iti napaut a panawen nga awan ti madlaw a vomitus, maawagan ti kasasaad iti saan a makaipaay a emesis wenno (iti Ingles) "", a mabalin a makapasakit ken mangpakapuy.

#### Maris ti sarua
* Ti  ipakitana ti panagpadara manipud iti esopago.
* Ti , nga addaan kadagiti kasla dalem nga agbalay, ipakitana ti nakaro a panagpadara iti tian, a kas manipud iti nagpigis a derder.
* Ti  ipakitana ti saan unay a nakaro a panagpadara iti tian gapu ta naaddaan ti gastriko nga asido iti panawen a mangbalbaliw iti pannakabukel ti dara.
* Ti  wenno  a sarua ipakitana ti apro, a mangipasimudaag a naluktan ti  ket aggapu ti apro manipud iti  agingga iti tian. Mabalin a mapasamak daytoy bayat ti agsasaruno nga insidente ti panagsarua kalpasan ti naan-anay a pannakaikkat ti linaon ti tian.

## Dagiti gapu
Mabalin nga adu ti pakaigapuan ti panagsarua, ken addaan ti napaut a panagsarua iti atiddog a diperensial a diagnosis.

### Trakto a gastrointestinal
Dagiti gapu iti trakto a gastrointestinal:
* Gastritis (panagletteg ti diding a gastriko)
* Gastroenteritis
* 
* Seliakia wenno sakit a seliako
* Kinasensitibo a di seliako iti gluten
* Piloriko nga estenosis (kadagiti maladaga, daytoy ket kadawyan a mangpataud iti napigsa unay a " a panagsarua" ken maysa a pammaneknek a kasapulan ti dagus a panagopera)
* Pananglapped iti bagis
* Nalabes a pannangan
* Nakaro a tian ken/wenno peritonitis
* Ileo
* Alerhia iti taraon (masansan a nainaig iti panaggagatel wenno panagebbal)
* Kolesistitis, pankreatitis, appendisitis, hepatitis
* Pannakasabidong iti taraon
* Kadagiti ubbing, mabalin a maigapu dayta iti reaksion nga alerhiko iti dagiti protina ti gatas ti baka (alerhia iti gatas wenno intoleransia iti laktosa)
* Sakit ni Ménétrier

### Sistema ti panagrikna ken utek
Dagiti gapu iti sistema ti panagrikna:
* Ti panaggunay a mangituggod iti pannakaulaw (a maigapu iti sobra a panangparegta kadagiti labirinto a kanal ti lapayag)
* Sakit ni Ménière
* Pannakaulaw wenno bertigo
Dagiti gapu iti utek:
* Panagdangran iti utek
* Hemorrahia ti utek
* Aneurisma ti utek
* 
* Tumor ti utek, a mabalin a mangpasardeng iti panagandar dagiti kemoreceptor
* Seudotumor ti utek ken hidrosepalia
Dagiti metaboliko a riribuk (mabalin a mangrirriribuk dagitoy iti tian ken kadagiti paset ti utek a mangkoordinar iti pannakalpa):
* Hiperkalsemia (nangato a ranggo ti kalsio)
* Uremia (panagurnong ti urea, a kadawyan a maigapu iti pannakapaay ti bekkel)
* Adrenal a panagkurang
* Hipoglisemia
* Hiperglisemia
* Endometriosis
Panagsikog:
* Hiperemesis, panagbakuar iti bigbigat
Di nasayaat a reaksion iti agas (mabalin a tumaud ti panagsarua kas maysa a nakaro a somatiko a sungbat iti):
* Alkohol, a mabalin a paset a ma-oxidized iti asetaldehido a mangpataud kadagiti sintoma ti pannakabartek, a pakairamanan ti panagaburek, panagsarua, panaginana, ken napartak a panagpitik ti puso.
* Dagiti opioide
* Dagiti 
* Adu a kemoterapia a droga
* Dadduma nga enteoheno (kas iti peyote wenno ayahuasca)
Dagiti nangato a lugar:
* Sakit iti kangato
Sakit (no dadduma, di pormal a pagaammo a kas "trangkaso ti tian" — maysa a nalawa a nagan a tumukoy iti gastriko a panagebbal a gapuanan ti nadumaduma a birus ken bakteria):
* Norobirus (dati a birus ti Norwalk wenno ahente ti Norwalk)
* Trangkaso dagiti baboy
Sikiatriko:
* Bulimia nervosa
* Neopobia ti taraon
* Pannakariribuk ti panangpunas

### Dagiti emetiko
Ti *emetiko*, a kas iti sirope ti ipekak, ket maysa a substansia a mangituggod iti panagsarua no mainom iti ngiwat wenno babaen ti inyeksion. Maus-usar ti emetiko a kas agas no mainom ti maysa a substansia ket masapul a maikkat a dagus iti bagi. Gapu iti daytoy, adu a makasabidong ken nalaka a masagepsep a produkto a kas iti sabidong ti bao ti addaan iti emetiko. Saan a problema daytoy iti kinaepektibo ti rodentisida ta saan a makasarua dagiti bao. Ti panangpataud iti panagsarua ket mabalin a mangikkat iti substansia sakbay a maabsorben dayta iti bagi. Dagiti emetiko ket mabalin a mabingbingay iti dua a kategoria: dagidiay mangpataud iti epektoda babaen ti panagtignayda iti sentro ti panagsarua iti medulla, ken dagidiay agtignay a direkta iti mismo a tian. Dadduma nga emetiko, a kas iti ipekak, ket maibilang iti agpadpada a kategoria: agtignayda a dagus iti tian, idinto ta ti ad-adda pay ken nabilbileg nga epektoda ket mapasamak babaen ti panangparegta iti sentro ti medulla.

Ti nasam-it a danum ken danum ti mustasa, a direkta a mangapektar iti tian, ket maus-usar manipud idi un-unana a kas kadagiti emetiko. Masapul a naannad ti panangusar iti asin, ta mabalin a makadangran ti nalabes a pannangan. Ti sulpato ti gambang(II) ket maus-usar met idi napalabas a kas iti emetiko. Nupay kasta, maibilang itan a nakasabsabidong unay para iti daytoy a panangusar.

Maus-usar ti peroksido ti hidroheno a kas iti emetiko iti panagpaagas ti ayup.

### Bukod-induktado
* Dagiti pannakariribuk ti taraon (anorexia nervosa wenno bulimia nervosa)
* Tapno maikkat ti nainom a sabidong (saan a rumbeng a maipasarua ti dadduma a sabidong ta mabalinda nga ad-adda a makasabidong no masusop wenno malang-ab; nasaysayaat nga agpatulong sakbay a mangpataud iti panagsarua)
* Dadduma a tattao a makiramraman iti nalabes a panagin-inum () ket mangpataud iti panagsarua tapno mangaramid iti lugar kadagiti tianda para iti ad-adu a panaginum iti arak.
* Dagiti makiramraman iti  ket kadawyan a mangisarua iti kaaduan a gatas nga inomenda, gapu ta dagiti protina iti nainom a gatas (kas iti kaseina) ket napartak nga agbaliw ti kinatao ken agrupsa no makisangoda iti gastriko nga asido ken dagiti peptidasa nga ensima, a dagus a mangpunno iti tian. Apaman a napno ti tian, dagiti reseptor ti panagpainat iti diding ti tian ket mangtignay kadagiti signal nga agsarua, tapno maparuar ti aniaman a mainayon a likido a mainum ti maysa a makiramraman.
* Dagiti tattao nga agsagsagaba iti panagrurusok ket mabalin a mangpataud iti panagsarua iti namnama a sumayaat ti riknada.

### Nagduduma
* Panagrurusok ken panagsarua kalpasan ti operasion
* Pannakarimon gapu kadagiti di makaay-ayo a buya, angot, raman, uni wenno kapanunotan (kas iti nagrupsa a banag, sarua ti sabsabali, panagpampanunot iti panagsarua), kdpy.
* Nalabes a ut-ot, kas iti nakaro a sakit ti ulo,  (atake ti utek), wenno  (atake ti puso)
* Nalabes a rikrikna
* Sikliko a sindrome ti panagsarua (saan unay a maawatan a kasasaad, nga addaan kadagiti panagrugi iti panagsarua)
* Sindrome ti hiperemesis ti kannabinoide (umasping iti sikliko a sindrome ti panagsarua, ngem ti panangusar iti kannabis ket kangrunaan a makagapu)
* Dagiti nangato a dosis ti mangpa-ion a radiasion no dadduma pataudenda ti panagsarua.
* Nakaro nga uyek, saiddek, wenno angkit
* Panagdanag wenno panagleddaang
* Sobra a panagbannog

### Dadduma a kita
* Ti " a panagsarua" ket panagsarua nga ibellengna ti linaon ti tian buyogen ti dakkel a puersa. Dayta ti klasiko a sintoma ti impantil a hipertropiko a piloriko nga estenosis, a sadiay gagangay a sumaruno dayta iti panangpakan ken mabalin a napigsa unay isu a rummuar ti dadduma a material babaen ti agong.

## Panangagas
Ti antiemetiko ket maysa a droga nga epektibo a manglapped iti panagsarua ken panagrurusok. Dagiti antiemetiko ket kadawyan a maus-usar a mangagas iti pannakaulaw ken dagiti dakes nga epekto dagiti agas a kas iti kemoterapia ken dagiti opioide.

Dagiti antiemetiko agtignayda babaen ti pananglappedda kadagiti reseptor a lugar a pakainaigan ti panagsarua. Gapuna, maus-usar kas dagiti antiemetiko dagiti antikolinerhiko, antihistaminiko, antagonista ti dopamina, antagonista ti serotonina, ken kannabinoide.

Bassit laeng ti ebidensia a mangsuporta iti panangusar kadagiti antiemetiko para iti panagrurusok ken panagsarua kadagiti nataengan iti departamento ti emerhensia. Saan a nalawag no nasaysayaat ti aniaman a agas ngem iti sabali, wenno nasaysayaat ngem iti awan ti aktibo a panangagas.

## Epidemiolohia
Ti panagrurusok ken/wenno panagsarua ti kangrunaan a reklamo iti 1.6% kadagiti panagpadoktor idiay Australia.

## Kagimongan ken kultura
Iti panagsurat ni Herodotus maipapan iti kultura dagiti nagkauna a Persiano ken panangitampokna kadagiti nagdumaan ti kultura dagiti Griego, nadakamatna a maiparit kadagiti Persiano ti panagsarua  iti sanguanan ti sabsabali.

### Dagiti sosial a pagilasinan
Gagangay unay a no agsarua ti maysa a tao, agsakit dagiti dadduma nga adda iti asideg, nangnangruna no mangangotda iti sarua ti sabsabali, ket masansan nga agsarua met. Mapasamak daytoy a pagannayasan kadagiti populasion ti tao gapu ta dagiti tattao ket sosial a mangmangan, isu a no adda mangan iti dakes, nalabit adda met dadduma a nangan iti dayta.

Daytoy a pagannayasan ket napaliiw kadagiti piesta ti panaginum, a sadiay ti nalabes a panaginum kadagiti naingel a mainum ket mabalin a mangpataud iti panagsarua ti sumagmamano a kameng ti grupo iti dandani agpapada a kanito, a gapuanan ti inisial a panagsarua ti maysa a kameng ti grupo.

Gagangay a mapasamak ti nakaro a panagsarua kadagiti seremonia ti ayahuasca. Nupay kasta, dagiti tattao a makarikna iti "" (panangpapanaw) kalpasan ti panaginumda iti ayahuasca, iti kaaduanna, ibilangda dayta a pamay-an kas agpadpada a mangdalus iti pisikal ken espiritual, ket masansan nga awatenda dayta. Naipagarup a dagiti parepareho a mangpasarua nga epekto ti ayahuasca — malaksid iti adu a dadduma pay a makaagas a kualidadna — ket makaagas kadagiti katutubo a tattao iti Amasona, isu a makatulong a mangikkat kadagiti parasito iti sistema ti pannakalpa.

Adda met dagiti nadokumento a kaso ti maymaysa a masakit ken agsarsarua a tao a di inggagara a nangpataud iti panagsarua ti dadduma, no agbutengda unay nga agsakit met, babaen ti kita ti bunggoy nga histeria.

Kaaduan a tattao padpadasenda a manglaon ti panagsaruada babaen ti panagibellengda iti lababo, kasilias, wenno basuraan, yantangay narigat ken saan a makaay-ayo a dalusan ti panagsarua. Kadagiti eroplano ken barko, adda dagiti naisangsangayan a bag, a sadiay mabalin nga agsarua dagiti masakit a pasahero.. Adda met ti naisangsangayan a bag a pannakaibelleng (saan nga agtedted, saan a masugat, awanan angot) a naglaon iti agagsep a material a dagus a mangpatangken iti sarua, isu a nalaka ken natalged a pagidulinan agingga nga adda gundaway a nalaka a maipanaw dayta.

Dagiti tattao a kanayon nga agsarsarua (kas pagarigan, kas paset ti pannakariribuk ti taraon a kas iti bulimia nervosa) mabalinda a mangdisenio iti nadumaduma a pamay-an tapno manglimlimo iti daytoy a pannakariribuk.

Maysa nga online a panagadal maipapan iti reaksion dagiti tattao iti "nakaal-alingget a timtimek" () ti nakaammuanna a ti panagsarua "ti kakaruan a makarimon" (). Kinuna ni Propesor Trevor Cox iti Acoustic Research Centre ti Unibersidad ti Salford, "Automatiko a nairurodtayo babaen dagiti nakaal-alingget a bambanag a kas iti panagsarua, yantangay napateg iti panagtalinaed a sibibiag ti panangliklik kadagiti dakes a bambanag". () Maipagarup a ti uni ti panagibleng ti mangpataud iti pannakarimon tapno masalakniban dagiti adda iti asideg manipud iti mabalin a masakit a taraon.

### Sikolohia
Ti emetopilia ket seksual a pannakariribuk manipud iti panagsarua, wenno panangbuya iti panagsarua ti sabsabali. Ti emetopobia ket maysa a pobia a mangpataud iti nakaam-amak a nakaro a danag a mainaig iti panagsarua.

## Kitaen pay
* Agdepensa nga panagsarua
* Basodilatasion
* Bulimia nervosa
* Emetopilia
* Emetopobia
* Kanser ken panagrurusok
* Kimo ( wenno , )
* Panagtakki
* Panagtig-ab
* Panangpusipos iti agong
* Uttot

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*