open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nalatak a Bangen ti Raw-ang

Ti **Nalatak a Bangen ti Raw-ang** ket isu ti kadakkelan a sistema ti raw-ang ti korales a buklen dagiti sumurok a 2,900 nga agmaymaysa a raw-ang ken dagiti 900 nga isla a gumay-at ti sumurok a 2,600&nbsp;a kilometro (1,600&nbsp;mi) iti kalawa ti agarup a . Ti raw-ang ket mabirukan idiay Baybay Coral, idiay aplaya ti Queensland, Australia.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*

## Dagiti akinruar a silpo
Nalatak a Dandanaw

Ti **Nalatak a Dandanaw**, sagpaminsan a naipalpalawag a kas ti **Laurentiano a Nalatak a Dandanaw**, ket umnong dagiti danaw ti nasadiwa a danum a mabirukan idiay amianan a daya ti Amianan nga Amerika, idiay pagbeddengan ti Kanada–Estados Unidos, a maikapet idiay Taaw Atlantiko babaen ti San Lorenzo a Dalan ti Baybay ken ti Dalan a Danum ti Nalatak a Dandanaw. Daytoy ket buklen dagiti Danaw ti Superior, Michigan, Huron, Erie, ken Ontario, dagitoy ket mangporma ti kadakkelan a grupo ti danaw ti nasadiwa a danum iti lubong,nga aglaon ti 21% ti rabaw ti nasadiawa a danum iti lubong.  Ti dagup ti rabaw ket , ken ti dagup ti tomo a (narukod ti ababa a petsa ti danum) ket . Dagiti danaw ket sagpaminsada pay a tinawtawagan a kas ti Amianan nga Aplaya wenno "Maikatlo nga Aplaya" babaen dagiti umili ti Estados Unidos.

Dagiti danaw ket ket nangruna a taudan ti panagtagtagilako babaen ti daytoy a lugar, ken dagitoy ket pagtaengan dagiti adu a bilang ti akuatiko a sebbanganan. Adu kadagiti makadadael a sebbangan ti maipayammo gapu ti panagtagtagilako iti daytoy a lugar, ken adda dagiti makadangran ti biodebersidad ti daytoy a lugar.

## Dagiti nagibasaran
;Paammo

;Adu pay a mabasbasa

* 
* Anin,  Peter. (2006) *[http://books.google.ca/books?id=VzMeZHaLP_gC&lpg=PP1&dq=inauthor%3A%22Peter%20Annin%22&pg=PP1#v=onepage&q&f=true Dagiti Gubat ti danum ti Nalatak a Dandanaw]* Island Press 
*Beltran, R. et al. *[http://www.epa.gov/glnpo/atlas/glat-ch2.html Ti Nalatak a Dandanaw: Ti Enbironmental nga Atlas ken Libro a Rekurso]*.  (Ahensia ti Panagsalaknib ti Enbironmento ti Estados Unidos ken Gobierno ti Kanada, 1995, ).
*Coon, W.F. ken R.A. Sheets. *[http://pubs.usgs.gov/sir/2006/5180/ Karkulo ti Danum ti Uneg ti Daga aNaipenpen idiay Labneng ti Nalatak a Dandanaw]* [Reporta ti Sientipiko a Panagsuksukimat 2006-5180]. Departamento ti Kaunegan, Heolohiko a Pangsuksukimat E.U., 2006.

*

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial – website ti Enbironmeno ti Kanada: Nalatak a Dandanaw
*E.U. Dept. ti Komersio – NOAA – Laboratorio ti Enbironmental a Panagsuksukimat ti Nalatak a Dandanaw
*Opisial – Ahensia ti Panagsalaknib ti Enbironmento ti Estados Unidos sapot a pagsaadan: Nalatak a Dandanaw
Wikidata

Ti **Wikidata** ket maysa a gandat a mangited ti pagtitinnulongan a maurnos a pagibatayan ti datos tapno masuportaran dagiti gandat ti Wikimedia a kas ti Wikipedia. Ti Wikidata ket nairugi idi Oktubre 30, 2012. Ti gandat ket agdama nga inrugrugi ti Wikimedia Deutschland ken naikeddeng a mangited ti sapasap a taudan dagiti naisangsangayan a kita ti datos, kas pagarigan, dagiti petsa ti pannakaipasngay, ti maysa klase dagiti napasingkedan a datos, a mabalin nga usaren dagiti gandat ti Wikimedia nga agan-andar a kapadpada ti pamay-an a panagobra para kadagiti papeles ti Wikimedia Commons. Daytoy ti nagbalin nga immuna a gandat ti Pundasion ti Wikimidia manipud idi 2006.

Ti panakapartuat daytoy a gandat ket binayadan babaen kadagiti donasion manipud ti Allen Institute for Artificial Intelligence, ti Gordon and Betty Moore Foundation, ken Google, Inc.,a nagdagup ti €1.3 a riwriw.

## Pakaibanagan ti Wikipedia
Ti Wikidata ket mabalin para kadagiti 3 a kangrunaan a banag:
# Sentro a pagikabilan kadagiti silpo ti pagsasao
# Pagitedan ti sentro a lugar para kadagiti datos ti infobox para kadagiti amin a Wikipedia
# Panagpartuat ken panagpabaro kadagiti listaan ti artikulo a naibatay kadagiti datos iti Wikidata

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
* 
* 
*  - koordinasion a panid para iti gandat idiay Meta-Wiki
* Demo system  - pagipadasan ti agdama a kasaaad ti panagrang-ay
* Wikidata-l - Listaan ti pakisinnaritaan para iti gandat ti Wikidata
* Wikidata-bugs - Panagireporta kadagiti kiteb para iti gandat ti Wikidata
Akin-abagatan a Taaw

Ti **Akin-abagatan a Taaw** (tinawtawagan pay a kas ti **Nalatak nga Akin-abagatan a Taaw**, **Taaw Antartika**, **Taaw Abagatan a Polar** ken **Taaw Austral**) ket buklen dagiti akin-abagatan unay a danum ti Taaw ti Lubong, a sapasap a maipan nga abagatan ti 60°S latitud ken lawlawenna ti Antartika. A kas ti daytoy, daytoy ket naipanpanunotan a ti maikapat a kadakkelan kadagiti lima a kangrunaan a pannakabingbingay dagiti taaw (kalpasan ti Pasipiko, Atlantiko, ken Taaw Indiano, ngem dakdakkel ngem ti Taaw Artiko). Daytoy a sona ti taaw ket isu ti ayan ti nalamiis, agpaamianan nga agay-ayus a danum manipud iti Antartika a nailalaok kadagiti napudpudot a subantartiko a danum.

Dagiti heograpo ket saanda nga agtutunos ti akin-amianan a pagbeddengan ti Akin-abagatan a Taaw wenno ti kaadda daytoy ken adu dagiti nangipanpanunot a dagiti danum ti daytoy ket paset ti Pasipiko, Atlantiko, ken Taaw Indiano. Dagiti dadduma pay ket nangipanpanunotda a ti pagsasabtan ti Antartiko, ti maysa a sona ti taaw nga agbalbaliw ti tiempo ti panawen, a kas mangisinsina ti Akin-abagatan a Taaw manipud kadagiti dadduma a taaw, imbes a ti maika-60 a paralelo. Dagiti Australiano a turay ket naipanunotanda a ti Akin-abagatan a Taaw ket dagus a naisanglad ti abagatan ti Australia.

Ti Organisasion ti Internasional a Hidrograpiko (IHO) ket saan pay a nangikeddeng ti 2000 a panagipalpalawagna ti taaw nga adda ti abagatan ti 60°S. Ti kinaudi a naipablaak a panagipalplawagna kadagiti taaw ket napetsaan manipud idi 1953; daytoy ket saan a mangiraman ti Akin-abagatan a Taaw. Nupay kasta, ti kinaudi a panagipalpalawag ket inus-usar babaen ti IHO ken dagiti dadduma pay.

## Dagiti nagibasaran
### Paammo

### Adu pay a mabasbasa
* Gille, Sarah T. 2002. "Ti Panagpudot ti Akin-abagatan a Taaw manipud idi tawtawen ti 1950": abstract, artikulo. *[[Siensia (warnakan)|Siensia]]*: tom. 295 (blng. 5558), pp.&nbsp;1275–1277.
* Naisalaysayan a Rehional nga Oceanograpia, P. Tchernia, Pergamon Press, 1980.
* Matthias Tomczak ken J. Stuart Godfrey. 2003. *Rehional nga Oceanograpia: Pangyuna*. (kitaen ti sitio )

## Dagiti akinruar a silpo
Michael Faraday

Ni **Michael Faraday**, FRS (22 Septiembre 1791 – 25&nbsp;Agosto 1867) ket maysa idi nga Ingles a sientista a nagparawad kadagiti pagobraan ti elektromagnetismo ken elektrokomika. Dagiti nangruna a naduktalanna ket mairaman dagiti elektromagnetiko nga induksion, diamagnetismo ken elektrolisis.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
### Biograpia
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Enrico Fermi

Ni **Enrico Fermi** (; 29 Septiembre 1901 – 28 Nobiembre 1954) ket maysa idi nga Italiano a pisiko, a naisangsangayn a naam-ammuan para iti obrana ti panagrang-ay ti immuna nuklear a reaktor, Chicago Pile-1, ken para kadagiti inparawdna ti panagrang-ay ti kuantum a teoria, nuklear ken pisika ti partikula, ken estadistiko a mekanika. Isu ket nagunggunaan ti 1938 a Premio Nobel iti Pisika para iti obrana ti naidurogan a radioaktibidad, ken nagbalin a naturalisado nga Amerikano nga umili idi 1944.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* Beckerley, J.G. "Neutron a Pisika. Ti panagbalbaliw ni I. Halpern kadagiti nota ti lektura ni E. Fermi idi 1945", Departamento ti Enerhia ti Estados Unidos (babaen ti sinaruno nga ahensia ti Komision ti Atomiko nga Enerhia), (Oktubre 1951).

## Dagiti akinruar a silpo
Fibonacci

Ni **Leonardo Pisano Bigollo** (c. 1170 – c. 1250) naam-ammuan pay a kas ni   **Leonardo ti Pisa**, **Leonardo Pisano**, **Leonardo Bonacci**, **Leonardo Fibonacci**, wenno, sapasap a kas ni **Fibonacci**, ket maysa idi nga Italiano a matematiko, a naipanpanunotan kadagiti kaaduan a "ti kalaingan a matematiko ti laud ti Tengnga a Panpanawen."

Ni Fibonacci ket kalatakan a naam-ammuan iti moderno a lubong para iti 
pannakaiwarwaras ti Hindu–Arabiko a sistema ti numero idiay Europa, a nangruna babaen ti pannakaipablaak idi 1202 ti *[[Liber Abaci]]* (*Libro ti Panagkarkulo*), ken para kadagiti bilang ti panagsasaruno a nanaganan kalpasan kaniana ti Fibonacci a numnumero , nga isu ket saan a nakaduktal ngem nagusar ti kas pagarigan iti *Liber Abaci*.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Goetzmann, William N. and Rouwenhorst, K.Geert, *The Origins of Value: The Financial Innovations That Created Modern Capital Markets* (2005, Oxford University Press Inc, USA), . 
* Grimm, R. E., "The Autobiography of Leonardo Pisano", Fibonacci Quarterly, Vol. 11, No. 1, Pebrero 1973, pp.&nbsp;99–104.
* A. F. Horadam, "Eight hundred years young," *The Australian Mathematics Teacher* 31 (1975) 123–134.

## Dagiti akinruar a silpo
*Biograpia ni Fibonacciy
Joseph Fourier

Ni **Jean Baptiste Joseph Fourier** (21 Marso 1768 – 16 Mayo 1830) ket maysa idi a Pranses a matematiko ken pisiko a kalatakan a naamammoan para iti panangrugi ti panagsukisok ti Fourier a serye ken dagiti panakaipakatda aginggan akadagiti parikut ti panangiyakar ti pudot ken dagiti panagpigerger. Ti Fourier a panagbalbaliw ken ti Linteg ni Fourier ket nainaganan a kas pammadayaw kaniana. Ni Fourier ket sapasap paya naipammadayawan para iti pannakaduktal ti epekto ti inbernadero.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
**Immuna a teksto manipud iti [[publiko aturay]] ti [[Rouse a Pakasaritaan ti Matematika]]*
* Fourier, Joseph. (1822). *Theorie Analytique de la Chaleur*. Firmin Didot (naipablaak manen babaen ti Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 2009; )

## Dagiti akinruar a silpo

* [http://fourier1824.geologist-1011.mobi/ Fourier, J. B. J., 1824, Remarques Générales Sur Les Températures Du Globe Terrestre Et Des Espaces
Galen

Ni **Aelius Galenus** wenno **Claudius Galenus** (Septiembre 129 AD – c. 200/c. 216), nadaydayeg nga ammo a kas ni **Galen ti Pergamon** (moderno nga aldaw ti Bergama, Turkia), ket maysa idi a prominente a Romano (ti Griego nga etnisidad) mangngagas, sirhano ken pilosopo. Nga isu ti lkalaingan kadagiti amin a mediko a managsuksukisok ti kinaugma, ni Galen ket adu a nangiparawad ti pannakaawat kadagiti nadumaduma a sientipiko a disiplina, a mairaman ti anatomia, pisiolohia, patolohia, parmakolohia, ken neurolohia, ken ti pay pilosopia ken lohika.

## Paammo

## Adu pay a mabasbasa
*
*

## Dagiti akinruar a silpo

* Klasiko a pagsurotan: Galen
Carl Friedrich Gauss

Ni **Johann Carl Friedrich Gauss** (; , ; ) (30 Abril 177723 Pebrero 1855) ket maysa idi nga Aleman a matematiko ken maipapana ti bagi a sientista a kaaduan a nagparawar kadagiti pagobraan, a mairaman ti teoria ti numero, estadistika, panagusig, panaggiddiatan a heometria, heodesia, heopisika, elektrostatika, astronomia ken optika.

## Paammo

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Johannes Gutenberg

Ni **Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg** (;  c. 1398 – Pebrero 3, 1468) ket maysa idi nga Aleman mammanday, mammanday ti balitok, agimalmaldit, ken agipabpablaak a nangipangyuna ti panagimaldit diay Europa. Ti inbensionna ti of mekaniko a magunay a kita a panagimaldit ket nagirugi ti Rebolusion ti Panagimaldit ket kaaduana naipanpanunotan a kas ti kangrunaan a pasamak ti moderno a paset ti panawen. Daytoy ket nagtignay ti papapel iti panagrang-ay ti Renasimiento, Reformation, ti Panawen ti Panangilawlawag ken ti Sientipiko a Rebolusion ken nangiyuna ti batayan para iti moderno a naibatay ti pammakaammo nga ekonomia ken ti panakaiwarwaran ti panagadadal kadagiti masa.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan
*
*
*
*

## Adu pay a mabasbasa

### Dagiti pagalagadan a biograpiko nga obra kenni Gutenberg
*Albert Kapr, *Johann Gutenberg: ti Lalaki ken ti inbensionna. *Naipatarus manipud iti Aleman babaen ni Douglas Martin, Scolar Press, 1996. **Maikatlo nga ed., binaliwan babaen ti mannurat para iti...Ingles a panagipatarus**.

## Dagiti akinruar a silpo

*Ingles a sapot ti pagsaadan ti Gutenberg-Museo Mainz, Alemania.
Johannes Kepler

Ni **Johannes Kepler** (; Disiembre 27, 1571&nbsp;– Nobiembre 15, 1630) ket maysa idi nga Aleman a matematiko, astronomo ken astrologo. Isu ket maysa kadagiti nangruna a pigura ti maika-17 a siglo ti sientipiko a rebolusion, isu ket nadayeg nga ammo para iti linlinteg ti planetario a panagkuti a naipanagan kaniana, nga inkodigo babaen dagiti simmaruno nga astronomo, a nangibatay kadagiti obrana iti *[[Astronomia nova]]*, *[[Harmonices Mundi]]*, ken *Epitome ti Koperniko nga Astronomia*. Dagitoy nga obra ket nangited ti maysa kadagiti kammasapulan para iti teoria ni Isaac Newtoniti unibersal a grabitasion.

## Dagiti paammo ken dagiti nagibasaran

* Ti kakompletuan a biograpia ni Kepler ket ti *Kepler* ni Max Caspar.  Ngem adda dagiti adu a kinaudi a biograpia, a kaaduan a naibatay kadagiti obra ni Caspar nga adda laeng bassit a panagsuksukimat; kaaduan kadagiti pakaammo a nadakamat manipud  kenni Caspar ket mabirukan kadagiti libro babaen ni Arthur Koestler, Kitty Ferguson, ken James A. Connor. *Ti Mata ti Langit* ni Owen Gingerich ket naaramid manipud kadagiti obra ni Caspar a mangipuesto kenni Kepler iti nawatwatiwat nga intelektual a konteksto ti nasapa a moderno nga astronomia. Adu kadagiti naud-udi a panagadadal ket nakaipatengnga ti isip kadagiti naisangsangayan nga elemento ti biag ken obrana. Ti matematika ni Kepler, kosmolohiko, pilosopiko ken naipakasaritaan a pannakaimatangan ket kaaduan a nausig kadagiti libro ken artikulo ti warnakan, ngem ti astrolohiko nga obrana—ken ti pannakaikabagianna ti astronomia ket agtultuloy a saan a naad-adal.

## Dagiti akinruar a silpo

* Kommission zur Herausgabe der Werke von Johannes Kepler
Gottfried Wilhelm Leibniz

Ni **Gottfried Wilhelm Leibniz** (ammopay a kas ni**von Leibniz** wenno **Leibnitz**) (  wenno )  (Hulio 1, 1646 – Nobiembre 14, 1716) ket maysa idi nga Aleman a matematiko ken pilosopo. 

## Paammo

## Dagiti nagibasaran
### kangrunaan a literatura
*Alexander, H G (ed)	Ti Leibniz-Clarke Correspondence. Manchester: Pagmalditan ti Unibersidad ti Manchester, 1956.
*Ariew, R & D Garber, 1989. *Leibniz: Dagiti Pilosopiko a Salaysay*. Hackett.

### Maikadua a literatrua
* Adams, Robert Merrihew. *Lebniz: Determinista, Teista, Idealista*. New York: Oxford, Pagmalditan ti Unibersidad ti Oxford, 1994.
*Aiton, Eric J., 1985. *Leibniz: Ti Biograpia*. Hilger (UK).

## Dagiti akinruar a silpo
James Clerk Maxwell

Ni **James Clerk Maxwell**  (13 Hunio 1831&nbsp;– 5 Nobiembre 1879) ket maysa idi nga Eskoses matematiko a pisiko. Ti kalatakan a nagun-odna ket ti panagannurot ti klasiko nga elektromagnetiko a teoria. Daytoy ket mangitipon kadagiti amin a dati a saan a mainaig a panagpalpaliiw, dagiti eksperimento, ken dagiti ekuasion ti elektrisidad, magnetismo, ken optika iti maysa a maitunos a teoria. Dagiti ekuasion ni Maxwell ket mangipakpakita a ti elektrisidad, magnetismo ken lawag ket pagbanagan ti amian a penomena, a ti elektromagnetio a lugar. Iti dimtengan daytoy, amin dagiti dadduma pay a klasiko a linteg wenno dagiti ekuasion dagitoy a displina ket naipalaka a kasokadagiti ekuasion ni Maxwell. Dagiti nagun-od ni Maxwell a maipanggep ti elektromagnetismo ket tinawtawagan ti "maikadua a nalatak a panakaykaysa iti pisika", kalpasan ti immuna a naibanagan babaen ni Isaac Newton.

## Paammo

## Bibliograpia
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Dmitri Mendeleev

Ni **Dmitri Ivanovich Mendeleev** (; 8 Pebrero 1834 &ndash; 2 Pebrero 1907 O.S. 27&nbsp;Enero 1834 &ndash; 20 Enero 1907) ket maysa idi a Ruso kimiko ken inbentor. Isu ket naipammadayawan  a kas ti nagpartuat ti immuna a bersion ti periodiko a lamisaan dagiti elemento. Ti panagusar ti lamisaan, isu ket nangipadto kadagiti tagikua dagiti elemento a saan a naduktalan.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 
* 
* 

## Dagiti sipo ti ruar

*Kasisigu a Periodiko a Lamisaan , na-anotasionan. webserver.lemoyne.edu
Louis Pasteur

Ni **Louis Pasteur** (; Disiembre27, 1822 – Septiembre 28, 1895) ket maysa idi a Pranses a kimiko ken mikrobiolohista nga isu idi ket ti kangrunaan a nagbangon iti medikal a  mikrobiolohia. Isu ket nailaglagipan para kadagiti naisangsangayan a panakaduktal kadagiti kaso ken panagpawil kadagiti sakit. Dagiti naduktalanna ket nagpabassit kadagiti ipupusay manipud iti puerperal a gurigor, ken nagpartuat kadagiti immuna a bakuna para iti balla ken anthrax. Dagiti eksperimentona ket nangsuporta ti [mikrobio a teoria ti sakit]]. Isu ket nadayeg nga ammo iti sapasap a publiko para iti panagimbento ti maysa a pamay-an a mangagas ti gatas ken bino tapno mapawilan dagitoy a gapuanan ti sakit, ti maysa a pamay-an a makunkuna a pasteurisasion. Isu ket naipampanunotan a kas maysa kadagiti tallo a nangbangon ti mikrobiolohia, a kaduana ni Ferdinand Cohn ken ni Robert Koch.

Nakaaramid pay ni Pasteur kadagiti adu a panagkaduktal iti pagobraan ti kimika, a naisangsangayan ti molekular a batayan para iti asimetria dagiti kristal. Isu ket naipunpon idiay sirok ti Instituto Pasteur idiay Paris idi maysa a napintas a panteon a naabbongan kadagiti ladawan dagiti nagun-odna iti Bisantino a mosaiko.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
James Prescott Joule

Ni **James Prescott Joule** FRS (;
24 Disiembre 1818 – 11 Oktubre 1889) ket maysa idi nga Ingles a pisiko ken agar-aramid iti serbesa, a naipasngay idiay Salford, Lancashire. Ni Joule ket inadalna ti kasasaad ti pudot, ken nakaduktal ti pannakaikabagianna ti mekaniko nga obra (kitaen ti enerhia). Daytoy ti nakaiturongan ti teoria ti panagin-inut ti enerhia, a nakaiturongan ti panagrang-ay ti umuna a linteg ti termodinamiko. Ti naibatay ti SI a paset ti enerhia, ti joule, ket nainaganan kaniana. Isu ket kimmadua a nag-obra kenni Lord Kelvin tapno mangirang-ay ti naipatingnga a gatad ti temperatura, nagar-aramid kadagiti panagpalpaliiw ti magnetostriksion, ken nabirukanna ti pannakaikabagian a nagbaetan ti ayus babaen ti resistansia ken ti pudot ket agwara, nga itan ket maysa kadagiti dua a linteg a tinawtawagan ti Linteg ni Joule.

## Paammo

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Max Planck

Ni **Max Karl Ernst Ludwig Planck**, ForMemRS (Abril 23, 1858 – Oktubre 4, 1947) ket maysa idi nga Aleman a teoretikal a pisiko a nangirugi ti kuantum a teoria, a nagabakanna ti Premio Nobel iti Pisika idi 1918.

Ni Planck ket nakaaramid kadagiti adu a kontribusion ti teoretikal a pisika, ngem ti naipammadayaw kaniana ket ti papelna a kas ti nangrugi ti kuantum a teoria. Daytoy a teoria ket nangrebolusionario ti pannakaawat ti tao ti atomiko ken subatomiko a pamay-an, a kas ti panagrebolusionario ti pannakaawat ti limbang ken panawen ti teoria ti relatibidad ni Albert Einstein. No maitipon dagitoy dua, buklenda dagiti kammasapulan a teoria ti maika-20 a a siglo a pisika. Dagitoy dua ket nangiturong ti nagtagitaon ti mangbaliw kadagiti nararaeman a pilosopiko a pammati, ken nangiyeg kadagiti industrial ken militar  a pannakaipakat a pagbanagan kadagiti adu nga aspekto ti moderno a biag.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*Aczel, Amir D. *Entanglement*, Kapitulo 4. (Penguin, 2003) 
*
*Pickover, Clifford A. *Ni Arkimedes aginggana kenni to Hawking: Dagiti Linteg ti Siensia ken dagiti Nalatak nga Isip ti Likudan Dagitoy*, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 2008, 
*Rosenthal-Schneider, Ilse *Kinapudno ken Sientipiko a kinapudno: Pannakisinnarita kenni Einstein, von Laue, and Planck* (Estado nga Unibersidad ti Wayne, 1980) 

## Dagiti akinruar a silpo
Ernest Rutherford

Ni **Ernest Rutherford, Umuna a Baron Rutherford ti Nelson** OM, FRS (30 Agosto 1871 – 19 Oktubre 1937) ket maysa idi a naiyanak idiay Baro a Selanda-a Britaniko a kimiko ken pisiko a nagbalin a naam-ammuan a kas ti ama ti nuklear a pisika. Isu ket naipanpanunotan a kas ti kalatakan nga eksperimentalista manipud idi ni Michael Faraday (1791–1867). 

Kadagiti nasapa nga obrana isu ket nakaduktal iti konsepto ti radioaktibo a gudua a biag, a nangpasingked a ti radioaktibidad ket mairaman ti transmutasion ti maysa a kimiko nga elemento aginggana iti sabali, ken isu pay ti nangigiddiat ken nanginagan ti alpha ken beta radiasion,  a nagipasingked a ti immuna ket dagiti ion laeng ti helio. Daytoy nga obra ket naaramid idiay Unibersidad ti McGill idiay Kanada. Daytoy ket batayan para iti Premio Nobel iti kimika a naipagungguna kaniana idi 1908 "para iti panagsuksukisokna kadagiti pannakadaddadael dagiti elemento, ken ti kimika dagiti radioaktibo a sustansia".

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* J. Campbell (1999) Rutherford:  Sientista Supremo, AAS Publications, Christchurch
* 
* Reeves, Richard (2008). *Ti Puersa ti katutubo: Ti Prontera a henio ti Ernest Rutherford*. New York: W. W. Norton. 
* Rhodes, Richard (1986). *Ti Panagaramid ti Atomiko a Bomba*. New York: Simon & Schuster. 
* Wilson, David (1983). *Rutherford. Simple a Henio*, Hodder & Stoughton, 

## Dagiti akinruar a silpo
Erwin Schrödinger

Ni **Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger** (; 12 Agosto 1887&nbsp;– 4 Enero 1961), ket maysa idi nga Austriano a pisiko a nagparang-ay kadagiti adu a kammasapulan a nagbanagan iti pagobraan ti kuantum a teoria, a nangporma ti batayan dagiti allon a mekanika: isu ket nangiyannugot ti allon nga ekuasion (agtaltalinaay ken agkamkammatalek ti oras nga ekuasion ni Schrödingern) ken nagipakita ti identidad ti daytoy a panagparang-ayna iti pormalismo ken matris a mekanika. Ni Schrödinger ket nangisingasing ti maysa a kasisigud a panagipatarus ti maipapan ti bagi a kayat a sawen ti allon a pamay-an ken dagiti simarsaruno a tawen ket nagtultuloy a dinildillawna ti panagipatarus ti taripnong ti Copenhagen iti kuantum a mekanika (a nagus-usar a ti paradokso ti pusa ni Schrödingert). Iti pay maipatinayon, isu pay ket nagsurat kadagiti nadumaduma apagobraan ti pisika: ti estadistika a mekanika ken termodinamika, pisika ti dielektriko, teoria ti maris, elektrodinamika, sapasap a relatibidad ken kosmolohia, ken nagpadpadas kadagiti adu a panagaramid ti maysa a naipagkaykaysa a teoria ti pagobraan. Iti librona a "Ania ti biag?" ni Schrödinger ket nangibagbaga ti parikut dagiti henetiko, a nagkitkita ti penomeno ti biag manipud iti panirigan iti pisika. Isu ket nangikaskaso unay kadagiti pilosopiko nga aspeto ti siensia, duog ken oriental a konsepto ti pilosopia, etika ken relihion. Isu ket nagsurat pay iti pilosopia ken teoretikal a biolohia.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
John Gribbin (2012), Ni Erwin Schrödinger ken ti Kuantum a Rebolusion, Bantam a Pagmalditan.

## Dagiti akinruar a silpo
Nikola Tesla

Ni **Nikola Tesla** (10 Hulio 1856 – 7 Enero 1943) ket maysa idi a Serbio-Amerikano nga inbentor, elektrikal nga inhenniero, mekanikal nga inhenniero, pisiko, ken puturista a naindayegan a naamammoan para kadagiti kontribusionna ti panagdisenio ti moderno nga agsisinnublat a koriente (AC) ti magun-od nga elektriko a sistema. 

## Gallery

File:Telegram Macek Tesla 0108.JPG|Telegram from Vladka Mačeka to Nikola Tesla
File:Telegram Tesla Macek 0108.JPG|Telegram from Nikola Teslea to Vlatku Mačeku
File:Putovnica Nikola Tesla 01082.JPG|Passport of Nikola Tesla, page 1, 1883


## Dagiti nagibasaran

### Paammo

## Dagiti akinruar a silpo

* Ti museo ni Nikola Tesla
Alan Turing

Ni **Alan Mathison Turing**, OBE, FRS ( ; 23 Hunio 1912 – 7 Hunio 1954), ket maysa idi a Britaniko a matematiko, lohiko, kriptoanalista, ken sientista ti kompiuter. Isu ket adu a nakaimpluensia iti panagrang-ay ti siensia ti kompiuter, a nangited ti pormalisasion kadagiti konsepto ti "algoritmo" ken "panagkarkulo" iti Turing a makina, a daytoy ket mabalin a mapanunotan a modelo ti sapasap a panggep ti kompiuter. Ni Turing ket kaaduan a naipanpanunotan nga isu ti ama ti siensia ti kompiuter ken artipisial a kasirib.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran

* 
* 

## Adu pay a mabasbasa
* Agar, Jon, *Ni Turing ken ti Sangalubongan a makina*, Icon, 2001.
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
Amianan nga Ungto

Ti **Amianan nga Ungto**, ammo pay a kas ti **Heograpiko nga Anmianan nga Ungto** wenno **Naindagaan nga Amianan nga Ungto**, ket, suheto kadagiti pannakaipalpalawag dita baba, ket naipalpalawag a kas ti puntos idiay Akin-amianan a Hemisperio a ti aksis a pagtayyekan ti daga ket mangsabat ti rabawna. Daytoy ket nasken a saan a maiyallilaw iti Ungto ti Magnetiko nga Amianan.

Ti Amianan nga Ungto ket isu ti akin-amianan unay a puntos ti Daga, a naisanglad ti kaatiddog ti diametro a kasumbangir ti Abagatan nga Ungto. Daytoy ket mangipalpalawag ti heodetiko latitud ti 90° nga Amianan, ken ti pay turong ti pudno nga amianan. Idiay Amianan nga Ungto amin a direksion ket tumurong iti abagatan; amin a linia ti longitud a pagsasabtan idiay, tapno ti longitudna ket mabalin a maipalawag a kas ania man a pateg ti degrado.

Bayat a ti Abagatan nga Ungto ket naisanglad idiay kontinental a masa ti daga, ti Amianan nga ungto ket mabirukan idiay tengnga ti Taaw Artiko idiay katengaan ti dandanum a kankanayon a naabbongan kadagiti kanayon nga umal-alis a yelo ti baybay. Isu a daytoy ket saan a mabalin kadagiti panagipatakder ti permanente nga estasion idiay Amianan nga Ungto (a saan a kas iti Abagatan nga Ungto). Nupay kasta, ti Kappon ti Sobiet, ken kalpasan daytoy ti Rusia, ket nangipatakderda kadagiti adu a napatpataray nga agan-anud nga estasion iti sapasap a tinawen manipud idi 1937, nga adu kadagitoy ket limmabas wenno asideg idiay Ungto. Dagiti kinaudi a panagadadal ket nangipadto a ti Amianan nga Ungto ket mabalinton nga awan yelona kadagiti tiempo gapu ti panagpabassit ti Artiko, nga adda dagiti gatad ti panawen a naggigiddiat manipud ti sumaruna a tawen aginggan ti limapulo a tawtawen wenno adadu pay.

Ti kaadalem ti baybay aidiay Amianan nga Ungto ket narukoden iti  babaen ti Ruso a maipabatok a Mir idiay 2007 ken iti 4,087 m (13,410&nbsp;pié) babaen ti USS ''Nautilus'' idi 1958. Ti kaasitgan a daga ket kadawyan a naibagbaga a ti Isla ti Kaffeklubben, idiay akin-amianan nga aplaya ti Greenland iti agarup a  a kaadayo, ngem adda dagiti saan a permanente a bangkag ti graba nga asasideg a naisanglad. Ti kaasitgan a permanente a natagtagitao a lugar ket ti Alert idiay Rehion ti Qikiqtaaluk, Nunavut, Kanada, a mabirukan idiay  manipud ti Ungto.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Artiko a Konsilo
James Watt

Ni **James Watt**, FRS, FRSE (19 Enero 173625 Agosto 1819) ket maysa idi nga Eskoses nga imbentor ken mekanikal nga inheniero a ti panagpaspasayaatna ti Newcomen a pison a makina ket kammasapulan idi kadagiti panagbalbaliw nga inyeg babaen ti Industrial a Rebolusion idiay katutubona a Gran Britania ken ti sangalubongan.

## Dagiti paammo ken dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* "Dagiti saan anaipablaak a sursurat ni James Watt" iti *Warnakan ti [[Institusion dagiti Mekanikal nga Inheniero]]* (Londres, 1915).
* Carnegie, Andrew, *James Watt* Unibersidad aPagmalditan ti Pasipiko (2001)   (Naimaldit manen manipud iti 1913 ed.),  .
* 

## Dagiti akinruar a silpo

*Ni James Watt babaen ni Andrew Carnegie (1905)
*Ni James Watt babaen ni Thomas H. Marshall (1925)
Taaw

Ti **taaw** (; ti Taaw ti Lubong ti klasiko a kinaugma) ket maysa a bagi ti naapgad a danum a buklen ti dakkel a paset ti hidrospera ti planeta. Iti kontesto iti Daga, daytoy ket mangitudo ti maysa wenno amin a kangrunaan a pannakbingbingay ti Taaw ti Lubong iti planeta – dagitoy ket ti, iti agpabpababa nga urnos, ket dagiti taaw ti Pasipiko, Atlantiko, Indiano, Akin-abagatn (Antartika), ken Artiko. Ti balikas a "baybay" ket kankanayon nga agsinnublat a maus-usar iti "taaw", ngem ti nainget a panagsasao ti baybay ket ti maysa a bagi ti naapgad a danum (mabalin a ti pannakabingbingay ti Taaw ti Lubong) ti bassit wenno napno a napalikmutan babaen ti daga.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Matthias Tomczak ken J. Stuart Godfrey. 2003. *Rehional nga Oceanograpia: maysa a Pangyuna*. (kitaen ti sitio )
* Pope, F. 2009. Manipud kadagiti awan inggana nga ubbog ti kinasipnget nga inwarasiwas dagiti anghel ken dagiti palatiput a gameng. *iti* **The Times**. Nobiembre 23. 2009 p.&nbsp;16–17.

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
* 
* World Oceans Day - The Ocean Project - Hunio 8
* World Oceans Day - World Ocean Network 
* Taaw a Portal ti Smithsonia
Karayan

Ti **karayan**  ket maysa a masna a dalan ti danum, a kadawyan a nasadiwa a danum, nga agayayus a mapan iti taaw,  ti maysa a danaw,  maysa a baybay, wenno ti sabali a karayan.  Iti bassit a kaskaso, ti karayan ket simple laeng nga agayayus iti rabaw ti daga ken kompleto a mamagaan sakbay a makaabot ti sabali a bagi ti danum. Dagiti bassit a karayan ket mabalinda pay a matawagan kadagiti sabsabali a nagan, a mairaman ti waig, sariap, baresbes, ribule, ken tributario. Awan ti opisial a para iti sapasap a panangipalpalawag ti termino, a kas ti karayan, a kas naipakat kadagiti heograpiko a langa, urayno dagiti sabali a pagilian wenno komunidad ti waid ket mabalin a maipalpalawag iti kadakkelna. Adu kadagiti nagan para kadagiti bassit a karayan ket naisangsangayn kadagiti heograpiko a lokasion; maysa kas pagarigan ket "uram" iti Eskosia ken amianan a daya nga Inglatera. Sagpaminsan a ti karayan ket mainagbaga a dakdakkel ngem ti maysa waig, ngem daytoy ket saan a kankanayon ti kastoy a kaso, gapu ti saan akinalawag ti pagsasao.

Dagiti karayan ket paset ti hidrolohiko a siklo. Ti danum iti kaunegan ti karayan ket sapasap a naurnong manipud ti panagtudo babaen ti maysa a pagayusan a labneng manipud ti rabaw a nagayusan ken dagiti dadduma pay a taudan a kas ti panagkarga manen ti danum ti daga, dagiti ubbog, ken ti pannakaibbet dagiti naipenpen a danum iti masna a yelo ken dagiti penpen ti niebe (a kas dagiti glasier). Ti  ket isu ti sientipiko a panagadal kadagiti karayan bayat a ti limnolohia ket isu ti sapsap a panagadal kadagiti kaunegan ti daga a danum. 

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Network ti karayan- Mangikapkapet kadagiti tao, mangisalsalakan kadagiti karayan (Enbironmental nga organisasion)
Adam Smith

Ni **Adam Smith** (5 Hunio 1723&nbsp;– 17 Hulio 1790) ket maysa idi a Eskoses a moral a pilosopo ken maysa a pionero ti politikal nga ekonomia. Maysa kadagiti kangrunaan a pigura ti Eskoses a Panagpalawag, Ni Adam Smith ket nadayeg a naamammoan para kadagiti dua a klasiko nga obrana: *[[Ti Teori a dagiti Moral a Sentimento]]* (1759), ken *[[Ti Baknang dagiti Pagilian|Ti Panagsukimat ti Panggep ken Gapuanan ti Baknang dagiti Pagilian]]* (1776). Ti kinaudi, ket kadawyan anaipangyababaan ti *Ti Baknang ti Pagpagilian*, ket naipanpanuotan nga isu ti bukodna a *[[magnum opus]]* ken ti immuna a moderno nga obra ti ekonomia. Ni ket nadakamatan a kas ti ama ti moderno nga ekonomia ken agdama pay laeng a maysa kadagiti kaimpluensiaan nga agpanpanunot iti pagobraan ti ekonomia tatta nga aldaw. Idi 2009, ni Smith ket nanaganan idi a maysa kadagiti 'Kalatakan nga Eskoses' iti amin a panawen, iti maysa abutos nga inpataray ti Eskoses a kanal ti telebision STV.

Ni Smith ket nagadal ti sosial a pilosopia idiay Unibersidad ti Glasgow ken idiay Kolehio ti Balliol idiay Unibersidad ti Oxford, nga isu idiay ket maysa kadagiti immuna nga estudiante a nakaimbag manipud ti libre a panagdadal nga inpatakder babaen ti kailianna ti Glasgow a ni John Snell. Kalpasan a nagturpos, isu ket nangibitla ti nagballigi a serie kadagiti publiko a lektura idiay Edinburgh, a nagiturong kaniana a makitinnulong kenni David Humeidi las-ud ti Eskoses a Panagpalawag. Ni Smith ket  gimmun-od ti kina-propesor idiay Glasgow a nangisursuro ti moral a pilosopia, ken iti las-ud ti daytoy a panawen isu ket nagsurat ken nangipablaak *Ti Teoria dagiti Moral a Sentimento*. Iti naladladaw a kabibiagna, isu ket nangala ti puesto ti panagisursuro a nangpalubos kaniana nga agbaniaga iti amin a Europa, nga idiay a naamamonna dagiti intelektual a daulo ti panawenna. Ni Smith idin ket nagsubli idiay pagtaenganna ken nagob-obra  anagsursurat kadagiti simmarsaruna a sangapulo a tawen ti *Ti Baknang ti Pagpagilian*, a nangipablaak daytoy idi 1776. Isu ket pimmusay idi 1790 iti tawen a 67.

## Nota

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Adam Smith
Kanal Suez

Ti **Kanal Suez'' ( **'), amo pay babaen ti sabali a nagan ti "**Ti Kalsada idiay India"**, ket maysa nga artipisial a lessaad ti baybay a danum a pagdalanan idiay Ehipto, a mangikapet ti Baybay Mediteraneo ken ti Baybay Nalabbasit. Daytoy ket nalukatan idi Nobiembre 1869 kalpasan ti 10 a tawtawen a panagipatakder, daytoy ket mangpalubos a pagluganan babaen ti danum idiay baetan ti Europa ken Asia nga awan ti panagdaliasat ti lawlaw ti Aprika. Ti akin-amianan a sangladan ket ti Puerto Said ken ti akin-abagatan a sangladan ket ti Puerto Tawfiq idiay siudad ti Suez. Ti Ismailia ket naisanglad idiay laud nga igidna, iti  nga amianan ti tengnga a puntos.

Idi immuna a naipatakder, ti kanal ket  ti kaatiddogna ken  ti kaadalemna. Kalpasan kadagiti adu a panagpadpadakkel, ti kanal ket  a katiddogen,  a kaadalem ken  iti kalawa manipud idi 2010. Daytoy ket buklen ti akin-amianan a sumrekan a kana iti , ti kanal ket  ken ti akin-abagatan a sumrekan a kanal ti .

Ti kanal ket maymaysa a dalan nga adda dagiti paglabsan a luglugar idiay "Ballah a Paglabsan" ken ti Danaw Nalatak a Napait. Daytoy ket aglaon dagiti kandado; ti danum ti baybaya= ket nawaya nga agayus iti uneg ti kanal. Iti sapasap, ti kanal iti amianan ti Napait a Dandanaw ket agpaamianan nga agayus iti panaglalam-ek ken abagatan iti kalgaw.  Ti ayus ti abagatan ti dandanaw ket agbalbaliw iti ugot idiay Suez.

Ti kanal ket tagikua ket tinartarapato babaen ti Turay ti Kanal Suez (SCA) ti Ehipto.  Babaen ti sangalubongan a tulagan, daytoy ket mabalin a mausar "iti panawen ti gubat ken iti panawen ti kappia, babaen ti amin a barko ti komersio wenno ti gubat, nga awan ti panakailasin ti wagayway."

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan
* Britannica (2007) "Kanal Suez", iti: *Ti baro nga Encyclopædia Britannica*, maiak-15 nga ed., **28**, Chicago, Ill. ; Londres : Encyclopædia Britannica, 
* Galil, B.S. ken Zenetos, A. (2002). "Ti baybay apanagbalbaliw: eksotiko idiay akin-daya a Baybay Mediteraneo", iti: Leppäkoski, E., Gollasch, S. ken Olenin, S. (eds), *Agparparukama ti akuatiko a sebbangan  ti Europa : pannakaiwarwaras, impakto, ken panagtaripato*, Dordrecht ; Boston : Kluwer Academic, , p.&nbsp;325–336
* Garrison, Ervan G. (1999) *Ti Pakasaritaan ti inhennieria ken teknolohia : dagiti na-arte a pamay-an*, maika-2 nga ed., Boca Raton, Fla. ; Londres : CRC Press, 
* Karabell, Zachary (2003) *Panagbisngay ti Disierto: Ti Panagpartuat ti Kanal Suez*, Knopf, 
* Oster, Uwe (2006) ''Le fabuleux destin des inventions : le canal de Suez'' , TV a dokumentario a pinataud babaen ti ZDF ken inmatonana babaen ni Axel Engstfeld (Alemania)
* Sanford, Eva Matthews (1938) *Ti Mediteraneo a lubong iti taga-ugma a panawen*, Ronald a serye iti pakasaritaan, New York : The Ronald Press Company, 618 p.

## Dagiti akinruar a silpo

* Ti opisial a gobierno a sapot ti pagsaadan ti kanal suez
Noam Chomsky

Ni **Avram Noam Chomsky** (; ) ket maysa nga Amerikano a linguistiko, pilosopo, ti kognitibo a sientista, lohiko, historiador, politikal a kritiko, ken aktibista. Isu ket maysa a Propesor ti Instituto ken Propesor (Emeritus) iti  Departamento ti Lingguistika ken Pilosopia idiay MIT, nga idiay ket nagtrabtrabaho iti sumurok a  50 a tawtawen. Iti maipatinayon kadagiti obran ti lingguistika, isu ket nagsursurat kadagiti maipanggep ti gubat, politika, ken masa a midia, ken isu ti nagsursurat kadagiti 100 a liblibro.  Segun ti Pangsurotan ti Dakamat Dagiti Arte ken Dagiti Kinataon idi 1992, ni Chomsky ket nadakamatan idi a kas maysa a kaaduan a taudan ngem ti sinoman a sibibiag nga eskolar manipud idi 1980 aginggana idi 1992, ken isu idi ti maikawalo a kaaduan a nadakamatan a taudan para iti amin.  Isu ket naipalpalawagan idi a kas maysa a prominente a pigura ti kultura, ken nabutosan idi a kas ti "kalaingan a publiko nga intelektual iti lubong" idi 2005 a panagbutos.

Ni Chomsky ket naibagbaga idi a kas ti "ama ti moderno a lingguistika" ken maysa a nangruna  a pigura iti analitiko a pilosopia. Ti obrana ket naka-impluensia kadagiti pagobraan a kas ti siensia ti kompiuter, matematika, ken sikolohia.  Isu ket naipammadayawan a kas ti nangpartuat wenno kimmaduaan a nagpartuat ti Chomsky a pagsasarunuan, ti teoria ti unibersal a gramatika, ken ti Chomsky–Schützenberger a teorama.

Kalpasan ti pannakaipablaak ti immuna a librona iti lingguistika, ni Chomsky ket nagbain a prominente a kritiko ti Gubat ti Bietnam, ken manipud idin ket nagtutuloy a nagipabpablaak kadagiti libro iti panagdillaw ti politiko. Isu ket naindayegan a naamammuan para kadagiti panagdillawna iti Ganganaet nga annuroten ti Estados Unidos, estado a kapitalismo ken ti kaaduan anaamammuan a midia ti damdamag. Ti bukodna a panagdillaw ti midia ket nangiraman ti *[[Panagpataud ti Konsepto: Ti Politikal nga Ekonomia ti Masa a Midia]]* (1988), a kimmaduaanna a sinurat kenni Edward S. Herman, ti maysa a panagusig a nangipalpalawag ti teoria ti propaganda a modelo para iti panagusig ti midia. Nangipalpalawag kadagiti paniriganna a kas ti "tradisonal nga anarkista, nga adda dagiti taudan iti Panangilawlawag ken klasiko a liberalismo", ken kankanayon a mangikadkadua iti anarko-sidikalismo ken libertariano a sosialismo.

## Dagiti nagibasaran
### Paammo

### Bibliograpia

* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Confucius

Ni **Confucius** (551–479 BCE) ket maysa idi nga Insik a manursuro, editor, politiko, ken pilosopor ti Primabera ken Otonio a paset ti panawen ti Insik a pakasaritaan.
Ti pilosopia ni Confucius nangiyunay-unay ti personal ken gobarnamental a moralidad, kinaagpayso ken dagiti sosial a pannakibiang, hustisia  ken kinapasnek. Dagiti simmursurot kaniana ket nakaibinglayda kadagiti dadduma nga eskuela idi las-ud ti Sangagasut nga Es-eskuela ti Panunot  a panawen ngem isuda ket napasardeng a maiparabor dagiti Legalistas idi las-ud ti Qin a Dinastia. Kalpasan ti panagballigi ti Han iti Chu kalpasan ti panakarebba tif Qin, dagiti kapanunotan ni Confucius ket nakagun-od ti opisial a panakakayat ken kaaduan a naiparparang-ay iti sistema a naamammoan a kas ti *[[Confucianismo]]*.

Ni Confucius ket tawidan a naipammadayawan a nagsurat wenno nagurnos kadagiti adu a Insik a klasiko a teksto a mairaman kadagiti amin a Lima a Klasiko, ngem dagiti moderno nga eskolar ket nagan-annadda a mangidakdakamat ti naisangsangayan a panagipatalgedan kenni Confucius . Dagiti aporismoa maipanggep kadagiti sursurona ket naurnong idiay *[[Dagiti Analekta ni Confucius|Analeta]]*, ngem kadagiti adu laeng tawtawen kalpasan ti ipupusayna.

Dagiti pamunganayan ni Confucius ket adda dagiti nakaibatayn ti sapasapa nga Insik a tawidan ken pammati. Isu ket nangikampeon ti napigsa a kinatulnog iti pamilia, panagraem kadagiti puonan, panarespeto kadagiti manakman babaen dagiti annakda (ken iti tawidan a pannakaipatarus) ti asawa a lallaki baben dagiti asawada. Isu ket nangisingasing pay a ti pamilia a kas batayan ti umno a gobierno. Isu ket nnagiyunayunay ti nadayeg a naamammoan a pamunganayan ti  "Saanmo nga aramiden dagiti saamo a kayat a maramid kenka", ti maysa a nasapa bersion ti Nabalitokan nga Alagaden.

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Georg Wilhelm Friedrich Hegel

Ni **Georg Wilhelm Friedrich Hegel** (; Agosto 27, 1770 – Nobiembre 14, 1831) ket maysa idi nga Aleman a pilosopo, ken maysa a nanagruna a pigura iti Aleman nga Idealismo. Ti bukodna a historisista ken idealista a panangibagbaga ti realidad a rebolusionado a Europeano a pilosopia ket maysa idi a nangruna a simmarunuan ti  Kontinental a pilosopia ken Marxismo.

Ni Hegel ket nagparang-ay ti komprehensibo a nangibatayan, wenno "sistema", ti Patingga nga idealismo iti pakabilangan iti maysa a naitiptipon ken maiparparang-ay a waya para iti relasion ti isip ken katutubo, ti suheto ken banag ti pannakaammo, sikolohia, ti Estado, pakasaritaan, arte, relihion, ken pilosopia. A naisangsangayan, nga isu ti nangiparang-ay ti konsepto a ti isip wenno espiritu a bukodna anaimanipesto itimaysa nga agsamang kadagiti kontardiksion ken kasuppiatan a nakaipatinggaan ti naitiptipon ken naipagkaykayasa, nga awan ti panagikkat ti anian nga ungto wenno panagipabassit ti maysa kadagiti sabsabali. Dagiti kas pagarigan kadagitoy a kontradiksion ket mairaman ti dagiti nagbaetan ti katutubo ken waya, ken ti nagbaetan ti inmanensia ken transendensia.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
John Locke

Ni **John Locke** FRS (; 29 Agosto 1632&nbsp;– 28 Oktubre 1704), kaaduan nga ammo a kas ti *Ama ti [[Klasiko a Liberalismo]]*,

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Niccolò Machiavelli

Ni **Niccolò di Bernardo dei Machiavelli ** (; 3 Mayo 1469 – 21 Hunio 1527) ket maysa idi nga Italiano a historiador, politiko, diplomatiko, pilosopo, humanista ken mannurat a naikuartel idiay Florencia idi laud ti Renasimiento. Isu idi kadagiti adu a tawtawen ket maysa nga opisial iti Florentino a Republika, nga adda dagiti responsibilidad iti diplomatiko ken milisia a panakibiangw. Isu idi ti nangbangon ti moderno a politikal a siensia, ken ti adu pay a naipangpangruna ti politikal nga etika. Isu ket nagsursurat pay kadagiti komedia, kankanta ti karnibal, ken daniw.

## Dagiti akinruar a silpo
Jean-Jacques Rousseau

Ni **Jean-Jacques Rousseau** (; 28 Hunio 17122 Hulio 1778) ket maysa idi a taga-Hinebra a pilosopo, mannurat, ken komposer ti maika-18 a siglo a Romantisismo ti Pranses a panagiyebkas. Ti bukodna a politikal a pilosopia ket nakaimpluensia ti Pranses a Rebolusion ken ti pay kadagupan ti moderno a politikal, sosiolohikal ken panagad-adal a kapanunotan.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Socrates

Ni **Socrates** (Griego: ,  , *Sōkrátēs*; c. 469 SK – 399 SK) ket maysa idi a Klasiko a Griego a Taga-Atenas a pilosopo. Isu ket naipammadayawan a kas maysa kadagiti nangbangon ti Lumaud a pilosopia, isu ket maysa nga enigmatiko a pigura a kangrunaan a naamammoan ti pannakailaglagipan kadagiti simmarsaruno a klasiko a mannurat, a naipangpangruna kadagiti sinursurat ti estudiantena a ni Plato ken Xenophon, ken dagiti pabuyana akontemporario a ni Aristophanes. Adu kadagiti mangitunton a dagiti dialogo ni Plato ket isu kadagiti kaaduan a komprehensibo a pannakailaglagipan kenni Socrates a nabatbati manipud iti kinaugma.

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Max Weber

Ni **Maximilian Karl Emil "Max" Weber** (; 21 Abril 1864 – 14 Hunio 1920) ket maysa idi nga Aleman a sosiolohista, pilosopo, ken politikal nga ekonomista a nangruna a nakaimpluensia ti sosiala teoria, sosial a panagsukimat, ken ti disiplina ti sosiolohia.  Ni Weber ket kankanayon a nadakdakamat, kenni Émile Durkheim ken Karl Marx, a kas maysa kadagiti tallo a nangbangon nga arkitekto ti sosiolohia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Simón Bolívar

Ni **Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios Ponte y Blanco** (24 Hulio 1783&nbsp;– 17 Disiembre 1830), sapasap a naamammoan a kas ni **Simón Bolívar** (), ket maysa idi a Benesolano a milisia ken politikal a daulo. Ni Bolívar ket adda idi ti nangruna apapel iti nagballigi a panagsalisal para iti panakawaya ti Hispaniko nga Amerika manipud ti Espaniol nga Imperio, ken itan ket naipanpanunotan a maysa kadagiti kaimpluensiaan a pilitiko iti pakasaritaan ti Kaamerikaan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Konstantino ti Natan-ok

Ni **Konstantino ti Natan-ok** (; c. 27 Pebrero 272 – 22 Mayo 337), a naamammoan pay a kas ni **Konstantino I** wenno **San Konstantino**, ket maysa idi a nga Romano nga Emperador manipud idi 306 aginggana idi 337. Isu ket nadayeg a naamammon a kas ti immuna a Romano nga emperador a nagbalin a Kristiano, Konstantino ken kumaduaan nga Emperador a ni Licinius ket nangipakdaar ti Bilin ti Milan idi 313, a nagirangarang ti panangbaybay-a kadagiti amina relihion iti amin nga kadagupan ti imperio.

## Paammo

## Dakamat

## Dagiti akinruar a silpo
John Maynard Keynes

**John Maynard Keynes, Umuna a Baron Keynes**, CB, FBA ( ; 5 Hunio 1883 – 21 Abril 1946) ket maysa idi a Britanikoh nga ekonomista a dagiti panunotna ket kaaduan a nagbanagan ti teoria ken panagsanay ti moderno a makroekonomika, ken nangpakaammo kadagiti ekonomiko nga annuroten dagiti gobierno. Isu ket nangipatakder ti nalatak a naipasayaat a nasapa nga obra kadagiti gapuanan dagiti siklo ti negosio, ken nawatiwat a naipanpanunotan a lkas maysa kadagiti nangbangon ti moderno nga makroekonomika ken ti kaaduan ti impluensiana nga ekonomista iti maika-20 a siglo. Dagiti kapanunotanna ket dagiti batayan para kadagiti eskuela ti panunot a naamammoan a kas dagiti Keynesiano nga ekonomia, ken dagiti par nadumaduma a nangibatay iti daytoy.

## Paammo ken dakamat

## Dagiti nagibasaran

* Backhouse, Roger E. ken Bateman, Bradley W.. *Kapitalista Rebolusionario: John Maynard Keynes*. 2011
* Barnett, Vincent. *John Maynard Keynes*. Londres: Routledge, 2013. .
* Beaudreau, Bernard C.. *Dagiti Ekonomiko a Pagbanagan ni Mr. Keynes: Kasano a Linabsan ti Maikadua nga Industriala Rebolusion ti Gran Britania Babaen ti*. iUniverse, 2006, 
* Clark, Barry. *Politikal nga Ekonomia: Ti Komparatibo nga Arngian*. Westport: Greenwood Publishing Group, 1998, 

## Dagiti akinruar a silpo
Ciro ti Natan-ok

Ni **Ciro II ti Persia** (, Daan a Persiano:  *Kuruš*; c. 600 SK wenno 576 SK–530 SKref>), sapasap a naamammoan a kas ni **Ciro ti Natan-ok**, naamammoan pay a kas ni **Ciro ti Laklakay**, ket isu idi ti nangbangon ti Akamenida nga Imperio.Babaen ti panagturayna, ti imperio ket nangar-arakup kadagiti amin a napalabas a sibilisado nga estado ti taga-ugma nga Asideg a Daya, ken nawatiwat a nagpadakkel ken dimteng a kaaduan a nagparukma ti Abagatan a laud nga Asia ken ti kaaduan ti Tengnga nga Asia ken ti Kaukaso. Manipud ti Baybay Mediteraneo ken Helesponto iti laud aginggana idiay Karayan Indus iti daya, ni Ciro ti Natan-ok ket nagpartuat ti kadakkelan nga imperio a nakitkita ti lubong. Dagiti napno a panagturayna idi a titulo ket Ti Nalatak nga Ari, Ari ti Persia, Ari ti Anshan, Ari ti Media, Ari ti Babilonia, Ari ti Sumer ken Akkad, Ari dagiti uppat a suli ti lubong. Isu pay ti nangipalpalawag a naipanpanunotan ti kaaduan a ti maysa kadagiti naipakasaritaan a kangrunaan a pannakairangarang ti karbengan ti nagtagitaoan babaen ti Ciro a Silindro idi baetan ti 539 ken 530 SK.

## Dagiti dakamat

## Dagiti akinruar a silpo
Luis XIV ti Pransia

Ni **Luis XIV** (5 Septiembre 16381 Septiembre 1715),naamammoan a kas ni **Luis ti Natan-ok** wenno ti **Ari ti Init** (Pranses: *le Roi-Soleil*), ket maysa idi a Borbon a monarkia a nagturay a kas Ari ti Pransia ken Navarre. Iti panagturayna ti 72 a tawtawen ken 110 nga al-aldaw ket maysa kadagiti longest iti Pranses ken Europeano a pakasaritaan.

## Paammo

## Bibliograpia

* Ashley, Maurice P. *Luis XIV Ken ti Kinalatak ti Pransia* (1965) dagiti naiyaon ken testo a pangbiruk
* Beik, William. *Luis XIV ken Absolutismo:Ti Ababba a Panagadal kadagiti Dokumento* (2000) dagiti naiyaon ken testo a pangbiruk
* Beik, William. "Ti Absolutismo ni Lo=uis XIV a kas Sosial a Pagtitinnulongan." *Napalabas ken Agdama* 2005 (188): 195–224. 

## Dagiti akinruar a silpo

* "Luis XIV."
Jawaharlal Nehru

Ni **Jawaharlal Nehru** (, 14 Nobiembre 1889 – 27 Mayo 1964), kankanayon anaibagbaga a kas ni *[[Panditji]]*, ket maysa idi nga Indiano a politiko ken estadista, ti maysa nga daulo ti Tignay ti Indiano a Panagwaywaya, ken ti immuna a Kangrunaan a Ministro ti nawaya nga India. Ni Nehru ket nabutosan idi babaen ti Nailian a Kongreso ti India tapno agtakem a kas ti umuna a Kangrunaan a Manistro ti nawaya nga India idi 1947, ken nabutosan manen idi nangabak ti partido Kongreso ti India ti immuna a sapasap a panagbubutos idi 1951.  Isu ket maysa kadagiti nangbangon ti internasional a Di Nailinia a Tignay.

## Dagiti nagibasaran
 

## Bibliograpia
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo