Tattao a Dayak

Ti **Dayak** wenno **Dyak** wenno **Dayuh** ket dagiti patneng atttao iti Borneo. Daytoy ket naalumaymay a termino para kadagiti sumurok a 200 nga agtataeng iti karayan ken turod a subgrupo ti etniko, a kangrunaan a mabirukan iti tengnga ken iti akin-abagatan nga uneg ti Borneo, iti tunggal maysa ket addaan iti bukod a dialekto, dagiti ugali, linlinteg, teritorio ken kultura, uray no dagiti pakaidumaan nga ugali ket nalaka mailasin. Ti sasao a Dayak ket naikategoriada a kas parte ti sasao nga Austronesio iti Asia. Dagiti Dayak ket animista idi iti pammati; nupay kasta, adu kadagiti nagbalin nga Islam ken manipud idi maika-19 a siglo adu kadagiti nagbalinen iti Kristianidad.

## Pakasaritaan
Ti tattao a Dayak ti Borneo ket agtagikuada iti indihenio a pannakaibaga iti pakasaritaanda, kaaduan iti maisao a literatura, sangkapaset iti panagsurat iti papan turai (dagiti tarikaro a rehistro), ken sangkapaset kadagiti sapasap a panagsansanay iti kultural nga ugali. Kadagiti prominente a pannakaibaga iti taudan ti tattao a Dayak ket ti mitiko a a maisao nga epiko ti "Tetek Tahtum" babaen ti Ngaju Dayak iti Tengnga a Kalimantan; daytoy ket mangisarita a dagiti puonan ti tattao a Dayak ket nagtaud manipud kadagiti langit sakbay nga immalis manipud iti uneg ti daga aginggana kadagiti salog nga aplaya ti Borneo.

Ti nawaya nga estado ti Nansarunai, nga inpatakder babaen dagiti Ma'anyan Dayak sakbay ti maika-12 a siglo, ket nagrang-ay idiay akin-abagatan a Kalimantan. Nagsagaba ti pagarian kadagiti dua a panagraut manipud kadagiti puersa ti Majapahit a gapuanan ti pannakaapday ken pannakatnag iti pagarian babaen idi tawen ti 1389; dagiti panagraut ket ammo a kas dagiti *Nansarunai Usak Jawa* (a ti kayatna a sawen ket "ti pannakadadael ti Nansarunai babaen dagiti Habanes") kadagiti maisao a pannakaibaga ti tattao a Ma'anyan. Dagitoy a panagraut ket nakaiturongan ti migrasion dagiti Ma'anyan iti rehion ti Tengnga ken Abagatan a Borneo.

Dagiti kolonial a pannakaibaga ken dagiti reporta ti aktibidad dagiti Dayak idiay Borneo ket mangisalaysay iti naannad a naparang-ay nga ekonomia ken politikal a pannakaikabagian kadagiti sabali a komunidad ken ti pay maysa a makaanay a bagi iti panagsukisok ken panagadal a maipanggep iti pakasaritaan ti migrasion dagiti Dayak. Iti kangrunaan, nadokumentuan dagiti aramid dagiti Iban wenno dagiti Baybay Dayak kadagiti Baybay Abagatan a Tsina, gapu iti karanggasda ken agresibo a kultura iti pannakigubat kadagiti grupo nga agtataeng iti baybay ken dagiti rumrumsua nga interesado iti Akinlaud a panagtagilako kadagiti maika-18 ken maika-19 a siglo.

## Etnisidad

Ti termino a Dayak ket immuna idi nga inusar babaen dagiti Europeano a mangibagbaga kadagiti saan a Malay ken saan a Muslim nga agtataeng iti tengnga ken akin-abagatan a Borneo. Adda dagiti pito a nangruna a pannakabingbingay ti etniko dagiti Dayak segun kadagiti respetiboda a patneng a pagsasao:
*1. Ngaju
*2. Apo Kayan (parte dagiti sub-ethnikoda a grupo ket ammo a kas Orang Ulu a kakuyog dagiti basbassit a sub-etniko a grupo ti Dayak idiay Malaysia)
*3. Iban wenno Hiban (Baybay Dayak)
*4. Bidayuh (Daga Dayak) wenno Klemantan
*5. Murut
*6. Punan
*7. Ot Danum

Babaen dagiti kangrunaan a pannakaidasig, adda dagiti sangadosena nga etniko ken dagiti ginasut a sub-etniko a pagtaengan iti isla ti Borneo. Adda dagiti sumurok a 50 nga etniko a grupo ti Dayak nga agsasao kadagiti nadumaduma pagsasao. Daytoy a dibersidad iti kultural ken linggusitiko ket maipada iti nakaro a dibersidad ken ti mainaig a tradisonal a pannakaammo iti Borneo.

## Dagiti pagsasao
Dagiti Dayak ket saanda nga agsasao iti maymaysa a pagsasao, uray no dagiti laeng adda iti isla ti Borneo (Kalimantan) ti maikeddeng. Dagiti indihenio apagsasaoda ket maitagikua iti sapasap a pannakaidasig iti sasao a Malayo-Polinesio ken dagiti agdumaduma a grupo iti Borneao ken sasao a Sabahano (nmairaman ti Daga Dayak), ken ti sasao nga Ibaniko iti sanga a Malayiko. Kaaduan dagiti Dayak ita nga aldaw ket bilingual, iti pay maipatinayon iti patnenng a pagsasaoda, nalaingda pay iti Malayo wenno Indones, depende iti nagtaudanda a pagilian.

Adu kadagiti pagsasao ti Borneo ket endemiko (ti kayatn a asawen ket saanda a naisasao iti ania man a lugar). Daytoy ket nakarkulo nga adda dagiti agrup a 170 a pagsasao ken dialekto ti naisasao iti isla babaen laeng dagiti bassit a gasut a tattao, isu a makaited daytoy iti nakaro a riesgo iti masakbayan dagita a pagsasao ken ti mainaig a tawid.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Victor T King, *Essays on Bornean Societies* (Hull/Oxford, 1978).
* Benedict Sandin, *The Sea-Dayaks of Borneo before White Rajah Rule* (London 1967).
* Eric Hansen, *Stranger in the Forest: On Foot Across Borneo*, (Penguin, 1988), .
* Hans Scharer, *Ngaju Religion: The Conception of God among a South Borneo People*; translated by Rodney Needham (The Hague: Martinus Nijhoff, 1963).
* Norma Youngberg, *The Queen's Gold* (TEACH Services, 2000)
* Judith M. Heimann, *The Airmen and the Headhunters: A True Story of Lost Soldiers, Heroic Tribesmen and the Unlikeliest Rescue of World War II*, (Harcourt, 2007), 
* Jean Yves Domalain, *Panjamon: I Was a Headhunter*, (Publisher: William Morrow, January 1973), , 
* Peter Goullart, *River of the White Lily*, (London, John Murray, 1965), 
* Raymond Corbey. *Of jars and gongs: Two keys to Ot Danum Dayak cosmology* (Leiden: Zwartenkot Art Books 2016)
* Syamsuddin Haris. *Desentralisasi dan otonomi daerah: desentralisasi, demokratisasi & akuntabilitas pemerintahan daerah* (Yayasan Obor Indonesia, 2005 )

## Dagiti akinruar a silpo