Mumbai

Ti **Mumbai** , dati nga ammo a kas ti **Bombay**, ket isu ti  kapitolio a siudad iti estado ti India a Maharashtra. Isu daytoy ti kaaduan ti populasion a siudad idiay India, ken ti maikapat a kaaduan ti populasion a siudad iti lubong, nga adda ti dagup ti metropolitano a lugar a populasion iti agarup a 20.5&nbsp;a riwriw. A maiaraman ti kaarrubana nga urbano a luglugar, a mairaman dagiti siudad ti Navi Mumbai ken Thane, maysa daytoy kadagiti kaaduan ti populasion a urbano a rehion iti lubong. Ti Mumbai ket naisanglad idiay laud nga aplaya iti India ken adda ti naadalem a masna a pagsangladan. Idi 2009, ti Mumbai ket nanaganan idi a kas maysa a Alpha asiudad ti lubong. Isu pay daytoy ti kabaknangan a siudad idiay India, ken adda ti kangatuan a GDP iti ania man a siudad idiay Abagatan, Laud wenno Tengnga nga Asia.

Dagiti pito nga is-isla a nagbukel ti Mumbai ket nagibalayan dagiti komunidad ti mangngalap a kolonia. Para kadagiti napalabas a siglo, dagiti isla ket ket tinengtengngel dagiti nagsasaruno a  patneng nga imperio sakbay a naibbatan kadagiti Portuges ken ti sinaruno ti Kompania ti Britaniko a Daya nga India. Idi las-ud ti maika-18 a siglo, ti Mumbai sinukogan manen babaen ti Hornby Vellard a gandat, a nagaramid ti panakaala manen dagiti lugar a nagbaetan dagiti pito a konstituente nga is-isla manipud iti baybay. Daytoy ket nalpas idi 1845, ti gandat ket ti pannakairaman ti panagipatakder kadagiti nangruna a kalsada ket perokaril ket nangbalbaliw ti Bombay iti maysa a nangruna a puerto idiay Baybay Arabiano. Ti ekonomiko ken edukasinal a panagrangrang-ay ket isu ti nagipakpakitaan ti siudad idi las-ud ti maika-19 a siglo. Daytoy ket nagbalin a napigsa a batayan para iti panagwayawaya a tinay iti India idi las-ud ti nasapa a maika 20 a siglo. Idi nagbalin a nawaya ti India idi 1947, ti siudad ket nainkorporado iti Bombay nga Estado. Idi 1960, kalpasan ti Samyukta Maharashtra a tignay,ti maysa a baro nga estado ti Maharashtra ket napartuat idi ti Bombay a kas ti kapitoliona. Ti siudad ket nanaganan iti Mumbai idi 1996, ti nagan a naala manipud iti Koli a diosen—Mumbadevi.

Ti Mumbai ket isu ti komersio ken liwliwa a kapitolio iti India, daytoy ket maysa pay kadagiti 10 a kalaingan iti lubong a a sentro ti komersio iti termino iti sangalubongan a panagayos ti busbos, nga agpatpataud kadagiti 5% iti GDP ti India, ket banagan para iti 25% iti maipataud ti industria, 70% iti maipapan ti baybay a komersio idiay India (Mumbai Port Trust & JNPT), ken 70% iti pundo a naibaybayad iti ekonomia iti India. Ti siudad ket pangbalayan kadagiti nangruna nga instituto ti busbos a kas ti  Reserve Bank of India, ti Bombay Stock Exchange, ti National Stock Exchange of India, ti SEBI ken ti korporado a kuartelan dagiti nadumaduma a kompania ti India ken dagiti multinasional a korporasion. Daytoy ket pangibalayan pay dagiti kangrunaan a sientipiko ken nuklear nga instituto ti India a kas ti BARC, NPCL, IREL, TIFR, AERB, AECI, ken ti Departamento ti Atomiko nga Enerhia. Ti siudad ket ibalayanna pay ti Hindi ti India (Bollywood) ken Marathi nga industri a ti pelikuka ken telebision. Dagiti opurtunidad ti negosio ti Mumbai, ken ti pay pannakabalin ti panakamatgedan ti nagatngato a pagalagadan ti biag, ket mangaw-awis kadagiti peregrino manipud kadagiti amin apaset ti India ken, iti gapuna daytoy, makaararamid ti siudad a kas maysa a pagtunawan ti puli kadagiti adu a komunidad ken dagiti kultura.

Ti Mumbai ket naam-ammuan a kas maysa a sekular a siudad. Nupay kasta daytoy ket nakasagaba kadagiti nadumaduma a panagraut dagiti terorista manipud iti rugi ti maika-20 a siglo. Adda dagiti adu a natnatay ket nakapukawan dagiti tagikua iti maipapan ti komunidad a riribok idi 1992–93, ken dagiti panagbomba idi 1993 .

## Etimolohia
Ti nagan a *Mumbai* ket naala manipud iti *Mumba* wenno *Maha-Amba*—ti nagan ti Koli a diosen a ni Mumbadevi—ken *Aai*, "ina" iti pagsasao a Marathi.

Ti kadaanan a naam-ammuan a nagnagan ti siudad ket *Kakamuchee* ken *Galajunkja*; dagitoy ket sagpaminsada pay laeng a maus-usar. Ni Ali Muhammad Khan, idiay *Mirat-i-Ahmedi* (1507) ket nangibagbaga ti siudad a kas ti *Manbai*. Idi 1508, ti Portuges a mannurat a ni Gaspar Correia ket nagus-usar ti nagan a *Bombaim*, iti sinuratna a *Lendas da Índia* ("Sarsarita iti India"). Daytoy a nagan ket mabalin a nagtaud a kas ti Daan a Portuges a sarita ti *bom baim*, a kayatna a sawen ket "nasayaat a bassit a luek", ken ti *Bombaim* ket kanayon pay laeng a maus-usar iti Portuges. Idi 1516, ti maysa Portuges nga eksplorador a ni Duarte Barbosa ket nagus-usar ti nagan a *Tana-Maiambu*: ti *Tana* ket mabalin a nagibagbaga ti kaasidegna a lugar ti Thane ken ti *Maiambu* iti *Mumbadevi*.

Dagiti dadduma pay a panangibaga a nairehistro idi maika-16 ken maika-17 a sigsiglo ket mairaman ti: *Mombayn* (1525), *Bombay* (1538), *Bombain* (1552), *Bombaym* (1552), *Monbaym* (1554), *Mombaim* (1563), *Mombaym* (1644), *Bambaye* (1666), *Bombaiim* (1666), *Bombeye* (1676), and *Boon Bay* (1690). Idi kalapasan ti panakaala ti Britaniko ti siudad idi maika-17 a siglo, ti Portuges a nagan opisial nabaliwan naiyulog iti Ingles a kas ti*Bombay*.

Babaen ti naladaw a maika-20 a siglo, ti siudad ket naam-ammuan idin a kas ti *Mumbai* wenno *Mambai* iti Marathi a pagsasao, ti Konkani, Gujarati, Kannada ken Sindhi a kas ti *Bambai* iti Hindi, Persiano ken Urdu. Ti Ingles a nagan ket opisial a nasukatan ti *Mumbai* idi Nobiembre 1995. Daytoy ket nagbanagan ti panagiawawis ti Marathi a nationalista a partido a Shiv Sena a nangabak ti estado a panagbuto iti Maharashtra ken nangipadpada kadagiti kapadpada a panagsukat kadagiti nagan ti ballasiw ti pagilian.
Ti maysa a teoria ket naisingasing a ti "Bombay" ket ti nadadael idi nga Ingles a bersion iti "Mumbai" ken ti di kinaykayat a legado ti Britaniko a kolonial a turay. Ti panagiduron ti panaginagan manen ti Bombay ket maysa idi a paset ti dakdakkel a tignay ti panagpapigsa ti Marathi a kinasiasino idiay Maharashtra a rehion. Nupay kasta, ti siudad ket inbagbagaan pay laeng a kas ti Bombay baben dagiti agtataeng ken dagiti pay Indiano a nanipud kadagiti sabsabali a rehion. Nuay kasta, ti panangibaga ti nagan ti siuadad a saan a kas ti *Mumbai* ket nagbalin daytoy a kontrobersial, a nangbanagan dagiti managrikna a pannakaunget a sagpaminsan pay iti naranggas a kasasaad ti politiko.

Ti sapsap a nadayeg nga etimolohia ti *Bombay* ket agtengtengngel a naala manipud iti maysa a Portuges a nagan a kayatna a sawen ket "nasayaat a luek". Daytoy ket naibatay kadagiti kinapudno a ti *bom* ket Portuges para iti "nasayaat" ken *baía* (wenno arkaiko a pannakailetra a *bahia*) a kayatna a sawen ket "luek". Nupay kasta, daytoy a literal a patarus ket saan a husto iti gramatiko a henero, a ti *bom* ket para iti lalaki, bayat a ti *baia* ket para iti babai; ti husto a pannakaibaga iti Portuges iti "nasayaat a luek" ket ti *boa ba(h)ia*. Iti pannakaibaga daytoy, ti *baim* ket arkaiko, a maskulino a balikas para iti "bassit a luek".

Ti Portuges nga eskolar a ni José Pedro Machado iti sinuratna a *Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa* (1981; "Portuges a Diksionario iti Onomastika ken Etimolohia"), ket kasla mangilikud ti "Bom Bahia" a hipotesis, a nagisingasing a ti kaada ti luek lket naiparparna laeng (a saan anakaibatayan iti toponimo) ken nagiturong daytoy kadagiti panakaallilaw, a ti panaginagan a (*bahia*; "bay") ket kammasapulan a paset iti Portuges a nagan.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo