Ilang-ilang

Ti **ilang-ilang** *Cananga odorata* kayo a cananga, *kenanga* iti pagsasao nga Indones, nabanglo a cananga, lana a mula ti Macassar wenno kayo ti bangbango,
ket tropikal a kayo a nagtaud manipud idiay Filipinas ken naipatpategan para iti kabanglona.  Ti kammasapulan a lana a naala manipud iti sabsabongna ket inus-usar iti aromaterapia.

Ti *[[Artabotrys odoratissimus]]*, ti agkalkalatkat nga ilang-ilang, ken ti *[[Artabotrys]] [[Artabotrys hexapetalus|hexapetalus]]*, agkalkalay-at nga ilang-ilang, ket natarikayo dagitoy, kankanayon a berde nga agkalkalay-at a mulmula ti isu met laeng a pamilia. Ti *A. odoratissimus* ket taudan pay ti bangbanglo.

## Deskripsion
Ti *ilang-ilang* ket napardas nga agtubtubo a kayo ti pamilia ti guyabano iti Annonaceae. Ti panagtubona ket sumurok iti 5&nbsp;m (15&nbsp;kadapan) ti tunggan maysa a tawen ken makaabot iti natimbeng a katayag iti 12&nbsp;m (40&nbsp;kadapan). Daytoy ket agtubo iti napno wenno sangkapaset a kainitan, ken kaykayatna ti asidiko a dagdaga iti patneng a kabakiran a pagtubtubuanna. Dagiti kankanayon a berde a bulong ket nalamuyot ken nasiling, immitlog, natirad ken umallon a babaetan, ken 13–20&nbsp;sm (5–8&nbsp;pulgada) ti katiddogna. Ti sabong ket aglay-ot, atiddog ti sangana, nga addaan iti innem nga akikid, berde-duyaw (manmano a derosas) a petpetalio, kasla ti langa ti bituen-baybay, ken agparnuay iti nabanglo unay a kammasapulan a lana.

Ti karuay ti *ilang-ilang* a *fruticosa*, ansisit nga *ilang-ilang*, ket agtubo a kas bassit a kayo nga addaan iti nabanglo unay nga aya-muom a sabsabong.

Ti ilang-ilang ket naipatpatubo kadagiti kalalainganna a klima babaen kadagiti konsebatorio a kasasaad.

Dagiti rimpuokna ti nangist a bunga ket nangruna a kankanen dagiti billit.

## Dagiti linaon a kimiko

Dagiti kadawyan a kimiko a pakabuklan dagiti nadumaduma a grado ti kammasapulan a lana ti ilang-ilang ket naireporta a kas dagiti sumaganad:

* Linalool
* Germakre
* Geranyl asetato
* Kariopile
* p-cresyl methyl ether
* Metil bensoato
* Sesquiterpeno

## Etimolohia
Ti nagan nga *ilang-ilang* ket mabalin a naala manipud iti Tagalog, mabalin a manipud iti balikas nga *ilang*, a ti kaibuksilanna "kaatapan", a mangibagbaga iti pagtubtubuanna, wenno ti balikas nga*ilang-ilan*,a ti kaibuksilanna ket "manmano", a mangibagbaga ti kadelikaduan a kabanglona. Ti kadawyan a saan a husto a pannakaipatarusna ket ti "sabong ti sabsabong".
Ti mula ket patneng ti Filipinas ken Indonesia ken kadawyan a naimulmula idiay Polinesia, Melanesia, Mikronesia ken Komoros.

## Dagiti pakailasinan
Ti banglo ti ilang-ilang ket nakaro ken addan ti ayamuom iti goma ken letseplan, ken addaan bassit ti kabanglo ti hasmin ken neroli. Ti kammasapulan a lana ti sabong ket maala babaen ti alibungubong a distilasion dagiti sabong ken mailaslasin kadagiti nadumaduma a grado (ekstra, 1, 2, wenno 3) segun no kaano a naala dagiti distilado. Ti kangrunaan nga aromatiko a pakabuklan ti lana ti ilang-ilang ket dagiti bensill asetato, linalool, p-cresyl methyl ether, ken metil bensoato, ken dagitoy ti akin-rebbeng ti pakailasinanna a kabanglo.

## Dagiti usar
Ti kammasapulan a lana ket inus-usar iti aromaterapia. Daytpy ket naipampamattian a mangpaimbag ti nangato a presion ti dara, mangpasayaat ti sekresion ti sebum para kadagiti problema ti kudil, ken naikedkeddeng daytoy nga aprodisiak. Segun kenni Margaret Mead, daytoy ket kastoy idi nga inus-usar dagiti patneng ti Abagatn a Pasipiko a kas dagiti taga-Samoa nga idiay ti kaaduan a nagsukisukanna. Ti lana manipud iti ilang-ilang ket kaaduan nga inus-usar a bangbanglo para iti oriental ken dagiti naitema ti sabong a bangbanglo (a kas ti Chanel No. 5). Ti ilang-ilang ket nasayaat a mailaok kadagiti kaaduan ng ayamuom a maipapan ti sabong, prutas ken kayo.

Idiay Indonesia, ti sabsabong ti ilang-ilang ket maiwar-waris iti katre ti kabarbaro nga agassawa. Idiay Filipinas, dagiti sabongna, a kakuyog iti sabsabong ti sampaguita, ket inar-aramid a kuentas  ti babbai ken inus-usar kadagiti relihioso a pigura.

Ti kammasapulan a lana ti ilang-ilang ket kadagupan iti 29% iti tinawen nga eksport ti Komoros (1998).

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*Elevitch, Craig (ed.) (2006): *Traditional Trees of Pacific Islands: Their Culture, Environment and Use*. Permanent Agricultural Resources Publishers, Honolulu. 
*Frith, H.J.; Rome, F.H.J.C. & Wolfe, T.O. (1976): Food of fruit-pigeons in New Guinea. *Emu (warnakan)* 76(2): 49-58. abstrakto ti HTML
*Manner, Harley & Elevitch, Craig (ed.) (2006): *Traditional Tree Initiative: Species Profiles for Pacific Island Agroforestry*. Permanent Agricultural Resources Publishers, Honolulu.
*Davis, Patricia (2000): *"Aromatherapy An A-Z"*. Vermilion:Ebury Publishing, London.

## Dagiti akinruar a silpo