open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino

Ti **sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino** ket ti naisingasing a subgrupo ti pamilia ti pagsasao nga Austronesio. Naisasao dagitoy kadagiti tengnga ken akin-abagatan a parte ti Filipinas, ken iti akin-amianan a Sulawesi. Daytoy a subgrupo ket immuna nga insingasing babaen ni Robert Blust (1991) a naibatay iti ebidensia ti leksiko ken ponolohiko, ken inawat babaen dagiti kaaduan nga espesialista iti pagobraan.

Kaaduan dagiti kangrunaan a pagsasao iti Filipinas ket maitagikua iti subgrupo ti Kalatakan a Tengnga a Filipino: Tagalog, ti sasao a Bisaya Cebuano, Hiligaynon, Waray-Waray; Bikol Sentral, Maranao ken Maguindanao. Iti isla ti Sulawesi, Indonesia, ti Gorontalo ket ti maikatlo a kadakkelan a pagsasao babaen ti bilang dagiti agsasao.

## Pakasaritaan
Segun ken ni Blust, ti agdama a pannakaiwarwaras ti sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino ket ti nagbanagan ti maysa a panagpadakkel a napasamak idi 500 S.K. ken ti nakaiturongan ti panagtalinaay iti kaaduan ti lingguistiko a dibersidad itilugar ti tengnga ken akin-abagatan a Filipinas, a nakaibatian a kas tidda ti Ati, ti sasao nga Amianan a Mangyan, ti sasao a Kalamian ken ti sasao nga Abagatan a Mindanao iti daytoy a nasapsapa a dibersidad.

## Pannakaidasig
Ti subgrupo ti Kalatakan a Tengnga a Filipino ket buklen dagiti sumaganad a mikrogrupo:
*Sasao a Tengnga a Filipino (mairaman ti Tagalog, sasao a Bikol, ken sasao a Bisaya)
*Sasao nga Abagatan a Mangyan
*Sasao a Palawaniko
*Sasao a Subanen
*Sasao a Danao (mairaman ti Maranao ken Maguindanao)
*Sasao a Manobo
*Sasao a Gorontalo–Mongondow (mairaman ti Gorontalo)

## Kitaen pay
*Sasao a Filipino

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Philippine etyma file cards by R. David Zorc 
*R. David Zorc field notes
*"Greater Central Philippine" iti *[[Ethnologue]]*, (Maika-23 nga ed., 2020).
Pagsasao nga Inagta Alabat

Ti **Inagta Alabat** (**Agta ti Isla ti Alabat**) ket ti gangani awanen a pagsasao nga Aeta nga insasao idiay tengnga nga Isla ti Alabat, Filipinas. Ti Inagta Lopez ket ti dialekto nga insasao idiay Guinayangan (Lobel 2013). Daytoy ket mangporma ti subgrupo iti Manide (Lobel 2010).

## Dagiti nagibasaran

*Lobel, Jason William. 2010. "Manide: An Undescribed Philippine Language". *Oceanic Linguistics*, Vol. 49, no. 2.
Pagsasao a Manide

Ti **Manide**, ammo pay a kas **Agta ti Camarines Norte**, ket ti agrangrang-ay a sasao a Filipino nga insasao babaen dagiti tattao a Negrito ti Probinsia ti Camarines Norte idiay akin-abagatan nga Isla ti  Luzon, Filipinas. Ti kaaduan dagiti agsasao ket dagiti ili ti Labo, Paracale, ken Jose Panganiban.

Ti Manide ket asideg a kabagian ti Agta (Inagta) ti Alabat ken Lopez, Probinsia ti Quezon (Lobel 2013:66-67). Ti Agta ti Isla ti Alabat ket kasisigudda a nagtaud manipud kadagiti imigrante manipud iti Lopez (Lobel 2010). Ti pagsasaoda nga Inagta Alabat ket gangani a matmatayen. Dagitoy a pagsasao ket saanda nga agoarang nga asideg nga agkakabagian iti ania man a sasao a Filipino, ken saan a maisubgrupo iti Tengnga a Filipino wenno  kadagiti pay sanga ti Kalatakan a Tengnga a Filipino (Lobel 2013:275).

## Pannakaiwarwaras
Inreporta ni Lobel (2010) a naisasao ti Manide babaen ti dagup iti agarup a 4,000 a tattao kadagiti sumaganad anga ili.
*Camarines Norte
**Basud – dagiti 2 a komunidad, 175 nga agsasao
**Labo – dagiti 9 a komunidad, 1,542 nga agsasao
**Jose Panganiban – dagiti 3 a komunidad, 568 nga agsasao
**Paracale – dagiti 4 a komunidad, 581 nga agsasao
**Santa Elena – 1 a komunidad, 110 nga agsasao
**Capalonga – dagiti 2 a komunidad, 245 nga agsasao
**San Lorenzo Ruiz – 1 a komunidad, 45 nga agsasao
*Quezon
**Calauag – 1 a komunidad
**Lopez – 1 a komunidad
*Camarines Sur
**Ragay – 1 a komunidad 200 nga agsasao
**Lupi – 1 a komunidad, 197 nga agsasao

## Dagiti nagibasaran

*Lobel, Jason William. 2010. "Manide: An Undescribed Philippine Language". *Oceanic Linguistics*, Vol. 49, no. 2.
*Lobel, Jason William. 2013. ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction'' . Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.
Pagsasao nga Agta Remontado

Ti **Agta Remontado**, ammo pay a kas **Sinauna**, **Kabalat**, **Remontado Dumagat**, ken **Hatang Kayey**, ket ti pagsasao a naisasao idiay Tanay, Rizal, General Nakar, Quezon (mairaman idiay Paimahuan, Limoutan), Rodriguez, Rizal ken Siudad ti Antipolo.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Agutaynen

Ti **pagsasao nga Agutaynen** ket ti pagsasao a naisasao idiay Isla ti Agutaya idaiy probinsia ti Palawan idiay Filipinas.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Agutaynen-English Dictionary  (SIL Philippines)
Pagsasao nga Akin-amianan nga Alta

Ti **Akin-amianan nga Alta** (tinawtawagan pay ti **Edimala**) ket ti naisangayan a  pagsasao nga Aeta iti kabambantayan ti akin-amianan a Filipinas. Daytoy ket saan nga asideg iti Akin-abagatan nga Alta wenno kadagiti sabali a pagsasao ti Luzon.

Da Jason Lobel ken Laura Robinson nakaaramidda pay kadagit iobra iti Akin-amianan nga Alta idi 2006 (Lobel 2013:87).

## Heograpikal a pannakaiwarwaras
Adda dagiti agsasao ti Akin-amianan nga Alta nga ammo kas **Edimala** a nagtataeng idiay Sierra Madre kadagiti ginget ti igid ti karayan nga agayus idiay tanap ti Baler iti Probinsia ti Aurora. Naireporta pay nga agtateng ti Akin-amianan nga Alta idiay Dibut, iti aplaya nga abagatan ti ili ti Baler, ken amianan ti Dicapanisan. Nagurnong ni Reid ti datos ti Akin-amianan nga Alta (1991) manipud kadagiti agsasao iti Malabida, a nagbisbisita manipud idiay Bayanihan, ti maysa nga agsasao iti Ilongot a baranggay iti amianan ti Maria Aurora, Aurora iti igid ti Sierra Madre. Ireporta pay ti *[[Ethnologue]]* a naisasao ti Akin-amianan nga Alta idiay San Luis, Aurora.

Inlista ni Reid (1994) dagiti sumaganad a lokasion para iti Akin-amianan nga Alta.
*Baler, Aurora
*Ditailin, Maria Aurora, Aurora
*Malevida, Dianawan, Maria Aurora, Aurora
*Diteki, San Luis, Aurora

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 
*
Pagsasao nga Akin-abagatan nga Alta

Ti **Akin-abagatan nga Alta** (tinawtawagan pay ti **Kabuluen**, **Kabulowan** wenno **Kabuluwan**), ket ti naisangayan a pagsasao nga Aeta iti kabambantayan ti akin-amianan a Filipinas. Daytoy ket saan nga asideg iti Akin-amianan nga Alta wenno kadagiti sabali a pagsasao ti Luzon.

Ti Akin-abagatan nga Alta ket naipangpangruna a naisasao idiay Sierra Madre iti akindaya a Nueva Ecija ken kadagit iasideg nga aplaya ti Probinsia ti Quezon (Reid 1991:2). Nagurnong ti datos ni Lawrence Reid (1991) manipud idiay San Miguel, a mabirukan iti daya ti Rio Chico, ti barrio (baranggay) ti General Tinio, Nueva Ecija.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 
*
Sasao a Kalamian

Ti **sasao a Kalamian** (nailetra pay a kas **Calamian**) ket dagiti bassit a rimpuok dagiti pagsasao idiay Filipinas:

:Tagbanwa Kalamian ken Agutaynen.

Dagitoy ketdagiti bassit a pagsasao ti Filipinas nga agtultuloy a naisurat kadagiti indihenio a sinuratan, ngem kaaduan laeng para iti daniw.

## Pannakaidasig

Da Adelaar ken Himmelmann (2005) ket iramidda a ti Kalamiana maysa a nangruna a sanga ti pamilia ti Sasao a Filipino.

## Dagiti nagibasaran

*Himes, Ronald S. 2007. "The Kalamian microgroup of Philippine languages". *Studies in Philippine languages and cultures* 15:54-72.

## Kitaen pay
*Dagiti pagsasao ti Filipinas
*Sinuratan a Tagbanwa
Pagsasao nga Alangan

Ti **pagsasao nga Alangan** ket ti pagsasao nga insasao babaen dagiti Mangyan idiay probinsia ti Mindoro idiay Filipinas.

Ti Alangan ket insasao babaen dagiti 2,150 a tattao kadagiti sumaganad nga ili ti amianan-tengnga a Mindoro (*Ethnologue*).
*Ti ili ti Sablayan, probinsia ti Occidental Mindoro
*Ti ili ti Naujan, probinsia ti Oriental Mindoro
*Ti ili ti Victoria, probinsia ti Oriental Mindoro

Ti dialekto ti Ayan Bekeg ketnaisasao kadagiti amianan a daya a bakras ti Bantay Halcon ken maawatan daytoy babaen dagiti agsasao iti Alangan iti amin a paset ti lugar (Tweddell 1970:193).

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Akin-amianan a Mindoro

Ti**sasao nga Akin-amianan a Mindoro** (**Amianan a Mangyan**) ket maysa kadagiti dua a bassit a rimpuok dagiti pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Mangyan ti Isla ti Mindoro idiay Filipinas.

Dagiti pagsasao ket ti Alangan, Iraya, ken Tadyawan.

Insingasing da Ronald Himes (2012) ken Lawrence Reid (2015) a ti sasao nga Akin-amianan a Mindoro ket mabalin a maigrupo iti sasao a Tengnga a Luzon. Isuda a dua a sanga ket makibinningay iti ponolohiko nga inobasion iti Proto-Austronesio iti *R > /y/.

## Kitaen pay
*Dagiti pagsasao ti Filipinas
*Sasao nga Akin-abagatan a Mindoro

## Dagiti nagibasaran

*Barbian, Karl-Josef. 1977. *The Mangyan languages of Mindoro*. Cebu City: University of San Carlos.
*Barbian, Karl-Josef. 1977. *English-Mangyan vocabulary*. Cebu City: University of San Carlos.
Pagsasao a Bantoanon

Ti **pagsasao a Bantoanon** wenno **Asi**  ket ti rehional a pagsasao a Bisaya a naisasao a kakuyog dagiti pagsasao ti Romblomanon ken Onhan, idiay probinsia ti Romblon, Filipinas. Nagtaud ti Asi originated idiay isla ti Banton, Romblon ken naiwarwaras iti kaaruba nga is-isla ti Sibale, Simara, ken dagiti ili ti Odiongan ken Calatrava idiay Isla ti Tablas. Dagiti agsasao iti Asi idiay Odiongan ket natawtawaganda iti Odionganon, Calatravanhon idiay Calatrava, Sibalenhon idiay Concepcion, Simaranhon idaiy Corcuera, ken Bantoanon idiay Banton.

## Dagiti nagibasaran

*Lobel, Jason William. 2002. "An introduction to the languages of Romblon ." In *Sarokan News Magazine*, July 8, 2002.

## Dagiti akinruar a silpo
*pakaammo ti pagsasao a Banton
Pagsasao a Tagbanwa Kalamian

Ti **Tagbanwa Kalamian** ket naisasao idiay Isla ti Palawan idiay Filipinas. Daytoy ket saan nga agsinnaranay a maawatan kadagiti sabali a pagsasao dagiti tattao a Tagbanwa.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Iraya

Ti **pagsasao nga Iraya** ket ti pagsasao nga insasao dagiti Mangyan idiay probinsia ti Mindoro idiay Filipinas.

## Dagiti lokasion
Inreporta ti *[[Ethnologue]]* a ti Iraya ket naisasao kadagiti sumaganad nga ili iti akin-amianan nga isla ti Mindoro.

*Ti probinsia ti **[[Occidental Mindoro]]**: dagiti ili ti Paluan, Abra de Ilog, akin-amianan a Mamburao, ken Santa Cruz 
*Ti probinsia ti **[[Oriental Mindoro]]**: dagiti ili ti Puerto Galera ken San Teodoro 

## Dagiti nagibasaran

*Colin E. Tweddell. 1958. *The Iraya (Mangyan) Language of Mindoro, Philippines: Phonology and Morphology*. University of Washington. Ann Arbor: UMI. (Doctoral dissertation).
*Colin E. Tweddell and Thomas E. Tweddell and Hazel A. Page. 1974. "Iraya Mangyan Phonology and Philippine Orthography." *Anthropological Linguistics* 16. 368-392.
Sasao a Palawaniko

Ti **sasao a Palawan** ket dagiti pagsasao ti isla ti Palawan ken dagiti kaarrubayan a babassit nga isla idiay Filipinas.

Dagitoy ket ti Palawano (a rimpuok ti dialekto), Tagbanwa Aborlan (saan nga iyallilaw iti Tagbanwa Kalamian), ken Batak Palawan (saan nga iyallilaw iti Batak Toba).

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Cuyonon

Ti **Cuyonon** ket ti rehional a pagsasao a Bisaya a naisasao idiay aplaya ti Palawan, ken ti Is-isla Cuyo idiay Filipinas.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Proyekto ti Pagsasao ken Kultura a Cuyonon , cuyonon.org
*Lingngusitiko a mapa ti Filipinas
*Lingngusitiko a mapa ti Filipinas
*Lingngusitiko a mapa ti Filipinas
Pagsasao a Kagayanen

Ti **pagsasao a Kagayanen** ket naisasao idiay probinsia ti Palawan idiay Filipinas.

## Dagiti nagibasaran

*
*
*
Pagsasao nga Onhan

Ti **Onhan** ket ti rehional a pagsasao nga Akinlaud a Bisaya a naisasao a kakuyog dagiti pagsasao a Romblomanon ken Pagsasao nga Asi, idiay probinsia ti Romblon, Filipinas.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Batak

Ti **Batak** ket ti pagsasao ti Negrito a naisasao idiay Isla ti Palawan idiay Filipinas. Daytoy ket sagpaminsan a naipalpalawag manipud iti sasao a Batak a kas **Batak ti Palawan**.

Ti Batak ket naisasao kadagiti komunidad ti Babuyan, Maoyon, Tanabag, Langogan, Tagnipa, Caramay, ken Buayan (Lobel 2013:87). Dagiti kaarrubayan a pagsasao ket mairaman ti Akin-abagatan a Tagbanwa, Tengnga a Tagbanwa, Kuyonon, ken Agutaynen.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Palawano

Ti **pagsasao a Palawano** ket naisasao idiay isla ti Palawan iti probinsia ti Palawan idiay Filipinas.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Palawano.com Sitio ti Mision
* Listaan dagiti balikas
Pagsasao a Ratagnon

Ti **Ratagnon** (ammo pay a kas **Latagnon** wenno **Datagnon**) ket ti rehional a pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Ratagnon, ti maysa nga indihenio a grupo manipud iti Occidental Mindoro. Daytoy ket parte ti pamilia ti pagsasao a Bisaya ken asideg a kabagian dagiti sabali a sasao a Filipino. Dagiti agsasao ket mapmapandan nga agsasao iti Tagalog, ken daytoy ket ganganin a awanen.

Ni Barbian (1977) ket mangited iti datos ti leksiko ken ponologo para iti Ratagnon.

## Pannakaiwarwaras
Segun ti *[[Ethnologue]]*, ti Ratagnon ket naisasao idiay akin-abagatan unay nga ungto ti is-isla ti Mindoro, a mairaman dagiti ili ti Magsaysay, Occidental Mindoro ken Bulalacao, Oriental Mindoro.
*Probinsia ti Mindoro Occidental (akin-abagatan unay nga ungto ti Mindoro Occidental, mairaman ti Is-isla ti Ilin)
*Ili ti Bulalacao, Probinsia ti Mindoro Oriental

## Pannakaidasig
ti Ratagnon ket mabalin nga asideg a kabagian ti pagsasao a Cuyonon, ti pagsasao a Bisaya a naisasao idiay Purpuro ti Cuyo iti abagatan bassit ti Mindoro.

## Dagiti nagibasaran

*Barbian, Karl-Josef. 1977. *The Mangyan languages of Mindoro*. Cebu City: University of San Carlos.
Pagsasao a Karolanos

Ti **Karolanos** (tinawtawagan pay iti **Akin-amianan a Binukidnon**) ket ti pagsasao a Tengnga a Filipino a naisasao idiay ili Kabankalan, Probinsia ti Negros Occidental, Isla ti Negros, Filipinas. Daytoy ket kapada iti Magahat, ngen di ammo ti pannakaikabagian.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Romblomanon

Ti **Romblomanon** ket ti maysa nga Austronesio a rehional a pagsasaoa naisasao, a kakuyog iti Asi ken Onhan, iti probinisa ti Romblon idiay Filipinas. Ti pagsasao ket tinawtawagan pay iti Ini, Tiyad Ini, Basi, Niromblon, ken Sibuyanon. Daytoy ket parte ti pamilia ti pagsasao a Bisaya ken asideg a kabagian dagiti sabali a sasao a Filipino.

## Dagiti lokasion
Ti  Romblomanon ket naisangayan a naisasao kadagiti sumaganad nga isla idiay Romblon:

*Romblon: ti bugbugtong nga ili ti Romblon.
*Sibuyan: amin dagiti ilina, Cajidiocan, Magdiwang, ken San Fernando.
*Tablas: ti ili ti San Agustin.
*Oriental Mindoro: dagiti migrante nga agsasao iti Romblomanon manipud iti Carmen idiay Tablas ket inyegda ti pagsasao a naipangpangruna iti ili ti Bansud ken dagiti pay migrante nga agsasao ti Romblomanon manipud iti Tablas, Romblon ken is-isla ti Sibuyan kadagiti sumaganad nga ili Mansalay, Bulalacao ken dagiti parte ti Bongabong ken Roxas.

## Kitaen pay
*Dagiti pagsasao ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Molbog

Ti **pagsasao a Molbog** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Filipinas ken Sabah, Malaysia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tadyawan

Ti **pagsasao a Tadyawan** ket ti pagsasao nga insasao babaen dagiti Mangyan idiay akin-abagatan a lugar ti Danaw Naujan, idiay daya-tengnga a Probinsia ti Mindoro Oriental, Filipinas.

## Dagiti daialekto
Inlista ni Tweddell (1970:195) dagiti 4 a dialekto.
*Nauhan
*Daya nga Aglubang
*Laud nga Aglubang
*Pola

Ti Nauhan ken daya nga Aglubang ket agassidegda. Ti Laud nga Aglubang ket isu ti kaadaywan a naisasao ken addaan iti napigsa nga impluensia iti Alangan.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bikol ti Albay

Ti **Bikol ti Albay**, wenno simple laeng nga **Albayanon** ket ti grupo dagiti pagsasao ken maysa kadagiti tallo a pagsasao a mangbukel ti Bikol ti Akin-uneg a daga. Daytoy ket naisasao idiay akin-abagatan a laud ti aplaya ti Albay ken akin-amianan a laud ti  Sorsogon (Pio Duran, Jovellar).
Ti rehion ket bineddengan babaen dagiti agsasao iti Aplaya a Bikol ken Bikol Rinconada wenno Riŋkonāda. Ti naudi ket ti kaasitgan a pagsasao iti Bikol ti Albay Bikol ken agsinnaranay a maawatan. Mairaman isuda a dua iti grupo dagiti pagsasao iti Bikol ti Akin-uneg a daga.

## Kitaen pay
*Dagiti pagsasao ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Patarus ti Bikol
Pagsasao nga Inagta Partido

Ti **Inagta Partido** (**Isarog Agta**) ket ti gangani nga awanen a pagsasao a Bikol nga insasao babaen dagiti a semi-nomadiko nga agan-anup agburburas a tattao nga Agta (Negrito) iti Filipinas. Daytoy ket mabirukan idiay Bantay Isarog eiti daya ti Siudad ti Naga.

Segun kenni Lobel (2013:68), awan dagiti agsasao iti Inagta Partido nga ub-ubing ngem 60. Daytoy ket matmatayen apagsasao. Dinakamat ti Ethnologue ti reporta manipud idi 2000 nga adda laengen idi dagiti lima nga agsasao manipud iti maysa a populasion ti etniko iti agarup a 1,000.

Nakaro a nagbaulod ti Inagta Partido manipud iti sasao a Bikol a kas ti Bikol Naga ken Bikol Partido, ngem addaan iti saan a Bikol subestrato (Lobel 2013:69).

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sulod

Ti **Sulod** ket ti pagsasao a Tengnga a Filipino ti Panay idiay Filipinas.

Ti Sulod ket naisasao kadagiti nagririmpuok a sitio iti Buri, Maranat, Siya, ken Takayan iti igid ti bangkag ti Karayan Panay, iti pagbaetan ti Bantay Kudkuran ken Bantay Baloy iti Tengnga a Panay (Jocano 1968:4).

## Kitaen pay
*Dagiti pagsasao ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

*Jocano, F. Landa. 1968. *Sulod Society: a Study in the Kinship System and Social Organization of a Mountain People of Central Panay*. University of the Philippines Press.
Pagsasao nga Agta ti Bantay Iraya

Ti **Agta ti Bantay Iraya** ket ti pagsasao a Bikol nga insasao dagiti semi-nomadiko nga agan-anup-agburburas a tattao nga Agta (Negrito) iti Filipinas, iti daya ti Danaw Buhi iti Luzon. Daytoy ket agsinnaranay a maawatan iti Agta ti Bantay Iriga iti sabali a bangir ti danaw.

Namatmati ni Lobel (2013:72) a mabalin nga awanen ti Agta ti Bantay Iraya. Dagiti tattao nga Agta ti Bantay Iraya ket agtataengda idiay akindaya bangir ti Danaw Buhi iti Camarines Sur, idiay asideg a pagbeddengan iti ili ti Tiwi, Albay. Nakaro a nagbulbulod ti Agta ti Bantay Iraya manipud iti Bikol ken daytoy idi ket narigat a mailasin manipud kadagiti kaarrubana a saan nga Agta a pagsaao malaksid iti bassit a bilang ti leksikon, ken naibatay daytoy manipud iti ebidensia manipud iti listaan ti balikas ti SIL idi 1984. Ti tattao nga Agta ti Bantay Iraya ket agsasaoda ita iti Buhinon ken Bikol Naga/Partido.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Manobo

Ti **sasao a Manobo** ket dagiti grupo ti pagsasao nga insasao idiay Filipinas. Amin dagitoy ket agnagan iti *Manobo* wenno *Banobo*. Dagiti agsasao kadagitoy ket naipangpangruna a mabirukan iti likmut ti dagiti rehion ti Akin-amianan a Mindanao, Tengnga a Mindanao (agdama atinawtawagan iti SOCCSKSARGEN) ken Caraga a patnengda a naisasao idiay.

## Dagiti pagsasao
*Tengnga
**Daya: Dibabawon, Rajah Kabunsuwan, Agusan
**Abagatan: Ata, Matigsalug (Tigwa); Obo
**Laud: Akinlaud a Bukidnon, Ilianen
*Amianan: Binukid, Kagayanen, Higaonon, Kinamigin
*Abagatan: Tagabawa, Sarangani, Cotabato

## Kitaen pay
*Dagiti pagsasao ti Filipinas
*Tattao a Lumad

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Agta ti Bantay Iriga

Ti **Agta ti Bantay Iriga** (**Inagta Rinconada**) ket ti pagsasao a Bikol nga insasao dagiti semi-nomadiko nga agan-anup-agburbura a tattao nga Agta (Negrito) iti Filipinas. Daytoy ket naisasao iti Siudad ti Iriga aginggana kadagiti aplaya ti Danaw Buhi. Daytoy ket narigat unay nga agsinnaranay a maawatan iti Agta ti Bantay Iraya iti sabali a bangir ti danaw.

Ti tattao nga Agta ti Bantay Iriga ket agtataengda kadagiti kabakiran iti asideg dagiti away a baranggay ti Buhi, Iriga (mairaman dagiti pagtaengan iti lugar ti Ilian), ken Baao iti Camarines Sur (Lobel 2013:68).

## Dagiti lokasion
Inreporta pay ni Reid (1994) ti karuay nga asideg a kabagian a tinawtawagan iti **Rugnot** a naisasao iti lugar ti Danaw Buhi, Camarines Sur. Dagiti lokasion ti Inagta nga inlista babaen ni Reid (1994) ket dagiti sumaganad.
*Santa Niño, Hayagan, ken Santa Cruz, Ipil, Buhi, Camarines Sur
*San Augustine, Buhi, Camarines Sur; SIL
*San Ramon, Lake Buhi, Camarines Sur; SIL

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bikol ti Pandan

Ti **Bikol ti Pandan**, wenno **Bikolano ti Akin-amianan a Catanduanes**, ket maysa kadagiti tallo a grupo ti Sasao a Bikol. Daytoy ket naisasao idiay Pandan ken akin-amianan a daya a paset ti  Catanduanes.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bikol Rinconada

Ti **Bikol Rinconada** wenno simple laeng a **Rinconada** (Bikol Rinconada: **Riŋkonāda**), a naisasao idiay Probinsia ti Camarines Sur, Filipinas, ket maysa kadagiti nadumaduma a pagsasao a mangbukel ti grupo ti Bikol ti Akin-uneg a daga (wenno Akin-abagatan a Bikol) dagiti makro a pagsasao ti Bikol. Daytoy ket tagikua ti pamilia ti pagsasao nga Austronesio a mangiraman pay kadagiti kaaduan a sasao a Filipino, ti sasao a Formosano dagiti aborihenio a Taiwanes, Bahasa Indonesia, Malayo, Māori, Hawayano, ken Malagasi.

## Numero

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bikol ti Akin-abagatan a Catanduanes

Ti **Bikol ti Akin-abagatan a Catanduanes**, wenno **Virac**, ket maysa kadagiti sasao a Bikol iti Catanduanes idiay Filipinas.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Caluyanon

Ti **Caluyanon** ket ti rehional a pagsasao nga Akinlaud a Bisaya a naisasao idiay Is-isla ti Caluya iti Antique idiay Filipinas. Kaaduan kadagiti mangisasao ket agus-usarda iti Kinaray-a wenno Hiligaynon a kas ti maikadua a pagsasaoda.

## Dagiti nagibasaran
Peninsula ti Bicol

Ti **Peninsula ti Bicol** ket ti peninsula a mabirukan iti Isla ti Luzon idiay Filipinas. Parte daytoy ti Rehion ti Bicol, dagiti probinsia a mabirukan iti peninsula ket ti Albay, Camarines Norte, Camarines Sur, ken Sorsogon, bayat a dagiti probinsia ti Catanduanes ken Masbate ken dagiti isla iti baybay.

Ti peninsula ket naikapet iti amin a Luzon babaen ti probinsia ti Quezon, ken agpakanigid a nabeddengan manipud iti amianan babaen dagiti sumaganad a bagi ti danum:
*Luek Lamon iti amianan;
*Golpo Ragay iti laud dagiti probinsia ti Camarines;
*Bessang Burias iti laud ti Albay;
*Bessang Ticao iti laud ti Sorsogon;
*Baybay Samar a mapan iti abagatan;
*Lingsat San Bernardino iti abagatan a daya;
*Ti Baybay Filipinas iti daya ti Sorsogon;
*Golpo Albay iti daya ti Albay;
*Golpo Lagonoy iti amianan a daya ti Albay;
*Kanal Maqueda iti daya ti Camarines Sur; ken
*Luek San Miguel iti daya Camarines Norte.

Dagiti heograpiko alanga ti peninsul ket mairaman ti aktibo Bulkan Mayon ken Bulkan Bulusan; dagiti nangruna a sentro ti populasion ket mairaman ti Daet, Camarines Norte, Naga, Camarines Sur, ken Legazpi, Albay.
Pagsasao a Capiznon

Ti **Capiznon** (Espaniol: *capiceño*) ket ti maysa nga Austronesio a rehional a pagsasao a naisasao idiay Akinlaud a Visayas idiay Filipinas. Naikonsentrado ti Capiznon idiay probinsia ti Capiz iti amianan a daya ti Isla ti Panay. Daytoy ket kameng ti pamilia ti pagsasao a Bisaya ket ti tattao ket parte ti nawatwatiwat a grupo ti etnolingnguistiko a Bisaya, a mangbukel ti kadakkelan a grupo ti etnolingnguistiko a Filipino. Ti pagsasao ket masansan a maiyallilaw iti Hiligaynon gapu iti panagpapada iti dialektolohiko a komprehension ken kas iti nangatngato a 91% panagsinnaranay a pannakaawat, ngem addaan met kadagiti naisangayan nga aweng ken bokabulario a maitipon iti leksikon ti Aklanon ken Waraywaray.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Panay

Ti **Panay** (; ) ket ti triangngulo nga isla idiay Filipinas a mabirukan idiay akinlaud a parte ti Visayas. Daytoy ket agarup a  iti ballasiwna ken mairanggo a kas ti maikanem a kadakeklan kadagiti isla iti pagilian. Iti politiko, daytoy ket nabingbingay kadagiti uppat a probinsia: Aklan, Antique, Capiz, ken Iloilo, aminket adda iti Rehion ti Akinlaud a Visayas. Daytoy ket mabirukan iti abagatan a daya ti isla ti Mindoro ken amianan a laud ti Negros, nga insina babaen ti Lingsat Guimaras. Iti pagbaetan ti dagiti Isla ti Negros ken Panay ket mabirukan ti isla-probinsia ti Guimaras. Iti amianan ket ti Baybay Sibuyan ken dagiti isla ti Romblon; iti abagatan a laud ket ti Baybay Sulu ken ti Golpo Panay.

Ti isla,  aginudua babaen ti Kabambantayan ti Tengnga a Panay, ket addaan kadagiti adu a karayan a mairaman ti Akean, Karayan Sibalom iti Antique, Karayan Jalaur, Karayan Jaro (mairaman dagiti tributario ti Ticud ken Aganan), Banica, Sibalom, Tipulu-an, Mao-it, Iloilo, ken Panay. Ti Bantay Porras ket maysa kadagiti kangatuan a pantok iti isla.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

### Bibliograpia
* C. Michael Hogan. 2011. ''Sulu Sea''. Encyclopedia of Earth. Eds. P. Saundry & C. J. Cleveland. Washington DC
Pagsasao nga Ata (Aeta)

Ti **Ata** ket ti mabalin nga awanen a pagsasao nga Aeta ti Mabinay idiay Filipinas.

Ti Ata ket insasao babaen dagiti saan nga ad-adu ngem 3 wenno 4 a laklakay a tattao iti likmut ti Mabinay ken Siudad ti Bais, Isla ti Negros, Filipinas (Lobel 2013:85).

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Magahat

Ti **Magahat** (tinawtawagan pay iti **Akin-abagatan a Binukidnon**) ket ti pagsasao a Tengnga a Filipino iti kabambantayan ti Negros idiay Filipinas a nakaro a naimpluensiaan babaen ti  Cebuano ken Hiligaynon. Daytoy ket kapada ti Karolanos, ngem di ammo ti pannakaikabagian.

Segun ti *[[Ethnologue]]*, ti Magahat ket naisasao idiay lugar ti Bantay Arniyo idiay asideg dagiti ili ti Bayawan, akingngato a Tayaban, Tanjay, Santa Catalina, ken Siaton iti probinsia ti akin-abagatan a Negros Oriental, a mabirukan bassit iti laud ti Siudad ti Dumaguete.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bantayanon

Ti **pagsasao a Bantayanon** ket ti rehional a pagsasao ti isla ti Bantayan idiay Filipinas. Daytoy ket parte ti pamilia ti pagsasao a Bisaya ken asideg a kabagian ti Hiligaynon.

## Dagiti nagibasaran
Isla Bantayan

Ti **Isla Bantayan** ket ti maysa nga isla a mabirukan idiay Baybay Bisayano, Filipinas. Daytoy ket mabirukan iti laud ti akin-amianan a patingga ti Isla ti Cebu, iti ballasiw ti Lingsat Tañon. Segun ti senso idi 2015, daytoy ket addaan iti populasion iti 125,726.

Ti isla ket administratibo a nabingbingay kadagiti tallo nga ili:
*Bantayan (ti kadakkelan nga ili, a mangsakop ti tengnga a parte)
*Madridejos (ti mangsakop ti akin-amianan a parte)
*Santa Fe (ti mangsakop ti akindaya a parte)

Ti isla ket .  Ti isla ket kaaduan a naabongan kadagiti mula ti niog; ti kangato ket kaaduan nga iti baba ti , nga addaan laeng iti maysa a nataytayag a turod, iti , idiay baranggay Atop-atop.
Pagsasao a Porohanon

Ti **Porohanon** ket ti rehional a pagsasao a Bisaya a naisasao idiay Is-isla ti Camotes iti probinsia ti Cebu idiay Filipinas. Dagiti kaasitgan a kabagianna ket ti Hiligaynon ken Masbatenio ken saan unay nga agsinnaranay a maawatan iti Cebuano urayno makibinningay iti 87% iti bokabulariona iti daytoy.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Abaknon

Ti **pagsasao nga Inabaknon**, ammo pay a kas **Abaknon**, **Abaknon Sama**, **Capuleño**, **Kapul**, wenno **Capul Sinama**, ket ti maysa nga pagsasao nga Austronesio a kangrunaan a naisasao idiay Isla nga ili ti Capul ti Akin-amianan a Samar, iti Rehion ti Akindaya a Visayas ti Filipinas.

Saan akasla dagiti sabali nga indehenio a pagsasao ti Akindaya a Visayas, a kas ti Waraywaray, Cebuano ken Boholano, ti Inabaknon ket saan anaidasig a kas parte ti pamilia ti pagsasao a Bisaya, ngem naigrupo daytoy iti sasao a Sama–Bajaw.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Baybay

Ti **pagsasao a Baybay**, ammo pay a kas *Baybayanon*, *Utudnon* wenno *Leyte*, ket ti naisangayan a rehional a pagsasao a naisasao idi iti isla ti Leyte idiay Filipinas sakbay ti isasangpet ti Waraywaray ken kalpasanna, ti Boholano ken Cebuano. Daytoy ket naisasao pay laeng iti likmut ti siudad ti Baybay. Daytoy ket paset ti pamilia ti pagsasao a Bisaya ken asideg a kabagian dagiti sabali a sasao a Filipino.

## Pannakaidasig
Ti Baybay ket kasisigud idi a pagsasao a Warayan a nareleksipikado ken tinuonan babaen ti superestrato ti Cebuano (Leyteño) (Rubino 2005). Ti subestrato ti Warayan ket nailasin babaen ti kasla Waray a  deiktiko ti Baybay, ken dagiti naduduma a langa.

## Dagiti lokasion
Ti Baybay ket insasao dagiti agarup a 10,000 tattao kadagiti 5 a baranggay iti tengnga a Leyte, a mairaman ti Utúd (makuna pay iti Utod wenno Guadalupe), Gábas, Kilím, Pátag, ken Pangasúgan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Utudnon ti saan a naipalawag a pagsasao ti Leyte
Pagsasao a Kabalian

Ti **pagsasao a Kabalian** (Cabalian), ***Kinabalian***, ket insasao idiay akin-abagatan a daya nga ungto ti isla ti Leyte idiay Filipinas. Daytoy ket asideg a kabagian ti Waraywaray.

Tinawtawagan dagiti patneng nga agsasao datoy a kas ***Cabalianon*** wenno ***Kinabalianon***. Daytoy a pagsasao ket makibinningay kadagiti naisangayan a pannakailasin iti Cebuano, Boholano, ken Surigaonon gapu unay ti panaglayag a pagsapulan dagiti nagtataeng iti kasakbayan ti Espaniol iti Cabalian, a dinokumentuan babaen dagiti eksplorador nga Espaniol. Ti Waray ket saan a nagrang-ay kadagiti akin-abagatan a paset ti Leyte gapu kadagiti bantay iti amianan ken abagatan a paset ti isla. Daytoy ket maitunos iti pamunganayan iti *panagsina ti banbantay; maikaysa dagiti baybay* iti pannakaiwaras ti sasao a Filipino.

Ti kakaruan nga impluensia iti Kabalian ket ti Surigaonon, gapu ti panagsasarak a nagbaetan iti Cabalian ken Surigao iti paset ti nasapa a panawen ti Espaniol. Dagiti Cabalianon, ken dagiti pay patneng ti Sogod, ket kankanayonda a nagbibiahe iti Surigao ken Butuan tapno agalada iti balitok, ti kinapudno nga inrehistro babaen ni Agustín María de Castro ti Agustiniano a Prayle iti *Osario venerable*.

Ti Kabalian ket naisasao kadagiti 6 a purok idiay ili ti San Juan (Cabalian) Probinsia ti Akin-abagatan a Leyte. Dagitoy a baranggay ket mabirukan iti akindaya a parte ti ili. Ti kaadu ti Kabalian iti daytoy a bangir ti ili ket gapu ta dagiti migrante manipud iti Cebu ken Bohol ket tinataenganda ti akinlaud a parte ti ili, a naipangpangruna ti Pong-oy, ken idiay pay Himatagon, ti sentro ti negosio ti   Saint Bernard, fti dati a parte ti Cabalian, a nagresultaan ti nagin-inut a panagawan ti pagsasao kadagitoy a parte.

Urayno ti Kabalian ket pagsasao a Warayan, daytoy ket addaan iti naglalaok nga elemento ti Boholano, Cebuano ken Surigaonon, ti kapada a tabas a mabirukan pay iti Baybayanon. Nupay kasta, ti Kabalian ket saan nga agsinnaranay a maawatan iti Waraywaray, Boholano, Cebuano wenno Surigaonon. Dagiti agsasao iti Kabalian ket saanda nga etniko wenno lingnguistiko a mangilasin kaniada kadagitoy a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Subanen

Ti **sasao a Subanen** (ammo pay a kas **Subanon** ken **Subanun**) ket ti maysa nga pagsasao nga Austronesio a maitagikua iti subgrupo ti Kalatakan a Tengnga a Filipino. Masansan a maipalawag a kas agmaymaysa a pagsasao,  kadawyan nga ikeddeng daytoy babaen dagiti lingguista a kas rimpuok ti dialekto ngem ad-adu a kas monolitiko a pagsasao. Ti Subanon ket insasao babaen dagiti nadumaduma a lugar ti Peninsula ti Zamboanga a kas dagiti probinsia ti Zamboanga Sibugay, Zamboanga del Norte ken Zamboanga del Sur, ken idiay Misamis Occidental ti Akin-amianan a Mindanao. Adda met dakkel a komunidad ti Subanon idiay Misamis Oriental. Kaaduan ti mangtawtawag kaniada iti *Subanen*, *Subanon* wenno *Subanun*, bayat a dagiti agay-ayat iti Islam tinawtawaganda ti bagbagida a kas *Kalibugan*.

## Internal a pannakaidasig
Idasig ni Jason Lobel (2013:308) dagiti kita ti Subanen a kas dagiti sumaganad.

***Subanen**
**Akinlaud
****Akinlaud a Subanon*
****Akinlaud a Kolibugan*
**Nuklear
***Laud a Nuklear
*****Tawlet-Kalibugan a Subanen*
*****Salug-Godod a Subanen*
***Daya a Nuklear
*****Akin-abagatan a Subanen*
*****Tengnga a Subanen*
*****Akin-amianan a Subanen*
*****Akindaya a Subanen*

Ilista ni Lobel (2013:308) dagiti sumaganad nga inobasion kadagiti tunggal maysa a sumaganad a subgrupo.
*Nuklear a Subanen: *k > Ø
*Akinlaud a Subanen: *k > /k/
*Daya a Nukklear a Subanen: *r > /l/
*Laud a Nuklear a Subanen: *r > /r/
*Akinlaud a Subanen: *r > /l/ (nawaya a napasamak, mabalin a gapu iti pannakaiyasideg iti Tausug, Maguindanaon, Butuanon, Cebuano, ken/wenno Ilonggo, a nagbalin metten iti pannakaiyallatiw iti *r > /l/ a nawaya iti tunggal maysa kaniada)

## Proto-Subanen
Ti sumaganad nga imbentorio ket mabalin a makonstrukto manen para iti Proto-Subanen:

Ti Proto-Kalatakan a Tengnga a Filipino nga *h ket napukawna idin dagiti amin a puesto iti Proto-Subanen, ti *ʔ ket mabati laeng iti kamaudian a puesto.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* "Subanon" iti *[[Ethnologue]]* (Maika-23 nga ed, 2020). 
* Dagiti rekording ti Subanon ket naiyarkibo iti Kaipuleohone, a mairaman ti , dagiti , ken ti maysa a
Pagsasao a Higaonon

Ti **Higaonon** ket ti pagsasao a Manobo a naisasao idiay isla ti Mindanao idiay Filipinas.  Daytoy ket sangkapaset nga (80%) agsinnaranay a maawatan iti Binukid.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Iranun

Ti **pagsasao nga Iranun** ammo pay a kas **Iranon**, **Illanun** ket ti maysa nga pagsasao nga Austronesio a tagikua ti sasao a Danao a naisasao kadagiti probinsia ti Maguindanao ken dadduma a parte ti Lanao del Sur ken Lanao del Norte ken Cotabato iti akin-abagatan a Filipinas ken ti estado ti Malaysia iti Sabah. Daytoy ti maikadua a kaaduan a naisasao a pagsasao iti Maguindanao kalpasan ti pagsasao a Maguindanao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kamigin

Ti **pagsasao a Kamigin**, ***Kinamigin*** (Cinamiguin, Quinamiguin) ket ti pagsasao a Manobo a naisasao idiay  isla ti Camiguin idiay Filipinas. Daytoy ket bumasbassiten iti agsasao gapu ti ipapan a panagsasao dagiti agtataeng iti Cebuano.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Matigsalug

Ti **Matigsalug** (Matig-Salug Manobo) ket ti pagsasao a Manobo ti Mindanao idiay Filipinas. Daytoy ket pagsasao a Tengnga a Filipino a tagikua ti subgrupo ti Malayo-Polinesio iti [[ Sasao nga Austronesio|pamilia ti pagsasao ti Austronesio]. Adda dagiti uppat a nangruna a dialekto: Kulamanen, Tigwa,  Tala Ingod, aken ti Maitutop a Matigsalugr. Dagiti dialekt ket agbalbalwda, kas iti Tigwa ket addanen ti marginal a pannakaawat iti Matigsalug, ken ti laeng Tala Ingod timabalin nga addaan iti makaanay a pannakaawat iti Matigsalug. Adda dagiti agarup a 5,000 a monolingual, ngem adda dagiti saan a basbassit ngem 50,000 nga agsasao; kaaduan kadagitoy ket naikonsentrado idiay Mindanao, a naipangpangruna idiay abagatan-tengnga a Bukidnon, Amianan a Cotabato (amianan a daya), ken akin-amianan a laud dagiti probinsia ti Davao del Sur .

## Dagiti nagibasaran
Kaaduan kadagiti pakaammo ket inampon manipud iti Wang, P., Hunt, R., McGriff, J., & Elkins, R.E. (2006). *The Grammar of Matigsalug Manobo.* Summer Institute of Linguistics. Naala manipud iti www.sil.org/asia/philippines/plb_download.html
Pagsasao a Bukid

Ti **pagsasao a Bukid**, ***Binukid*** wenno ***Bukidnon***, ket ti pagsasao a Manobo ti isla ti Mindanao idiay Filipinas.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Diksionario ti Bukid babaen ti Summer Institute of Linguistics
Pagsasao nga Agusan

Ti **pagsasao nga Agusan** ket ti pagsasao a Manobo ti akin-amianan a daya ti Mindanao idiay Filipinas. Dagiti dialekto ti Omayamnon, Dibabawon, ken Rajah Kabunsuwan ket agbalbaliwda.

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Abagatan a Mindanao

Ti **Abagatan a Mindanao** wenno **Bilic**  ket dagiti grupo dagiti agkakabagian a pagsasao a naisasao babaen dagiti Bagobo, B'laan, T'boli, ken Tiruray ti akin-abagatan nga aplaya ti Isla ti Mindanao idiay Filipinas. Dagitoy ket parte ti pamilia ti pagsasao a Mindanao a kaaduan a mangsakop iti isla. Dagiti pagsasao ket ti,
*Bagobo (Giangan)
*Blaan
*Tboli
*Tiruray

## Dagiti panagkonstrukto manen
Kinunstrukto  manen ni Savage (1986) ti Proto-Abagatan-Mindanao manipud iti Tboli, Koronadal a Blaan, ken Sarangani a Blaan. Saan a nausar ti Tiruray ken Bagobo iti panagkonstrukto manen ni Savage (1986).

## Dagiti bilang

## Dagiti nagibasaran

*Savage, Dale T. 1986. A Reconstruction of Proto-Southern Mindanaon. *Studies in Philippine Linguistics* 6. 181-223.
Pagsasao a Manobo nga Ata

T **Manobo nga Ata** wenno **Ata** ket ti pagsasao a Manobo ti akin-amianan a daya a Mindanao iti Filipinas.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tagabawa

Ti **Tagabawa** ket ti pagsasao a Manobo ti Siudad ti Davao ken Bantay Apo iti Mindanao, Filipinas.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sarangani

Ti **Sarangani** ket ti pagsasao a Manobo iti Rehion ti Davao iti Mindanao idiay Filipinas.

## Dagiti nagibasaran
Lugar ti dialekto

Ti **luga ti dialekto** wenno **rimpuok ti dialekto** ket inpalawag idi baben ni Leonard Bloomfield a kas sakop dagiti dialekto a naisasao iti ballasiw iti sangkabassit a lugar iti heograpia a maigiddiat wenno maigiddiat bassit kadagiti pagbaetan ti agkakaarruba a lugar, ngem kas no ti maysa ket agbanniaga itiania man a turong, dagiti paggigiddiatan ket maurnong iti kasta a waya a dagiti dialekto manipud kadagiti agsumbangir nga pagpatinggaan ti lugar ti dialekto ket saandan nga agsinnaranay a maawatan. (Daytoy ket analogo iti singsing ti sebbangan iti ebolusionario a biolohia.) Dagiti linia a mabalin a maiyugis a pagbaetan dagiti lugar nga aggiddiat iti respeto iti ania man a masakbayan ti pagsasao ket makunkuna dagitoy a kas dagiti isoglosa.

## Kitaen pay
*Agsinnaranay a maawatan

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mansaka

Ti **Mansaka** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Mindanao idiay Filipinas. Daytoy ket mabalin nga agsinnaranay a maawatan iti Mandaya.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kamayo

Ti **Kamayo** (**Kinamayo** wenno iti panangiletra iti **Camayo**) ket ti bassit a pagsasao nga Austronesio ti tengnga nga akindaya nga aplaya ti Mindanao idiay Filipinas.

Daytoy ket insasao babaen dagiti sangkabassit a lugar ti Surigao del Sur (ti siudad ti Bislig ken dagiti ili ti Barobo, Hinatuan, Lingig, Tagbina, Lianga, San Agustin ken Marihatag) ken Davao Oriental, ti Kamayo ket agdumaduma manipud iti sabali nga ili. Dagiti taga-Lingig ket maidumada manipud kadagiti taga-sabali nga ili iti waya a panagsaoda iti pagsasao a Kamayo.

Ti Kamayo ket ti pagsasao nga adu nga inus-usar babaen dagiti Mandaya kadagiti lugar ti Davao Oriental. Daytoy ket asideg a kabagian ti Tandaganon ken Surigaonon. Dagiti panagdumaduma ti dialekto ket gapu kadagiti aglalaok a pannakisao iti dialekto a kas ti pagsasao a Cebuano kadagiti baranggay ti Mangagoy ken Pob. Bislig. Dagiti ili ti Barobo, Hinatuan, ken Lingig ket addaanda iti naisangayan a naisasao a bersion. Ti pangsandi ket kadawyan a mainayon kadagiti kaaduan a pangilasin; kas pagarigan, ti balikas a "*gamay*" iti Cebuano (Ilokano: bassit) ket *gamay* pay iti Bislig bayat a ti balikas a "*dako*" (Ilokano: dakkel) ket naisasao a kas *bagas*'. Sagpaminsan a manayonan ti *ay* no ti balikas ket masurokanna dagiti panagpatingga. Pagarigan:ti *gamay* ket agbalin a *gamayay* no bassit unay ken ti *bagas* ket agbalin a *bagasay* no dakkel unay.

**<big>Dagiti kadawyan nga insasao</big>**

## Kitaen pay
*Dagiti pagsasao ti Filipinas
*Sasao a Mindanao

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kalagan

Ti **Kalagan** ke ti maysa a rimpuok ti dialekto ti pagsasao nga Austronesio ti Rehion ti Davao ti Mindanao idiay Filipinas. Daytoy ket naisasao kadagiti bassit a parte ti Caraga.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mamanwa

Ti **pagsasao a Mamanwa** ket ti pagsasao a Tengnga a Filipino a naisasao kadagiti probinsia ti Agusan del Norte ken Surigao iti Mindanao, Philippines. Daytoy ket addaan iti 5,000 nga agsasao iti 1990, kaaduan kadagitoy ket tattao a Mamanwa.

Ti Mamanwa ket pagsasao a konserbatibo iti gramatika, a mangitaltalinaay iti tallo a waya a deiktiko a panagiduma kadagiti artikulona a kadagiti ayan iti sabali ket mapreserba laeng kadagiti sangkabassit a sasao a Bataniko.

Sakbay ti isasangpet dagiti agsasao iti Mamanwa idiay tengnga ti Isla ti Samar, adda metten idin ti nasapsapa  grupo dagiti Negrito iti isla(Lobel 2013:92). Segun kenni Lobel (2013), ti Agta ti Samarket immallatiwda iti Waraywaray wenno Akin-amianan a Samarenyo, wenno mabali pay a ti Mamanwa.

Iti pay maipatinayon, ni Francisco Combes, ti Espaniol a prayle, ket nakapaliiw ti kaadda dagiti  Negrito idiay Peninsula ti Zamboanga “iti pirgis ti Misamis” idi 1645,ngem awan met ti naurnong a lingnguistiko a datos (Lobel 2013:93).

## Dagiti nagibasaran

*Lobel, Jason William. 2013. ''Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction'' . Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.
Pagsasao a Butuanon

Ti **Butuanon** ket ti maysa nga Austronesio a rehional a pagsasao a naisasao idiay Agusan del Norte ken Agusan del Sur, nga adda met dagiti patneng nga agsasao idiay Misamis Oriental ken Surigao del Norte. Daytoy ket paset ti pamilia ti pagsasao a Bisaya ken asideg a kabagian dagiti sabali a sasao a Filipino. Manipud idi 2007, ti Butuanon ket naisasao laengen babaen dagiti basbassit ngem 500 nga agtutubo idiay Butuan.

Ti Butuanon ket asideg unay a kabagian ti pagsasao a Tausug iti adayo a Sulu ken ti pagsasao a Surigaonon kadagiti kaarruba a probinsia ti Surigao del Sur ken Surigao del Norte.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Klata

Ti **Bagobo** (ammo pay a kas **Giangan**, **Clata**, **Atto**, **Eto**, **Guanga**, **Gulanga**, **Jangan**) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti akin-abagatan a Filipinas. Daytoy ket naisasao kadagiti akindaya a bakras ti Bantay Apo idiay Probinsia ti Davao del Sur, ken idiay pay Siudad ti Davao (*Ethnologue*). Sakupenda ti bassit a teritorio a sumakop manipud iti Catalunan aginggana idiay Calinan iti kaunegan ti Siudad ti Davao.

Ti tradisional a sentro ti populasionna ket mairaman dagiti sumaganad a baranggay (*kitaen pay ti [[Dagiti distrito ti Siudad ti Davao]]*).
*Biao, Distrito ti Tugbok , Siudad ti Davao
*Tagakpan, Distrito ti Tugbok, Siudad ti Davao
*Dulian
*Siri, Distrito ti Calinan, Siudad ti Davao
*Gumalang, Distrito ti Baguio, Siudad ti Davao
*Tamugan, Distrito ti Marilog, Siudad ti Davao

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti numeral ti Bagobo
Dagiti distrito ti Siudad ti Davao

Ti sumaganad a listaan ket dagiti 182 a baranggay ti Siudad ti Davao, Filipinas, naurnos dagitoy segun dagiti 3 lehislatibo a distrito ken dagiti 11 nga administratibo a distrito ti Siudad ti Davao:

## Dagiti lehislatibo a Distrito ti Siudad ti Davao

aNapartuat kadagiti sabali a baranggay babaen ti Ordinansia Blng. 16103 ti Sangguniang Panlungsod , napasingkedan idi Hulio 25, 2004; naala manipud iti Baranggay Pampanga.

## Dagiti nagibasaran


*NSCB ActiveStats: Siudad ti Davao. Naala idi Marso 28, 2007.
*Kompilasion ti Direktorio ti Siudad ti Davao . Naala idi Marso 28, 2007.
*Kanungpalan a Panagbilang ti Senso idi 2000 . Naala idi Marso 28, 2007.
Pagsasao a Blaan

Ti **Blaan** wenno **B'laan** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti akin-abagatan a Filipinas.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Obo

Ti **pagsasao nga Obo** ke ti pagsasao a Manobo a naisasao iti likmut ti Bantay Apo iti isla ti Mindanao idiay Filipinas.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mandaya

Ti **Mandaya** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Mindanao idiay Filipinas. Daytoy ket mabalin nga agsinnaranay a maawatan iti Mansaka.

## Heograpikal a pannakaiwarwaras
Inreporta ti *[[Ethnologue]]* a ti Mandaya ket naisasao kadagiti ili ti Manay, Caraga, Baganga, ken Cateel ti Probinsia ti Davao Oriental, ken iti pay Probinsia ti Davao del Norte.

## Dagiti karuay
Inlista ti *[[Ethnologue]]* dagiti sumaganad a karuay ti Mandaya.

*Carraga Mandaya
*Cateelenyo
*Manay Mandayan
*Mandaya
*Cataelano
*Karaga
*Sangab
*Mangaragan Mandaya

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sangir

Ti **pagsasao a Sangir**, ammo pay a kas *Sangirese, Sangihé, Sangi*, ken *Sangih*, ti ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao kadagiti isla a mangisilpo ti akin-amianan a Sulawesi, Indonesia, iti Mindanao, Filipinas babaen ti tattao a Sangir.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Wadan ti kanta ti Sangir iti Youtube
* Ti Amami iti Sangir
Sasao a Mansakan

Ti **sasao a Mansakan** ket dagiti grupo ti pagsasao a naisasao idiay Filipinas. Ti Dabawenio ket ti kangrunaan a patneng a pagsasao iti Rehion ti Davao, nupay kasta, adda nangato a grado iti panagsasao iti dua pagsasao kadagiti agsasao iti Cebuano.

## Pannakaidasig

### Dagiti pagsasao
Dagiti sasao a Mansakan ket dagiti sumaganad:

*Dabawenio
*Mandayan
:*Mansaka
:*Mandaya
*Kamayo
*Kalagan (ti rimpuok ti dialekto)
*Mamanwa

### Gallman (1974)
Ti subgrupo ti Mansakan dita baba ket manipud kenni Gallman (1974).

Dagiti agmaymaysa a pagsasao ket namarkaan babaen ti *italiko*, ken dagiti kangrunaan a sanga ket babaen ti ***napuskol nga italiko***.

****Mansakan***
**Amianan a Mansakan
****[[Pagsasao a Kamayo|Amianan a Kamayo]]* ken *[[Pagsasao a Kamayo|Abagatan a Kamayo]]*
**Davaw
****[[Pagsasao a Dabawenio|Dabawenio]] (Davaweño)*
**Akindaya a Mansakan
****Isamal*
****Caraga (Karaga)*
****Kabasagan, Boso, [[Pagsasao a Mansaka|Mansaka]], [[Pagsasao a Mandaya|Mandayan]]*
**Akinlaud a Mansakan
****[[Pagsasao a Kalagan|Kalagan]]* ken *Tagakaolo*
****[[Pagsasao a Mamanwa|Mamanwa]]***

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Manobo ti Cotabato

Ti **Manobo ti Cotabato** ket ti pagsasao a Manobo a naisasao idiay Mindanao, Filipinas.

## Kitaen pay
*Dagiti pagsasao ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Tboli

Ti **Tboli** (panangibalikas: ), ammo pay a kas **Tagabili** wenno **T'boli**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay akin-abagatan a Filipinas iti isla ti Mindanao, a naipangpangruna idiay probinsia ti Abagatan a Cotabato ken dagiti pay probinsia ti Sultan Kudarat ken Sarangani.  Segun ti senso ti Filipinas manipud idi 2000, gangani dagiti 100,000 a Filipino ket maibagbagada a kas *T'boli* wenno *Tagabili* a kas ti patneng a pagsasaoda.

## Pannakaidasig

Ti Tboli ket naidasig a kas kameng ti pagsasao nga Abagatan a Mindanao wenno sanga ti Biliko kadagiti pamilia ti sasao a Filipino. Daytoy ket kabagian ti Bagogo, Blaan, ken Tiruray.

## Heograpiko a pannakaiwarwaras

Ti lingnguistiko a mapa ti Ethnologue ket ipakpakitana a dagiti agsasao ti Tboli ket naikonsentradoda idiay akin-abagatan a parte ti Abagatan a Cotabato, a naipangpangruna idiay likmut ti Danaw Sebu, ken probinsia ti Sarangani.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Tiruray

Ti **pagsasao a Tiruray** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti akin-abagatan a Filipinas.

Segun ti *Ethnologue*, ti Tiruray ket naisasao idiay:
*Dagiti siudad ti Datu Blah T. Sinsuat, Upi, ken South Upi, idiay akin-abagatan a laud a  probinsia ti Maguindanao
*Ti ili ti Lebak, ti akin-amianan a laud a probinsia ti Sultan Kudarat

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Pangutaran Sama

Ti **Pangutaran Sama**, ammo pay a kas *Siyama*, ket ti pagsasao ti tattao a Sama ti Purpuro ti Sulu. Daytoy ket saan nga agsinnaranay a maawatan kadagiti dadduma a karuay ti Sinama.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sama

Ti **pagsasao a Sama**, *Sinama* (ammo pay a kas Siyamal ken Bajau), ket ti pagsasao ti tattao a Sama ti Purpuro ti Sulu ken ti tattao a Bajau ti Sabah, Malaysia. Dagiti Sama ket maysa kadagiti kaaduan a naiwarwaras a tattao iti Abagatan a daya nga Asia.

## Pannakaidasig
Bingbingayen ti *[[Ethnologue]]* ti Sama kadagiti 4 a pagsasao babaen ti pannakaibatay iti panagsinnaranay a pannakaawat. Dagiti 4 pagsasao a Sama ket ti Akin-amianan a Sama, Tengnga a Sama, Akin-abagatan a Sama, ken Sinama Pangutaran manipud ti isla ti Pangutaran iti isla ti Jolo. Ti Jama Mapun, ti pagsasao manipud iti isla ti Mapun, dati nga ammo a kas Cagayan de Sulu, ket kabagian a pagsasao ken sagpaminsan pay a naibagbaga a kas Sinama.  Dagitoy a pannakaidasig ket manmano a bigbigen babaen dagiti tattao a Sama  a nagidasdasigda met ti Sama babaen ti purok wenno isla a nagtaudanna.

## Dagiti nagibasaran