open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fungus

Ti **fungus** ket kameng ti dakkel a grupo dagiti eukariotiko nga organismo a mairaman dagiti mikroorganismo a kas dagiti lebadura ken dagiti buot, ken dagiti pay kaaduan a naamammuan nga uong. Dagitoy nga organismo ket naidasigda iti pagarian ti **Fungi**, a mailasin manipud kadagiti mula, dagiti ayup, ken bakteria. Ti maysa a nangruna apaggiddiatan ket dagiti selula ti fungus ket addaanda kadagiti taleb a selula nga aglaon ti kuitina, a saan a kasla kapada dagiti taleb a selula dagiti mula, nga aglaon kadagiti selulosa. Dagitoy ken dagiti sabali pay a paggigiddiatan ket mangipakpakita a dagiti fungus ket mangporma iti maysa a grupo kadagiti mainaig nga organismo, a nanaganan iti *Eumycota* (*dagiti husto a fungus* wenno *Eumycetes*), a makibinningay ti sapasap a tinaudan (ti *[[monopiletiko]] a grupo*). Daytoy maipapan ti fungus a grupo ket naisangayan manipud iti maipapan iti estruktura a pannakaipada kadagiti myxomycetes (nagalis a buot) ken dagiti oomycetes (buot ti danum). Ti disiplina ti biolohia a maipanggep ti panagdal kadagiti fungus ket naamammuan iti mikolohia (manipud iti Griego μύκης, mukēs, a kaibuksilanna ket "fungus"). Ti mikolohioa ket sagpaminsan pay a naikedkeddeng a kas maysa a sanga ti botanika, urayno daytoy ket sabali a pagarian iti biolohiko a taksonomia. Dagiti henetiko a panagadal ket nakaipakpakita a dagiti fungus ket as-asidegda a makikabagian kadagiti ayup ngem dagiti mula.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Archaea

Ti **Archaea** ket buklen ti domimio wenno pagarian dagiti agmaymaysa a selula a mikroorganismo. Dagitoy a mikrobio ket awananda ti pagtengngaan a selula wenno dagiti dadduma pay a mangbedbed a kulanit nga organulo iti kaunegan dagiti selula.

Iti napalabas ti Archaea ket naiklase idi kadagiti bakteria a kas dagiti prokaryote (wenno Pagarian ti Monera) ken nanganan iti **archaebakteria**, ngem daytoy a pannakaidasig ket naikeddengen a duog. Iti kinapudno, ti Archaea ket adda ti nawaya nga ebolusionario a pakasaritaan ken mangipakpakita kadagiti adu a paggigiddiatan kadagiti bukodda a biokimika manipud kadagiti sabali a porma ti biag, ken isu a tattan ket naidasigda a kas maysa a nailasin a dominio iti sistema ti tallo a dominio. Iti daytoy a sistema, ti maipapan ti pilohenetiko a naisangayan a sangsanga iti ebolusionario a tinaudan ket ti Archaea, Bakteria ken ti Eukaryota. Itan ket ti Archaea ket nabingbingay pay kadagiti uppat a mabigbigan a pilo; mabalin pay nga adu kadagiti pilo ti mabangon manipud kadagiti masakbayan a panagsukisok. Kadagitoy a grupo, ti Crenarchaeota ken ti Euryarchaeota ket isuda dagiti kaaduan a naad-adal. Ti panagidasig ket narigat pay laeng, gapu ta ti kaaduan ket saan pay a naad-adal iti laboratorio ken naduktalan laeng babaen ti panagusig kadagiti bukodda a nukleiko nga asido dagiti wadan manipud iti enbironmento.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

**Sapasap**
* Pangyuna ti Archaea, ekolohia, sistematiko ken morpolohia
* Dagiti taaw iti arkea&nbsp;– E.F. DeLong, *ASM News*, 2003
Ulep

Iti meteorolohia, ti **ulep** ket isu ti makitkita a masa iti likido a tedted wenno dagiti nayelo a kristal a naaramid iti danum wenno dagiti nadumaduma a kimika a naibitin iti atmospera iti ngato ti rabaw iti maysa a planetario a bagi. Dagitoy a naibitin a partikula ket makunkuna pay a a kas dagiti aerosol. Dagitiulep iti atmospera ti Daga ket inad-adal iti pisika ti ulep a sanga iti meteorolohia. Dagiti dua a proseso, a mabalin nga agtignignay dagitoy, ket mabalin a pakaiturongan a pakasagepsepan ti angin; a mangpalamiis ti angin nga manginayon ti alibungubong ti danum iti angin. Iti sapasap, ti presipitasion ket matnagto iti rabaw; ti maysa a mailaksid ket ti virga, a bumawbaw sakbay a maabutanna ti rabaw.

Ti internasional a sistema ti panangidasig ti ulep ket naibatay iti kinapudno a ti ulep iti pangibatayan a pormada ket makaipakita iti nawaya a konbektibo nga agpangato nga idadakkel a kas ti cumulus, ket agparang kadagiti saan a konbektibo a natuonan a sabanas a kas ti stratus, wenno mangala ti porma kadagiti kasla bedbed ti naingpis a sagut, a kas iti kaso ti cirrus. 

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*Hamblyn, Richard *Ti Inbension dagiti ulep – Kasano a ti Agdadamo a Meteorologo Ket Nagpanday ti Pagsasao dagiti Langit* Picador; Naiprenta manen nga edision (Agosto 3, 2002). 
*Ti Kadi Panagpabassit ti Sangalubongan a Panagkuyem ket kaibuksilanna ti Napudpudotr, Namagmaga a Lubong? 

## Dagiti akinruar a silpo
Apartheid

Ti **apartheid** (; manipud iti Afrikaans "ti kasasaad iti panagsisina") ket maysa a sitema idi ti segragasion ti puli a naipatungpal babaen ti lehislasion babaen dagiti gobierno ti Nailian a Partido (NP), nga isuda ti agturturay manipud idi 1948 aginggana idi 1994, iti Abagatan nga Aprika, babaen dagiti karbengan dagiti kaaduan nga agtataeng a nangisit iti Abagatan nga Aprika ket nalappedan ken ti nataltalinaay idi ti minoridad a panagturay ti supremasia ti puraw ken ti Aprikaner. Ti apartheid ket naparang-ay idi kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II babaen dagiti gunglo  a tinurturayan ti Nailian a Partido ti Aprikaner ken ti gunglo ti Broederbond ken naisansanay pay idiay Abagatan a laud nga Aprika, nga inadministro babaen ti Abagatan nga Aprika babaen ti bilin ti Liga ti Pagpagilian (nawaswas idi 1966 babaen ti Resolusion 2145 ti Nagkaykaysa a Pagpagilian), aginggana idi nakagun-od ti pannakwaya a kas Namibia idi 1990.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Abalbalay

Ti **abalbalay** ket ti ania man a banag a mabalin a mausar para iti panagay-ayam. Dagiti abalbalay ket kadawyan nga ay-ayamen babaen dagiti ubbing ken dagiti taraken. Ti panagay-ayam kadagiti abalbalay ket makapalpaliwa a pamay-an a panangsanay kadagiti ubbing para iti biag iti kagimongan. Dagiti nadumaduma a materiales ket inus-usar iti panagarmid kadagiti abalbalay a makaliwliwa kadagiti ubbing ken manakman. Adu kadagiti banag ket nadaremdem tapno agserbi a kas dagiti abalbalay, ngem dagiti tagilako a mapataud para kadagiti dadduma panggep ket mabalin pay a mausar. Kas pagarigan, ti bassit nga ubing ket mabalin ti agpidut iti maysa a sangkabalayan a banag ken "patayabenna" iti angin ken aginkukuna a daytoy ket maysa nga eroplano. Ti sabali a panangikeddeng ket ti inter-aktibo a dihital a panagliwliwa. Adda dagiti abalbalay a naipangpangruna a napataud a kas dagiti ur-urnongen a banag ken maikeddenga maipabuya laeng.

Ti taudan dagiti abalbalay ket prehistoriko; dagiti munieka a mangirepresenta kadagiti maladaga, dagiti ayup, ken dagiti soldado, ken dagiti pay representasion dagiti ramramit nga inus-usar babaen dagiti manakman ket nalaka a nabirbirukan kadagiti arkeolohiko a luglugar. Ti taudan ti balikas nga "abalbalay" ket di ammo, ngem naipampamattian nga immuna a nausar idi maika-14 a siglo.

Iti sapasap ti abalbalay ken panagay-ayam, ket nangruna no maipanggep iti panagdakkel ken panagadal a maipanngep kadagiti kaarrubayan tayo. Dagiti ubbing ket us-usarenda dagiti abalbalay ket agay-ayamda tapno maduktalada ti identidadda, makatulong kadagiti bagida a pumigsa, makaadal kadagiti gapuanan ket pagbanagan, agsukimat kadagiti pannakaikabagian, ken agsanay kadagiti kalaing a kasapulanda a kas manakman. Dagiti manakman ket agus-usarda kadagiti abalbalay ket agay-ayamda tapno mangporma ken mangpapigsa kadagiti sosial a piansa, mangisuro, manglagip ken mangpapigsa kadagiti inadal manipud kadagiti kinubingda, mangduktal ti bukodda nga identidad, sanayenda dagiti isipda ken bagbagi, sukimatenda dagiti pannakaikabagian, sanayenda dagiti kinalaing, ken dekorasionanda dagiti pagtaenganda.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*
*
*
*
Pakaammo

Ti **pakaammo** wenno **impormasion**, iti sapasap a kapanunotan, ket isu ti "*Pannakaammo a naikommunikado wenno naawat a maipanggep ti naisangayan a kinapudno wenno pasamak*". Ti pakaammo ket saan a maipadto ken mangresolba ti panagdudua. Ti pannakaidudua iti maysa a pasamak ket narukrukod babaen ti probabilidadna a rumsua ken kasumbangir a kapadpadana dayta. Ti kaadu ti pannakadudua ti maysa a pasamak, ad-adu met ti nasken a masapul a mangsolbar ti pannakadudua dayta a pasamak. Ti bilang ti pakaammo ket narukrokod kadagiti bit.

Kas pagarigan:  ti pakaammo iti "nasayaat" a panagpitik ti sensilio: ket log2(2/1) = 1 bit, ken iti dua a nasayaat a panagpitik ket log2(4/1) = 2 bits.

Ti pakaammo, iti kaaduan a narestrikto a kapanunotan, ket isu ti panagssisinnaruno dagiti simbolo a mabalin a maipatarus a kas maysa a mensahe. Ti pakaammo ket mabalina mairehistro a kas dagiti senial, wenno maiwaragawag a kas dagiti senias. Ti pakaammo ket isu ti ania man a kita iti  a pakabanagan ti kasasaad iti maysa a dinamiko a sistema. Iti konsepto, ti pakaammo ket isu ti mensahe (panangibagbaga wenno panangiyebkas) a naitutol. Ti kaibuksilan daytoy a konsepto ket agdumaduma kadagiti sabsabali a kontesto. Iti pay maipatinayon, ti konsepto iti pakaammo ket asideg a maikabagian kadagiti kapanunotan iti gawid, komunikasion, panagtengngel, datos, porma, pangibagbagaan, pannakaammo, kaibuksilan, pannakaawat, panagparugso ti isip, tabas, persepsion, representasion, ken entropia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Komunikasion

Ti **komunikasion** wenno **pannakisinnarita** (manipud ti Latin "*communis*", a ti kaibuksilanna ket *makibinningay*) ket isu ti aktibidad a panangitutol ti pakaammo babaen ti panakisinnukat kadagiti panunot, dagiti mensahe, wenno pakaammo, a kas babaen ti bitla, dagiti makitkita, dagiti senias, panagsurat, wenno panagkukua. Daytoy ti naibuksilan a pannakisinnukat iti pakaammo kadagiti baetan ti dua wenno maysa a grupo iti tao.

Ti maysa a panangipalplawag ti komunikasion ket ti “aniaman a tignay a maited ti maysa a tao wenno maawat manipud ti sabali a tao a pakaammo a maipanggep ti kamasapulan ti dayta a tao, dagiti esmanna, dagiti panagpagpagarup, pannakaammo, wenno dagiti makabanag a kasasaad. Ti komunikasion ket mabalin a naigagara wenno di naigagara, mabalin a makairaman ti konbensional wenno di konbensional a senias, mabalin a makaala iti linguistiko wenno di linguistiko a porma, ken mabalin a mapasamak babaen ti naisasao wenno dagiti sabali pay a moda.”

Ti komunikasion ket makasapul ti mangipatulod, ti maysa a mensahe, ken ti maysa a mangawat, urayno ti mangawat saan nga adda wenno ammona ti panggep ti nangipatulod iti panawen ti pannakisinnarita; isunga ti komunikasion ket mabalin a mapasak iti ballasiw dagiti distansia iti panawen ken lugar. Ti komunikasion ket makasapul a dagiti makisinsinnarita aparido ket makibingayda iti lugar agpada a pakisinnaritaan. Ti proseso ti komunikasion ket malpasen kalpasan ti pannakaawat ti nangawat ti mensahe ti nangipatulod.

## Dagiti nagibasaran

* Daniel Chandler, "Ti Transmision a Modelo ti Komunikasion", Aber.ac.uk

## Adu pay a mabasbasa
* Innis, Harold. *Imperio ken dagiti Komunikasion*. Rebision babaen ni Mary Q. Innis; pangyuna abalikas babaen ni Marshall McLuhan. Toronto, Ont.: Unibersidad ti Toronto a Pagmalditan, 1972. xii, 184 p. *N.B*.: "Ditoy ket [i.e. Innis] isu ti nangirang-ayanna ti bukodna ateoria a ti pakasaritaan dagiti imperio ket adu a naikeddenganna ti kasayaat dagiti pamay-an ti komunikasionda."--manipud tiliud nga aklub ti libro pbk. ed.  pbk 

## Dagiti akinruar a silpo
Makan

Ti **makan** (wenno taraon, kanen, sida) ket isu ti aniaman a sustansia nga ibusen tapno mangted ti nutrision a suporta para iti bagi. Daytoy ket kadawyan a manipud kadagiti mula wenno ayup, ken aglaon kadagiti kammasapulan a nutrimento, a kas dagiti karbohidrato, dagiti taba, dagiti protina, dagiti bitamina, wenno dagiti mineral. Ti sustansia ket kanen ti maysa nga organismo ken maipanto kadagiti selula ti organismo tapno makapataud iti enerhia, a mangtalinaay ti biag, wenno agparugso ti idadakkel.

Iti pakasaritaan, ti tao ket gumun-od ti makan babaen kadagiti dua a pamay-an: ti panaganup ken panagburas, ken agrikultura. Ita nga aldaw, kaaduan ti enerhia ti makan nga ib-ibusen babaen ti populasion ti lubong ket ipaay babaen ti industria ti makan.

## Dagiti nota

## Adu pay a mabasbasa
* Collingham, E. M.:  *Ti Raman ti Gubat: Maikadua a Gubat ti Sangalubongan ken ti Pannakigubat para iti Makan* (2011)
* Katz, Solomon: *Ti Ensiklopedia ti Makan ken Kultura*, (Scribner, 2003)
* Marion Nestle: *Politika ti Makan: Kasano a ti Industria ti Makan ket Impluensianna ti Nutrision ken Salun-at*, Dagiti Pagmalditan ti Unibersidad ti California, nabaliwan ken naipadakkel nga edision idi 2007, 
* Mobbs, Michael: *Matalinaay a Makan* Sydney: NewSouth Publishing, 2012.  

## Dagiti akinruar a silpo
Tinapay

Ti **tinapay** ket nangruna a makan a naisagana babaen ti panagiyurno iti masa ti arina ken danum. Daytoy ket nadayeg iti sangalubongan ken maysa kadagiti kaduogan a makmakan iti lubong. 

Dagiti awan inngana a panaglalaok kadagiti nadumaduma a kita ti arina, ken dagiti naggigiddiat a kaadu kadgiti mailimug, ket nagresultaan dagiti adu a kita, suksukog, kadakkel, ken linabag a magun-od iti lawlaw ti lubong.  Daytoy ket mabalin a mapaanginan babaen kadagiti nadumaduma a proseso manipud ti panag-usar kadagiti masna a rumrumsua a mikrobio aginggana kadagiti nangato ti presionna nga artipisial a panagpaangin iti las-ud ti panangisagana ken/wenno panangiyurno, wenno ibati a saan a maanginan. Adda dagiti adu a kita dagiti mainayon a mabalin a mausar, manipud kadagiti prutas ken bukbukel a makan aginggana kadagiti nadumaduma a taba, aginggana kadagiti kimiko a mainayon a mangpasayaat ti nanam, linabag, maris, and/wenno kapaut ti pannakaidulin. 

Ti tinapay ket mabalin a maipakan kadagiti nadumaduma a porma iti aniaman a pannangan iti aldaw, mabalin a makan a kas kankanen, ken mabalin pay a mausar a kas limug kadagiti sabali a panangisagana ti luto. A kas maysa a nangruna a makan iti sangalubongan, ti tinapay ket nagbalinen a naisangayan iti labes ti nutrision, a rimmang-ay kadagiti banag kadagiti rito ti relihion, sekular a maipapan ti kultura a biag, lken pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Soya

Ti **soya** wenno **bukel ti soya** (***Glycine max***) ket sebbangan ti legume a patneng iti Daya nga Asia, daytoy ket kaaduan a nataltalon para iti makan a bukelna nga adu pay ti pakausaranna. Ti mula ket naiklase a kas asete ti bukel babaen ti Gunglo ti Taraon ken Agrikultura ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.

Ti awan tabana a kanen a soya ket adu ken nalaka a taudan ti protina para kadagiti lamut ti ayup ken dagiti adu makmakan; Ti asete ti nateng ket ti sabali pay a produkto iti panagproseso ti apit a soya. Kas pagarigan, dagiti produkto ti soya a kas ti linabag a protina ti nateng ket limug kadagiti adu a karne ken dagiti analogo ti paggatasan. Ti soya ket mangpataud kadagiti ad-adu a protina iti tunggal maysa nga acre ngem dagiti aniaman a panagusar iti daga.


File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti obra a nadakamat
*

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
*
Saba

Ti **saba** ket maysa a makan a prutas a napataud babaen dagiti nadumaduma a kita ti dakkel a hierba dagiti agsabsabong a mula ti henero ti *[[Musa (henero)|Musa]]*. (Kadagiti sabsabali a pagilian, dagiti saba ket naus-usar para iti panagluto ken mabalin a matawagan kadagiti plantain.) Ti prutas ket adda dagiti nadumaduma a kadakkel, maris ken katangken,ngem kadawyan daytoy nga immatiddog ken killo, nga addaan ti nalamuyot a lasag ken nabaknang iti almidon a mabalin a  naukisan iti duyaw, morado wenno nalabbaga no naluom. Dagiti bunga ket dumakkelda nga agririmpuok nga agbitbitin kadagiti rimpuok manipud ti ngato ti mula. Gangani amin a moderno a makan a partenokarpiko (awan bukel) a sabsaba ket nagtaud kadagiti dua a naatap a sebbangan ti– *[[Musa acuminata]]* ken *[[Musa balbisiana]]*. Dagiti  sientipiko a nagan kadagiti kaaduan a nataltalon a saba ket ti *Musa acuminata*, *Musa balbisiana*, ken *Musa* × *paradisiaca* para iti hibrido ti *Musa acuminata* × *M.&nbsp;balbisiana*, depende kadagiti bukodda a henomiko a pakabuklan. Ti duog a sientipiko a nagan a *Musa sapientum* ket saanen a naus-usar.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Mais

Ti **mais** ket dakkel nga agbukbukel a mula a minuyongan babaen dagiti patneng a tattao idiay Mesoamerika kadagiti prehistoriko a panawen. Ti adu ti bulongna nga ungkay nga agpatpataud kadagiti salapi nga aglaon ti bukel, a tinawtawagan kadagiti maripegpeg. Dagiti maripegpeg ti mais ket inus-usar iti panagluto a kas atole. Dagiti Olmec ken dagiti Maya ket minuyonganda dagiti nadumaduma a kita kadagiti amin a Mesoamerida, linutluto, giniling wenno naproseso babaen ti nikstamalisasion. Idi rugi ti agarup a 2500 BC, ti apit ket naiwarwaras iti kaaduan ti Kaamerikaan. Ti rehion ket nakaparang-ay kadagiti pagtagilakuan a naibatay dagiti sobra ken dagiti nadumaduma a kita dagiti maapit a mais. Kalpasan ti isasangpet dagiti Europeano iti Kaamerikaan idi naladaw a maika-15 ken nasapa a maika-16 a sigsiglo, dagiti eksplorador ken agtagtagilako ket nangipanda kadagiti mais idiay Europa ken impakaammoda kadagiti sabsabali a pagilian. Ti mais ket naiwarwaras kadagiti dadduma a pset iti lubong gapu ti abilidadna nga agtubo kadagiti nadumaduma a klima. Dagiti nabaknang iti asukar a kita a tinawtawagan iti nasam-it a mais ket kadawyan dagitoy a tinaltalon a maipakan iti tao, bayat a dagiti kita ti talon a mais ket inus-usar a pangipakan kadagiti ayup.

Ti mais ket isu ti kaaduan a naimulmula nga apit ti bukbukel iti Kamerikaan, nga adda dagiti 332 a riwriw a metriko tonelada a tinawen a tinaltalon idiay Estados Unidos. Agarup a 40% iti apit — 130 riwriw a tonelada — ket inus-usar para iti mais nga etanol. Ti Transhenetiko a mais (henetiko a nabaliwan a mais) ket nakabuklan ti 85% kadagiti mais a naimulmula idiay Estados Unidos idi 2009.

## Dagiti nagibasaran

*Aureliano Brandolni, Andrea Brandolini. *[http://www.asa-press.com/l-mais.html Il mais idiay Italia: storia naturale e agricola] * XII+370 pampanid ken 80 a namarisan a pampanid. CRF press. Bergamo, Italia, 2006.
* Ferro, D.N. ken ni Weber, D.C. Panagtaripato kadagiti Peste ti Nasam-it a Mais idiay Massachusetts

## Dagiti akinruar a silpo
Limon

Ti **limon** (*Citrus x limon*) ket maysa a bassit kankanayon a berde a mula a patneng iti Asia, ken ti immitlog a duyaw a prutasna. Ti prutas ket inus-usar para iti panagluto ken dagiti pay saan a panggep ti pangluto iti amin a sangalubongan, naipangpangruna ti tubbogna, ngen ti lasagna ken ti ukisna (nanam) ket inus-usar pay iti panagluto ken panagiyurno. Ti tubbog ti limon ket agarup a 5% aginggana ti 6% a sitriko asido, a mangited ti limon iti naalsen a nanamna. Ti naisangayan a naalsem a nanam ti limon ket mangaramid daytoy a nangruna limug kadagiti mainum ken makmakan a kas ti limonada.

## Pakasaritaan
Misterio ti taudan ti limon, uray no naipagpagarup a dagiti limon ket immunada a naimula idiay Akin-abagatan nga India, akin-amianan a Burma, ken Tsina. Ti panagadal ti henetiko a taudan ti limon ket naireporta a daytoy ket  hibrido a baetan ti naalsem a narangha ken citron.

Dagiti limon ket ammo babaen dagiti Hudio iti Herusalem, nga isuda segun ken ni Josefo, ket binatbatuda ti nagkamkamali a padi idi las-ud ti piesta idi tawtawen ti 90 BC, urayno ti Hudio a tradision ket mangtalinaay a daytoy ket naaramid nga inusar dagiti citron, a saan a dagiti limon. Simrekkda idiay Europa idiay asideg ti akin-abagatn nga Italia iti saan a naladladaw ngem umuna a siglo AD, idi las-ud ti panawen ti Taga-ugma a Roma. Nupay kasta, dagitoy ket san nga adu a naimuymuyongan. Naipayammo kalpasanna daytoy idiay Persia ken kalpasanna idiay Irak ken Ehipto idi agarup a 700 AD. Ti limon ket immuna a nairehistro iti literatura iti maysa a maika-10 a siglo a treatado ti Arabiko iti panagtaltalon, ken inus-usar pay idi a kas maysa nga ornamental a mula kadagiti nasapa nga Islamiko a hardin. Daytoy ket adu a naiwarwaras iti amina nga Arabiko alubong ken ti rehion ti Mediteraneo idi baetan ti 1000 ken 1150.

Ti immuna nga adu a pannakaimulmula dagiti limon idiay Europa ket nangrugi idiay Genoa idi tengnga ti maika-15 a siglo. Kalpasan daytoy ti limon ket naipayammo idiay Kaamerikaan idi 1493 idi ni Christopher Columbus ket nangiyeg kadagiti bukel ti limon idiay Hispaniola kadagiti panagbanbaniagana. Ti Kastila a panagrukma iti amin a Baro a Lubong ket nangtulong ti pannakaiwarwaras dagiti bukel ti limon. Daytoy ket nangruna nga inus-usar a kas ornamental a mula ken para iti medisina. Idi maika-19 a siglo, dagiti limon ket kaaduanen a naimulmula idiay Florida ken California.

Idi 1747, dagiti eksperimento ni James Lind kadagiti marino a nagsagsagaba iti eskorbuto ket nairamraman ti panagnayon ti tubbog ti limon kadagiti kankanenda, urayno ti bitamina C ket saan pay idi ng ammo.

Ti taudan ti balikas a *limon* ket mabalin a ti Tengnga a Daya. Ti maysa kadagiti kasapaan a pannakaibagbaga ti "limon" ket nagparang iti maysa a dokumento idi 1420–1421. Ti balikas ket naala manipud iti Duog a Pranses ti *limon*, isu a ti Italiano ket *limone*, manipud iti Arabiko ti *laymūn* wenno *līmūn* ليمون, ken manipud iti Persiano ti *līmūn* لیمو, ti sapasap a termino ti citrus a prutas, a kapadpada daytoy ti Sanskrio ti निम्ब (nimbū, “dalayap”).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Presidente iti Estados Unidos

Ti **Presidente iti Estados Unidos iti Amerika** (, POTUS) ket isu ti daulo ti estado ken daulo ti gobierno iti Estados Unidos. Ti presidente ket isu ti mangidaulo ti ehekutibo a sanga iti pederal a gobierno ken isu ti agbilbilin a pangulo ti Siiigam a Buyot iti Estados Unidos.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Ehekutibo nga Opisina ti Presidente  
* White House
Bise gobernador

Ti **bise gobernador** wenno **teniente gonernador** ket maysa a nangato nga opisial iti estado, ti husto a papelna ken ranggo ket agdumaduma babaen kadagiti sabali a pagturayan, ngem kankanayon nga isu ti deputado wenno teniente iti/wenno nairanggo iti baba ti gobernador — ti "maikadua nga agbilbilin". Kadagiti adu nga estado ti Mankomunidad ti Pagpagilian , ti bise gobernador ket isu tirepresentatibolieutenant governor is the representative of the monarkia ken agtigtignay a kas ti nominal a hepe nga ehekutibo nga opisial ti estado, probinsia wenno teritorio a nakaawatanda iti pannakaidutok, urayno babaen ti taripnong ti bise gobernador ketmabalin nga agbilin ti husto nga ehekutibo a bileg iti primero iti maysa a probinsia.
Binomio a nomenklatura

Ti **binomio a nomenklatura** (wenno **dua-nagan a nomenklatura**) ket isu ti pormal a sistema a panagnagan kadagiti sebbangan kadagitiamin a sibibiag a banag babaen ti panangited iti tunggal maysa iti nagan a binuklan ti dua a paset, dagitoy dua a nagan ket agus-usar kadagiti porma ti Latin a gramatika, urayno bamalin a maibatay dagitoy manipud kadagiti sabali a pagsasao. Dagiti kastoy a nagan ket tinawtawagan ti **dua a nagan** , ti **sientipiko a nagan**; wenno tinawtawagan pay daytoy ti saan a pormal a **nagan a Latin**. Ti umuna apaset ket mangilasin ti henero a pakaitagikuaan ti sebbangan; ti maikadua a paset ket pakailasinan ti sebbangan iti kaunegan ti henero. Kas pagarigan, ti tattao ket tagikua ti henero ti *Homo* ken iti kaunegan ti henero ti sebbangan ti *Homo sapiens*. Ti *pormal* a pangyuna daytoy a sistema itipananginagan kadagiti sebbanagn ket naipammadayaw iti Sueko a sientista ani Carl Linnaeus, a nagtaudan kadagiti obrana iti  *[[Species Plantarum]]* idi 1753. 

## Dagiti nota ken nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti Panagamiris ti Bilohiko  a Nomenklatura
* Thi Pagsasao ti Hortilultura 
*
Sinonimo (taksonomia)

Iti sientipiko a nomenklatura, ti **sinonimo** ket isu ti sientipiko a nagan a maipakat iti maysa a takson a pakaibagaan babaen ti sabali a a sientipiko a nagan, urayno dagiti soologo ket sabali  ti panagusarda ti termino. Kas pagarigan, ni Linnaeus ket isu idi ti immuna a nangited iti sientipiko a nagan iti Norway spruce, a tinawaganna iti *Pinus abies*. Daytoy a nagan ket saanen a maus-usar: daytoy itan ket kapada a nagan ti agdama a sientipiko a nagan iti *Picea abies*.

Saan a kasla dagiti sinonimo kadagiti sabali a konteksto, iti taksonomia ti sinonimo ket saan a mabalin a maipasinnukat iti nagan a sinonimo daytoy. Ititaksonomia, dagiti sinonimo ket saanda nga agpapada, ngem addaanda kadagiti sabali a kasasaad. Iti sapasap, para iti ania man a takson nga adda iti naisangayan a patingga ti panangipalpalawag dagiti taksonomiko a grupo dagiti organismo, ti puesto ken ranggo ti sientipiko a nagan ti maikeddeng a husto iti ania man a mait-ited. Ti sinonimo ket kankanayon a sinonimo ti sabali a sientipiko a nagan ken nasken a saan nga adda iti pannakapaadayo.

## Dagiti nagibasaran
Taga-ugma a Griego

Ti **Taga-ugma a Griego** ket isu ti porma ti pagsasao a Griego nga inus-usar kadagidi las-ud ti paset ti panawen iti sangapda ti c. maika-9 – maika-6 a siglo BC, (naamammuan nga Arkaiko), ti c. maika-5 – maika-4 a siglo BC (Klasiko), ken ti  c. maika-3 a siglo BC – maika-6 a siglo AD (Helenistiko)  iti taga-ugma a Gresia ken ti taga-ugma a lubong. Daytoy ket inunaan idi maika-2 a milenio BC babaen ti Misenio a Griego.  Ti pagsasao ti Helenistiko a paset ket naamammuan a kas ti Koine (sapasap) wenno Biblikal a Griego, bayat a ti pagsasao manipud iti naladaw a paset ti panawen ken dagiti simmaruno ket awan unay dagiti paggiddiatanna manipud iti Mediebal a Griego. Ti Koine ket naikedkeddeng a kas maysa a naisina a naipakasaritaan nga agpang, urayno ti immununa a pormana ket asideg a kapadpadana ti Klasiko. Sakbay ti Koine a paset ti panawen, ti Griego iti klasiko ken dagiti nasapsapa pay a paset ti panawen ket mangiramraman kadagiti dialekto.

Ti Taga-ugma a Griego ket isu idi ti pagsasao ni Homero ken dagiti historiador, dramaturgo, ken pilosopo ti klasiko nga Atena. Daytoy ket nakaited kadagiti adu a balikas iti Ingles a bokabulario ken alagaden a gandat iti panagadal kadagiti adu a patakder ti edukasion iti Laud manipud idi Renasimiento. Daytoy nga artikulo ket nangruna laeng nga aglaon ti pakaammo a maipangge ti Epiko ken Klasiko a paset to daytoy a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti online a rekurso ti Griego 
* Dagiti Swadesh a batayan a balikas ti Taga-ugma a Griego
Pamilia ti pagsasao

Ti  **pamilia ti pagsasao** ket isu ti grupo dagiti pagsasao a maikabagian babaen ti tinaudan manipud iti maysa a puonan, a tinawtawagan ti proto-pagsasao iti dayta a pamilia, ti termino a 'pamilia' ket nagtaud manipud iti puonan a modelo iti taudan ti pagsasao iti naipakasaritaan a lingguistika, nga agus-usar iti insasao a mangpada kadagiti pagsasao ti tao iti bilolohiko a puonan ti pamilia, wenno iti maysa a sumarsaruno a panagbalbaliw, iti sebbangan iti maysa a pilohenetiko a puonan iti ebolusionario a taksonomia. Awan ti pudno a biolohiko a pannakaikabagian a baetan dagiti agsasao a maibagbaga iti daytoy nga insasao.

Manipud idi 2009, ti SIL Ethnologue ket nangikatologo kadagiti 6,909 a sibibiag a pagsasao.  Ti "sibibiag a pagsasao" ket isu ti nawatiwat a naus-usar a kas nangruna a porma iti pannakisinnarita babaen ti naisangayan a grupo dagiti sibibiag a tao. Ti apag-isu a bilang dagiti sibibiag a pagsasao ket aggigiddiat manipud iti 5,000 aginggana ti 10,000, segun ti sapasap a kasayaat ti panangipalpalawag ti maysa a tao iti "pagsasao", ken iti maysa a naisangayan no kasano ti panangidasig kadagiti dialekto.  Adu pay dagiti natayen ken awanen a pagsasao.

Ti pannakaikameng dagiti pagsasao iti isu met laeng a pamilia ti pagsasao ket maipatakder babaen ti komparatibo a lingguistika. Dagiti anak a pagsasao ket naibagbaga nga adda dagiti henetiko wenno henelohiko a pannakaikabagian; ti immuna a termino a naibagbaga ket ad-adu a moderno , bayat a ti naudi a naibaga ket ad-adu a tradisional. Ti ebidensia ti linguistiko a pannakaikabagian ket makita iti mapalpaliiw a pakabingayan a panakailasin a saan a naigupit iti  panagbulod.
Ti henelohiko a pannakaikabagian dagiti pagsasao nga adda ket makibinningayda ti pannakatalinaay, dagitoy dagiti langa iti proto-pagsasao a saan a maipalawag babaen ti pannakairana wenno panagbulod. Ti pannakaikameng iti maysa a sanga wenno grupo iti kaunegan ti pamilia ti pagsasao ket nabangon babaen dagiti pakibingayan a panagbaparo, isu daytoy dagiti sapasap a langa kadagitoy a pagsasao a mabirukan iti sapsap a puonan iti intero a pagsasao. Kas pagarigan, dagiti Hermaniko a pagsasao  ket dagitoy ti "Hermaniko" a nakibinningay ti bokabulario ken dagiti gramatiko a langa a naipampamattian nga adda iti Proto-Indo-Europeano a pagsasao. Dagitoy a langa ket naipammatian a dagiti baro nga panagpabaro a napasamak iti Proto-Hermaniko, ti tinaudan ti Proto-Indo-Europeano nga isu idi ti tinaudan kadagiti amin a Hermaniko a pagsasao.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
* Etnologo
Obserbatorio dagiti Pagsasao

The **Obserbatorio dagiti Pagsasao** wenno **Obserbatorio ti Linguaesperio** (wenno "Observatoire", kapadpada ti kasisigud a nainkalintegan a titulona iti Pranses: Observatoire Linguistique) ket isu ti transnasional a network ti panagsukisok ti lingusitika. Napartuat idi daytoy idiay Quebec idi 1983 ket nabangon ken nairehistro idi idiay Normandy a kas maysa a saan nga agganganansia a gunglo, babaen idi ti honorario a presidensia ni Léopold Sédar Senghor, ti mannaniw ti pagsasao a Pranses ken ti immuna a presidente iti Senegal. Ti nangibangon a direktorna ket ni David Dalby, dati a direktor iti International African Institute ken emirato nga agbasbasa idiay Unibersidad ti Londres, ken ti immuna idi a sekretariona ti panagsukisok ket ni Philippe Blanchet, ti maysa a mannaniw ti pagsasao a Provençal ken agdama a propesor iti Sosiolingguistika idiay Unibersidad ti Rennes. Manipud idi 2010, ti deputado a direktor ken webmaster ti obserbatorio ket ni Pierrick le Feuvre, ken ti mangipangulo iti konsilo ti panagsukisok ket ni Roland Breton, emerito a propesor idiay Unibersidad ti Paris VIII. Ti sentro a pagsukisokan ti Obserbatorio ket agdama a naikuartel idiay Kappon ti Europa, idiay Carmarthenshire, Gales (UK) ken idiay Paris. Ti titulona iti Gales ket **Wylfa Ieithoedd**, literal ti a kaibuksilan ti "Obserbatorio dagiti pagsasao", ken ti agipabpablaak a kumaduanna (idiay pay Gales) ket ti **Gwasg y Byd Iaith**, kas iti "Linguaesperio a Pagmalditan" wenno literal a "Pagmalditan iti lubong dagiti pagsasao".

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Manipud idi Mayo 2011, ti Obserbatorio dagiti Pagsasao  ket mangited kadagiti nawaya a pangserrek iti online para iti agdama a panagsukisok ken reperensia iti Observatoire linguistique /Obserbatorio dagiti Pagsasao, a mairaman ti kompleto a panagkodigo  a gatad ti pagsasao kadagiti pagsasao iti lubong (LS-2010, nga adda iti dagup ti sumurok a 32,800 a naikodigo a naikabkabil ken sumurok a 70,900 a linguistiko a nagnagan) ken dagiti linaon ti kasisigud a *Rehistro ti Linguesperio kadagiti Pagsasao iti Lubong ken Dagiti KOmunidad ti Bitla* (LS-2000).
Encyclopædia Britannica

Ti ****** wenno iti Ilokano ket **Ensiklopedia Britanika** (Latin para iti "British Encyclopaedia"), ket inpablaak babaen ti Encyclopædia Britannica, Inc., ket maysa a sapasap a pakaammo nga ensiklopedia iti pagsasao nga Inggles. Daytoy ket naisursurat ken agtultuloy napabpabaro babaen dagiti agarup a 100&nbsp;nga agnanayon nga editor ken sumurok a 4,000&nbsp;nga agpadpadawat, a makairaman kadagiti 110 a nagunggunaan ti Premio Nobel ken dagiti lima nga Amerikano a Presidente. Daytoy ket naikedkeddeng a kas maysa kadagiti kasiriban nga ensiklopedia iti pagsasao nga Inggles.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Opisial a sitio
Bise Presidente ti Estados Unidos

Ti **Bise Presidente ti Estados Unidos** ket isu ti maikadua a kangatuan nga opisina ti publiko a pinartuat babaen ti Batay-linteg ti Estados Unidos. Ti Bise Presidente, a kaduana ti Presidente iti Estados Unidos, ket saan a dagus a binutosan babaen ti tattao babaen ti Elektoral a Kolehio opisina iti uppat a tawen a termino. Ti Bise Presidente ket ket isu ti umuna a iti linia a panagsasaruno ti presidente, ken agbalinto a Presidente iti pannakagteng ti ipupusay, panagikkat, wenno pannakaikkat ti Presidente.

Babaen ti Batay-linteg ti Estados Unidos, ti Bise Presidente ket isu ti **[[Presidente iti Senado#Estados Unidos|Presidente ti Senado ti Estados Unidos]]**.

## Kitaen pay
* Listaan dagiti Bise Presidente iti Estados Unidos

## Dagiti nota ken nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*

## Dagiti akinruar a silpo

* Website ti Bise Presidente ti Estados Unidos
Pilid

Ti **pilid** ket isu ti nagtitimbukel a komponente a naikeddeng nga agtayyek iti maysa a bering a pagtayyekan. Ti pilid ket maysa kadagiti kangrunaan a komponente iti pilid ken burayongan a maysa kadagiti innem a simple a makina. Dagiti pilid, a mairaman dagiti burayongan, ket mangpalubos ti nalaka a panaggunay kadagiti nadagsen a banag a mangpalaka ti panangiyakar wenno panangilugan bayat a mangsupsuporta ti karga, wenno mangaramid iti panagobra dagiti makina. Dagiti pilid ket inus-usar pay para kadagiti dadduma a panggep, a kas iti manibela ti barko, manibela, pagdamilian a pilid ken bolante.

Dagiti kadawyan a kas pagarigan ket mabirukan kadagiti pagipakatan ti pagluganan. Ti pilid ket nasayaat a mangpabassit ti rasras babaen ti panapalaka ti panaggunay babaen ti panagtulatid a maikuyog ti panagusar kadagiti burayongan. Tapno dagiti pilid ket agtulatiddda, ti kanito ket masapul a maipakat iti pilid iti pagtayyekanna, babaen iti grabidady, wenno babaen ti panangipakat iti sabali nga akin-ruar a puersa wenno panangipusipos a puersa.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
* Ti Kaduogan a Natarikayo a Pilid . Museo ti Siudad iti Ljubljana. Naala idi 31 Enero 2012.
Heometria

Ti **heometria** (; *-* "daga", ** "panagrukod") ket maysa a sanga ti matematika a maipanggep kadagiti salusod ti sukog, size, relatibo a puesto dagiti pigura, ken dagiti tagikua ti limbang. Ti matematiko nga agob-obra iti pagobraan iti heometria ket tinawtawagan ti heometro.  Ti heometria ket nawaya a rimsua manipud kadagiti nadumaduma a kultura kas maysa a bagi iti praktikal a pannakaammo a maipanggep kadagiti katiddog, dagiti kalawa, ken dagiti tomo, nga addan kadagiti rimrimmuar nga elemento ti pormal a siensia ti matematika iti Laud iti nasapsapa a kas kenni Thales (maika-6 a siglo BC).  Babaen idi maika-3 a siglo BC ti heometria ket naikabil iti maysa a aksiomatiko a porma babaen ni Euklides, a ti Euklideo a heometria ket nakaited ti alagaden para kadagiti sumakbay a siglo. Ni Arkimedes ket nangiparang-ay kadagiti nasayaat a pamay-an para iti panagkarkulo kadagiti kalawa ken dagiti tomo, nga iti kaaduan a waya ket nakaipakauna ti moderno nga integral a kalulo.  Ti pagobraan ti astronomia, a naipangangruna ti panangimapa kadagiti puesto dagiti bituen ken dagiti planeta iti nainlangitan a timbukel ken ti panangipalawag ti pannakaikabagian a nagbaetan dagiti pananggunay dagiti nainlangitan a bagi, ket nagserbi a kas maysa a nagruna a taudan kadagiti heometriko aparikut idi las-ud ti simmaruno a maysa ket kagudua a milenia.  Ti heometria ken astronomia ket naikeddeng idi iti klasiko a lubong a kas paset ti Quadrivium, ti maysa a sanga dagiti pito nga liberal nga arte a naikedkeddenga a kammasapulan a laingan ti maysa a nawaya.

## Dagiti nagibasaran

### Dagiti nota

## Dagiti taudan
* Boyer, C. B. *Ti Pakasaritaan ti Matematika*, Maikadua nga ed. rev. babaen ni Uta C. Merzbach. New York: Wiley, 1989  (1991 pbk ed. ).
* Nikolai I. Lobachevsky, Pangeometria, Agipatpatarus ken Editor: A. Papadopoulos,  Dagiti Serie ti Tawidan ti Europeano a Matematika, Tomo 4, Kagimongan ti Europeano a Matematiko, 2010.

### Bibliograpia
* Mlodinow, M.; *Ti tawa ni Euklides (ti sarita ti heometria manipud ladagiti paralelo a linia aginggana ti geometry from parallel lines to hiperespasio)*, UK edn. Allen Lane, 1992.

## Dagiti akinruar a silpo
Armas

Ti **armas**, wenno **igam** ket ti aniaman nga instrumento nga inus-usar tapno mangulpit ti dadael wenno makadangran kadagiti sibibiag a parsua, dagiti estruktura, wenno dagiti sistema. Dagiti armas ket inus-usar a mangpa-adu ti resulta ken kasayaat dagiti tignay a kas ti panaganup, krima, panangipatungpal iti linteg, bukod a panagsalaknib, ken pannakigubat. Iti nalawlawan a kontesto, dagiti armas ket mabalin a maipagarup a mairaman ti aniaman nga inususar tapno makagun-od ti estratehiko, material wenno isip a panangatiw iti maysa a kabusor.

Bayat a dagiti ordinario a banag a kas dagiti bislak, batbato, dagiti lugan, wenno dagiti lapis ket mabalin a mausar a kas dagiti armas, adu dagiti naigaara a maidaremdem para iti panggep – a maisakup manipud kadagiti implemento a kas dagiti pang-or aginggana kadagiti espada ken dagiti paltog ken dagiti komplikado a moderno nga interkontinental a balistiko a misil, biolohiko ken dagiti siberarmas.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Komiks

Ti **komiks** ket maysa a pamay-an a panangiyebkas a mangiyebkas kadagiti kapanunotan babaen dagiti ladawan, a kankanayon a kakkuyog iti teksto wenno dagiti sabali a porma iti makitkita a pakaammo. Ti komiks ket kankanayon a makaala ti porma kadagiti agsasaruno nga agkukuyog a pangigiddiatan kadagiti sangkabenneg dagiti ladawn.  Kankanayon nga adda dagiti teksto a kas dagiti palobo ti bitla, dagiti naisursurat, ken dagiti pagangayan ti uni ("onomatopoeia") a mangipakita ti dialogo, salaysay, wenno dadduma pay a pakaammo.  Dagiti elemento a kas ti kadakkel ken ti puesto dagiti sangkabenneg ket mangtengngel ti akkaw ti salysay.  Ti panagkartunista ken dagiti kapada a porma ti panangiladawn ket isu dagitoy ti kadawyan a pamay-an ti panagaramid ti ladawan iti komiks; ti *[[fumetti]]* ket maysa a porma nga agus-usar kadagiti potograpiko a ladawan.  Dagiti kadawyan a porma ti komiks ket mairaman dagiti benneg ti komiks, editorial ken dagiti makaang-angaw a kartun, dagiti komiks a libro, dagiti grapiko a nobela ken dagiti komiks ti web.  Manipud idi naladaw a maika-20 a siglo, dagiti libruen a tomo a kas dagiti grapiko a nobela, dagiti komiks nga album, ken ti *[[tankōbon]]* ket nagbalinda nga immad-au a nadayeg.

Ti pakasaritaan ti komiks ket simmursurot kadagiti nadumaduma a dalan kadagiti nadumaduma a kultura.  Babaen idi tengnga ti maika-20 a siglo, ti komiks ket nagbalinen a nadayeg idiay Estados Unidos, lumaud nga Europa (a naisangayan idiay Pransia ken Belhika), ken idiay Hapon.  Dagiti Europeano a komiks ket tumugot ti pakasaritaanna kadagiti benneg ti kartun ni Rodolphe Töpffer kadagiti tawen ti 1830, ken rimmang-ay kalpasan ti panagballigi dagiti benneg ti tawtawen ti 1920 a kas ti *[[Ti Panagsubok ti Kabaelan ni Tintin|Tintin]]*.  Ti Amerikano a komiks ket rimsua idi a kas maysa a tipkel a pamay-an idi nasapa a maika-20 a siglo iti panagrugi dagiti warnakan a benneg ti komiks; ti magasin a kita dagiti komiks a libro ket isu ti simmaruno idi tawtawen ti 1930.  Ti Hapon a komiks ken ti panagkartunista () ket tumugot ti pakasaritanna iti maika-13 a siglo. Dagiti moderno a benneg ti komiks ket rimsua idiay Hapon idi nasapa a maika-20 a siglo iti panagtulad kadagiti benneg ti Akinlaud a komiks, ken babaen idi tawtawen ti 1930, ket kadawyan a nagbalin nadayeg dagiti komiks a magasin ken dagiti urnong ti libro.  Ti panawen kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nakakita ti kinadayeg dagiti kartunista a kas ni Osamu Tezuka ken nagiturong ti napardas a panagpaadu ti kadayeg dagiti komiks ti Hapon.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
Tulag ti Versailles

Ti **Tulag ti Versailles** (Pranses: *Traité de Versailles*) ket maysa kadagidi tulag ti kappia idi nagpatingga ti Umuna a Sangalubongan a Gubat. Daytoy ti nangipatingga ti kasasaad iti gubat a nagbaetan ti Alemania ken dagiti Bileg ti Aliado. Daytoy ket napirmaan idi Hunio 28 1919, ti apag-isu a lima a tawen kalpasan ti pannaka-asasinado ni Arkduke Franz Ferdinand. Dagiti sabali a Sentral a Bileg iti bangir ti Alemania iti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket naibinglay kadagiti sabali a tulagan. Urayno ti panangisardeng ti gubat, a napirmaan idi Nobiembre 11 1918, ket isu daytoy ti pudno a nangisardeng ti panaglalaban, daytoy ket nagpaut ti innem a bulan kadagiti tinnulagan idiay  Konperensia ti Kappia ti Paris ti pannakalpas ti ti tulagan ti kappia. Ti tulagan ket nairehistro idi babaen ti Sekretario ti Liga ti Pagpagilian idi 21 Oktubre 1919, ken naimaldit kadagidi *[[Dagiti Serie ti Tulag|Serie ti Tulag]] Ti Liga ti Pagpagilian *.

## Dagiti nota

; Dagiti dakamat

## Dagiti nagibasaran
*
*Bell, Dagiti Taudan ti Makadua a Sangalubongan a Gubat

## Adu pay a mabasbasa
**Ti Tulag ti Versailles: Ti Panagrepaso Manen Kalpasan ti 75 a Tawtawen*, Boemeke, Manfred F., Gerald D. Feldman, ken ni Elisabeth Gläser, dagiti nagsurat. Washington, DC: Naipakasaritaan a Patakder ti Alemania, 1998.

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Dagiti retrato ti dokumento
Reporma ti Protestante

Ti **Reporma ti Protestante** ket isu idi ti panagsisina iti kaunegan ti Lumaud a Kristianidad nga inrugi babaen ni John Wycliffe, Jan Hus, Martin Luther, John Calvin, ken dagiti nasapa pay a Protestante. Daytoy ket nairugi babaen ti ti panangipablaak idi 1517 ti Siam a pulo ket Lima a Tesis ni Luther. Dagiti ganetget ti kinabukbukodan a nanginagngana dagiti "agrepreporma", a saan a nangayat kadagiti ("nagprotesta") doktrina, dagiti rito, panangidaulo, ken eklesiastiko nga estruktura iti Romano Katoliko a Simbaan, ket nakaiturongan ti pannakapartuat dagiti baro a nailian  a simbaan ti Protestante. Ti Repormasion ket rinugian idi dagiti nasapsapa a pasamak iti kaunegan ti Europa, a kas ti Nangisit a Patay ken ti Lumaud a Panagsisina, a nkadadael kadagiti pammati ti tao iti Katoliko a Simbaan ken ti Kinapapa a nangituray daytoy. Daytoy ken dagiti pay dadduma a banag a kas ti pannakaiwarwaras dagiti kapanunotan ti Renasimiento ken dagiti inbension, a kas ti inbension ti pagmalditan,ken ti pannakarebba ti Dumaya nga Imperio ti Romano, ket nangited ti pannakapartuat ti Protestantismo.

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran
*
*
* 
*
*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
*
* Arkibo ti Internet kadagiti Mainaig a Testo ken Dokumento
* Pagbasaan ti Repormasion ti maika-16 a Siglo 
*Ti Urnong ti Repormasion
Sereal

Dagiti **sereal** ken dagiti ruot (kamkameng ti monocot a pamilia ti Poaceae, nga ammo pay a kas ti Gramineae) a nataltalon para kadagiti makan a bukel ti bagasda (iti botanika, ti maysa a kita ti prutas a tinawtawagan ti caryopsis), a buklen ti endospermo, bungag, ken tuyo. Dagiti bukel ti sereal ket ad-adu a nataltalon ken mangited ti ad-adu nga enerhia ti makan iti sangalubongan ngem ti ania man a kita ti apit; isu a dagitoy ket dagiti nangruna nga apit.

Iti masna a pormada (a kas iti *[[sibubukel a bukel]]*), dagitoy ket nabaknang a taudan dagiti bitamina, dagiti mineral, dagiti karbohidrato, dagiti taba, dagiti lana, ken protina. Nupay kasta, no dagitoy ket mapapino babaen ti panagikkat ti tuyo ken bungag, ti mabatbati nga endospermo ket kaaduanna ti karbohidrato ken awan daytoy kadagiti kaaduan a sabsabali a taraon. Kadagiti dadduma nga agrangrang-ay a pagilian, ti bukel nga adda ti porma iti bagas, trigo, miho, wenno mais ket mangbukel ti kaaduan nga inaldaw a taraon. Kadagiti narang-ay a pagilian, ti panangan ti sereal ket kalalainganna laeng ken agdumaduma ngem adu met laeng.

Ti balikas a *sereal* ket nagtaud manipud iti *[[Ceres (Romano a mitolohia)|Ceres]]*, ti ngan ti Romano a diosa ti ani ken agrikultura.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Ruso a Rebolusion

Ti **Ruso a Rebolusion** ket isu ti naurnong a termino kadagiti serie ti rebolusion ti Rusia idi 1917, a nangsukto ti Sarista nga autokrasia ken nangiturongan ti pannakapartuat ti Ruso a SFSR. Ti Emperador ket napilitan a nagikkat iti saad ken ti duog a turay ket sinukatan babaen ti maysa a probisional a gobierno idi las-ud ti immuna a rebolusion idi Pebrero 1917 (Marso iti Kalendario a Gregoriano; ti naduduog a Huliano a kalendario ket isu ti inus-usar idi idiay Rusia iti dayta a panawenw). Iti maikadua a rebolusion, idi las-ud ti Oktubre, naikkat ti Probisional a Gobierno ken sinukatan ti maysa a gobierno ti Bolshevik (Komunista).

## Dagiti paammo

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* Acton, Edward, Vladimir Cherniaev, and William G. Rosenberg, eds. *Ti Nasken a Kakuyog ti Ruso a Rebolusion, 1914–1921* (Bloomington, 1997).
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*
* Ruso a Rebolusion ti 1917
Restorasion ti Meiji

Ti , naamammuan pay a kas ti  *Meiji Ishin*, *Rebolusion*, *Reporma* wenno *Panagpabaro*, ket isu dagidi nagsisinnarunuan ti paspasamak a nangipulang ti imperial a panagturay ti Hapon idi 1868 babaen ni Emperador Meiji. Dagiti gandat ti naipulang a gobierno ket naiyebkas idi babaen ti baro nga emperador iti  Sapata ti Dokumento ti Linteg. Ti Panangipulang ket nangiturongan kadagit adu a panagbalbaliw ti politikal ken soosial nga estruktura ti Hapon, ken naisangadpa ti naladaw nga Edo paset ti panawen (kankanayon a tinawtawagan ti Naladaw a Shogunato ti Tokugawa) ken ti rugi ti Meiji a paset ti panawen. Ti paset ti panawen ket gimmay-at manipud idi 1868 aginggana idi 1912 ken isu idi ti akinrebbeng ti pannkagteng ti moderno a a pagilian ti Hapon idi nasap a a maika-12 a siglo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkitektura ti Paset ti Panawen ti Meiji a Hapon (1868-1912)  
* Salaysay Ti Panawen ti Meiji a Panangipulang, 1868-1889
Nalatak a Depresion

Ti **Nalatak a Depresion** ket isu idi ti nakaro a sangalubongan nga ekonomiko a depresion iti dekada a sinaruno ti Sangalubongan a Gubat II. Ti pannakaitutop ti Nalatak a Depresion ket nagdumaduma kadagiti pagilian, ngem kaaduan kadagiti pagilian ket nangrugi idi 1930 ken nagpaut aginggana idi tawtawen ti 1930 wenno idi tengnga ti tawtawen ti 1940.  Daytoy idi ti kapautan, kaaduan, ken kakaruan a depresion iti maika-20 a siglo.

Iti maika-21 a siglo, ti Nalatak a Depresion ket kadawyan nga inus-usar a kas pagarigan no kasno ti kakaro ti panagsuek ti ekonomia ti lubong. Ti depresion ket nangrugi idiay Estados Unidos, kalpasan ti panagsuek dagiti presio ti kapuonan a mabalin a nangrugi idi Septiembre 4, 1929, ken nagbalin a damdamag iti sangalubongan gapu ti pannakatupa ti paglakuan ti kapuonan idi Oktubre 29, 1929 (ammo a Nangisit a Martes).

Ti Nalatak a Depresion ket adda dagiti nakadadael a pataud kadagiti pagilian a nabaknang ken napanglaw. Ti personal a matgedan, renta ti buis, dagiti ganansia ken dagiti presio ket simmuek, bayat a ti sangalubongan a panagtagilako ket simmuek babaen ti ad-adu ngem 50%. Dagiti awan ti trabahona idiay Estados Unidos ket ngimmato iti 25%, ken adda dagiti pagilian a ngimmato iti nagatngato ngem 33%.

Dagiti siudad iti sangalubongan ket narigatanda unay idi, a naipangpangruna kadagiti nagkamkammatalek iti nadagsen nga industria. Dagiti panagpatakder ket napasardeng kadagiti adu a pagilian. Nagsagaba ti panagtalon kadagiti away a luglugar idi natnag dagiti presio ti apit babaen ti agarup a 60%. Gapu ti isasango ti panagsuek iti makasapul ken bassit unay a sabali a taudan dagiti trabaho, dagiti lugar nga agkamkammatalek kadagiti kangrunaan a paset ti industria a kas dagiti kangrunaan a pagapitan, panagmina ken panagtarikayo ket isu dagitoy ti kaaduan a nagsagaba.

Adda dagiti ekonomia a nangrugrugi a nakaungar babaen idi tengnga ti tawtawen ti 1930. Ti kaaduan kadagiti pagilian, ti negatibo a pataud ti Nalatak a Depresion ket nagpaut aginggana ti gibus ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo