Plema

Ti **plema** (, isu a "humor gapu iti pudot") ket buteg a patauden ti sistema ti panaganges, malaksid ti patauden ti karabukob ken agong. Masansan a tumukoy dayta iti buteg iti pagangsan a maparuar babaen ti panaguyek, a pagaammo met kas esputo. Ti plema, ken ti buteg kas maysa a sibubukel, ket talaga a maysa a  a naibatay iti danum a buklen dagiti glukoprotina, immunoglobulina, lipido ken dadduma pay a substansia. Agduduma ti pakabuklanna depende iti klima, henetika, ken kasasaad ti sistema ti immuno. Mabalin nga agbaliwbaliw ti marisna manipud iti nalawag agingga iti nalamuyot wenno nasipnget a duyaw ken berde, manipud iti nalawag agingga iti nasipnget a kape, ken uray agingga iti nasipnget a dapuen depende iti linaonna. Gagangay a mangpataud ti bagi iti agarup 1 a litro ti plema iti inaldaw tapno maala ken mapunas dagiti substansia iti angin ken dagiti bakteria iti agong ken karabukob.

## Paggiddiatan ti buteg ken plema
Maikontra iti gagangay a di umiso a kapanunotan ken di umiso a panangusar, saan a kanayon nga agpapada ti buteg ken plema.

### Buteg
Ti buteg ket gagangay a mangsalaknib a layer iti aglawlaw ti dalan ti angin, mata, , ken trakto nga urohenital. Ti buteg ket maysa a napigket a biskoelastiko ( a  a patauden iti dalan ti angin dagiti submukosal a glandula ken dagiti kalis a selula (, ) iti pagangsan, ket kangrunaan a danum dayta. Naglaon met dayta iti dagiti glukoprotina, nga addaan iti nangato a molekular a kadagsen, ken a mangporma kadagiti nalinia a polimero.

### Plema
Ad-adda a mainaig ti plema iti sakit ngem ti buteg, ket mabalin a narigat nga ikkaten ti indibidual manipud iti bagi. Ti plema ket napuskol a panagibukbok iti dalan ti angin bayat ti sakit ken panagletteg. Kadawyan a naglaon ti plema iti buteg nga addaan iti birus, bakteria, dadduma pay a basura, ken dagiti natinnag a selula ti panagletteg. Apaman a ti plema ket nairuar babaen ti panaguyek, agbalinen dayta a esputo.

## Nalabes a panagpataud ti plema
Adu a banag a makagapu iti kinaadu ti plema iti karabukob wenno laringe.
* Panangabuso iti boses: Ti panangabuso iti boses ket ti di umiso a panangusar wenno nalabes a panangusar iti boses, iti saan a nasalun-at a pamay-an kas iti panangdalus iti karabukob, panagpukkaw, panagikkis, panagsao iti napigsa, wenno di umiso a panagkanta.
** Panangdalus iti karabukob: Ti panangdalus iti karabukob ikkatenna wenno palag-anen ti plema, ngem agdidinnungpar dagiti , a pakaigapuan ti panagletteg ken kasta met nga ad-adu a plema.
** Panagpukkaw / panagikkis: Ti panagpukkaw ken panagikkis pakaigapuanda ti panagdinnungpar dagiti , a kasta met pakaigapuan ti panagletteg ken plema.
** Dagiti nodulo: Ti nalabes a panagpukkaw, panagikkis, ken di umiso a panagkanta, agraman ti dadduma pay a dakes a kababalin iti boses, ket mabalin a mangpataud kadagiti nodulo iti dagiti .
* Panagsigarilio: Ti asuk ket napudot, namaga, narugit nga angin a mamagmaga kadagiti . Tunggal aganges ti asuk, marugitan ti laringe kadagiti sabidong a manglapped iti rehidratasionna iti agarup 3 nga oras. Kasapulan dagiti  ti umdas a panangbabasa ket aglettegda no saan nga umdas a nasalimuot. No agletteg ken agparparut dagiti , masansan a maparnuay ti plema tapno mangikagumaan a mangpalag-an iti kinamaga. Iti panaglabas ti panawen, mabalin nga agresulta daytoy iti "uyek ti managsigarilio".
* Sakit: Bayat ti panagsakit a kas iti trangkaso, panateng, ken pulmonia, ad-adda nga umadu ti plema kas panangpadas a mangikkat kadagiti bakteria wenno birus a partikulo iti uneg ti bagi. Ti nakaro a bronkitis ket maysa a kangrunaan a sakit a pakainaigan ti nalabes a plema. Ti kangrunaan a sintoma ti nakaro a bronkitis ket ti nalabes a kaadu ti plema ken kadawyan a gapuanan ti impeksion ti birus, ket dagiti laeng impeksion ti bakteria, a manmano, ti maagas babaen ti antibiotiko.
*  ken angkit: Iti  ken angkit, ti akin-uneg a lupot kadagiti bronkiolo ket agparparut ken mangpataud iti sobra a plema, a mabalin a mangsilo kadagiti dalan ti angin.
* Panangrugit iti angin: Kadagiti panagadal kadagiti ubbing, natakuatan a dagiti mangrugit iti angin paaduenda ti plema babaen ti panangpamagada ken panangriribukda kadagiti paset ti karabukob.

## Panangikkat iti plema
Ti plema ket gagangay a sumalog iti likud ti karabukob ket mabalin a malunag nga awan ti peggadna iti salun-at. Apaman a makadanon iti tian, ikkaten dagiti gastriko nga asido ken sistema ti pannakalpa ti plema ken ikkaten dagiti mikrobio nga adda iti dayta. Iti dadduma a kultura, maibilang a tabu iti kagimongan ti panangalimon iti plema, a nadeskribir kas makarimon wenno saan a nadalus. Kas pagarigan, maysa a proverbio nga Igbo ket mangusar iti panangalimon iti plema kas maysa a metapora iti dakes nga aramid. Kasta met, gapu iti panangmatmat ti kagimongan iti panagtupra (ti alternatibo iti panangalimon) iti dadduma a komunidad, dagiti babbai ti ad-adda a mangalimon iti plema, ken manmano a mangibaga a napasaranda dayta.

Ti alternatibo iti panangalimon ket ti panangdalus iti karabukob. Tapno maaramid daytoy, masapul a mairikep ti ngiwat ken nainget a mailang-ab ti angin iti agong. Ti napigsa a pannakalang-ab babaen ti agong ket mangguyod iti sobra a plegma ken naagong a buteg iti karabukob, a sadiay dagiti piskel iti karabukob ken dila agsaganada a mangiruar iti dayta. Apaman a naaramid daytoy, mangporma ti dila iti korte nga U, bayat nga agpapada a papigsaen ti angin ken ti katay iti sanguanan babaen kadagiti piskel iti likud ti tengnged. Iti daytoy a punto, addanto ti plema iti ngiwat ket nakasagana itan a maitupra a kas esputo.

## Dagiti maris ti plema
Mabalin nga agduduma ti maris ti plema. Mabalin a mangibaga ti marisna iti napateg a pamalatpatan maipapan iti salun-at ti maysa a tao.
* Duyaw wenno berde: Ipakita ti impeksion a masansan a gapu iti birus wenno bakteria. Ti maris ket gapu iti ensima a patauden dagiti puraw a selula ti dara a mangparmek iti impeksion.
* Nalawag: Ipakita ti alerhia. Dagiti membrana ti buteg ket mangpataud kadagiti histamina ken mangpataud iti ad-adu a plema.
* Nalabaga: Ipakita ti namaga nga angin. Ti  ket mabalin nga usaren a mangpalag-an kadagiti sintoma ti namaga nga agong ken karabukob. Mabalin met a mapasamak dayta gapu iti dara (kas koma no (n)agdaringungo ti tao, wenno adda kanser ti bara).

## Dagiti sakit a mainaig iti plema
Mabalin a ti plema ti mangitugot kadagiti larba ti parasito iti bagis (kitaen ti ). Mabalin a sintoma ti nakaro a sakit (kas iti daig) ti nadara nga esputo, ngem mabalin met a saan unay a nakaro a sintoma ti bassit a sakit (kas iti bronkitis). Iti naud-udi a kaso, gagangay a bassit a urit-uritan iti dara ti esputo. Kanayon a serioso a sakit ti panaguyek ti adu a dara, ket rumbeng nga agpadoktor ti asinoman a makarikna iti dayta.

Dagiti apoplegmatismo, iti pre-moderno a medisina, ket dagiti agas a mangalngal tapno maikkat ti plema ken dagiti humor.

## Pakasaritaan

### Plema ti humorismo

Ti humorismo ket taga-ugma a teoria a napno ti bagi ti tao iti uppat a kangrunaan a substansia, a maawagan iti *uppat a humor*, a mabalanse no nasalun-at ti maysa a tao. Nainaig unay dayta iti kadaanan a teoria maipapan iti uppat nga elemento ken kunana a dagiti amin a sakit ken depekto ti resulta ti sobra wenno kurang a nangisit nga apro, duyaw nga apro, plema, ken dara. Ni Hippocrates, maysa a taga-ugma a Griego a mangngagas, ti mabigbig a nangpataud iti daytoy a teoria, idi agarup 400 K.K.P. Iti Akinlaud a lubong, nangimpluensia dayta iti panagpampanunot ti medisina iti nasurok a 2,000 a tawen, agingga a napukaw ti panagtalekda idi dekada 1800.

Iti sidong dayta a sistema, maipagarup a ti plema ti mangpataud iti aleng-aleng ti maysa a tao. Iti Espaniol, daytoy a kadaanan a pammati ket napreserba iti sao a "", a sadiay mabalin a literal daytoy a sao (a tumukoy iti kaadda ti plema) wenno piguratibo (a tumukoy iti nabannayat, kalmado a kababalin).

Ti kaugalian a kaipapanan ti kaadda ti "plema" isu ti kinaandur ken saan a maimpluensiaan iti emosion. Iti 1889 a panagpakada ni Sir William Osler idiay Unibersidad ti Pennsylvania, dinakamatna ti kinatalinaay a kasapulan kadagiti mangngagas. "'Ti kinatalinaay kaipapananna ti kinalamiis ken kinaadda ti panunot iti sidong ti amin a kasasaad, kinaalumamay iti tengnga ti bagyo, kinalawag ti panangukom iti panawen ti nakaro a peggad, kinaawan panaggaraw, kinaawan pannakasinga, wenno, no usaren ti maysa a kadaanan ken naimpusuan a sao, plema [kayatna a sawen, kinadungngo]".

Ti plema ti humorismo ket adayo a naiduma iti plema kas ti pannakaipalpalawagna ita. Ti  a ni Charles Richet MD, idi inladawanna ti "plema wenno pituitario a panagiruar" () ti humorismo, idi 1910 dinamagna iti retoriko a pamay-an, "daytoy a karkarna a likido, a pakaigapuan dagiti tumor, klorosis, reumatismo, ken kakokimia () — sadino dayta? Asino ti makakitanto iti dayta? Asino ti nakakita iti dayta? Ania ti maibagatayo maipapan iti daytoy nagarapaap a pannakaidasig dagiti humor iti uppat a grupo, a dua kadagitoy ket talaga a pinanunot laeng?"

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*