open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kultural a Rebolusion

Ti **Kultural a Rebolusion ti Nalatak a Proletariano**, wenno sapasap a naamammuan  a kas ti **Kultural a Rebolusion** (), ket maysa idi a sosial-politikal a tignay a napasamak idiay Republika ti Tattao ti Tsina manipud idi 1966 aginggana idi 1976. Daytoy ket inparugi babaen ni Mao Zedong, ti Mangipangulo idi ti Partido Komunista ti Tsina, ti naibagbaga a gandatna ket ti panangipatungpal ti komunismo iti pagilian babaen ti panagikkat ti kapitalista, tradisional ken dagiti kultural nga elemento ti Insik a kagimongan, ken ti panangipang-al ti Maoista nga ortodoksi iti kaunegan ti Partido. Tirebolusion ket nangmarka ti panagsubli ni Mao Zedong iti puesto ti turay kalpasan ti napaay a Nalatak a Panaglagto ti Masakbayan. Ti tignay ket politikal a nagpasardeng iti Tsina ken kaaduan a nakaapektar iti ekonomia ken sosial ti pagilian.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* "Li Peng, ti 'Mammarti ti Tiananmen,' ket 'Sisasagana a Matay' tapno Mapasardeng ti Riribok ti Estudiante".  *AsiaNews.it*.  2003.  Naal aidi Agosto 21, 2011.
* Barnouin, Barbara ken ni Yu Changgen. ''Zhou Enlai: Ti Politikal a Biag''. Hong Kong: Insik nga UNibersidad ti Hong Kong, 2006. .  Naala idi Marso 12, 2011.

## Dagiti akinruar a silpo
*
*''Encyclopædia Britannica''. Ti Kultural a Rebolusion
Panawen ti Pannakapalpalawag

Ti **Panawen ti Pannakapalpalawag** (wenno simple laeng a ti **Pannakapalpalawag** wenno **Panawen ti Rason**) ket maysa idi a kultural a tignay dagiti nasaririt a taos idi maika-17 ken maika-18 a sigsiglo, nga immuna a nangrugi idiay Europa ken kalpasanna kadagidiay Amerikano akolonia. Ti panggepna daytoy idi ket ti mangreporma ti kagimongan iti panang-usar ti rason, panagkarit kadagiti kapanunotan a naisadsad iti tradision ken pammati, ken agpasayaat ti pannakaammo babaen ti sientipiko a pamay-an. Daytoy ket nangiyaddang ti sientipiko a kapanunotan, panagduda ken nasaririt a pannakisinnukat ken nangsungat ti kaniaw, awan anus ken adda dagiti panag-abuso ti bileg babaen ti simbaan ken ti estado. Dagiti kapanunotan ti Pannakapalpalawag ket addaan ti nangruna a nagbanagan iti kultura, politika, ken dagiti gobierno iti Lumaud a lubong.

Nangrugrugi daytoy idi agarup a 1650 aginggana ti 1700, daytoy ket rinugian babaen dagiti pilosopo a kas ni Baruch Spinoza (1632–1677), John Locke (1632–1704), Pierre Bayle (1647–1706), Voltaire (1694–1778) ken pisiko a ni Isaac Newton (1643–1727). Dagiti nangturturay a prinsipe ket kanknayonda a nangilagda ken nagpatan-ay kadagiti pigura ken nangpadasda pay a nangipakat kadagiti kapanunotanda iti gobierno a tinawtawagan idi a kas ti naipalawagan nga absolutismo. Ti Sientipiko a Rebolusion ket asideg a naikapet iti Pannakapalpalawag, gapu ta dagiti naduktalanna ket nangbaliw kadagiti adu a tradisional a konsepto ken nangipayammo kadagiti baro a perspektibo iti katutubo ken ti lugar ti tao iti kauneganna. Ti Pannakapalpalawag ket rimmang-ay aginggana idi agarup a 1790–1800, kalpasanna daytoy ti panangiyunay-unay tu rason ket sinukatan ti panangiyunay-unay iti rikna ti Romantisismo, ken ti maysa a  Kontra-Pannakapalpalawag ket nakagun-od ti kadayeg.

## Dagiti nagibasaran
Tsunami

Ti **tsunami** (manipud ti , lit. "dalluyon ti pangsangladan";
Pannakabalikas:   wenno  )
ket dagiti serie ti dalluyon ti danum a gapuanan babaen ti pannakaiyallatiw iti dakkel a tomo ti maysa a bagi ti danum, sapasap a daytoy ket ti maysa ataaw wenno maysa a dakkel a danaw.  Dagiti gingined, dagiti panagbettak ti bulkan ken dagiti dadduma pay a sirok ti danum a panagbettak (mairaman dagiti panagibettak ti sirok ti danum kadagiti nuklear a ramit), dagiti ludolud, pannakaburak ti glasier, dagiti impakto ti meteorite ken dagiti daduma paysingsingaen ti ngato wenno baba ti danum ket addan amin ti makapataud a makaaramid ti tsunami.

Dagiti dalluyon ti tsunami ket saan a maipada kadagiti kadawyan a dalluyon ti baybay, gapu ta ti kaatiddog ti allonda ket at-atiddog.  Nga ad-adda ngem agparparang a kas agbetbettak a dalluyon, ti tsunami ket mabalin nga umuna a kapadpada ti napardas nga umadadalem nga atab, ken gapu ti daytoy a rason dagitoy ket kankanayon a makunkuna a kas dagiti *atab a dalluyon*.  Dagiti tsunami ket sapasap a buklen dagiti serie dagiti dalluyon nga adda dagiti paset ti panawen a sumakop kadagiti minuto aginggana kadagiti oras, a sumangsangpet iti nakunkuna a "tren ti dalluyon".  Dagiti katayag ti dalluyon iti sangapulo a metro ket mabalin a mapataud babaen dagiti dakkel a pasama.  Urayno dagiti impakto ti tsunami ket limitado kadagiti lugar ti aplaya, dagiti makadadael a bilegda ket nakaro ken mabalinda a banagan ti intero a labneng ti taaw; ti gingined ken tsunami ti Taaw Indiano ti 2004 ket maysa kadagiti kakaruan a masna a didigra iti pakasaritaan ti nagtagitaon nga adda dagiti sumurok a 230,000 natnatay a tattao kadagiti 14 a pagilian a nagbeddengan ti Taaw Indiano.

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran
* IOC a Glosario ti Tsunami 
* Terinolohia ti Tsunami iti NOAA 

## Dagiti akinruar a silpo
Trangkaso

Ti **trangkaso** ket maysa a makaalis a sakit dagiti billit ken dagiti mamalia a patauden babaen dagiti RNA a birus iti pamilia ti Orthomyxoviridae, dagiti birus ti trangkaso.  Dagiti kaaduan a sintoma ket dagiti lammin, gurigor, buteg, nasakit a karabukob, naut-ot a piskel, sakit ti ulo (kankanayon a nakaro), panag-uyek, kapsot/bannog ken ti saan a nasayaat a rikna.
Urayno daytoy ket kanknayon a maiyallilaw kadagiti sabali a kasla trangkaso a sakit, a naipangpangruna ti panateng, ti trangkaso ket nakarkaro a sakit a patauden babaen dagiti nadumaduma a kita ti birus. Ti trangkaso ket mabalin a mangpataud ti alidukdok ken panagsarua, a nangnangruna iti ubbing, ngem dagitoy a sintoma ket sapasap iti saan a mainaig a gastroenteritis, a sagpaminsan a san nga husto a nakunkuna a kas ti "trangkaso ti tian" wenno "24-nga oras a trangkaso".

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Burtong

Ti **burtong** ket maysa idi a makaalis a sakit a naisangsangayan iti tattao, a patauden babaen kadagiti dua a kita ti birus, ti *Variola major* ken *Variola minor*. Ti sakit ket naamammuan pay babaen kadagiti Latin a nagan ti ***variola*** wenno *variola vera*, a nagtaud manipud ti *varius* ("napiltakan") wenno *varus* ("kamuro"). Ti sakit ket kasisigud idi a naamammuan iti Inggles a kas ti "**pox**" wenno "**red plague**"; ti termino a "smallpox" ket immuna idi a nausar idiay Britania idi maika-15 a siglo tapno mailasin iti variola manipud ti "great pox" (butol). Ti naudi a masna a napasamak a kaso ti burtong (*Variola minor*) ket nasukimatan ti puonan ti sakit idi Oktubre 26 1977.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Bisikleta

Ti **bisikleta** (Ingles:"bicycle" wenno "bike"ken sagpaminsan pay a makunkuna a kas ti "pushbike", "pedal bike", "pedal cycle", wenno "cycle"), ket isu ti  pinaandar ti tao, mapidpidal, maymaysa a tugot a lugan, nga adda kadagiti dua a pilid a naikapet iti maysa a kuadro, nga adda ti maysa iti likudan ti immuna. Ti aglugligan ti biskleta ket tinawtawagan ti siklista.

Dagiti bisikleta ket immuna idi a naipayammo idi maika-19 a siglo idi Europa ken itan ket adda dagiti ad-adu ngem maysa a bilion a bilang iti sangalubongan, mamindua ngen ad-adu ngem dagiti kotse. Dagitoy ti kangrunaan a pamay-an a pagluganan kadagiti adu a rehion. Dagitoy ket mangitedda pay ti nadayeg a pangliwliwaan, ken naamponen para iti panagusar a kas abalbalay ti ubbing, sapasap nga inus-usar para iti panagpapigsa, panagipakat iti militar ken polis, dagiti serbisio ti mensahe, ken panaglumba ti biskleta.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* *Amina Maipanggep ti Panagbisikleta*, Rand McNally.

## Dagiti akinruar a silpo
Bunga

Iti botanika, ti **bunga** wenno **prutas** ket isu ti parte ti agsabsabong a mula a nagtaud manipud kadagiti naisangayan a kulapot ti sabong, maysa wenno ad-adu nga iitlogan, ken dagiti dadduma a kaso ket dagiti kasangkapan a kulapot. Dagiti bunga ket isu dagiti pamay-an a panangiwaras dagiti mula iti bukbukel. Adu kadagitoy ti agbunga kadagiti makan a prutas, a naisangayan, a naipa-adu kadagiti panaggunay dagiti tao ken dagiti ayup iti maysa a simbiotiko a pannakaikabagian a kas pamay-an para iti panangiwaras ti bukel ken nutrision; iti kinapudno, ti tattao ken adu kadagiti ayup ket nagbalinda a tumalek kadagiti bunga a kas taudan ti taraon. Dagiti bunga ket pakairamanna para kadagiti adu a paset ti mapataud iti agrikultura iti lubong, ken adda dagiti (a kas ti mansanas ken ti granada) nakagun-od ti adu a kultural ken simboliko a kaibuksilan.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
;Books

* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti ladawan ti panagrang-ay ti bunga manipud kadagiti sabaong  iti bioimages.vanderbilt.edu
* Dagiti ladawan ti pannakaiwaras ti bunga ken bukel  iti bioimages.vanderbilt.edu
Sistema ti panagbalikuskos

Ti **sistema ti panagbalikuskos** wenno **sistema ti sirkulatorio** ket maysa a sistema ti organo a mangpalubos ti panagbalikuskos ti dara ken linpa tapno maipan dagiti taraon (a kas dagiti amino asido ken dagiti elektrolito), oksiheno, karbon dioksido, dagiti hormona, dagiti selula ti dara ken dadduma pay, a mapan ken manipud kadagiti selula iti bagi tapno mataraonanna ken tumulong a lumaban kadagiti sakit, mangpatalinaay ti temperatura ti bagi ken pH, ken tapno mangtaripato ti homeostasis.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Ti Sistema ti panagbalikuskos
Seattle

Ti **Seattle** ket maysa a nangruna a pantar a puerto a siudad ken ti tugaw ti Kondado ti King, idiay estado ti Estados Unidos iti Washington. Daytoy ket addaan ti nakarkulo a 634,535 nga agtataeng manipud idi 2012, ti Seattle ket isu ti kadakkelan a siudad idiay Amianan a laud ti Pasipiko a rehion ti Amianan nga Amerika ken maysa kadagiti kapardasan a dumakdakkel a siudad iti Estados Unidos. Ti metropolitano a lugar ti Seattle ket addaan ti agarup a 4 riwriw nga agtataeng ken isu daytoy ti maika-15 a kadakkelan a metropolitano a lugar idiay Estados Unidos. Ti siudad ket naisanglad iti akikid a rawis ti daga a nagbaetan ti Kipet ti Puget (maysa sumrekan iti Taaw Pasipiko) ken Danaw Washington, iti agarup a  nga abagatan ti pagbeddengan ti Kanada ken Estados Unidos. Daytoy ket maysa a nangruna a pagserrekan para kadagiti panagtagiako iti Asia, ti Seattle ket isu ti maika-8 a kadakkelan a puerto idiay Estados Unidos ken ti maika-9 a kadakkelan idiay Amianan nga Amerika iti terminmo ti panagtengngel kadagiti paglaonan.

Ti lugar ti Seattle ket natagtagitao idin babaen dagiti Patneng nga Amerikano manipud kadagidi 4,000 a tawtawen sakbay ti immuna a permanente a nagtataeng a purpuraw. Ni Arthur A. Denny ken dagiti grupona nga agbanbaniaga, a nanungpalan a naamammuan a kas ti Partido Denny, ken simmangpetda idiay Puntos ti Alki idi Nobiembre 13, 1851. Ti pagtaengan ket naiyaakar iti agdama a lokasionna ken ninaganan iti "Seattle" idi 1853, kalpasan kenni Hepe Si'ahl kadagiti lokal a tribu ti Duwamish ken Suquamish.

Ti panagtarikayo ket isu idi ti immuna nga industria ti Seattle, ngem babaen idi naladaw a maika-19 a siglo ti siudad ket nagbalin a sentro ti komersio ken panangramid kadagiti barko ken kas maysa a ruangan ti ipapan idiay Alaska idi las-ud ti Klondike Gold Rush. Babaen idi 1910, ti Seattle ket maysa idian kadagiti 25 a kadakkelan a siudad iti Estados Unidos. Nupay kasta, ti Nalatak a Depresion ket nakaro a nangdadael ti ekonomia ti siudad. Ti idadakkelna ket nagsubli idi las-ud ken kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II, gapu ti lokal a kompania ti Boeing, a nangibangon ti Seattle a kas maysa a sentro ti panagpataud ti mapatayab a luglugan. Ti siudad ket naparang-ay a kas maysa a sentro ti teknolohia idi tawtawen ti 1980. Ti pannakapaadu dagiti baro a sopwer, bioteknolohia, ken dagiti kompania ti internet ket nangiturong ti pannakaungar ti ekonomiana, a daytoy ket nagpaadu ti populasion ti siudad babaen ti gangani a 50,000 idi baetan ti 1990 ken 2000. Iti pay kinaudi, ti Seattle ket nagbalinen a sentro para iti "berde" nga industria ken maysa a modelo para iti matalinaay a panagrang-ay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
*
Salsalamagi

Ti **salsalamagi** wenno **glandula** ken maysa nga organo iti maysa a bagi ti ayup a mangsintesado ti sustansia para iti panagibbet kadagiti sustansia a kas dagiti hormona wenno gatas ti suso, a kadawyan a mapan iti dara (salsalamagi ti endokrina) wenno dagiti lugar iti kaunegan ti bagi wenno iti akin-ruar a rabawna (salsalamagi ti eksokrina).

## Dagiti nagibasaran

*
David Hilbert

Ni **David Hilbert**, ForMemRS  (; Enero 23, 1862 –
Pebrero 14, 1943) ket maysa idi nga Aleman a matematiko.  Isu ket nabigbigan a kas maysa kadagiti kaimpluensiaan ken dagiti unibersal a matematiko iti maika-19 a siglo ket ti nasapa a maika-20 a sigsiglo. Ni Hilbert ket isu ti nakaduktal ken nangirang-ay kadagiti nawatiwat a sakop kadagiti kammasapulan a kapanunotan kadagiti adu a pagobraan, a mairaman ti di agdumaduma a teoria ken ti aksiomasisasion iti heometria. Isu pay ti nangiyannurot ti teoria dagiti limbang ni Hilbert, maysa kadagiti pundasion ti maiyannnong a panagusig.

Ni Hilbert ket nangampon ket naessem a nangiyaddang ti disso a teoria ni Georg Cantor ken dagiti transpinito a bilang. Ti nadayeg a kas pagarigan iti panangidaulona iti matematika iti 1900 a presentasionna kadagiti urnong ti problema a nangidisso ti dalan para kadagiti adu a panagsukisok ti matematika iti maika-20 a siglo.

Ni Hilbert ken dagiti estudiantena ket nangipadawat iti adu iti panangipatakder iti kinainget ken panagiranga-ay kadagiti nangruna a ramit nga inus-usar iti moderno a maipapan ti matematika a pisika. Ni Hilbert ket ammo a kas maysa kadagiti nagpundar iti teoria ti paneknek ken matematikal a teoria, ken ti pay maysa kadagiti immuna a nangilasin ti baetan ti matematika ken metamatematika.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Marunggay

T **marunggay** (sientipiko a nagan:*Moringa oleifera*) (sinonimo: *Moringa pterygosperma*) ket isu ti kaaduan a naimuyongan a sebbangan ti henero ti *[[Moringa]]*, is-isu laeng daytoy ti henero ti pamilia ti Moringaceae. Dagiti sapasap a nagan daytoy iti Ingles ket mairaman ti **moringa**, ken **drumstick tree**, manipud iti langana iti atiddog, narapis, trianggulo a nagyanan ti bukel, **horseradish tree**, manipud iti nanam ti ramutna a kapadpada ti horseradish, wenno **kayo a [[ben oil]]**, manipud iti lana a naala manipud iti bukbukel. Ti kayona ket narapis, nga adda dagiti aglay-ot a sangsanga a dumakkel iti agarup a 10&nbsp;m iti katayag. Iti panagmula, daytoy ket kankanayon a tinawen a naputputed iti 1–2 a metro ken mangpalubos a rumettab tapno dagiti pagyanan ti bukel ken bulbulong ket nalaka a magaw-at.

Kadagiti agrangrang-ay a pagilian, ti marunggay ket mabalin a mangpasayaat ti nutrision, mangpaadu ti seguridad ti makan, mangiyaddang ti panagrang-ay ti away, ken mangsuporta ti matalinaay a panagaywan ti daga. Daytoy ket mabalin a pakan kadagiti taraken nga ayup, a mikrotaraon a likido, masna nga antihelmintiko ken mabalin pay nga adhubante.

## Etimolohia
Ti *marunggay* ket naala manipud iti Tamil a balikas ti *murungai*. Ti Insik a nagan, a pannakabalikas ti *la mu* iti Mandarin ken *lat mok* iti Kantones, a ti kaibuksilanna ket "nagasang a kayo" ken maipada ti Ingles a nagan iti, "horseradish tree".

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Sistema ti endokrina

Ti **sistema ti endokrina** ket isu ti sistema dagiti glandula, nga iti tunggal maysa ket dagus a tumbog kadagiti nadumaduma a kita dagiti hormona iti dara tapno matalinaay ti homeostasis. Ti sistema ti endokrina ket maipagiddiat iti sistema ti eksokrina, nga agtubbog kadagiti kimiko nga agus-usar kadagiti paso. Ti balikas nga endokrina ket nagtaud manipud iti Griego a balikas ti "endo" a ti kaibuksilanna ket uneg, kaunegan, ken "crinis" para iti panagtubbog. Ti sistema ti endokrina ket maysa a sistema ti senial ti pakaaammo a kasla ti sistema ti nerbios, ngem dagiti pagibanaganna daytoy ken ti mekanismona ket naidasdasig a sabali.  Ti panggepen ti ti sistema ti endokrina ket nabuntog a mangirugi, ken napaut kadagit ipanagsungbatda, agpaut dagitoy manipud iti bassit nga oras aginggana kadagiti lawas.  Ti sitema ti nerbios ket napardas nga agipatulod kadagiti pakaammo, ken dagiti sungbatda ket sapasap laeng a nabiit.  Dagiti hormona ken dagiti sustansia (pannakitignay a kimiko) a maibbatan manipud iti kulanit ti endokrina iti dara nga idiay ket agbanniagada tapno puntaanda dagiti kulanit ken agpataud kadagiti sungbat.  Dagiti hormona ket mangtimbeng kadagiti nadumaduma nga annong ti tao, a mairaman ti metabolismo, idadakkel ken panagrang-ay, pamay-an ti kulanit, turog, ken panagwa. Ti pagobraan ti panagadal a maipanggep ti sistema ti endokrina ket dagiti kirokirona ket ti endokrinolohia, ti sanga ti akin-uneg a medisina.

Dagiti langa dagiti gladula ti endokrina ket dagiti, iti sapasap, dagiti kasasaadda nga awan paso, ti bukodda a baskularidad, ket ti kadawyan a kaadda ti intraselular a bakuola wenno dagiti granula nga agipenpen kadagiti bukodda a hormona. Iti pakaigiddiatan, dagiti glandula ti eksokrina, a kas dagiti glandula ti katay, dagiti glandula ti ling-et, ken dagiti glandula iti kaunegan ti pagkalpaan, ket saan unay a napiskel ken addaan dagiti paso wenno kalawakaw a lumen.

## Dagiti nagibasaran
Instituto Federal da Bahia

Ti **Instituto Federal da Bahia** (wenno **IFBA**) ket maysa a publiko nga unibersidad a mabirukan idiay Salvador iti probinsia ti Bahia, Brasil.

Daytoy nga unibersidad ket nabangon idi Hunio 2, 1910. 
 
## Dagiti nagibasaran
Kolera

## Dagiti nota

Ti **kolera** ket maysa a pannaka-akar iti uneg ti bassit a bagis a gapuanan babaen ti bakteria a *[[Vibrio cholerae]]*. Dagiti kangrunaan a sintoma ket ti nagares a buris ken panagsarrua. Ti pannakaalis ket nangruna a mapasamak babaen ti pananginum wenno pannangan ti makan a narugitan babaen ti takki (rugit a produkto) iti maysa a naalisan a tao, a mairaman ti maysa nga awan kadagiti makitkita a sintoma. Ti kakaro ti panangburis ken panagsarrua ket pakaiturongan ti napardas a pannakapukaw ti danum ken saan a nasayaat a pannakatimbeng ti elektrolito, ken ti ipapatay iti dadduma a kaso. Ti kangrunaan a panangagas ket ti oral rehidratasion a terapia, a kadawyan iti oral rehidratasion a solusion, tapno masukatan ti danum ken dagiti elektrolito. No daytoy ket saan a maibturan wenno saan a napardas a makaited ti pannakasayaat, dagiti intrabenosa a likido ket mabalin a mausar. Dagiti antibakterial nga druga ket makatulong kadagitoy a nakaro a sakit tapno agbiit ket saan a kumaro. Iti sangalubongan, daytoy makaapektar kadagiti 3–5 a riwriw a tattao ken gapuanan dagiti 100,000–130,000 a matmatay iti tinawen manipud idi 2010. Ti kolera ket maysa idi kadagiti kasapaan a makaalis nga inad-adal babaen kadagiti epidemiolohiko a pamay-an.

## Dagiti akinruar a silpo
*
* Kolera - Gunglo ti Salun-at ti Lubong
Sistema ti immuno

Ti **sistema ti immuno** ket maysa a sistema dagiti biolohiko nga estruktura ken dagiti proseso iti kaunegan ti maysa nga organismo a mangsalaknib kadagiti sakit. Tapno nasayaat nga agannong , ti maysa a sistema ti immuno ket nasken a makaduktal kadagiti adu a kita dagiti ahente, manipud kadagiti birus aginggana kadagiti parasitiko nga igges, ken mangilasin kaniada manipud kadagiti bukod ti organismo a nasalun-at a kulanit.

Dagiti patoheno ket mabalinda ti napardas nga agbaliw ken umampon, ken isu a makaliklikda ti pannakaduktal ken neutralisasion babaen ti sistema ti immuno, nupay kasta, dagiti nadumaduma a mekanismo ti depensa ket agbalbaliwda met tapno mabigbiganda ket madadaelda dagiti patoheno. Uray dagiti simple a uniselular nga organismo a kas ti bakteria ket agtagikuada ti rudimentario a sistema ti immuno, kadagiti porma iti ensima a mangprotekta kadagitoy kadagiti pannakaalis ti bakteriopago. Dagiti dadduma pay a batayan a mekanismo ti immuno ket nagbalbaliw kadagiti taga-ugma nga eukaryote ken nabatbatida kadagiti moderno a nagtataudanda, kasla dagiti mula ken dagiti insekto.

## Dagiti nagibasaran
Kawes

Ti **kawes** ket isu ti sagut ken tela a material nga inus-usar a panangibado iti bagi. Ti panagusar ti kawes ket kadawyan nga inus-usar laeng dagiti parsua a tao ken daytoy ket maysa a kalangaan kadagiti gangani amin a kagimongan ti tao. Ti kaadu ken kita ti kawes nga inus-usar ket agdepdependa iti pisikal , sosial ken heograpiko a panangimutektek . Adda met dagiti kita ti kawes a naisangsangayan no ti tao ket lalaki wenno babai, ngem daytoy ket saan a maipakat kadagiti makunkuna iti Inggles a cross dresser.

Ti maipapan iti bagi, ti kawes ket agserbi kadagiti adu a panggep: daytoy ket mabalin nga agserbi a kas salaknib manipud kadagiti elemento, ken mabalin a mangpasayaat ti pannakatalged iti las-ud dagiti makadangran a tignay a kas ti pannagna kadagiti masna nga enbironmento ken panagluto. Daytoy ket mangsalaknib ti nagkawes kadagiti narusanger a rabaw, dagiti makadursok a mula, dagiti kagat ti insekto, dagiti puris, siit ken daludok babaen ti panangited ti sarikedked  a baetan ti kudil ken ti enbironmento. Dagiti kawes ket mabalin a manginsula kadagiti kondision ti lamiis wenno pudot. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
Dakkel a bagbagis

Ti **dakkel a bagbagis** ket isu ti kinaudi a parte ti sistema ti pannakalpa iti bertebrata nga ay-ayup. Ti annongna daytoy ket ti panagsagepsep ti danum manipud kadagiti nabatbati a saan a narunaw a makan a banag, ken ipasana dagiti awan serbina a rugit a material manipud ti bagi. Daytoy nga artikulo ket nangruna a maipanggep ti lalaem ti tao, urayno ti pakaammo a maipanggep ti prosesona ket dagus met a maipakat kadagiti kaaduan a mamalia.

## Dagiti nagibasaran
Silet

Ti **silet** wenno **bassit a bagbagis** ket isu ti parte ti pangalpaan nga alimunumon kalpasan ti bituka ken sarunuen babaen ti dakkel a bagbagis, ken isu daytoy ti kaaduan nga ayan ti pakaaramidan ti pannakalpa ken panagsagepsep ti makan. Daytoy ket makaawat kadagiti tubbog ti apro ken tubbog ti pali babaen ti heptopankreatiko nga alimunumon.  Kadagiti inbertebrata a kas dagiti igges, dagiti termino a "pangalpaan nga alimunumon" ken "dakkel a bagbagis" ket kankanayon dagitoy a naus-usar a mangilawlawag ti intero a bagbagis. Daytoy nga artikulo ket kangrunaan a maipanggep iti lalaem ti tao , urayno ti pakaammo a maipanngep ti prosesona ket dagus a maipakat kadagiti kaaduan a nakadkaduaan a mamalia. Ti kangrunaan nga annong ti silet ket ti panagsagepsep kadagiti taraon ken mineral a mabirukan iti makan. (Ti kangrunaan a mailaksid ket dagiti baka; para iti pakaaamo a maipanngep ti panagkalpa dagiti baka ken dadduma pay a kapadpadana a mamalia, kitaen dagiti managngalngal.)

## Dagiti nagibasaran
* 
* Solomon et al. (2002) Biolohia Maikanem nga Edision, Brooks-Cole/Thomson Learning 
* Townsend et al. (2004) Sabiston a Libro ti Siruhia, Elsevier 
* 
* 

## Dagiti nota
Sistema ti panagrikna

Ti **sistema ti panagrikna** ket parte ti sistema ti nerbios nga akinrebbeng para iti panagproseso ti pakaaammo ti puot.  Ti sistema ti panagrikna ket buklen dagiti reseptor ti rikna, dagiti neural a pagdalanan, ken dagiti paset ti utek a mairaman ti panangipagarup ti rikna.  Dagiti kadawyan a mabigbigan a sistema ti panagrikna ket para kadagiti panagkita, panagdengngeg, somatiko a panagrikna (apiras),  panagraman ken olpato (panagangot). Iti ababa, dagiti rikna ket dagiti transduktor manipud iti pisikal a lubong iti sakup ti isip nga idiay ti pangipatarusantayo ti pakaammo, a panagpatuattayo ti panangipagarup iti lawlaw ti lubongtayo.

Ti pagawatan a lugar ket isu ti naisangayan a paset iti lubong a pagsungbatan ti mangawat nga organo ken dagiti mangawat a selula. Kas pagarigan, ti paset ti lubong a pagkitaan ti mata, daytoy ket isu ti pagawatan a lugar; ti lawag iti tunggal maysa a ungkay wenno ti makita ti kono, daytoy ket isu ti mangawat a lugar. Dagiti pagawatan a lugar ket nailasinen para kadagiti sistema ti panagkita, sistema ti panagdengngeg ken sistema ti somatosensoria.

## Dagiti nagibasaran
Dalem

Ti **dalem** ket maysa a nangruna nga organo nga adda kadagiti bertebrata ken dagiti dadduma pay nga ayup. Adda daytoy kadagiti adu nga annong, a mairaman ti panagikkat iti rugit, biosintesis ti protina, ken ti panagpataud kadagiti biokimiko a nasken para iti pannakalpa. Tidalem ket nasken para iti panagbiag; awan ti agdama a waya a mangsukat para iti nabayag a kaawan ti annong ti dalemm, ngem adda met dagiti baro a pamay-an ti dialisis ti dalem a mabalin a mausar iti nabiit.

Daytoy nga organo ket adda ti nangruna a papel iti metabolismo ken adda dagiti nadumaduma nga annong iti bagi, a mairaman ti panagipenpen ti glukoheno, panagrungsot kadagiti nalabbasit a selula ti dara, sintesis ti protina ti plasma, panagpataud ti hormona, ken panagikkat ti rugit. Daytoy ket adda iti baba ti diapragma itipusong a rehion ti tian. Daytoy ket agpataud iti apro, ti maysa nga alkalino a kompuesto a tumolong iti pannakalpa babaen ti emulsipikasion kadagiti lipido. Ti nangato ti pannakaipangruna dagiti kulanit ti dalem ket mangtimbeng kadagitinadumaduma iti adu ti tomona a biokimiko a reaksion, a mairaman ti sintesis ken ti pannakaburak dagiti bassit ken narikut a molekula, nga adu kadagitoy ket nasken para kadagiti nangruna nga annong.

Ti terminolohia a mainaig iti dalem ket kanayon a mangrugi iti *hepar-* wenno *hepat-* manipud ti Griego a balikas ti dalem, *hēpar* (ἧπαρ, ramut hepat-, ἡπατ-).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
Kimat

T **kimat** ket isu ti dakkel nga elektrostatiko a diskarga a baetan dagiti nakatgaan ti elektriko a rehion iti kaunegan dagiti ulep wenno ti baetan ti ulep ken ti rabaw ti Daga. Dagiti nakargaan a rehion iti kaunegan ti tangatang ket temporarioda nga agtimbeng babaen ti **kislap** ti kimat, a sapasap a makunkuna a kas ti *panagpunta* no makapunta ti maysa a iti rabaw ti daga. Uray no ti kimat ket kankanayon a kaduaan babaen ti uni ti gurruod, ti adayo a kimat ket mabalin a makita ngem adayo unayen a mangeg ti gurruod.

Ti kimat ket agarup a mapasamak kadagiti 40–50 a beses iti tunggal maysa a segundo iti sangalubongan, a pagbanagan ti ganggani a 1.4 a bilion a kislap iti tunggal maysa a tawen.

Adu dagiti banag a makaapektar ti kanayon, pannakaiwarwaras, kapigsa, ken dagiti pisikal a tagikua iti "kadawyan" a kislap ti kimat iti maysa a naisangayan a rehion iti lubong.  Dagitoy a banag ket mairaman ti kangato ti rabaw ti daga, latitud, ayus ti kankanayon a pul-oy ti angin, relatibo a kadam-eg, kaasideg iti napudot ken nalamiis a bagbagi ti danum ken dadduma pay.

### Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo
Sistema ti panaganges

Ti **sistema ti panaganges** wenno **sistema ti respiratorio** ket isu ti biolohiko a sistema a mangipan kadagiti angsen nga alingasaw iti kaunegan ken aramidenna ti panangisinnukat ti alingasaw. Kadagiti tao ken dagiti dadduma a mamalia, dagiti anatomiko a langa ti sistema ti panagangesket mangiraman ti dalan ti angin, dagiti bara, ken dagiti piskel ti panaganges. Dagiti molekula iti oksiheno ken karbon dioksido ket awan gunay a maipasinnukat, babaen ti panangisaknap, iti baetan ti akin-ruar a naalingasawan nga enbironmento ken ti dara. Daytoy a panagsinnukat ket mapasamak idiay albeolar a rehion dagiti bara.Dagiti dadduma nga ayup, a kas dagiti insekto, ket addaanda iti sistema ti panaganges nga adda ti nasimple laeng nga anatomiko a langa, ken dagiti ampibia ti kudilda ket addapay ti nangruna a papel iti panangisinnukat ti alingasaw. Dagiti mula ket addaanda pay ti sistema ti panaganges ngem ti turongan ti panangisinnukat ti alingasaw ket mabalin a kasumbangir iti mabirukan kadagiti ayup. Ti sistema ti panaganges kadagiti mula ket mangiraman pay kadagiti anatomiko a langa a kas dagiti lussok itilikudan dagiti bulong a naamammuan iti stomata.

## Dagiti nagibasaran
Mata

Dagiti **mata** ket dagiti organo a makaduktal ti lawag ken pagbalinenna dagiti elektro-kimiko a duron dagiti neurona. Ti kalakaan kadagiti potoreseptor a selula iti manangrikna a panagkita ket mangikapet ti lawag ti panaggunay. Kadagiti nangatngato nga organismo ti mata ket maysa a narikut a sistema ti optika nga agurnong tilawag manipud kadagiti paraigid nga enbironmento, mangtimbeng ti kapigsana babaen ti maysa nga diaprama, mangipatengnga daytoy babaen ti mabaliwan nga asemblia dagiti lente tapno mangporma iti maysa a ladawan, pagbaliwenna daytoy a ladawan iti maysa nga agasmang dagiti elektrikal a senia, ken iwaragawagna dagitoy a senial iti utek babaen dagiti narikut a dalanan a mangikapet ti mata babaen ti optiko nga urat iti sistema ti panagkita ken dagiti dadduma pay a lugar iti utek. Dagiti mata nga adda dagiti agresresolba a bileg ket adda kadagiti sangapulo a a kammasapulan a porma, ken 96% kadagiti sebbangan ti ayup ket addaanda ti narikut nga optikal a sistema. Dagiti agresresolba ti ladawan a mata ket addaan kadagiti molluska, kordata ken dagiti arthropoda.

Dagiti kalakaan a "mata", a kas dagiti mikroorganismo, ket awan aramidenda ngem ti mangduktal ti lawag urayno dagiti paraigid ket lawag wenno sipnget, a daytoy ket makaanayen para iti panagsagat kadagiti ritmiko ti sirkadiano. Manipud kadagiti pay narikrikut a mata, ti maipapan ti retina a potosensitibo ganglion a selula ket agipatulod kadagiti senial kadagiti retinohipotalamiko a dalan kadagiti suprakiasmatiko a nukleo tapno mabanaganna ti panagbaliw ti sikadiano.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

### Bibliograpia
*

## Dagiti akinruar a silpo

* Ebolusion ti mata
Bara

Ti **bara** ket isu ti kammasapulan a respirasion nga organo kadagiti adu nga agang-anges ti angin nga ayup, a mairaman dagiti tetrapoda, dagiti dadduma nga ikan ken dagiti dadduma a leddeg. Kadagiti mamalia ken dagiti pay narik-rikut a porma ti biag, dagiti dua a bara ket mabirukan idiay asideg ti duri iti sumbangir ti puso. Tikangrunaan nga annongda ket ti mangipan ti oksiheno manipud iti tangatang iti sistema ti panagbalikuskos, ket ti mangibbet ti karbon dioksido manipud iti pagbalikuskosan ti dara iti tangatang.Ti dakkel a rabaw tilugar ket nasken para iti panangisinnukat kadagiti alingasaw a maaramid babaen ti mosaiko dagiti naipangpangruna a selula a mnagporma kadagiti babassit a riniwriw, a naingpis ti datarna a supot ti angin a tinawtawagan ti albeolo.

Tapno maawatan ti anatomia dagiti bara, ti ilalabas ti angin babaen ti agong ken ngiwat a mapan idiay albeolo ket nasken a maadal  Ti panagrang-ay ti angin babaen ti ngiwat wenno ti angong, ket agbanniaga babaen ti nasoparinge, oropatinge, laringe, ken ti trakea (aangsan). Ti angin ket agpabba a lumabas iti trakea, a mangbingay iti dua a nangruna a bronkuio; dagitoy a sanga iti kanigid ken kanawan ken ti kanawan a barbara nga idiay ti panagrang-ay a panagbingbingay iti maysa a sistema iti bonkuio ken dagiti bronkuiolo aginggan ti pannakaabotna ti albeolo.  Dagitoy nga adu nga albeolo a ditoy ti pakaaramidan ti pagsinnukatan dagiti alingasaw iti karbon dioksido ken oksiheno.

Ti panaganges ket pinaandar babaen ti mipapan ti pikel a tignay; kadagiti nasapa a tetrapoda, ti angin idi ket naipan kadagiti bara babaen kadagiti maipapan ti paringe a piskel babaen ti panagbommba ti pingping, a makitkita pay laeng kadagiti ampibia. Dagiti reptilia, dagiti billit ken dagiti mamalia ket agus-usarda kadagiti bukodda a muskuloeskeletal a sistema tapno makasuporta ken mangpatan-ay ti panaganges.

Dagiti medikal a termino a mainaig iti bara ket kankanayon a mangrugi iti *pulmo-*, kasla iti (pananginagan a porma: )  wenno manipud iti Latin a *pulmonarius* ("kadagiti bara"), wenno iti *pneumo-* (manipud iti Griego ti πνεύμων "bara").

## Kitaen pay
* Daig
* 

## Dagiti paammo
Agong

Iti anatomia, ti **agong** ket isu ti rumrumtong kadagiti bertebrata a mangibalay kadagiti papangesan, wenno papangresan a mangala ken mamngiparuar ti angin para iti respirasion a kakuyogna ti ngiwat. Ti likudan ti agong ket dagiti olfactory mucosa ken ti senos. Ti likudan ti nasal fossa, ti angin ket lumabas babaen ti paringe, a nakibinningayan ti sistema ti pangalpaan, ken mapan kadagiti amin a paset ti sistema ti panaganges. Kadagiti tao , ti agong ket sentro a mabirukan iti rupa; iti kaaduan kadagiti mamalia, daytoy ket adda iti akin-ngato nga ungto ti subsob.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
* 
*
Piskel

Ti **piskel** ket isu ti naalumaymay a kulanit a mabirukan kadagiti kaaduan nga ayup. Dagiti selula ti piskel ket aglaon kadagiti pilamento ti protina nga aguyas kadagitoy iti tungngal maysa, nga agpataud ti panagkaretket a mangbaliw ti kaatiddog ken ti sukog ti selula. Ti annong ti piskel ket agpataud ti puersa ken gunay. Dagitoy ket kangrunaanda nga akinrebbeng para iti panagtaripato ken panagbalbaliw ti postura, panaggunay, ken ti pay panaggunay dagiti akin-uneg nga organo, a kas ti panagkaretket ti puso ken ti panaggunay ti makan babaen ti sistema ti pangalpaan babaen ti peristalsismo.

Dagiti kulanit ti piskel ket nagtaud manipud ti mesodermo a tuon dagiti embrioniko selula ti mikrobio iti proseso a tinawtawagan iti miohenesis.  Adda dagiti tallo a kita ti piskel, tultulang, puso, ken nalamuyot. Dagiti tignayda ket mabalin a maidasig a kas boluntario wenno inboluntario. Dagiti piskel ti puso ken dagiti nalamuyot a paiskel ket agkaretketda nga awan ti rikna a panagpanpanunot ken kinunkuna daytoy nga inboluntario.

Dagiti piskel ket kaaduan a nabilegan babaen ti oksidasion dagiti taba ken dagiti karbohidrato, ngem naus-usar pay dagiti anaerobiko a tignay ti kimiko, a naisangsangayan babaen dagiti napardas nga aggutgutta a pennet. Dagitoy a tignay ti kimiko ket agpataud kadagiti molekula ti adenosin tripospato (ATP) nga inus-usar a mangpaandar ti panagggunay dagiti ulo ti miosina

Iti Inggles ti termino a *muscle* ket naal amanipud ti Latin a *musculus* a ti kaibuksilanna ket "bassit a bao" baka mabalina ti sukog dagiti piskel wenno gapu ti panagkaretket dagiti piskel ket kapada ti bao nga agkutkuti ti sirok ti kudil.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Kudil

Ti **kudil** ket isu ti naalumaymay a pannakabungon dagiti bertebrata. Dagiti dadduma pay a pannakabungon ti ayup a kas ti akin-ruar a rurog ti artropoda ket adda ti sabali a taudan ti panagrang-ay, estruktura ken kimiko a pakabuklan. Ti pangnagan a **kutaneo** ket ti kaibusilanna ti "maipapan iti kudil" (manipud ti Latin *cutis*, kudil). Kadagiti mamalia, ti kudil ket isu ti kadakkelan nga organo iti sistema ti integumentario a binuklan dagiti tuon iti ektodermo a kulanit, ken mangsalaknib kadagiti piskel, tultulang, ken dagiti ligamento ken dagiti akin-uneg nga organo.  Ti sabali a kita ti kudil ket adda met kadagiti ampibia, dagiti reptilia, ken dagiti billit. Amin dagiti mamalia ket addan kadagiti buok ti kudilda, uray dagiti marino a mamamlia a kasla agparparang nga awan buokda.
Ti kudil ket makitignay iti enbironmento ken isu ti umuna a linia iti depensa manipud kadagiti akin-ruar a banag. Kas pagarigan, ti kudil ket addaan ti nanruna a papael iti panagsalaknib ti bagi kadagiti patoheno ken ti adu unay a pannakapukaw ti danum. Dagiti dadduma pay nga annongna ket dagiti insulasion, panagtimbeng ti temperatura, panagrikna, ken ti panagpataud kadagiti poliko ti bitamina D.  Ti nakaro a nadadael a kudil ket mabalin a maagasan babaen ti panagporma ti kulanit ti piglat.Ti kapuskol ti kudil ket agdumaduma manipud kadagiti lokasion iti maysa nga organismo. Kas pagarigan iti tattao , ti kudil a mabirukan iti sirok dagiti mata ken ti paraigid ti kalub ti mata ket isu ti kaingpisan a kudil iti bagi iti 0.5&nbsp;mm a kapuskol, ket maysa daytoy kadagiti umuna a lugar a makaipakita kadagiti senial iti panaglakay. Ti kudil dagiti palad ken dagiti dapan iti saka ket 4&nbsp;mm ti kapuskolna ken isu dagitoy ti kapuskolan a kudil iti bagi.

## Dagiti nagibasaran
Etanol

Ti **etanol** makunkuna pay a ti **etiliko nga alkohol**, **puro nga alkohol**, **alkohol ti bukbukel**, wenno **mainum nga alkohol**, ket maysa a nalaka nga agbalbaliw, aggil-ayab, awan maris a likido nga adda ti estruktural a pagannurotan iti CH3CH2OH, kankanayon daytoy a naipangyababaan a kas ti C2H6O. Daytoy ket sikoaktibo a druga ken maysa kadagiti kaduogan a naamammuan a pangpalpaliwa a druga, ti etanol ket agpataud ti kasasaad a naamammuan a kas ti pannakabartek ti alkohol no inumen daytoy. Daytoy ket ket kalatakan a kas ti kita ti alkohol a mabirukan kadagiti mainum nga alkohol, daytoy ketmaus-usar pay kadagiti termometro, kas maysa a panagnawnaw, ken kas maysa a sungrod. Iti sapasap a panag-usar, daytoy ket simple laeng a tinawtawagan ti **alkohol** wenno **[[mainum a destilada|arak]]**.

## Dagiti akinruar a silpo
Apuy

Ti **apuy** (sabali a panangiletra – apoy), **uram** , wenno **puor** ket isu ti napardas nga oksidasion iti materiales iti proseso ti eksotermiko a kimiko iti kombustion, a mangibbet ti pudot, lawag, ken dagiti nadumaduma pay a produkto ti reaksion .  Ti pay nabunbuntog a proseso ti oksidasion a kas ti panaglati wenno panagkalpa ket saanna nairaman iti daytoy a pannakailawlawag.

Ti *[[gil-ayab]]* ket isu ti makitkita a paset ti apuy. No napudoten, dagiti alingasaw ket mabalin a maionisado tapno mangpataud ti plasma. Depende kadagiti sustansia a mapuoran, ken dagiti amiaman a saana kinapuro iti ruar, ti maris ken ti intensidad ti apuy ken gil-ayab ken sabalinto.

Ti apuy iti sapasap a kaaduan a pormana ket mabalin a pagbanagan iti makadadael nga uram, nga adda ti pannakabalinna a mangpataud kadagiti pisikal a dadael babaen ti panagpuor.  Ti uram ket maysa a nangruna a proseso a makaaring kadagiti sistema ti ekolohia iti ballasiw ti sangalubongan. Dagiti nasayaat a pakaaringan ti uram ket mairaman ti panagpasayaat kadagiti panagtubo ken panagtaripato kadagiti nadumaduma a sistema ti ekolohia.  Ti apuy ket inus-usar idin ti tattao para iti panagluto, panagpataod ti pudot, panagsenial, ken dagiti panggep ti panagiduron.  Dagiti saan a nasayaat a pakaaringan ti uram ket mairaman ti pannakarugit ti danum, nurunor ti daga, panagrugit ti tangatang ken peggad iti biag ken tagikua.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Lawag

Ti **makitkita a lawag** (simple laeng a makunkuna iti **lawag**) ket isu ti elektomagnetiko a radiasion a makita iti mata ti tao, ken isu ti akin-rebbeng para iti panagrikna iti panagkita. Ti makitkita a lawag ket addaan iti maysa a kaatiddog ti allon iti sakup ti agarup a 380 nanometro (nm), wenno 380&a beses;10−9&nbsp;m, aginggana ti agarup a 740&nbsp;nanometro – iti baetan ti saan a makita nga inpraroho, nga addan kadagiti at-atiddog a kaatiddog ti allon ken ti saan a makita nga ultrabioleta, nga addaan kadagiti basbassit a kaatiddog ti allon.

Dagiti kangrunaan a tagikua ti makitkita a lawag ket dagiti intensidad, turong ti propagasion, prekuensia wenno kaatiddog ti allon ti espektro, ken ti polarisasion, bayat a ti pardasna iti maysa a kawaw, ket 299,792,458 a metro iti tungngal maysa a segundo, ket maysa daytoy kadagiti kammasapulan nga agnanayon iti katutubo. Ti makitkita a lawag, a kas met laeng dagiti amin a kita ti elektromagnetiko a radiasion (EMR), ket eksperimental a mabirbirukan a kankanayon nga aggungunay iti daytoy a kapardas iti kawaw.

Iti pannakaipadana kadagiti amina a kita iti elektromagnetiko a radiasion, ti makitkita a lawag ket maiparuar ken masagepsep kadagiti bassit unay a "bungon" a tinawtawagan kadagiti poton, ken mangipakpakita kadagiti tagikua kadagiti allon ken dagiti partikula. Daytoy a tagikua ket makunkuna a kas ti pannakadua ti allon-partikula. Ti panagadal ti lawag, a naam-ammuan iti optika, ket maysa a nangruna a pagsukimatan a lugar iti moderno a pisika.

Iti pisika, ti termino a *lawag* ket sagpaminsan paya a mangitudtudo iti elektromagnetiko a radiasion iti ania man a kaatiddog ti allon, uray no makita wenno saan. Daytoy nga artikulo ket mangipatengnga ti isip iti makitkita a lawag. Kitaen ti artikulo ti elektromagnetika a radiasion para iti sapasap a termino.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
Sistema ti reproduktibo

Ti **sistema ti reproduktibo** wenno **sistema ti panagpaadu** ket isu ti sistema dagiti organo iti kaunegan dagiti organismo a pakitinnignayan para iti panngep ti reproduksion. Adu kadagiti saan a sibibiag a sustansia a kas dagiti likido, dagiti hormona, ken dagiti peromona ket nangrunada pay a ramramit iti sistema ti reproduktibo. Daytoy ket saan a maipada kagiti sistema ti organo, dagiti sekso ti naggigiddiat a sebbangan ket kanknayonda nga adda dagiti adu a paggiddiatan. Dagitoy a paggidiatan ket mangpalubos para iti panatitipon ti henetiko a materiales a nagbaetan iti dua nga agmaymaysa, a mangpalubos para iti posibildad iti ad-adu a henetiko a kasayaat iti putot.

## Dagiti nagibasaran
Rurog

Ti **rurog** wenno makunkuna pay a kas ti **tultulang** (ti Inggles a balikas ti *skeleton* ket manipud ti Griego a balikas ti σκελετός, *skeletos* "namagaan a bagi", "mummy") ket isu ti parte ti bagi a mangporma ti mangsupsuporta nga estruktura iti maysa nga sibibiag (organismo). Adda dagiti dua a kita ti rurog: ti akin-ruar a rurog, daytoy ti natalinaay nga akin-ruar a kontsa iti maysa nga organismo, ken ti akin-uneg a rurog, daytoy ti mangporma ti suporta nga estruktura iti uneg ti bagi.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Nasayaat a pannakakita ti rurog, tultulang ken kalkalanniog  ti Rurog ti Bagi ti Tao.
Pating

Dagiti **pating** wenno **yo** ket isu dagitoy ti grupo ti ikan a naidasig babaen ti maysa a kalkalaniogan a rurog, lima aginggana kadagiti pito nga iwa ti asang iti bangir ti ulo, ken dagiti palongaping a saan a naikapet iti ulo. Dagiti moderno a pating ket naidasig dagitoy iti kaunegan ti klade **Selachimorpha** (wenno **Selachii**), ken dagitoy ket kakabsat a grupo dagiti pagi. Nupay kasta, ti termino a "pating" ket naus-usar pay para kadagiti awanen a kameng ti subklase ti Elasmobranchii iti ruar ti Selachimorpha, a kas ti *[[Cladoselache]]* ken *[[Xenacanthus]]*. Iti nalawlawa pay a pannakailawlawag, dagiti kasapaan nga ammo a pating ket nanipud payen idi ad-adu ngem 420 a riwriw a tawtawen.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Paramore

Ti **Paramore** ket maysa nga Amerikano a banda ti rock manipud idiay Tennessee, Estados Unidos a naporma idi 2004. Ti banda ket agdama a buklen ti daulo a kumakanata a ni Hayley Williams, basista a ni Jeremy Davis, ken gitarista a ni Taylor York. Ti grupo ket nagipablaak ti immuna nga albumda nga *[[All We Know Is Falling]]* idi 2005, ken ti maikadua nga albumda a *[[Riot!]]* idi 2007, daytoy ket kineddengan a maysa a Platino idiay Estados Unidos ken Irlandes ken Balitok idiay Australia, Kanada, Baro a Selanda, ken ti Nagkaykaysa a Pagarian. Ti *[[Brand New Eyes]]*, ket isu ti maikatlo nga album ti Paramore, ken daytoy ket naipablaak idi 2009 ken iti agdama daytoy ti kangatuan a naikarta nga albumda, a nagbalin a platino idiay Irlandes ken Nagkaykaysa a Pagarian, ken balitok idiay Estados Unidos, Kanada, Australia ken Baro a Selanda. Ti maikapat a bukod a naititulo nga album idi 2013 nga album ti Paramore ket nangrugi iti No.&nbsp;1 kadagiti karta ti Billboard charts idiay Estados Unidos. Daytoy ket No.&nbsp;1 nga album idiay Nagkaykaysa aPagarian, Irlandes, Australia, Baro a Selanda, Brasil, Arhentina ken Mehiko.

## Kamkameng
* Hayley Williams
* Taylor York
* Jeremy Davis

## Diskograpia
### Album
* *All We Know Is Falling* (2005)
* *Riot!* (2007)
* *Brand New Eyes* (2009)
* *Paramore* (album) (2013)
* *After Laughter* (2017)

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
Morocco

Ti **Morocco** ( **';  or ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ ); opisial a ti **Pagarian ti Morocco'''. ket isu ti akin-laud unay kadagiti pagilian ti Amianan nga Aprika. Daytoy ket maysa kadagiti tallo a pagilian (Espania, Pransia) nga addan ti aplaya iti Atlantiko ken Mediteraneo, ket addaan pay kadagiti lasonlasongan akaunegan ti bambantay. Ti Arabiko a nagan ti al-Mamlakat al-Maghribiyyah (), ket maipatarus iti "Ti umaud a Pagilian, ken ti Al-Maghrib (), wenno Maghreb, a ti kaibuksilanna ket "Ti Laud", dagitoy ket naus-usar a kas dagiti sabali a nagan.

Ti Morocco ket addaan ti populasion iti sumurok a 35 a riwriw iti kalawa iti . Ti politikal a kapitoliona ket ti Rabat, urayno ti kadakkelan a siudad ket ti Casablanca; dagiti dadduma pay a nangruna a siudad ket mairaman ti  Marrakech, Tangier, Tetouan, Salé, Fes, Agadir, Meknes, Oujda, Kenitra, ken Nador. Ti Morocco ket addaan ti pakasaritaan ti pannakawayawaya a saan a biningbingayan babaen dagiti kaarubana. Ti nabaknang a kulturana ket naglalaokan dagiti Arabo, Berber (patneng nga Aprikano) ken dagiti dadduma pay nga impluensia ti Aprikano ken Europeano.

Ti Morocco ket mangtunton ti saan a bukod nga agturturay a teritorio iti Lumaud a Sahara a kas "Dagiti Akin-abagatan a Probinsia". Ti Morocco ketinsilpona ti teritorio idi 1975 ken ti gerila a gubat kadagiti patneng a puersa ket napasardeng ti panaglalaban idi 1991. Dagiti ganetget ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket napaay a nangpasayaat daytoy a panagsardeng.

Ti Morocco ket maysa a batay-linteg a monarkia ng aaddaan ti nabutosan a parlamento. Ti Ari ti Morocco ket agtengtengngel kadagiti adu nga ehekutibo ken lehislatibo a bileg, a mairaman ti bileg a mangrakrak ti palamento. Ti ehekutibo a bileg ket sinansanay babaen ti gobierno ngem ti keddeng ti ari ket sapasap a makabaliw kadagiti gobierno no adda iti suppiatan. Ti lehislatibo a bileg ket naited iti gobierno ken dagiti dua a kamara ti parlamento, ti Aseblia dagiti Pannakabagi ken ti Asemblia dagiti Konsehal. Ti ari ket mabalin pay a agirangarang kadagiti bilin a tinawtawagan kadagiti dahir nga adda ti kabilegan iti linteg.

Ti kangrunaan a relihion ti Morocco ket ti Islam. Ti opisial a pagsasao ket ti Literario nga Arabiko. Naisasao pay ti Arabiko ti Morocco a naibagbaga a kas ti Dareja, Berber ken ti Pranses.

## Dagiti nota ken nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
*Opisial a website ti gobierno ti Morocco
Ikan

Ti **ikan** ket ti ania man a kameng ti parapiletiko a grupo dagiti organismo a mangbukel ti amin nga adda ti asang nga akuatiko a kraniata nga ay-ayup nga awan kadagiti kameng ti bagi nga addaan kadagiti ramay.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Pannakairuam

Ti **pannakairuam** ket isu ti agtultuloy a panagusar iti mangbaliw ti panagwa a sustansia wenno panagkukua urayno adda dagiti saan a nasayaat a pagbanagan,  wenno maysa a neurolohiko a pannkarebkas a pangiturongan kadagiti kastoy a panagkukua .  

Dagiti pannkairuam ket mabalin a mangiran ti, ngem saan a limitado iti, panagabuso ti druga, panagabuso ti panagwatwat, panagabuso ti makan, panagabuso ti sekso, panagabuso ti kompiuter, ken panagsugal.  Dagiti klasiko a pakailasinan ti pannakairuam ket mairaman ti di-nasayaat a panagtengngel kadagiti sustansia wenno panagkukua, panagikaskaso laeng kadagiti sustansia wenno panagkukua, panagtultuloy a panagusar urayno adda dagiti madi a pagbanagan, ken panaglibak. Dagiti ruam ken tabas a mainaig iti pannkairuam ket kadawyan a mailasin babaen ti dagus a gratipikasion (nabiit ti bayagna a gunguna), a mairaman ti natatak a makapasakit a pagbanagan (agbayag a pagbanagan).

## Dagiti nagibasaran
Tambor

Ti **tambor** wenno **bombo** ket kameng ti perkusion a grupo dagiti instrumento ti musika. Iti pannakaidasig a sistema ti Hornbostel-Sachs, daytoy ket maysa a membranopono. Dagiti tambor ket buklen ti saan a basbassit ngem maysa nga akustiko a kulanit, a makunkuna iti ulo ti tambor wenno kudil ti tambor , a nabennat iti maysa a kontsa ken tamboren, babaen ti ima ti agtambor, wenno iti maysa a bislak ti tambor, tapno makapatud ti uni. Adda ti kadawyan nga *ulo ti awen* iti bangir ti tambor, a kadawyan a natempla iti ab-ababa bassit nga awen ngem ti ngato nga ulo ti tambor. Adda dagiti dadduma a pamay-an nga inus-usar tapno mapauni dagiti tambor, a kas ti panagtulid ti tangan. Dagiti tambor ket isu dagitoy ti kaduogan ken kaaduan a mabirukan iti lubong nga instrumento ti musika, ken ti batayan a daremdem ket gangani a saan a nagbalbaliw kadagiti napalabas a rinibu a tawtawen.

Amin a kita ti tambor, kas pagarigan a kasla ti timpani , ket natempala iti naisangayan nga awen. Kankanayon nga adda dagiti nadumaduma a tambor, malaksid dagiti tambor ti timpani, ket mabalin a maurnos tapno mapartuat ti aruaten ti tambor.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*