Holokausto

**Ti Holokausto** (manipud iti Griego  **': ''hólos'', "sibubukel" ken ''kaustós'', "napuoran"), a naamammoan pay a kas **ti Shoah** ([[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]]: <big></big>, ''HaShoah'', "didigra"; [[Pagsasao a Yidish|Yidish]]: <big></big>, ''Churben'' wenno ''Hurban'', manipud iti Hebreo para iti "panagdadael"), ket isu daytoy idi ti [[panagpatay tipuli]] kadagiti agaru nga innem a riwriw a Europeano a [[Hudio]] idi panawen ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]], ti maysa a programa iti sistematiko a tinalgedan ti estado a  [[panagpapatay]] babaen ti [[Nazi nga Alemania]], nga indauloan babaen ni [[Adolf Hitler]], kadagiti amin a nasakupan ti Nazi a teritorio. Kadagiti siam a riwriw a Hudio a nagtaeng idiay Europa sakbay ti Holokausto, agarup a dua apagkatlo ti nakanibusan. A naisangsangayan, dagiti sumurok a maysa a riwriw a Hudio nga ub-ubing ket pinatay iti Holokausto,  a kas dagiti pay agarup a dua ariwriw a Hudio a babbai ken tallo a riwriw a Hudio a lallaki.

Adda dagiti eskolar a namatmati a ti panakailawlawag ti Holokausto kent nasken a mairaman ti panagpaty ti puli dagiti Nazi kadagiti riwriw a tatao kadagiti sabsabali a grupo, a mairaman ti [[Porajmos|Romani]], dagiti [[kumanigid]], [[Nazi a krima kadagiti Sobiet a Balud iti Gubat|Sobiet a balud iti gubat]], [[Nazi a krima kadagiti etniko a Polako|Polako]] ken dagiti [[Heneral a plano ti Ost|Sobiet]] a paisano, dagiti [[Pannakaidadanes dagiti bakla iti Nazi nga Alemania ken ti Holokausto|bakla]], dagiti [[Aktion T4|tattao a nabaldado]], [[Panagdadanes dagiti Saksi ni Hehoba iti Nazi nga Alemania|Saksi ni Hehoba]] ken dagiti dadduma pay a [[Dagiti biktima ti Holokausto|politiko ken relihiosa a kinasuppiat]], a rimsua nga awan ti giddiatan no dagitoy ket [[Tattao nga Aleman|Aleman]] wenno saan nga Aleman nga [[etniko agrupo|etniko a taudan]]. Ti panagusar daytoy a panagipalpalawag, ti dagup a bilang dagiti [[Dagiti biktima ti Holokausto|biktima ti Holokausto]] ket nagbaetan ti 11 a riwriw ken 17 a riwriw a tattao.

Ti panagdadames ken panagpatay ti puli ket naiyaddang a naaramid. Dagiti nadumaduma alinteg a mangikkat kadagiti Hudio manipud iti sibil a kagimongan, most a naisangsangayan ti [[Linlinteg a Nuremberg]], ket inaramid ti Nazi nga Aleaman sakbay ti rugi ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Dagiti [[Dagiti Nazi a kampo|konsetrasion a kampo]] ket naipatakder a dagiti naibalud ket naisuheto kadagiti obra a panagtagabu aginggana dagitoy ket natayda iti panakabannog wenno sakit. Kadagiti baro a lugar a pinarukma ti Alemania idiay dumaya a Europa, dagiti espesial a unit a tinawtawgan a ti ''[[Einsatzgruppen]]'' ket pimmatay kadagiti Hudio ken dagiti politiko a kasupiat kadagiti masa a panagpaltuog. Dagiti simmakop ket nagitunton kadagiti Hudio ken Romana maibalud kadagiti napunno ti tao a [[Dagiti Gueto iti Nasakupan ti Aleman a Europa (1939–1944)|gueto]] sakbal a maipatulod dagitoy babaen ti tren kadagiti [[pagpatayana kampo]] , no dagitoy nga agbiagda kadagiti panagbanniaga, kaaduan kadagitoy ket pinatay kadagiti [[Alingasawa kamara#Nazi nga Alemania|alingasaw a kamara]].

Tunngal maysa a ima ti [[burokrasia]] ti Nazi nga Alemania ket nairaman kadagiti [[lohistiko] a nangiturong kadagiti pinakapatay ti puli, a nagpabalin ti Maikatlo a Reich ti tinawtawagan ti maysa a Holokausto nga eskolar iti "maysa a panagpatay ti puli nga estado". Adda dagiti paggiddiatan ti kapanunotan no mano kadagita populasion ti Alemania ti nakaammo iti daytoy a pannakikumplot ti gobierno para iti Hudsio a populasion. Kaaduan kadagiti historiador ket nagitunton a dagiti sibil a populasion ket saanda nga ammo dagiti dakes a nararamid, a naipangpangruna dagiti panagipatayan a kampo, a dagitoy ket mabirukan iti ruar ti Alemania a [[nasakupan ti Nazi nga Europa]]. Ti historiador a ni [[Robert Gellately]], ket nupay kasta, ket nangtunton a ti gobierno ket saana nagilimed iti daytoy a pannakikumplot babaen ti midia, ken dagiti paisano ket ammoda dagiti tunggal maysa nga aspeto malaksid para iti panagusar ti alingasaw a kamara. Dagiti naisangsangayan a naipakasaritaan nga ebidensia ket mangitudo ti kapanunutan a ti kaaduan kadagiti biktima ti Holokausto, sakbay ti panakaitalawda kadagiti kampo, ket saanda nga ammo iti gasat nga agur-uray kaniada, wenno saanda a namatmati; naregtada a namatmati nga isuda ket maiyakar kadagiti sabali a pagnaedan.

== Etimolohia ken panagusar iti termino ==

Ti termino a ''holokausto'' ket manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a balikas a ''[[Holokausto (sakripisio)|holókauston]]'', timaysa a [[ayup a sakripisio]] a maidaton ti maysa a dios a ti sibubukel nga (''holos'') ayup ket kompleto a mapuoran (''kaustos''). Pra kadagiti ginasot a tawtawen, ti balikas a "holokausto" ket inus-usar di ti Ingles a mangitudo kadagiti nalatak a nadawel a panagpapatay, ngem manipud idi panawen ti 1960, ti termino ket nagbalin nga inusar baben dagiti eskolar ken nadayeg a mannurat a nailaslasin a panagpatay ti puli dagiti Hudio. Ti menor a seria a pabuya a [[Holokausto (TV menorserie)|''Holokaustot'']] ket naipammadayawan ti panangiyamammo ti daytoy a termino kadagiti sapasap a panangisao manipud idi 1978.

Ti [[Bibla|bibliko]] a balikas a ***Shoah*** (שואה) (naipaletra pay a ***Sho'ah*** ken ***Shoa**'), a kayatna a sawen ket "kalamidad", ket nagbalin a pagalagadan ti [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]] a termino para iti Holokausto a naspsapa ngem idi panawen ti 1940, a naipangpangruna idiay Europa ken Israel. Ti *Shoah* ket kakaykata babaen dagiti adu a Hudio gapu kadagiti adu a rason, a mairaman ti makapagura a teolohiko a tabas ti balikas a "holokausto", nga itudoda ti Griego a pagano nga ugali.

Dagiti Nazi ket nagus-usar ti maysa a [[eupemismo|eupemistiko]] a panangisao, ti "[[Kinaudi a Papakailawlawagan]] ti Hudio a Saludsod" (Aleman: *Endlösung der Judenfrage''), ken ti panangisao a "Kinaudi a Papakailawlawagan" ket nawatiwat a naus-usar a kas termino para iti panagpatay ti puli kadaigit Hudio. Dagiti Nazi ket inus-usarda pay ti panagisao a "lebensunwertes Leben" (Biag a di napateg ti Biag) iti panangpadas a panagitag-ay dagiti panagpapatay.

## Dagiti nagibasaran