Lingua franca

Ti ***lingua franca***, ammo pay a kas **rangtay a pagsasao**, **sapasap a pagsasao**, **pagsasao ti panagtagilako** wenno **behikular a pagsasao**, ket ti pagsasao wenno dialekto a *sistematiko* nga inus-usar tapno mabalin nga agsao dagiti dua a tao a saan a makibinningay iti nakayanakan a pagsasao wenno dialekto, naisangayan daytoy no daytoy ket maikatlo a pagsasao, ken naisangayan manipud kadagiti dua a nakayanakan a pagsasao.

Naparang-ay ti *Lingua francas* iti lawlaw ti lubong iti amin a paset ti pakasaritaan ti tao, ken sagpaminsan para kadagiti rason ti komersio (dagiti makunkuna a "pagsasao ti panagtagilako") ngem para iti pay kultura, relihion, panagpalaka ti diplomasia ken administrasion, ken kas pamay-an iti panagsinnukat ti pakaammo dagiti sientista ken dagiti dadduma nga eskolar kadagiti nadumaduma a pakipagilian. Ti termino ket nagtaud manipud iti maysa a kasta a pagsasao, Lingua Franca ti Mediteraneo.

## Dagiti pakaidumaan
Ti *Lingua franca* ket ti termino a naipalawag  a maipapaan iti annong, ken nawaya iti pakasaritaan ti lingguistika wenno estruktura ti pagsasao: ngem dagiti met pidgin ken dagiti kreol ket masansanda nga agannong a kas dagiti lingua franca, ken adu met kadagiti kasta a pagsasao ket saanda a pidgin wenno kreol.

Iti met bernakular a pagsasao, daytoy ket naus-usar a kas nakayanakan a pagsasao iti komunidad, ti *lingua franca* ket naus-usar iti labes dagiti pagbeddengan iti kasisigud a komunidadna, ken naus-usar a kas maikadua a pagsasao para iti pannakisinnarita dagiti grupo. Kas pagarigan, ti Ingles ket bernakular idiay Nagkaykaysa a Pagarian, ngem naus-usar a behikular a pagsasao (kas *lingua franca*) idiay Filipinas ken India.

Dagiti Internasional a katakunaynay a pagsasao a kas ti Esperanto ket saan unay nga adu a naampon iti sangalubongan, isu a dagitoy ket saan a maibaga a kas dagiti global a *lingua franca*.

## Etmolohia
Ti termino a *lingua franca* ket nagtaud a kas nagan ti naisangayan a pagsasao a nausar idiay asideg ti akindaya a baybay Mediteraneo a kas ti nangruna a pagsasao ti komersio ken diplomasia—manipud kadagiti panawen ti naladaw a mediebal ken naipangpangruna iti las-ud ti panawen ti Renasimiento, aginggana idi maika-18 a siglo. Iti dayta a panawen, dagiti agsasao ti Italiano ket kaaduan kadagiti agkomkomersio itibaybay kadagiti siudad ti puerto ti Imperio ti Otomano ken ti napalaka a bersion ti Italiano, ken mairaman dagiti adu a binulod a balikas manipud iti Griego, Daan a Pranses, Portuges, Oksitano, Espaniol, ken ti pay Arabiko ken Turko ket nagbalin pay nga adu a naisasao a kas ti "lingua franca" iti rehion.

Iti bukod met a pannakaibaga ti Lingua Franca, ti kayat a sawen ti *lingua* ket pagsasao (kas iti Portuges ken Italiano) – ti *Franca* ket mainaig iti *Phrankoi* iti Griego ken *Faranji* iti Arabiko, ken kas kapada pay iti Italiano: kadagiti amin a tallo a kaso tiliteral a kapanunotan ket "Franko", ngem daytoy a nagan ket pudno a naipakat kadagiti amin nga Akinlaud a Europeano iti las-ud ti naladaw a Paset ti Panawen ti Bisantino.

Ibagbaga ti Douglas Harper Etymology Dictionary a ti termino ti *Lingua Franca* (kas nagan ti naisangayan a pagsasao) ket immuna idi a nairehistro iti Ingles idi las-ud dagiti tawen ti 1670, ngem adda met nasapsapa a pagarigan iti panagusar ti *Lingua Franca* iti Ingles a napasingkedan manipud idi 1632, a nagibagbaga pay met a kas ti "Bastardo nga Espaniol".

Iti kakaudian a kas idi naladaw a maika-20 a siglo, ti panagusar ti kadawyan a termino ket inngawid babaen ti dadduma a ti kayatna laeng a sawen ket ti sasao a hibrido a naus-usar a kas dagiti behikular a pagsasao (a nagtaud iti kasisigud a kaibuksilannag), ngem ita nga aldawen, daytoy ket mangibagbaga iti ania man a a behikular a pagsasao.

## Dagiti pagarigan

Ti panagusar dagiti lingua franca ketmabalin a naduduog a kas met iti pagsasao. Mabalinmet a dagitoy ket addada metten manipud idi taga-ugma. Ti Latin ken Griego a Koine ket isu dagitoy idi dagiti lingua franca dagiti imperio ti Helenestiko ken Romano; Akadio, ken kalpasanna ti Arameo, ken nagtultuloy daitoy a dagiti sapasap a pagsasao iti adu a parte ti ti Akinlaud nga Asia babaen dagiti nadumaduma a nasapa nga imperio. Dagiti pagarigan dagiti lingua franca ket agtultuloy nga adu, ken adda iti tunggal kontinente. Ti kalawagan a pagarigan manipud idi nasapa a maika-21 a siglo ket ti Ingles. Adda met dagiti sabali a nadumaduma a lingua franca a sentralisado kadagiti naisangayan a rehion, kas ti Pranses, Hindi, Portuges, Espaniol, Ruso, Arabiko, Insik, ken Swahili.

Kadagiti dadduma a pagilian, ti lingua franca ket naus-usar pay a kas nailian a pagsasao; kas ti Urdu, isu daytoy ti lingua franca ti Pakistan, ken nailian pay a pagsasao. Ti Indones ket addaan met iti kapada nga annong idiay Indonesia; urayno ti Habanes ket ad-adu kadagiti patneng nga agsasao, ti Indones ket ti kaikaisuna nga opisial a pagsasao ken naisasao (masansan a kas maikadua a pagsasao) iti amin a paset ti pagilian.

## Kitaen pay
* Agsinnaranay a maawatan

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*Hall, R.A. Jr. (1966). *Pidgin and Creole Languages*, Cornell University Press. .
*Heine, Bernd (1970). *Status and Use of African Lingua Francas*. 
*Kahane, Henry Romanos (1958). *The Lingua Franca in the Levant*.
*Melatti, Julio Cezar (1983). *Índios do Brasil*. São Paulo: Hucitec Press, 48th edition
*Ostler, Nicholas (2005). *Empires of the Word*. London: Harper 

## Dagiti akinruar a silpo
* English – ti unibersal a pagsasao iti Internet? 
*''Lingua franca del Mediterraneo o Sabir'' ni propesor Francesco Bruni (iti Italiano).
*Sample texts  manipud ken ni Juan del Encina, *Le Bourgeois Gentilhomme*, ti *L'Impresario da Smyrna* ni Carlo Goldoni, Diego de Haedo ken dagiti dadduma pay a taudan.
*Ti maysa  apangyuna ti kasisigud a Lingua Franca ti Mediteraneo .