Sasao a Trans–Baro a Guinea

Ti **Trans–Baro a Guinea** (TNG) ket ti maysa a dakkel a pamilia ti sasao a Papuano a naisasao idiay Baro a Guinea ken dagiti kaarruba nga isla, mabalin a ti maikatlo a kadakkelan a pamilia ti pagsasao iti lubong babaen ti bilang dagiti pagsasao. Ti bugas ti pamilia ket naikeddeng a nasayaat a naipatakder, ngem dagiti pagbeddenganna ken ti amin-amin a pannakaikamengna ket di nalawag. Adda metten dagiti tallo a singasing.

## Pannakaidasig

### Wurm
Ti maysa a napabaro a panangidasig idi 1975 ni ni Wurm ket mabirukan iti ''MultiTree'' ken iti nabaliwan a porma iti ''Ethnologue'' 15  (kaaduan a pinanawanen ti *Ethnologue* 16). Ninaganan ni Wurm dagiti subdibision iti panangidasigna iti Papuano  kas *dagiti pamilia* (iti urnos iti pannakaikabagian iti sasao a Alemaniko), dagiti *stock* (iti urnos iti sasao nga Indo-Europeano), ken *dagiti pilo* iti urnos ti sasao nga Aproasiatiko). Ti Trans–Baro a Guinea ket pilo iti daytoy a terminolohia. Ti pagsasao a saan a kabagian iti ania man nga agpang ti pamilia wenno iti baba ket tinawtawagan iti isolado a Trans–Baro a Guinea iti daytoy nga isbangan.

### Foley
Manipud idi 2003, inawat ni William A. Foley ti bugas ti Trans–New Guinea: "Ti kinapudno, kas pagarigan, a ti nalatak a kaadu dagiti pagsasao idiay Baro a Guinea manipud iti peninsula Huon aginggana iti Kabanbantayan ti Irian Jaya ket mangmarka iti banag ti transitibo a berbo nga addaan iti agasmang dagiti maipapan iti berbo a pasakbay, ti umuna a persona a singular iti /n/ ken ti maikadua a persona a singular iti velar a panagsardeng, ket adun nga ebidensia a dagitoy a pagsasao ket henetikoda amin nga agkakabagian; ti kaada a mabulod iti kasta a sistema ket umaw-awanen a basit." Inkeddengn a ati panagkabagian a pagbaetan dagiti pamilia ti Finisterre–Huon,Akindaya a Kabanbantayan (Kainantu–Gorokan), ken ti Kabanbantayan ti Irian (Dani – Dandanaw Paniai) (ken maipagarup pay dagiti dadduma a babassit) tapno mapundarda, ken naibagbaga a daytoy ket "nakaro a kasta" a ti pamilia ti Madang ket maitagikua pay. Inkeddengna a mabalin ngem saan pay a naipakita a ti Enga, Chimbu, Binandere, Angan, Ok, Awyu, Asmat (mabalin a kaasitgan iti Ok ken Awyu), Mek, ken dagiti pamilia ti bassit a pagsasao ti ipus ti Papua Baro a Guinea (Koiarian, Goilalan, kdpy., nga inbagbagan a saan pay a naipakita nga asideg a kabagian iti tunggal maysa kaniada) ket mabalin a maitagikua pay iti Trans–Baro a Guinea.

### Ross
Saan nga agus-usar iti espesialisado a termino ni Ross para kadagiti sabali a panangidasig a kas dagiti inaramid da Laycock ken Wurm. Iti listaan a naited ditoy, dagiti saan a kontrobersial a pamilia nga inawat babaen ni Foley ken dagiti dadduma a Papuanista ken isu dagiti panangipatakder a muton ti Trans–Baro a Guinea ni Ross ket naiprenta iti **napuskol**. Dagiti isolado a pagsasao ket naiprentada iti *italiko*.

Inikkat ni Ross dagiti agarup a 100 pagsasao manipud iti singasing ni Wurm, ken tentatibona laeng nga inbati dagiti ad-adu ngem bassit a sanga dosena, ngem iti maysa a kayarigan innayonna ti maysa pagsasao, ti isolado a Porome.

Ni Ross ket awanan iti makaanay nga ebidensia tapno maidasigna amin a grupo ti Papuano.

;Pilo ti Trans–Baro a Guinea (Ross 2005)

*Pannakaisilpo a Laud a Trans–Baro a Guinea ? [ti nasuspeto a daan a lugar ti dialekto]
**Laud a Bomberai – Timor–Alor–Pantar
*** Dagiti pamilia a **[[Sasao a Timor–Alor–Pantar|Timor–Alor–Pantar]]** (22)
*** Pamilia a **[[Sasao a Laud a Bomberai|laud a Bomberai]]** (2)
** Pamilia a **[[Sasao a Dandanaw Paniai|Dandanaw Paniai]] (Dandanaw Wissels)** (5)
** Pamilia a **[[Sasao a Dani|Dani]]** (13)
* **[[Sasao nga Abagatan nga Ulo ti Billit|Abagatan nga Ulo ti Billit]] (Abagatan a Doberai)** (12)
* Isolado a ***[[Pagsasao a Sumeri|Tanah Merah]] (Sumeri)***
* Isolado a ***[[Pagsasao a Mor (Papuano)|Mor]]***
* Isolado a ***[[Pagsasao a Dem|Dem]]***
* Isolado nga ***[[Pagsasao nga Amung|Uhunduni]]*** (*Damal, Amungme*)
* Pamilia a **[[Sasao a Mek|Mek]]** (13)
* ? Kaure–Kapori (4) [Tentatibo iti pannakairaman iti Trans-Baro a Guinea. Awan dagiti makonstrukto manen a pangsandi manipud iti magun-od a datos.]
** Isolado a ***[[Pagsasao a Kapori|Kapori]]***
** Pamilia a **[[Sasao a Kaure|Kaure]]** (3)
* ? Pamilia a **[[Sasao a Pauwasi|Pauwasi]]** (4) [Tentatibo iti pannakairaman iti Trans-Baro a Guinea. Awan dagiti makonstrukto manen a pangsandi manipud iti magun-od a datos. Gapu ta naisilpo iti Karkar, a nasayaat a napasingkedan ken saan a Trans-Baro a Guinea]
* Pamilia a **[[Sasao a Kayagar|Kayagar]]** (3)
* Pamilia a **[[Sasao a Kolopom|Kolopom]]** (3)
* Isolado a ***[[Pagsasao a Moraori|Moraori]]***
* ? Kiwai–Porome (8) [suspeto ti Trans-Baro a Guinea nga identidad dagiti pangsandi]
** Pamilia  a **[[Sasao a Kiwaiano|Kiwaiano]]** (7)
** Isolado a ***[[Pagsasao a Porome|Porome]] (Kibiri)***
* Pamilia a **[[Sasao a Marind|Marind]]** (6)
* Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea ? (49, naipabassit) [Parte ti kasisigud a singasing ti Trans-Baro a Guinea. Saan a nalawag no dagitoy nga uppat a pamilia ket mangporma iti bugbugtong a sanga ti Trans-Baro a Guinea. Nawaya nga nnsupsuppiat ni Voorhoeve para iti maysa a pannakaikabagian ti Awyu–Ok.]
** Pamilia nga **[[Sasao nga Asmat–Kamoro|Asmat–Kamoro]]** family (11)
** Pamilia nga **[[Sasao nga Awyu–Dumut|Awyu–Dumut]]** (8–16)
** Pamilia a **[[Sasao a Mombum|Mombum]]** (2)
** Pamilia nga **[[Sasao nga Ok|Ok]]** (20)
* Isolado nga ***[[Pagsasao nga Oksapmin|Oksapmin]]*** [naisilpo itan iti pamilia nga Ok]
* Pamilia a **[[Sasao a Gogodala–Suki|Gogodala–Suki]]** (4)
* Pamilia a **[[Sasao a Tirio|Tirio]]** (4)
* Pamilia nga **[[Sasao nga Eleman|Eleman]]** (7)
* Pamilia nga **[[Sasao nga Interior a Golpo|Interior a Golpo]]** (6)
* Pamilia a **[[Sasao a Turama–Kikori|Turama–Kikori]]** (4)
* ? Pamilia a **[[Sasao a Tebera|Tebera]]** [tentatibo ti pannakairaman iti Trans-Baro a Guinea] (2)
* ? Isolado a ***[[Pagsasao a Pawaia|Pawaia]]*** [addaan iti bokabulario a proto-Trans-Baro a Guinea, ngem madudua ti pannakairaman]
* Pamilia nga **[[Sasao nga Angan|Angan]]** (12)
* ? Pamilia a ***[[Pagsasao a Fasu|Fasu]] (Laud a Kutubuano)***  (1–3) [addaan iti bokabulario a proto-Trans-Baro a Guinea, ngem madudua bassit ti pannakairaman]
* ? Pamilia a **[[Sasao a Daya a Kutubuano|Daya a Kutubuano]]** (2) [addaan iti bokabulario a proto-Trans-Baro a Guinea, ngem madudua bassit ti pannakairaman]
* Pamilia a **[[Sasao a Duna–Pogaya|Duna–Pogaya]]** (2)
* Pamilia nga **[[Sasao nga Awin–Pa|Awin–Pa]]** (2)
* Pamilia a **[[Sasao a Daya a Strickland|Daya a Strickland]]** (6)
* Pamilia a **[[Sasao a Bosavi|Bosavi]]** (8)
* Isolado a ***[[Pagsasao a Kamula|Kamula]]***
* Pamilia a **[[Sasao nga Engan|Engan]]** (9)
* Isolado a ***[[Pagsasao a Wiru|Wiru]]*** (adda dagiti pannakaipada iti leksiko iti Engan)
* Pamilia a **[[Sasao a Chimbu–Wahgi|Chimbu–Wahgi]]** (17)
* Kainantu–Goroka (22) [ammo pay a kas Daya a Kabanbantayan; immuna a nadlaw babaen ni Capell 1948]
** Pamilia a **[[Sasao a Goroka|Goroka]]** (14)
** Pamilia a **[[Sasao a Kainantu|Kainantu]]** (8)
* Madang (103)
** Akin-abagatan nga Adelbert Range–Kowan
*** Pamilia a **[[Sasao a Kowan|Kowan]]** (2)
*** Akin-abagatan a Kabambantayan Adelbert
**** Josephstaal (7)
***** Isolado nga ***[[Pagsasao nga Osum|Osum]] (Utarmbung)***
***** Isolado a ***[[Pagsasao a Wadaginam|Wadaginam]]***
***** Pamilia a **[[Sasao a Sikan|Sikan]]** (2)
***** Pamilia a **[[Sasao a Pomoikan|Pomoikan]]** (3)
**** Wanang (5)
***** Isolado a ***[[Pagsasao a Paynamar|Paynamar]]***
***** Pamilia nga **[[Sasao nga Atan|Atan]]** (2)
***** Pamilia ngfa **[[Sasao nga Emuan|Emuan]]** (2)
**** Isolado a ***[[Pagsasao a Faita|Faita]]***
** Aplaya Rai–Kalam
*** Pamilia a **[[Sasao nga Aplaya a Rai|Aplaya a Rai]]** (31)
*** Pamilia a **[[Sasao a Kalam|Kalam]]** (4; mabalin a parte ti Aplaya Rai)
** Pannakaisilpo a Croisilles
***Dimir-Malas (2)
***Kaukombar (4)
***Kumil (5)
***Tibor-Omosa (6)
*** Isolado nga ***[[Pagsasao nga Amaimon|Amaimon]]***
***Numugen-Mabuso
****Pamilia a **[[Sasao a Numugen|Numugen]]** (6)
****Pamilia a **[[Sasao a Mabuso|Mabuso]]** (29)
* Finisterre–Huon (62) [parte ti kasisigud a singasing iti Trans-Baro a Guinea. Addaan kadagiti berbo a supletibo para iti tao ken ti bilang ti banag.]
** Pamilia a **[[Sasao a Finisterre|Finisterre]]** (41)
** Pamilia a **[[Sasao a Huon|Huon]]** (21)
* ? Pamilia a **[[Sasao a Goilalan|Goilalan]]** (6) [tentatibo ti pannakairaman iti Trans-Baro a Guinea]
* Abagatan a daya a Papuano (Ipus ti Billit) ? [dagitoy  a pamilia ket saan pay a naipakita nga agkakabagian, ngem addaanda iti agpapada a *ya* para iti 'you[plural]' imbes nga iti proto-Trans-Baro a Guinea a **gi*]
** Pamilia a **[[Sasao a Koiariano|Koiariano]]** (7)
** Pamilia a **[[Sasao a Kwalean|Kwalean]]** (3)
** Pamilia a **[[Sasao a Manubaran|Manubaran]]** (2)
** Pamilia a **[[Sasao a Yareban|Yareban]]** (5)
** Pamilia a **[[Sasao a Mailuan|Mailuan]]** (6)
** Pamilia a **[[Sasao a Dagan|Dagan]]** (9)
* Binanderean (16)
** Isolado a ***[[Pagsasao a Guhu-Samane|Guhu-Samane]]***
** Pamilia a **[[Sasao a Binandere|Binandere]]** (15) [ti kaudian a panagpadakekl manipud iti amianan]

#### Di naidasig a sasao a Wurmian
Uray no inbatay ni Ross ti panangidasigna kadagiti sistema ti pangsandi, adu kadagiti pagsasao idiay Baro a Guinea ket saanda unay a nasayaat a nadokumentuan uray pay iti daytoy nga obra. Isu nga adda dagiti nadumaduma nga isolado a naikabil iti Trans-Baro a Guinea babaen ni Wurm ngem saan a mabalin a maibaga iti panangidasig ni Ross. Ti bassit kadagitoy ket (Komyandaret, Samarokena, ken mabalin a ti Kenati) naikeddengdan kadagiti adda a sanga (wenno dagiti dati a sanga) ti Trans-Baro a Guinea, bayat a dagiti dadduma (Massep, Momuna) ket agtultuloyda a mangkarit iti panangidasig.

* *[[Pagsasao a Kenati|Kenati]]* (→ Kainantu?)
* *[[Pagsasao a Komyandaret|Komyandaret]]* (→ Kalatakan nga Awyu)
* Isolado a *[[Pagsasao a Massep|Massep]]*
* Isolado a *[[Pagsasao a Molof|Molof]]*
* Pamilia a **[[Sasao a Momuna|Momuna]]** (2)
* *[[Pagsasao a Samarokena|Samarokena]]* (→ Kwerba)
* Isolado a *[[Pagsasao a Tofamna|Tofamna]]*
* Isolado nga *[[Pagsasao nga Usku|Usku]]*

#### Naidasig manen a sasao a Wurmian
Inikkat ni Ross dagiti 95 a pagsasao manipud iti Trans-Baro a Guinea. Dagitoy ket bassit a pamilia a saan nga agraman kadagiti pangsandi a maitubnos iti sasao a Trans-Baro a Guinea, ngem tipolohikoda nga agpapada, mabalin a gapu dagiti napauoten a pannakaiyasideg iti sasao a Trans-Baro  Guinea.

* Pagbeddengan ken Morwap (Elseng), kas ti maysa a nawaya a pamilia a Pagbeddengan (15 a sasao)
* *[[Pagsasao nga Isirawa|Isirawa]] (Saberi),* kas isolado a pagsasao (ngem naidasig a kas Kwerba bbabaen da Clouse, Donohue & Ma 2002)
* Tanap Dandanaw, kas maysa a nawaya a pamilia a Tanap Dandanaw (19)
* Mairasi, kas maysa a nawaya a pamilia a Mairasi (4)
* Nimboran, kas maysa a nawaya a pamilia a Nimboran (5)
* Piawi, kas maysa a nawaya a pamilia a Piawi (2)
* Senagi, kas maysa a nawaya a pamilia a Senagi (2)
* Sentani (4 a sasao), iti kaunegan ti pamilia a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani
* Tor ken Kwerba, jkinadua kas pamilia a Tor–Kwerba (17)
* Karayan Trans-Fly – Bulaka ket nabingbingay kadagiti lima a grupo: tallo ti nabati (tentatibo) iti Trans-Baro a Guinea (Kiwaian, Moraori, Tirio), maipatinayon pay dagiti nawaya a pamilia ti Abagatan-Tengnga a Papuano ken Akindaya a Trans-Fly (22 ken 4 a sasao).

### ''Ethnologue''
Kaaduan a sursuroten ti *Ethnologue* 16 (2009) ni Ross, ngem sanna nga iraman dagiti tentatibo a sanga ti Kaure–Kapori ken Pauwasi, ken ilistana ida a kas dagiti nawaya a pamilia. Biningbingayda pay ti Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea (Asmat–Ok) iti kaunegan ti Trans-Baro a Guinea, ngem ibatida a kas yunit ti Abagatan a daya a Papuano (mairaman ti Goilalan) ken Laud a Trans–Baro a Guinea. Ibati ti *Ethnologue* 17 (2013) daytoy a pannakaidasig, nga agraman iti bugbugtong a panangibaliw a panangibingay ti sasao a Daya a Timor iti kaunegan ti Laud a Trans–Baro a Guinea.

### ''Glottolog''
Insupsuppiat ni Hammarström (2012) a dagiti pangsandi ni Ross ket agparangda a maiwarwara a senias ken saan a mangibaga iti pamilia ti pagsasao. Ti *[[Glottolog]]* ket kanungpalan a nangal-ala iti ad-adu a konserbatibo a panirigan iti singasing, a tinawtawaganna iti "Nuklear a Trans–Baro a Guinea". Adda dagiti pamilia a nipakitan nga agkakabagian babaen ti ad-adu ngem bassit-usit a panagkarkarna a pannakaitunos kadagiti pangsandida:

*Asmat–Kamoro
*Kalatakan nga Awyu
*Binandereano
*Chimbu–Wahgi
*Dani
*Engan
*Finisterre–Huon
*Kainantu–Goroka
*Madang
*Mek
*Ok–Oksapmin
*Dandanaw Paniai

Laglagipen nga uray daytoy a naipabassit a bersion ti pamilia ket gay-atenna ti Baro a  Guinea ken iramanna dagiti sumurok a 300 a pagsasao.

## Kitaen pay
*Sasao nga Indo-Pasipiko

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* 
* 
* 
*