open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aubagne

Ti **Aubagne** () ket maysa a komuna a mabirukan ti  ti daya ti Marseille idiay Bouches-du-Rhône a departamento idiay akin-abagatan a Pransia.

Adda ti kuartel ti Ganganaet a Lehion ti Pransia ditoy. Awan ti bayadna ti panagusar ti publiko a pagluganan manipud idi 2000.

## Heograpia
Daytoy ket mabirukan idiay tanap ti Huveaune ken napalawlawan dagiti kabanbantayan ti Garlaban, ken Sainte-Baume iti amianan ken Douard iti abagatan. 

## Populasion

## Pagluganan
Ti Gare d'Aubagne nga estasion ti perokaril ket sinerbian ti dagiti rehional a tren a mapmapan idiay Marseille ken Toulon. Ti Aubagne ket isu idi ti immuna a komuna ti Pransia a kompleto a napalikmutan babaen dagiti dalanan ti lugan: ti dalanan ti lugan nga A50 a Marseille-Toulon, A52 a Aubagne-Aix-en-Provence ken ti pangikapetan a dalanan ti lugan a A501.

Ti 9 km a tranbia network ket naplanplano, ti Linia 1 manipud ti estasion a mapan idiay Le Charrel ken Linia 2 manipud ti estasion a mapan idiay La Penne-sur-Huveaune. Ti panangibangon ket mangrugi no 2012 para iti panagilukat iti 2014.

## Dagiti personalidad
*François-Marie, marquis de Barthélemy (1747–1830), Direktor iti Umuna a Pranses a Repbublika
*Alain Bernard (naipasngay 1983), Lumanglangoy
*François-Urbain Domergue (1745–1810), mannurat ken agiwarwarnak
*Marcel Pagnol (1895–1974), nobelista, dramaturgo ken agararamid ti pelikula
*Honoré Joseph Antoine Ganteaume (1755 - 1818), Pranses nga almirante .

### Iti nadayeg a kultura
Ti Aubagne ket kankanayo a naibagbaga iti pelikula a *[[Manon des Sources (1986 pelikula)|Manon des Sources]]*. Daytoy ket nakaipasngayan ni Marcel Pagnol, to Pranses a nobelista, dramaturgo ken agar-aramid ti pelikula a nangisurat ti nobela a nakaibasaran ti pelikula.

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Arles

Ti **Arles** (;   iti kadawyan a klasiko a Mistraliana; *Arelate* iti taga-ugma a Latin) ket maysa a siudad ken komuna idiay abagatn ti Pransia, idiay Bouches-du-Rhône a departamento, nga isu daytoy ket maysa a subprepektura, idiay dati a probinsia ti Provence.

Ti dakkel a paset ti Camargue ket mabirukan iti teritotio ti komuna, a mangaramid daytoy ti kadakkelan a komuna idiay Metropolitano a Pransia iti termino ti teritorio (ngem ti Maripasoula, Pranses a Guiana ket dakdakkelda). Ti siudad ket adda ti atiddog a pakasaritaan, ken nnagruna idi idiay Romano a probinsia ti Gallia Narbonensis. Dagiti Romano ken Romaniko a Monumento iti Arles ket nailistada a kas dagiti UNESCO a Tinawtawid a Lugar iti Lubong idi 1981. Ti Olandes a kalpasan nga Impresionista a pintor a ni Vincent van Gogh ket nagtaeng idiay Arles idi 1888-1889 ken nagpataud kadagiti 300 pinintaan ken ladawan idi las-udti panagtaengna idiay. Ti maysa nga internasional piesta ti potograpia ket tinegtengngel idiay siudad manipud idi 1970.

## Heograpia
Ti karayan Rhône agsina ti dua a sanga iti ngato ti karayan idiay Arles, nga agporma daytoy ti Camargue delta. Gaputa ti Camargue iti sapasap ket administratibo a paset iti Arles, ti komuna a kas sibubukel ket isu ti kadakkelan a komuna idiay Metropolitano a Pransia babaen ti teritorio,urayno ti populasionna ket adadu bassit ngem 50,000. Ti kalawana ket , a daytoy ket maminpito a dakdakkel ngem ti kalawa ti Paris.

## Populasion

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Auriol, Bouches-du-Rhône

Ti **Auriol** () ket maysa a komuna a mabirukan idiay tanap ti Huveaune nga asideg idiay Roquevaire iti Bouches-du-Rhône a departamento iti Provence-Alpes-Côte d'Azur a rehion idiay akin-abagatan a Pransia. Dagiti agtataeng ket tinawtawagan a kas dagiti *Auriolais*.

Ti karayan Huveaune ket agayos ti daytoy a komuna.

## Populasion

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
* Opisial a sapot ti pagsaaadan
Les Baux-de-Provence

Ti **Les Baux-de-Provence** ket maysa a komuna iti Bouches-du-Rhône a departamento idiay akin-abagatan a Pransia, ti probinsia ti Provence. Daytoy ket addaan  iti nakakaskasdaaw a puesto idiay kabanbantayan ti Alpilles, a naisanglad idiay ngato ti kabatbatuan a nabalangatan kadagiti nadadael a tidda dagiti kastilio a maimatmatangan dagiti tanap iti abagatan. Ti naganna ket mangtudtudo ti lugar &mdash; idiay Probensal, a *baou* ket maysa a kabatbatuan a kawwet. Ti nagan ti purok ket naala manipud ti aluminio nga oro ti Bauxite nga immuna a naduktalan idiay idi 1821 babaen ti heologo a ni Pierre Berthier.

## Populasion

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Tattao nga Espaniol

Ti termino a  **tattao nga Espaniol**, wenno **Kastila** () ket adda ti dua a naisangsangayan a kayatna a sawen: Iti tinawtawid, daytoy ket mangipakat kadagiti patneng a tattao iti ania man a paset ti Espania. Ngem iti kinaudi, daytoy ket nagbalin payen a adda ti maysa alegado a kayatna a sawen, a mangtudtudo kadagiti tattao nga agtengtengngel ti Espaniol a panakaumili. 

Iti kaunegan ti Espania adda dagiti adu a bilang dagiti nationalismo ken rehionalismo, a maniballatek ti narikut a pakasaritaan ti daytoy pagilian. Ti opisial a pagsasao ti Espania ket ti Espaniol (ammo pay a kas ti Kastellano), a paagalagadan a pagsasao a naibatay iti medeibal a dialekto dagiti Kastellano iti amianan a tenganga nga Espaniaa. Adda dagiti nadumaduma a sapasap a rehional a pagsasao a naisasao. Malaksid ti Basko, dagiti pagsasao a patneng iti Espania ket dagiti Romanse a pagsasao.

Adda dagiti adu a populasion iti ruar ti Espaniaa nga adda ti kaputotan nga immalis manipud idiay Espania; a kaaduan a naisangsangayan idiay Latin nga Amerika.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran
* Castro, Americo. Willard F. King kenSelma Margaretten, trans. *Dagiti Kastila: Pangiyuna kadagiti Pakasaritaanda*. Berkeley, California: Unibersida ti California a Pagmalditan, 1980. .
* Chapman, Robert. *Rumrumsua a Kinarikut: Ti Kinaudi a Sakbayan a Pakasaritaan iti Abagatan-Daya nga Espania, Iberia, ken ti Laud a Mediteraneo*. Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 1990. .
* Goodwin, Godfrey. *Islamiko nga Espania*. San Francisco: Chronicle Books, 1990. .
* Harrison, Richard. *Espania iti Parbangon ti Pakasaritaan: dagiti Iberio, dagiti Penisio, ken dagiti Griego*. New York: Thames & Hudson, 1988. .
* James, Edward (ed.). *Bisigoda nga Esña: Dagiti Baro nga Arngian*. Oxford: Clarendon a Pagmalditan, 1980. .
* Thomas, Hugh. *Ti Tagabo a Komersio: Ti Pakasaritaan iti Atlantiko aKomersio ti Tagabu 1440–1870*. Londres: Picador, 1997. .
La Barben

Ti **La Barben** ket maysa a komuna iti Bouches-du-Rhône a departamento idiay akin-abagatan a Pransia. Dagiti agtataeng ket tinawtawagan a kas dagiti Barbenais.

Ti ili ket naindayegan babaen dagiti kastilio ken ti zoo.

## Klima
Ti tabla dita baba ket mangipakpakita kadagiti temperatura ken pangtudtudo para iti paset ti panawen ti 1971-2000  :

## Populasion

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Barbentane

Ti **Barbentane** ket maysa a komuna iti Bouches-du-Rhône a departamento idiay akin-abagatan a Pransia.

## Heograpia
Ti Barbentane ket mabirukan idiay akin-amianan unay a puntos ti Bouches du Rhône a departamento, idiay pagbeddenganna kadagiti departamento ti Vaucluse ken Gard, idiay pagsasabtan iti karayan Durance ken Rhône.

Ti Durance ket agpaamianan nga agayayos idiay purok ken agporma ti pagbeddengan a nagbaetan dagiti departamento ti Bouches-du-Rhône ken Vaucluse. Ti ili ti Avignon ketmabirukan idiay ballasiw ti Durance.

Ti Rhône ket agpalaud nga agyos idiay purok ken agporma ti pagbeddengan a nagbaetan dagiti departamento ti Bouches-du-Rhône ken Gard.

Ti purok ket naipatakder kadagiti salog ti turturod a Montagnette.

## Populasion

## Kasingin nga ili
*Saillon, Suisa

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Belcodène

Ti **Belcodène** ket maysa a komuna a mabirukan idiay daya ti Marseille idiay departamento ti Bouches-du-Rhône iti Provence-Alpes-Côte d'Azur a rehion iti akin-abagatan a Pransia. Dagiti agtaeng ket tinawtawagan a kas dagiti  *Belcodénois*.

## Populasion

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Bouc-Bel-Air

Ti **Bouc-Bel-Air** ket maysa a komuna iti Bouches-du-Rhône a deparatmento idiay akin-abagatan a Pransia. Daytoy ket naisanglad kadagiti nagbaetan ti Marseille, Gardanne ken Aix-en-Provence. Ti daan a purok ket mabirukan idiay tuktok ti bassit a bantay (ti *bouc* iti rehional a pagsasao provençal). 

## Klima
Ti tabla dita baba ket mangipakpakita kadagiti temperatura ken panagtudtudo para iti paset ti panawen ti 1971-2000  :

## Populasion

## Dagiti makitkita
Ti Bouc-Bel-Air ket kadawyan ti estilo a Provençal , nabangon iti lawlaw ti maysa a bato a nagporma ti pundasion ti daan a kastilio iti maika-7 a siglo. Adda daytoy ti naisangsangayan a panakaimatangan manipud kadagiti nadumaduma a kabanbantayan a maysa kadagitoy ket ti nadayag a naamammoan dagiti agtataeng a kas ti Sainte-Victoire.

## Pakasaritaan
Daytoy ket nataengan manipud idi un-unana a panawen, ti lugarna ket nakakita kadagiti Romano-Galo a nagtaengan.  Adda kadagitoy a lugar ket napetsaan manipud idi maika-7 a siglo BC. Dagiti panagraut dagiti Barbaro ket naaramid idimaika-7 a siglo AD, ti mabalin a petsa ti panakabangon ti purok.

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
* Opisial asapot ti pagsaadan
La Bouilladisse

Ti **La Bouilladisse** ke maysa a komuna a departamento iti Bouches-du-Rhône idiay Provence-Alpes-Côte d'Azur a rehion ti Pransia.

## Heograpia
Ti maysa a pagtaengan nga ili iti silbikultura, pagtalonan ken ti bassit nga industria ti silaw a naisanglad idiay ginget ti bassit a karayan Merlançon, adda ti  ti amianan a daya iti Marseille idiay pagtumtumpungan dagiti dalan iti D8 iti D45e ken D96 a kalkalsada. Ti A52 a pagdalanan ti lugan ket paraigidanna ti abagatan a a laud a pagbeddengan ti teritorio ti komuna. Ti TER a serbisio ti perokaril ket mangikapet ti ili iti Aix ken Marseille.

## Pakasaritaan
Ti komuna ket napartuat idi Hulio 6 1880 a kas ti La Bourine, idi naisina manipud ti kaarubana a purok ti Auriol. Inamponna ti agdama a nagan idi Enero 20 1910.

## Populasion

## Dagiti makitkita
* Ti simbaan ni San Laurent, a napetssan manipud idi maikaduapulo a siglo.
* Ti kapilia iti La Bourine, a napetssan manipud idi maikasangapulo ket walo a siglo.
* Dagti dua a maika-18 a siglo a kastilio iti Velin-Tournon ken La Malvesine.

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
*Opisial a sapot ti pagsaadan ti purok
Dolphy

Ni **Rodolfo Vera Quizon** (ammo pay a kas ni *Pidol*, wenno *Dolphy*; Hulio 25, 1928 - Hulio 10, 2012) ket naindayegan a kas ti ari ti komedia manipud idiay Filipinas.

## Dagiti akinruar a silpo

*
Danubio

Ti **Danubio** ( ) ket maysa a karayan idiay Tengnga nga Europa, ti maikadua a kaatidogan iti kontinente kalpasan ti Volga.

Naidasig a kas dalanan a danum ti sangalubongan, daytoy ket mangrugi idiay ili ti Donaueschingen idiay Nangisit a Kabakiran iti Alemania idiay pagsasabtan ti karayan Brigach ken Breg. Ti Danubio ket agayuston ti abagatan a daya para iti , ken lumabas kadagiti uppat a kapitolio ti Tengnga nga Europa sakbay a maibusan idiay  Baybay Nangisit babaen ti Danubio Delta idiay Romania ken Ukrania.

Maysa daytoy idi a napaut a sitatakder a prontiero ti Imperio a Romano, ti karayan ket labsanna wenno asitganna dagiti pagbeddengan ti sangapulo a pagilian: Romania (29.0% iti labneng a lugar), Hungaria (11.6%), Serbia (10.2%), Austria (10.0%), Alemania (7.0%), Eslobakia (5.9%), Bulgaria (5.9%), Kroasia (4.4%), Ukrania (3.8%), ken Moldova (1.6%), nga ad-adu ngem ti ania man a karayan. Ti pagayusanna a labneng ket gumay-at pay kadagiti siam.

## Nagnagan ken etimolohia
Ti Danubio ket naamammoan idi ti Latin a kas ti , iti Taga-ugma a Griego a kas ti Ἴστρος (*Istros*). Ti Dacian/Trasia a nagan idi ket  Τάναις/*Donaris*/*Donaris* (akin-ngato a Danubio) ken *Istros* (akin-baba a Danubio). Ti Thraco-Prihio a naganidi ket *Matoas*, "ti mangiyeg iti gasat".

Ti nagan a *Dānuvius* ket naipagarup a dinawat manipud iti Keltiko a (Galo), wenno mabalin nga Iraniko. Daytoy ket maysa kadagiti nagan ti karayan a naala manipud iti maysa a Pagsasao a Proto-Indo-Europeano a balikas ti **dānu*, a naipagarupan a termino para iti "karayan", ngem mabalin pay maysa nga un-unana a panawen a kosmiko a karayan, ken ti maysa a Vedic a diosen ti karayan (kitaen ti Danu (Asura)), a mabalin a nanipud ti ramut a **dā* "agayus/naapges, napardas, naranggas, awan disiplina."
Dagiti dadduma pay a nagan ti karayan nga adda ti kapadpadana a etimologo ket mairaman ti Don, Donets, Dnieper ken Dniestr.
Ti Dniepr,(sakbay ti Eslabo Danapir babaen ti Gotiko a historiador a ni Jordanes)  ken ti Dniestr, manipud iti *Danapris* ken *Danastius*, ket naipagarupan dagitoy a nanipud ti Essita Iraniko **Dānu apara* "likudan a karayan" ken **Dānu nazdya-* "sanguanan a karayan".

Ti Taga-ugma a Griego nga *Istros* ket nadawat idi manipud iti Trasia/Dacian a kayatna a sawen ket "napigsa, naapges", a mainaig ti Sanskrito a *iṣiras* "naapges".

Manipud idi Normando a nagrukma iti Inglatera, ti pagsasao nga Ingles ket nagus-usar ti naala ti Latin a balikas ti *Danube*.
Kadagiti pagsasao ti moderno a pagilian a pagayusan ti karayan, daytoy ket:

* (transliterado: *Dunav*)
*
* 
* 
* 
*,   wenno 
*
*  (transliterado: *Dunai*)

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Carry-le-Rouet

Ti **Carry-le-Rouet** () ket maysa a komuna iti Bouches-du-Rhône a departamento idiay akin-abagatan a Pransia.

Ti Carry-le-Rouet ket maysa apagliwliwaan ti igid ti baybay a mabirukan idiay 30&nbsp;kilometro&nbsp;(19&nbsp;mi) a laud ti Marseille babaen ti kalsada A55, ken ti dalan a D5, a naidisso idiay sakaanan ti naabbongan ti pino a kabanbantayan.

Manipud ti Disiembre aginggana ti Pebrero, tinawen a natengtengngelti nadayeg a rambakan ti "oursinades", ti panagramraman dagiti maratangtang ken dagiti nadumaduma a marisko.

## Klima

Ti tabla dita baba ket mangipakpakita kadagiti temperatura ken panagtudtudo para iti paset ti panawen ti 1971-2000 :

## Populasion

## Dagiti personalidad
*Aktor a komediante a ni Fernandel, a nangbangon ti balayna idiay ngato ti aplaya idi panawen ti 1930.
*Ti kumakanta a ni Nina Simone, a nagtaengang kadagiti kinaudi a panawen ti biagna idiay Carry-le-Rouet ken pimmusay idi 2003.

## Kakabsat a siudad
*  Dietmannsried, Bavaria, Alemania
*  Busseto, Emilia-Romagna, Italia

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Carnoux-en-Provence

Ti **Carnoux-en-Provence** ket maysa a komuna nga adda ti amianan a daya ti Marseille a departamento iti Bouches-du-Rhône ti Provence-Alpes-Côte d'Azur a rehion idiay Pransia. Daytoy ket napartuat idi 1966 manipud ti komuna ti Roquefort-la-Bédoule.

Ti Kampo ti Carpiagne, ti kuartel para iti Umuna-maika-11 a Cuirassier a Rehimento a nakalasagan (rehimento ti tangke) a Buyot ti Pransia ket mabirukan ditoy.

## Populasion

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Estado

Ti  **estado** ket maysa a naurnos a politiko a komunidad nga agnanaed babaen ti maysa a gobierno. Dagiti estado ket mabalin a naturay. Ti denominasion nga Estado ken maipakat pay kadagiti pederatibo bnga estado a kameng dagiti pederal a kappon, nga isu daytoy ti naturay nga estado. Adda dagiti estadoa suheto ti akin-ruar a katurayan wenno panagsakop a ti pudno a pannakaturay ket naisanglad ti sabali nga estado. Ti estado ket mabalin pay a mausar a mangitudo kadagiti sekular a sangsanga ti gobierno iti kaunegan ti maysa nga estado, a kadawyan a pamay-an tapno maigiddiat kadagiti simbaan ken sibil a patakder (sibil a kagimongan).

## Dagiti nagibasaran
Ayup

Ti **ay-ayup** ket maysa a kangrunaan a grupo ti nagdumaduma ti sellula a, dagiti eukaryote nga organismo iti panagarian  ti **Animalia** wenno **Metazoa**. Dagiti plano ti bagi dumtengto nga agbalin a masimpa no isuda rumang-ay, urayno adda dagiti mapan ti pamay-an ti metamorposis kadagiti masakbayan a biagda. Kaaduan kadagiti ayup ket makagunay, a kayatna a sawen ket mabalinda ti kellat nga aggunay ken awan tulong. Dagiti amin nga ayup ket heterotropo, a kayatna sawen ket manganda kadagiti sabali nga organismo wenno dagiti produktoda para iti sostento.

Kaaduan kadagiti naamammuan nga ayup kadagiti pilo ket nagparangda kadagiti rehistro ti posil a kas maipapan ti baybay a sebbanagn idi las-ud ti Kambriano a panagbettak, idi agarup 542 a riwriw a tawtawen.

## Dagiti nagibasaran

### Bibliograpia
* Klaus Nielsen. *Ebolusion ti ayup: Dagiti Pannakaikabagian dagiti Sibibiag a Pilo* (maika-2 nga edision). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 2001.
* Knut Schmidt-Nielsen. *Pisiolohia ti ayúp: Panangiyampon ken Enbironmento*. (maika-5 nga edision). Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 1997.

## Dagiti akinruar a silpo
Mula

Ti **mulmula**, ken tinawtawagan pay a **berde a mulmula** (**Viridiplantae** iti Latin), ket dagiti sibibiag nga organismo ti pagarian a **Plantae** a mairaman dagiti adu ti selula a grupo a kas dagiti agsabsabong a mula, konipero, pako ken lumot, ken dagiti pay, depende ti panagilawlawag, ti berde nga algas, ngen saan a dagiti nalabbasit wenno kayumanggi ruot ti taaw a kas dagiti kuelpo, wenno dagiti kudetdet wenno bakteria.

Dagiti berde mula ket nadidingan ti selula nga adda ti selula ken naidasdasig a makaala ti kaaduan nga enerhia manipud iti lawag ti init babaen ti potosintesis nga inus-usar ti kloropila a linaod kadagiti kloroplasto, a dagitoy ti mangited ti marisda a berde. Adda dagiti múla a parasitiko ken mabalin a saan nga agpataud kadagiti kadawyan a dagup ti kloropila wenno potosintesia.  Dagiti múla ket naidasigda pay babaen ti seksula a panagpatubo, modular ken awan inggana a panagtubo, ken ti maysa a panagbalbaliw dagiti kaputotan, urayno ti aseksual a panagpatubo ket kadawyan, ken adda dagiti mula maminsan laeng nga agsabong bayat a dagiti dadduma adaanda ti maysa laeng a sabong.

Ti apag-isu a bilang ket narigat a maammuan, ngem , adda dagiti agarup a 300–315 a ribu dagiti sebbangan ti mulmula, a kaaduan kadagitoy ket, adda ti 260–290 a ribu, ket dagiti agbukbukel a mula (kitaen ti tabla dita baba).  Dagiti berde a mula ket kaaduan a mangitited ti nawaya nga oksiheno ken kaaduan kadagitoy  a batayan dagiti ekolohia ti Dadga, a naipangpangruna iti daga.  Dagiti mula a naipalpalawag a kas dagiti bukel, prutas ken nateng ket mangporma kadagiti kammasapulan a makmakan ti tao, ken naipaamo dagitoyen kadagiti napalabas a milenio. Dagiti mula ket pasayaatenda ti biagtayo a kas dagiti sabong ken ornamento.  Iti kinaudi adu kadagitoy ket nagserbida a taudan kadagiti kaaduan a medisina ken druga.  Ti sientipiko a pabagadal kadagitoy ket ammo a kas ti botanika.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Juana ti Arko

Ni **Juana ti Arko** (, ; ca. 1412&nbsp;– 30 Mayo 1431), a parbo ti nagan a kas "**Ti Katulong iti Orléans**" (), ket maysa a bannuar ti Pransia ken maysa a Romano Katoliko a santo. Isu ket naipasngay a kas maysa a mannalon a babai iti tatta nga aldawen ti akindaya a Pransia. A timmunton ti nainlangitan a pannakaiturong, isu ket nangidaulo ti buyot ti Pransia kadagiti nangruna a panagballigi idi las-ud ti Gubat ti Sangagasut a Tawtawen, a nagited ti pakadalanan ti pannakabalangat ni Karlos VII iti Pransia. Isu ket natiliw babaen dagiti Borgona, ket naisubli ket naipasukat iti kuarta  kadagiti Inggles, naidarum babaen dagiti nagkaykayat ti Inggles nga Obispo iti Beauvais a ni Pierre Cauchon para kadagiti panagpabasol a "insubordinasion ken heterodoksia", ken idi ket pinuoran iti pasok para iti herehia idi idu ket agtawen ti 19.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran
* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Gubat ti Tallopulo a Tawen

Ti **Gubat ti Tallopulo a Tawen** (1618–1648) ket maysa idi a serye ti gubgubat a nagnangruna a linabanan idiay Tengnga nga Europa, a nakairamanan dagiti kaaduan a pagilian iti Europa. Daytoy ket maysa kadagiti kapautan ken nakadadael a suppiatan iti Europeano a pakasaritaan, ken ti maysa a kapautan a nagtultuloy a gubgubat iti moderno a pakasaritaan.

Dagiti puonan ti suppiat ken dagiti gandat dagiti nakibingbinglay ket narikut dagitoy, ken awan ti agmaymaysa a puonan a husto a mangipalawag ti kangrunaan a panggep para iti panagilablaban. Iti rugina, daytoy ket kaaduan a labanan a kas maysa a relihioso a gubat a nagbaetan dagiti Protestante ken Katoliko idiay Nasantuan a Romano nga Imperio, nupay dagiti suppiatan a maipanggep ti kaunegan a politika ken ti panakatimbeng ti bileg iti kaunegan ti imperio ket adda ti naisangsangayan a paepelna ti daytoy a suppiat. Iti pannakain-inut, daytoy ket dimmakkel iti sapasap a suppiat a kaaduan a naikaramanan dagiti  nalatak a bileg iti dayta a panawen. Iti daytoy a sapasap a paset ti gubat ket bimmasbassit a nagbalbalin a kapanggepan ti relihion ken immad-adu a panagtultuloy ti Bourbon–Habsburg a suppiatan para iti panagituray ti Europeano a politika, a nagiturong daytoy ti immad-adu a pannakakigubatan a nagbaetan ti Pransia ken ti Habsburg a kabilegan.

## Dagiti nagibasaran
Cairo

Ti **Cairo** ( , literal a ti "Ti Agparparmek" wenno "Ti Agparparukma"), ket isu ti kapitolio ti Ehipto ken ti kadakkelan a siudad idiay Arabo a Lubong ken Aprika, ken ti maika-16 a kadakkelan a metropolitano a lugar iti lubong. Daytoy ket mabirukan idiay asideg ti the Nilo Delta, daytoy ket nabangon idi 969 AD. Daytoy ket naparboan ti nagan a kas ti  "Ti Siudad dagiti Rinibu a Minarete" para iti panakadayeganna kadagiti Islamiko nga arkitektura, ti Cairo ket nabayagen a sentro t rehion kadagiti politika ken kultura a biag. Ti Cairo ket nabangon idi babaen ti Patimid a dinastia idi maika-10 a siglo AD, ngem ti daga a mangbukel ti agdama nga aldaw a siudad ket isu idi ti lugar dagitinailian a kapitolio a dagiti nadaddadael a tiddana ket makitkita pay laeng kadagiti paset ti Daan a Cairo. Ti Cairo ket maigimong pay iti Taga-ugma nga Ehipto gapu ti kaasidegna kadagiti taga-ugma a siudad ti Memphis, Giza ken Fustat a dagitoy ket asideg idiay Nalatak nga Espinghe ken dagiti piramida ti Giza.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Cassis

Ti **Cassis** (; Oksitano: *Cassís*) ket maysa a komuna a mabirukan idiay daya ti Marseille a departamento ti Bouches-du-Rhône iti Provence-Alpes-Côte d'Azur a rehion idiay akin-abagatan a Pransia.

## Heograpia
Ti ili ket mabirukan idiay aplaya ti Mediteraneo, ti agarup a 20&nbsp;km (12.4&nbsp;mi) a daya ti Marseille. Ti Cap Canaille (394 metro, 1203 pié), a nagbaetan ti Cassis ken La Ciotat ("ti *[[civitas]]*") ket maysa kadagiti kangatuan a maipapan ti baybay a derraas idiay Europa, daytoy ket dulon dagiti agbanbaniaga kadagiti napalabas a milenio.

## Populasion

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Santo Domingo

Ti **Santo Domingo** ( a ti kayatna a sawen ket "Santo Domingo"), opisial a ti **Santo Domingo de Guzmán**, ket ti kapitolio ken kadakkelana siudad iti Republika a Dominikano ken ti kadakkelan a metropolitano a lugar iti Karibe babaen ti populasion. Idi 2010, nabilang ti populasionna a kas 965,040, ken immadu iti 2,908,607 idi nairaman ti kaarrubayanna a metropolitano a lugar. Ti siudad ket ket agpada kadagiti pagbeddengan ti Distrito Nacional ("D.N.", "Nailian a Distrito"), nga isu met ket beddengan dagiti tallo a bangir babaen ti Probinsia ti Santo Domingo.

Pinundar babaen ni Bartholomew Columbus idi 1496, iti daya nga igid ti Karayan Ozama ken kalpasanna inyalis babaen ni Nicolás de Ovando idi 1502 iti laud nga igid ti karayan, ti siudad ti kaduogan nga agkankanayon a matagtagitao nga Europeano a pagtaengan iti Kaamerikaan, ken isu idi ti immuna a tugaw iti kolonial a turay ti Espaniol inti Baro a Lubong. Ti Santo Domingo ket ayan ti immuna nga unibersidad, katedral, kastilio, monasterio, ken pagsammakedan iti Baro a Lubong. Ti Sona Kolonial ti siudad ket nairangarang idi a kas maysa a Lugar a Tawid ti Lubong babaen ti UNESCO. Tinawtawagan idi ti Santo Domingo iti **Ciudad Trujillo** (), manipud idi 1936 aginggana idi 1961, manipud iti diktador ti Republika a Dominikano a ni Rafael Trujillo, a bukod a nanginagan ti kapitolio iti bagina. Kalpasan ti pannakaasasinadona, naisubli ti kasisigud pannakaikeddeng ti siudad.

Ti Santo Domingo ket isu ti sentro ti kultura, pinansia, politika, komersio ken industria ti Republika a Dominikano, ken dagiti kangrunaan nga industria ti pagilian ket mabirukan iti kaunegan ti siudad. Agserbi pay ti Santo Domingo a kas ti kangrunaan a puerto ti baybay iti pagilian. Ti pagsangladan ti siudad iti sabangan ti Karayan Ozama ket makalaon kadagiti kadakkelan a bapor, ken makatengngel ti puerto iti trapiko ti nadagsen a pasahero ken pangkargamento. Napudot dagiti temperatura iti amin a paset ti tawen, nga addaan kadagiti nalamlamiis a pul-oy iti panawen ti panaglalam-ek.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* https://www.one.gob.do/demograficas/proyecciones-de-poblacion 
* https://www.diariolibre.com/noticias/metro-recauda-rd-5-mm-y-monta-250-mil-pasajeros-todos-los-dias-FX7132430
Patatas

Ti **patatas** ket maysa a naalmidon, a rutongrutongan a maapit manipud iti tinawen a *[[Solanum]] tuberosum* ti Solanaceae a pamilia (naam-ammuan pay a kas ti linong ti rabii). Ti lubong ket mabalin a mangitudo ti daytoy a mula a kas ti makan a rutongrutongan. Idiay rehion ti Andes, adda dagiti mataltalon nga asideg a makaikabagian a sebbangan ti patatas. Dagiti patatas ket naipayamammo ti ruar ti rehion ti Andes idi masakbayan ti uppat a siglo, ken daytoy ket nagbalinen a naipangpangruna a paset a panaglutluto ti sangalubongan. Daytoy ti maikapat a kadakkelan a maap-apit a makan iti lubong, kalpasan ti pagay, trigo ken mais. Ti nabayag a panagipenpen ti patatas ket makasapul ti naipangpangruna a panagtaripato iti nalaiis a kamalig.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
René Préval

Ni **René García Préval** (; Enero 17, 1943 – Marso 3, 2017) ket maysa a politiko manipud iti Haiti.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Sikolohia

Ti **sikolohia** ket maysa nga akademiko ken maipakat a displina a mangiraman ti sientipiko a panagadal kadagiti maipapan ti isip a pamay-an ken dagiti panagkukua.  Ti sikolohia ket adda ti madagdagus a gandat ti pannakaawat dagiti agmaymaysa ken dagiti grupo babaen kadagiti panangipatakder kadagiti sapasap a pamunganayan ken panagsuksukisok kadagiti naisangsangayan a kaso, ken babaen dagiti adu a pannakaigapo daytoy ket dumtengan a pakagandatan ti panagpasayaat ti kagimongan. Iti daytoy a trabaho, ti propesional  wenno agsuksukisok ket tinawtawagan a kas ti maysa a sikologo, ken mabalin a maidasig a kas maysa a sosial, panagkukua, wenno kognitibo a sientista. Dagiti sikologo ket pumadasda a mangawat ti papel dagiti pamay-an ti isip iti agmaymaysa ken sosial a panagkukua, bayat nga agsuksukimat kadagiti pisiolohiko ken neurobiolohiko a pamay-an a pakaibatayan dagiti kognitibo a pamay-an ken panagkukua.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kímika

Ti **kímika ** ket isu ti siensia ti banag, a naisangsangayan kadagiti kabukbukodanna a kimiko a panagtigtignay, ken dagiti pay bukodna a pakabuklan, estruktura ken tagtagikua. Ti kímika ket maipanggep kadagiti atomo ket dagiti panakitinnignayda kadagiti sabali nga atomo, ken naisangsangayan ti tagikua dagiti kimiko a piansa.

Ti kímika  ket sagpaminsan pay a tinawtawagan a kas ti "sentro a siensia" gaputa daytoy ket mangikapet ti pisika kadagiti sabali a masna a siensia a kas ti heolohia ken biolohia. Ti kímika ket maysa a sanga ti maipapan ti bagi a siensia ngem naisangsangayn manipud ti pisika. 

Ti etomolohia ti balikas a kímika   ket adu a naisuppiatan. Ti puonan ti kímika ket mabalin a suroten kadagiti nalawag a panagsanay, a naamammoan akas ti alkimia, a daytoy ket nasansanayen para kadagiti adu a milenio kadagiti nadumaduma apaset ti lubong, a naisangsangayan ti Tengnga a Daya.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Bulkan

Ti  **bulkan** ket maysa a lukat, wenno bungaw, iti rabaw ti planeta wenno ukis, a mangpalubos a kadagiti napudot a magma, bulkaniko a dapo ken dagiti alingasaw manipud a tumalaw manipud ti baba a mapan ti rabaw.

Dagiti bulkán ket sapasap a mabirukan kadagiti tektoniko a plato ket bumalbaliw wenno makisinnabat. Ti  katengngaan a maipapan ti taaw a pantok, kas pagarigan ti Tengnga nga Atlantiko a Pantok, ket adda dagiti kas pagarigan dagiti bulkánn a gapuanan babaen dagiti agbalbaliw a tektoniko a plato a maguguyod a maisinsina; ti Singsing ti Apuy ti Pasipiko ket adda dagiti kas pagarigan dagiti bulkan a gapuanan babaen ti agsinnabat a tektoniko a plata nga agsinsinabat.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

*Cas, R.A.F. and J.V. Wright, 1987. Bulkaniko a panagsasaruno. Unwin Hyman Inc. 528p. 
*Macdonald, Gordon ken Agatin T. Abbott. (1970). Dagiti bulkan iti baybaya. Unibersidad ti Hawaii a Pagmalditan, Honolulu. 441 p.
*
*Ollier, Cliff. (1988). Dagiti bulkan. Basil Blackwell, Oxford, UK,  (hardback),  (paperback).
*Sigurðsson, Haraldur, ed. (1999) *Ensiklopedia dagiti Bulkan*. Academic Press. . Daytoy a reperensia ket naigandat para kadagiti heologo, ngem adu dagiti artikulo a mabalin a magun-od dagiti saan a propesional.

## Dagiti akinruar a silpo

*Bulkan, Ahensia ti Pederal a Panangimaton ti  Emerhensia (Estados Unidos FEMA)
*Bulkan a Lubong
Châteauneuf-le-Rouge

Ti **Châteauneuf-le-Rouge** ket maysa a komuna iti Bouches-du-Rhône a departamento idiay akin-abagatan a Pransia.

## Klima

Ti tabla dita baba ket mangipakpakita kadagiti temperatura ken panagtudtudo para iti paset ti panawen ti 1971-2000 :

## Populasion

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Departamento ti Amazonas

Ti **Amazonas** ket maysa a departamento ti Colombia idiay abagatan a paset ti pagilian.  Ti kapitoliona ket ti Leticia. Ti naganna ket nagtaud manipud iti Karayan Amasona a kaaduan nga agay-ayus idiay departamento ken ti kabakiran a mangsakop ti kadakkelan a paset ti departamento.

## Toponimo
Ti nagan ti departamento ket nagtaud manipud iti nagan ti Karayan Amasona. Ti karayan ket ninaganan ti Espaniol nga eksplorador a ni Francisco de Orellana (1511–1546), nga isu idi ti panagbanbanniagana, ket kinunana nga isu ket rinaut iti "naranggas a babbai"  a karuprupa met dagidi Amasona iti Griego a mitolohia, nupay kasta, ti kaadda ti tribu ti mannakigubat a babbai iti dayta a panawen ket saan pay a napaneknekan ken pasible nga adda idi dagiti atiddog ti buokna a Patneng nga Amerikano a mannakigubat a nangipasnek ti kongkistador a nagtawag ti kabakiran ken ti karayan iti nagan nga Amasona.

## Kultura
Iti kaunegan ti departamento mabirukan idiay dagiti etniko a grupo ti Bora, Cocama, Macuna, Mirana, Okaina, Ticunas, Tucano, Uitoto, Yagua , Yucuna, ken daddumapay.
Dagitoy a grupo ket mabalindan nga agtawen iti 5,000 .

## Dagiti nailian a parke
Ti Departmento ti Amazonas ket sumakop ti 109,665 km2 iti nasalakniban a lugar, kaaduan daytoy iti nagan babaen ti "reserba a kabakiran" manipud idi 1959, iti agdama daytoy ket addaan kadagiti 4 a "Nailian a Parke" ti Aacayacú, Cahuinarí, Yagoje Apaporis ken Rio Puree.

## Dagiti munisipalidad ken komunidad

# El Encanto
# La Chorrera
# La Pedrera
# La Victoria
# Leticia
# Mirití-Paraná
# Puerto Alegría
# Puerto Arica
# Puerto Nariño
# Puerto Santander
# Tarapacá

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Sapot ti pagsaadan ti Teritorial-Enbironmental a Sistema ti Pakaamo ti Colombiano nga Amasona SIAT-AC
Mamalia

Dagiti **mamalia** ket dagiti kameng ti klase **Mammalia**, agang-anges iti angin a bertebrado nga ay-ayup a nailaslasin babaen ti panagtagikua ti endotermia, buok, tallo a tultulang ti tengnga a lapayag, ken dagiti mamario a glandula a naipamay-an kadagiti nagannak nga ina.  Kaaduan kadagiti mamalia ket agtagikuada pay dagiti ling-et a glandula ken  naipangrunaan a ngipen. Ti kadakkelan a grupo dagiti mamalia, ket ti naikadkadua, adda ti kadkadua a mangpakan ti anak iti las-ud ti panagsikog.  Ti utek ti mamalia, nga adda ti nakaidumdumaa a neocortex, ket timbengenna ti endotermiko ken dagiti sirkulotario a sistemac, a ti naudi a naibaga ket mangipakpakita dagiti nalabbasit a selula ti dara nga awan dagiti nukleo ken maysa nga uppat ti kamarana a puso.  Dagiti mamalia ket sumakop ti kadakkel manipud iti 30–40 a milimetro (1- aginggana ti 1.5-a pulgada) manabung a kurarapnit aginggana ti 33-metro (108-pié) a asul a baliena.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Departamento ti Atlántico

Ti **Atlántico** () ket maysa a departamento ti Colombia, a mabirukan idiay akin-amianan a Colombia idiay kaunegan ti Baybay Karibe iti amiananna, ti Departamento ti Bolívar iti laud ken iti abagatan nga insinsina babaen ti Kanal del Dique, ken ti Departamento ti Magdalena iti daya nga insinsina babaen ti Karayan Magdalena. Daytoy ti maikatlo a kabassitan adepartamento ti pagilian ngemadda ti populasion iti 2,272,170 a mangaramid daytoy kadagiti kapusekan ti populasion a departamento.

Ti kapitoliona ket ti Barranquilla. Dagiti sabali pay a nangruna a siudad ket ti Soledad ken ti Malambo.

## Dagiti gobernador

## Politika
### Administratibo a pannakabingbingay
#### Dagiti munisipalidad

# Baranoa
# Barranquilla
# Campo de la Cruz
# Candelaria
# Galapa
# Juan de Acosta
# Luruaco
# Malambo
# Manatí
# Palmar de Varela
# Piojó
# Polonuevo
# Ponedera
# Puerto Colombia
# Repelon
# Sabanagrande
# Sabanalarga
# Santa Lucía
# Santo Tomás
# Soledad
# Suan
# Tubará
# Usiacurí

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti pagsaadan ti Gobierno ti Departamento ti Atlantico
Departamento ti Bolívar

Ti **Bolívar** ket maysa a departamento ti Colombia. Daytoy ket nanaganan manipud iti maysa kadagiti kasisigud a siam nga estado ti Estados Unidos ti Colombia. Daytoy ket mabirukan idiay amianan a paset ti pagilian, daytoy ket gumay-at ti paset ti agarup nga amianan-abagatan manipud iti aplaya ti Karibe idiay Cartagena idiay asideg ti sabangan ti Karayan Magdalena, ken idiay abagatan nga igid ti karayan iti maysa a pagbeddengan ti Departamento ti Antioquia. Dagiti departamento ti Sucre ken Córdoba ket mabirukan iti laud, ken ti Departamento ti Atlántico ket adda iti amianan ken daya (kaaduan kadagiti pagbeddengan ket pinorma babaen ti Kanal del Dique). Iti ballasiw ti Karayan Magdalena iti daya ket ti Departamento ti Magdalena.

Ti kapitoliona ket ti Cartagena, dagiti nagruna pay a siudad ket mairaman ti Magangué ken Turbaco.

#### Dagiti munisipalidad

# Achí
# Altos del Rosario
# Arenal del Sur
# Arjona
# Arroyo Hondo
# Barranco de Loba
# Calamar
# Cantagallo, Bolívar
# El Carmen de Bolívar
# Cartagena
# Cicuco
# Clemencia
# Córdoba
# El Guamo
# Hatillo de Loba
# Magangué
# Mahates
# Margarita
# María La Baja
# Santa Cruz de Mompox
# Montecristo
# Morales
# Norosí
# El Peñón
# Pinillos
# Regidor
# Rio Viejo
# San Cristobal
# San Estanislao
# San Fernando
# San Jacinto
# San Jacinto del Cauca
# San Juan Nepomuceno
# San Martín de Loba
# San Pablo
# Santa Catalina
# Santa Rosa
# Simití
# Soplaviento
# Talaiga Nuevo
# Tiquisio
# Turbaco
# Turbana
# Villanueva
# Zambrano
# Santa Rosa del Sur

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Departamento ti Boyacá

Ti **Boyacá** () ket maysa kadagiti 32 a departamento ti Colombia, ken maysa a tidda kadagiti kasisigud a siam nga estado ti "Estados Unidos ti Colombia".

Ti Boyacá ket naisentro a mabirukan idiay Colombia, a gangani amin iti kaunegan dagiti kabanbantayan ti Dumaya Kordiliera aginggana ti pagbeddenganna ti Venezuela, urayno ti akinlaud a gibus ti departamento ket gumay-at idiay Karayan Magdalena idiay ili ti Puerto Boyacá. Ti Boyacá ket pagbeddenganna iti amianan ti Departamento ti Santander, ti amianan a daya iti Bolivariana a Republika ti Venezuela ken ti Departamento ti Norte de Santander, ti daya kadagiti departamento ti Arauca ken Casanare. Iti abagatan, ti Boyacá ket pagbeddenganna ti Departamento ti Cundinamarca ken ti laud ti Departamento ti Antioquia a sumaksakop daytoy ti dagup a kalawa ti 23,102&nbsp;km² (8,880 kd mi). Ti kapitolio ti Boyacá ket ti siudad ti Tunja.

Ti Boyacá ket ammo a kas "Ti Daga ti Waya" gapu ta daytoy a rehion ket lugar idi dagiti serye ti gubgubat a nakaiturongan ti pannakawayawaya ti Colombia manipud iti Espania. Ti immuna ket napasamak idi Hulio 25, 1819 idiay Pantano de Vargas ken ti kanungpalan ken nangipatingga iti gubat nga ammo a kas ti Gubat ti Boyacá idi Agosto 7, 1819 idiay Puente de Boyacá.

Ti Boyacá ket pangibalayan dagiti tallo nga unibersidad: ti Universidad Pedagógica y Tecnológica de Colombia (UPTC), ti Universidad de Boyacá (UNIBOYACA), ken ti Unibersidad ti Santo Tomás.

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran
* memo.com.co/Boyaca
* infoboy.gov.co/Boyaca 

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a sapot ti pagsaadan ti Gobierno ti Boyaca
Departamento ti Caldas

Ti **Caldas** ket maysa a departamento ti Colombia a nainaganan ti Colombiano a patriotiko a pigura  ni Francisco José de Caldas. Daytoy ket paset ti Rehion ti Paisa ken ti kapitoliona ket ti Manizales. Ti populasion ti Caldas ket 1,030,062, ken ti kalawana ket 7,291&nbsp;km². Ti Caldas ket paset pay dagiti Aksis dagiti Agtaltalon ti Kape a rehion a mairaman dagiti departamento ti Risaralda ken Quindio.

Ti Caldas ket makasansanay iti nakaro a saan a panagpapada ken maysa a nangato nga agpang ti kinapanglaw (57.1%).  Ti panagtaripato ti salun-at ket maysa pay a nangruna a banag, nga adda ti 12.5% mortalidad ti maladaga, nga adda ti nangato nga agpang ti HIV/AIDS, nangato nga agpang ti malnutrision, ken dagiti makadangran a kasasaad ti panagbiag.

## Dagiti munisipalidad

# Aguados
# Anserma
# Aranzazu
# Belalcázar
# Chinchiná
# Filadelfia
# La Dorada
# La Merced
# Manizales
# Manzanares
# Marmato
# Marquetalia
# Marulanda
# Neira
# Norcasia
# Pácora
# Palestina
# Pensilvania
# Riosucio
# Risaralda
# Salamina
# Samaná
# San José
# Supía
# Victoria
# Villamaría
# Viterbo

## Dagiti distrito ti Caldas
Ti Caldas ket adda dagiti 6 a Distrito:

### Distrito ti Tengnga nga Abagatan
*Manizales (kapitolio)
*Chinchina
*Neira
*Palestina
*Villamaría

### Distrito ti Baba a Laud
*Anserma (kapitolio)
*Belalcazar
*Risaralda
*San José
*Viterbo

### Distrito ti Ngato a Laud
*Supía (kapitolio)
*Filadelfia
*La Merced
*Marmato
*Riosucio

### Distrito ti Amianan
*Aguadas
*Aranzazu
*Pacora
*Salamina

### Distrito ti Ngato a Daya
*Manzanares
*Marquetalia
*Marulanda
*Pensilvania

### Distrito ti Magdalena Caldense
*La Dorada (kapitolio)
*Norcasia
*Samaná
*Victoria

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*  Opisial a website ti Gobierno ti Caldas
Departamento ti Caquetá

Ti **Departamento ti Caquetá** () ket maysa a departamento ti Colombia. Daytoy ket mabirukan idiay rehion ti Amazonas, ti Caquetá nabeddengan babaen dagiti departamento ti Cauca ken Huila iti laud, ti departamento ti Meta iti amianan, ti departamento ti Guaviare iti amianan a daya, to departamento ti Vaupés iti daya, dagiti departamento ti Amazonas ken Putumayo iti abagatan a sumaksakop iti dagup a kalawa ti 88,965&nbsp;km², ti maikatlo a kadakkelan ti daytoy a pagilian. Ti kapitoliona ket ti siudad ti Florencia.

## Dagiti munisipalidad

# Albania
# Belén de Andaquies
# Cartagena del Chairá
# Curillo
# El Doncello
# El Paujil
# **[[Florencia, Caquetá|Florencia]]**
# La Montañita
# Milán
# Morelia
# Puerto Rico
# San José de la Fragua
# San Vicente del Caguán
# Solano
# Solita
# Valparaíso

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Gobierno ti Caquetá 
* Sekretario ti Salun-at Caquetá 
* Portal de información recreativa y cultural de Florencia y el Departamento del Caquetá.
* Sistema de Información Ambiental Territorial de la Amazonia colombiana SIAT-AC
Departamento ti Casanare

Ti **Casanare** ket maysa a departamento ti Colombia.  Daytoy ket mabirukan idiay tengnga nga akindaya a rehion ti pagilian.  Ti kapitoliona ket ti Yopal. Daytoy ket addaan kadagiti lugar ti lanao ken addaan kadagiti 800&nbsp;km a linia ti tubo a pagibunagan a maiturong idiay aplaya a puerto ti Coveñas a tagikua babaen ti BP.

## Dagiti karayan ken penned
Ti Karayan Upia (Río Upía) ket mabirukan idiay Casanere.

## Dagiti munisipalidad

# Aguazul
# Chameza
# Hato Corozal
# La Salina
# Maní
# Monterrey
# Nunchía
# Orocue
# Paz de Ariporo
# Pore
# Recetor
# Sabanalarga
# Sacama
# San Luis de Palenque
# Tamara
# Tauramena
# Trinidad
# Villanueva
# **[[Yopal]]**

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*  Opisial a website ti Gobierno ti Casanare
Departamento ti Antioquia

Ti **Antioquia** () ket maysa kadagiti 32 departamento ti Colombia, a mabirukan idiay tengnga nga akin-amianan a laud a paset ti Colombia nga adda ti akikid a paset a panakaibeddengan ti Baybay Karibe. Kaaduan ti teritoriona ket kabambantayan nga adda dagiti ginget, a kaaduan dagitoy ket paset ti Andes a kabanbantayan. Ti Antioquia ket paset idi ti adu a panakabingbingay ti teritorio dagiti dati a pagilian a napartuat iti agdama nga aldaw a teritorio ti Colombia, ken sakbay ti Batay-linteg ti Colombia iti 1886, ti Estado ti Antioquia ket maysa idi a naturay a gobierno.

To departamento ket sumakop ti kalawa ti agarup a 63,612&nbsp;km² (24,427 kd mi), ken adda ti populasion ti 5,819,358 (2006 a karkulo); 6,6&nbsp;a riwriw (2010 a karkulo). Ti Antioquia ket kabeddengna ti Departamento ti Córdoba ken ti Baybay Karibe iti amianan, ti Chocó iti laud, iti daya pagbeddenganna dagiti departamento ti Bolivar, Santander ken Boyaca, ken ti abagatan dagiti departamento ti Caldas ken Risaralda.

Ti Medellín ket isu ti kapitolio a siudad ti Antioquia, ken isu ti maikadua a kadakkelan a siudad iti pagilian. Dagiti dadduma pay a nangruna nga ili ket ti Santa Fe de Antioquia, ti daan a kapitolio a mabirukan idiay Cauca, ken Puerto Berrío idiay Magdalena.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Departamento ti Arauca

Ti **Arauca** ket maysa a departamento ti Colombia a mabirukan idiay akin-amianan unay nga Orinoco a paset ti Colombia (ti Llanos Oriental), a pagbeddengan ti Venezuela.  Daytoy ket nabeddengan iti abagatan babaen ti Karayan Casanare ken ti Karayan Meta, a dagitoy ti mangilasin kadagiti departamento ti Casanare ken Vichada. Iti laud daytoy ket kabeddengna ti Departamento ti Boyacá. Ti Caño Limón a luglugar tilana ket mabirukan ti teritoriona ken ti pakadagupan para iti 30% iti Colombiano pataudan ti lana. Ti kapitoliona ket ti ili ti Arauca. Ti Arauca ket naipanunotan a maysa kadagiti rehion a maaringan babaen ti Naarmasan a suppiat ti Colombia manipud idi 2011, nga adda dagiti sumurok a 500 gerila ti FARC-EP nga agtengtengngel kadagiti dakkel a paset ti departamento.

## Dagiti munisipalidad

Ti departamento ti Arauca ket buklen dagiti pito a munisipalidad.
# Arauca
# Arauquita
# Cravo Norte
# Fortul
# Puerto Rondón
# Saravena
# Tame

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran
* ''Supresión de las Zonas de Rehabilitación'' babaen ti asosasion ti Campesinos iti Arauca, Abril 30, 2003 iti Espaniol.
* ''Dagiti patneng a tattao ket tumaltalawda kadagiti paramilitar a nadawel a panagpapatay a panagtiliw iti simbaan idiay Saravena'' babaen ti Rehional a konsul para kadagiti patneng a tattao idiay Arauca, Mayo 14, 2003 iti Espaniol.
* ''Continúa la Judicializacion y Muerte a los Dirigentes Sociales de Arauca'' babaen ni Andres Cortes, Hul. 18, 2003 iti Espaniol.

## Dagiti akinruar a silpo
*
Departamento ti Cesar

Ti **Departamento ti Cesar** () wenno **Cesar** ket maysa a departamento ti Colombia a mabirukan idiay amianan ti pagilian idiay Karibe a rehion, a nabeddengan iti amianan babaen ti Departamento ti La Guajira, iti laud babaen ti Departamento ti Magdalena ken Departamento ti Bolivar, iti abagatan babaen ti Departamento ti Santander, iti laud babaen ti Departamento ti Amianan a Santander, ken iti daya babaen ti pagilian ti Venezuela (Estado ti Zulia). Ti kapitolio ti departamento ket ti siudad ti Valledupar.

Daytoy a rehion ket immuna a natagtagitao babaen dagiti patneng  a tattao a tinawtawagan a kas dagiti Euparíes idiay Ginget ti Upar ken Guatapuríes idiay Ginget ti karayan Cesar, ti mairaman kadagitoy ket ti Orejones a tagikua dagiti Tupe, Acanayutos a tagikua ti Motilones ken Alcoholados a tagikua ti Chimilas. Ti immuna a Europeano a nagsuksukimat idi ket ti Espaniol a Kapitan a ni Pedro de Vadillo, ngem ti Aleman a ni Ambrosio Alfínger ket naranggas a nagparukma iti rehion idi 1532. Idi 1550 ti purok ti Valle de Upar ket binagon idi babaen ni Hernando de Santana ken ni Juan de Castellanos.

Idi 1813, ni María de la Concepción Loperena ket nagirangarang ti panakawayawaya idiay Valledupar ken nangidaton ti 300 a kabkabalio kenni Simon Bolivar. Idi 1829 ti Valledupar ket nagbalin a maysa a kanton ti probinsia ti Santa Marta. Babaen ti linteg a 15 iti 1850, ti Valledupar ket naisina idi manipud iti Santa Marta ken nagbalin a probinsia ti Valledupar. Idi 1857 daytoy ket nagbalin a probinsia ti estado ti Magdalena ken babaen ti Linteg iti Disiembre 29, idi 1864 daytoy ket nagbalin a departamento ti Valledupar a tagikua ti estado ti Magdalena.Idi Disiembre 27, 1967 ti departamento ti Cesar ket opisial a napartuat.

#### Dagiti munisipalidad

Ti Departamento ti Cesar ket binukel babaen dagiti 25 a munisipalidad.

## Dagiti nagibasaran

* .

*

*

*

## Dagiti akinruar a silpo

* *Cesar 30 Años de Progreso* – Gobernacion del Cesar (1997) polieto
* Opisial a website ti Departamento ti Cesar
Departamento ti Chocó

Ti **Chocó** ket maysa a departamento ti Colombia nga ammo para iti dakkel a populasionna nga Apro-Colombiano. Daytoy ket mabirukan idiay laud ti pagilian, ken is-isu ti departamento ti Colombia nga addaan kadagiti aplayana iti Taaw Pasipiko ken iti Taaw Atlantiko. Daytoy ket addaan pay amin a pagbeddengan iti Colombia iti Panama.  Ti kapitoliona ket ti Quibdó.

Ti Chocó ket addaan iti nadumaduma a heograpia, ti maysa a naisangsangayan nga ekosistema ken dagiti saan a nasuksukimat a masna a rekurso. Nupay kasta, ti populasionna ket addaan iti maysa a kababaan nga alagaden ti panagbiag kadagiti amin a departamento ti Colombia. Idi Marso 2007 ti midia ti Colombian ket nagirangarang nga adda dagiti agarup a 50 nga ub-ubbing a nabisinan kadagiti basbassit ngem tallo a bulan, a daytoy ket nagpartuat ti pannakaammuan iti nakaro a kasasaad a sangsanguan dagiti agtataeng ti Chocó. Dagiti parikut dagiti patakder ket naiparang pay. Kas pagarigan, nupay ti kasasaadna a kas ti katuduan a tanap iti lubong, nga adda ti agarup a 400&nbsp;pulgada ti tinawen a panagtudtudo, ti kapitolio ti Chocó a Quibdó ket naibusan ti danum.

## Dagiti ili ken munisipalidad
Ti Quibdó ket isu ti kadakkelan a siudad nga addaan iti populason iti gangani a 100,000.  Dagiti dadduma pay a nangruna a siudad ket mairaman ti Istmina, Condoto, Nóvita ken El Carmen iti kaunegan, ti Acandí idiay aplaya ti Karibe, ken Solano idiay aplaya ti Pasipiko.

### Dagiti munisipalidad

# Acandí
# Alto Baudó
# Atrato
# Bagadó
# Bahía Solano
# Bajo Baudó
# Belén de Bajirá
# Bojayá
# Carmen del Darién
# Cértegui
# Condoto
# El Cantón de San Pablo
# El Carmen de Atrato
# Istmina
# Juradó
# Litoral del San Juán
# Lloró
# Medio Atrato
# Medio Baudó
# Medio San Juán
# Nóvita
# Nuquí
# **[[Quibdó]]**
# Río Iró
# Río Quito
# Riosucio
# San José del Palmar
# Sipí
# Tadó
# Unguía
# Unión Panamericana

## Dagiti nagibasaran
* todacolombia.com – Departamento ti Chocó

## Dagiti paammo

## Dagiti akinruar a silpo

* Mosquera-Machados, Silvia del Carmen (2002) "Cadre général du département du Choco" in ''Analyse multi-aléas et risques naturels dans le département du Chocó (nord-ouest de la Colombie)'' Université de Genève, Hinebra 
* "Mision de Observacion a la Situación de las Comunidades Afrodescendientes en Colombia: Anexo 1" ;
Departamento ti Córdoba

Ti **Córdoba** ket maysa a Departamento ti Republika ti Colombia a mabirukan idiay amianan iti daytoy a pagilian idiay Rehion ti Karibe. Ti Córdoba ket sanguenna iti amianan ti Baybay Karibe, iti amianan a daya babaen ti Departamento ti Sucre, iti daya babaen ti Departamento ti Bolívar ken iti abagatan babaen ti Departamento ti Antioquia. Ti kapitoliona ket ti siudad ti Montería.

## Dagiti munisipalidad
Ti Córdoba ket buklen dagiti 30 a munisipalidad ken nangruna nga ili:

# Ayapel
# Buenavista
# Canalete
# Cereté
# Chimá
# Chinú
# Ciénaga de Oro
# Cotorra
# La Apartada
# Lorica
# Los Córdobas
# Momil
# Monitos
# Montelíbano
# **[[Montería]]**
# Planeta Rica
# Pueblo Nuevo
# Puerto Escondido
# Puerto Libertador
# Purísima
# Sahagún
# San Andrés de Sotavento
# San Antero
# San Bernardo del Viento
# San Carlos
# San José de Uré
# San Pelayo
# Tierralta
# Tuchín
# Valencia

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website ti Gobierno ti Cordoba
Châteaurenard

Ti **Châteaurenard** () ket maysa a komuna idiay Arles a arrondissement, iti Bouches-du-Rhône a departamento, idiay Provence-Alpes-Côte d'Azur a region, idiay akin-abagatan a Pransia.

## Populasion

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo