open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Malaria

Ti **Malaria** ket ti maysa nga inaw-awit ti lamok a makaalis a sakit a makaapekto iti tattao ken dagiti dadduma nga ayup. Agpataud ti malaria kadagiti simtoma a kadawyan a mangiraman ti gurigor, bannog, sarua, ken dagiti sakit ti ulo. Kadagiti nakaro a kaso, makapataud daytoy iti duyaw a kudil, kissiw, koma, wenno patay. Kadawyan a mangrugi dagiti simtoma iti sangapulo aginggana iti limapulo nga aldaw kalpasan a makagat ti naimpektuan a lamok. No saan a nasayaat a maagasan, mabalin a masublian dagiti tattao iti daytoy a sakit kalpasan dagiti mapalabas a bulan. Kadagiti malasatan iti maysa nga impeksion, makapataud daytoy kadagiti saan unay a nakaro a simtoma kadagiti maimpeksionan mamen. Maawan daytoy a sangkapaset a resistansia kadagiti mapalabas a bulan aginggana kadagiti tawen no ti maysa a tao ket addaan iti agtultuloy a pannakaisarang iti malaria.

## Dagiti nagibasaran

### Dagiti taudan

* 
* 

## Adu pay a mabasbasa

*
* 
* 
* 
*

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* sitio ti WHO iti malaria
* sitio ti UNHCO iti malaria
* Global Malaria Action Plan (2008)
* Doctors Without Borders/Médecins Sans Frontières – pampanid ti pakaammo ti ''Malaria''
* WHO/TDR Malaria Database babaen ti Wayback Machine
* KOntra-malaria ken ti matalinaay a panagrang-ay
* Worldwide Antimalarial Resistance Network (WWARN)
Tengnga a Panpanawen

Ti **Tengnga a Panawen** (dagiti pangilasin aporma: **mediebal**, **mediaebal**, ken **mediæbal**) ket isu ti paset ti panawen iti Europeano a pakasaritaan a sumakop ti maika-5 aginggana ti maika-15 a sigsiglo, a kadawyan anamarkaan manipud iti panakarebba iti Lumaud nga Imperio a Romano (i patingga ti Klasiko a Kina-ugma) aginggana ti panagrugi iti Renasimiento ken ti Panawen ti Panagduktal, dagiti paset ti panawen a nangiyeg ti Moderno a Panawen. Ti mediebal a paset ti panawen ket isu ngarud ti tengnga nga oras ti tinawtawid a panagbingbingay ti Lumaud a pakasaritaan a pakapanan dagiti Klasiko, Mediebal, ken Moderno a paset ti panawen; ti pay maipatinayon, ti Tengnga a Panawen ket kadawyan a nabingbingay kadagiti Nasapa a Tengnga a Panawen, ti Nangato a Tengnga a Panawen, ken ti Naladaw a Tengnga a Panawen.

Idi Nasapa a Tengnga a Panawen, ti depopulasion, deurbanisasion, ken ti panagraut dagiti barbaro, ket nangrugi idi Naladaw a Kina-ugma, ket napardas a nagtultuloy. Dagiti barbaro a nagraraut ket nagurnosda kadagiti baro a pagarian kadagiti tidda ti Akinlaud nga Imperio a Romano. Idi maika-7 a siglo ti Amianan nga Aprika ken ti Tengnga a Daya, a paset idi ti Akindaya nga Imperio a Romano, ket nagbalin a Islamiko nga Imperio kalpasan ti panagrukma dagiti simmaruno kenni Muhammad. Nupay adda dagiti adu a panagbalbaliw dagiti patakder ti kagimongan ken politika, ti pannakaisina ti Kina-ugma ket saan idi a kompleto, gapu ta dagiti kaaduan a baro a pagarian ket innayonda dagiti adu a rimsua a Romano nga instituto; bayat a dagiti monestario ket nabangon idi nagpadpadakkel ti Kristianidad idiay Akinlaud nga Europa. Idi maika-7 ken maika-8 a sigloa, dagiti Pranko, babaen ti Karolingio a dinastia, ket nangibangon ti imperio a simmakup iti kaaduan ti Akinlaud nga Europa; ti Imperio a Karolingio ket nagpaut aginggana idi maika-9 a siglo, nga idi ket naparukma manipud kadagiti panagtalmeg iti panagraut — dagiti Viking manipud iti amianan; dagiti Magyar manipud iti daya, ken dagiti Saracen manipud iti abagatan.

## Paammo

## Dakamat

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Aristoteles

Ni **Aristoteles** (, *Aristotélēs*) (384 SK&nbsp;– 322 SK) ket maysa idi a Griego a pilosopo ken erudito, maysa nga estudiante ni Plato ken maestro ni Alehandro ti Natan-ok. Dagiti sinursuratna ket nakasakup kadagiti adu a suheto, a mairaman ti pisika, metapisika, daniw, teatro, musika, lohika, retoriko, lingguistika, politika, gobierno, etika, biolohia, ken soolohia. A kinaduana ni Plato ken ni Socrates (maestro ni Plato), ni Aristoteles ket maysa kadagiti nangruna a nangipatakder a pigura iti Lumaud a pilosopia. Dagiti sinursurat ni Aristotles ket isu dagiti immuna a nagpartuat ti konprehensibo a sistema iti Akinlaud a pilosopia, a sumakop kadagiti moralidad, estetika, lohika, siensia, politika, ken metapisika.

Ti pannakaimatangan ti Aristoteles kadagiti maipapan iti bagi a siensia ket nalatak a nangsuksukog ti mediebal a pannakaeskolar, ken dagiti impluensiada ket gimmay-at iti  Renasimiento, urayno dagitoy ket nasukatan babaen ti Newtoniano a pisika. Kadagiti soolohiko a siensia, adda dagiti napalpaliiwna ket napasingkedan a dagitoy  ket napudno idi laeng maika-19 a siglo. Dagiti obrana ket naglaon kadagiti kasapaan a naamammuan a pormal a panagadal iti lohika, ken dagitoy ket nainayon idi naladaw a maika-19 siglo iti moderno a pormal a logika. Iti metapisika, ti Aristotelianismo ket adda ti nalatak nga inpluensia iti pilosopiko ken teolihiko a panagpanpanunot iti Islamiko ken Hudio a tinawtawidan iti Tengnga a Panawen, ken agtultuloy nga aginipluensia ti Kristiano a Teolohia, a naipangpangruna ti eskolastiko a tinawtawid iti Katoliko a Simbaan. Dagiti etikana, a kanayon a nakaimpluensia, ket nakagun-od ti napabaro a panagayat iti moderno pannakapartuat iti kinasingpet nga etika. Amin nga aspeto ti polosopia ni  Aristoteles ket agtultuloy a banag ti aktibo nga akademiko a panagadal tatta nga aldaw. Urayno ni Aristoteles ket nagsurat kadagiti adu ken napintas a tratado ken dialogo (ni Cicero ket nangipalpalawag kadagiti literario nga estilona a kas ti maysa a "karayan ti balitok"), naipanunotan a kaaduan kadagiti sinursuratna ket napukaw tattan ken adda laeng ti agarup a maysa a pagkatlo kadagiti orihinal nga obrana ti nabatbati.

## Paammo ken dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Inocencio XIII

Ni **Papa Inocencio XIII** (13 Mayo 1655 – 7 Marso 1724)  ket naipasngay a kas ni *Michelangelo dei Conti*,  ket isu idi ti Papa manipud idi  1721 aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Tropikal nga alipugpog

Ti **tropikal nga alipugpog** ket maysa a sistema ti bagio a nailasin babaen ti maysa a ababa a presion a tengnga ken dagiti nadumaduma a gurruod a bagio nga agpataud kadagiti napigsa nga angin ken napigsa a tudo. Dagiti tropikal nga alipugpog ket pumigsada no dagiti danum a bimmawbaw manipud ti taaw ket maibbatan bayat a ti naipasagepsepan nga angin ket agpangpangato, a pagbanagan ti kondensasion iti sengngaw ti danum a linaon iti nadam-eg nga angin. Dagitoy ket sinungrudan babaen dagiti nadumaduma a mekanismo ti pudot ken dagiti dadduma naalipugpogan a bagio ti angin a kas dagiti nor'easter, dagiti Europeano a bagio ti angin, ken dagiti polar a nababa. Ti panangilasin a mangigiddiat kadagiti tropikal nga alipugpog manipud kadagiti naalipugpogan a sistema ket ti aniaman a kangato idiay tangatang, ti sentro ti maysa a tropikal nga alipugpog ket napudpudot ngem dagiti naglawlawanna; ti maysa a penomeno a makunkuna a  dagiti "napudot a bugas" sistema ti bagio.

Ti termino a "tropikal" ket mangitudo ti heograpiko a taudan dagitoy a sistema, a kadawyan a maporma kadagidiay tropikal a rehion iti globo, ken dagiti panagpormada iti maipapan ti baybay a tropiko a masa ti angin. Ti termino nga "alipugpog" ket mangitudo kadagiti kastoy a naalipugpogan a kasasaad ti bagio, nga adda ti agpakanigid a panag-ayos ti angin idiay Akin-amianan a Hemisperio ken agpakanawan a panag-ayos ti angin idiay Akin-abagatan a Hemisperio. Ti kasumbangir a pagturongan iti panag-ayos ti angin ket maysa a nagbanagan  iti Coriolis a puersa. Depende ti lokasionna ken kapigsa, ti maysa a tropikal nga alipugpog ket maitudtudo babaen kadagiti nagan a kas ti  **[[#Alawig wenno bagio|alawig]]**), **[[#Alawig wenno bagio|bagio]]**, **[[#Tropikal a bagio|tropikal a bagio]]**, **naalipugpogan a bagio**, **[[#Tropikal a depresion|tropikal a depresion]]**, wenno simple laeng a ti **alipugpog**.

## Dagiti akinruar a silpo
Bagio

Ti **bagio** (Proto-Hermaniko **sturmaz* "daranudor, riruk") ket ti aniaman a nadisturbo a kasasaad ti astronomiko a bagi ti tangatang, a naipangpangruna a mangbaliw ti rabawna, ken napigsa amangibagbaga ti nakaro a tiempo. Daytoy ket mabalin a mamarkaan ti napigsa nga angin,  uraro, gurruod ken/wenno kimat (ti maysa a bagio ti gurruod), ti napigsa a  tudo (bagio ti niebe, bagio ti tudo), ti napigsa a agyelo a tudo (bagio ti yelo), dagiti napigsa nga angin (tropikal nga alipugpog, bagio ti angin) wenno angin nga agaw-awit kadagiti sustansia babaen ti tangatang (a kas ti maysa a bagio ti tapok|, napigsa a bagio ti niebe, bagio ti darat, kdpy.).  Dagiti bagio ket kadawyan a pangiturongan dagiti negatibo nga impakto kadagiti biag ken tagikua, a kas ti panagato a bagio, napigsa a tudo wenno niebe (a punganayan ti panaglayus wenno di mapasaan a kalsada), kimat, dagiti naatap nga uram, ken ti agpakatakder a puted nga angin; nupay kasta, dagiti sisitema nga adda dagiti napigsa a tudo ket makatulong kadagiti igaaw kadagiti paglabsanda a luglugar. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar
Papa Clemente XI

Ni **Papa Clemente XI** (23 Hulio 1649 &ndash; 19 Marso 1721), ket naipasngay idi a kas ni **Giovanni Francesco Albani**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1700 aginggana idi pimmusay idi 1721. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Bagio (panangilawlawag)

Ti **bagio** a balikas iti pagsasao nga Ilokano ket sapasap nga inus-usar para kadagiti amin a kita ti bagio. Daytoy a panid ket naaramid tapno maipalawag  ken mapakabaelan ti agaramid kadagiti sabsabali nga artikulo  a maipanggep ti bagio ken isu ngarud a ti bagio ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:

**Ballag**: Adu kadagitoy ket literal a naipatarus gaputa awan ti kapadpadadda a balikas iti Ilokano.

* Bagio - sapasap a panag-usar ti balikas ()
* Bagio ti niebe - bagio a maipapan ti niebe ()
* Bagio ti gurruod - bagio a maipapan ti gurruod ()
* Bagio ti tapok - bagio a maipapan ti tapok ()

## Kitaen pay ti
* Tropikal nga alipugpog
Richard Wagner

Ni **Wilhelm Richard Wagner** (; ; 22 Mayo 1813 – 13 Pebrero 1883) ket maysa idi nga Aleman a kompositor, direktor ti orkestra, direktor ti teatro ken polemista a naipangpangruna nga ammo para kadagiti bukodna nga opera (wenno dagiti "musika a drama", nga isu ti panagtawtawagna kadagitoy idi). Dagiti komposision ni Wagner, a naisangsangayan kadagiti naladladaw a paset ti panawenna, ket nalatakan dagitoy para kadagiti narikut a linabag, dagiti nabaknang a danggay ken orkestrasion, ken ti napasayaat a panagusar dagiti leitmotib: dagiti tema ti musika a mainaig kadagiti agmaymaysa a karakter, luglugar, kapanunotan wenno dagiti kumplot nga elemento. Nga isu ket saan a maipadpada kadagiti dadduma a kompositor, ni Wagner ket nagsurat ti musika ken libreto para kadagiti tunggal maysa nga obrana ti entablado. Dagiti dua a napili a kalatakan nga ammo manipud kadagiti obrana ket dagiti *[[Sakay dagiti Valkyrie]]* manipud iti opera a *[[Die Walküre]]*, ken ti *[[Koro iti Kasar|Martsa iti Kasar (Koro iti Kasar)]]* manipud iti opera a *[[Lohengrin]]*.

## Dagiti nagibasaran
;Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Benedicto XIII

Ni **Papa Benedicto XIII** (2 Pebrero 1650 &ndash; 21 Pebrero 1730), ket naipasngay a kas ni **Pietro Francesco Orsini**, ken kalpasan daytoy Prayle **Vincenzo Maria Orsini, [[Dominikano nga Urnos|O.P.]]**, ket isu idi ti papa manipud idi 1724 aginggana idi pimmusay. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Clemente XII

Ni **Papa Clemente XII** (7 Abril 1652 &ndash; 6 Pebrero 1740), ket naipasngay idi a kas ni **Lorenzo Corsini**, ket isu idi ti papa manipud idi 12 Hulio 1730 aginggana idi 6 Pebrero 1740.

## Dagiti nagibasaran

* "" iti 1913 a *Katoliko nga Ensiklopedia*

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Benedicto XIV

Ni **Papa Benedicto XIV** (31 Marso 1675 – 3 Mayo 1758), ket naipasngay idi a kas ni **Prospero Lorenzo Lambertini**, ket isu idi ti Papa manipud idi 17 Agosto 1740 aginggana idi 3 Mayo 1758.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Clemente XIII

Ni **Papa Clemente XIII** (7 Marso 1693 – 2 Pebrero 1769), ket naipasngay idi a kas ni **Carlo della Torre di Rezzonico**, ket isu idi ti Papa manipud idi 16 Hulio 1758 aginggana idi 2 Pebrero 1769.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Clemente XIV

Ni **Papa Clemente XIV** (31 Oktubre 1705 &ndash; 22 Septiembre 1774), ket naipasngay idi a kas ni **Giovanni Vincenzo Antonio Ganganelli**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1769 aginggana idi 1774. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Pio VI

Ni **Papa Pio VI** (25 Disiembre 1717 &ndash; 29 Agosto 1799), ket naipasngay idi a kas ni **Count Giovanni Angelo Braschi**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1775 aginggana idi 1799.

## Dagiti nagibasaran

*Ludwig von Pastor, 1952. *Ti Pakasaritaan dagiti Papa manipud ti patingga iti Tengnga a Panawen,* (St. Louis : Herder) tomo. XXXIX ken XL
*''Katoliko nga Ensiklopedia'': Papa Pio VI
*Dagiti Kardinal iti Nasantuan a Romano a Simbaan:  Giovanni Angelo Kardinal Braschi
*Papa Pio VI  iti Damian-hungs.de 

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Pio VII

Ni **Papa Pio VII** (14 Agosto 1742 – 20 Agosto 1823), ket naipasngay idi a kas ni **Barnaba Niccolò Maria Luigi Chiaramonti**, ket maysa idi a monghe, teologo ken obispo. Ket isu idi ti Papa manipud idi 14 Marso 1800 aginggana idi 20 Agosto 1823.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Leon XII

Ni **Papa Leon XII** (22 Agosto 1760 – 10 Pebrero 1829), ket naipasngay idi a kas ni **Annibale Francesco Clemente Melchiore Girolamo Nicola Sermattei della Genga**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1823 aginggana idi 1829.

## Dagiti nagibasaran

* Biblioteka ti papa 

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Pio VIII

Ni **Papa Pio VIII** (20 Nobiembre 1761 &ndash; 30 Nobiembre 1830), ket naipasngay idi a kas ni **Francesco Saverio Castiglioni**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1829 aginggana idi 1830.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Gregorio XVI

Ni **Papa Gregorio XVI** (18 Septiembre 1765 – 1 Hunio 1846), ket naipasngay idi a kas ni **Bartolomeo Alberto Cappellari**, ket isu idi ti Papa iti Romano Katoliko a Simbaan manipud idi 1831 aginggana idi 1846.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Pio IX

Ti **Nasantuan a Papa Pio IX** (13 Mayo 1792 – 7 Pebrero 1878), ket naipasngay idi a kas ni **Giovanni Maria Mastai-Ferretti**, ket isu ti kabayagan a nagturay a nabutosan a Papa iti pakasaritaan ti Katoliko a Simbaan, a nagserbi manipud idi 16 Hunio 1846 aginggana idi pimmusay, ti maysa a paset ti panawen a gangani a 32 a tawtawen. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Leon XIII

Ni **Papa Leon XIII** (2 Marso 1810 – 20 Hulio 1903), ket naipasngay idi a kas ni **Vincenzo Gioacchino Raffaele Luigi Pecci**,ket isu idi ti maika-256 a Papa iti Romano Katoliko a Simbaan, a nagturay manipud idi 1878 aginggana idi 1903.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ruar
Papa Honorio III

Ni **Papa Honorio III** (1148 – 18 Marso 1227), naipasngay a kas ni **Cencio Savelli**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1216 aginggana idi 1227.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Gregorio IX

Ni **Papa Gregorio IX** (c. 1145/70 – 22 Agosto 1241), ket naipasngay idi a kas ni **Ugolino di Conti**, ket isu idi ti papa manipud idi 19 Marso 1227 aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Celestino IV

Ni **Papa Celestino IV** (pimmusay 10 Nobiembre 1241), ket naipasngay idi a kas ni **Goffredo da Castiglione**, ket isu idi ti papa manipud idi 25 Oktubre 1241 aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Inocencio IV

Ni **Papa Inocencio IV** (c. 1195 – 7 Disiembre 1254), ket naipasngay idi a kas ni **Sinibaldo Fieschi**, ket isu idi ti Papa manipud idi 25 Hunio 1243 aginggana idi pimmusay idi 1254.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Alejandro IV

Ni **Papa Alejandro IV** (1199 wenno ca. 1185 &ndash; 25 Mayo 1261) ket isu idi ti Papa manipud idi 1254 aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Urbano IV

Ni **Papa Urbano IV** (c. 1195  &ndash; 2 Oktubre 1264), ket naipasngay idi a kas ni **Jacques Pantaléon**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1261 aginggana idi 1264. Isu ket saan idi a maysa a kardinal, maysa laeng kadagiti bassit a papa iti panawenna a saan a Kardinal, a mairaman ni Papa Urbano V ken Papa Urbano VI.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Inocencio

Adda idin dagiti sangapulo ket tallo a **[[papa]]** nga agnagan ti **Inocencio**.

# Papa Inocencio I, santo (401–417)
# Papa Inocencio II (1130–1143) 
# Papa Inocencio III (1198–1216)
#* *[[Kontrapapa Inocencio III]]* (1179-1180)
# Papa Inocencio IV (1243–1254)
# Papa Inocencio V (1276)
# Papa Inocencio VI (1352–1362)
# Papa Inocencio VII (1404–1406)
# Papa Inocencio VIII (1484–1492)
# Papa Inocencio IX (1591)
# Papa Inocencio X (1644–1655)
# Papa Inocencio XI (1676–1689)
# Papa Inocencio XII (1691–1700)
# Papa Inocencio XIII (1721–1724)
Papa Clemente

Adda idin dagiti sangapulo ket uppat a papa nga agnagan ti **Clemente**.

*Papa Clemente I santo, (88–98)
*Papa Clemente II (1046–1047)
*Papa Clemente III (1187–1191)
*Papa Clemente IV (1265–1268)
*Papa Clemente V (1305–1314)
*Papa Clemente VI (1342–1352) 
*Papa Clemente VII (1523–1534) 
*Papa Clemente VIII (1592–1605)
*Papa Clemente IX (1667–1669)
*Papa Clemente X (1670–1676)
*Papa Clemente XI (1700–1721)
*Papa Clemente XII (1730–1740)
*Papa Clemente XIII (1758–1769)
*Papa Clemente XIV (1769–1774)

Adda pay idi dagiti dua a kontrapapa a nagnagan ti Clemente.

*Kontrapapa Clemente III (1080–1085)
*Kontrapapa Clemente VII (1378–1394) Immuna nga Avignon a Papa
Kanton ti Berna

Ti **Kanton ti Berna** (, ; ) ket isu ti maikadua a kadakkelan kadagiti 26 a kanton ti Suisa babaen ti kalawa ken populasion. Mabirukan daytoy idiay lumaud a tengnga ti Suisa, daytoy ket pagbeddenganna ti Kanton ti Jura ken ti Kanton ti Solothurn iti amianan. Iti laud ket naisanglad ti Kanton ti Neuchâtel, i Kanton ti Friburgo ken Vaud. Iti abagatan ket naisanglad ti Valais. Ti daya ti kanton ti Berna ket naisanglad dagiti kanton ti Uri, Nidwalden, Obwalden, Lucerna kenAargau.

Ti kanton ti Berna mangisasao ti dua a pagsasao ken adda ti populasion  (manipud idi ) iti .  , ti populasion ket nangiraman kadagiti 119,930 (wenno 12.45%) ganganaet. Ti kanton a kapitolio, ken ti pay pederal a kapitolio ti Suisa , ket ti Berna.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kanton ti Lucerna

Ti **Lucerna** () ket maysa a kanton iti Suisa. Daytoy ket mabirukan idiay tengnga ti Suisa. Ti populasion ti kanton (manipud idi ) ket ., ti populasion ket mairaman dagiti 57,268 a ganganaet, wenno agarup a 15.8% iti dagup ti populasion. Ti kanton a kapitolio ket ti Lucerna.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kanton ti Uri

Ti **Uri** (Aleman: ) ket maysa kadagiti 26 kanton ken nangbangon a kameng ti Suiso a Konpederasion. Daytoy ket mabirukan idiay Tengnga a  Suisa. Ti teriorio ti kanton ket sakupenna ti tanap iti  Karayan Reuss a nagbaetan ti Danaw Lucerna ken ti Paso ti San Gotthard. Ti Aleman ket isu ti nangruna a pagsasao idiay Uri. Ti Uri ket isu laeng idi ti kanton a dagiti ubbing idiay pagadalan ket naskenda a makaadal iti Italiano a kas ti umuna a ganganaet a pagsasaoda. Ngem idi tawen ti panagadal iti 2005/2006 daytoy ket nabaliwan iti Inggles a kas dagiti sabsabali a kanton. Ti populasion ket agarup a 35,000 a dagitoy ket mairaman dagiti 3,046 (or 8.7%) a ganganaet. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kanton ti Schwyz

Ti **Schwyz** (Aleman ) ket maysa a kanton idiay tengnga a Suisa idiay nagbaetan ti Alpes iti abagatan, ti Danaw Lucerna iti laud ken Danaw Zurich iti amaianan, a naipatengnga ti lawlaw ken naipanaganan manipud ti ili ti Schwyz.

Daytoy ket maysa kadagiti nangbangon a kanton ti Suisa; ti Suisa a Pagalagadan nga Aleman a nagan ket, *Schweiz*, daytoy ket naala manipud ti nagan ti kanton, ken ti wagayway iti Suisa manipud ti bukodna nga eskudo. Para iti pakasaritaan ti nagan, kitaen ti Schwyz. Ti Suiso a Pederal a Dokumento iti Linteg ket maipakita idiay Schwyz. Ti amianan a daya ti ili ti Schwyz ket ti Einsiedeln Abbey.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Obwalden

Ti **Obwalden** (Aleman: ) ket maysa a kanton idiay Suisa. Daytoy ket mabirukan idiay tengnga ti Suisa.  Ti kapitoliona ket ti Sarnen. Daytoy a kanton  ket aglaon ti heograpiko a sentro iti Suisa.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Benedicto

Adda idin dagiti sangapulo ket uppat a papa nga agnagan ti **Benedicto** (ken tallo a kontrapapa):.

*Papa Benedicto I (575&ndash;579)
*Papa Benedicto II (684&ndash;685)
*Papa Benedicto III (855&ndash;858)
*Papa Benedicto IV (900&ndash;903)
*Papa Benedicto V (964)
*Papa Benedicto VI (972&ndash;974)
*Papa Benedicto VII (974&ndash;983)
*Papa Benedicto VIII (1012&ndash;1024)
*Papa Benedicto IX (1032&ndash;1044, 1045&ndash;1046 & 1047&ndash;1048)
*Papa Benedicto XI (1303&ndash;1304)
*Papa Benedicto XII (1334&ndash;1342)
*Papa Benedicto XIII (1724&ndash;1730)
*Papa Benedicto XIV (1740&ndash;1758)
*Papa Benedicto XV (1914&ndash;1922)
*Papa Benedicto XVI (2005&ndash;agdama)

Dua wenno tallo a kontrapapa ket agnagan pay ti **Benedicto**:
*Kontrapapa Benedicto X (adda dagiti nangipanunotan nga isu ket maysa a papa, ngen isu ket opisial a kontrapapa)
*Kontrapapa Benedicto XIII
*Kontrapapa Benedicto XIV
Kanton ti Zug

Ti **Kanton ti Zug** (Aleman *Kanton *) ket maysa kadagiti 26 a kanton idiay Suisa. Daytoy ket mabirukan idiay tengnga ti Suisa ken ti kapitoliona ket ti Zug.  Ti kanton ket adda ti 239&nbsp;km² a kalawa ken isu ti kabassitan a kanton babaen ti kalawa. Daytoy ket saan a nabingbingay kadagiti distrito.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kanton ti Friburgo

Ti **Kanton ti Friburgo** ( wenno ) ket maysa a kanton idiay Suisa. Daytoy ket mabirukan idiay laud ti pagilian. Ti kapitolio ti kanton ket ti Friburgo. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kanton ti Glarus

Ti **Kanton ti Glarus** () ket maysa a kanton idiay daya a tengna ti Suisa. Ti kapitoliona ket ti Glarus.
Dagiti agtaeng ket mangisasao kadagiti nadumaduma a kita ti Alemaniko nga Aleman.
Kaaduan kadagiti agtaeng (81%) ket mangilasin kaniada a kas Kristiano, agarup a nalaing a maigiddiat a nagbaetan dagiti Protestante ken Katoliko.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Basel-Landschaft

Ti **Basel-Landschaft** (Aleman: ; wenno inpormal a: *Baselland*/*Baselbiet*), ket maysa kadagiti 26 a kanton ti Suisa. Ti kapitoliona ket ti Liestal. Daytoy ket makibinningay ti pagbeddengan kadagiti kanto ti Basel-Stadt, Solothurn, Jura ken Aargau, ken dagiti Pranses a rehion iti Alsace ken ti Aleman nga estado ti Baden-Württemberg.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Basel-Stadt

Ti **Basel-Stadt** (; Siudad ti Basel; wenno **Basle-Ville**) ket maysa kadagiti 26 a kanton ti Suisa. Ti siudad ti Basel ken dagiti munisipalidad ti Bettingen ken Riehen ket isu ti mangbuket ti daytoy a teritorio.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Appenzell Ausserrhoden

Ti **Appenzell Ausserrhoden** (Aleman: ;) ket maysa a kanton idiay Suisa. Ti tugaw ti gobierno ken parlamento ket adda idiay Herisau, ti ukom a turayan ket adda idiay Trogen. Ti Appenzell Ausserrhoden ket mabirukan idiay amianan a daya ti Suisa, a mangibeddeng dagiti kanton ti San Galo ken Appenzell Innerrhoden.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Appenzell Innerrhoden

Ti **Appenzell Innerrhoden** (Aleman: ;) ket isu ti kabassitan a kanton idiay Suisa babaen ti populasion ken ti maikadua babaen ti kalawa, ti Basel-Stadt ket isu ti kabassitan ti kalawa.  Daytoy ti naudi a kanton ti Suisa a nagited ti karbengan a pangbutos dagiti babbai kadagiti lokal a kapanggepan, idi 1991.  

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kanton ti Schaffhausen

Ti **Kanton ti ** ket maysa a kanton idiay Suisa. Ti kangrunaan a siudad ken ti kapitolio ti kanton ket ti Schaffhausen.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kanton ti San Galo

Ti **Kanton ti San Galo** (Aleman: *Kanton *) ket maysa a kanton idiay Suisa. Ti San Galo ket mabirukan idiay amianan a daya iti Suisa. Daytoy ket sumakop ti kalawa a 2,026&nbsp;km², ken adda ti populasion (manipud idi ) iti ., ti populasion ket mangiraman kadagiti 97,461 a ganganaet, wenno ti agarup a 20.9% iti dagup ti populasion. Ti kapitoliona ket ti San Galo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Graubünden

Ti **Graubünden** wenno **Grisons** (, ; Pranses:  *Grisons*, [gʁi'zɔ̃];  ;  ; kitaen pay ti dadduma pay a nagan) ket isu ti kadakkelan ket akin-daya unay a kanton idiay Suisa. Ti kanton ket makibinningay ti pagbeddengan kadagiti kanton ti Ticino, Uri, Glarus ken San Galo ken ti internasional a pagbeddengan ti Italia, Austria ken Liechtenstein. Ti nagan a *Graubünden* ket maipatarus a kas ti "Dagiti kolor dapo a Liga," a mangibagbaga daytoy kadagiti tallo a kasisisgud a kumaduaan ti kanton, ti Liga ti Kamara ti Dios, ti Kolor dapo a Liga, ken ti Liga ti Sangapulo a Pagsakupan. Ti Graubünden ket isu pay ti pagibalayan kadagiti tallo a etniko a grupo ti Suisa ken tdagiti pagsasao a Suiso Aleman, Italiano ken Romansh ket patneng dagitoy ti daytoy nga estado. Is-isu pay ti kanton a ti dialekto ti taga-ugma a pagsasao a Romansh ket ket masasao pay laeng tatta.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Thurgau

Ti **Thurgau** (Aleman: ,) ket maysa nga amianan a daya a kanton idiay Suisa. Ti populasion idi, , ket .  Idi 2007, adda idi ti dagup a 47,390 (wenno 19.9% iti populasion) a ganganaet nga agtataeng. Ti kapitoliona ket ti Frauenfeld.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Ticino

Ti **Kanton ti Ticino** wenno **Ticino** (;  ; kitaen pay iti sabali a pagsasao) ket isu ti akin-abagatan unay a kanton idiay Suisa. Daytoy ket nanaganan manipud ti Karayan Ticino, daytoy ti is-isu laeng a kanton a ti Italiano ket isu laeng ti opisial a pagsasao. Ti Ticino ket pagbeddenganna ti Kanton ti Uri iti amianan, ti Valais iti laud (babaen ti Paso Novena), ti Graubünden iti amianan a daya, dagiti rehion ti Italia a Piedmont ken Lombardy iti abagatan ken palpalikmutenna ti bassit a Italiano nga exclave ti Campione d'Italia. No mairaman dagiti luglugar ti kanto iti Graubünden (Grigioni) daytoy ket mangbukel ti makunkuna nga Italiano a Suisa.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Vaud

Ti **Vaud** () ket maysa kadagiti 26 a kanton idiay Suisa, ken daytoy ket mabirukan idiay Romandy, ti agsasao iti Pranses nga abagatan a laud a paset ti pagilian.  Ti kapitoliona ket ti Lausanne.  Ti nagan ti Kanton kadagiti sabsabali a pagsasao ket *Waadt* iti Aleman (), ken *Vad* iti Romansh, bayat a ti Italiano ket  maus-usar ti Pranses a bersion.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Aargau

Ti **Aargau** (Aleman ;) ket maysa kadgiti akin-amianan unay a kanton idiay Suisa. Daytoy ket buklen ti akinbaba a paset ti karayan Aare, isu a ti kanton ket tinawtawgan nga Aar-gau (a kayatna a sawen ket *distrito ti Aare*).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kanton ti Neuchâtel

Ti **Neuchâtel** (, ; ) ket maysa a kanton ti agsasao iti Pranses a paset ti akinlaud a Suisa. Idi 2007, ti populasionna ket 169,782 nga adda dagiti 39,654 (wenno 23.4%) a ganganaet. Ti kapitoliona ket ti Neuchâtel.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kanton ti Hinebra

Ti **Republikan ken Kanton ti Hinebra** (; ; ; ; ) ket isu ti agsasao iti Pranses nga akin-laud unay a kanton wenno estado ti Suisa, a gangani amin a bangirna a napalikmutan babaen ti Pransia.  A kas dagiti sabsabali a Suiso a kanton (a kas ti Ticino, Neuchâtel, ken Jura), daytoy a kanton ket makunkuna a kas maysa a  republika iti kaunegan ti Suiso a Konpederasion.

Ti kanto iti Hinebra ket mabirukan idiay abagatn a laud a suli ti Suisa; ken daytoy ket naipanumotan a maysa kadagiti kosmopilitano unay a luglugar ti daytoy a pagilian. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kanton ti Jura

Ti **Republika ken Kanton ti Jura** (), ken naamammoan pay a kas ti **Kanton ti Jura** wenno **Kanton Jura**, ket maysa kadagiti kanton idiay Suisa. Daytoy ti kabaruan (napartuat idi 1979) kadagiti 26 a Suiso a kanton, a mabirukan idiay amianan a laud a paset ti Suisa. Ti kapitoliona ket ti Delémont. Daytoy ket makibinningay ti pagbeddengan iti kanton ti Basel-Landschaft, ti Kanton ti Berna, ken ti Pranses a departamento ti Doubs.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Clemente IV

Ni **Papa Clemente IV** (23 Nobiembre 1190/1200 – 29 Nobiembre 1268), ket naipasngay idi a kas ni **Gui Faucoi** tinawtawagan ti kinaudi a biagna a kas ni **le Gros** (***Guy Foulques ti Nalukmeg***; ), ket isu idi ti Papa manipud idi 5 Pebrero 1265 aginggana idi pimmusay. Isu ket nabutusan iti maysa a panagbutos a natengngel idiay Perugia a nagpaut iti uppat a bulan bayat a dagiti kardinal ket nagriringgorda no kayatda a tawagan ni  Carlos iti Anjou, thi ububing a kabsat ni Ari Luis IX iti Pransia tapno mangituloy ti papa a gubat a suppiatan ti imperial a kamara ti Hohenstaufen.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Gregorio X

Ti **[[Beatipikado|Nasantuan]] a Papa Gregorio X** (ca. 1210 &ndash; 10 Enero 1276),ket naipasngay idi a kas ni **Tedaldo Visconti**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1271 aginggana idi 1276. Isu ket nabutosan idi panagpatingga ti maysa a panagbutos ti papa a nagpaut manipud idi 1268 aginggana idi 1271, ti kapautan a panagbutos ti papa iti pakasaritaan ti Romano Katoliko a Simbaan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Joachim Gauck

Ni **Joachim Gauck**  ( idiay Rostock) ket nagserbi a kas Presidente ti Alemania manipud idi Marso 2012 aginggana idi Marso 2017. Isu ket dati a Luterano a pastor, isu ket naindayegan idi a kas maysa a kontra komunista nga aktibista ti karbengan a sibil idiay Daya nga Alemania.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Valais

Ti **Valais** (; , ) ket maysa kadagiti 26 a kanton idiay Suisa. Naisanglad daytoy idiay abagatan a laud a paset ti pagilian, iti lawlaw ti tanap ti Rhône manipud kadagiti kadanuman idiay Danaw Hinebra, a nagisinsina iti Pennine nga Alpes manipud idiay Bernese nga Alpes. Ti kanton ket maysa kadagiti kamagaan a paset ti Suisa idiay tengnga a tanap ti Rhône. Ngem daytoy pay ket maysa kadagiti kaaduan a masibsibugan a paset, nga addaan iti adu a kadagupan ti niebe ken tudo kadagiti kangatuan a turod a mabirukan idiay Suisa. Ti kanton ti Valais ket nalatak nga ammo gapu iti Matterhorn ken ski a paliwliwaan a kas ti Zermatt ken Verbier.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Biên Hòa

Ti **Siudad ti Bien Hoa** () (Bietnamis: **Thành phố Biên Hòa**), ket maysa a siudad idiay abagatan a Bietnam. Isu daytoy ti kapitolio ti probinsia ti Dong Nai. Mabirukan ti Eropuerto ti Bien Hoa iti daytoy a siudad.

## Dagiti nagibasaran
Papa Leon

Ti idin dagiti sangapulo ket tallo a Romano Katoliko a Papa nga agnagan ti **Papa Leon**:
*Papa Leon I Leon ti Natan-ok (440–461)
*Papa Leon II (682–683)
*Papa Leon III (795–816)
*Papa Leon IV (847–855)
*Papa Leon V (903)
*Papa Leon VI (928)
*Papa Leon VII (936–939)
*Papa Leon VIII (964–965)
*Papa Leon IX (1049–1054)
*Papa Leon X (1513–1521)
*Papa Leon XI (1605)
*Papa Leon XII (1823–1829)
*Papa Leon XIII (1878–1903)
Submarino

Ti **submarino** ket maysa a pagluganan iti danum a makapabael ti nawaya a panaglangoy ti kaadaleman.  Daytoy ket maigiddiat manipud ti sumerhible, nga adda ti limitado a kapabilida iti kaadaleman.  Ti termino a submaríno ket kaaduan amaitudtudo iti dakkel a naitripulate ng autonomo a bahina.  Nupay kasta, ti naipakasaritaan wenno ti panagisasao, ti submaríno ket mabalin pay a mangitudo kadagiti kalalainganna a kadakkel wenno bassit a bahina (dagiti battit a submarino, dagiti basaan a submarino), dagiti lugan a naipatpattiway a napaandar wenno dagiti Autonomo a Lugan ti Kaadaleman.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Genghis Khan

Ni **Genghis Khan** ( or , ; ; 1162?Agosto 1227), ket naipasngay idi a kas ni **Temujin**, ket isiu idi ti nangibangon ti Nalatak a Khan (emperador) iti Mongol nga Imperio, a daytoy ket isu ti nagbalin a kadakkelan a nagtultuloy nga imperio iti pakasaritaan kalpasan ti ipupusayna.

## Dagiti nota


## Dagiti nagibasaran

* 
* Man, John (2004). *Genghis Khan: Biag, Ipupusay ken Panagsubli*. Bantam Press, Londres. .

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Gregorio

Ti **Papa Gregorio** ket nagnaganidi dagiti sangapulo ket innem a Romano Katoliko a Papa ken dagiti dua a Kontrapapa:
#Papa Gregorio I, natawtawagan pay a kas ni Gregorio ti Natan-ok
#Papa Gregorio II
#Papa Gregorio III
#Papa Gregorio IV
#Papa Gregorio V
#Papa Gregorio VI
#*Kontrapapa Gregorio VI
#Papa Gregorio VII, Hildebrand
#Papa Gregorio VIII
#*Kontrapapa Gregorio VIII
#Papa Gregorio IX
#Papa Gregorio X
#Papa Gregorio XI
#Papa Gregorio XII
#Papa Gregorio XIII, isu ti nangipanggep ti kalendario a Gregoriano
#Papa Gregorio XIV
#Papa Gregorio XV
#Papa Gregorio XVI
Papa Alejandro

Ti **Alejandro** ket nagnagan idi dagiti walo a Papa ken dagiti Kontrapapa.

*Papa Alejandro I (c. 106 – c. 115)
*Papa Alejandro II (1061–1073)
*Papa Alejandro III (1159–1181)
*Papa Alejandro IV (1254–1261)
*Kontrapapa Alejandro V (1409–1410) (Naipanunotan a maysa a Kontrapapa; nupay kasta, ti simmaruno a Papa Alejandro ket nanagala ti nagan nga Alejandro VI gapu ti panakaallilaw ti kasasaad ni Alexander V iti dayta a panawen)
*Papa Alejandro VI (1492–1503)
*Papa Alejandro VII (1655–1667)
*Papa Alejandro VIII (1689–1691)
Papa Inocencio V

**Ti [[beatipisasion|Nasantuan]] a Papa Inocencio V** (c. 1225 &ndash; 22 Hunio 1276), ket naipasngay idi a kas ni **Pierre de Tarentaise**, ket isu idi ti Papa manipud idi 21 Enero 1276 aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Adriano V

Ni **Papa Adriano V** (c. 1210/20 &ndash; 18 Agosto 1276), ket naipasngay idi a kas ni **Ottobuono de' Fieschi**, ket isu idi ti Papa iti nabiit laeng a panawen idi tawen ti 1276.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Kape

Ti **kape** ket maysa a naipaburek a mainum wnga adda ti naisangsangayan nga ayamuom ken raman manipud kadagiti tinuno a bukbukel ti mula a coffea. Dagiti bukel ket mabirukan kadagiti "seresa" ti kape, nga agtubtubo kadagiti kayo a nataltalon kadagiti sumurok a 70 a pagilian, a nagruna idiay ekuatorial a Latin nga Amerika, Abagatan a daya nga Asia, Abagatan nga Asia ken Aprika. Ti berde a (saan a natuno) a kape ket maysa kadagiti kaaduan a mailaklako a kammasapulan a produkto ti agrikultura iti lubong.
Ti kape ket naalsem bassit (5.0-5.1 pH) ken mabalin nga adda ti makaparugso a pagangayan iti tattao gapu ti kapeina a linaon. Maysa daytoy kadagiti kaaduan a main-inum iti lubong.

## Dagiti nagibasaran

### Dagiti nadakamat nga obra
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Juan XXI

Ni **Papa Juan XXI**, ket naipasngay idi a kas ni **Pedro Julião** (Latin, *Petrus Iulianus* (c. 1215 &ndash; 20 Mayo 1277), ket maysa a Portuges a kanayon a nangikaykayat kenni Pedro Hispano (Latin, *Petrus Hispanus*; Inggles, *Pedro ti Espania*), ket isu idi ti Papa manipud idi 1276 aginggana idi pimmusay kalpasan ti walo a bulan. Isu laeng ti maymaysa a Portuges a Papa, urayno ni Damasus I ket mabalin pay a makunkuna a Portuges, ngem isu ket naipasngay idiay teritorio a tatta nga aldawen ket Portugal, ken ni Pablo IV ket adda idi ti Portuges nga apongna a babai.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Nicolas III

Ni **Papa Nicolas III** (c. 1210/1220 &ndash; 22 Agosto 1280), ket naipasngay a kas ni **Giovanni Gaetano Orsini**, ket isu idi ti Papa manipud idi 25 Nobiembre 1277 aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Martin IV

Ni **Papa Martin IV**, (c. 1210/1220 &ndash; 28 Marso 1285), ket naipasngay idi a kas ni **Simon  de Brion**, ket isu idi ti Papa manipud idi 21 Pebrero 1281 aginggana idi.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Honorio IV

Ni **Papa Honorio IV** (c. 1210 – 3 Abril 1287), ket naipasngay idi a kas ni **Giacomo Savelli**, ket isu idi ti Papa para kadagiti dua a tawen, manipud idi 1285 aginggana idi 1287. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Nicolas IV

Ni **Papa Nicolas IV** (30 Septiembre 1227 – 4 Abril 1292), ket naipasngay idi a kas ni **Girolamo Masci**, ket isu idi ti Papa manipud idi 22 Pebrero 1288 aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Celestino V

Ni **Papa Santo Celestino V** (1215 – 19 Mayo 1296), ket naipasngay idi a kas ni **Pietro Angelerio** (segun kadagiti sabali a taudan*Angelario*, *Angelieri*, *Angelliero*, wenno *Angeleri*), ken makunkuna pay a kas ni **Pietro da Morrone**,ket nabutosan a kas ti Papa idi tawen ti 1294 iti naudi a saan a conclave a panagbutos ti papa iti pakasaritaan ti Romano Katoliko aSimbaan. Isu ket nadayegan gapu ti panagikkatna ti kinapapa. Awanen ti sumarsaruno a nangala ti nagan a Celestino.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Benedicto XI

Ti **Nasantuan a Papa Benedicto XI** (1240 – 7 Hulio 1304),naipasngay a kas ni **Nicola Boccasini**, ket isu idi ti Papa manipud idi 22 Oktubre 1303 aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Clemente V

Ni **Papa Clemente V**, ket naipasngay idi a kas ni **Raymond Bertrand de Got** (sagpaminsan a naipaletra a kas ti *de Guoth* ken *de Goth*) (c. 1264 – 20 Abril 1314), ket isu idi ti Papa manipud idi 1305 aginggana idi pimmusay. Isu ket naipammalagipan gapu ti panangipasardengna ti bilin dagiti Kabaliero ti Templar ken panagipapatay kadgiti kamengda, ken kas isu a Papa inyalisna ti Curia manipud idiay Roma idiay Avignon, nga isu ti nangirugi ti paset a panawen a naam-ammuan akas ti Avignon a Kinapapa.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Juan XXII

Ni **Papa Juan XXII** (1244 – 4 Disiembre 1334), ket naipasngay idi a kas ni **Jacques Duèze** (wenno **d'Euse**), ket isu idi ti papa manipud idi 7 Agosto 1316 aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Benedicto XII

Ni **Papa Benedicto XII** (pimmusay 25 Abril 1342), ket naipasngay a kas ni **Jacques Fournier**, ti maikatlo kadagiti Avignon a Papa, ket isu idi ti Papa manipud idi 1334 aginggana idi 1342.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Clemente VI

Ni **Papa Clemente VI** (1291 – 6 Disiembre 1352), ket naipasngay idi a kas ni **Pierre Roger**, ti maikapat kadagiti Avignon a Papa, ket isu idi ti papa manipud idi Mayo 1342 aginggana idi pimmusay idi Disiembre 1352.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Inocencio VI

Ni **Papa Inocencio VI** (1282 wenno 1295 – 12 Septiembre 1362), ket naipasngay idi a kas ni **Étienne Aubert**, ket isu idi ti Papa manipud idi 18 Disiembre 1352 aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Urbano V

Ti Nasantuan a **Papa Urbano V** (1310 &ndash; 19 Disiembre 1370), ket naipasngay idi a kas ni **William de Grimoard**, ket isu ti  Papa manipud idi 1362 aginggana idi 1370.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Urbano

Ti **Papa Urbano** ket mabalin a mangitudo kadagiti sumaganad a papa:

*Papa Urbano I, papa c. 222–230, maysa a Santo
*Papa Urbano II, papa 1088–1099, ti Nasantuan a Papa Urbano
*Papa Urbano III, papa 1185–1187
*Papa Urbano IV, papa 1261–1264
*Papa Urbano V, papa 1362–1370, ti Nasantuan a Papa Urbano
*Papa Urbano VI, papa 1378–1389
*Papa Urbano VII, papa 1590, isu ti kababaan a nabigbigan ti kinapaut a papa
*Papa Urbano VIII, papa 1623–1644
Papa Gregorio XI

Ni **Papa Gregorio XI** (c. 1329 – 27 Marso 1378), ket naipasngay a kas ni **Pierre Roger de Beaufort**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1370 aginggana idi pimmusay.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Urbano VI

Ni **Papa Urbano VI** (c. 1318 – 15 Oktubre 1389), ket naipasngay a kas ni **Bartolomeo Prignano**, ket isu idi ti Papa manipud idi 1378 aginggana idi 1389. Isu ti naudi a Papa a nabutosan manipud ti ruar ti Kolehio dagiti Kardinal.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Bonifacio VIII

Ni **Papa Bonifacio VIII** (c. 1235 – 11 Oktubre 1303), ket naipasngay idi a kas ni **Benedetto Gaetani**, ket isu idi ti Papa iti Katoliko a Simbaan manipud idi 1294 aginggana idi 1303. Tatta nga aldaw, isu ket mabalin a mailaglagipan para kadagiti pnakiringgorna kenni Dante, nga isu ket nangikabil kaniana idiay Walo a Sirkulo iti Impierno idiay *[[Nainlangitan a Komedia|Divina Commedia]]*, kadagiti simonista.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Papa Pablo V

Ni **Papa Pablo V** (17 Septiembre 1552 – 28 Enero 1621), naipasngay a ni **Camillo Borghese**, ket isu idi ti Papa manipud idi 16 Mayo 1605 aginggana idi pimmusay.

## Nasapa a biag
Isu ket naipasngay iti natakneng a Borghese a pamilia iti Siena a nabiit pay laeng nga immalis idiay Roma, ken ti ROMANUS ket kaaduan nga agparang kaditi sinuratanna. Isu ket nangrugi idi a kas maysa nga abogado ken nagadal idiay  Perugia ken Padua.

## Dagiti akinruar a silpo
Victor Hugo

Ni **Victor Hugo**, wenno ti napno a nagan **Victor Marie Hugo** (; 26 Pebrero 1802 – 22 Mayo 1885) ket maysa idi a Pranses a mannaniw, nobelista, ken dramatista nga isu ti kaaduan ng ammo kadagiti amin a Pranses a Romantiko a mannurat. Idiay Pransia, ti pannakadayeg ni immuna a manipud kadagiti daniwna ken dagiti pay nobelana ken dagiti dramatiko a nagun-odanna. Kadagiti adu a tomo ti daniw ket mairaman ti, *[[Les Contemplations]]* ken *[[La Légende des siècles]]* ket naisangsangayan a naitakderan kadagiti nangato a pakaireggetan. Iti ruar ti Pransia, ti kalatakan nga obrana ket dagiti nobela a *[[Les Misérables]]*, 1862, ken *Notre-Dame de Paris*, 1831, (naamammoan pay iti Ingles a kas ti *[[The Hunchback of Notre-Dame]]*).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Marseille

Ti **Marseille** (**Marsella** iti Ilokano; , lokal: ;  ), ammo iti kina-ugma a kas ti **Massilia** wenno **Massalia** (manipud iti ), ket isu ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay Pransia, kalpasan ti Paris, nga adda ti populasion iti 852,395 diay kaunegan ti administratibo a patinggana iti kalawa ti daga iti . Ti urbano a lugar ken metropolitano a lugar iti Marseille ket maigay-at iti labes a patingga ti siudad nga addaan iti populasion ti agarup a 1.6 a riwriw. Daytoy ket mabirukan idiay abagatan a daya nga aplaya iti Pransia, ti Marseille ket isu ti kadakkelan a siudad ti Pransia idiay Mediteraneo nga aplaya ken ti kadakkelan a komersial a puerto. Ti Marseille ket isu ti kapitolio iti Provence-Alpes-Côte d'Azur a rehion, ken ti pay kapitolio iti Bouches-du-Rhône a departamento. Dagiti agtataeng ket tinawtawgan a kas dagiti *Marseillais*.

## Dagiti nagibasaran
### Bibliograpia

*INSEE
*
*
*
*
*
*, ti maysa a libro a buklen dagiti uppat a nagsisina a tomo: *La préhistoire de la migration* (1482–1830); *L'expansion marseillaise et «l'invasion italienne»* (1830–1918); *Le cosomopolitisme de l'entre-deux-guerres* (1919–1945); *Le choc de la décolonisation* (1945–1990).

### Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Aix-en-Provence

Ti **Aix-en-Provence** (; Probensal Ositano: *Ais de Provença* iti kadawyan a klasiko, wenno *Ais de Prouvènço* iti kadawyan a Mistralian, ), wenno ti laeng **Aix** (; "Ex", mediebal Ositano *Aics*), ket maysa a siudad a komuna idiay akin-abagatan a Pransia,nga adda ti  ti amianan iti Marseille. Daytoy ket rehion iti Provence-Alpes-Côte d'Azur, idiay departamen to iti Bouches-du-Rhône, a daytoy ket maysa a subprepektura. Ti populasion ti Aix ket agarup a 143,000. Dagiti agtataeng ket natawtawaganda a kas dagiti *Aixois* wenno, ti saan a naamammoan unay a kas dagiti, *Aquisextains*.

## Pakasaritaan

Ti Aix (*Aquae Sextiae*) ket nabangon idi 123 BC babaen ti Romano a konsul a ni Sextius Calvinus, nga isu ket  nangited ti naganna kadagiti ubbogna, kalpasan ti panakadadael ti kaarrubana a Gallic nga oppidum idiay Entremont. Idi 102 BC ti kaarrubaanna ket lugar idi ti Gubat iti Aquae Sextiae idi dagiti Romano babaen ni Gaius Marius ket inabakna ti Cimbri ken dagiti Teutones, nga adda dagiti adu anagpakamatay kadagiti natiliw a babbabi, a naibagbaga kadagiti Romano a sarsarita iti Hermaniko a kinatured.

Idi maika-4 a siglo AD daytoy ket nagbalin a metropolis iti Narbonensis Secunda. Daytoy ket sainakupan dagiti Bisigodo idi 477. Iti simmaruno a siglo , ti ili ket inul-ulit a sinamsam babaen dagiti Pranko ken dagiti Lombard, ket sinakupan dagidi Saraseno idi 731 ken babaen ni Charles Martel idi 737. Ti Aix, idi las-ud ti Tengnga a Panawen ket isu idi ti kapitolio ti Provence, ken saan a nakabut ti mabalin a kinarang-ayna aginggan idi kalpasan ti maika-12 a siglo, nga idi, babaen dagiti kamara ti Aragon ken Anjou, daytoy ket nagbalian ng aartistiko a sentro ken tugaw ti panagadal.

Ti Aix ket naipan idiay balangat ti Pransia ken amin a pase ti Provence idi 1487, ken idi 1501 ni Luis XII ket nangibangon idiay ti parlamento iti Provence, a daytoy ket adda aginggana idi 1789. Idi maika-17 ken 18 a sigsiglo, ti ili ket tugaw idi ti  Intendansia iti Provence.

Ti agdama nga arkeolohiko a panagkalkali idiay Ville des Tours, ti maysa a mediebal a suburbio iti Aix, ket nakakalida kadagiti tidda iti maysa a romano nga ampiteatro.

## Dagiti nagibasaran

*
*
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Alleins

Ti **Alleins** ket maysa nga ili ken komuna ti Bouches-du-Rhône a departamento idiay akin-abagatn a Pransia a rehion ti Provence-Alpes-Côte d'Azur. 

Ti Alleins ket paset ti komunidad ti Agglopole Provence. Dagiti agtatataeng ket tinawtawagan a kas dagiti Alleinsois.

## Pakasritaan
Idi Abril 1545, idi las-ud ti gubgubat iti relihion, ti Alleins ket indamdamesan idi babaen dagiti tropa ti Paulin de la Garde babaen ti bilin ni Jean Maynier, ti mangituray iti Oppede, a daulo ti Parlamento iti Aix. 

## Klima
Ti tabla dita baba ket mangipakpakita kadagiti temperatura ken panagtudtudo para iti paset ti panawen ti 1971-2000 :

## Populasion

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Allauch

Ti **Allauch** (*Alaug* iti Oksitano; ) ket maysa a komuna ti Pransia a naisanglad idiay daya iti Marseille idiay departmento ti Bouches-du-Rhône idiay Provence-Alpes-Côte d'Azur a rehion ti Pransia. Dagiti agtataeng ditoy ket tinawtawagan a kas dagiti *Allaudians*.

## Heograpia
### Lokasion

Ti Allauch ket maysa nga administratibo a sentro ti kanton ti Bouches-du-Rhône. Daytoy ket paset ti communauté urbaine Marseille Provence Métropole.
Adda dagiti agarup a  nga agtataeng manipud ti 2006 a senso.
Daytoy ket adda ti kaadayo a 12&nbsp;km manipud ti sentro ti Marseille, ken 35&nbsp;km  manipud idiay Aix-en-Provence.

### Pannakaplano ti siudad

Ti *Allauch a Purok*, ti naipakasaritaan a sentro ti komuna, ket aglaon laeng ti bassit a paset ti populasion ti siudad (2,594 in 2006). Dagiti sabali a kaaduan nga urbanoa kaarubana wenno sentro ti purok ket: ti Logis-Neuf (7,224 nga agtataeng), La Pounche (3 360 nga agtataeng), Fontvieille, Pié d'Autry.

Nupay kasta, iti kinapudno dagiti urbano nga ungto ti Allauch ket makitiponda ti Marseille ken Plan-de-Cuques. 

Ti Allauch ket naisina manipud ti urbano nga ungto ti Mimet babaen ti masiko iti l'Étoile, a pagbanagan daytoy ti nasken a dumalan idiay Peypin tapno makapan manipud idiay Allouch a mapan idiay Cadolive ken ti Mimet.
Awan ti dalan a dagus a mangikapet ti Allauch a Purok idiay Aubagne ken Roquevaire gaputa dagitoy ket naisinsinada babaen dagiti adu a kilometro ti masna a turod iti Garlaban isu a nasken a liklikan daytoy.

Ti amin a daya a bangir ti komuna ket buklen dagiti kabakiran a  masiko.

## Klima

Ti Allauch ket addaan ti Mediteraneo a klima nga agtudtudo ti Septiembre aginggana ti Mayo ken nadam-eg ken nalamiis iti Oktubre-Nobiembre. Ti kalgaw ket napudot ken namaga.

Ti tabla dita baba ket mangipakita kadagiti temperatura ken panagtudtudo para iti paset ti panawen ti 1971 - 2000:

## Populasion

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
*Official website