Haiti

Ti **Haiti** ( ;  ), opisial a ti **Republika ti Haiti** (; ), ken dati nga ammo a kas **Hayti**, ket ti maysa a pagilian a mabirukan iti isla ti Hispaniola iti purpuro ti Kalatakan nga Antillas iti Baybay Karibe, iti daya ket ti Kuba ken Hamaika ken iti abagatan ket ti Bahamas ken ti Is-isla Turks ken Caicos. Sakupenna daytoy ti akinlaud a tallo a pagkawalo iti isla a pakibinningaynna iti Republika a Dominikano. Iti abagatan a laudna ket mabirukan ti bassit nga isla ti Isla Navassa, a tuntonen babaen ti Haiti ngem masuppiat a kas maysa a teritorio ti Estados Unidos babaen ti pederal nga administrasion. Ti Haiti ket  iti kadakkel, ti maikatlo a kadakkelan a pagilian iti Karibe babaen ti kalwa, ken addan iti nakarkulo a populasion iti 11.4 a riwriw, ken mangaramid daytoy iti kaaduan ti populasion a pagilian iti Karibe.

Kasisigud a natagtagitao ti isla babaen dagiti indihenio a ttatao a Taíno, a nagtaud manipud iti Abagatan nga Amerika. Simmangpet dagiti immuna nga Europeano idi 5 Disiembre 1492 idi las-ud ti immuna a banniaga ni Christopher Columbus, nga immuna anamatmati a nabirukanna ti India wenno Tsina. Kanungpalan a napundar ni Columbus ti immuna a pagtaengan iti Kamerikaan, ti La Navidad, nga itan ket ti amianan akindaya nga aplaya ti Haiti. Ti isla ket tinunton babaen ti Espania ken nanaganan iti *La Española,* ken nangporma ti parte ti Imperio nga Espaniol aginggana idi nasapa a maika-17 a siglo. Nupay kasta, dagiti agsasalisal a tunton kadagiti pagtaengan babaen dagiti Pranses ket nakaiturongan ti pannakaited ti akinlaud a paset ti isla  idi 1697, ken kanungpalan a nanaganan iti *Saint-Domingue*. Nangbangon dagiti Pranses a kolonista dagiti lukratibo a plantasion ti unas, nga inob-obraan dagiti adu a bilang dagiti aadipen a naiyeg manipud iti Aprika, a nangaramid iti kolonia a kas maysa kadagiti kabaknangan iti lubong.

Iti las-ud ti Pranses a Rebolusion (1789–99), dagiti aadipen ken dagiti nawaya a tattao ti kolor ket nangirugida iti Haitiano a Rebolusion (1791–1804), nga indauluan babaen ti maysa a dati nga aadipen ken ti immuna a nangisit a heneral iti Buyot Pranses, ni Toussaint Louverture. Kalpasan dagiti 12 a tawen a suppiat, dagiti puersa ni Napoleon Bonaparte ket inabak babaen ti simmaruno ken ni Louverture, ni Jean-Jacques Dessalines (intono kuan ket Emperador Jacques I), a nagirangarang ti kinaturay ti Haiti idi 1 Enero 1804—ti immuna a nawaya a pagilian iti Latin nga Amerika ken ti Karibe, ti maikadua a republika iti Kaamerikaan, ti immuna a pagilian a nangwaswas ti panagtagabu, ken ti kaikaisuna nga estado iti pakasaritaan a nabangon babaen ti maysa a naballigi a yaalsa ti aadipen. Mlaksid ken ni Alexandre Pétion, ti immuna a Presidente ti Republika, amin dagiti immuna a daulo ti Haiti ket dagidi dati a tagabu. Kalpasan ti maysa a nabiit a paset ti panawen a ti pagilian ket naguddua, inkaykaysa ni Presidente Jean-Pierre Boyer ti pagilian ken pinadasna nga inyeg ti sibubukel a Hispaniola babaen ti turay ti Haiti, ken nakairugian daytoy dagiti napaut a serye dagiti gubat a nagpatingga kadagiti tawen ti 1870 idi ti Haiti ket pormal a nangbigbig ti wayawaya ti Republika a Dominikano.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Adu py a mabasbasa

* Arthur, Charles. *Haiti in Focus: A Guide to the People, Politics, and Culture*. Interlink Publishing Group (2002). .
* Dayan, Colin. *Haiti, History, and the Gods*. University of California Press (1998).
* Ferrer, Ada. *Freedom's Mirror: Cuba and Haiti in the Age of Revolution.* New York: Cambridge University Press, 2014.
* 
* Girard, Philippe. *Haiti: The Tumultuous History* (New York: Palgrave, September 2010).
* Hadden, Robert Lee and Steven G. Minson. 2010. The Geology of Haiti: An Annotated Bibliography of Haiti's Geology, Geography and Earth Science . US Army Corps of Engineers, Army Geospatial Center. July 2010.
* Heinl, Robert Debs & Nancy Gordon Heinl. *Written in Blood: The Story of the Haitian People 1492–1995*. University Press of America (2005). .
* Kovats-Bernat, J. Christopher. *Sleeping Rough in Port-au-Prince: An Ethnography of Street Children and Violence in Haiti*. University Press of Florida (2008). .
* Prichard, Hesketh. *Where Black Rules White: A Journey Across and About Hayti*. These are exact reproductions of a book published before 1923: (Nabu Press, , 5 March 2010); (Wermod and Wermod Publishing Group, , 15 October 2012).
* Robinson, Randall. *An Unbroken Agony: Haiti, From Revolution to the Kidnapping of a President*. Basic Civitas (2007). .
* Wilentz, Amy. *The Rainy Season: Haiti Since Duvalier*. Simon & Schuster (1990). .
* Marquis, John. *Papa Doc: Portrait of a Haitian Tyrant* (LMH Publishing, 2007)

## Dagiti akinruar a silpo

*