open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pagsasao a Lisela

Ti **pagsasao a Lisela** (), tinawtawagan pay iti Li Enyorot, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio; idi 1989 daytoy ket insasao babaen dagiti agarup a 11,900 a tattao a Lisela a kaaduan a nagtataeng idiay akin-amianan a parte ti isla Buru ti Indonesia (). Daytoy ket naipreserba pay iti bassit a komunidad ti Lisela idiay Isla Ambon.

Daytoy a pagsasao ket tagikua ti grupo ti Sula–Buru ti sanga ti Tengnga a Maluku ti sasao a Malayo-Polinesio. Daytoy ket addaan kadagiti dua a dialekto, ti dakkel a Lisela ken bassit a Tagalisa, ti naud-udi ket inus-usar babaen dagiti agtataeng iti amianan a daya nga aplaya ti Buru.Matmatayen ti pagsasao gapu ta kaaduan dagiti tattao a Lisela ket agiyallatiwda iti nailian a pagsasao ti Indonesia, ti Indones, wenno iti dialekto ti Ambon iti pagsasao a Malayo (*Melayu Ambon*). Ti naud-udi ket adu a naus-usar idiay Is-isla ti Maluku a kas maikadua a pagsasao ken napasimple a porma ti pagsasao nga Indones nga addaan kadagiti mainayon a lokal a leksikon.

Ti kaasitgan a kabagian ti Lisela ket ti Pagsasao a Buru, ken naipangpangruna ti dialekto a *Masarete* – ti panagpadada iti leksiko ket 68%. Isu a dagiti adu a taudan a maipanggep iti Lisela a kas dialekto, ngem adu nga agbalbaliw, iti Buru. Ti Lisela ket adu pay a bimmulod manipud iti pagsasao a Sula, kas resulta ti inter-aksion a pagbaetan ti tattao a Lisela ken Sula a nagkukuyogda a nagtataeng iti akin-amianan nga aplaya ti Buru. Ti pagsasao ket awanan iti sistema ti panagsurat. Ti kaaduan a nasalaysayan a panagadal iti pagsasao a Lisela ket inaramid idi kadagiti tawen ti 1980 babaen da Charles E. Grimes ken Barbara Dix Grimes – dagiti Australiano a misionario ket etnograpo nga aktibo a kameng ti SIL International (nasken koma a saanda maiyallilaw ken ni Joseph E. Grimes ken Barbara F. Grimes, ti naganna ken ni Charles, isuda pay ket dagiti ammo nga Australiano nga etnograpo).

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mangole

Ti **pagsasao a Mangole** ket ti sasao a Malayo-Polinesio iti sanga ti Tengnga a Maluku a naisasao idiay Is-isla Sula ti probinsia ti Maluku, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Manipa

Ti **pagsasao a Manipa** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio idiay asideg ti Seram, Indonesia. Ti pagsasao ket naipangpangruna a nisasao idiay isla ti Manipa, a mabirukan idiay pagbaetan ti isla ti Buru ken isla ti Seram idiay probinsia ti Maluku, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Manusela

Ti **pagsasao a Manusela** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Seram, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Naka'ela

Ti **pagsasao a Naka'ela** ket ti mabalin nga awanen a pagsasao nag Austronesio a naisasao idiay Seram, Indonesia. Ti panagusar ket bimmassit idi pimmanaw dagiti agsasao iti banbantay.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nuaulu

Ti **pagsasao a Nuaulu** ket ti pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Seram, Indonesia. Naisangayan unay dagiti akin-amianan ken akin-abagatan a dialekto.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Loun

Ti **pagsasao a Loun** ket ti maysa nga awanen a pagsasao nga Austronesio a naisasao idi idiay Indonesia, ken naipangpangruna idiay purpuro ti Maluku.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Luhu

Ti **pagsasao a Luhu** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay laud nga Isla Seram iti akindaya nga Indonesia. Daytoy ket naisasao idiay purok ti Luhu iti Peninsula Hoamoal idiay akinlaud a patingga ti Seram, ken kadagiti isla ti Boano ken Kelang, iti akinlaud nga ungto ti Isla Seram.

Ti akin-amianan unay a dialekto, ti Piru, ket naisina idi manipud iti amin a pagsasao babaen ti kolonial a panagpabassit ti populasion, ken inimpluensiaan idi babaen dagiti kaarruba a populasion idi matmatayen .

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nusa Laut

Ti **pagsasao a Nusa Laut** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao iti isla ti isu met laeng a nagan idiay Maluku iti akindaya nga Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Paulohi

Ti **pagsasao a Paulohi**, wenno **Solehua**, ket tigangani nga awanen a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla Seram iti akindaya nga Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Salas

Ti **pagsasao a Salas** ket ti gangani nga awanen a pagsasao nga Austronesio ti Seram, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Saleman

Ti **pagsasao a Saleman** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Seram, Indonesia. Ti nagnagan a *Saleman* ken *Sawai* ket dagiti purok a nakaisasuanda.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Saparua

Ti **pagsasao a Saparua** ket ti maysa a pagsasao nag Austronesio a naisasao idiay Muluku ti akindaya nga Indonesia. Agdumaduma dagiti dialekto , ken mabalin a mairaman ti Latu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sula

Ti **Sula** ket ti sasao a Malayo-Polinesio ti sanga ti Tengnga a Maluku a naisasao idiay Is-isla Sula ti Maluku, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Taliabo

Ti **pagsasao a Taliabo** (Taliabu) ket ti pagsasao a Malayo-Polinesio a naisasao idiay isla iti isumet laeng a nagan ti Maluku ti Indonesia. Dagiti dialekto ket dagiti sumaganad:
:Kadai
:Padang (Samala)
:Mananga
:Mangei (Soboyo)

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tulehu

Ti **pagsasao a Tulehu** (ammo pay a kas **Souw Aman Teru**) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla Ambon iti akindaya nga Indonesia, parte daytoy ti dialekto a kawar ti Isla Seram.

Ti *Tulehu* ket isu ti nagan ti purok; ti tunggal maysa kadagiti purok ti Tulehu, Liang, Tengah-Tengah, ken Tial, ket naibagbaga nga addaan iti bukod a dialekto.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Watubela

Ti **pagsasao a Watubela** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Maluku, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wemale

Ti **pagsasao a Wemale** ket ti maysa a pagsasao nag Austronesio a naisasao idiay akinlaud nga Isla Seram iti Indonesia.

Ti pagsasao a Wemale ket nabingbingay iti porma ti akin-amianan ken akin-abagatan, ket addaan kadagiti karuay nga ammo a kas Horale, Kasieh, Uwenpantai, Honitetu ken Kawe. Tikain-amianan a porma ket insasao babaen dagiti agarup a  5,000 a tattao ken ti Akin-abagatan a Wemale ket insasao babaen dagiti agarup a 3,700 a tattao.

## Dagiti nagibasaran

*Panagkaykaysa ti Wemale iti SIL
Pagsasao a Yalahatan

Ti **pagsasao a Yalahatan**, wenno **Awaiya**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla Seram (Indonesia) kadagiti dua  a purok, ti Yalahatan ken Haruru.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Seit-Kaitetu

Ti **pagsasao a Seit-Kaitetu**, wenno Hila-Kaitetu, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Isla Ambon idiay Muluku. Dagiti dialekto dagiti dua a purok ket ti Seith ken Kaitetu, ken agbalbaliw dagitoy.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sepa-Teluti

Ti **pagsasao a Sepa-Teluti** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Isla Seram iti akindaya nga Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Adonara

Ti **pagsasao nga Adonara** ket ti pagsasao a Tengnga a Malayo-Polinesio iti is-isla ti Adonara ken Solor, iti daya ti Flores idiay Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Alores

Ti **pagsasao nga Alores** (Bahasa Alor) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Alor ken dagiti kaarruba nga isla ti Purpuro Alor iti akindaya nga Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kedang

Ti **pagsasao a Kedang** (Kdang, Dang, Kedanges) ket ti pagsasao ti Isla Lembata, iti daya ti Flores, idiay Indonesia. Ti pagsaao ket tagikua ti pamilia ti Austronesio ken subpamilia ti Malayo-Polinesio. Ti pagsasao ket addaan iti kaunegan ti subgrupo ti Flores-Lembata.

Ti nagan ti pagsasao ket isu pay ti nagan ti rehion a nakaisasauan ti pagsasao a Kedang. Ti rehion ket sakupenna ti agarup a 266 kilometro kuadrado ken mairaman dagiti dua a lugar ti administratibo – ti Omesuri ken Buyaqsuri. Adda dagiti agarup a 30,000 nga agsasao iti daytoy a pagsasao

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lamaholot

Ti **pagsasao a Lamaholot**, ammo pay a kas **Solor** wenno **Solores**, ket ti rimpuok ti dialekto ti Tengnga a Malayo-Polinesio ti Flores, Indonesia. Dagiti karuay ket mabalinda a saan nga agsinnaranay a maawatan; inreporta ni Keraf (1978) nga addaan dagiti 18 a pagsasao babaen iti nagan. Mangipakita ti pagsasao iti ebidensia ti Papuano (saan nga Austronesio) a subestrato.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Lamalera

Ti **pagsasao a Lamalera** ket ti pagsasao a Tengnga a Malayo-Polinesio ti isla ti Lembata, iti daya ti Flores idiay Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sika

Ti **pagsasao a Sika** wenno **Sikanes** ket kameng ti sanga ti Tengnga a Malayo-Polinesio ti pamilia ti pagsasao ti Austronesio, ken insasao babaen ti agarup a 180,000 a tattao  iti grupo ti etniko ti Sika ti isla ti Flores iti probinsia ti Daya a Nusa Tenggara, Indonesia. 

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Babar

Ti **sasao a Babar** ket dagiti grupo ti sasao a Timor a naisasao idiay Is-isla Babar.

## Dagiti pagsasao
*Laud a Damar
*Amianan: Dawera-Daweloor, Amianan a Babar, Dai
*Abagatan
**Masela – Abagatan a Babar: Tengnga a Masela; Daya a Masela, Laud a Masela, Serili, Abagatan a daya a Babar
**Abagatan a laud a Babar: Emplawas; Imroing, Tela-Masbuar

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mainstream a Kenyah

Ti **pagsasao a Mainstream a Kenyah** (wenno Highland Kenyah, Usun Apau Kenyah) ket ti rimpuok ti dialekto ti pagsasao a Kayan ti Daya a Kalimantan ken Sarawak.  Maipan dagiti uppat a dialekto kadagiti uppat a rimpuok:

*Lepo’ Tau, Lepo’ Bem, Uma’ Jalan, Uma’ Tukung
*Lepo’ Ke, Lepo’ Kuda
*Lepo’ Maut, Lepo’ Ndang, Badeng (Madang)
*Bakung, Lepo’ Tepu’ (Lepo Teppu’).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti Kaipuleohone ti obra ni Robert Blust ket mairaman dagiti
Pagsasao nga Ambai

Ti **pagsasao nga Ambai** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Baro a Guinea (Probinsia ti Papua) ti Indonesia, ken kaaduan idiay Is-isla Ambai ken  iti pay akin-abagatan a parte ti Isla Yapen. Ti bilang dagiti agsasao ket nakarkulo iti  10,000.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Arguni

Ti **pagsasao nga Arguni** (Argoeni) ket ti bassit a pagsasao nga Austronesio iti amianan nga aplaya ti Peninsula Bomberai.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kurudu

Ti **pagsasao a Kurudu** ket ti pagsasao a Malayo-Polinesio ti Papua, Indonesia. Daytoyket naisasao idiay Isla Kurudu, iti pagbaetan ti Isla Seru ken ti nangruna a daga.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Biak

Ti **pagsasao a Biak** (**wós Vyak** wenno **pagsasao a Biak**; **wós kovedi** wenno "ti pagsasaomi"; Indones: **Bahasa Biak**),  ammo pay a kas Biak-Numfor, Noefoor, Mafoor, Mefoor, Nufoor, Mafoorsch, Myfoorsch ken Noefoorsch, ket ti maysa a pagsasao nag Austronesio a naidasigen a kas maysa kadagiti 41 a pagsasao ti subgrupo ti Abagatan a Halmahera-Laud a Baro a Guinea ti sasao nga Akindaya a Malayo-Polinesio. Daytoy ket naisasao idiay Biak ken Numfor ken dagiti nadumaduma a bassit nga is-isla iti daytoy a purpuro iti probinsia it Papua, Indonesia babaen ti agarup a 30,000 a tattao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dokumentasion ti pagsasao babaen ti Unibersidad ti Oxford 
* Dagiti Rekurso ti Siwawaya nga Arkibo ti Pagsasao 
* Website iti pagsasao a Biak language nga agraman kadagiti teksto ken rekording
Pagsasao a Roon

Ti **pagsasao a Roon** (Ron) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao iti Probinsia ti Laud a Papua, Indonesia.

## Pannakaiwarwaras
Agtataeng dagiti etniko a tattao a Roon kadagiti purok ti Yende, Niab, Inday, Sariay, Syabes, ken Mena iti Distrito ti Roon, Rehensia ti Teluk Wondama.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Serui-Laut

Ti **pagsasao a Serui-Laut**, wenno **Arui**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Baro a Guinea ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wabo

Ti **pagsasao a Wabo** ket ti maysa a pagsasao a Malayo-Polinesio ti Papua, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wandamen

Ti **pagsasao a Wandamen** ket ti kadawyan nga inus-usar a nagan para iti maysa a pagsasao nga Austronesio iti Baro a Guinea ti Indonesia, a naisasao iti ballasiw ti tengnged ti Peninsula Doberai wenno Ulo ti Billit. Nupay kasta, dagiti nadumaduma nga agsasao iti dialekto a Windesi ket inbagbagada a ti 'Wandamen' ken 'Wondama' ket mangibagbaga iti dialekto a naisasao iti likmut ti Luek Wandamen. Daytoy ket inad-adal idi dagiti nasapa a misionario ken dagiti lingguista manipud iti SIL. Pinasingkedanda a ti pagsasao a kas sibubukel ket tinawtawagan iti 'Wamesa', dagiti dialekto ti  Wandamen ket ti Windesi, ken Bintuni.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Woi

Ti **pagsasao a Woi** ket ti pagsasao a Malayo-Polinesio ti Papua, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 
*
Pagsasao a Yeresiam

Ti **pagsasao a Yeresiam** wenno **Iresim** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti kadawyan a naikeddeng a Cenderawasih (Luek Geelvink) ti Papua ti Indonesia. Daytoy ket saan nga asideg a kabagian dagiti sabali a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yaur

Ti **Yaur** wenno **Jaur** ket ti pagsasao a kadawyan a naikeddeng a sanga ti Cenderawasih (Geelvink Bay) ti pamilia ti Austronesio a naisasao idiay Irian Jaya. Daytoy ket addaan iti agarup a 300 nga agsasao.

## Dagiti nagibasaran

* Moseley, Christopher and R. E. Asher, ed. *Atlas of World Languages* (New York: Routledge, 1994) p.&nbsp;111
Pagsasao a Buli (Indonesia)

Ti **pagsasao a Buli** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti akin-abagatan Halmahera, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Gane

Ti **pagsasao a Gane** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti akin-abagatan a Halmahera, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Gebe

Ti **pagsasao a Gebe**, wenno **Minyaifuin**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti akindaya nga Indonesia, a naisasao kadagiti isla a pagbaetan ti Halmahera ken Waigeo.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dusner

Ti **pagsasao a Dusner** ket ti maysa a pagsasao nga Austronisio a naisasao idiay purok ti Dusner iti probinsia ti Papua, Indonesia. Ti Dusner ket nakaro a naisagmak, ken naireporta nga addaan laeng iti tallo a nabati nga agsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Pagsasao a Meoswar

Ti **pagsasao a Meoswar** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Luek Cenderawasih iti probinsia ti Papua, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Maba (Indonesia)

Ti **pagsasao a Maba** ket ti pagsasao nga Abagatan a Halmahera iti akin-abagatan a Halmahera, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sawai

Ti **pagsasao a Sawai** (ammo pay a kas **Weda**) ket ti pagsasao nga Abagatan a Halmahera ti pamilia ti Austronesio a naisasao kadagiti distrito ti Timor ti Weda ken Gane Timor iti akin-abagatan a Halmahera, iti akin-amianan a Probinsia ti Maluku, Indonesia. Adda dagiti agarup a 12,000 nga agsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Taba

Ti **pagsasao a Taba** (ammo pay a kas **Daya a Makian** wenno **Makian Dalam**) ket ti pagsasao a Malayo-Polinesio ti grupo a Abagatan a Halmahera – Laud a Baro a Guinea. Daytoy ket kaaduan nga insasao kadagiti isla ti Makian, Kayoa ken iti akin-abagatan a Halmahera idiay probinsia ti Amianan a Maluku ti Indonesia babaen dagiti agarup a 20,000 a tattao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Moken

Ti **pagsasao a Moken** ket ti kagudua a dosena nga asideg nga agkakabagian a karuay nga insasao babaen dagiti "Hitano ti Baybay" a Moken iti aplaya ti Burma ken Tailandia. Daytoy ket agbalbaliw bassit manipud kadagiti sabali a sasao nga Austronesio, ken nakaro a naimpluensiaan babaen ti sasao a Mon–Khmer.

## Dagiti dialekto
Dagiti dialekto a Moken wenno **Moklen–Moken** ket kadawyan a nabingbingay kadagiti dua a pagsasao, ti *Moken* ken *Moklen*, ken maitunos kadagiti dua a karuay a naisasao kadagiti danum ti Tailandia.  Nupay kasta, ti Moklen ket maysa laeng kadagiti kagudua a dosena a dialekto a Moken, a kaaduan kadagitoy ket naisasao idiay Burma (Naw Say Bay 1995).  Dagiti karuay a Birmano ken saanda pay unay a naus-usig, ngem manipud iti amianan aginggana iti abagatan dagiti ammo a dialekto ket dagiti sumaganad:

*Dung (635 dagiti agsasao)
*Jait (331 dagiti agsasao)
*Lebi, L'be (980 dagiti agsasao)
*Niawi
*Jadiak
*Moklen

Ti Dung babaen ti Niawi ket naisasaoda idiay Burma, kaaduan ti Jadiak ken Moklen idiay Tailandia.  (naisasao pay ti Jadiak iti maikadua a lugar iti abagatan ti Moklen.)

## Pannakaidasig
Ti Moken ket masansan a maidasig iti grupo kadagiti sabali a sasao a Malayo-Polinesio ti Abagatan a daya nga Asia, ti Chamiko ken Malayiko, ngem inkeddeng ni Larish (2005) a saanda a maipatagikua.  Ti sabali pay a pagsasao nga insasao babaen dagiti Hitano ti Baybay iti isu met laeng nga is-isla, ti Urak Lawoi’, ket maysa kadagiti sasao a Malayiko.

## Dagiti nagibasaran

*Michael Larish, 2005. "Moken and Moklen", in Adelaar & Himmelmann, eds, *The Austronesian languages of Asia and Madagascar*
*Naw Say Bay. 1995. "The phonology of the Dung dialect of Moken", in Papers in Southeast Asian Linguistics No. 13, *Studies in Burmese Languages*, ed. D. Bradley, vol. 13, pp.&nbsp;193–205. Pacific Linguistics, the Australian National University.
Pagsasao nga As

Ti **pagsasao nga As** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay amianan nga aplaya ti Peninsula Doberai, ti Baro a Guinea ti Indonesia, ngem kasisigud a nagtaud manipud iti Isla Gag.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Biga

Ti **pagsasao a Biga** ket ti nakaro nga inimpluensiaan ti Papuano a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Laud a Papua iti abagatan ti isla ti  Misool.

## Dagiti akinruar a silpo
* Nawaya a panagserrek iti Paradisec iti urnong ni George Grace kadagiti manuskrito manipud iti Unibersidad ti Hawai'i.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Maden

Ti **pagsasao a Maden** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay laud ti Isla Salawati, iti Is-isla Raja Ampat iti Baro a Guinea ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Matbat

Ti **pagsasao a Matbat** ket ti nakaro nga inimpluensiaan ti Papuano a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Laud a Papua iti isla ti Misool, Is-isla Raja Ampat. Kas met iti kaarrubana a Ma'ya, daytoy ket maysa kadagiti bassit a sasao nga Austronesio nga agraman iti tono.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Ma'ya

Ti **pagsasao a Ma'ya** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Laud a Papua babaen dagiti 6,000 a tattao. Daytoy ket naisasao kadagiti adda iti aplaya  a purok kadagiti isla ti Misool, Salawati, ken Waigeo iti Is-isla Raja Ampat. Daytoy ket naisasao iti pagbeddengan a pagbaetan ti sasao nga Austronesio ken Papuano.

## Kitaen pay
*Pagsasao a Matbat, ti kaarruba a pagsasao nga adadan iti nakarkaro nga impluensia iti Papuano ken dagiti lina a tono.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*
Pagsasao nga Ambel

Ti **Ambel** (Amber), ammo pay a kas **Waigeo** manipud iti isla a kangrunaan a nakaisasaoan, ket ti maysa a nakaro nga inimpluensiaan ti Papuano a pagsasao nga Austronesio a naisasao iti isla ti Waigeo iti purpuro ti Raja Ampat iti asideg ti amianan akinlaud nga ungto ti Laud a Papua, Indonesia. Daytoy ket insasao babaen dagiti agarup a 1,600 a tattao. Daytoy ket naisagmak, gapu ta ti populasionket mapmapan iti Malayo Papuano ken bassit laeng dagiti tatto a nayanak kalpasan ti tawen ti 2000 ket addan iti ania man a pannakaammo iti pagsasao.

## Dagiti dialaekto
Naisasao ti Ambel bbaen dagiti agarup a 1,600 a tattao iti Waigeo, ti maysa nga isla iti purpuro ti Raja Ampat iti asideg ti amianan akinlaud nga ungto ti Laud a Papua, Indonesia. Adda dagiti dua a dialekto ti Ambel:

**Metsam* Ambel, naisasao kadagiti dua a purok ti Warsamdin ken Kalitoko iti Isla Waigeo
**Metnyo* Ambel, naisasao kadagiti siam a purok ti Warimak, Waifoi, Kabilo, Go, Kapadiri, Kabare, Bonsayor, Darumbab, ken Andey iti Isla Waigeo

Dagiti agsasao iti Ambel ket agkukuyogda nga agtataeng kadagiti agsasao iti Biak kadagiti tallo a purok ti Warsamdin, Kabare, ken Andey.

## Pannakaiwarwaras
Dagiti lokasion iti kaunegan ti Rehensia ti Raja Ampat:

*Distrito ti Waigeo Utara: purpurok ti Kabare ken Kapadiri.
*Distrito ti Teluk Manyalibit: purpurok ti Kabilol, Go, Waifoy, Warimak, Kalitoko ken Warsamdin.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
* Deposito dagiti material ti pagsasao nga Ambel iti arkibo dagit naisagmak a pagsasao
Pagsasao a Hukumina

Ti **pagsasao a Hukumina** ket ti maysa nga awanen ken di naidasig a pagsasao nga Austronesio a naisasao idi idiay amianan a laud ti Isla Buru iti Maluku iti akindaya nga Indonesia. Nupay kasta, daytoy ket mabalin a saan amaysa kadagiti indehenio a sasao a Buru, ngem ti maysa a daan amigrasion manipud iti Isla Buton iti abagatan a daya nga aplaya ti Sulawesi ken isu a mabalin a pagsasao a Buton.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Palauano

Ti **pagsasao a Palauano** (*a tekoi er a Belau*) ket maysa kadagiti dua nga opisial a pagsasao ti Republika ti Palau, ti sabali ket ti Ingles. Daytoy ket kameng ti pamilia dagiti pagsasao nga Austronesio, ken maysa kadagit idua laeng nga indihenio a pagsasao idiay Mikronesia a saan a parte ti sanga ti Oceaniko iti dayta a pamilia, ti sabali pay ket ti Chamorro (kitaen ti , , , ken ).  Agtutunos dagiti kaaduan nga agsuksukisok a ti Palauano ken Chamorro ket dagiti adda iti ruar ti sanga ti Sunda-Sulawesi ti pamilia ti pagsasao nga Austronesio, ngem naitunton idin a ti Palauano ket mabalin a mangbukel ti nawaya a sanga ti sasao a Malayo-Polinesio .  Ti pagsasao a Palauano ket adu a naus-usar iti inaldaw a biag idiay Palau.

## Dagiti nagibasaran
Parlamento

Iti moderno a politika ken pakasaritaan, ti **parlamento** ket ti nabutosan a lehislatibo a bagi ti gobierno. Iti sapasap ti moderno a parlamento ket addaan kadagiti tallo nga annong: Ti panangirepresenta iti elektorado, panagpartuat kadagiti linteg, ken panangiturong iti gobierno.

Uray no adda a mangigawid ti panagusar ti balikas a *parlamento* iti parlamentario a sistema, daytoy ket kadawyan pay a maus-usar a mangipalawag ti lehislatura kadagiti presidensial a sistema, uray no awan iti opisial a nagan.

Iti pakasaritaan, dagiti parlamento ket nangiraman kadagiti nadumaduma a kita dagiti asemblia ti deliberatibo, konsultatibo, ken hustisia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
* Parlamento ti Nagkaykaysa a Pagarian
Daulo ti estado

Ti **daulo ti estado** wenno Pangulo ti Estado ket ti kangatuan a puesto iti maysa a naturay nga estado ken ti agtagikua kadagiti bileg tapno agtignay a kas ti pangulo a pannakabagi ti publiko iti dayta nga estado. Iti kaaduan kadagiti pagilian, ti daulo ti estado ket ti natural a tao, ngem ti puesto ket tenglen babaen ti bagi ti tattao iti Pederal a Konseho ti Suisa ken ti Presidensia ti Bosnia ken Herzegovina ken, dagiti dua pay a kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagilian, ti puesto ket agkuyog a tenglen babaen dagiti dua a tao: dagiti Agkuyog a Prinsipe ti Andorra ken dagiti Kapitan Rehente ti San Marino. Ti papel ken dagiti annong ti opisina ti daulo ti estdo ket mabalin a sumakop manipud iti puro a seremonial a pigura aginggana iti maysa nmga agtengngel iti autokratiko nga ehekutibo a bileg, ken ikeddeng ti tunggal maysa nga estado no ania  ti kasasaad ti puesto ti daulo ti estado. Uray no adda dagiti nadumaduma a modelo wenno tabas, adu dagiti idiosinkronidad kadagiti sabali nga estado a mangilaksid kadagiti nadalus a pannakaidasig.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Listaan dagiti agdama a daulo ti estado
* Rulers.org Listaan dagiti nagturturay iti amin a panawen ken luglugar
Isla Alabat

Ti **Isla Alabat** ket ti maysa nga isla ti Purpuro ti Filipinas, idiay Probinsia ti Quezon iti rehion ti CALABARZON, mabirukan daytoy iti daya bassit ti ti aplaya ti Akin-abagatan a Luzon. Ti isla ket addaan iti kalawa iti  ken  ti populasion iti 41,822.

Buklen dagiti tallo nga ili ti Isla Alabat, ti Perez iti akin-amianan nga ungto, ti maitutop nga ili ti Alabat iti tengnga ti Quezon iti abagatan.

Ti Alabat ket addaan iti nadam-eg a tropikal a klima nga awanan iti namaga a tiempo, ngem ti nakaro a pangtutudo manipud iti Nobiembre aginggana iti Enero.

## Dagiti akinruar a silpo
*
Isla Balabac

Ti **Isla Balabac** ket ti akin-abagatan unay nga isla ti probinsia ti Palawan iti Filipinas, daytoy ket agarup laeng a  iti amianan manipud iti Sabah, Malaysia, iti ballasiw ti Lingsat Balabac.

Iti administratibo, ti isla ket mangporma ti nangruna a parte ti ili ti Balabac ken nabingbingay kadagiti 14 a baranggay (dagiti sabali naga 6 a baranggay ti ili ket addada kadagiti sabali nga asideg nga isla):

Ti Isla Balabac ket pagtaengan dagiti nadumaduma nga endemiko a sebbangan. Daytoy ket pagtaengan dagiti billit a kas ti kolordapo nga imperial a pagaw (*Ducula pickeringii*), cockatoo ti Filipinas (*Cacatua haematuropygia*), blue-headed racket-tail (*Prioniturus platenae*), ken ti Kalaw ti Palawan (*Anthracoceros marchei*). Ti marabutit nga ugsa ti Filipinas, ken dagiti subsebbangan ti kalatakan a marabutit nga ugsa (*Tragulus napu*) ket mabirukan laeng iti daytoy nga isla.

Dagiti Molbog, ti grupo ti etnolingguistiko a Muslim, ket naikonsentradoda iti daytoy nga isla. Ti pagbiaganda ket mairaman ti panagtalon, panagkalap, panagsinnukat ken panagtagilako kadagiti kaarruba a sentro ti pagtagilakuan ti Mapun ken Sabah.

## Dagiti nagibasaran
*  Isla Balabac (Nangruna a Luglugar dagiti billit iti Filipinas)
* Ti Molbog 

## Dagiti akinruar a silpo
*
Isla Ticao

Ti **Isla Ticao** () ket  maysa kadagiti tallo a nangruna nga isla ti probinsia ti Masbate iti Filipinas. Daytoy ket naisina manipud itit Peninsula ti Bicol babaen ti Bessang Ticao. Dagiti dua a sabali a nangruna nga isla ket ti Isla Masbate () ken Isla Burias ().

Ti isla ket nabingbingay kadagiti ili ti Batuan, Monreal, San Fernando ken, San Jacinto.

## Dagiti nagibasaran
Akinlaud a Baro a Guinea

Ti **Akinlaud a Baro a Guinea** ket ti parte ti Indonesia a mangbukel ti akinlaud a kagudua ti isla ti Baro a Guinea ken dagiti basbassit nga isla iti laud. Ti rehion ket inadministro a kas dagiti dua a probinsia: Papua ken Laud a Papua. Ti akindaya a kagudua ti Baro a Guinea ket ti pagilian ti Papua Baro a Guinea. Ti populasion ket agarup a 3.6 a riwriw ken buklen dagiti etniko a Papuano, Melanesio, ken Austronesio. Ti rehion ket kaaduan a nasamek a kabakiran nga ayan a pataengan dagiti nadumaduma a tradisional a tribu a kas ti Dani ti Ginget Baliem, ngem ti kaaduan ti populasion ket agtataeng iti wenno dagiti asideg ti lugar ti aplaya. Ti kadakkelan a siudad iti rehion ket ti Jayapura. Ti opisial ken kadawyan a naisasao a pagsasao ket ti Indones. Ti karkulo ti bilang dagiti pagsasao ti tribu iti rehion ket sumakop manipud iti 200 aginggana iti sumurok a 700, a ti kaaduan a naisasao ket mairaman ti Dani, Yali, Ekari ken Biak. Ti kaaduan a relihion ket Kristianidad (masansan a maitipon kadagiti tradisional a pammati) ken sarunuen babaen ti Islam. Dagiti kangrunaan nga industria ket agrikultura, panagkalap, panagpataud ti lana, ken panagmina.

Ti panagtagtagitao ti tao ket nakarkulo a nangrugi idi baetan ti 42,000 ken 48,000 a tawtawen ti napalabas. Tinunton ti Olanda ti rehion ken nangirugi ti obra ti misionario idi maika-19 a siglo. Ti rehion ket inkapet babaen ti Indonesia kadagidi tawen ti 1960. Kalpasan dagiti reporma iti amin a paset ti Indonesia idi 1998, ti Papua ken dagiti sabali a probinsia ti Indonesia ket nakaawatda iti ad-adu a rehional nga autonomia. Idi 2001, naikkan ti kasasaad nga "Espesial nga Autonomia" iti probinsia ti Papua, ngem uray tatta nga aldawen, sangkabassit laeng ti implementasion ken masansan a dinildillaw. Inadministro idi ti rehion kas bugbugtong a probinsia aginggana idi 2003, idi ginudua kadagiti probinsia ti Papua ken Laud a Papua.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Unikameralismo

Iti gobierno, ti **unikameralismo** (Latin , maysa + , kamara) ket ti panagsanay iti kaadda iti maysa a lehislatibo wenno parlamentario a kamara. Isu a ti *unikameral a parlamento* wenno *unikameral a lehislatura* ket ti legislatura a mangbukel ti maysa a kamara wenno balay.

## Konsepto
Adda dagiti unikameral a lehislatura no awan ti a naisirmata apannakasapul ti multikameralismo. Adu kadagiti multikameral a lehislatura ket napartuatda a mangited kadagiti agsisina a boses kadagiti agdumaduma a sektor ti kagimongan. Dagiti adu a kamara ket manggipalubos iti garantisado a representasion dagiti nadumaduma a klase ti sosial (kas iti Parlamento ti Nagkaykaysa a Pagarian wenno ti Es-estado Henral ti Pransia), etniko wenno dagiti interesado ti rehion, wenno dagiti sub-yunit ti pederasion. No ti ayan dagiti a banag ket saan nga importante, kadagiti unitario nga estado nga addaan iti limitado a rehional ng aautonomia , kankanayon a mangabak ti unikameralismo. Iti sagpaminsan, kas iti Baro a Selanda ken Dinamarka, daytoy ket mapasamak babaen ti pannakawaswas ti maysa kadagiti dua a kamara, wenno, kas iti Suesia, babaen ti panagtipon dagiti dua a kamara iti bugbugtong a kamara, bayat a dagiti dadduma ti maikadua a kamara ket saan pay nga adda.

## Dagiti akinruar a silpo
Isla Masbate

Ti **Isla Masbate** ket maysa kadagiti tallo a nangruna nga isla ti Probinsia ti Masbate iti Filipinas. Dagiti dua a sabali a nangruna nga isla ket ti Isla Ticao ken Isla Burias. Daytoy ti maika-155 a kadakkelan nga isla iti lubong babaen iti kalawa ken ti maika-59 a kadakkelan nga isla babaen ti populasion.

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Website ti Serbisio ti Pakaammo ti Masbate
Isla Burias

Ti **Isla Burias** ket maysa kadagiti tallo a nangruna nga isla ti probinsia ti Masbate iti Filipinas. Daytoy ket naisina manipud iti Peninsula ti Bicol babaen ti Bessang Burias. Dagiti dua a sabali a nangruna nga isla ket ti Isla Ticao ken Isla Masbate. Ti Isla ket addaan kadagiti dua nga ili, ti Claveria ken San Pascual.

## Kiaten pay
* Listaan dagiti isla iti Filipinas

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Erokwanas

Ti **pagsasao nga Erokwanas** ket ti bassit a pagsasao nga Austronesio iti amianan nga aplaya ti Peninsula Bomberai.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Irarutu

Ti **pagsasao nga Irarutu**, **Irahutu**, wenno **Kasira**, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti kaaduan ti interior ti Peninsula Bomberai ti Baro a Guinea. Ti nagan nga “Irarutu” ket nagtaud met laeng iti nagan ti pagsasao, a naitipon ti “ira” iti “ru” tapno mapartuat ti “ti timekda”. No maikuyog a maikabil ti “tu”, a ti kabukbukodan a kayatna a sawen ket “agpayso”, ti kaibuksilan ti nagan ket agbalin a “Ti agpaysao a timekda” wenno “Ti agpayso a pagsasao ti tattao”.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* 
*
Pagsasao a Kuri (Austronesio)

Ti **pagsasao a Kuri**, wenno **Nabi**, ket ti bassit a pagsasao nga Austronesio ti Peninsula Bomberai ti Baro a Guinea.  Daytoy ket asideg unay a maipapan iti leksiko iti Irarutu.

## Pannakaiwarwaras
Dagiti lokasion:

*Distrito ti Kuri iti Rehensia ti Teluk Bintuni
*Distrito ti Teluk Arguni ken Distrito ti Arguni Bawah iti Rehensia ti Kaimana: Dagiti purok ti Pigo, Maskur, Tantura, Ergara, Kaimana, Tiwara, Owa, Bayeda, Moyana, Kokoroba, Nagura, Tugarni, Mahuwa, Fidumsa, Wawarsi, Tanusa, Warami, Baru, Tiwam, Mahua, Cowa, Bungsur, Weswasa, Burugrba, Sawi, Bobwer, Waho, Warmetia, Gusi, Afuafu, Burgerba, Mandiwa, Ukiara, Tuguwawa, Taner, Suga, Bufeur, Yainsei, Idoor, ken Waromi.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Waropen

Ti **pagsasao a Waropen** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti kadawyan a naikedeng  Cenderawasih (Luek Geelvink) ti Papua ti Indonesia. Daytoy ket asideg iti  sasao a Yapen.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kei

Ti **pagsasao a Kei** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao iti bassit a rehion ti probinsia ti Maluku, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yamdena

Ti **pagsasao a Yamdena** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti Is-isla Maluku iti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Bucas Grande

Ti **Bucas Grande** ket ti maysa nga isla iti probinisa ti Surigao del Norte idiay Filipinas. Ti isla ket kasigkay iti ili ti Socorro, Surigao del Norte. Ti kalawana ket .

Ti Isla Bucas Grande ket mabirukan iti adayo nga akindaya a parte ti probinsia ti Surigao del Norte. Ti bugbugtong nga isla nga ili ti isla ket ti ili ti Socorro, Surigao del Norte. Daytoy ket addaan iti dagup a kalawa iti 12,445 hektaria ken addaan iti agarup a 20,000 nga agtataeng. Ti ili ket addaan kadagiti 14 baranggay ti baranggay Don Albino Taruc, Navarro, Rizal, Del Pilar, Dona Helene, Honrado, Nueva Estrella, Pamosaingan, Salog, San Roque, Sudlon, Santa Cruz, Songkoy ken N. Sering.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Isla Bucas Grande .
Pagsasao a Tandia

Ti **pagsasao a Tandia** ket ti gangani awanen a pagsasao nga Austronesio iti kadawyan a naikeddeng a pamilia ti Cenderawasih (Luek Geelvink) ti Papua ti Indonesia. Kaaduan kadagiti agsasao ket agsaodan iti Wandamen. Adda laengen dagiti dua nga agsasao iti Tandia iti lubong ken agtataeng isuda a dua iti abagatan bassit ti Karayan Wohsimi iti Peninsula Wandamen, Probinsia ti Irian Jaya, Indonesia

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mor (Austronesio)

Ti **pagsasao a Mor** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio iti kadawyan a naikeddeng a Cenderawasih (Luek Geelvink) ti Papua ti Indonesia. Daytoy  ket saan nga asideg a kabagian dagiti sabali a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Bugsuk

Ti **Bugsuk** ket ti maysa nga isla a baranggay iti ili ti Balabac, Palawan iti Filipinas. Ti kalawana ket .

## Dagiti akinruar a silpo
* Isla Bugsuk iti OpenStreetMap
Isla Busuanga

Ti **Busuanga** ket ti kadakkelan nga isla iti Grupo ti Calamian iti probinsia ti Palawan idiay Filipinas. Ti Isla Busuanga ket ti maikadua a kadakkelan nga isla iti probinsia kalpasan ti isla ti Palawan. Ti isla ket mabirukan iti pagtengngaan a pagbaetan dagiti isla ti Mindoro ken Palawan a mabirukan ti Baybay Abagatan Tsina iti laud ken ti Baybay Sulu iti abagatan a daya. Iti abagatan ti isla ket dagiti dua a nangruna nga isla ti Grupo ti Calamian: ti Isla Culion ken Isla Coron.

Ti akinlaud a pagkatlo ti isla ket adda iti ili ti Busuanga ken ti akindaya a dua a pagkatlo ket maitagikua iti Coron.

Ti Isla Busuanga ket kangrunaan nga ammo a lokasion ti pagliwliawaan a panagbatok gapu kadagiti sangapulo ket dua a barko dagiti Hapon a pinalned babaen ti panagbomba ti Luek Coron babaen dagiti marina ti Amerikano idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II, ti masna a pangangklaan iti asideg ti tengnga ti ili ti Coron, idi Septiembre 24, 1944.

## Kitaen pay
*Listaan dagiti isla iti Filipinas

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* Dagiti ladawan ti panagbatok iti Coron, Busuanga idi Abril 2006 
* Dagiti ladawan ti daga ti Busuanga idi 2012
Isla Dinagat

Ti **Isla Dinagat** ket ti maysa nga isla a mabirukan iti amianan a daya ti Mindanao idiay Filipinas.

Aginggana idi Disiembre 2006, daytoy ket parte idi ti probinsia ti Surigao del Norte. Gapu ta isu daytoy ti kangrunaan nga isla, gangani amin nga ili ti probinsia ti Is-isla ti Dinagat ket mabirukan ditoy.

## Dagiti akinruar a silpo
*
Isla Dumaran

Ti **Isla Dumaran** ket ti maysa nga isla iti probinsia ti Palawan idiay Filipinas. Ti isla ket administratibo a nabingbingay kadagiti ili ti Dumaran ken Araceli. Dagiti dua a  *[[poblacion]]* ti ili ket mabirukan iti isla.

Ti antipodana ket mabirukan idiay Brasil.

## Luek Dumaran
Ti Luek Dumaran ket mabirukan idiay akinlaud a parte ti isla. 

## Wasao
Ti aplaya ti Maraneg ket mabirukan idiay akin-abagatan a parte ti Wasao. 

## Wonol
Ti Wonol ket ti peninsula a mabirukan iti tengnga nga abagatan ti rehion ti isla.

## Dagiti nagibasaran
Olutanga

Ti **Olutanga** ket ti isla a mabirukan idiay Golpo Moro iti probinsia ti Zamboanga Sibugay, Filipinas. Daytoy ket insina babaen ti Peninsula ti Zamboanga babaen ti akikid a kanal ken Luek Tantanang.

Ti Olutanga, nga addaan iti kalawa iti , ket ti kadakkelan nga isla iti Golpo Moro ken ti maika-34 a kadakkelan nga isla iti Filipinas. Daytoy ket addaan iti aplaya nga agatiddog iti .

Ti isla ket nabingbingay kadagiti tallo nga ili (Mabuhay, Talusan, ken ti kanaganna nga Olutanga), ken addaan iti dagup a populasion iti 87,078 a tattao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Isla Panaon

Ti **Isla Panaon** ket ti bassit nga isla idiay Filipinas, iti probinsia ti Abagatan a Leyte. Daytoy ket mabirukan iti abagatan ti Leyte, a naisina manipud iti Dinagat iti daya, ken ti Mindanao iti abagatan a daya babaen ti Lingsat Surigao. Ti Baybay Mindanao ket mabirukan iti abagatan a laud.

Ti Panaon ket agarup a  iti kaatiddog manipud iti amianan aginggana iti abagatan. Ti kadakkelan nga ili ket ti Liloan, a naisilpo babaen ti rangtay a tinawtawagan iti *Rangtay Wawa* iti nangruna nga Isla ti Leyte.

Ti Isla Panaon ket buklen dagiti ili ti Liloan, San Francisco, Pintuyan ken San Ricardo. Dagiti pagbiagan dagiti tattao ket ti panagapit iti niog, bagas, natnateng ken panagkalap.

## Dagiti akinruar a silpo
* Isla Panaon iti OpenStreetMap
Isla Polillo

Ti **Polillo** ket ti maysa nga isla iti akin-amianan a daya a rehion ti Purpuro ti Filipinas. Daytoy ket naisina manipud iti Isla ti Luzon babaen ti Lingsat Polillo ken mangporma ti akin-amianan a bangir ti Luek Lamon.

Ti isla ket nabingbingay kadagiti tallo nga ili. Ti ili ti Polillo ket sakupenna ti akin-abagatan a parte ti isla, bayat a ti akin-amianan a daya ket inadministro babaen ti ili ti Burdeos. Ti amianan a laud ket adda iti uneg ti turay ti ili ti Panukulan. Ti isla ket pagtaengan pay ti alutiit ti Butaan, ti maisagmak a kabagian ti Komodo dragon.

## Kitaen pay
*Burdeos, Quezon
*Panukulan, Quezon
*Polillo, Quezon

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas 
*Pakaamo ti Senso ti Filipinas 
*Panagaywan ti Kaatapan iti Is-isla ti Polillo
Jolo

Ti **Jolo** (Tausūg: *Sūg*, Filipino: *Holo*) ket ti Bulkaniko nga isla inti abagatan a laud ti Filipinas ken ti kangrunaan nga isla ti probinsia ti Sulu. Daytoy ket mabirukan idiay Purpuro ti Sulu, iti pagbaetan ti Borneo ken Mindanao, ken addaan iti populasion ti agarup a 300,000 a tattao.

## Dagiti nagibasaran

*Naarian a Sulu 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*
Jolo (panangilawlawag)

Ti **Jolo** ket mabalin a dumakamat iti:
* Jolo, isla idiay Filipinas
** Jolo, Sulu, ti ili a mabirukan idiay Isla ti Jolo
** Grupo ti Jolo, grupo dagiti bulkan idiay Isla ti Jolo
Isla Tablas

Ti **Isla Tablas** ket ti kadakkelan kadagiti isla a mangbukel ti probinsia ti Romblon iti Filipinas. Ti nagan ti isla ket nagtaud manipud iti Espaniol. Sakbay ti kolonisasion ti Filipinas, ti Tablas ket ammo idi a kas ti Isla ti *Osigan*. Iti panawen idi pannakaiyasideg dagiti taga-Akinlaud, ti *Osigan* ket addaan idi ti populasion iti dua a gasut ken limapulo a tattao nga agtataeng kadagiti bassit a purok. Napatpataud idi ti allid iti daytoy nga isla.

Ti Odiongan, iti laud a tengnga ti isla, ket ti kangrunaan a puerto ken kadakkelan nga ili ti Romblon iti termino ti populasion. Ti Tablas ket administratibo a nabingbingay kadagiti ili ti Alcantara, Calatrava, Ferrol, Looc, Odiongan, San Agustin, San Andres, Santa Fe, ken Santa Maria.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Leyte (isla)

Ti **Leyte** ket ti maysa nga isla iti grupo ti Visayas idiay Filipinas.

No maipapan iti politika, ti isla ket nabingbingay kadagiti dua a probinsia: ti (Akin-amianan) Leyte ken Akin-abagatan a Leyte. No maipapan iti teritorio, ti Akin-abagatan a Leyte ket iramanna ti isla ti Panaon iti abagatan. Iti amianan ti Leyte ket ti probinsia nga isla ti Biliran, ti dati a sub-probinsia ti Leyte.

Dagiti nangruna a siudad ti Leyte ket ti Tacloban, iti akindaya nga aplaya ti amianan a laud a suli ti Golpo Leyte ken Ormoc, iti laud nga aplaya. Ti isla ket dati a lokasion ti *Mairete*, ti historiko a komunidad n a tinurturayan babaen ni Datu Ete. Sakbay a kinolonisado babaen ti Espania, ti isla ket dati idi a pagtaengan dagiti Waray dagiti indihenio nga animista iti Daya ken dagiti dadduma nga indihenio nga animista dagiti grupo ti Visaya iti laud.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
*Leyte Island – TA.com
Leyte (panangilawlawag)

Ti **[[Leyte]]** ket ti probinsia idiay Filipinas.

Ti **Leyte** ket mabalin pay a dumakamat iti:

## Luglugar iti Filipinas
*Leyte (isla), ti maysa nga isla iti grupo ti Visayas idiay Filipinas
*Leyte, Leyte, ti ili iti probinsia ti Leyte 
*Abagatan a Leyte, ti probinsia idiay Filipinas a mangsakop ti akin-abagatan a parte ti isla ti Leyte
Samar (isla)

Ti **Samar** ket ti maysa nga isla idiay Visayas, iti kaunegan ti tengnga a Filipinas ken ti maikatlo a kadakkelan nga isla iti pagilian. Ti isla ket nabingbingay kadagiti tallo a probinsia: ti probinsia ti Samar (ti akinlaud a dua a panglima ti isla ti Samar), probinsia ti Akin-amianan a Samar, ken ti probinsia ti Akindaya a Samar. Dagitoy a tallo a probinsia, ken maikuyog dagiti probinsia iti asideg nga is-isla ti Leyte ken Biliran ket parte ti rehion ti Akindaya Visaya.

Ti Samar ket ti maysa nga akindaya unay nga isla idiay Visayas. Ti isla ket naisina manipud iti Leyte babaen ti Lingsat San Juanico, nga iti kaakikidan a puntona ket agarup laeng a dua a kilometro iti ballasiwna. Daytoy a lingsat ket ballasiwen babaen ti Rangtay San Juanico. Ti Samar ket mabirukan iti abagatan a daya ti Peninsula ti Bicol idiay Luzon, ti kadakkelan nga isla ti pagilian; isina dagitoy dua babaen ti Lingsat San Bernardino. Iti abagatan ti Samar ket ti Golpo Leyte, ti lugar ti Gubat ti Golpo Leyte, ti maysa a kaaduan a mangikeddeng a gubat ti baybay idi las-ud ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan. Ti golpo ket malukatan iti Baybay Filipinas, a mabirukan iti daya ti Samar ken parte ti Taaw Pasipiko.

## Pakasaritaan
Ti Samar idi ti immuna nga isla iti Filipinas a nakita babaen ti ekspedision ti Espaniol ni Ferdinand Magellan idi Marso 16, 1521 idi kalkalpasna a pimmanaw idiay Is-isla Marianas. Idi naamirisna a simmangpet iti maysa a purpuro inyugisna dagiti isla kas *San Lazaro* (San Lazarus iti Espaniol) gapu ta nakitada daytoy iti Sabado ti Lazarus. Uray no ti Samar ket isu idi ti immuna nga isla a nakita idiay Filipinas babaen ni Magellan, saan a simmanglad isuna ken nagtultuloy a naglayag iti abagatan aginggana, ken kalpasan iti panagangkla idiay Isla Suluan, isu ket kanungpalan a simmanglad idiay Isla Homonhon idi Marso 17, 1521.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
*
Samar (panangilawlawag)

Ti **[[Samar]]**, dati idi nga Akinlaud a Samar, ti probinsia ti Filipinas a mangsakop ti akinlaud a tallo apagkapat ti isla ti Samar.

Ti **Samar** ket mabalin pay a dumakamat iti:

## Luglugar iti Filipinas
* Samar (isla), ti maysa nga isla iti grupo ti Visayas idiay Filipinas
* Amianan a Samar, probinsia 
* Daya a Samar,  probinsia
Isla Tawi-Tawi

Ti **Isla Tawi-Tawi** (mailetra pay a kas **Tawi Tawi** wenno **Tawitawi**) ket ti maysa nga isla ti Filipinas iti Purpuro ti Sulu iti pagbaetan ti Baybay Sulu ken Baybay Celebes, iti agarup a  iti daya ti Borneo. Daytoy ti kangrunaan nga isla ti Probinsia ti Tawi-Tawi.

Ti Tawi-Tawi ket addaan iti kalawa iti , a mangaramid daytoy iti maika-20 a kadakkelan nga isla iti Filipinas, ken ti maika-3 a kadakkelan nga isla iti Purpuro ti Sulu (kalapsan tiBasilan ken Jolo). Ti kaatiddog ti aplayana ket , ken ti kangatuan nga elebasion ket .

Ti Isla Tawi-Tawi ket bulkaniko ti taudanna ken saan akadawyan ti sukogna, agarup daytoy a  iti kaatiddog ken pagbaetan ti between  iti kalawa. Daytoy ket katurodan ken napsamek a kakaykayuan, nga addaan kadagit ipilta ti puraw ng apalya ket dagiti kabatuan anga aplaya.

Ti isla ket nabingbingay kadagiti 4 nga ili (Bongao, Languyan, Panglima Sugala, ken Tandubas). Dagiti agtataeng ket kaaduan a dagiti tattao a Sama, ken agsasaoda kadagiti sasao a Sama–Bajaw ken kaaduan ket Muslim.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Pagsasao a Dhao

Ti **pagsasao a Dhao**, ad-adu nga ammo dagiti taga-ruar babaen ti naganna iti Rotines a **Ndao** (Ndaonese, Ndaundau), ket ti pagsasao ti Isla Ndao iti Indonesia. Tradisional a naidasig a kas pagsasao a Sumba iti pamilia nga Austronesio, daytoy ket mabalin a pudno a saan a pagsasao nga Austronesio (Papuano). (Kitaen ti sasao a Savu para kadagiti salaysay.) Daytoy ket naikeddeng idi a dialekto ti Hawu, ngem saan nga agsinnaranay a maawatan.

## Dagiti nagibasaran

*Grimes, Charles E. 2006. "Hawu and Dhao in eastern Indonesia: revisiting their relationship"

## Dagiti akinruar a silpo
* Alpabeto ken panangibalikas
Pagsasao a Hawu

Ti **pagsasao a Hawu** wenno **Havu**, historikal a **Sawu** ken ammo dagiti taga-ruar a kas **Savu** wenno **Sabu** (isu a **Havunes, Savunes, Sawunes**), ket ti pagsasao ti Isla Savu iti Indonesia ken ti Isla Raijua iti akinlaud nga ungto ti Savu. Tradisional a naidasig a kas pagsasao a Sumba iti pamilia nga Austronesio, daytoy ket mabalin a saan a pagsasao nga Austronesio (Papuano). (Kitaen ti sasao a Savu para kadagiti salaysay.) Ti Dhao, ket naikeddeng idi a dialekto, ket saan nga agsinnaranay a maawatan iti Hawu.

## Dagiti nagibasaran

*Grimes, Charles E. 2006. "Hawu and Dhao in eastern Indonesia: revisiting their relationship"
*Capell, Arthur. 'The "West Papuan Phylum": General, and Timor and Areas Further West ', §&nbsp;2.10.1 in Wurm 1977 [1975], *New Guinea Area Languages and Language Study*, volume 1: *Papuan Languages and the New Guinea Linguistic Scene*. Canberra.

## Adu pay a mabasbasa
*Walker, Alan T. 1982. *A Grammar of Sawu.* NUSA Linguistic Studies in Indonesian and Languages of Indonesia. Vol. 13.
Pagsasao a Li'o

Ti **pagsasao a Li'o**, wenno **Ende-Li'o**, ket ti rimpuok ti dialekto ti Malayo-Polinesio a naisasao idiay Flores iti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
OpenStreetMap

Ti **OpenStreetMap** (**OSM**) ket ti kolaboratibo a proyekto tapno agpartuat iti nawaya a maurnos a mapa iti lubong. Ti pannakapartuat ken idadakkel ti OSM ket nairag-o babaen dagiti nagawidan a panagusar wenno ti pannakagun-od ti pakaamo ti mapa iti kaaduan a paset iti lubong, ken ti pannakaipayammo ti saan a nangina a maawit nga alikamen ti nabigasion ti satelite. Ti OSM ket naikeddeng a prominenta a pagarigan ti naiboluntario a heograpiko a pakaammo.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

*
*Sientipiko a panagsukisok iti OpenStreetMap
Sasao a Savu

Ti **sasao a Savu**, Hawu ken Dhao, ket naisasaoda kadagiti isla ti Savu ken Ndao idiay Daya a Nusa Tenggara, Indonesia.

## Pannakaidasig
Imbaga ni Cappell (1975) ti adu a gatad ti bokabulario a saan nga Austronesio ken dagiti maipapan iti gramatika a langa it sasao a Tengnga a Malayo-Polinesio ti Daya a Nusa Tenggara ken Maluku, a naipangpangruna iti Hawu. Bayat a sapasap nga inbagbaga ti saan nga Austronesio a subestrato, ti Hawu ket nakaro nga agbalbaliw manipud kadagiti tabas ti Austronesio isu nga indasigna iti (ken ti Dhao) a kas saan a pagsasao nga Austronesio. Ti kinunana,

Nupay kasta, kadawyan itan a naaw-awat a ti Savu ket nakarkaro nga agbalbaliw ngem dagiti sabali a sasao a Tengnga a Malayo-Polinesio, nga amin ket mangipakita ti saan nga Austronesio a komponente a mangipalawag ti sasao a Melanesio.

## Dagiti nagibasaran

*Grimes, Charles E. 2006. "Hawu and Dhao in eastern Indonesia: revisiting their relationship"
*Capell, Arthur. 'The "West Papuan Phylum": General, and Timor and Areas Further West ', §&nbsp;2.10.1 in Wurm 1977 [1975], *New Guinea Area Languages and Language Study*, volume 1: *Papuan Languages and the New Guinea Linguistic Scene*. Canberra.
Pagsasao a Gaura

Ti **pagsasao a Gaura** (Ngaro, Nggaura) ket ti pagsasao a Sumba ti Indonesia. Ibilang ti *Ethnologue* daytoy a kas dialekto iti Lamboya ken Kodi.

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Akinlaud nga Oceaniko

Ti **sasao nga Akinlaud nga Oceaniko** ket ti pannakaisilpo ti sasao nga Oceaniko, nga insingasing ken inadal babaen ni .

## Pannakaidasig
Ti pannakaisilpo a Laud nga Oceaniko ket buklen dagiti tallo a sub-pannakaisilpo:
*Pannakaisilpo nga Amianan a Baro a Guinea 
*Pannakaisilpo a Meso-Melanesio 
*Pannakaisilpo nga Ungto a Papuano 

Ti tengnga ti pannakaiwaras ket makita iti asideg ti Peninsula Willaumez iti amianan ti Baro a Britania.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
* 
*
Pagsasao a Lole

Ti **pagsasao a Lole** ken **Ba'a** ket ti pagsasao a Tengnga a Malayo-Polinesio ti Isla Rote, iti Timor, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Luang

Ti **pagsasao a Luang**, ammo pay a kas **Literi Lagona** (Letri Lgona), ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Is-isla Babar iti Maluku, Indonesia. Daytoy ket makibinningay ti bokabulario iti pagsasao a Leti.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo tiruar
*Biblia a Luang
Pagsasao a Masela

Ti **pagsasao a Masela** (Marsela) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay Isla Marsela iti Abagatan a Maluku, Indonesia. Naisangayan dagiti rehional a karuay; ibilang ti *Ethnologue* daytoy a kas dagiti tallo a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran