open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Akin-abagatan a Tagalog

Ti **Akin-abagatan a Tagalog**, naikeddeng a kas **Rehion IV**, () ket maysa idi a administratibo a rehion idiay Filipinas a nangbukel kadagiti agdama a rehion ti Calabarzon ken Mimaropa, ken maipatinayon ti Aurora ti Tengnga a Luzon.

Daytoy ket nabingbingay kadagiti dua a rehion idi Mayo 17, 2002.

## Pakasaritaan

### Sakbay a pakasaritaan
Ti Akin-abagatan a Tagalog ket su idi ti kadakkelan a rehion iti Filipinas kadagiti termino ti kalawa ken populasion. Ti *Senso ti Populasion ken Sangkabalayan idi 2000 * ket nangipakpakita nga addaan ti rehion iti dagup iti 11,793,655 a tattao, a nangbukel iti 15.42 a porsiento ti 76.5 a riwriw a populasion ti pagilian iti dayta a panawen.

Naikeddeng idi ti Siudad ti Quezon a kas ti rehional a sentro ti Akin-abagatan a Tagalog.

Ti dati a rehion ket sinakupna ti pagtaengan a lugar nga ayan dagiti adu nga agsasao iti Tagalog; dagiti dua a kaaduan ti agsasao iti Tagalog a rehion ket ti Nailian a Kapitolio a Rehion ken Tengnga a Luzon.

### Panagbingbingay
Nabingbingay idi ti *Rehion IV* iti Calabarzon ken  Mimaropa babaen ti *Bilin ehekutibo  Blng. 103*, idi Mayo 17, 2002, babaen ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo. Iti pay maipatinayon, ti probinsia ti Aurora ket naiyakar idi iti *Rehion III* (Tengnga a Luzon).

#### Pannakaiyakar ti Palawan
Naiyakar idi ti Palawan iti *Rehion VI* (Akinlaud a Visayas) idi Mayo 23, 2005 baaen ti *Bilin Ehekutibo 429*. Nupay kasta, dinillaw dagiti nagtataeng idiay Palawan ti panangiyakar nga indakamatda iti kaawan iti konsultasion ti publiko. Kaaduan dagiti agtataeng iti Puerto Princesa ken amin malaksid iti maysa kadagiti ili ti probinsia ket kinaykayatda ti agyan iti *Mimaropa*.

Iti kanungpalan, naipablaak ti *Bilin Administratibo  Blng. 129* idi Agosto 19, 2005 tapno mabanagan daytoy ken nakaituronga ti pannakasuspende ti *Bilin Ehekutibo 429*, ken nagpasarding ti pannakaaprobar ti pannakaisayangkat ti plano para iti naurnos a pannakaiyakar ti Palawan manipud iti Mimaropa iti *Rehion VI*. Iti agdama, ti Palawan ket naikeddeng pay laeng a kas parte ti Mimaropa.

## Dagiti ladawan

Papeles:Qc-welcome-rotonda-2010.JPG|Pakaimatangan iti tangatang ti Siudad ti Quezon, ti rehional a sentro
Papeles:Ortigas Skyline sunset.jpg|Ti ilelennek ti init idiay Antipolo Ortigas, naala idiay Antipolo,&nbsp;Pasig
Papeles:Cavite City.jpg|Panorama ti Siudad ti Cavite, idiayMetro&nbsp;Manila
Papeles:Lucena City Central Business District.jpg|Sentral a distrito ti negosio iti Siudad ti Lucena 
Papeles:Calapan City.jpg|Panorama ti Calapan 
Papeles:Docking area to Underground River.jpg|Ti lugar a pagsangladan iti Uneg ti Daga a Karayan idiay Puerto&nbsp;Princesa


## Dagiti nagibasaran
Isla Romblon

Ti **Romblon** ket maysa kadagiti nangruna a tallo nga isla ti Probinsia ti Romblon idiay Filipinas; dagiti dua a sabali ket ti  Isla Sibuyan ken Isla Tablas. Mabirukan ti isla iti kaunegan ti Baybay Sibuyan, ken adda iti turay ti ili ti Romblon, ti tugaw ti gobierno para iti probinsia ti Romblon.

## Pakasaritaan
Dagiti immuna a nangtagtagitao iti Romblon ket dagiti tribu ti Negrito ti Panay ken dagiti tribu ti Mangyan ti Mindoro. Ti pannakaduktal dagiti agbitbitin a lungon ken artistiko a material kadagiti kueba iti isla ti Banton ket mangipakita ti kaadda iti nabaknang ken ugma a sibiisasion ken Aborihinal a kultura.

Idi 1582, inrehistro ni Miguel de Loarca ti nagan ti isla a kas "Lomlon" wenno "Doblon".  Iti lokal a dialekto ti Visaya, ti kayat a sawen ti balikas ket ti agup-upa a billit iti umuokna.  Daytoy ket ammo pay idi a kas Domblon sakbay idi naampon ti agdama a naganna.

Idi 1635, naibanghelisado ti isla ti Romblon babaen dagiti padi ti Rekolekto nga Espaniol ken nagbalin a dependensia ti Kaptania Heneral ti Filipinas.  Ti naportipikado a simbaanda ket isu itan ti agdama a katedral ti Romblon.  Dua a pagsammakedan ti binagonda, ti San Andrés ken Santiago, ken dagitoy itan ket narebbadan.

## Dagiti nagibasaran


## Dagiti akinruar a silpo
* Isla Romblon iti OpenStreetMap
Isla Batan

Ti **Isla Batan** ket ti nangruna nga isla iti Batanes, ti maysa a purpuro a probinsia iti Filipinas. Daytoy ti maikadua a kadakkelan kadagiti Is-isla ti Batanes, ti akin-amianan  unay a grupo dagiti isla iti pagilian. Uppat kadagiti innem nga ili ti Batanes ket mabirukanda iti  iti kaatiddog nga isla a mairaman ti kapitolio ti probinsia ti Basco. Dagiti sabali nga ili ket ti Ivana, Mahatao ken Uyugan.

## Heograpia

Ti Batan ket ti agsukog iti dumbbell a bulkaniko nga isla, a parte ti Bulkaniko nga Arko ti Luzon.  Ti akin-amianan a parte ti isla ket kaaduan dagiti  iti katayag nga aktibo a bulkan, ti Bantay Iraya, a naudi a bimtak idi 1454.  Ti akin-baba a parte ti isla ket ti idi aktibo a bantay Matarem, iti agarup a  iti katayag.  Ti katurodan ti tengnged ti akikid a daga iti agarup a  iti kaatiddog ken manipud iti  iti kaakaba, ket mangisina kadagiti dua a bulkan iti isla. Iti asideg ti Bantay Matarem, ti isla ket  adda iti kaakabaan a partena iti agarup a .

Ti Isla Sabtang, ti kaasitgan nga isla iti Batan ket mabirukan iti agarup a  iti abagatan a laud iti akin-abagatan nga ungto ti isla.  Ti Itbayat, ti kadakeklan nga isla ti purpuro ket agarup a  iti amianan a laud iti tengnga a parte ti Batan.

## Pagpasaaamak
Ti panagraut ti Hapon iti Filipinas ket nangrugi iti panagraut ti Isla Batan babaen ti a 490 a tropa ti yunit makilablaban a marina ken ti maysa a di ammo ti bilang dagiti tropa ti kuerpo ti tangatang, kadagiti dua a sasakyan a kinuyog ti maysa a destroyer ken dagiti uppat a bangka ti torpedo.  Daytoy idi ti immuna nga isasanglad iti teritorio ti Amerikano, ti isu met laeng nga aldaw a kas ti panag-atake iti Pearl Harbor. Dagiti puersa ti Hapon a nakaala kadagiti adda a bassit a pagpatayaban iti ruar ti Basco nga awanan iti resistansia ken dagusda a nangrugi iti panagpadakkel nga obra a kas maysa nga kaunaan a kuartel para kadagiti operasion iti Luzon. Nupay kasta, saan a naituloy ti obra kalpasan laeng dagiti manmano nga aldaw gapu ta ti balligi ti panagbomba ti Clark Field ket nagbanaganen a redundante ti kuartel idiay Basco. Idi Disiembre 10, 1941, naikkat ti makilablaban a puersa ti marina.

## Kitaen pay
*Pagsasao nga Ibatan
*Listaan dagiti isla ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Biliran (bulkan)

Ti **Biliran** ket ti maysa a solpatariko nga aktibo a bulkan a mabirukan iti isla a probinsia ti Biliran idiay Filipinas. Ti bulkan ti nagtaudan ti pannakaporma ti isla.

## Dagiti langa ti heolohia
***Kita ti bato:** Hornblenda nga andesita nga aglaon iti maraberde a nangisit a hornblenda
***Pannakaisaad ti tektoniko:** Ti Bulkan Biliran ket parte ti agbakkog a linia a barikes dagiti Kuarternario a bulkan iti akindaya a Filipinas, a paralelo iti Trinsera ti Filipinas iti daya

### Aktibidad ti bulkan
***Bilang dagiti naipakasaritaan a panagbettak:** 1
***Naudi apanagbettak/Aktibidad:** Septiembre 26, 1939
***Sitio:** abut ti bulkan
***Pakailasinan ti panagbettak:** Guedday ti tinumek
***Naapektaran a luglugar/Dagiti komentario:** Nagtinnga ti dapo idiay Caibiran ken dagiti kadenna a lugar (6.35&nbsp;cm iti kapuskol dagiti deposito)
***Aktibidad ti panagsiim:** Nabiit ti termino a pangsiim idi 1954

### Dagiti pisikal a langa
***Dagiti napudot nga ubbog:**
*#Tengnga aBiliran – Termal a Luglugar ti Libtong (12 a napudot nga ubbog ken maysa nga agsibsibbo a labneng)
*#Amianan a Biliran – Termal a Lugar ti Panamao
*#Termal a Lugar ti Anas
*#Abagatan a Biliran – Termal a Lugar ti Kalambis
***Kadenna a Bulkaniko a Bangon:**
*#Panamao (107&nbsp;m asl)
*#Gumansan (1064&nbsp;m asl)
*#Lauan (1187&nbsp;m asl)
*#Suiro (1301&nbsp;m asl)

## Kitaen pay
*Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
*Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
*Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
*[Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas]]

## Dagiti nagibasaran

* 
*Dagiti sabanas ti topograpia: 3854 I, 3855 II, 3955 III, 3854 II, 3954 III.

## Dagiti akinruar a silpo
* Panid ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS) '''Biliran''' 
* Isla Biliran
Bamako

Ti **Bamako** ket ti kapitolio ken kadakeklan a siudad ti Mali, ken addaan iti populasion iti 1.8 a riwriw (senso idi 2009, probisional). Idi 2006, daytoy ket nakarkulo idi a ti kapardasan a dumakdakkel a siudad idiay Aprika ken ti maikanem a kapardasan iti lubong. Daytoy ket mabirukan idiay Karayan Niger, idiay asideg dagiti parokpok a mangisina ti akinngato ken tengnga a tantanap ti Niger idiay akin-abagatan a laud a parte ti pagilian.

Ti Bamako ket ti administratibo a sentro ti pagilian. Ti maitutop a siudad ket maysa a cercle. ti puerto ti karayan ti Bamako ket mabirukan iti asideg ti Koulikoro, ken maikuyog pay dagiti nangruna a rehional a sentro ti panagtagilako ken komperensia. Ti Bamako ket ti maikapito a kadakkelan nga urbano a sentro ti Laud nga Aprika kalpasan ti Lagos, Abidjan, Kano, Ibadan, Dakar, ken Accra. Dagiti lokal a mapatpataud a tagilako ket mairaman dagiti abel, naproseso a karne, ken dagiti tagilako a metal. Mabirukan ti komersial a panagkalap iti Karayan Niger.

Ti nagan a Bamako (Bàmakɔ̌ iti Bambara) ket nagtaud manipud iti balikas a Bambara a ti kayatna a sawen ket "ipus ti buaya".

## Dagiti nagibasaran

* Pascal James Imperato. Historical Dictionary of Mali. Scarecrow Press/ Metuchen. NJ – London (1986) 
* Ross Velton. Mali: The Bradt Travel Guide. Guilford, Connecticut: Globe Pequot Press, 2000.

## Dagiti akinruar a silpo

* Bamako-culture.org
San Rafael, California

TI **San Rafael** ( ;  "San Rafael") ket ti siudad ken tugaw ti kondado ti Kondado Marin, California, Estados Unidos.  Ti siudad ket mabirukan iti rehion ti Luek Amianan ti  Lugar ti Luek ti San Francisco. ti populasion ti siudad ket 57,713 manipud iti senso idi 2010.

## Dagiti nagibasaran
Luek

Ti **luek** ket ti nailennek a bagi ti danum iti pantar a dagus a maikapet iti dakdakkel a nangruna a bagi ti danum, a kas ti maysa a taaw, danaw, wenno sabali a luek.  

## Dagiti nagibasaran
Corte Madera, California

Ti **Corte Madera** (; dati nga **Adams**) ket ti maysa a nainkorporado nga ili inti Kondado Marin, California, Estados Unidos. Ti Corte Madera ket mabirukan iti  iti abagatan ti San Rafael,iti maysa a kangato iti 39 a kadapan (12 m).Ti populasion ket 9,253 manipud iti senso idi 2010.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Sinitiko

Ti **sasao a Sinitiko**, ken kadawyan a mainaig iti grupo dagiti karuay ti '''Insik''', ket ti pamilia ti sasao a Sino-Tibetano. Naipagpagarup dagitoy a pudno a mangbukel ti nangruna a sanga, ngem daytoy ket pinaay babaen ti maysa nga umad-adu a bilang dagiti agsuksukisok. Dagiti pagsasao a Bai ken dagitii mabalin a kabagian, a narigat ti pannakaidasigna, ket mabalin pay a Sinitiko; no saan ti Sinitiko ket kapada ti Insik, ken ti termino ket mabalin a mausar a mangibaga a dagiti karuay ti Insik ket naisangayanda a pagsasao imbes a dagiti dialekto iti bgbgting a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

### Dagiti nadakamat nga obra
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Sucre

Ti **Sucre** () ket ti batay-linteg a kapitolio ti Bolivia, ti kapitolio ti Departamento ti Chuquisaca, ken ti maika-6 a kaaduan ti populasion a siudad idiay Bolivia. Mabirukan idiay abagatan-tengnga a parte ti pagilian, ti Sucre ket mabirukan iti kangato iti 2,810 a metro (9,214 a kadapan). Daytoy a relatibo a kangato ket mangited iti siudad iti tinawn a nalamiis a temperado a klima

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Quito

Ti **Quito** () (; ), pormal a kas **San Francisco de Quito**, ket ti kapitolio a siudad ti Ecuador, ken iti kangato iti  iti ngato ti pantar ti baybay, daytoy ti maikadua a kangatuan nga opisial a kapitolio a siudad iti lubong kalpasan ti La Paz, Bolivia ken ti maysa a kaasitgan iti ekuador. Daytoy ket mabirukan idiay labneng ti karayan ti Guayllabamba, kadagiti bakras ti Pichincha, ti maysa nga aktibo nga estratobulkan iti kabanbantayan ti Andes. Iti populasion iti 2,671,191 segun ti kaadian a senso (2014), ti Quito ket ti maikadua a kaaduan ti populasion a siudad idiay Ecuador, kalpasan ti Guayaquil. Daytoy pay ti kapitolio ti probinsia ti Pichincha ken ti tugaw ti Metropolitano a Distrito ti Quito. Ti nairehistro a populasion ti kanton ket 2,239,191 nga agtataeng manipud iti nailian a senso idi 2010. Idi 2008, naidesgnado ti siudad a kas kuartel ti Kapon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika.

Ti naipakasaritaan a sentro ti Quito ket addaan kadagiti maysa a kadakkelan, saan unay a nabalbaliwan ken kasayaatan a napreserba a historiko a sentro iti Kaamerikaan. Ti Quito ken Kraków, Polonia, ket isuda idi dagiti immuna a nairangarang a Lugar a Tawid ti Kultura iti Lubong babaen ti UNESCO, idi 1978. Ti sentral a kuadrado ti Quito ket mabirukan iti agarup a  iti abagatan ti ekuador; ti siudad ket gumay-at iti kaasideg iti agarup a  iti sero latitud. Ti maysa a monumento ken museo a mangmarka iti sapasap a lokasion ti ekuador ket lokal nga ammo a kas ti *[[Ciudad Mitad del Mundo|la mitad del mundo]]* (ti tengnga iti lubong), tapno maliklikan iti pannakaallilaw, gapu ta ti balikas nga ** ket Espaniol para iti ekuador.

## Dagiti nagibasaran


## Dagiti akinruar a silpo

*
*Opisial a website ti ili ti Quito 
*Opisial a website ti turismo ti ili ti Quito 
*
Coahuila

Ti **Coahuila** (), pormal a **Coahuila de Zaragoza** (), opisial a **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Coahuila de Zaragoza** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado a mairaman ti Siudad ti Mehiko, ket mangbukel kadagiti 32 a pedral nga entidad ti Mehiko. Daytoy ket nanaganan a kas pammadayaw kenni Heneral Ignacio Zaragoza.

Ti Coahuila ket beddenganna dagiti estado ti Mehiko iti Nuevo León iti daya, Zacatecas ken San Luis Potosí iti abagatan, ken Durango ken Chihuahua iti laud. Iti amianan, ti Coahuila ket pakabuklan iti  ti kaatiddog ti pagbeddengan ti Mehiko–Estados Unidos a kaariping ti estado ti Estados Unidos ti Texas iti igid ti kurso ti Rio Grande (Río Bravo del Norte). Iti kalawa iti , daytoy ti maikatlo a kadakkelan nga estado ti pagilian. Daytoy ket buklen dagiti 38 nga ili *([[Municipio (Mehiko)|municipios]])*. Idi 2010, ti populasion ti Coahuila ket 2,748,391 a tattao.

Dagiti lima a kadakkelan a siudad ti Coahuila ket ti kapitolio a siudad ti Saltillo; ti maikadua a kadakkelan ket ti Torreón, ti maikatlo a kadakkelan ket ti Monclova (dati a kapitolio ti estado), ti maikapat a kadakkelan ket ti Ciudad Acuña, ken ti maikalima ket ti Piedras Negras.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*  Gobierno ti Estado ti Coahuila
*  Gobierno ti Estado ti Coahuila
*
Aguascalientes

Ti **Aguascalientes** opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Aguascalientes** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado ken Pederal a Distrito a mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 11 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Aguascalientes.

Daytoy ket mabirukan idiay Amianan-Tengnga a Mehiko. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Zacatecas iti amianan ken ti Jalisco iti abagatan. Ti kayat a sawen ti naganna ket "napudot a dandanum" iti Espaniol ken nagtaud manipud iti kaadu dagiti napudot nga ubbog iti lugar.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*—Website ti Estado ti Aguascalientes
*Aravelaguascalientes.com: Website ti turismo ti Aguascalientes
Chiapas

Ti **Chiapas** (), opisial a ti **Naway ken Naturay nga Estado ti Chiapas** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 122 nga ili ken ti kapitoliona ket ti sudad ti Tuxtla Gutiérrez. Dagiti sabali pay a nangruna a sentro ti populasion idiay Chiapas ket mairaman ti Ocosingo, Tapachula, San Cristóbal de las Casas, Comitán ken Arriaga. Daytoy ti akin-abagatan unay nga estdo, ket beddengan daytoy babaen dagiti estado ti Oaxaca iti laud, ti Veracruz iti amianan a laud ken ti Tabasco iti amianan, ken babaen dagiti departamento ti Petén, Quiché, Huehuetenango ken San Marcos ti Guatemala iti daya ken abagatan a daya. Ti Chiapas ket addaan iti aplaya iti igid ti Taaw Pasipiko iti abagatan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*    Gobierno ti Estado ti Chiapas
Colima

Ti **Colima**, opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Colima** (), ket maysa kadagiti 32 nga estado a mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket makibinningay iti nagan iti kapitolio ken nangruna a siudadna, ti Colima.

Ti Colima ket bassit nga estado ti Akinlaud a Mehiko iti tengnga ti aplaya ti Pasipiko, ken mairaman dagiti uppat nga adda iti taaw nga Is-isla Revillagigedo. Ti nangruna a daga ti Colima ket makibinningay kadagiti pagbeddengan kadagiti estado ti Jalisco ken Michoacán. Iti pay maipatinayon iti kapitolio a siudad ti Colima, dagiti nangruna a siudad ket ti Manzanillo ken Tecomán. Ti Colima ket ti maikapat a kabassitan nga estado idiay Mehiko ken addaan iti kabassitan iti populasion, ngem addaan iti maysa kadagiti kangatuan a pagalagadan iti panagbiag ken kabassitan kadagiti awan trabaho idiay Mehiko.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*   Gobierno ti Estado ti Colima
Durango

Ti **Durango** opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Durango** () (Tepehuan: **Korian**) (Nahuatl: **Tepēhuahcān**), ket ti maysa nga estado ti Mehiko. Ti estado ket mabirukan idiay amianan a laud ti Mehiko. Iti populasion iti 1,632,934, ti  Durango ket addaan iti maikadua a kababaan ti densidad ti populasion idiay Mehiko, kalpasan ti Baja California Sur. Ti siudad ti Victoria de Durango ket isu ti kapitolio ti estado, ken nanaganan daytoy manipud iti immuna a presidente ti Mehiko, ni Guadalupe Victoria.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*  Gobierno ti Estado ti Durango
Baja California Sur

Ti **Baja California Sur** (), (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Baja California Sur** (), ket ti maikadua a kabassitan nga estado ti Mehiko babaen ti populasion ken ti maika-31 a naawat nga estado kadagiti 31 nga estado 31 a mairaman ti Siudad ti Mehiko ken mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko.

Sakbay a nagbalin nga estado idi Oktubre 8, 1974, ti lugar ket ammo idi a kas ti **Abagatan a Teritorio ti Baja California** (El Territorio Sur de Baja California). Daytoy ket addaan iti kalawa iti , wenno 3.57% iti masa ti daga ti Mehiko, ken sakupenna ti akin-abagatan a kagudua ti Peninsula ti Baja California, iti abagatan ti maika-28 a paralelo, ken maipatinayon pay ti di matagtagitao a Rocas Alijos iti Taaw Pasipiko. Daytoy ket nabeddengan iti amianan babaen ti Baja California, iti laud babaen ti Taaw Pasipiko, ken iti daya babaen ti Golpo ti California, wenno ti "Baybay ti Cortés". Ti estado ket addaan kadagiti pagbeddengan iti maritimo iti Sonora ken Sinaloa iti daya, iti ballasiw ti Golpo ti California.

Ti estado ket isu ti ayan ti pagaliwaksayan dagiti turista iti Cabo San Lucas ken San José del Cabo. Ti kadakkelan a siudad ken kapitoliona ket ti La Paz.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*  Gobierno ti Estado ti Baja California Sur
Campeche

Ti **Campeche** opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Campeche** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado a mairaman ti Pederal Distrito ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Mabirukan idiay abagatan a daya ti Mehiko, daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Tabasco iti abagatan a laud, ti Yucatán iti amianan a daya, ken ti Quintana Roo iti daya; iti abagatan a daya babaen ti distrito ti Orange Walk dti Belis, ken babaen ti departamento ti Petén ti Guatemala iti abagatan. Daytoy ket addaan iti aplaya iti laud iti Golpo ti Mehiko. Ti kapitolio ti estado ket tinawtawagan iti Campeche, ken nairangarang a kas Lugar a Tawid ti Lubong idi 1997. Nangrugi ti pannakaporma ti estado iti siudad, a napundar idi 1540 idi nagrugrugi dagiti Espaniol iti panagrukmada iti Peninsula ti Yucatán. Idi las-ud ti panawen ti kolonia, ti siudad idi ket nabaknang ken nangruna a puerto, ngem napaay kalpasan ti wayawaya ti Mehiko. Ti Campeche ket parte idi ti probinsia ti Yucatán ngem naisina iti tengnga ti maika-16 a siglo, a kaaduan daytoy ket gapu iti rasiris ti politika iti siudad ti Mérida. Kaaduan iti panagrang-ay ti ekonomia ti estado ket gapu iti pannakaduktal iti lana iti baybayna kadagiti tawen idi 1970, a nangaramid a nangruna a sentro ti ekonomia kadagiti adda iti aplaya a siudad ti Campeche ken Ciudad del Carmen. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*   Gobierno ti Estado ti Campeche
Guerrero

Ti **Guerrero** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Guerrero** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 81 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Chilpancingo ken ti kadakkelan a siudadna ket ti Acapulco.

Daytoy ket mabirukan idiay Akin-abagatan a laud ti Mehiko. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Michoacán iti amianan ken laud, ti Estado ti Mehiko ken Morelos iti amianan, ti Puebla iti amianan a daya ken ti Oaxaca iti daya.

Ti estado ket nanaganan kenni Vicente Guerrero, maysa kadagiti kangrunaan a daulo iti Gubat ti Wayawaya ti Mehikano ken ti maikadua a Presidente ti Mehiko. Daytoy laeng ti estado ti Mehiko a nanaganan manipud iti presidente. Ti moderno nga entidad ket awan pay laeng aginggana idi 1849, idi naaramid daytoy manipud kadagiti teritorio dagiti estado ti Estado ti Mehiko, Puebla ken Michoacán.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*—Website ti Estado ti Guerrero
Jalisco

Ti **Jalisco** (; ), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Jalisco** ( ), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket mabirukan idiay  Akinlaud a Mehiko ken beddengan babaen dagiti innem nga estado ti Nayarit, Zacatecas, Aguascalientes, Guanajuato, Michoacan ken Colima. Ti Jalisco ket nabingbingay kadagiti 125 nga ili, ken ti kapitolio a siudadna ket ti Guadalajara. Ti Jalisco ket maysa kadagiti kangrunaan nga estado idiay Mehiko gapu kadagiti masna a rekursos ken gapu pay iti pakasaritaanna.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*— Website ti Estado ti Jalisco
Estado ti Mehiko

Ti **Estado ti Mehiko** (, ) ket maysa kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ti kaaduan ti populasion, ken ti pay kapusekan ti populasion nga estado. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 125 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Toluca de Lerdo.

Ti Estado ti Mehiko ket masansan a naipangyababa iti "**Edomex**" manipud iti *Estado de México* iti Espaniol, tapno mailasin daytoy manipud ti nagan ti napno a pagilian. Daytoy ket mabirukan idiay Abagatan-Tengnga a Mehiko. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Querétaro ken Hidalgo iti amianan, ti Morelos ken Guerrero iti abagatan, ti Michoacán iti laud, ti Tlaxcala ken Puebla iti daya, ken palikmutanna kadagiti tallo a bangir ti  Siudad ti Mehiko (ti dati a Pederal a Distrito).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*— Website ti Estado ti Mehiko
Guanajuato

Ti **Guanajuato** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Guanajuato** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman iti Pederal a Distrito, ket dagiti 32 a Pederal nga entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 46 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Guanajuato. Ti kadakkelan a siudad ti estado ket ti León.

Daytoy ket mabirukan idiay Amianan-Tengnga a Mehiko. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Jalisco iti laud, ti Zacatecas iti amianan a laud, ti San Luis Potosí iti amianan, ti Querétaro iti daya ken ti Michoacán iti abagatan. Daytoy ket sakupenna ti kalawa iti .

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*    Guanajuato Website to Gobierno ti Guanajuato
Hidalgo (estado)

Ti **Hidalgo** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Hidalgo** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 84 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Pachuca de Soto.

Idi 1869, pinartuat ni Benito Juárez ti estado ti Hidalgo. Indutokna a kas kapitolio kapitolio ti estado ti siudad ti Pachuca a nanayonan idi iti nagan iti *"de Soto"* a kas pammadayaw kenni Manuel Fernando Soto, nga isu ket naikeddeng a kas ti kangrunaan a puersa iti pannakapartuat ti estado. Ti estado ket naipanagan kenni Miguel Hidalgo y Costilla, ti nangirugi ti Gubat ti Wayawaya ti Mehiko.

Daytoy ket mabirukan idiay Akindaya a Mehiko. Ti Hidalgo ket beddengan babaen ti San Luis Potosí ken Veracruz iti amianan, ti Puebla iti daya, Tlaxcala ken ti Estado ti Mehiko iti abagatan ken ti Querétaro iti laud.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*— Website ti Estado ti Hidalgo
Michoacán

Ti **Michoacán**, pormal a **Michoacán de Ocampo** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Michoacán de Ocampo** (Espaniol: *Estado Libre y Soberano de Michoacán de Ocampo*), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Ti estado ket nabingbingay kadagiti 113 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Morelia (dati a tinawtawagan iti Valladolid). Ti siudad ket naipanagan kenni José María Morelos, maysa kadagiti kangrunaan a bannuar ti Gubat ti Wayawaya ti Mehikano.

Ti Michoacán ket mabirukan idiay Akinlaud a Mehiko, ken addaan iti gay-at iti aplayana iti Taaw Pasipiko iti abagatan a laud. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Colima ken Jalisco iti laud ken amianan a laud, ti Guanajuato iti amianan, ti Querétaro iti amianan a daya, ti Estado ti Mehiko iti daya, ken ti Guerrero iti abagatan a daya.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
*— Website ti Estado ti Michoacán
Morelos

Ti **Morelos** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Morelos** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 33 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Cuernavaca.

Daytoy ket mabirukan idiay Abagatan-Tengnga a Mehiko. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Mehiko iti amianan-daya ken amianan-laud, ti Puebla iti daya ken ti Guerrero iti abagatan a laud. Mabirukan ti Siudad ti Mehiko iti amianan ti Morelos.

Ti Morelos ket ti maikadua a kabassitan nga estado iti pagilian, kalpasan laeng ti Tlaxcala. Daytoy ket parte idi ti dakkel a probinsia ti Estado ti Mehiko aginggana idi 1869, idi inbilin ni Benito Juárez a dagiti teritoriona ket maisina ken maipanagan a kas pammadayaw kenni José María Morelos y Pavón.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*— Website ti Estado ti Morelos
Nayarit

Ti **Nayarit** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Nayarit** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 20 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Tepic.

Daytoy ket beddengan dagiti estado ti Sinaloa iti amianan a laud, ti Durango iti amianan, ti Zacatecas iti amianan a daya ken ti Jalisco iti abagatan. Iti laud, ti Nayarit ket addaan iti adu a bingay iti aplaya iti Taaw Pasipiko, mairaman dagiti isla ti Marías ken Marietas. Dagiti aplaya ti San Blas ken ti makunkuna  "Riviera Nayarit" ket nadayegda kadagiti turista. 
Malaksid iti turismo, ti ekonomia ti estado ket nangruna a naibatay iti agrikultura ken panagkalap.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*— Website ti Estado ti Nayarit
Oaxaca

Ti **Oaxaca** ( , , manipud iti , ), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Oaxaca** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 570 nga ili a kadagiti 418 (gangani tallo a pagkapat) ket tinurayan babaen ti sistema ti Usos y costumbres (dagiti ugali ken tradision) nga addaan kadagiti mabigbig a lokal a porma iti bukod a panagturay. Ti kapitolio a siudadna ket ti Oaxaca de Juárez.

Ti Oaxaca ket mabirukan idiay Akin-abagatan a laud a Mehiko. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Guerrero iti laud, ti Puebla iti amianan a laud, ti Veracruz iti amianan, ken ti Chiapas iti daya. Iti abagatan, ti Oaxaca ket addaan iti signipikante nga aplaya iti Taaw Pasipiko.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*— Website ti Estado ti Oaxaca
Pagsasao a Ledo Kaili

Ti **pagsasao a Ledo Kaili** ket ti kadakkelan a kameng ti sasao a Kaili, nga isuda ket dagiti lugar ti dialekto iti kaunegan ti pamilia ti pagsasao a Kaili–Pamona. Dagitoy a pagsasao ket naisasaoda idiay Tengnga a Sulawesi (Indonesia). Ti Kaili no mairaman amin dagiti dialektona ket maysa kadagiti kadakkelan a pagsasao idiay Sulawesi. Maysa a pagkatlo ti populasion ti probinsia ti Sulawesi Tengah (1979) ket patnengda nga agsasao iti pagsasao a Kaili.  Ti kangrunaan a pagsasao iti daytoy nga artikulo ket ti kangrunaan a dialektona a Ledo, a naisasao kadagiti distrito ti Donggala ken Sigi (Kabupaten) idiay ket iti likmut ti kapitolio ti probinsia ti Palu.

## Dagiti nagibasaran
Nuevo León

Ti **Nuevo León** (), wenno **Baro a Leon**, opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Nuevo León** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 51 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Monterrey.

Daytoy ket mabirukan idiay Akin-amianan a daya a Mehiko. Daytoy ket beddengan dagiti estado ti Tamaulipas iti amianan ken daya, ti San Luis Potosí iti abagatan, ken ti Coahuila iti laud. Iti amianan, ti Nuevo León ket addaan iti 15 a kilometro (9&nbsp;mi) a sakup iti pagbeddengan ti Estados Unidos ken Mehiko a kadenna ti estado ti Estados Unidos ti Texas.

Ti estado ket naipanagan iti Baro a pagarian ti León, ti maysa nga administratibo a teritorio ti Bireinato ti Baro nga Espania, nga isu met ket naipanagan para iti naipakasaritaan a Pagarian ti León ti Espania.

Malaksid iti kapitoliona, dagiti nangruna pay a siudad ket ti Guadalupe, Santa Catarina, San Nicolás de los Garza, ken San Pedro Garza García, amin dagitoy ket parte ti Metropolitano a lugar ti Monterrey.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*— Website ti Estado ti Nuevo León
Pagsasao a Bada

Ti **Bada** (ammo pay a kas **Badaʼ**) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao iti distrito ti Abagtan a Lore iti Tengnga a Sulawesi, Indonesia. Kakuyogna ti Napu ken Behoa, daytoy ket maitagikua iti subgrupo ti Badaiko.

## Gramatika
Ti Bada ket addaan kadagiti sumaganad nga agasmng ti pangsandi:

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Behoa

Ti **pagsasao a Behoa** (ammo pay a kas **Besoa**) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao iti distrito ti Amianan a Lore ti Tengnga a Sulawesi, Indonesia. Kakuyogna ti Napu ken Bada, daytoy ket maitagikua iti subgrupo ti Badaiko. No maibatay iti panagpapada iti leksiko, sakupen ti Behoa iti maysa a dagus a puesto iti kaunegan ti Badaiko iti pagbaetan ti Napu ken Bada; nupay kasta daytoy ket naisangayan no maipapan iti heograpiko, politiko ken kultura.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*
Pagsasao a Napu

Ti **pagsasao a Napu** ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao iti distrito ti Amianan a Lore iti Tengnga a Sulawesi, Indonesia. Kakuyogna ti Bada ken Behoa, daytoy ket maitagikua iti subgrupo ti Badaiko.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Napu  – Sulawesi Language Alliance
Puebla

Ti **Puebla** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Puebla** () ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 217 nga ili ken ti kapitoliona ket ti sudad ti Puebla.

Daytoy ket mabirukan idiay Daya-Tengnga a Mehiko. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Veracruz iti amianan ken daya, ti Hidalgo, Estado ti Mehiko, Tlaxcala ken Morelos iti laud, ken ti Guerrero ken Oaxaca iti abagatan.

Dagiti taudan ti estado ket mabirukan iti siudad ti Puebla, a pinundar daytoy babaen dagiti Espaniol iti daytoy a ginget idi 1531 tapno maalada ti dalan a pagbaetan ti Siudad ti Mehiko ken ti puerto ti Veracruz.

Idi patingga ti maika-18 a siglo, ti lugar ket nagbalinen a probinsia ti kolonia nga addaan iti bukodna a gonbernador, nga agbalinton nga Estado ti Puebla, kalpasan ti Gubat ti Wayawaya ti Mehikano idi nasapa a maika-19 a siglo. Manipud iti dayta a panawen ti lugaren ket, naipangpangruna iti likmut ti kapitolio a siudad, ket nagtultuloy a dimmakkel ti ekonomiana, kaaduan babaen ti industria, urayno daytoy ket ket lugar idi dagiti nadumaduma a gubat, ti kadayegan ket ti Gubat ti Puebla. Ita nga aldaw, ti estado ket maysa kadagiti kaindustrialisaduan iti pagilian, ngem gapu ti kaaduan a panagrang-ayna ket naikonsentrado idiay Puebla ken dagiti dadduma a siudad, adu kadagiti lugarna iti away ket napanglaw, ken mangpilit kadagiti adu a pumanaw ken mapan idiay Siudad ti Mehiko ken Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
*    Gobierno ti Estado ti Puebla
Querétaro

Ti **Querétaro** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Querétaro de Arteaga** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 18 nga ili ken ti kapitoliona ket ti siudad ti Santiago de Querétaro.

Daytoy ket mabirukan idiay Amianan-Tengnga a Mehiko, iti rehion nga ammo a kas Bajío. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti San Luis Potosí iti amianan, ti Guanajuato iti laud, ti Hidalgo iti daya, ti Estado ti Mehiko iti abagatan a daya ken ti Michoacán iti abagatan a laud.

Ti estado ket maysa kadagiti kabassitan idiay Mehiko, ngem daytoy ket maysa kadagiti kaaduan a heteroheneo no maipapan iti heograpia, nga agraman kadagiti ekosistema nga agdumaduma manipud iti kadagiti disierto aginggana iti tropikal a katuduan a bakir, a naipangpangruna idiay Sierra Gorda, a daytoy ket napunno kadagiti mikroekosistema. Ti lugar ti estado ket mabirukan idi iti akin-amianan nga igid ti  Mesoamerika, nga agraman kadagiti impluensia ti Imperio a Purépecha ken Imperio nga Azteca iti adayo nga abagatan, ngem saan dagitoy a mangituray. Ti lugar, a naipangpangruna idiay Sierra Gorda, ket addaan iti bassit a bilang dagiti siudad-estado, ngem idi panawenen a simmangpet dagiti Espaniol, napanawanen amin dagitoy, ken adda laengen dagiti bassit a pagtalonan a purok ken dagiti seminomadiko a tattao a mangtagtagitao iti lugar.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*   Gobierno ti Estado ti Querétaro
San Luis Potosí

Ti **San Luis Potosí** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti San Luis Potosí** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 58 nga ili ken ti kapitoliona ket ti siudad ti San Luis Potosí.

Daytoy ket mabirukan idiay Amianan-Tengnga a Mehiko. Daytoy ket beddengan babaen dagiti 8 nga estado ti Mehiko, ken mangaramid daytoy iti estado a kaaduan iti pagbeddengan kadagiti kaarrubana nga estado. Dagiti akin-amianan a pagbeddenganna ket ti Nuevo León ken Coahuila; ti akin-amianan a daya ket ti Tamaulipas; ti akindaya ket ti Veracruz; dagiti akin-amianan ket ti Hidalgo, Querétaro, ken Guanajuato; ken ti akin-amianan a laud ket ti Zacatecas.

Iti pay maipatinayon iti kapitolio a siudad, dagiti kadakkelan a siudad ti estado ket mairaman ti Ciudad Valles, Matehuala, Rioverde, ken Tamazunchale.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*   Gobierno ti Estado ti San Luis Potosí
Sinaloa

Ti **Sinaloa** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Sinaloa** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 18 nga ili ken ti kapitoliona ket ti siudad ti Culiacán Rosales.

Daytoy ket mabirukan idiay Akin-amianan a laud a Mehiko. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Sonora iti amianan, ti Chihuahua ken Durango iti daya (maisinada babaen ti Sierra Madre Occidental) ken ti Nayarit iti abagatan. Iti laud, ti Sinaloa ket addaan iti adu a bingay ti aplaya iti Golpo ti California.

Ti estado ket sakupenna ti kalawa iti , ken mairaman dagiti isla ti Palmito Verde, Palmito de la Virgen, Altamura, Santa María, Saliaca, Macapule ken San Ignacio.

Iti pay maipatinayon iti kapitolo a siudad, dagiti nagruna pay a siudad ti estado ket mairaman ti Mazatlán ken Los Mochis.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*   Gobierno ti Estado ti Sinaloa
Sonora

Ti **Sonora** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Sonora** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 72 nga ili ken ti kapitoliona ket ti siudad ti Hermosillo.

Ti Sonora ket beddengan dagiti estado ti Chihuahua iti daya, ti Baja California iti amianan a laud ken ti Sinaloa iti abagatan. Iti amianan, daytoy ket makibinningay iti pagbeddengan ti Estados Unidos–Mehiko kadagiti estado ti Arizona ken New Mexico, ken iti laud daytoy ket addaan iti signipikante a bingay iti aplaya iti Golpo ti California.

Ti masna a heograpia ti Sonora ket nabingbingay kadagiti tallo a parte: ti Sierra Madre Occidental iti daya ti estado; dagiti tanap ken dagiti agtultulatid a turod iti tengnga; ken ti aplaya iti Golpo ti California. Daytoy ket nangruna a dagiti a namaga wenno namaga bassit a desierto ken karuotan, a ti laeng addaan iti bassit a panagtudtudo ket dagiti nangato a lugar a mangsuporta kadagiti sabali a mula.

Ti Sonora ket pagtaengan dagiti walo nga indihenio a tattao, a mairaman ti Mayo, ti Yaqui, ken Seri.Daytoy ket nangruna iti ekonomia para iti agrikulturana, dinguen (naipangpangruna iti karne ti baka), ken ti panagmina manipud idi panawen ti kolonia, ken para iti kasasaadna akas pagbeddengan nga estado manipud idi Gubat ti Mehikano–Amerikano. Iti Panaggatang iti Gadsden, napukaw ti Sonora iti ad-adu ngem pagkapat a teritoriona.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*   Gobierno ti Estado ti Sonora
Tamaulipas

Ti **Tamaulipas** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Tamaulipas** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 43 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Ciudad Victoria. Ti kapitolio a siudad ket naipanagan kenni Guadalupe Victoria, ti immuna a Presidente ti Mehiko.

Daytoy ket mabirukan idiay Akin-amianan a daya a Mehiko. Daytoy ket beddengan dagiti estado ti Veracruz iti abagatan a daya, ti San Luis Potosí iti abagatan a laud ken ti Nuevo León iti laud. Iti amianan, daytoy ket addaan iti  a gay-at iti pagbeddengan ti Estados Unidos–Mehiko iti igid ti estado ti Texas. 

Ti nagan a Tamaulipas ket naala manipud iti *Tamaholipa*, ti Huastec a termino a ti pasakbay a *tam-* ket mangibaga iti "lugar (ayan)". Awan ti pagtunosan no ania ti kayat a sawen ti *holipa*, ngem ti "nangato a turturod" ket sapasap a pannakaipatarus. Ti sabali pay a panangipalawag iti nagan ti estado ket naala manipud iti *Ta ma ho'lipam* ("lugar a paganupan dagiti Lipan").

Iti pay maipatinayon iti kapitolio a siudad ti Ciudad Victoria, dagiti kadakkelan a siudad ti estado ket mairaman ti Reynosa, Matamoros, Nuevo Laredo, ken Tampico.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*   Gobierno ti Estado ti Tamaulipas
Tlaxcala

Ti **Tlaxcala** (Espaniol ; ; ; manipud iti  ), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Tlaxcala** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 60 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Tlaxcala.

Daytoy ket mabirukan idiay Daya-Tengnga a Mehiko, idiay rehion ti altiplano, nga iti akindaya a parte ket kaaduan ti Sierra Madre Oriental. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Puebla iti amianan, daya ken abagatan, ti Estado ti Mehiko iti laud ken ti Hidalgo iti amianan a laud. Daytoy ti kabassitan nga estado ti republika, ken mangidagup laeng iti 0.2% iti teritorio ti pagilian.

Ti estado ket nanaganan manipud iti kapitoliona, ti Tlaxcala, ken isu pay ti nagan ti sakbay ti Columbiano a siudad ken kultura. Kimmmaddua dagiti Tlaxcalano kadagiti Espaniol tapno abakenda dagiti Azteca, ken adda met dagiti konsesion kadagiti Espaniol tapno maipalubos nga agtultuloy a sibubukel ti teritorio kadagiti amin a paset ti panawen dagiti 300 a tawen ti paset ti panawen ti kolonia. Kalpasan ti Wayawaya ti Mehiko, nairangarang idi ti Tlaxcala a kas pederal a teritorio, aginggana idi 1857 idi naawat daytoy a kas estado ti pederasion.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*   Gobierno ti Estado ti Tlaxcala
Veracruz

Ti **Veracruz** (), pormal a **Veracruz de Ignacio de la Llave** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Veracruz de Ignacio de la Llave** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 212 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Xalapa-Enríquez.

Ti Veracruz ket beddengan babaen dagiti estado ti Tamaulipas iti amianan, ti San Luis Potosí ken Hidalgo iti laud, ti Puebla iti abagatan a laud, ti Oaxaca ken Chiapas iti abagatan, ken ti Tabasco iti abagatan a daya. Iti daya, ti Veracruz ket adaan iti adu a pannakibingay iti aplaya ti Golpo ti Mehiko.

Ammo ti estado para kadagiti populasionna iti aglalaok nga etniko ken indihenio. Ti luto ti Veracruz ket mangipaltiing kadagiti adu nga impluensia iti kultura a limmabas iti estado gapu ti kinapangruna ti puerto ti Veracruz.

Iti pay maipatinayon iti kapitolio a siudad, dagiti kadakkelan a siudad ti estado ket mairaman ti Veracruz, Coatzacoalcos, Córdoba, Minatitlán, Poza Rica, Boca Del Río ken Orizaba.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*   Gobierno ti Estado ti Veracruz
Zacatecas

Ti **Zacatecas** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Zacatecas** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 58 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Siudad ti Zacatecas.

Ti Zacatecas ket mabirukan idiay Amianan-Tengnga a Mehiko. Daytoy ket beddengan dagiti estado ti Durango iti amianan a laud, ti Coahuila iti amianan, ti Nayarit iti laud, ti San Luis Potosí ken Nuevo León iti day, ken ti Jalisco, Guanajuato ken Aguascalientes iti abagatan.

Ti estado ket kaaduan nga ammo para kadagiti nabaknang a depositona iti pirak ken dagiti dadduma a mineral, ti arkitektuna iti kolonia ken ti kinapangrunana iti las-ud ti Yaalsa ti Mehikano. Dagiti kangrunaan nga aktibidadna iti ekonomia ket ti panagmina, agrikultura ken turismo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*   Gobierno ti Estado ti Zacatecas
Quintana Roo

Ti **Quintana Roo** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Quintana Roo** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 10 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Chetumal.

Ti Quintana Roo ket mabirukan idiay akindaya a parte ti Peninsula Yucatán ken beddengan daytoy babaen dagiti estado ti Campeche iti laud ken ti Yucatán iti amianan a laud, ken babaen dagiti distrito ti Orange Walk ken Corozal ti Belis, ken mairaman pay ti maysa a minia ti pagbeddengan iti Distrito ti Belis iti abagatan. Ti Quintana Roo ket addaan iti aplaya iti daya iti Baybay Karibe ken iti amianan iti Golpo ti Mehiko. Tumunton pay daytoy iti teritorio a mangited daytoy iti basbassit a pagbeddengan iti Guatemala iti abagatan a laud ti estado, ngem daytoy ket suppiatan a lugar a tuntunen pay babaen ti Campeche.

Ti Quintana Roo ket ayan ti siudad ti Cancún, dagiti isla ti Cozumel ken Isla Mujeres, ken dagiti ili ti Bacalar, Playa del Carmen ken Akumal, ken dagiti pay taga-ugma a tidda ti Maya ti Chacchoben, Cobá, Kohunlich, Muyil, Tulum, Xel-Há, ken Xcaret.

Ti estado ket opisial a sakupenna ti kalawa iti , ngem manipud idi 1997 adda maysa a suppiat iti pagbeddengan kadagiti estado ti Yucatán ken Campeche iti maysa a lugar iti agarup a .

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*   Gobierno ti Estado ti Quintana Roo
Tabasco

Ti **Tabasco** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Tabasco** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 17 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Villahermosa. Daytoy ket mabirukan idiay abagatan a daya ti pagilian ken beddengan daytoy babaen dagiti estado ti Campeche iti amianan a daya, ti Veracruz iti laud ken ti Chiapas iti abagatan, ken ti departamento ti Petén ti Guatemala iti abagatan a daya. Daytoy ket addaan iti aplaya iti amianan iti Golpo ti Mehiko. Kaaduan ti estado ket naabongotan iti katuduan a bakir a maigiddiat kadagiti kaaduan a sabali a lugar idiay Mehiko, daytoy ket addaan iti adu a panagtutudo iti tinawen. Iti daytoy a rason, daytoy ket addaan pay kadagiti bassit a danaw, dagiti kalugnakan ken dagiti karayan. Ti estado ket suheto kadagiti nakaro a pasamak iti layus, ken ti naudi a napasamak let idi 2007, a naapektarann iti walopulo a porsiento iti estado. Ti estado ket ayamn pay ti La Venta, ti nangruna a lugar ti sibilisasion ti Olmec, a naikeddeng a ti taudan dagiti naud-udi a kultura ti Mesoamerika. Uray no daytoy ket agpatpataud kadagiti adu a kantidad iti lana ken masna a gas, nakaro pay laeng iti kinapanglaw.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*   Gobierno ti Estado ti Tabasco
Yucatán

Ti **Yucatán** (), opisial a ti **Nawaya ken Naturay nga Estado ti Yucatán** (), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 106 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Mérida.

Daytoy ket mabirukan idiay amianan a parte ti Peninsula Yucatán. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Campeche iti abagatan a laud ken ti Quintana Roo iti abagatan a daya, ti Golpo ti Mehiko iti amianan nga aplayana.

Sakbay ti isasangpet dagiti Espaniol iti Peninsula ti Yucatán, ti nagan idi daytoy a rehion ket *Mayab*. Inti pagsasao a Maya, maipatarus ti "*ma' ya'ab*" a kas "bassit". Daytoy ket nangruna idi a rehion para iti sibilisasion ti Maya, ken ditoy ti kaaduan a rimmang-ayanna, ken ditoy ti nagpundaran dagidi Maya dagiti siudad ti Chichen Itza, Izamal, Motul, Mayapan, Ek' Balam ken Ichcaanzihóo (tinawtawagan pay iti T'ho), itan ket ti Mérida.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*   Gobierno ti Estado ti Yucatán
Siudad ti Zacatecas

Ti **Zacatecas** () ket maysa a siudad ken munisipalidad idiay Mehiko, ken ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti estado ti Zacatecas.  Mabirukan daytoy idiay amianan-tengnga a Mehiko, ti siudad ket nangrugi a kas kampo ti pagminaan ti Espaniol idi tengnga ti maika-16 a siglo. Ammo idin dagiti Patubo nga Amerikano dagiti nabaknang a deposito ti lugar iti pirak ken dadduma a mineral. Gapu ti baknang a maited dagiti mina, ti Zacatecas ket napardas a nagbalin a maysa kadagiti nangruna a siudad ti Baro nga Espania, a kaaduan kadagiti pirakna ket nangpabaknang iti balangat ti Espaniol. Ti lugar ket nakakita kadagiti bakalan idi las-ud ti nariri a maika-19 a siglo, ngem ti simmaruno a nangruna a pasamak ket ti  Gubat ti Zacatecas idi las-ud ti Yaalsa ti Mehikano idi tiniliw ni Francisco Villa ti ili, ti maysa a pasamak a maramrambakan pay iti tunggal nga anibersariona. Ita nga aldaw, ti kolonial a parte ti siudad ket maysa a Lugar a Tawid ti Lubong, gapu ti Baroko ken dagiti dadduma nga estruktura a nabangon idi las-ud dagiti aldaw ti panagminminana. Agtultuloy pay laeng a nangruna nga industria ti panagmina. Ti nagan a Zacatecas ket naala manipud iti tattao a Zacateco ken nagtaud manipud iti pagsasao a Nahuatl. Ti kayat a sawen ti nagan ket "tattao dagiti karuotan."

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo