open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Potosintesis

Ti **potosintesis** ket isu ti proseso nga us-usaren dagiti mula ken dagiti dadduma pay a autotropiko nga organismo tapno pagbaliwenda ti enerhia ti lawag, kadawyan a manipud iti Init, iti kimiko nga enerhia a mabalin a mausar a pangsungrod kadagiti tignay ti organismo. Dagiti karbohidrato, a kas dagiti asukar, ket masintesado manipud iti karbon dioksido ken danum (isu a gapuana ti nagan a potosintesis, manipud iti Griego  *[poto-]*, "lawag," ken  *[sintesis]*, "pagtitiponen") iti las-ud ti proseso. Ti oksiheno ket maibbatan pay, a kaaduan kadagitoy a kas rugit a produkto. Kaaduan kadagiti mula, kaaduan kadagiti algas, ken cyanobakteria ket agaramid iti proseso ti potosintesis, ken tinawtawagn dagitoy kadagiti potoautotropo. Ti potosintesis ket mangtalinaay ti atmosperiko a kaadu ti oksiheno ken kaaduan a mangipaay kadagiti enerhia a kammasapulan para iti amin a biag iti Daga, malaksid para kadagiti kuimioautotropo, a gumun-od iti enerhia babaen kadagiti oksidatibo a reaksion ti kimiko.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Panaganges

Ti **panaganges** ket isu ti proseso a mangiyuneg ken mangiruar ti angin kadagiti bara wenno ti oksiheno babaen kadagiti dadduma pay a panaganges nga organo a kas dagiti asang. Dagiti kastoy a kita ti aerobiko nga organismo a kas dagiti billit, dagiti mamalia, ken dagiti reptilia ket makasapulda ti oksiheno tapno mangibbetda ti enerhia babaen ti respirasion, iti porma iti metabolismo kadagiti nabaknang kadagiti a molekula a kas ti glukosa. Ti panaganges ket maysa laeng a proseso a mangiyeg ti oksiheno iti pakasapulan iti bagi ken agikkat iti [karbon dioksido]]. Ti sabali pay a nangruna a proseso ket mangiraman ti panangunay ti dara babaen ti sistema ti panagbalikoskos Ti panagsinnukat ti alingasaw ket rumsua idiay pulmonario nga [albeolo]] babaen ti pasibo a panagipan kadagiti alingasaw iti baetan ti albeolar nga alingasaw ken ti dara kadagiti kapilario iti bara . Kalpasan dagitoy a natunaw nga alingasaw ket adaan iti dara, ti puso ket pabileganna ti panagayus iti lawlaw ti bagi (babaen ti sistema ti panagbalikoskos). Ti medikal a termino para iti agin-inana a panaganges ket eupnea.

## Dagiti nagibasaran

*  *[http://ep.physoc.org/cgi/content/full/91/1/1 Napno a teksto]*
Reproduksion

Ti **reproduksion** wenno **panagpaadu** ket isu ti biolohiko a proseso babaen dagiti baro a "kaputotan" dagiti agmaymaysa nga organismo ket mapaadu manipud kadagiti "nagannak kaniada". Ti reproduksion ket kammasapulan a langa kadagiti amin nga ammo a biag; ti tunggal maysa nga organismo ket adda gapu ti resulta iti reproduksion wenno panagpaadu. Dagiti ammo a pamay-an ti reproduksion ket adu a naigrupo kadagiti dua a kangrunaan a kita: seksual ken aseksual.

Iti aseksual a reproduksion, ti agmaymaysa ket mabalin nga agpaadu nga awan ti pannakairaman ti sabali nga agmaymaysa iti dayta a sebbangan. Ti pannakabingbingay ti selula ti bakterial iti dua a selula ket maysa a kas pagarigan iti aseksual a reproduksion. Ti aseksual a reproduksion ket saan, nupay kasta, a naipatingga kadagiti agmaymaysa ti selulana nga organismo. Kaaduan kadagiti mula ket addan ti abilidad ti aseksual a panagpaadu ken dagiti sebbangan ti kuton a Mycocepurus smithii ket naipanpanunotan nga agpaadu babaen kadagiti aseksual a pamay-an.

Ti seksual a reproduksion ket kadawyan a makasapul ti pannakairaman ti dua nga indibidual wenno dagiti gameto, maysa iti tunngal maysa a kasumbangir a sekso. Ti panagpaadu dagiti organismo ken mabalin pay a mapasamak babaen ti  klonasion.

## Dagiti nagibasaran
* Tobler, M. & Schlupp,I. (2005) Parasites in sexual and asexual mollies (Poecilia, Poeciliidae, Teleostei): a case for the Red Queen? Biol. Lett. 1 (2): 166-168.
* Zimmer, Carl. *Parasite Rex: Inside the Bizarre World of Nature's Most Dangerous Creatures*, New York: Touchstone, 2001.
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Aseksula a reproduksion
* Warnakan iti Biolohia ti Reproduksion
* Warnakan ti Androlohia
Panagsikog

Ti **panagsikog** ket isu ti panagpaagneb ken ti panagrang-ay iti maysa wenno ad-adu pay a kaputotan, a naamammuan akas ti maysa ngapara wenno maratubo, iti aanakan iti babai . Iti panagsikog, mabalin nga adda dagiti adu a gestasion, a kas iti kaso dagiti singin wenno tallo a singin. Ti panagpasngay ket kadawyan a mapasamak iti agarup a 38 lawas kalpasan ti pannakanaig; ti babai nga adda ti siklo iti panagregla a kaatiddog ti uppat a lawas, daytoy ket agarup a 40 a lawas manipud ti rugi ti kinaudi a normal a paset tipanawen a panagregla (LNMP). Ti panagsikog ti tao ket isu ti kaaduan nga inad-adal kadagiti amin a mamalia a panagsikog. Ti pannkanaig ket magun-od baben ti séksual a panaginnala wenno teknolohia ti natulongan a reproduksion.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
Alhebra

Ti **alhebra** ket maysa kadagiti akaba a paset iti matematika, a kakuyogna ti teoria ti numero, heometria ken ti panagusig. 

Para kadagiti naipakasaritaan a rason, ti balikas nga "alhebra" ket adda dagiti nadumaduma a mainaig a kaibuksilan iti matematika, a kas iti agmaymaysa a balikas wenno adda dagiti pannakabael. 
* A kas ti agmaymaysa a balikas nga awan iti artikulo, ti "alhebra" ket manginagan kadagiti akaba a paset ti matematika.
* A kas ti agmaymaysa a balikas nga adda iti artikulo wenno ad-adu ngem maysa, ti "alhebra" ket mangibaga ti naisangayan a estruktura ti matematika. Kitaen ti alhebra (teoria ti singsing) ken alhebra iti tuon iti maysa a lugar.
* No adda dagiti pannakabael, adda met laeng ti isu a pannkailasin:
** No awan ti artikulo, ti kaibuksilanna ket kas paset ti alhebra, kasla ti linear nga alhebra, elementaria nga alhebra (dagiti alagaden ti manipulasion ti simbolo a naisursuro kadagiti elementario a kurso iti matematika a kas paset ti primaria ken sekondaria nga edukasion),wenno abstrakto nga alhebra (ti panagadal ti kadagiti estruktura ti alhebra).
** No adda ti maysa nga artikulo, ti kaibuksilanna daytoy ket maysa a pagarigan iti abstrakto nga estruktura, kasla ti Lie nga alhebra wenno ti maysa nga asosiatibo nga alhebra.
** Kankanayon a dagitoy dua a kaibuksilan ket adda para iti isu met laeng a pannakabael, kasla iti sentensia iti: *[[Komutatiba nga alhebra]] ket isu ti panagadal kadagiti [[komutatiba a singsing]], a ti amin ket [[alhebra (teoria ti singsing)|komutatiba nga alhebra]] iti tuon ti intero a numero*.
* Sagpaminsan pay a ti "alhebra" ket inus-usar a mangibaga kadagiti operasion ken pamay-an a mainaig iti alhebra iti panagadal ti estruktura a saan atagikua iti alhebra. Kas pagarigan ti *alhebra iti [[inganat inggana a serie]]* ket mabalin a mangibaga kadagiti pamay-an para iti panagbilang nga adda dagiti serie  a saan nga agus-usar kadagiti kapanunotan iti inganat inggana a sumatorio, dagiti patingga ken panagsasabtan.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran
*
* Donald R. Hill, *Islamiko a Siensia ken Inhennieria* (Unibersidad ti Edinburgh a Pagmalditan, 1994).
* Ziauddin Sardar, Jerry Ravetz, ken ni Borin Van Loon, *Panangiyam-ammo iti Matematika* (Totem Books, 1999).
* George Gheverghese Joseph, *Ti Tapingar ti Pabareal: Dagiti Saan  Europeano a Ramut ti Matematika* (Penguin Books, 2000).
* John J O'Connor ken ni Edmund F Robertson, ''Dagiti Pakasaritaan aTopiko: Pagsurotan ti Alhebra''. Iti *Arkibo ti MacTutor a Pakasaritaan ti Matematika]]* (Unibersidad ti St Andrews], 2005).
* I.N. Herstein: *Dagiti Topiko iti Alhebra*. 
* R.B.J.T. Allenby: *Dagiti Singsing, dagiti Lugar ken dagiti Grupo*. 
* L. Euler:  *[http://web.mat.bham.ac.uk/C.J.Sangwin/euler/ Dagiti Elemento ti Alhebra] *, 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Akademai ti Khan: Dagiti taudan ti Alhebra
* 4000 a tawtawen iti Alhebra
Puso

Ti **puso** ket lungog a piskel nga agbomba iti dara kadagiti amin a basiha ti dara babaen ti maul-ulit, a ritmiko a panagkaretket. Daytoy ket mabirukan kadagiti amin nga ayup nga adda iti maysa a sistema ti panagbalikuskos (a mairaman amin nga bertabrata).

Ti termino a ***kardiako*** (a kas iti kardiolohia) a ti kaibuksilanna ket  "mainaig iti puso" ken nagtaud manipud ti Griego καρδιά, *kardia*, para iti "puso".

Ti puso ti bertabrata ket naipangpangruna a buklen iti kardiako a piskel ken dagiti mangikapet a kulanit. Ti kardiako a piskel ket ti maysa nga inboluntario nga estriado a kulanit ti piskel a mabirukan laeng iti daytoy nga organo ken akinrebbeng para iti abilidad ti puso nga agbomba iti dara.

Ti napipia a puso ti tao, ket agpitikpitik iti 72 a pitik iti tunggal maysa a minuto, daytoy ket agpitik iti agarup a  2.5 billon a beses iti las-ud ti pakatengngaan iti 66 a tawen ti panagbiag. Daytoy ket agdagsen iti agarup a  iti babbai ken  iti lallaki.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Klase (biolohia)

Iti biolohiko a pannakaidasig, ti **klase** () ket 
* ti taksonomiko a ranggo. Dagiti dadduma pay a nalatak a naamammuan a ranggo ket ti biag, dominio, pagarian, pilo, urnos, pamilia, henero, ken sebbangan, nga iti klase ket adda iti nagbaetan ti pilo ken urnos. Para kadagiti pay nalatak a naamammuan a ranggo, adda dagiti pagpilian iti asideg nga ab-ababa a ranggo, a nainaganan babaen ti prefix *sub-*: subklase (Latin: *subclassis*).
* ti taksonomiko a paset, ti takson, iti dayta a ranggo. Iti dayta a kaso ti ad-adu ngem maysa ket dagiti klase (Latin *classes*)

Ti pakabuklan iti tunggal maysa a klase ket naikeddeng babaen ti taksonomo. Kankanayon nga awan ti husto a pakaitunosan, nga adda dagiti nadumaduma a taksonomo a mangal-ala ti sabsabali a puesto. Awan dagiti alagaden a nasken a suroten ti maysa a taksonomo iti panagipalawag ti klase, ngem para kadagiti nalatak a naamammuan nga ayup mabalin nga addato dagiti konsenso. Kas pagarigan, dagiti aso ket kadawyan a naikabil iti pilo a kordata (dagiti ayup nga adda dagiti notokorda); iti klase a Mammalia; iti urnos a Carnivora.

## Dagiti nagibasaran
Urnos (biolohia)

Iti sientipiko a pannakaidasig nga inus-usar iti biolohia, ti **urnos** () ket
# ti taksonomiko a ranggo nga inus-usar iti pannakaidasig kadagiti organismo. Dagiti dadduma pay a nalatak a naamammuan a ranngo ket ti biag, dominio, pagarian, pilo, klase, pamilia, henero, ken sebbangan, a ti urnos ket adda iti nagbaetan ti klase ken pamilia. Ti maysa nga asideg a nangatngato a ranggo, ti **super-urnos**, ket mabalin a mainayon iti dagus a ngato ti urnos, bayat a ti **sub-urnos** ket nabab-baba a ranggo.
# ti taksonomiko a paset, ti takson, iti dayta a ranggo. Iti dayta a kaso ti ad-adu ngem maysa ket dagiti urnos (Latin *ordines*).

::*Kas pagarigan*: Dagiti Nogale ken dagiti karya ket tagikua ti Juglandaceae, a maikabil iti urnos ti Fagales.

No ania wenno saan a tagikua iti tunggal maysa nga urnos ket ikeddeng babaen ti maysa a taksonomo. Kapada met para iti saludsod no ti naisangayan nga urnos ket nasken mabigbigan. Kankanayon nga awan dagiti pagitunosan, nga adda dagiti nadumaduma ataksonomo a mangal-ala iti nadumaduma a puesto. Awan dagiti alagaden a nasken a suroten ti maysa a taksonomo iti panangipalawag wenno panagbigbig ti maysa nga urnos. Adda dagiti taksa taxa a unibersal a naaw-awat, bayat nga adda dagiti dadduma a bassit laeng a mabigbigan.

Para kadagiti dadduma agrupo ti organismo, dagiti naitunos a suffixes ket inus-usar a manginagan a ti ranggo ket maysa nga urnos. Ti Latin a suffix *-(i)formes* a ti kaibuksilanna ket "adda iti porma iti" ket inus-usar para iti sientipiko a nagan dagiti urnos dagiti billit ken dagiti ikan, ngem saan a para kadagiti mamalia ken dagiti inbertebrata. Ti suffix *-ales* ket para iti nagan dagiti urnos iti vascular a mula.

## Dagiti nagibasaran
Protista

Dagiti **protista** ket dagiti agdumaduma a grupo dagiti eukaryotiko a mikroorganismo. Iti naipakasaritaan, dagiti protista ket natrato idi a kas maysa a biolohiko a pagarian ken pormal a tinawtawagan iti **Protista**, ken kaaduan a nairaman dagiti uniselular nga organismo a saan a naibagay kadagiti sabali a pagarian. Ti molekular pakaammo ket naus-usaren tapno mapasayaat ti pannakaipalawag daytoy a grupo iti moderno a taksonomia nga agdumaduma ken kankanayon nga adayo a maikabagian dagiti pilo. Dagiti grupo ti protista ket naipanpanunotan tattan a kaibuksilan dagiti agdumaduma a pilo a saan nga asideg nga agkabagian babaen ti ebolusion ket adda dagiti sabali a siklo ti biag, dagiti agpang ti tropiko, dagiti moda ti lokomosion, ken dagiti selular nga  estruktura. Malaksid dagiti nalaka nga agpang ti pannakaurnosda iti gunglo, dagiti protista ke tawan unay ti panagpapadada. Dagitoy ket uniselular, wenno dagitoy ket multiselular nga awan dagiti naipangpangruna a kulapot, ken ti daytoy a nalaka a selular nga organisasion ket mangilasin kadagiti protista manipud kadagiti eukaryote, a kas dagiti fungus, dagiti ayup ken dagiti mula.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Puonan ti Biag: Dagiti Eukariota
Arthropoda

Ti maysa nga **arthropoda** ket maysa nga inbertebrata nga ayup nga adda ti maysa a akin-ruar a tultulang (akin-ruar a tultulang), ti napaset-pasetan a bagi, ken nasilpo-silpo nga ekstrimidad. Dagiti artropoda ken kamkameng iti pilo nga **Artropoda** (manipud ti Griego  **', "[[nagsilpuan]]", ken  **' "saka", no pagtiponen ket kaibuksilanna ti "nasilpo-silpo a saka"), ken mangiraman kadagiti insekto, dagiti arachnida, ken dagiti crustacea. Dagiti Artropoda ket nailaslasin babaen kadagiti nagsilpo-sailpo a kameng ti bagi ken dagiti kutikula, a kaaduan kadagitoy ket naaramid iti α-kuitina; dagitoy a kutikula dagiti crustacea ket dagiti pay biomineralisado iti kalsio karbonato. Ti nasikkil a kutikula ket manglapped ti idadakkel, isunga dagiti artropoda ket kankanayon a sinuksukatan dagitoy babaen ti panaglupos. Ti plano ti bagi ti artropoda ket buklen dagiti naul-ulit a paset, a ti tunggal maysa ket adda iti maysa a paris dagiti ekstrimidad. Dagiti pannakaidumdumada ket nangpakabael kaniada nga agbalin kadagiti kaaduan a kamkameng ti sebbangan kadagiti amin a ekolohiko  atimpuyogan kadagiti kaaduan nga enbironmento. Addaan dagitoy ti sumurok a maysa a riwriw a naipalplawag a sebbangan, a mangaramid kadagitoy ti ad-adu ngem 80% kadagiti amin a naipalawag a sibibiag a sebbangan ti ayup, nga adda kadagitoy ket, a saan a kasla kadagiti kaaduan nga ayup, ket narang-ayda kadagiti namaga nga enbironmento. Sumakop dagitoy iti kadakkel manipud ti mikroskopiko a plankton aginggana ti babassit a metro ti kaatiddog.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti Nasabidong nga Artropoda  
* Arthropods - Artropoda
Insekto

Dagiti **insekto** (manipud iti Latin **', binulod a pannakaipatarus manipud iti [[Taga-ugma a Griego|Griego]]  [**'], "napisi iti pas-paset") ket dagiti klase iti inbertebrata iti kaunegan ti pilo ti arthropoda nga adda dagiti kuitina nga eksoeskeleto, ti tallo a paset a bagi (ulo, torax ken tian), tallo a paris kadagiti nagsilpo-silpo a saka, dagiti kompuesto a mata ken maysa paris dagiti antena. Dagitoy ket dagiti kadumadumaan a grupo dagiti ayup iti planeta, a mairaman dagiti ad-adu ngem maysa a riwriw a naipalpalawagan a sebbangan ken mangirepresnta ti ad-adu ngem gudua kadagiti amin a naamammuan nga organismo. Dagiti bilang ti sibibiag a sebbangan ket nakarkulo nga adda iti baetan ti innem ken sangapulo a riwriw, ken mabalin a mangirepresenta ti 90% kadagiti nagdumaduma a porma ti biag ti ayup iti Daga. Dagiti insekto ket mabalin a gangani a mabirukan kadagiti amin a enbironmento, urayno adda met laeng dagiti bilang ti sebbangan nga agnanaed kadagiti taaw, ti pagtaengan a kaaduan babaen ti sabali pay a grupo ti antropoda, dagiti crustacea.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
* Dagiti insekto ti Amianan nga Amerika
* Pakabuklan dagiti Urnos dagiti Insekto
Uyokan

Dagiti **uyokan** ket dagiti agtaytayab nga insekto nga asideg a kabagian dagiti alumpipinig ken dagiti kuton, ken dagitoy ket ammo para iti papelda iti polinasion ken para iti panagpataud ti diro ken allid. Dagiti uyokan ket monopiletiko a tinaudan iti kaunegan ti nalatak a pamilia ti Apoidea, nga agdama a naidasig babaen ti di nairanggo a nagan nga **Anthophila**. Adda dagiti agarup a 20,000 nga ammo a sebbangan dagiti uyokan kadagiti pito aginggana ti siam kadagiti mabigbigan a pamilia, urayno adu kadagitoy ket saan a naipalpalawagan ken ti husto a bilang ket mabalin nga ad-adu.  Dagitoy ket mabirukan kadagiti amin a kontinente malaksid iti Antartika, iti amin a pagtaengan iti planeta nga aglaon kadagiti napolinasion ti insekto nga agsabsabong a mulmula.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*O'Toole, Christopher, ken ni Raw, Anthony. (1991). *Dagiti Uyokan iti Lubong*. New York: Facts on File.
*Michener, Charles D. (2007). *Dagiti Uyokan iti Lubong*, maikadua nga edision. Baltimore: Johns Hopkins.

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti henero ti Uyokan iti Lubong
Pilo

Iti biolohia, ti **pilo**  ket isu ti taksonomiko a ranggo ti baba ti pagarian ken ngato ti klase. Iti tradision, iti botanika ti termino a "pannakabingbingay" ket inus-usar embes nga iti "pilo", urayno idi 1993 ti Internasional a Kongreso ti Botaniko ket inawatna ti panangilasin a "pilo". Ti pagarian nga Animalia ket aglaon kadagiti agarup a 35 a pilo; ti pagarian ti Plantae ket aglaon kadagiti 12 a pilo. Iti agdama a panagsuksukimat iti pilohenetika ket makabirbiruk kadagiti pannakaikabagian a baetan dagiti pilo, a nailaon iti dakdakkel a kladistika, kasla iti Ecdysozoa ken Embryophyta.

## Dagiti nota


## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* "Pudno" kadi dagiti pilo? Adda kadi dagiti nasayaat a naipalplawag a  "bilang iti pilo ti ayup" dagiti sibibiag ken posil a rehistro? 
* Kangrunaan a pilo dagiti ayup
Lamok

Dagiti **lamok** ket pamilia ti bassit, kasla dagiti midge a ngilaw: ti **Culicidae**. Urayno bassit laeng kadagiti sebbangan ti di makadangran wenno naserbi ti nagtagitaon, kaaduan kadagitoy ket makariri gaputa manganda ti dara manipud kadagiti sibibiag nga bertebrata, a mairaman ti tattao. Ti babbai kadagiti kaaduan a sebbangan dagiti lamok ket dagiti mangmangan ti dara a peste. Iti panangan ti dara, adu kadagitoy ti mangiyeg kadagiti nakaro a makadangran a sakit ti tao ken napaamo nga ayup, a kas ti malaria, duyaw a gurigor ken filariasis. Adda dagiti turay a naitunosan a nakisupsuppiat a dagiti lamok ket isu dagitoy ti kakaruan a makadangran nga ayup iti Daga.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* Pakaamo a Website ti lamok
Lawwalawwa

Dagiti **lawwalawwa** (urnos ti **Araneae**) ket dagiti agang-anges ti angin nga arthropoda nga adda dagiti walo a saka ken Kuelisero ken dagiti saong a mangtudok iti gita. Dagitoy ti kadakkelan nga urnos iti arachnida ken mairanggo iti maika-7 kadagiti dagup ti dibersidad ti sebbangan kadagiti amin a grupo ti organismo. Dagiti lawwalawwa ket mabirukan iti sangalubongan iti amina kontinente malaksid ti Antartika, ken adda kadagiti amina a habitat a malaksid laeng ti angin ken baybay. Manipud idi 2008, adda dagiti agarup a 43,678 a sebbangan ti lawwalawwa, ken dagiti 109 a pamilia ket nairehistron babaen dagiti taksonomo; nupay kasta, adda dagiti pannakaallilaw iti kaunegan ti sientipiko a komunidad no mano kadagitoy a pamilia ti nasken a maidasig, a kas ebidensia babaen ti surmurok a 20 a nadumaduma a pannakaidasig a naisingasing manipud idi 1900.

## Dagiti nota

## Bibliograpia
*

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* 
* Nailadawan a sarita a maipanggep ti lumagmagto a lawwalawwa ''Aelurillus v-insignitus''
Chordata

Ti **chordata** ket dagiti ayup a mangbukel iti maysa a pilo. Dagitoy ket deuterostomia nga ayup nga agprosproseso iti notokorda, ti lungog a dorsal nga urat, dagiti paringotrema, ken endostilo, ken ti maysa nga adda ti likudan ti ubet nga ipus iti paset ti panawen bassit iti siklo ti panagbiagda.  Iti taksonomia, ti pilo ket mangiraman kadagiti subpilo ti Bertebrata, a mairaman dagiti mamalia, dagiti ikan, dagiti ampibian, dagiti reptilia, dagiti billit; Tunicata, a mairaman dagiti salpidae ken dagiti ascidiacea; ken Cephalochordata, a buklen dagiti lancelet.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Chordata iti GlobalTwitcher.com
* Nodo ti Chordata iti Puonan iti Biag 
* Nodo ti Chordata iti NCBI Taxonomy
Tukak

Dagiti **tukak** ket dagiti naidumdumaan ken kaaduan a grupo ti mangmangan ti karne iti ababa a bagi, dagiti awan ipus nga ampibia a buklen dagiti urnos ti **Anura** (Taga-ugma a Griego *an-,* awan + *oura*, ipus). Ti kaduogan a posil ti "proto-tukak" ket nagparang idi nasap a Triasiko iti Madagascar, ngem ti molekular a pagorasan a panangipetsa ket mangisingasing a dagiti taudanda ket mabalin nga amabot iti Permiano, 265 a riwriw a tawtawen iti napalabas. Dagiti tukak ket nawatwatda a naiwarwaras, sumakopda manipud kadagiti rehion ti tropiko aginggana iti subartiko, ngem ti kaaduan a konsetrasion iti dibersidad ti sebbangan ket mabirukan kadagiti tropgcal a katuduan a bakir. TAdda dagiti agarup a 4,800 a nairehistro a sebbangan, a pakaibilangan dagiti sumurok a 85% iti sibibiag a sebbangan ti ampibia. Dagitoy pay ket maysa kadagiti kaaduan nga urnos ti bertebrata.

## Dagiti nagibasaran
### Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

* AmphibiaWeb
Manok

Ti **manok** (*Gallus gallus domesticus*) ket isu ti napaamo a billit, ti subsebbangan iti Nalabbasit nga Abuyo. Maysa daytoy kadagiti sapasap ken kaaduan kadagiti napaamo nga ayup nga adda ti populasion iti ad-adu ngem 24 bilion idi 2003, adda ti ad-adu a manok iti lubong ngem ti aniaman a sabali a sebbangan iti billit. Ti tattao ket agtartarakenda kadagiti manok a kas taudan ti taraon, masidsida ti karne ken dagiti itlogda.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
*
Ampibia

Dagiti **ampibia** ket dagiti ektotermiko, tetrapoda a bertebrata iti klase ti **Amphibia** (Griego ἀμφí, *amphi*, "dua" + βíος, *bios*, "biag"). Dagitoy ket agnaedda kadagiti nadumaduma a pangtaengan a kaaduan kadagiti sebbangan ket agnanaed iti kaunegan ti naindagaan, posorial, arboreal wenno dagiti nasadiwa a danum nga akuatiko nga ekosistema. Dagiti ampibia ket kadawyan a mamngrugida a kas dagiti dangandangan nga agbibiag iti danum, ngem adda met dagiti sebbangan a nakaparang-ay ti naampon a panagkukua tapno maliklikan dagitoy. Ti ubing ket napasapa mapan iti metamorposis manipud iti dangandangan nga awan ti asang aginggana iti porma a manakman nga agang-anges iti angin kadagiti barada. Dagiti ampibia ket usarenda dagiti kudilda a kas maysa a sekondario a rabaw ti panagangesan ken adda met dagiti bassit a naindagaan a bannasak ken dagiti tukak nga awan dagiti barana ken interoda a mangikeddeng iti kudil. Dagitoy ket superpisial a kapada dagiti reptilia ngem, no kakuyogda dagiti mamalia ken dagiti billit, dagiti reptilia ket amniota ken saan a makasapul kadagiti bagi ti danum tapo agpataudda. Iti kaadda ti narikut a kammasapulanda iti panagpataud ken sumagepsep a kudkudil, dagiti ampibia ket kankanayon a dagiti ekolohiko a panangibaga ken dagiti kinaudi a dekada, addan dagiti dramatiko a pannakaapday dagiti populasion ti ampibia para kadagiti adu a sebbangan iti lawlaw ti lubong.

## Dagiti nagibasaran

### Dagiti nadakamat a teksto
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti ampibia
Reptilia

Iti tradison, dagiti **reptilia** ket dagiti kameng iti klase ti **Reptilia** a mangbukel kadagiti amniota a dagitoy ket saan a dagiti billit wenno dagiti mamalia. (Dagiti amniota ket dagiti bertebrata nga addaan kadagiti itlog nga aglanga iti maysa nga amnion, ti doble ti kulanitna a mangpalubos ti embrio a nasayaat a makanges iti daga.) Dagiti sibibiag a reptilia, iti dayta akapanunotan, ket mabalin a mailasin manipud kadagiti dadduma a tetrapoda gapu ta dagitoy ket nalamiis-dara ken addaanda dagiti scute wenno dagiti siksik.

## Dagiti nagibasaran

## Daghiti akinruar a silpo

*Pilohenia ti Reptilia
*Dagiti ladawan ti reptilia
Karne

Ti **karne** ket lasag ti ayup a makmakan a kas taraon. Ti tattao ket omniboro, ken nagananupen ket pimmatmatay kadagiti ayup manipud kadagidi prehistoriko a panawen. Ti kaada ti sibilisasion ket nangpalubos ti panagpaamo kadagiti ayup a kas dagiti manok, karnero, dagiti baboy ken bakae, ken nagtungpalan ti panag-usar kadagitoy iti panagpataud ti karne iti industrila a gatad.

Ti karne ket kangrunaan a buklen iti danum ken protina, ken kadawyan a sinidsida a mairaman dagiti sabali a makan. Daytoy ket mabalin a kilawen ngem kadawyan daytoy a malutluto ken narekaduan kadagiti nadumaduma a waya. No saan a maproseso, daytoy ket mabangles iti kaunegan dagiti oras wenno al-aldaw. 

Ti panagsida tikarne ket agdumaduma iti sangalubongan, depende iti kultural ken relihioso a pagkayatan. 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
Sabong

Ti **sabong**, ket isu ti reproduktibo nga estruktura a mabirukan kadagiti agsabsabong a mula (dagiti mula ti dibision ti Magnoliophyta, ken tinawtawagan pay ti angiosperma). Ti bilohiko nga annong ti sabong ket ti panagibanagan ti reproduksion, kadawyan daytoy a babaen ti panangited ti mekanismo para iti panagtitipon ti esperma ken dagiti itlog. Dagiti sabong ket mabalinda ti bumallasiw (panagtipon ti esperma ken itlog manipud ti sabali nga indibidual iti maysa a populasion) wenno mangpalubos ti panangibukod (panagtipon ti esperma ken itlog iti isu met laeng a sabong). Adda met dagiti sabong nga agpataud kadagiti diasporo nga awan ti pertilisasion (partenokarpia). Dagiti sabong ket aglaon ti sporangia ken dagitoy ti lugar a pagrang-ayan ti gametopito. Dagiti sabong ket isu ti taudan dagiti prutas ken dagiti bukel. Adu kadagiti sabong ket nagbalbaiw tapno napintasda kadagiti ayup, tapno dagitoy ket mapanda agiyallatiw kadagiti mota.

## Dagiti nagibasaran

* Esau, Katherine (1965) *Anatomia ti mula* (Maika-2 ngaed.) John Wiley & Sons, New York.

## Dagiti akinruar a silpo
*
Columbidae

Dagiti **pagaw** ken **kalapati** ket isuda ti mangbukel ti klado ti billit a **Columbidae**, a mangiraman kadagiti agarup a 310 sebbangan. Dagitoy ket nalikmeg a billit nga adda iti ababa a tengnged, ken adda ti ababa, narapis a sippit nga adda dagiti nalasag cere.  Dagiti kalapati ket mangmanganda kadagiti bukel, dagiti prutas, ken mulmula. Daytoy a pamilia ket mabirukan iti sangalubongan, ngem ti kaaduan a kita ket adda idiay Indomalaya ken dagiti ekosona ti Australasia.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* Blechman, Andrew, *Dagiti pagaw: Ti Nakasidsiddaaw a Saga ti Kaaduan a Rinaraeman ken Di Kinaykayat a Billit iti Lubong* (Grove Press 2007) 
* Gibbs, Barnes and Cox, *Dagiti kalapati ken pagaw* (Pica Press 2001) 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
*
*
* Columbidae.org.uk  Panagaywan kadagiti kalapati ken pagaw
* Dagiti video ti kalapati
* Dagiti uni ti kalapati
Renasimiento

Ti **Renasimiento**, manipud ti  "pannakaipasngay manen", , manipud ti *rinascere* "maipasngayto") ket maysa idi a kultural a tignay a gimmay-at iti agarup a paset ti panawen manipud idi maika-14 aginggana ti maika-17 a siglo, a nangrugi idiay Italia idi Naladaw a Tengnga a Panpanawen ken ti kalpasanna ket naiwarwaras iti amin a paset ti Europa. Urayno ti kaada ti papel ken ti inbension ti maiyakar a kita ti metal ket nangipardas ti pannakaiwarwaras dagiti kapanunotan manipud idi naladaw a maika-15 a siglo, dagiti panagbalbaliw ti Renasimimiento ket saan nga agpapada a napadas iti ballasiw ti Europa. 

A kas kultural a tignay, daytoy ket nangsakop ti pannakapasayaat iti Latin ken dagiti bernakular a literatura, a nagrugi idi maika-14 a siglo iti pannkaipangato ti panagadal a naibatay kadagiti klasikal a taudan, nga inpammadayaw dagiti kontemporario kenni Petrarch, ti panagrang-ay ti nailinia a perspektibo ken dadduma pay a pamay-an iti panangipakita ti nasaysayaat a masna a realidad iti pinintaan, ken ti nagininut ngem adu a pannakaiwarwaras ti reporma ti edukasion. 

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* 
*
Arko

Ti maysa nga **arko** ket ti maysa a bertikal a killo ti estruktura a mangadpa ti maysa a naipangato nga espasio a mabalin wenno saan a mabalin a mangsuporta ti dagsen iti ngatona, wenno iti kaso ti maysa a horisontal nga arko a kas ti maysa nga arko a penned, ti hidroestatiko a presion a mangsarapa iti daytoy.

Dagiti arko ket maipada kadagiti bubida, ngem ti maysa a bubida ket mabalin a mailasin a kas maysa nga agnanayon nga arko a mangporma iti maysa nga atep. Nagparang dagiti arko idi nasapsapa ngem maika-2 a milenio BC iti Mesopotamiano a ladrilio nga arkitektura,ken dagiti sistematiko a pannakausarda ket nangrugi kadagiti Taga-ugma a Romano, nga isuda idi ti immuna a nangipakat ti pamay-an kadagiti adu a kita dagiti estruktura.

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* 
* NOVA: Pisika dagiti Arko a Bato
* InteractiveTHRUST
Rangtay

Ti **rangtay** ket isu ti estruktura a nabangon tapno maisangadpa dagiti pisikal a tiped a kas ti bagi ti danum, ginget, wenno  kalsada, para iti panggep iti panangited ti pagdalanan kadagitoy a tiped. Adda dagiti adu a kita ti daremdem nga agserbi kadagiti naisangayan a panggep ken mangipakat kadagiti nadumaduma a situasion. Dagiti daremdem tirangrangtay ket aggigiddiat depende iti annong ti rangtay, ti kasasaad ti rabaw ti daga a pakaibangonan ti rangtay, ti material a mausar ti pannakabangonna ken dagiti pundo a magun-od ti pannakaaramidna.

## Dagiti akinruar a silpo
*
* Dihital a Rangtay: Rangrangtay iti Maika-19 a Siglo
Inhenieria

Ti **inhenieria** iket isu ti panangipakat iti sientipiko, ekonomiko, sosial, ken praktikal a pannakaammo tapno mangidaremdem, mangibangon, ken mangtaripato kadagiti patakder, dagiti makina, dagiti ramit, dagiti sistema, materiales ken dagiti proseso. Daytoy ket mabalin a sumakop iti panagusar kadagiti panirigan tapno maaramid, imodelo ken igatad ti maysa a maitunos a pakailawlawagan iti maysa a problema wenno gandat. Ti disiplina ti inhenieria ket nawatiwat unay, ken buklen dagiti sakup iti ad-adu a naipangpangruna a pagobraan iti inhennieria, nga iti tunggal maysa ket adda pay ti ad-adu a naisangayan a panangiyunayunay iti partikular a lugar iti teknolohia ken dagiti kita iti pannakaipakat.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Nateng

Iti panagluto a termino, ti **nateng** ket isu ti masida a mula wenno ti pasetna, a naikeddeng para iti panagluto wenno makilaw. Iti biolohiko a termino, ti "nateng" ket manginagan kadagiti kameng ti pagarian ti mula.

Ti saan a biolohiko a panangilawlawag iti nateng ket kaaduan a naibatay iti kulinario ken kultural a tradision. Malaksid kadagiti nateng, dagiti dadduma pay a kita makan a mula ket dagiti prutas, bukbukel ken dagiti nues. Dagiti nateng ket kankanayon a makmakan kadagiti salad wenno naluto kadagiti nananam wenno naapgad a luto, bayat a dagiti kulinario a prutas ket kadawyan dagitoy a nasam-it ken inus-usar para kadagiti sam-it, ngem daytoy ket saan nga unibersal nga alagaden. Isunga, ti panagbingbingay ket kasla arbitrario, a naibatay kadagiti kultural a panirigan. Kas pagarigan, adda dagiti tao a mangikeddeng a dagiti uong a kas nateng urayno dagitoy ket saan a biolohiko a mulmula, bayat a dagiti dadduma ket ikeddengda iti sabali a kategori ti makan; adda met dagiti dadduma a kultura a mangigrupo kadagiti patatas kadagiti sereal a produkto a kas dagiti miki wenno bagas, bayat a kaaduan kadagiti agsasao ti Ingles ket ikeddengda dagitoy a kas natnateng.

Adda met dagiti nateng a mabalin a kilawen, adda met dagiti mabalin a kaenen a maluto, ken adda met dagiti dadduma a nasken a maluto tapno mapatay dagiti masna sabidong wenno dagiti mikrobio tapnp dagitoy ket mabalin a sidaen.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Munro, Derek B., Small, E. 1997 *[http://pubs.nrc-cnrc.gc.ca/eng/books/books/9780660195032.html Natnateng ti Kanada.]* NRC Research Press, Ottawa 

## Dagiti akinruar a silpo
*
Kayo

Iti botanika, ti **kayo** ket maysa a mula nga adda dagiti immatiddog a sanga, wenno bunged, a mangsupsuporta kadagiti bulong wenno sangsanga.

Iti daddumapay a panag-usar, ti panangipalpalawag ti kayo ket mabalin nga ak-akikid, a mairaman laeng dagiti natarikayo a mulmula, dagiti laeng mula a mausar a kas tarikayo, dagiti laeng mula a a nainaganan iti katayag wenno dagiti laeng perenial a sebbangan. Iti nawatwatiwat, dagiti kayo ket mairaman dagiti nataytayag a anaaw, dagiti kayo a pako, dagiti saba ken kawayan. 

## Dagiti nagibasaran
OCLC

Ti **Online Computer Library Center, Inc.** (**OCLC**) () ket isu ti "ti di ag-ganganansia, pakaikamengan, a serbisio ti biblioteka ti kompiuter ken panagsukimat a gunglo nga akinrebbeng iti publiko a panggepen iti panagpasayaat ti panagserrek ken panagala kadagiti pakaammo iti lubong ket ti panagpalaka ti bayad ti pakaammo". Daytoy ket nabangon idi 1967 a kas ti **Ohio College Library Center**, OCLC ken dagiti kamengna a biblioteka ket nagtitinnulonganda a pitaud ken tinartaripato ti WorldCat, ti kadakkelan a online a katologo a maserrekan ti publiko (OPAC) iti lubong.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
*
*WorldCat
*Open WorldCat Program
*Netlibrary.org
Layus

Ti **layus** ket isu ti panaglippias iti danum a mangirenneb ti kadawyan a namaga a daga. Ti Direktibo dagiti Layus ti Kappon ti Europa (EU) ket mangipalplawag ti maysa alayus a kas ti panagsakop babaen ti danum iti daga a kadawyan a saan a nasaksakupan babaen ti danum. Iti kapanunotan a ti "agay-ayus a danum", ti balikas ket mabalin pay a maipakat iti uneg a panagayus ti atab.
Ti panaglayus ket mabalin a mapasamak a kas ti maysa a panaglippias iti danum manipud kadagiti bagi ti danum, a kas ti maysa a karayan wenno danaw, nga iti danum ket mapunno unay wenno dadaelenna dagiti panagtudo ken pannakatunaw ti niebe, dagitoy a panagbalbaliw iti kadakkel ket saan a mabalin dagitoy a maikeddeng nga adu malaksid no layusenda ti tagikua wenno malmes dagiti napaamo nga ayup.

Dagiti layus ket mabalin a mapasak kadagiti karayan no ti panagyus ket lapusenna ti kapasidad iti kanal ti karayan, a naipangpangruna kadagiti tikor wenno dagiti panagsiksikko iti dalan ti danum. Dagiti layus ket mabalin a gapuanan dagiti pannakadadael dagiti balay ken dagiti negosio no adda dagitoy iti masna a tanap ti layus dagiti karayan. Bayat a dagiti madaddadael a maipapan ti karayan a layus ket ket mabalin a laksiden babaen ti ipapanaw manipud kadagiti karayan ken dagiti dadduma pay a bagi ti danum , ti tattao ket tawidanda nga agnanaed ken agtrabtrabaho kadagiti asideg ti karayan gaputa ti daga ket kadawyan a nadalumpinas ken nalames ken gaputa dagiti karayan ket mangited ti nalaka a panagbanniaga ken pagserkan iti komersio ken industria.

Adda dagiti layus nga agin-inut a rumang-ay, bayat a dagiti dadduma a kas dagiti kellaat a layus, ket rumang-ay kadagiti kanito laeng a minutos ken awan dagiti makitkita a senial iti tudo. Iti pay maipatinayon, dagiti layus ket mabalin a lokal, a makadadael kadagiti kaarubaan ken komunidad, wenno dakkel unay, makadadael kadagiti intero a labneng ti karayan.

## Dagiti akinruar a silpo

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
*O'Connor, Jim E. ken ni John E. Costa. (2004). *Dagiti Kadakkelan a Layus iti Lubong, Napalabas ken Agdama: Dagiti Gapuananda ken Kadakkel* [Circular 1254]. Washington, D.C.: Departamento ti kaunegan ti Estados Unidos, Heolohikoa Panagsukimat ti Estados Unidos.
Masna a didigra

Ti  **masna a didigra** ket isu ti nangruna makabusor a pasamak a pagbanagan manipud dagiti masna a proseso iti Daga; dagiti pagarigan ket dagiti  layus, dagiti panagpugso ti bulkan, dagiti gingined, dagiti tsunami, ken dagiti dadduma pay a heolohiko a proseso. Ti masna a didigra ket mabalin a gapuanan ti pannakapukaw iti biag wenno pannakadadael iti tagikua, ken kadawyan a mangibati kadagiti ekonomiko a pannakadadel kadagiti malabsanna, ti kakaro daytoy ket depende iti kapinget dagiti napektaran a populasion , wenno ti abilidadda nga umimbag.

Ti maysa a makabusor a pasamak ket saan a pakaipangatuan ti agpang iti didgra no mapasamak iti lugar nga awan ti madanaw a populasion. Iti maysa a madanar a lugar, nupay kasta, a kas ti San Francisco, ti maysa a gingined ket mabalin nga adda iti makadidigra a pagbanagan ken makabati ti napaut a pannakadadael, a makasapul iti tawtawen a panagsimpa.

## Dagiti nagibasaran
Elepante

Dagiti **elepante** wenno **gadia** ket dagiti dakkel a mamalia iti pamilia nga Elephantidae ken ti urnos a Proboscidea. Iti tawidan, dua a sebbangan ti mabigbigan, ti elepante ti Aprika (*Loxodonta africana*) ken ti elepante ti Asia (*Elephas maximus*), urayno adda dagiti ebidensia a mangisingsingasing a dagiti Kamul-mulaan ti Aprika nga elepante ken dagiti Kabakiran ti Aprika nga elepante agsinada a sebbangan (*L.&nbsp;africana* ken *L.&nbsp;cyclotis*). Dagiti elepante ket naiwarwarasda kadagiti amin a sub-Sahara nga Aprika, ken Abagatanh ken Abagatan a daya nga Asia. Isu laeng dagitoy ti nabatbati a probosideo; dagiti awanen a sebbangan a mairaman dagiti mamut ken dagiti mastodon. Dagiti kadakkelan a naidagaan nga ayup, ti lallaki nga elepante ti Aprika ket makaabotda ti katayag iti  ken agdagsen iti . Dagitoy nga ayup ket addaanda kadagiti naduduma a langa a pakailasinan, a mairaman iti atiddog a proboscide para kadagiti adu a pamay-an, a nangruna iti panagrakmen kadagiti banag. 

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*  babaen ni John Godfrey Saxe
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo
Kabalio

Ti **kabalio** (*Equus ferus caballus*) ket maysa kadagiti dua a sibibiag a subsebbangan iti *Equus ferus*, wenno ti naatap a kabalio. Daytoy ket maysa a pangis a ramay ti saka nga ungulado a mamalia a tagikua ti taksonomiko a pamilia ti Equidae. Ti kabalio ket rimmang-ay kadagiti napalabas a 45 aginggana ti 55&nbsp;a riwriw a tawtawen manipud ti bassit nga adu ti ramay ti sakana nga ayup iti dakkel, maymaysa ti ramay ti sakana nga ayup iti tatta nga aldaw. Ti tattao ket nangrugrugida a nangpaamo kadagiti kabalio idi panawen ti 4000 BC, ken dagiti panagpaamo ket namatmatian nga adun manipud babaen idi 3000 BC. Dagiti kabalio iti subsebbangan ti *caballus* ket napaamodan, urayno adda dagiti napaamo a populasion ket addaanda kadagiti kaatapan a kas dagiti ablo a kabalio. Dagitoy nga ablo a populasion ket saanda nga agpaysao a naatap a kabalio, gaputa daytoy a termino ket inus-usar a mangilasin kadagiti kabalio a saan pay a napaamo, kasla dagiti naisagmak a kabalio ni Przewalski, dagiti naisina a susebbangan, ken ti isu laengen ti nabatbati nga agpayso a naatap a kabalio. Adda dagiti adu, a naipangpangruna a bokabulario a naus-usar a panangilasin kadagiti konsepto a mainaig iti kabalio, a mangsakop kadagiti amin manipud ti anatomia aginggana kadagiti agpang ti biag, kadakkel, dagiti maris, dagiti marka, dagiti puli, panagkutkuti, ken panagkukua.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Sinuratan a Latin

Ti **sinuratan a Latin**, wenno **sinuratan a Romano**, ket isu ti sistema ti panagsurat a naibatay kadagiti letra iti alpabeto a klasiko a Latin ken dagiti naipaatiddog a pormana. Daytoy ket inus-usar a kas ti alagaden a pamay-an iti panagsurat kadagiti kaaduan a pagsasao ti Lumaud ken Tengnga nga Europa, ken dagiti pay pagsasao manipud kadagiti sabali a paset iti lubong. Ti Latin a sinuratan ket isu ti batayan para iti kaaduan a bilang dagiti abesedario iti aniaman a sistema ti panagsurat ken isu daytoy ti kaaduan a kaaduan a naampon a sistema ti panagsurat iti lubong. Daytoy pay ti batayan iti Internasional a Ponetiko nga Alpabeto. Dagiti 26 a kaaduan a letra a nailaon iti batayan nga alpabeto ti Latin ti ISO.

## Nagan
Ti sinuratan ket mabalin a tawagan iti sinuratan a Romano wenno sinuratan a Latin, manipud iti taudanna iti Romano nga Imperio. Iti kontesto iti transliterasion ti termino a "romanisasion" ket kankanayon a mabirbirukan. Ti Unicode ket agus-usar ti termino a "Latin" ken ti pay Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO). Dagiti numerasion ket makunkuna a dagiti numerasion ti Romano.

## Kitaen pay
Alpabeto a Latin

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*Dagiti Proyekto ti Diakritiko
Sakbay ti pakasaritaan

Ti **sakbay ti pakasaritaan** wenno  **prehistoria** (ti kaibuksilanna ket "sakbay ti kaadda dagiti naisurat a rehistro," manipud ti Latin a balikas para iti "sakbay," *præ*) ket isu ti sangapda iti panawen sakbay ti nairehistro a pakasaritaan wenno sakbay ti inbension dagiti sistema ti panagsurat. Ti sakbay ti pakasaritaan ket mabalin a mangitudo iti paset ti panawen ti kaadda ti tao sakbay ti rugi ti pannakagun-od kadagitoy a a naisurat a rehistro. Iti nawatwatiwat a kaibuksilan , daytoy ket mangitudo kadagiti amin a panawen a simmarunuan ti kaadda ti tao ken ti inbension ti panagsurat. Ti arkeologo a ni Paul Tournal ket isu ti immuna a nagaramid ti termino nga *anté-historique* iti panangipalplawag kadagiti nabirbirukanna kadagiti rukib iti akin-abagatan a Pransia. Isunga, ti termino ket inus-usar idiay Pransia kadagiti tawen ti 1830 tapno mangipalawag ti panawen sakbay ti panagsurat, ken ti balikas a "prehistoriko" ket naipakaamo iti Ingles babaen ti arkeologo a ni Daniel Wilson idi 1851.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkeolohiko a Network dagiti Limned a Ladawan ti Daga 
* Ti Neandertal a sitio idiay  Veldwezelt-Hezerwater, Belhika.
* Prehistoria ti Amianan a Pasipiko 
* Prehistoria idiay Arhelia ken idiay Morocco http://www.neolithique.eu/index.html 
* Dagiti Nasapa a Tao
Panawen ti Bato

Ti **Panawen ti Bato** ket  isu ti dakkel a prehistoriko a paset ti panawen nga isu daytoy idi ti las-ud a kaaduan a naus-usar ti bato a panagaramid kadagiti implemento a natadem, natirad, wenno ti perkusion a rabaw. Ti paset ti panawen ket nagpaut iti agarup a 3.4 a riwriw a tawtawen, ken nagpatingga idi baetan ti 4500 BC ken 2000 BC idi dimteng ti panangobra ti metal. Dagiti artepakto ti Panawen ti Bato ket mairaman dagiti ramit nga inus-usar idi dagiti tao ken dagiti simmaruno kaniada a sebbangan iti henero a *[[Homo]]*, ken dagiti pay nasapa a bassit a kontemporaneo a henero ti *[[Australopithecus]]* ken ti *[[Paranthropus]]*. Dagiti ramit a tulang ket inus-usar pay idi iti daytoy a paset ti panawen, ngem dagitoy ket saanda unay a napreserba kadagiti arkeolohiko a rehistro. Ti Panawen ti Bato ket mabingbingay pay babaen dagiti kita ti ramit a bato nga inus-usar.

Ti Panawen ti Bato ket isu ti imuna kadagiti sistema ti tallo a panawenm iti arkeolohia, a mangbingbingay kadagiti prehistoria ti teknolohia ti tao kadagiti tallo a paset ti panawen:
* Ti **Panawen ti Bato**
* Ti Panawen ti Bronse
* Ti Panawen ti Landok

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* 

## Adu pay a mabasbasa

* 

## Dagiti akinruar a silpo
Panawen ti Bronse

Ti **Panawen ti Bronse** ket isu ti paset ti panawen a nailaslasin babaen ti panagusar ti gambang ken dagiti alloy ti bronse ken ti proto a panagsurat, ken dagiti dadduma pay a langa iti urbano a sibilisasion.

Ti Panawen ti Bronse ket isu ti maikadu a nangruna a paset ti panawen ti sistema ti tallo a panawen, a kas ti naisingasing kadagiti moderno a panawen babaen ni Christian Jürgensen Thomsen, para kadagiti panangidasig ken panagadal kadagiti taga-ugma  a kagimongan. Ti maysa ataga-ugma a sibilisasion ket mabalin a maikabil iti Panawen ti Bronse babaen ti panaglunag ti bukodna a gambang ken ti panangitiponna iti lata, wenno babaen ti panagtagilako para iti bronse manipud kadagiti sabali a lugar a pagipataudan. Dagiti oro ti gambang ken lata ket narasayda, a kas ti naipakpakita a kaawan ti dagiti bronse a lata idiay Akinlaud nga Asia sakbay ti maikatlo a milenio BCE. Iti libong, ti Panawen ti Bronse ket sapasap a sinusurotna ti Neolitiko a paset ti panawen, ngem dagiti dadduma paset ti lubong, ti Panawen ti Gambang ket nagserbi a kas ti nagdaliasatan manipud iti pannakaipan ti Neolitiko iti Pnawen ti Bronse. Urayno ti Panawen ti Asero ket sapsap a sinursurot ti Panawen ti Bronse, kadagiti dadduma lugar, ti Panawen ti Asero ket dagus a simmagpaw iti Neolitiko itiruar ti rehion malaksid ti Sub-Sahara nga Aprika nga idiay ket nawaya a naparang-ay.

Dagiti kultura ti Panawen ti Bronse ket nagigiddiatda kadagiti panagrang-ay iti immuna a pangsurat. Segun ti arkeolohiko nga ebidensia, dagiti kultura idiay Ehipto (hieroglipo), ti Asideg a Daya (kuneiporme), Tsina (eskritu ti orakulo a tulang)—ken ti Mediteraneo, iti Misenio a kultura (Linear B)—ket addaanda idi kadagiti mabalina sistema ti panagsurat.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

*Web a pagsurotan ti Panawen ti Bronse idiay Europa
Klima

Ti **klima** ket isu ti wadan ti pagigiddiatan iti temperatura, dam-eg, atmosperiko a presion, angin, presipitasion, bilang dagiti atmosperiko a partikula ken dadduma pay a meteorolohiko a paggigiddiatan iti naited a maysa a rehion kadagiti atiddog a paset ti panawen. Ti klima ket mabalin a maigiddiat iti tiempo, nga isu daytoy ti agdama a kasasaad kadagitoy a paggigiddiatan kadagiti ab-ababa a paset ti panawen.

Ti klima ti maysa a rehion ket mapataud babaen ti **sistema ti klima**, nga addaan daytoy ti lima a komponente: ti atmospera, hidrospera, kriospera, rabaw ti daga, ken biospera.

Ti klima ti maysa a lokasion ket mabanagan babaen ti bukodna a latitud, langa ti daga, ken kangato, ken dagiti pay asideg a bagi ti danum ken dagiti ayusda. Dagiti klima ket mabalinda a maidasig segun ti natimbeng ken dagiti kadawyan a sakop ken ti kadawyan dagiti nadumaduma a paggigiddiatan, a kadawyan ti temperatura ken tudo. Ti kankanayon a naus-usar a pannakaidasig ket orihinal a pinarang-ay babaen ni Wladimir Köppen. Ti sistema Thornthwaite, nga inus-usaren manipud idi 1948, ket mangiraman ti ebapotranspirasion a kakuyogna ti pakaammo ti temparatura ken tudo ken inus-usar iti panagadal kadagiti dibersidad ti sebbangan ti ayup ken dagiti mabalin a pagbanagan ti panabalbaliw ti klima. Ti Bergeron ken dagiti Sistema a Pannakaidasig ti Espasial a Sipnotiko ket mangipatengnga ti isip ti taudan dagiti masa ti angin ken mangipalawag ti klima iti maysa a rehion.

Ti paleoklimatolohia ket isu ti panagadal kadagiti taga-ugma a klima. Gapu ta dagiti panagpalplaliiw ti klima ket saan a mabalin a magun-od sakbay ti maika-19 a siglo, dagiti paleoklima ket maipato kadagiti *pannakbagi a paggigiddiatan* a mangiraman ti saan a biotiko nga ebidensia a kas dagiti sedimento a mabirukan kadagiti datar ti danaw ken dagiti bugas ti yelo, ken dagiti biotiko nga ebidensia a kas dagiti singsing ti kayo ken korales. Dagiti modelo ti klima ket dagiti matematiko a modelo dagiti napalabas, agdama ken masakbayan a klima. Ti panagbalbaliw ti klima ket mabalin a mapasamak kadagiti atiddog ken ababa a gantingan ti panawen manipud kadagiti nadumaduma a banag; ti kinaudi a panagpudot ket makita idiay artikulo ti panagpúdot ti lubong.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*Ti Panagadal ti Klima kadagiti Ganganaet a Lubong; Panangilasin kadagiti atmospera iti labes ti bukodtayo a Sistema Solar Kevin Heng Hulio–Agosto 2012 

## Dagiti akinruar a silpo
* NOAA Portal dagiti Serbisio ti Klima
Tiempo (atmosperiko)

Ti **tiempo** wenno **panawen** ket isu ti kasasaad iti atmospera, iti degrado no daytoy ket napudot wenno nalamiiis, nabasa wenno namaga, natalna wenno nabagio, agraniag wenno nakuyem.  Kaaduan kadagiti penomena ti tiempo ket mapasamak idiay tropospera, iti baba bassit ti stratospera. Ti tiempo ket kadawyan a mangitudo ti inaldaw a temperatura ken aktibidad ti presipitasion, bayat a ti klimae ket isu ti termino para iti natimbeng a kasasaad ti atmosperiko kadagiti atiddog a paset ti panawen.  No mausar nga awan ti kulipikasionna, ti "tiempo" ket maw-awatan nga isu ti tiempo wenno panawen iti Daga.

Ti tiempo ket patpatarayen babaen dagiti giddiatan ti presion ti angin (temperatura ken kabasa) kadagiti baetan ti luglugar.  Dagitoy a paggigiddiatan ti presion ken temperatura ket mabalin a gapu ti anggulo iti Init iti naisangayan a lugar, nga agdumaduma babaen ti latitud manipud kadagiti tropiko. Ti napigsa apaggiddiatan ti temperatura iti baetan ti polar ken ti tropikal nga angin ket mangpataud ti jet stream.  Dagiti sistema ti tiempo kadagiti tengnga a latitud, a kas dagiti ekstratropikal nga alipugpog, ket dagiti gapuanan babaen dagiti pannkariribok ti ayus ti jet stream.  Gapu ti  aksis ti Daga ket napakbo a relatibo iti dalumpinas ti pagtayyekanna, ti lawag ti init ket insidente kadagiti nadumaduma nga anggulo kadagiti nadumaduma a panawen iti maysa atawen.  Iti rabaw ti Daga, dagiti temperatura ket kadawyan a sumakop ti ±40&nbsp;°C (−40&nbsp;°F aginggana ti 100&nbsp;°F) iti tinawen.  Kadagiti rinibo a napalabas a tawen,dagiti panagbalbaliw iti  panagtayyek ti Daga ket pabanaganna ti dagup ken pannakaiwarwaras iti solar nga enerhia a maala  babaen ti Daga ken impluensianna ti napaut a termino ti klima ken ti sangalubongan a panagbalbaliw ti klima.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo