open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Les Ableuvenettes

Ti **Les Ableuvenettes** ket maysa a komuna ti Vosges a departamento ti Grand Est idiay amianan a daya a Pransia. Ti pannakaduktal kadagiti sensilio ket mangikeddeng daytoy a nataengan dagiti Romano daytoy a lugar.

Ti immuna a pannakaibaga ti Les Ableuvenettes ket nangrugi idi 1148, iti porma ti maysa nga *Albuvisnei*.

## Kitaen pay
*Dagiti komuna ti departamento ti Vosges

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Dagiti komuna ti departamento ti Bouches-du-Rhône

Ti sumaganad ket maysa a listaan dagiti 119 a **[[Dagiti komuna iti Pransia|komuna]]** ti **[[Dagiti departamento iti Pransia|departamento]]** ti Bouches-du-Rhône idiay Pransia.

* (CUM)  *[[Communauté urbaine]] [[Urbano a KOmunidad ti Marseille Provence Métropole|Marseille Provence Métropole]]*, napartuat idi 2000.
* (CAAP) *[[Communauté d'agglomération]] du [[Aix-en-Provence|Pays d'Aix-en-Provence]]*, napartuat idi 2001, ken naipaset pay daytoy idiay Vaucluse a *departamento*
* (CAAM) Communauté d'agglomération Arles-Crau-Camargue-Montagnette, napartuat idi 2004
* (CAG)  *[[Aglomerasion a komunidad ti Pays d'Aubagne et de l'Etoile]]*, napartuat idi 2007, ken naipaset pay daytoy idiay Var a *departamento*.
* (CAO)  *[[Communauté d'agglomération]] de l'[[Martigues|Ouest de l'Étang-de-Berre]]*, napartuat idi 2001.
* (CAS)  *[[Communauté d'agglomération]] [[Salon-de-Provence|Berre Salon Durance]]*, napartuat idi 2002.
* (SANB) *[[Syndicat d'agglomération nouvelle]] du [[Nord-Ouest de l'Étang-de-Berre]]*, napartuat idi 1984.
Aingeville

Ti **Aingeville** ket maysa a komuna ti Vosges a departamento ti Grand Est idiay amianan adaya ti Pransia. Ti purok ket nabangon idiay kanigid nga igid ti Karayan Anger, ti maysa a tributario ti Karayan Mouzon ken sub-tributario ti Karayan Maas.

## Kitaen pay
*Dagiti komuna ti departamento ti Vosges

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Dagiti akinruar a silpo
Hafez

Ni **Khāja Shamsu Dīn Muhammad Hāfez-e Shīrāzī** (), naam-ammuan babaen ti parbo a naganna **Hāfez** (1325/1326–1389/1390), ket maysa idi a Persiano a lirika a mannaniw. Dagiti naurnong nga obrana a binuklan dagiti serie ti Persiano a daniw (*[[Diwan (daniw)|Divan]]*) ket mabirbirukan kadagiti kaaduan a pagtaengan dagiti mangisasao ti Persiano idiay Iran, Apganistan ken Tajikistan , ken dagiti pay nadumaduma a lugar iti lubong, a naadadalda a naikabkabesa dagiti daniwna ken inus-usarda a kas pronerbio ken sinasao ti tatta pay laeng nga aldaw. Ti biagna ket dagiti daniwna ket suheto idi ti adu a panagus-usig, komentario ken panagipatpatarus, nga adadu a nakaimpluensia ngem ti ania man a mannurat kadagiti kalpasan ti maikasangapulo ket uppat a siglo a Persiano a sinursuratan.

Dagiti temana kadagiti *[[Persiano a ghazal|ghazal]]* ket inayayatan, pammati, ken mangipakpakita ti hipokarsia. Ti inpluensiana ti kabibiag dagiti Irani ket mabirukan kadagiti "Hafez a mabasbasa" (*fāl-e hāfez*, ), dagiti kankanayon a panagus-usar kadagiti daniwna iti Persiano a tawidan a musika, makitkita nga arte ken Persiano a kaligrapia. Ti panteonna idiay Shiraz ket adu kadagiti kankanayon a mangbisbisita. Dagiti panangampon, mangtultulad ken patpatarus a dandaniw ni Hafez ket adda kadagiti amin a kangrunaan a pagsasao.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Matsuo Bashō

Ni , naipasngay a kas ni , ken , ket isu idi ti kadayegan a mannaniw iti Edo a paset ti panawen idiay Hapon. Iti las-ud ti kabibiagna, ni Bashō ket nabigbigan idi para kadagiti obrana iti kolaboratibo a *[[Renku|haikai no renga]]* a porma; tatta nga aldaw, kalpasan kadagiti sigsiglo a komentario, isu ket mabigbigan a kas maysa aturay ti ababa ken nalawag a haiku (idi dayta a panawen ket nakunkuna a hokku). Ti daniwna ket sangalubongan a naindayegan, ken idiay Hapon adu kadagiti daniwna ket napatpataud kadagiti monumento ken tawidan a luglugar. Urayno ni Bashō ket naikeddeng a nadayeg idiay laud para kadgiti bukodna a hokku, isu ket namatmati a ti kasayaatan nga obrana ket adda ti panangiyuna ken panakibinglay iti renku. Isu ket nangibagbanga a, “ADu kadagiti sumursurot kaniak ket makasuratda ti hokku a kas met laeng kaniak. Ti ayan ti panagipakitaak no sinoak ket iti panagisilpo kadagiti berso.”

Ni Bashō ket naipayamammo ti daniw idi isu ket maysa nga ubing, ken kalpasan idi isu ket nakitinnipon ti saririt a ladawan ti Edo (moderno a Tokyo), isu ket napardas a naamaamon iti amin a Hapon. Isu mangmangged a kas maysa a manursuro, ngem liniklikudanna ti sosial, urbano a biag ti literatio a sirkulo ken nagayayat a nagkalkallutang iti amina  apset ti pagilian, a napnapan ti laud, daya, ken idiay kaadaywan ti akin-amianan a kabakiran tapno makagun-od kadagiti pangparugso para kadagiti sinursuratna. Dagiti daniwna ket nainpluensian babaen kadagiti nasansanayna kadagiti naipalawlaw a lubongna, a kankanayon a nangipenpen ti rikna ti ladawan ti bassit a simple nga el-elemento.

## Paammo
Roy V. Aragon

Ni **Roy V. Aragon**  ket naipasngay ken dimmakkel idiay Mabasa, Dupax del Norte, Nueva Vizcaya, Nueva Vizcaya. Fiksionista, mannaniw, agiwarwarnak (sigud nga editor-in-chief ti linawas a Valley Journal, maysa a regional newspaper a nakabase iti Bambang, Nueva Vizcaya), agipatpatarus, book editor/designer, computer specialist (hardware, networking, Linux, Windows, server administration), internet aficionado (web development, portal administration, Ilokano open source software ken web translation projects; ken blogger). Maysa a book collector ken bookworm, kaludludonna dagiti agkaiwara a liblibro iti kama wenno kuartona. Managluto pay ken mannida iti pinakbet, dinengdeng, kappukan, pinapaitan ken dadduma pay, a namkuatanna nga agbalin a serioso a food blogger (kitaen ti Pinakbet Republic, pinakbetrepublic.blogspot.com, ken sumali iti impundarna a maysa kadagiti kalalatakanen a food and drink page iti Facebook, ti Ilokano Food, facebook.com/ilokanofoods). Nakaipablaaken iti *[[Bannawag]], [[Liwayway]], Rimat, Samtoy, Tawid, Filipino Magazin, Sunday Inquirer Magazine* ken dadduma pay a pablaakan a printed, digital ken web-based. Kas mannakisalip, nagab-abak metten iti GRAAFIL, Palanca, Talaang Ginto, kdpy. Fellow iti Ilokano Fiction iti 26th U.P. Writers Workshop idi 1996. Inruarna idi 2000 ti umuna nga Ilokano e-book, ti Napili ken Saan a Napili a Dandaniw ken Dadduma Pay a Riknakem, a nakaurnongan ti 40 a dandaniwna, nga imparangkapna kas libre a ma-download iti website-na. Inruarna idi 2014 ti librona a BAGI: dandaniw a nakatiponan ti napili a dandaniwna nga Ilokano.
Ariel S. Tabag

Ni **Ariel S. Tabag**  ket editor iti daniw ken showbiz iti *[[Bannawag]].* Co-editor kadagiti libro nga impablaak ti *[[GUMIL Filipinas]].* Maysa kadagiti nangbukel iti Daniw ken Basi, maysa a performing arts group a pakairamanan dagiti mannurat nga Ilokano. Bahista ti *Samtoy* (Ilokano a banda nga agtugtugtog iti rakenrol a daniw) ken *Pilo*. Nangabaken kadagiti salip iti panagsuratan iti *[[pagsasao nga Ilokano|Ilokano]]* ken *[[pagsasao a Filipino|Filipino]]*. Nakaipablaaken iti libro, ti Karapote nga antolohia dagiti 13 a saritana. Impatarusna iti Filipino ti *13 a sarita dagiti agkabannuag nga Ilokano* sa naipablaak a libro, ti Samtoy, babaen ti pannarabay ti NCCA. Siaasawa ken ni Norielyn Cullar a maysa a Tagalog. No saan nga agsursurat, sursuruanna nga agsao iti Ilokano dagiti dua a putotna, da Anib Miguel ken Saniata Noriel. Patanor ti Villa, Santa Teresita, Cagayan.
Aurelio S. Agcaoili

Ni **Aurelio S. Agcaoili** ket propesor titular iti Unibersidad ti Hawaii ken agdama a koordinador iti programa nga Ilokano iti nasao met laeng nga unibersidad. Inringpasna ti doktorado iti Unibersidad ti Filipinas iti babaen ti maysa a becapresidencial. Inringpasna pay ti masterado iti pilosopia ken masterado iti panagmanehir, malaksid ti bachilier iti arte klasikal ken bachilier iti pilosopia. Sakbay ti panagbayanggudawna iti Estados Unidos, nagpaay a kas manursuro iti pilosopia, literatura, panagmanehir, ken adal kultural kadagiti nagduduma a kolehio ken unibersidad kas ti Unibersidad ti Filipinas, Unibersidad ti Santo Tomas, Unibersidad ni San Paulo, ken seminario mayor ken graduado a programa ti pilosopia ti Cristo nga Ari, Kolehio ti San Beda, Kolehio ti Santa Escolastica, ken Kolehio ti Miriam. Insuratna ti *Dangadang,* maysa a sosio politikal a nobela maipapan iti Filipinas, a nakabigbiganna a nobelista manipud iti Premio Centennial Literario ti Republika ti Filipinas. Nabigbig ti nobelana a Wayawaya babaen ti Belmonte Grant.Agpapaay ita a kas presentador ken produktor ti *Talkback with Dr. Agcaoili* iti publiko a television ti ‘Olelo iti Honolulu. Isu pay ti hepe ti editorial ti Observer, maysa a pagiwarnak iti Hawaii. Iti agdama ket iringringpasna ti innem a tomo ti diksionario nga Ilokano kas kadagiti sumaganad: *Contemporary English-Ilokano Dictionary, Kontemporaneo a Diksionario nga Ilokano-Ingles, Kontemporaneo a Diksionario nga Ilokano-Ingles/Contemporary English-Ilokano, Komprehensivo a Diksionario nga Ilokano, Ilokano-English-Tagalog Dictionary, ken Tesoro ti Pagsasao nga Ilokano.* Isu ti maysa kadagiti mabigbig a pundador ti tignayan a Nakem Conferences, maysa nga internasional a komperensia dagiti mangmangged kultural a mangitantandudo iti kultural a pluralismo a wagas ti edukasion ken panagbiag.
Kālidāsa

Ti **Kālidāsa** (Devanāgarī:  "katulong ni Kali") ket maysa idi a naindayegan a mannurat ti Klasiko a Sanskrito, a sapasap a naipanunotan a kas ti kalatakan a mannaniw ken dramatista iti pagsasao a Sanskrito. Dagiti bukodna a *[[floruit]]* ket saan a husto a mapetsaan, ngem mabalina dagitoy ket mabirukan ti kaunegan ti maika-4 a Siglo AD.

Dagiti pabuyana ken dandaniw ket nangruna a naibatay kadagiti Hindu a Purana ken dagiti philosopia.

## Dagiti nagibasaran
Li Bai

Ni **Li Bai** (Wade-Giles: **Li Pai**; , 701&nbsp;–&nbsp;762), a naam-ammuan pay a kas ni **Li Bo** (Wade-Giles: **Li Po**; ), ket maysa idi a nangruna nga Insik a mannaniw ti paset ti panawen a Tang a dinastia a daniw. 

Isu ket naipanpanunotan a kas maysa kadagiti kalatakan a mannaniw ti Tang a Dinastia, a kankanayon a makunkuna a ti "nabalitokan a panawen" ti Tsina ti klasiko nga Insik a daniw, ni Li Bai ket maysa idi a prolipiko ken a maysa a kreatibo a mannaniw, ken kas ti maysa pay a nagpasayaat kadagiti alagaden ti bersipikasion ti panawenna. Adda dagiti agarup a rinibu a naam-ammuan a daniw a naipammadayaw kaniana tatta nga aldaw.  Tallo pulo ket uppat kadagiti daniwna ket nairaman kadagiti nadayeg nga antolohia ti *[[Tallo Gasut a Dandaniw ti Tang]]*.

Iti paset ti pannakainpluensia ti Insik a kultura, dagiti daniw ni Li Bai ket kaaduan a naipammategan manipud ti kabibiagna aginggana ti agdama nga aldaw. Ti pannakainpluensiana ket gumay-at pay aginggana idiay Hapon ken ti Laud babaen kadagiti adu a pannakaipatarus, panag-amampon, ken dagiti adu a panagparparugso.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Zheng He

Ni **Zheng He** (1371–1433), dati a naromanisado a kas ni **Cheng Ho** ken aammo pay a kas ni **Ma Sanbao** ken **Hajji Mahmud Shamsuddin**, ket maysa idi a Muslim a Hui-Insik a marinero, eksplorador, diplomatiko ken almirante ti plota, a nagibilbilin kadagiti panagbanbaniaga idiay Abagatan a daya nga Asia, Abagatan nga Asia, ti Tengnga a Daya, Somalia ken ti aplaya ti Swahili, a naur-urnong a nainaganan a kas ti "Panagbanbanniaga ni Zheng He" manipud idi 1405 aginggana idi 1433.
Joel B. Manuel

Ni **Joel B. Manuel** ket maysa a mannarita, mannalaysay, mannaniw, nobelista, mangiruprupir iti kultura, dramaturgo, agngayangay a direktor iti pelikula nga Ilokano ken mannursuro. Agak-akem ni Manuel a kas School Principal IV iti Bangui National High School, Bangui, Ilocos Norte. Immuna a nagakem a kas School Principal I iti Banna National High School, Banna, Ilocos Norte.  Patubo ti Purok Lading, Barangay Balioeg, Banna, Ilocos Norte. kada Cipriano F. Manuel ken Herminia R. Barangan. Rinugianna ti panagsursuratna idi agtawen iti 14 a nangpadasanna kadagiti pakpakatawa nga anekdota. Sinerrekna ti serioso a literatura idi agturposen iti kursona a Bachelor of Science in Education (Physics major) a nangyalatanna iti umuna a gunggona iti GRAAFIL 1991, Student Category. Manipud idin, pinullon a sarita, 2 a prosa a nobela, 2 a grapiko a nobela ken pinullo metten a salaysay ti impablaak ti Bannawag a gapuananna. Impablaakna a bukbukodna ti 5 a libro- 1 a libro a nobela ken 4 a libro dagiti saritana. Nakipag-edit iti 2 a libro ti antolohia, maysa kadagitoy ti nakagun-od iti National Book Award. Addaan isuna iti 22 a pammadayaw, 15 ti grand prizes. 2 kadagiti pammadayawna ti naggapu iti Carlos Palanca Memorial Award for Literature ken 3 tinaggapu iti Komisyon sa Wikang Filipino. Addan tallo nga ababbaba a pelikulana, “Naspak ti Sangat' Mangga!, “Haytek, Lakay!” ken “Ti Kaldero ni Tata Kanuto”. Manarimaan nga ar-aramidenna ti pelikula a “Ganggugo” a manamnama a malpas iti mabiit. Adda metten tallo a textbook iti MTB-MLE Ilokano a nagpaayanna a kas konsultant/editor. Idi 2005, impaay kenkuana ti ilina ti Most Outstanding Son of Banna, Achievement Award in Journalism and Literature. Lineppasna ti *MA Language Education* manipud iti *UP-Diliman kas Academic Excellence Awardee* ken iti babaen ti *DepED-UP-NEAP Long Term Scholarship Program.* Nangisuro iti sangapulo ket tallo a tawen iti Caribquib National High School, Banna, Ilocos Norte sakbay a nagbalin a pangulo iti eskuelaan. Nayasawa ken ni Rayma Bella Velasco Manuel ti Barangay Fortuna, Marcos, Ilocos Norte. Kas agsuksukisok, addan dua a sukisokna iti edukasion ken kultura a naipresentar iti *NAKEM International Conferences* sadiay Unibersidad ti Hawaii, Manoa ken St. Mary’s University, Bayombong, Nueva Vizcaya. Nagpaay payen a kas panelist-presentor iti *Taboan Writers Conference* sadiay Siudad ti Cebu. Kaingungotna ni Rayma Bella V. Manuel iti Fortuna, Marcos, Ilocos Norte.
Allarmont

Ti **Allarmont** ket maysa a komuna ti Vosges a departamento ti Grand Est idiay amianan adaya ti Pransia.

## Kitaen pay ti
*Dagiti komuna ti departamento ti Vosges

## Dagiti nagibasaran
*INSEE

## Kasilpo iti ruar
Geoffrey Chaucer

Ni **Geoffrey Chaucer** (; c. 1343 – 25 Oktubre 1400), naamaamuan a kas ti Ama ti Ingles a literatura, ket nawatiwat a naipanpanunotan nga isu ti kalatakan nga Ingles a mannaniw ti Tengnga a Panpanawen ken isu idi ti immuna a mannaniw a naipunpon idiay Suli ti Mannaniw ti Westminster Abbey. Bayat nga isu ket nakagun-od ti dayaw iti las-ud ti kabibiagna a kas maysa a mannurat, pilosopo, alkimiko ken astronomo, a nagararamid kadagiti sientipiko a tratado iti astrolabio para iti agtawen ti sangapulo nga anakna a lalaki a ni Lewis, ni Chaucer ket nagtartaripatu pay ti aktibo a karrer iti sibil a serbisio a kas maysa a burokrata,  kortesano ken diplomatiko. Kadagiti adu nga obrana, a mairaman ti *[[Ti Libro ti Dukesa]]*, ti *[[Kamara ti Dayaw]]*, ti *[[Sarita ti Nasayaat a Babbai]]* ken *[[Troilus ken Criseyde]]*, isu ket naindayegan a naamammuan tatta nga aldaw para iti *[[The Canterbury Tales|Dagiti Sarita ti Kanterberi]]*. Ni Chaucer ket maysa a nangruna a pigura iti panagrang-ay ti panakalehitimado ti bernakulo, Tengnga nga Ingles, iti panawen dagiti naturay a literario a pagsasao iti Inglatera ket Pranses ken Latin.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran
**Chaucer: Dagiti Rehistro ti Biag*, Martin M. Crow kenClair C. Olsen. (1966)
* Hopper, Vincent Foster, *Dagiti Kantenberi a Sarita ni Chaucer (Napili): Ti maysa nga Interlinear a Panakaipatarus*, Edukasional a Serie ni Barron, 1970, 
* Morley, Henry, *Ti Umuna a Panakailadawan ti Ingles a literatura*, Cassell & Co., 1883, manipud iti Unibersidad ti Harvard
* Skeat, W.W., *Ti Kompleto nga Obobra ni Geoffrey Chaucer*.  Oxford: Clarendon a Pagmalditan, 1899.
* Speirs, John, "Ti Mangararamid a Chaucer", Londres: Faber ken Faber, 1951
**Ti Igid ti Karayan a Chaucer*, maika-3 nga ed. Houghton-Mifflin, 1987 
*

## Dagiti akinruar a silpo
Zhu Xi

Ni **Zhu Xi**wenno  **Chu Hsi** (, Oktubre 18, 1130, Youxi, Probinsia ti Fujian, Tsina – Abril 23, 1200, Tsina) ket maysa idi a Song a Dinastia a Konpusiano nga eskolar a nagbalin a nagidadaulo a pigura ti Eskuela dagiti Pamunganayan ken ti kaimpluensiaan a rationalista a Neo-Konpusiano idiay Tsina. Dagiti naiparawadna ti Insika pilosopia ket mairaman ti panangipatudonanna ti kinapangruna dagiti *Analekta ni Confucius,* ti *Mencius,* ti *Nalatak a Panagadadal,* ken ti *Doktrina ti Katimbengan* (ti Uppat a Liblibro), ti panagipeksana ti panagsuksukimat kadagiti banag (*gewu*), ken dagiti sintesis kadagiti kammasapulan a konsepto ti Konpusiano.

## Paamo ken panagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*J. Percy Bruce.  *Chu Hsi and His Masters*, Probsthain & Co., London, 1922.
*Daniel K. Gardner. *Learning To Be a Sage*,  University of California Press, Berkeley, 1990.  .
*Bruce E. Carpenter. 'Chu Hsi and the Art of Reading' in *Tezukayama University Review* (Tezukayama daigaku ronshū),  Nara, Japan, no. 15, 1977, pp.&nbsp;13–18. ISSN 0385-7743
*Wing-tsit Chan, *Chu Hsi: Life and Thought* (1987).  .
*Wing-tsit Chan, *Chu Hsi: New Studies*. University of Hawaii Press: 1989.  
*Gedalecia, D (1974). "Excursion Into Substance and Function." *Philosophy East and West*. vol. 4, 443-451.
*Hoyt Cleveland Tillman, *Utilitarian Confucianism: Ch‘en Liang's Challenge to Chu Hsi* (1982)
*Wm. Theodore de Bary, *Neo-Confucian Orthodoxy and the Learning of the Mind-and-Heart* (1981), on the development of Zhu Xi's thought after his death
*Wing-tsit Chan (ed.), *Chu Hsi and Neo-Confucianism* (1986), a set of conference papers
*Donald J. Munro, *Images of Human Nature: A Sung Portrait* (1988), an analysis of the concept of human nature in Zhu Xi's thought

### Panagipatpatarus
* 
* 
*Wing-tsit Chan (1963), *A Source Book in Chinese Philosophy*. Princeton, NJ: Princeton University Press.
* Gardner, Daniel (1986). *Chu Hsi and Ta-hsueh: Neo-Confucian Reflection on the Confucian Canon*. Cambridge: Harvard UP.
* 
** A full translation of 近思錄.
* 
* 
** A full translation of 續近思錄.
* 
** A full translation of 家禮.
* 
** A full translation of 易學啟蒙.

## Dagiti kompleto nga obra
Zhu Xi, inurnos babaen ni Li Jingde.  Beijing: Zhonghua Shuju, 1986

## Dagiti akinruar a silpo

*Ni Zhu Xi ken dagiti Palkona ti Kaligrapo idiay Online a Museo ti Tsina
*Ni Chu Hsi ken Dibinasion – Joseph A. Adler
*Panagtaltalna ken Aktibidad – Joseph A. Adler
*
*Umuna apaset ti ''Naidasdasig a Panakisasao kenni Apo Zhu''
Abruzzo

Ti **Abruzzo** () ket maysa a rehion idiay Italia, ti lumaud a beddengna ket mabirukan ti basbassit ngem  iti daya ti Roma. Ti Abruzzo ket kabeddengna ti rehion ti Marche iti amianan, ti Lazio iti laud ken abagatan a laud, ti Molise iti abagatan a daya, ken ti Baybay Adriatiko iti daya. Urayno daytoy ket ad-adu a heograpiko ti tengnga ngem ti akin-abagaan a rehion, ti ISTAT (ti Italiano a turay ti estadistika) ket naipampanunotanna a daytoy ket paset ti Akin-abagatan nga Italia, ti nabatbati a naipakasaritaan a panakagimongan ti Abruzzo ti Pagarian ti Dua a Sicilia.

## Heograpia
Ti Abruzzo ket mabirukan idiay tengnga nga Italia, a sumaksakop manipud iti puso ti Apennines aginggana idiay Baybay Adriatiko, kadagiti kaaduan a kabambantayan ken naatap a daga. Ti kabambantayan a kaunegan a daga ket sinakupan babaen ti nawatiwat a banak a ti kangatuan a tuktokna ket ti Gran Sasso (2,912&nbsp;m) ken Bantay Majella (2,793&nbsp;m). Ti Adriatiko nga igid ti aplaya ket naidasdasig babaen ti atiddog ken kadaratan nga igid ti baybay iti amianan ken kabatbatuan nga igid ti baybay iti abagatan.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo

*Opisial a sitio ti rehional nga administrasion
Lombardia

Ti **Lombardia** ( , Lumaud a Lombardo: *Lumbardìa*, Dumaya a Lombardo: *Lombardia*) ket  maysa kadagiti 20 a rehion ti Italia. Ti kapitoliona ket ti Milan. Maysa a pagkanem ti populasion ti Italia ket agtaeng idiay Lombardia ken agarup a maysa a paglima ti GDP ti Italia ket maipataud ti dayta a rehion, a mangaramid daytoy ti kaaduan ti populasion ken maysa kadagiti kabaknangan  a rehion  iti pagilian ken maysa kadagiti kabaknangan iti sibubukel nga Europa. Dagiti nangruna a papanan dagiti turista ti daytoy a rehion ket mairaman ti naipakasaritaan a, kultural ken artistiko a siudsiudad Milan (a daytoy ti maikadua a kaaduan a pappapanan dagiti turista idiay Italia), Brescia, Mantua, Pavia, Como, Cremona, Bergamo, Sondrio, Lecco, Lodi,  Varese, Monza, ken dagiti danaw ti Garda, Como, Maggiore, ken Iseo.

Ti opisial a pagsasao, a kas ti amianan nga Italia, ket Italiano. Dagiti tawidan a lokal a pagsasao ket dagiti nadumaduma a dialekto ti Lombardo (Lumaud a Lombardo ken Dumaya a Lombardo), ken dagiti pay dialekto ti Emiliano, a naisasao kadagiti paset dagiti probinsia ti Mantua, Pavia, ken ti Cremona. Segun ti Istat, ganggani a 27% kadagiti Lombardo ket agsasao ti dua a pagsasao ti Lombardo ken Italiano; 9.1% ken dagiti Lombardo nga agsasao ti maysa 57.6% ket agsasaoda laeng ti Italiano.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Homero

Iti akinlaud a klasiko a tawid, ni **Homero** (, *Hómēros*) ket isu ti nangsurat ti *[[Iliad]]* ken ti *[[Odisea]]*, ken nairaraeman a kas ti kalatakan a taga-ugma a Griego nga epiko a mannaniw. Dagitoy nga epiko ket naisanglad iti rugi ti Lumaud a kanon ti literartura, ken adda ti adu a impluensia iti pakasaritaan ti literatura.

Ti panagbiagna ket di ammon. Ni Herodoto ket nagkarkarkulo a ni Homero ket nagbiag idi 400 a tawtawen sakbay ti panagbiag a panawen ni Herodoto, a mangikabil kaniana idi agarup a 850 BC; bayat a dagiti dadduma apamunganayan ket nagtuntonda nga isu ket nagbiag iti naipagarup nga asasideg a panawen ti Trojan a Gubat, idi nasapa a maika-12 a siglo BC.  Dagiti moderno nga agsuksukimat ket naiparparang nga agikabkabilda kenni Homero iti maika-7 a siglo wenno maika-8 a siglo SK.

Ti pormatibo nga impluensia a panakaay-ayam babaen dagiti Hoeriko nga epiko iti panagsukog ti Griego a kultura ket nawatiwat a nabigbigan idi, ken ni Homero ket naipalpalawagan a kas ti manursuro ti Gresia. Dagiti obra ni Homero, a dagitoy ket agarup a limapulo a porsiento dagiti bitla, ket nangited kadagiti modelo iti makaawawis a panagsasao ken panagsursurat a tinultulad kadagiti taga-ugma ken mediebal a lublubong ti Gresia. Dagiti pirgis ti panakalaglag para iti gangani kadagit amin a malaslasin a Griego a nabirbirukan a literario ti papiro.

## Paammo

## Adu pay a mabasbasa
*
*
*

## Dagiti akinruar a silpo
Ginget ti Aosta

Ti **Ginget ti Aosta** (, , , , ) ket maysa a kabanbantayan a naturay bassit a  rehion idiay amianan a laud ti Italia. Daytoy ket nabeddengan babaen ti Rhône-Alpes, ti Pransia iti laud, Valais, ti Suisa iti amianan ken ti rehion ti Piemonte iti abagatan ken daya.

Daytoy ket addaan iti kalawa iti  ken ti populasion iti agarup a 130,000, daytoy ti kabassitan, kabassitan ti populasion, ken kabassitan ti densidad ti populasion a rehion ti Italia. Daytoy kaeng ti Italiano a rehion nga awan kadagiti probinsiana (ti probinsia ti Aosta ket natunaw idi 1945). Ti administratibo a pamay-an ti probinsia ket mait-ited babaen ti rehional a gobierno. Ti rehion ket nabingbingay kadagiti 74 *[[Komuna ti Ginget ti Aosta|komuna]]*.

Ti patneng apopulasion ket agsasao ti Italiano, ngem adda dagiti makasao ti Valdôtain, ti maysa a porma ti Pranko-Provençal (Arpitan), a kas ti umuna a pagsasaoda, bayat nga idiay Ginget ti Lys adda ti minoridad nga agsasao ti Walser nga Aleman. 70% kadagiti agtataeng ti Ginget ti Aosta Valley ket agsasaoda ti Pranses. Ti Pranses ken Italiano ket isu dagitoy ti opisial a pagsasao. Ti rehional a kapitolio ket ti Aosta.

## Heograpia
Ti Ginget ti Aosta ket maysa nga Alpino a ginget a dagiti naipaigidan a gingetna ket mairaman dagiti ITaliano nga arisadsad ti Monte Bianco, Monte Rosa ken ti Matterhorn; ti kangatuan a tuktokna ket ti Monte Bianco (ti Bantay Blanc).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti taudan

* 
* 
* 
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

*   Sapot ti pagsaadan ti Rehional a Turay ti Ginget ti Aosta
*   Ladawan ti Ginget – Palko dagiti ladawan a langa ti daga ti Ginget ti Aosta
Apulia

Ti **Apulia** ket maysa a rehion ti Italia idiay Akin-abagatan nga Italia a pagbeddenganna ti Baybay Adriatiko iti daya, ti Baybaya Honiko iti abagatan a daya, ken ti Ilet ti Òtranto ken Golpo ti Taranto iti abagatan. Ti akian-abagatan unay a pasetna, a naamammoan a kas ti Salento peninsula, ket mangporma ti nangato a mukod iti "butas" ti Italia. Ti rehion ket buklenna ti , ken ti populasionna ket agarup a 4.1 a riwriw. Daytoy ket nabeddengan babaen kadagiti sabali a rehion ti Molise iti amianan, ti Campania iti laud, ken ti Basilicata iti abagatan a laud. Dagiti kaarrubana a Gresia ken Albania, ket ballasiwenna ti Honiko ken Baybay Adriatiko. Ti rehion gunay-ay ti kaadayo ti amianan ti Monte Gargano.  Ti siudad a kapitoliona ket ti Bari.

## Heograpia
Daytoy ket mabirukan idiay abagatan a daya nga ungto ti Italiano a peninsula, ti Apulia ket sakupenna ti agarup a  kadagiti agsasaruno a tana ken naisanglad ti ababa a turturod. Ti tengnga a lugar tirehion ket sakupen ti Murge, ti nawatiwat, namaga bassit a karst a banak. Ti laeng kabanbantayanna, ket ti Gargano a promotorio ken ti Monti Dauni, ket saan a makalabes ti 1,150 m (3,800&nbsp;pié) ken mabirukan dagitoy idiay amianan ti Apulia, nga isu daytoy ti kabassitan ti banbantay a rehion ti Italia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a sapot ti pagsaadan
Chanakya

Ni **Chanakya** (c. 370–283 BCE) ket maysa idi nga Indiano a manursuro, pilosopo ken naarian nga agbalbalakad.

Isu ket kasisigud a manursuro ti taga-ugma a Unibersidad ti Takshashila, ni Chanakya ket nangimaton idi ubing ti immuna a pannakaipangato ti bileg ti Maurya nga emperador ti Chandragupta. Isu ti kaaduan a naipammadayawan para iti nangruna a papelna iti pannakabangon ti Maurya nga Imperio, isu daytoy ti immuna nga imperio iti pakasaritaan ti arkeolohiko a kaaduan a nagturay ti Indiano a subkontinente. Ni Chanakya ket nagserbi a kas ti nangruna nga agbalbalakad kenni Chandragupta ken ti anakna a lalaki a ni Bindusara.

Ni Chanakya ket tinawtawid a nailaslasin a kas **Kautilya** wenno **Vishnu Gupta**, a nangisurat ti taga-ugma a treatado ti politika ti India a nakunkuna a ti Arthaśāstra. Iti kastoy, isu ket naipanpanunotan a kas pionero iti paset ti ekonomiko ken siensia politika idiay India, ken ti obrana ket naipagpagarup a kas maysa a nangruna a simmarunnuan ti  Klasiko nga Ekonomiko. Ni Chanakya ket sagpaminsan a tinawtawagan a kas ti "Indiano a Machiavelli", nupay dagiti obrana ket immununa babaen ti 1,800 a tawtawen ngem ni Machiavelli. Dagiti onrana ket napukpukaw idi asideg ti gibus ti Gupta a dinastia ken saan a naduktalan manen aginggana idi 1915.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Chanakya Nitishastra
Gubat ti Sangagasut a Tawtawen

Ti **Gubat ti Sangagasut a Tawtawen** ket dagidi serie ti suppiat a nailaban manipud idi 1337 aginggana idi 1453 a nagbaetan ti Inglatera ken Pransia.  Daytoy ket nagbanagan ti maysa a dinastiko a suppiat a nangrugi manipud idi ni Guillermo ti Agparparukma a nagbalin nga Ari ti Inglatera bayat a nagtultuloy a Duke ti Normandia.  A kas ti duke ti Normandia, dagiti Inggles nga ari adda utangda nga agraem ti Ari ti Pransia ngem kasla dagiti immununa a duke dagitoy ket nagtaginayonna ti adu nga autonomia. Ti riri a panagraem ket maysa idi a seremonia a ti riri nga agup-upa wenno basalo ket nangisalda ti panagraem ken panagparukma kadagiti apona ti riri.  Daytoy a panagsanay ket napasardeng idi maikasangapulo ket uppat a siglo idi ni Eduardo III ket napaay a nakaited ti panagraem kenni Philip VI ti Pransia ken ni Philip ket saan a nangtaripatu ti inkarina a panagisubli ti paset ti Guienne nga innala ni CarlosIV. Dagiti dadduma pay a nangruna a banag ket mairaman dagiti nadumaduma a naggigiddiat a panagpadas a panagtengngel ti paglakkuan ti Inggles a lana.

## Paammo

Ti Anglo-Normando a dinastia a nagturay ti Inglatera, manipud ti Normando a Panagrukma ti 1066, ket naipatingga idi babaen ti maysa panakikaduaan a nagbaetan ni Geoffrey ti Anjou ken Roberto ti Gloucester, a ti anak a lalaki ni Geoffrey a ni Enrique ket nagbalin a ti immuna kadagiti Angevino nga ari ti Inglatera idi 1153. Ti Ari ti Inglatera ket dagus a nagturturay kadagiti adadu a teritorio iti kontinente ngem ni ti Ari ti Pransia. Ti panakabalin daytoy a parikut ket dagiti idi duke ti Normandia, dagiti Inggles nga ket nakautangda ti panagraem ti Ari ti Pransia, nupay kasta dagiti duke ket adda isuda kadagiti adu nga autonomia manipud idi maika-11 a sigloken dagiti masakbayan ken saan idia daytoy a parikut iti panagsanay.

Ni Ari Juan ket nakatawid ti adu nga estado manipud kenni Ari Ricardo I. Nupay kasta, ni Philip II ti Pransia ket nakeddeng a nagtignay a nangala ti gundaway ti kinakapsut ni Ari Juan, iti kinalegado ken maipapan ti milisia, ken babaen idi 1204 ket nagballigi iti panagtengngelna kadagiti kaaduan a taga-ugma a teritoria a tagtagikua. Ti simmarsaruno a Gubat ti Bouvines (1214), a mairaman ti Saintonge a Gubat (1242) ken ti kanungpalan ti Gubat ti Santo-Sardos (1324), ket nagpabassit kadagit itinengtengngel ti Inglatera iti kontinente kadagiti bassit a probinsia idiay Gasconia, ken ti kompleto a panakapukaw ti Normandia.

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Motörhead

Ti **Motörhead** ket grupo dagiti agkankanta ti rock manipud idiay Londres, Inglatera.

## Kamkameng
* Lemmy Kilmister
* Philip Campbell
* Mikkey Dee

## Diskograpia
### Album
* Motörhead (1977)
* On Parole (1979)
* Overkill (1979)
* Bomber (1979)
* Ace of Spades (1980)
* Nö Sleep 'til Hammersmith (1981)
* Iron Fist (1982)
* Another Perfect Day (1983)
* No Remorse (1984)
* Orgasmatron (1986)
* Rock 'n' Roll (1987)
* Nö Sleep at All (1988)
* 1916 (1991)
* March ör Die (1992)
* Bastards (1993)
* Sacrifice (1995)
* Overnight Sensation (1996)
* Snake Bite Love (1998)
* Everything Louder Than Everything Else (1999)
* We Are Motörhead (2000)
* Hammered (2002)
* Live at Brixton Academy (2003)
* Inferno (2004)
* BBC Live & In-Session (2005)
* Kiss of Death (2006)
* Motörizer (2008)
* The Wörld is Yours (2010)
* Aftershock (2013)
* Bad Magic (2015)
Charles Dickens

Ni **Charles John Huffam Dickens** (; 7 Pebrero1812&nbsp;– 9 Hunio1870) ket maysa idi nga Ingles a mannurat ken sosiala kritiko a sapasap a naipanpanunotan a kas ti kalatakan a nobelista ti Biktoriano a paset ti panawen ken ti nagparpartuat kadagiti mailaglagipan a pkarakter ti piksion iti lubong. Iti las-ud ti panagbaiagna dagiti obra ni Dickens ket nakaganganas kadagiti di naununaan a kadayeg ken kadayaw, ken babaen idi maikaduapulo a siglo ti literio a heniona ket napno a nabigbigan babaen dagiti kritiko ken dagiti eskolar. Dagiti nobela ken ababa a saritana ket agtultuloy a makaganganas ti napaut a kadayeg kadagiti sapasap a nga agbasbasa a publiko.

## Dagiti nagibasaran
;Paammo

;Nota

## Adu pay a mabasbasa
* Douglas-Fairhurst, Robert, "Panagbalin a kas ni Dickens 'Ti Panakaparnuay ti maysa a Nobelista'", Londres: Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan, 2011
* Johnson, Edgar, *Charles Dickens: ti didigra ken panagballigina*, New York: Simon ken Schuster, 1952. Iti dua a tomo.
* Manning, Mick & Granström, Brita, *Charles Dickens: Ladawan manipud iti Naisalsalumina a Biag*, Liblibro ti Ubbing ni Frances Lincoln, 2011.

## Dagiti akinruar a silpo
Calabria

Ti **Calabria** (; kadagiti Calabriano a dialekto: Calabbria wenno Calavria, iti kinaugma ket ammo a kas ti **Bruttium** wenno -dati- a kas ti **Italia**, ket maysa a rehion idiay akin-abagatan nga Italia, nga abagatan ti Napoles, a mabirukan idiay "ramay ti saka" ti Italiano a Peninsula. Ti kapitolio a siudad ti Calabria ket ti Catanzaro. Ti kaaduan ti populasion a siudad ti Calabria ket ti Reggio, ken daytoy pay ti tugaw ti konseho ti gobierno ti Calabria.

Daytoy key mabeddengan iti amianan babaen ti rehion ti Basilicata, iti abagatan a laud babaen ti rehion ti Sicilia, iti laud babaen ti Baybay Tirreno, ken iti daya babaen ti Baybay Honiko. Ti rehion ket sakupenna ti  ken addaan iti populasion iti sumurok a 2 a riwriw. Ti demonimo ti Calabria iti Ingles ket ti Calabrian (Italiano: *calabrese*). Kadagiti taga-ugma a paset ti panawen ti nagan a Calabria ket inus-usar idi ti akin-abagatan a peninsula ti Apulia a nakunkuna pay a kas ti mikod ti Italia.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Arlacchi, Pino,  kenJonathan Steinberg. *Mafia, Dagiti Agtaltalon ken Dagiti Nalatak nga Estado: Kagimongan iti Tinawtawid a Calabria* (2009)
* Dal Lago, Enrico, ken Rick Halpern, eds. *Ti Amerikano nga Abagatan ken ti Italiano a Mezzogiorno: Salaysay iti Komperatibo a Pakasaritaan* (2002) 
* Dunston, Lara, kenm Terry Carter. *Dagiti Agbanbaniaga ti Calabria* (Dagiti Agbanbaniaga – Thomas Cook) (2009), pagsurotan a libro
* Moe, Nelson. *Ti Pannakaimatangan manipud idiay Vesuvius: Italiano a Kultura ken ti Akin-abagatan a Saludsod* (2002)
* Schneider, Jane. *Akin-abagatan a Saludsod ti Italia': Orientalismo iti Maysa a Pagilian* (1998)

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a sitio ti rehion
Alpes

Ti **Alpes**, maysa kadagiti kalatakan a sistema ti kabambantayan ti Europa, ket gumay-at ti agarup a  ti ballasiw dagiti walo nga Alpino a pagpagilian manipud idiay Austria ken Eslobenia iti daya, ti Suisa, Listenstain, Alemania, Pransia iti laud ken ti Italia ken Monaco iti abagatan.  Ti Alpes ket naporma kadagiti napalabas a ginasut a riwriw a tawtawen idi nagdidinnungpar dagiti Aprikano ken Eurasiano a tektoniko a plato; ti nakaro a panakaipandangan a gapuanan babaen ti pasamak a resulta ti marina a sedimentasion a nagpangpangato ken nakupkupin kadagiti nangato a pantok ti bantay a kas ti Mont Blanc ken ti Matterhorn. Ti Mont Blanc ket sakupenna ti Pranses–Italiano a pagbeddengan, ken iti  ket ti kangatuan a bantay iti Alpes. Ti rehion ti Alpino a lugar ket aglaon kadagiti adu a pantok a nangatngato ngem , a nakunkuna a kas ti "uppat a ginasut".

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Satelite a ladawan ti Alpes, naala idi 31 Agosto 2005 babaen ti MODIS a naikarga idiay Terra
* Opisial a website ti Programa ti Alpes iti Limbang Daytoy a pinunduan ti programa ti Kappon ti Europa a kimmuyog a nagbayad kadagiti panagdaliasat a gangandat iti rehion ti Alpes.
Papa Bonifacio IX

Ni **Papa Bonifacio IX** (c. 1350 &ndash; 1 Oktubre 1404), naipasngay a kas ni **Piero Tomacelli**, ket isu idi ti maikadua a Romano a Papa ti Lumaud a panaggudua, manipud idi 2 Nobiembre 1389 aginggana idi pimmusay. Idi daytoy a las-ud ti panawen dagiti kontrapapa a ni Clemente VII ken ni Benedicto XIII ket nagtultuloyda a nagtengtengngel ti korte a kas opapa idiay Avignon babaen ti panagsalaknib ti Pranses a monarkia. Isu ti naudi a Papa a nagnagan ti Bonifacio.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Basilicata

Ti **Basilicata** (), naamammoan pay a kas ti **[[Lucania]]**, ket maysa a rehion idiay abagatan ti Italia, a nabebbdengan ti Campania iti laud, ti Apulia (Puglia) iti amianan ken daya, ken ti Calabria iti abagatan, nga adda ti maysa nga ababa nga abagatan a laud nga aplaya idiay Baybay Tirreno a nagbaetan ti Campania idiay amianan a laud ken ti Calabria idiay abagatan a laud, ken ti maysa nga at-atiddog idiay abagatan a daya idiay Golpo ti Taranto idiay Baybay Honiko a nagbaetan ti Calabria idiay abagatan a laud ken Apulia idiay amianan a daya. Ti rehion ket  mabalin a maipanunotan a kas ti "sumrekan" iti Italia, a ti Calabria ket pamay-an a kas ti "ramay ti saka" ken ti Apulia a kas ti "mukod". Ti rehion ket sakupenna ti agarup a   10,000&nbsp;km2 ken idi 2010 adda daytoy ti populasion ti basbassit ngem 600,000. Ti rehional a kapitolio ket ti Potenza. Ti rehion ket nabingbingay kadagiti dua a probinsia: ti Potenza ken ti Matera.

## Dagiti nagibasaran

5.  Woetzel, Tina, Dagiti Italiano nga Imigrante, Iuniverse, 2004.

## Dagiti akinruar a silpo

*
Ovidio

Ni **Publius Ovidius Naso** (20 Marso 43 SK – AD 17/18), naamammoan pay a kas ni **Ovid** iti agsasao ti Ingles a lubong, ket maysa idi a a Romano a mannaniw a kasayaatan a naamammoan a kas ti nagsurat ti tallo a kangrunaan nga urnong ti daniw, ti *[[Heroidas]]*, *[[Amores (Ovidio)|Amores]]* ken *[[Ars Amatoria]]*, ken ti *[[Metamorposis]]*, ti maysa a mitolohiko a heksametro a daniw. Isu ket nadayeg a naamammoan para iti *[[Fasti (daniw)|Fasti]]*, a maipanggep ti Romano a kalendario, ken ti *[[Tristia]]* ken ti *[[Epistulae ex Ponto]]*, ti dua nga urnong dagiti daniw a naisurat idi idu ket naipatalaw idiay Baybay aNangisit. Ni Ovidio ket isu pay ti nagsurat kadagiti nadumaduma a babbassit a pirgis, ti*[[Remedia Amoris]]*, ti *[[Medicamina Faciei Femineae]]*, ken ti atiddog a lunod a daniw nga *[[Ibis (Ovidio)|Ibis]]*. Isu ket nagsurat pay ti napukaw a trahedia, a *[[Medea]]*. Isu ket naipanpanunotan a kas ti apo ti naliday a kopla, ket tinawtawidan anairanggo a kumaduann ni Virgilio ken ni Horacio a kas maysa kadagiti tallo a kanoniko a mannaniw ti Latin a literatura. Ti eskolar a ni Quintiliano ket nangipanunot kaniana a kas ti kinaudi kadagiti kononikal nga elehista ti ayat iti Latin. Ti daniwna, nga adu a tinultulad idi las-ud ti Naladaw a Kina-ugma ken ti Tengnga a Panpanawen, nga kaaaduan a nakaimpluensia ti Europeaano nga arte ken literaturae ken agtultuloy a kas maysa kadagiti kangrunaan a nagtataudan ti klasiko a mitolohia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Johann Wolfgang von Goethe

Ni **Johann Wolfgang von Goethe** (, 28 Agosto 1749 – 22 Marso 1832) ket maysa idi nga Aleman a mannurat, artista, ken politiko. Dagiti bagi ti obrana ket mairaman ti epiko ken lirika daniw a naisursurat kadagiti nadunmaduma a metro ken estilo; prosa ken berso dagiti drama; panagilaplagip; ti maysa nga autobiograpia; literario ken estetika akritisismo; dagiti treatado iti botanika, anatomia, ken maris; ken dagiti uppat a nobela. Iti pay maipatinayon, dagiti nadumaduma a literario ken sientipiko a pirgis, ken sumurok a 10,000 sursurat nga insusuratna ken dagiti gangani a 3,000 inladladawan.

## Dagiti akinruar a silpo

* 
*
Marcel Proust

Ni **Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust** (; 10 Hulio 1871 – 18 Nobiembre 1922) ket maysa idi a Pranses a nobelista, kritiko, ken manalaysay a kasayaatan nga ammo para iti bukodna a monumental a *[[Iti Panagbirbiruk ti Napukaw nga Oras|À la recherche du temps perdu]]* (*Iti Panagbirbiruk ti Napukaw nga Oras*; nasapsapa a naipatarus a kas ti *Panagilaglagip kadagiti Napalabas a Banbanag*). Daytoy ket naipablaak kadagiti pito a paset idi baetan ti 1913 ken 1927.  Isu ket naikeddeng a maysa kadagiti kalatakan a mannurat iti amin a panawen.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Nabato a Banbantay

Ti **Nabato a Banbantay** () ket ti kangrunaan a kabambantayan idiay lumaud nga Amianan nga Amerika. Ti Nabato a Banbantay ket gumay-ay ti adadu ngem  manipud ti akin-amiananan a paset ti Britaniko a Columbia, idiay lumaud a Kanada, aginggana idiay New Mexico, idiay abagatan a laud ti Estados Unidos. Iti kaunegan ti Kabambantayan ti Amianan nga Amerika, ti Nabato a Banbantay ket kasla naisangsangayan manipud ti Kabambantayan ti Aplaya a Pasipiko ken ti Sariap a Kabambantayan ken ti Sierra Nevada nga amin dagitoy ket adadayo a naisanglad iti laud.

Ti Nabato a Banbantay ket naporma manipud idi 80 a riwriw aginggan idi 55 a riwriw a tawtawen babaen ti Laramide orohenesis. Manipud idin, ti nuruno babaen ti danum ken dagiti glasier ket nakitikit ti kabambantayan kadagiti dramatiko a ginget ken panpantok. Iti kagibusan ti kinaudi a panawen ti yelo, ti tattao ket nagrugrugida a tinataengan dagiti kabambantayan. Kalpasan dagiti Europeano, a kas ni Apo Alexander MacKenzie ken ti Lewis ken Clark ekspedision, ket nagrugrugida a nagsuksukimat ti kabambantayan, dagiti minerales ken dagiti dudot ket nagpaandar ti immuna nga ekonomiko a panasuksukimat kadagiti banbantay, urayno dagiti kabanbantayan ket saanda napusek a natataengan.

Iti agdama, kaaduan ti kabambantayan ket nasalakniban babaen kadagti parke ken kabakiran a dagdaga, ken daytoy ket nadayeg a papanan dagiti turista, a naipangpangruna ti panagpagpagna, panagkampo, panagkalkalay-ay ti bantay, panagkalap, panaganup, panagbisikleta ti bantay, panag-iski, ken snowboard.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* 
* 

## Dagiti akinruar a silpo

* Heolohikoa Panagsukimat ti Estados Unidos idiay Nabato a Banbantay
Sopokles

Ni **Sopokles** (, *Sophoklēs*,  ; c. 497/6 SK – kalamiisan 406/5 SK) ket maysa kadagiti tallo a taga-ugma a Griego a trahiko a nagbiag dagiti pabuyana. Dagiti immuna a pabuyana ket naududi a naisursurat ngem kenni Eskuilo, ken nasapsapa ngem wenno kontemporario kenni Euripides. Segun ti *[[Suda]]*, ti maika-10 a siglo nga ensiklopedia, ni Sopokles ket nagsurat kadagiti 123 a pabuya iti las-ud ti panagbiagna, ngem adda laeng ti pito a nabatbati iti kompleto a porma: ti *Ajax*, *Antigona*, *Ti Babbai ti Trachis*, *Edipo ti Ari*, *Elektra*, *Piloktetes* ken *Edipo idiay Kolono*. Iti gangani a 50 a tawtawen, niu Sopokles ket isu idi ti kalaingan a dramaturgo kadagiti dramatiko a panakibinglayan ti siudad-estado ti Atenas a napasamak idi las-ud dagiti relihioso a rambakan ti Lenaea ken ti Dionysia. Isu ket nakibinninglay kadagiti 30 a pagbibinglayan, ken mabalin a nagabak ti 24, ken saan a naipato ti nababbaba ngem maikadua a lugar. Ni Eskuilo ket nangabak ti 14 a pagbibinglayan, ket sagpaminsan nga inababakna ni Sopokles, bayat a ni Euripides ket nangabak laeng ti 4 a pagbibinglayan.

Dagiti nadayeg a trahedia ti inladladawan ni Sopokles kenni Edipo ken Antigona: dagitoy ket sapsapda nga ammo a kas dagiti Tebana a pabuya, urayno ti tunggal maysa a pabuya ket pudno a paset ti sabali a tetralohia, a dagiti sabsabali a kameng ket napukawda tattan. Ni Sopokles ket nangimpluensia ti panagrang-ay ti drama, a ti kinapangruna babaen ti panagnayon ti maikatlo nga aktor, nga isu daytoy ti panagpabassit ti kinapangruna ti koro iti panagipabuya ti gandat. Isu ket ad-adu pay a nagparang-ay pay kadagiti karakter ngem kadagiti nasapsapa a dramaturgo a kas ni Eskuilo.

## Dagiti paammo

## Dagiti akinruar a silpo
Mitt Romney

Ni **Willard Mitt Romney**  ket maysa nga Amerikano a negosiante, politiko, ken ti nominado ti Partido Republikano para iti Presidente ti Estados Unidos iti 2012 a panagbutos. Manipud idi 2003 aginggana idi 2007, isu ket nagserbi a kas ti maika-70 a Gobernador ti Massachusetts.

## Dagiti akinruar a silpo
Paul Ryan

Ni **Paul Davis Ryan**  ket isu ti Pannakabagi ti Estados Unidos para iti  ken ti nominado ti Partido Republikano para iti Bise Presidente ti Estados Unidos iti panagbubutos idi 2012.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
Simone de Beauvoir

Ni **Simone-Ernestine-Lucie-Marie Bertrand de Beauvoir**, kadawyan a naamammoan a kas ni **Simone de Beauvoir** (; 9 Enero 1908 – 14 Abril 1986), ket maysa idi a Pranses a mannurat, intelektual, eksistentialista a pilosopo, politikal anga aktibista, pemenista, ken sosial a teorista. Bayat nga isu ket sanna nga inpanpanunotan nga isu ket maysa a pilosopo, ni de Beauvoir ket adda ti adu nga inpluensia iti pemenista nga eksistentialismo ken peminista a teoria. ni de Beauvoir ket nagsursurat kadagiti nobela, salaysay, dagiti biograpia, ti maysa nga autobiograpia, dagiti monograpia iti pilosopia, politika, ken dagiti sosial a banbanag. Isu ket nalatak a naamammoan kadagiti nobelana, a mairaman ti *[[She Came to Stay|Ti Babbai ket Immay a Nagbati]]* ken*[[The Mandarins|Dagiti Mandarin]]*, ken ti pay 1949 a treatado *[[The Second Sex|Ti Maikadua a Sekso]]*, ti maysa a naisalaysayan a panagusig ti panagirurumen kadagiti babbai ken ti panagibatayan a turong ti kontemporario a peminismo.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*"Le Malentendu du Deuxième Sexe", babaen ni Suzanne Lilar, 1969

## Dagiti akinruar a silpo
Karayan Duyaw

Ti **Karayan Duyaw** wenno **Huang He**, dati a naipaletra ti **Hwang Ho**, ket isu ti maikadua a kaatiddogan a karayan idiay Tsina kalpasan ti Yangtze ken ti maikanem a kaatiddogan iti lubong iti nakarkulo a kaatiddog ti . Daytoy ket nagtaud idiay Banbantay Bayan Har idiay probinsia ti Qinghai ti lumaud a Tsina, daytoy ket agayus kadagiti siam a probinsia ti Tsina ken maibusan idiay Baybay Bohai. Ti labneng ti Karayan Duyaw ket adda ti daya-laud a pannakagay-at ti 1900&nbsp;km (1,180&nbsp;mi) ken ti maysa nga amianan-abagatan a pannakagay-at ti 1100&nbsp;km (684&nbsp;mi). Ti dagup a kalawa ti labnengna ket 742,443&nbsp;km² (290,520&nbsp;mi²).

Ti Karayan Duyaw ket makunkuna a "ti duyan ti Insik a sibilisasion" a naisangsangayan ti labneng, ti ginget ti Wei a mangpisi ti ballasiw ti atiddog nga Ordos a siloket isu idi ti nakaipasngayan ti taga-ugma a sibilisasion ti Insik ken ti narangrang-ay a rehion iti nasapa a pakasaritaan ti Insik. Nupay kasta, dagiti kankanayon a didigra ti layus ken dagiti panagbalbaliw ti dalan a pinataudan babaen ti agtultuloy a panagpangato ti Kaadalem ti karayan, a sagpamisan a nangatngato ngem ti lessad ti kaarrubana a kataltalunan ket nakagun-od kadagiti saan a magustuan a nagnagan ti "Ladingit ti Tsina" ken "Saplit dagiti Annak a Lallaki ni Han."

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Komision ti Koserbasion:Karayan Duyaw
* Karayan Duyaw  idiay Unibersidad ti Massachusetts Dartmouth
Baybay Karibe

Ti **Baybay Karibe** ket maysa a baybay ti Taaw Atlantiko a mabirukan kadagidiay tropiko ti Lumaud a hemisperio. Daytoy ket nabeddengan babaen ti Mehiko ken Tengnga nga Amerika iti laud ken abagatan a laud , iti amianan babaen ti Nalatlatak nga Antillas, iti daya babaen ti Basbassit nga Antillas, ken iti abagatan babaen ti Abagatan nga Amerika.

Ti intero a lugar ti Baybay Karibe, dagiti nadumaduma nga isla ti Akinlaud nga India, ken dagiti kaarrubana nga aplaya, ket ammo dagitoy a kas ti **[[Karibe]]**. Ti Baybay Karibe ket maysa kadagiti kadakkelan a baybay ken adda ti kalawa ti agarup a  2,754,000&nbsp;km² (1,063,000 kd. mi.). Ti kaadaleman a punto ti baybay ket ti Cayman a Kalasugan, a nagbaetan ti Is-isla ti Cayman ken Hamaika, iti 7,686&nbsp;m (25,220&nbsp;pié) a baba ti lessaad ti baybay. Ti Karibe nga pantar ket adda dagiti adu a golpo ken dagiti luek: ti Golpo ti Gonâve, Golpo ti Venezuela, Golpo ti Darién, Golfo de los Mosquitos, Golpo ti Paria ken Golpo ti Honduras.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
* Snyderman, Marty (1996) Pagsurota ti Maipapan ti Baybay a Biag: Karibe-Bahamas-Florida; panid 13-14, 19. Aqua Quest Publications, Inc. 
* Glover K., Linda (2004) Pangkarit ti Patingga tiTaaw: Ti Adienda para iti Tignay; page 9. Island Press. 
* Peters, Philip Dickenson (2003) Karibe WOW 2.0; panid 100. Islandguru Media. 
* Nairiego dagiti Raw-ang idiay karibe: Metolohia ti Ekonomiko a Panagipategan , World Resources Institute 2007.

## Dagiti akinruar a silpo

* Sentro para iti Naipasayaat a Panagadal ti Puerto Rico ken ti Karibe
Roald Amundsen

Ni **Roald Engelbregt Gravning Amundsen** (; 16 Hulio 1872&nbsp;–c. 18 Hunio 1928) ket maysa idi a Norwego nga eksplorador dagiti polar a rehion. Isu ket nangidaulo ti Antartika a ekspedision (1910-12) a panagduktal ti Abagatan nga Ungto idi Disiembre 1911 ken isu idi ti immuna a daulo ti ekspedision a (di nasupiatan) a nakaabot ti Amianan nga Ungto idi 1926. Isu ket ammo pay a kas ti immuna a nanglasat ti Amianan a laud a Pagnaan (1903-06). Isu ket napukaw idi Hunio 1928 bayat a nakibingbinglay a kas paset ti panagisalakan a mision. Ni Amundsen, a kaduana da Douglas Mawson, Robert Falcon Scott, ken Ernest Shackleton, ket nangruna idi a daulo ti ekspedision idi las-ud ti Natured a Panawen ti Antartika nga Eksplorasion.

## Paammo
;Nota

;Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo