Saan a selular a biag

Ti **saan a selular a biag** ket ti biag a rimsua nga awan ti selula nga estrukturana. Daytoy a panangibaga ket mangipagarup ti pilohenetiko a sientipiko a pannakaidasig dagiti birus a kas dagiti porma ti biag, ken kontrobresial daytoy a banag.

Ti naipagarup nga artipisial a biag, dagiti bukod nga agpataud a makina, ken dagiti simple unay a molekula a makabael iti bukod a panagpataud, a kas dagiti kristal, ket kadawyan dagitoy a saan a naikedkeddenga sibibiag. (Kiaten ti panangipalawag ti biag.)

Adda met dagiti biologo a dagiti napno nga organismo a sinsitio a kas "asellular" gapua ta dagitibagida ket aglaon kadagiti adu a tengnga a saan a naisina babaen dagiti kulanit ti selula, nupay kasta dagitoy a bedbed ti selula nga organismo addaan iti ruar ti sakup itidaytoy nga agdana nga artikulo.

## Pakasaritaan

Para kadagiti agarup a 100 a tawtawen, ti sientipiko a komunidad ket kankanayon a nagul-ulit a nagbalbaliw ti naumnong nga isipna no ania dagiti birus. Immununa dagitoy a nakitkita a kas dagiti sabidong, kalpasanna a kasla dagiti porma ti biag, kalpasanna dagiti biolohiko a kimiko, ken itan adu kadagiti sientista a nagpanpanunot a dagiti birus a rimrimsua iti pagbeddengan a nagbaetan ti kimiko ken biag: ti saan a nalawag a pagyanan a nagbaetan ti sibibiag ken saan a nabiag.

Ti banag ti biag nga *awan* ti selula nga estrukturana ket nabisita manen iti 2003 a pannakaduktal ti dakkel ken narikut a *[[Mimibirus]]* a kasintesado kadagiti protina. Daytoy a pannakaduktal ket mangisingasing ti posibilidad nga adda dagiti dadduma abirus a mabalin a nagbalbaliw manipud kadagiti nasapa a porma a mabalin a nawaya a makapataud kadagiti protina iti mangsangaili a selula. No kastoy, mabalin nga adad idi iti maysa a panawen a *maipapan ti birus* a dominio iti biag. Daytoy ket saan a nalawag a dagiti amina a bassit a birus ket nagtaud manipud kadagiti narikrikut a birus babaen ti panagpabassit ti henoma. Ti maipapan ti birus a dominio iti biag ket mabalin laeng kadagitinaisangayan a dakkel a birus a kas ti dadakkel a nukleositoplasmiko a birus ti DNA a kasla ti *Mimibirus*. Ti maysa nga adal ti 2012 ket mangisingasing a dagiti higante a birus, a kas dagiti *Mimibirus*, ket sabali a dominio iti biag, a kakuyogna dagiti tradisional a tallo iti eukarya, prokarya ken archaea, babaen ti panagadal tiagkupkupin nga estruktura tiprotina nga inaramid babaen dagiti birus. Ti panagadal ket nangikeddeng a dagiti higante a birus ket nagbalbaliwda manipud kadagiti narikrikut nga organismo iti nakarkaro a parasitiko a pormada, ken dagitoy ket antigo ti tinaudanda, a kakuyogna dagiti sabali pay a dominio.

Ti maipapan ti birus a bukod a panagaramid ket adda dagiti pagbanagan para iti panagadal ti taudan ti biag, a mangipabulod ti kinaagpayso iti hipotesis a ti biag ket nangrugi a kas ti bukod a panagaramid dagiti organiko a molekula.

## Birus

Iti panakisinnarita dagiti taksonomiko a dominio iti biag, dagiti panangibaga ti **Acytota** wenno **Aphanobionta** ket sappaminsan a naus-usar a kas ti nagan iti maysa a **[[birus|maipapan ti birus]]** a pagarian, dominio, owenno imperio. Ti maipada a nagan ti selular a biag ket ti Cytota. Dagiti saan a selular nga organismo ken ti selular a biag ket isudanto ti kangatuan nga agpang dagiti subdibision iti biag, bayat a ti biag a kas sibubukel ket maammuanto a kas dagiti organismo, Biota, Naturae, wenno Vitae. Ti Takson a Cytota ket mairamanto ti tallo a kaangtuan nga agpang kadagiti bukodna asubdibisionn, dagiti Dominio ti Bakteria, Archaea, ken Eukarya.

## Viroid

Dagiti viroid ket dagiti patoheno ti mula a buklen ti ababa agay-at ti nagtimbukel, maymaysa ti nginabras nga RNA nga awan iti abungot a protina a kadawyan kadagiti birus. Ti viroid nga RNA ket saan nga agkodigo para kadagiti protina.

## Kontrobersia

Ti immuna nga interesado kadagiti birus ket nangrugi manipud iti panakainaogda kadagiti sakit—ti balikas a "birus" ket addan kadagiti ramut iti Latin a panagibaga para iti "sabidong." Ti pannakaiyulogda kadagiti inerto a kimiko ket immay kalpasan idi 1935, idi ni Wendell M. Stanley ken dagiti kakuyogna, nga itan ket ti Unibersidad ti Rockefeller idiay Siudad ti New York, iti immuna a kristalisado a birus—ti mosaiko a birus ti tabako. Nakitada daytoy a binukel iti maysa a pakahe dagitinarikut a biokimiko ngem awan dagiti kammasapulan a sistema para kadagiti metaboliko nga annong, ti biokimiko a tignay iti biag. Ni Stanley ket nakibinningay ti Premio Nobel ti 1946 iti kimika-a saan nga iti pisiolohia wenno medisina-para iti daytoy nga obra.

Ti adu pay apanagsukisok babaen ni ken dagiti dadduma ket nangikeddeng a dagiti birus ket buklen dagiti nukleiko asido (DNA wenno RNA) a naabingotan iti maysa nga abungot ti protina a mabalin pay a mangibalay kadagiti maipapaan ti birus a protina a gapuanan ti inpeksion. Babaen ti daytoy a deskripsion, ti maysa a birus ket mabalin a kapadpadana ti agasmang ti kimika ngem ti maysa nga organismo.

Ti kasla nalaka a saludsod no dagiti birus ket sibibiagda, ket mangiparsua ti maysa a kammasapulan a parikut: Ania kadi ti husto a panangipalawag ti "biag?" Ti apag-isu a sientipiko a panangiplawag ti biag ket maysa a narigat a mabirukan a banag. (Kitaen ti panagipalawag ti biag.) Urayno dagiti birus ket karitenda dagiti bukod tayo a konsepto no ania ti kaibuksilan ti "sibibiag", dagitoy ket nangruna a kameng iti sapot iti biag. Iti kabukbukodan nga antigo nga ebolusionario a pakasaritaan dagiti birus, a napetsaan manipus ti nagtaudan ti selular a biag. Nabigbiganen a dagiti birus ket nagpapelda (ken agpappapel pay laeng ) ti nangruna nga makapabaro a papael iti ebolusion dagiti selular nga organismo. Kaaduan kadagiti ebolusionario a biologo ketmangkitkita kadagitibirus a kas nagtataud manipud kadagiti mangsangsangaili a gene a mabalin a nakatalaw itinagsangaili ken nakagunod ti protina nga abungot . Iti daytoy a panirigan, dagiti birus ket dagiti nakatalaw a mangsangsangaili a gene a nagbalwbaliw kadagiti parasitiko. Nge ti panagkitkita kadagiti birus a kas inanimato, dagitoy nga agsuksukimat ketmangikabil kaniada iti isu met laeg a kategoria kadagiti enbironmental mga impluensia.

## Dagiti nagibasaran