open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pagsasao a Kui (Indonesia)

Ti **pagsasao a Kui** ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea nga insasao babaen dagiti 4,240 a tattao manipud idi 2000 kadagiti nadumaduma nga enclave iti Isla Alor, Daya a Nusa Tenggara, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kula

Ti **pagsasao a Kula** (Kola) wenno **Lamtoka** (Lantoka), ammo pay  kas **Tanglapui**, ket ti pagsasao a Papuano ti Maluku. Dagiti dialekto ket ti maitutop a Kula, Kulatela, Watena, Kula Watena, Iramang, Larena, Sumang, Arumaka.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti ELAR iti [http://elar.soas.ac.uk/dep
Sasao a Tanglapui

Ti **sasao a Tanglapui** ket dagiti paris ti asideg nga agkabagian a sasao a Papuano, ti Sawila ken Kula, a naisasao idiay isla ti Alor, iti aplaya ti Timor idiay Indonesia. Bassitda laeng nga agsinnaranay a maawatan, ket etnikoda a naisangayan, Ti nagan a "Tanglapui" ket naus-usar iti aniaman kadagita pagsasao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sawila

Ti **pagsasao a Sawila**, wenno **Tanglapui**, ket ti pagsasao a Papuano ti Purpuro Alor. Dagiti dialekto ket ti maitutop a Sawila , Lona, Salimana, Lalamana, Sileba.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Blagar

Ti **pagsasao a Blagar** ket ti pagsasao a Papuan ti Isla Pantar iti Purpuro Alor ti Indonesia. Ti dialekto a **Tereweng** idiay Isla Teweweng iti aplaya ti Pantar ket sagpaminsan amatrattrato a kas naisangayan a pagsasao.

## Alpabeto
Ti pagsasao a Blagar ket addaan kadagiti 26 a letra (Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ww, Xx, Yy, Zz) ken dagiti dua a diptongo (ng ken sy).

Ti c, q, sy, x ken z ket naus-usar laeng a kas dagiti binulod a balikas ken dagiti ganganaet a nagan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Alpabeto ken panangibalikas
Pagsasao a Kafoa

Ti **pagsasao a Kafoa**, wenno **Jafoo**, ket ti pagsasao a Papuano ti Isla Alor idiay Purpuro Alor ti Indonesia. Ti nagan a "Kafoa" ket saan a bigbigen dagiti agsasao ket saan a nalawag no ania ti nagan nga inus-usarda.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Retta

Ti **pagsasao a Retta** (Reta) ket ti pagsasao a Papuano a naisasao kadagiti abagatan a bangir ti Is-isla Pula ken Ternate, iti pagbaetan ti Pantar ken Alor idiay Purpuro Alor ti Indonesia. Daytoy ket saan nga agsinnaranay a maawatan iti Blagar, a naisasao idiay amianan a bangir ti Isla Pula, ken saan a maikabagian iti Alores, a naisasao idiay amianan a bangir ti Ternate.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Wersing

Ti **pagsasao a Wersing**, ammo pay a kas **Kolana** manipud iti kangrunaan a dialektona, ket naisasao kadagiti naiwarwaris a pagtaengan iti likmut ti aplaya ti Alor idiay Indonesia. Uray no saan nga asideg a maikabagian, daytoy ket addaan kadagiti pannakaikapet iti kultura iti Tukudede iti kaarruba nga isla ti Timor.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Bunak

Ti **pagsasao a Bunak** (ammo pay a kas **Bunaq**, **Buna**', **Bunake**) ket ti pagsasao ti tattao a Bunak iti kabanbantayan a rehion ti tengnga a Timor, a nagudua iti politikal a pagbeddengan a pagbaetan ti Laud a Timor, Indonesia, a naipangpangruna iti Distrito ti Lamaknen ken Daya a Timor. Daytoy ket maysa kadagiti bassit idiay Timor a saan a maysa a pagsasao nga Austronesio, ngem imbes ket a kasla dagiti grupo ti pagsasao a Papuano iti Baro a Guinea. Daytoy ket kadawyan a naidasig iti pamilia ti pagsasao ti Trans–Baro a Guinea. Ti pagsasao ket napalikmutan babaen ti sasao a Malayo-Polinesio, kas iti Atoni ken ti Tetum.

Dagiti pangsandi ket kasla mangisilpo ti Bunak a kas as-asideg iti sasao nga Alor–Pantar, iti grupo a tinawtwagan ni Ross (2005) iti "Laud a Timor", ngem iti Papuano a sasao a Daya a Timor.  Dagiti nawaya a pangsandi ken dagiti pasakbay ti banag, nga agparang a mangitalinaay ti proto-Trans–Baro a Guinea a dual a pangsandi ti *-li, ket dagiti sumaganad:

:

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Arkibo ti ELAR iti Zapal, ti maysa a henero ti naisasao a literatura ti Bunaq Lamaknen
Pagsasao a Fataluku

Ti **pagsasao a Fataluku** (ammo pay a kas **Dagaga**, **Dagoda**', **Dagada**) ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti agarup a 30,000 a tattao iti etnisidad a Fataluku kadagiti akindaya a lugar ti Daya a Timor, a naipangpangruna iti likmut ti Lospalos ken ti maysa a dialektona daytoy, ti Oirata, ket naisasao idiay Kisar, Maluku idaiy Indonesia. Daytoy ket pagsasao a Papuano, ken mabalin nga iti pamilia a Trans–Baro a Guinea. Daytoy ket naikkan iti kasasaad iti maysa a nailian a pagsasao babaen ti batay-linteg.

## Kitaen pay
* Pagsasao a Rusenu
* Dagiti pagsasao ti Daya a Timor

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Proyekto ti Pagsasao a Fataluku 
* Website ti pagsasao a Fatalukue 
* Komunidad ken pagsasao a Fataluku iti listaan dagiti balikas ti Fataluku/Ingles ken Ingles/Fataluku 
* Listaan ti balikas ti Fataluku iti Batayn a Bokabulario ti Database ti Austronesio
* Dagiti material ti Fataluku ket mairamanda iti nawaya a maserrekan nga urnong ni Arthur Capell. (AC2) babaen ti Paradisec.
* Kankanata iti Fataluku ket mairamanda kadagiti urnong ni Ros Dunlop babaen ti Paradisec.
Pagsasao a Kaera

Ti **pagsasao a Kaera** ket ti pagsasao a Papuano ti Isla Pantar idiay Purpuro Alor ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Rusenu

Ti **pagsasao a Rusenu** ket ti kamaudian a naduktalan (2007), ken ti awanen a pagsasao a Papuano a dati a naisasao idiay Akindaya a Daya a Timor.
Dialekto a Makalero

Ti **Makalero** wenno **Maklere** ket ti dialekto ti Makasae nga insasao babaen dagiti 6,000 a tattao idiay Daya a Timor.

## Dagiti bilang
*unu – Maysa
*loloi – Dua
*lolitu – Talo
*faata – Uppat
*lima – Lima
*douhu – Innem
*fitu – Pito
*afo – Walo
*siwa – Siam
*ruru-u – Sangapulo
* ruu resi nu – Sangapulo ket maysa
* ruu resi loloi – Sangapulo ket dua
* ruu resi lolitu – Sangapulo ket tallo
* ruu resi faata – Sangapulo ket uppat
* ruu resi lima – Sangapulo ket lima

## Literatura
* Juliette Huber: *A grammar of Makalero – A Papuan language of East Timor*, LOT Utrecht 2011

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Makasae

Ti **pagsasao a Makasae** (ammo pay a kas **Makassai**, **Macassai**, **Ma'asae**, **Makasai**) ket ti pagsasao a Papuanonga insasao babaen dagiti agarup a 70,000 a tattao idiay akindaya a parte ti Daya a Timor, kadagiti distrito ti Baucau ken Viqueque, iti laud bassit ti Fataluku. Daytoy ket maysa kadagiti kaaduan ti agsasao a pagsasao a Papuano idiay Timor ken dagiti kaarruba nga isla.

## Literatura
* Juliette Huber: *A grammar of Makalero – A Papuan language of East Timor*, LOT Utrecht 2011

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Hupla

Ti **pagsasao a Hupla** ket ti pagsasao a Papuano ti Kabanbantayan ti Baro a Guinea ti Indonesia, kapada daytoy ti Akinbaba a Dani ti Grand Valley.

Ti Biblia ket naipatarusen iti pagsasao a Hupla.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Dani ti Grand Valley

Ti **pagsasao a Dani ti Grand Valley**, wenno simple laeng a **Dani**, maysa daytoy ti kaaduan nga agsasao a sasao a Papuano idaiy Baro a Guinea ti Indonesia. Ti tattao a Dani ket agtatengda idiay Ginget Baliem iti Akinlaud a Kabanbantayan.

Adu unay ti panaggigiddiat iti dialekto isu nga ikeddeng ti *Ethnologue* dagiti agsisina a kodigo kadagiti tallo a karuay:
*Akinbaba
*Tengnga wenno Sentrall, ammo pay a kas Tulem
*Akingngato
Ti Akinbaba a Dani ti Grand Valley ket aglaon kadagiti subdialekto ti Akinbaba a Grand Valley ti Hitigima (Dani-Kurima, Kurima), Akinngato a Bele, Akinbababa a Bele, Akinbaba a Kimbin (Kibin), ken aAkingngato a Pyramid. Ti Hupla, tradisional a naikeddeng a sabali a pagsasao, ket as-asideg iti Akinbaba a Grand Valley ngem kadagiti karuay iti tunggal maysa kaniada iti Dani ti Grand Valley.

i pagsasao a Dani ket maigiddiat laeng kadagiti dua a batayan a maris, ti *mili* para kadagiti nalamiis/nangisit a maris a kas ti asul, berde, ekn nangisit, ken *mola* para kadagiti nabara/napusasaw a maris a kas ti nalabbasit, duyaw ken puraw. Daytoy nga ugali ket mangaramid daytoy a makaay-ayo a pagobraan iti panagsukisok para kadagiti sikologo ti pagsasao, a kasni Eleanor Rosch, a mangsuksukisok iti hipotesis Whorf.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Silimo

Ti **pagsasao a Silimo**, ammo pay a kas **Wulik** wenno *South Ngalik*, ket ti pagsasao a Papuano ti Kabanbantayan ti Baro a Guinea ti Indonesia.

## Dagiti nagiabsaran
Pagsasao a Nedebang

Ti **pagsasao a Nedebang** ket ti pagsasao a Papuano a naisasao kadagiti purok ti Balungada ken Baulang iti akidaya a distrito ti Isla Pantar idiay Purpuro Alor tiIndonesia. Adda pay dagiti agsasao iti Nedebangidiay Air Panas, ti administratibo aparte ti Balungada ngem mabirukan iti 1&nbsp;km manipud iti nangruna a purok.

Nakaro a naisagmak a pagsasao ti Nedebang. Daytoy ket saanen a maus-usar a kas pagsasao iti inalldaw a pannakisinnarita, uraya iti uneg ti balay. Ti Indones wenno Alor Malay ket isu dagitoy ti kaaduan a maus-usar. Adda dagiti agtataeng iti Bolungada ket nalaingda pay nga agsao iti Tewa; ken adda pay dagiti agtataeng iti Air Panas ket makasao iti dialekto ti Baranusa iti pagsasao nga Alor (saan nga iyallilaw iti Alor Malay). Adda dagiti basbassit ngem 200 nga agsasao iti Nedebang ken dagiti kaubingan nga agsasao ket agtawenda iti 50.

## Nagan
Ti nagan a Nedebang ket adu a mabigbigan babaen dagiti agsasao, urayno adda met dagiti agkaykayat iti nagan a Klamu. Ti immuna anaibaga ket mangibaga ti maysa a tinaudan a purok a mabirukan iti kabanbantayan iti ngato ti lugar a pagtaengan itan dagiti agsasao. Daytoy a lugar ket naireporta kano a maus-usar pay laeng para iti panangmuyong ken para kadagiti tradisional a seremonia. Ti termino a Klamu rket mangibaga ti maysa a tribu (Indonesio ti *suku*). Ti tattao a Klamu ket immalisda manipud idiay Nedebang ken napanda idiay igid ti baybay sakbay idi wayawaya ti Indonesia, mabalin daytoy a dagiti tawen idi 1930. Adu a mangipapel ti relihion iti sosial ken dinamika ti lingguista iti rehion. Malaksid iti Air Panas, ti tattao ti Balungada ket Kristianoda, ken kaaduan dagiti agtataeng ket nagtaudda iti kaputotan a Klamu. Iti pannakaigiddiat, dagiti purok ti Baulang ken Air Panas ket Islamikoda ken aglaon kadagiti adu a populasion dagiti agsasao iti Austronesio nga immakar manipud idiay Baranusa. Isu a ti pagsasao ket agparang nga ad-adu nga agrangrang-ay idiay Balungada. Idiay ket agparang nga awan ti nakaro a pannakabingbingay ti dialekto iti kaunegan ti Nedebang.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Teiwa

Ti **pagsasao a Teiwa** (makunkuna a kas Tewa) ket ti maysa  asaan nga Austronesio, a pagsasao a Papuano a naisasao idiay Isla Pantar iti akindaya ngaIndonesia.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*
*Klamer, Marian. 2014. The Alor-Pantar languages: Linguistic context, history and typology. In Marian Klamer (ed.), The Alor-Pantar languages: His-  tory and typology. Berlin: Language Science Press. 5–53
Pagsasao nga Akinlaud a Pantar

Ti **pagsasao nga Akinlaud a Pantar**, ammo pay babaen iti nagan ti maysa a dialektona iti **Lamma**, ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay akinlaud a parte ti Isla Pantar idiay Purpuro Alor ti Indonesia. Ti Akinlaud a Pantar ket kaaduan a naisasao iti rehion babaen dagiti agarup a 10,000 nga agsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa
*Grimes, Charles E., Tom Therik, Barbara Dix  Grimes & Max Jacob. 1997. A guide to the people and languages of Nusa Tenggara. (Paradigma series B 1). Kupang, Indonesia: Universitas Kristen Artha Wacana and Alfa Omega Foundation.

## Dagiti akinruar a silpo
* Pagsasao nga Akinlaud a Pantar  
* Dagiti pagsasao ti Alor ken Pantar  
* ELAR archive of Dagiti material ti dokumentasion ti pagsasao nga Akinlaud a Pantar (Lamma)
Sasao a Timor–Alor–Pantar

Ti **sasao a Timor–Alor–Pantar** ket dagiti pagsasao a Papuano saan nga Austronesio) ti Timor, a naipangpangruna iti pagilian ti Daya a Timor, ken dagiti kaarruba nga isla.

## Dagiti pagsasao
Dagiti pagsasao a naipakpakita nga agkakabagianda, ngem adu dagiti saan nga asideg.
Ti sumaganad a konserbatibo a pannakaidasig ket manipud kada Ross (2005), Schapper et al. (2012), ken Holton et al. (2012).

* Pamilia a **[[Sasao a Daya  Timor|Daya Timor]]** (Oirata–Makasai)
*Bunak
* Pamilia nga **[[Sasao nga Alor|Alor-Pantar]]**
*Teiwa
*Nedebang
*Kaera
*Akinlaud a Pantar (Lamma)

Dagiti pagsasao a Bunak ken ti Alor–Pantar ket sagpaminsanda nga agkukuyog a nagrupgrupo a kas "Laud a Timor", bayat a ti Bunak ken Daya a Timor ket nagrupgrupoda a kas "Timor–Kisar".  Uray no ti sasao a Alor–Pantar ket nalawagda nga agkakabagian, kas met ti sasao a Timor–Kisar ken dagiti dua a grupo iti tunggal maysa kaniada, aginggana intono malpas ti aggigiddan a komparatibo nga obra iti amin dagiti pagsasao, saanto a nalawag no ti Bunak ket as-asideg iti Daya a Timor wenno iti Alor–Pantar, wenno ti Alor–Pantar ket maysa nga umiso a nodo.  Ti listaan a naited dita ngato ket konserbatibo, nga awanan iti ania man a di naipakita a grupgrupo.

Dagiti pangsandi ket:

:

Namatmati ni Ross (2005) a dagitoy ket mangipaltiing iti proto-Trans–Baro a Guinea ti Umuna ken maikadua a pangsandi ti tao ti *na, *ni, *ga, *gi, ken mabalin pay iti Trans–Baro a Guinea a dual/inklusibo iti *-pi-, ngem saan pay daytoy a naipakita iti pammaneknek dagiti lingguista, ken adu kaniada a makakita iti Trans–New Guinea a kas ad-adu a limitado a pamilia.

## Pakasaritaan ken pannakaidasig

Uray no ti heograpiko a kaasidegda, ti sasao a Papuano ti Timor ket saanda nga asideg nga agkakabagian, ken ti panangipakita ti pannakaikabagian a pagbaetan iti ania man kaniada ket narigat, malaksid ti nalawag a panagkabagian ti sasao nga Alor–Pantar kadagiti isla a kaarruba ti Timor.

Immuna nga insingasing ni Arthur Capell a ti sasao a Timor ket pamilia idi 1941, ken isu met ti inaramid da Watuseke ken Anceaux para iti Timor–Alor–Pantar idi 1973. isuda a dua a yunit ket nabingbingayda kadagiti kaudian a pannakaidasig, ngem ti kanungpalan a panagkaikabagianda ket kadawyan a naaw-awat.

Idi 1957 iinsilpo ni HKL Cowan ti sasao a Timor iti pamilia a Laud a Papuano. Nupay kasta, idi inpadakkel ni Stephen Wurm ti Trans–Baro a Guinea idi 1975, inkeddengna a ti Timor–Alor–Pantar ket maitagikua idiay, ken isilpona daytoy iti sasao nga Abagatan nga Ulo ti Billit iti sanga nga Abagatan nga Ulo ti Billit – Timor–Alor–Pantar iti dayta a pilo. Imbagbaga ni Wurm dagiti panagpapada iti Laud a Papuano, ti maysa a sabali a pamilia, ngem insingasingna a daytoy ket gapu ti impluensia a subestrato.

Indasig ni Ross (2005) ti Timor–Alor–Pantar iti sasao a Laud a Bomberai, dagiti dua a grupo a mangporma iti sanga iti kaunegan ti Laud a Trans–Baro a Guinea.

## Dagiti nagibasaran
*
Pagsasao nga Akinlaud a Dani

Ti **pagsasao nga Akinlaud a Dani**, wenno **Laani**, ket ti kaaduan ti agsasao a pagsasao a Papuano idiay Baro a GUinea ti Indonesia. Daytoy ket insasao babaen dagiti tattao a Lani idiay probinsia ti Papua. Dagiti tribu ti Ginget Swart ket tinawtawagan iti *Oeringoep* ken *Timorini* iti literatura manipud kadagiti tawen idi 1920, ngem dagita  nagan ket saanen a maus-usar.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Awera

Ti **pagsasao nga Awera** ket ti pagsasao a Tanap Dandanaw ti Irian Jaya, Indonesia. Daytoy ket naisasao iday daya a bangir ti Luek Geelvink, iti bugbugtong a purok nga addaan iti kaaduan nga agsasao iti Ansus.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Fayu

Ti **pagsasao a Fayu**, ammo pay akas *Sehudate*, ket ti pagsasao a Tanap Dandanaw ti Probinsia ti Papua, Indonesia nga insasao babaen dagiti agarup a 1400 a tattao a Fayu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Yali

Ti **pagsasao a Yali** (Yaly, Jalè, Jaly) ket ti pagsasao a Papuao ti Baro a Guinea ti Indonesia. Agtataeng dagiti tattao a Yali iti daya ti Ginget Baliem, idiay Akinlaud a Kabanbantayan.

Ti panaggigiddiat iti dialekto ket adu unay isu a ti *Ethnologue* ket mangikeddeng kadagit isabali a kodigo kadagiti tallo a karuay:
*Ti Pass Valley, ammo pay a kas Abendago, Amianan a Ngalik, ken Akinlaud a Yali; dagiti subdialekto ket ti Pass Valley, Landikma, Apahapsili.
*Ti Ninia, ammo pay a kas Amianan a Ngalik ken Akin-abagatan a Yali (Yali Selatan).
*Ti Angguruk, ammo pay a kas Akin-amianan a Yali.
Nupay kasta, gangani nga awan ammo iti daytoy a pagsasao. Uray dagiti pangsandi ket saan pay a napasingkedan tapno adda pakaibatayan ti panangidasig daytoy babaen ni Ross (2005).

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Kirikiri

Ti **pagsasao a Kirikiri** (Kirira), wenno **Faia** (manipud kadagiti dua a dialektona), ket ti pagsasao a Tanap Dandanaw ti Irian Jaya, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Biritai

Ti **pagsasao a Biritai** (Biri) ket ti pagsasao a Tanap Dandanaw ti Irian Jaya, Indonesia. Daytoy ket nanaganan manipud iti purok ti *Biri*.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Tanap Dandanaw

Ti **sasao a Tanap Dandanaw** ket ti bassit a pamilia ti sasao a Papuano. Tentatiboda idi nga ingrupo babaen ni Stephen Wurm iti sasao a Tor iti bukodna a singasing ti Trans–New Guinea.  Saan a nakabiruk ni Clouse (1997) ti ebidensia iti pannakaikapet ti sasao a Tor ken ingrupona ida iti sasao a Luek Geelvink. Indasig ni Malcolm Ross dagiti pagsasao a kas nawaya a pamilia.

## Pannakaidasig
Dagiti nodo ti agpang ti pamilia ni Wurm ket naikabil iti **napuskol** iti kladograma dita baba:

## Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi a kinonstrukto manen ni Ross para iti proto-Tariku ket,

:

Ti maitunos a pangsandi nga "I" ken "thou" ket dagiti proto–Daya a Tanap Danaw ti **a, *do,* ti Awera ti *yai, nai* (ti naududiket manipud iti **dai;* iyasping pay ti *e* "we"), ken ti Rasawa ti *e-, de-.* Saan a makibinningay ti Saponi kadagiti pangsandi iti pamilia a Tanap Dandanaw; pudno a dagiti pangsandina iti *mamire* "I, we" ken *ba* "thou" ket palagip iti proto–Daya nga Ulo ti Billit ti **meme* "we" ken **ba* "thou". Nupay kasta, makibinningay iti kagudua dagiti batayan a leksiko ken bokabulario ti Saponi iti Rasawa, ken inbati ni Ross iti pamilia ti Tanap Dandanaw aginggana intono malpas ti adu a panagsukisok. Ti pagsasao a Tause ket dati pay idi a naigrupo kadagiti grupo ti Tariku ti sasao a Tantanap Dandanaw.  Inyakar ni Ross daytoy iti Sasao a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani gapu iti batayan dagiti panagpapada ti pangsandi; ninamnamana a daytoy ket mangital-o iti ad-adu pay a panagsukisok.

## Ponolohia
Inbagbaga da Clouse ken Clouse (1993) nga adu kadagiti sasao a Tantanap ket makibinningayda kadagiti nadumaduma a saan a kadawyan a langa ti ponolohia. Bayat a ti sasao a Papuano ket kadawyan nga addaan kadagiti saan a basbassit a dua nga agpaagong a ponema, daytoy ket saan a kastoy a kaso para iti sasao a Tantanap Dandanaw. Ngem adda met dagiti agpaagong a ponetiko kadagiti kaaduan a sasao a Tantanap Dandanaw, saanda nga aggiddiat kadagiti maitunos a nabosesan a maipasardeng a panagsardeng. Ti Doutai, Sikaritai ken Obokuitai awananda pay kadagiti agpaagong a ponetiko. Iti pay maipatinayon, awan kadagiti pagsasao a Tantanap Dandanaw iti addaan iti likido a ponema.  Kinonstrukto manen  ni Clouse (1997) ti tinaudan ti Tantanap Dandanaw ti tipolohiko ti naisangayan nga imbentorio ti konsonante, nga intero a mangbukel kadagiti panagpasardeng, /p, t, k, b, d/.

Adu kadagiti pagsasao ket addaanda kadagiti nangato a nakonstrikto a (naprikatibo) paaweng; iti Doutai ken Kirikiri dagitoy ket mangbukel kadagiti naisina a ponema manipud iti /i/ ken /u/. Dagiti naiprikatibo a paaweng ket mabalin a kasla napadur-as manipud iti pannakaikkat ti sumagruno a konsonante.

## Dagiti nagibasaran

* 
* 
* 
*
Pagsasao a Kaiy

Ti **pagsasao a Kaiy** (Kai, Taori-Kei) ket ti pagsasao a Tanap Dandanaw ti Irian Jaya, Indonesia. 

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kwerisa

Ti **pagsasao a Kwerisa**, wenno **Taogwe**, ket ti gangani nga awanen a pagsasao a Tanap Dandanaw ti Irian Jaya, Indonesia.  Kaaduan dagiti tattao a Kwerisa ket nagsasaodan iti Kaiy, nga asideg a kabagianna.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Papasena

Ti **pagsasao a Papasena** ket ti pagsasao a Tanap Dandanaw ti Irian Jaya, Indonesia. Ireporta ti *Ethnologue* ti 23% ti pannakaipada ti leksiko iti Sikaritai, ti sabali a pagsasao a Daya a Tariku.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sikaritai

Ti **pagsasao a Sikaritai** (Sikwari) ket ti pagsasao a Tanap Dandanaw ti Papua, Indonesia. Daytoy ket nanaganan manipud iti purok ti *Sikari*. Dagiti dadduma pay a naganna ket ti *Aikwakai, Araikurioko, Ati, Tori, Tori Aikwakai.*

Ti Sikaritai, Obokuitai, ken Eritai ket mangbukelda iti rimpuok ti dialekto.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Duvle

Ti **pagsasao a Duvle** (Sikwari) ket ti pagsasao a Tanap Dandanaw ti Irian Jaya, Indonesia.

Dagiti sabali a panangiletra tinagan ket ti *Duvde, Duve, Duvele, Duvre.* Daytoy ket ammo pay a kas *Wiri*.

Ti naibatay iti Duvle a pidgin ket inus-usar dagiti agsasao iti Wano.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Iau

Ti **pagsasao nga Iau** (Iaw, Yau) wenno **Turu** ket ti pagsasao a Tanap Dandanaw ti Laud a Papua, Indonesia, nga insasao babaen dagiti 600 a tattao. Kaaduan dagiti agsasao ket monolingual, ken umad-adun dagiti bilangda. Dagiti dadduma a tattao iti lugar ti akinlaud a Tanap Dandanaw ket makasaoda iti batayan nga Iau. 

Dagiti dialekto ket Foi (Poi), Turu, Edopi (Elopi), ken maitutop a Iau; dagityo ket mabalin a makaanayen a naisangayan tapno maikeddengda a sabali a pagsasao.  Ti Foi ket naisasao idiay dakkel a Karayan Tariku (Karayan Rouffaer), ti Turu idiay Karayan Van Daalenr, ti maitutop nga Iau iti pagbaetan dagiti karayan, ken ti Edopi iti pagsasabtan dagitikarayan ti Tariku ken Kliki (Fou).

Ti sabali pay a nagan para iti pagsasao ket Urundi ~ Ururi. Ti Dosobou (Dou, Doufou) ket naisangayan a ti Edopi.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Foau

Ti **pagsasao a Foau**, ***Abawiri***, ammo pay a kas **Doa**, ket ti pagsasao a Tanap Dandanaw ti Irian Jaya, Indonesia.  

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Rasawa

Ti **pagsasao a Rasawa** ket ti pagsasao a Papuano ti Indonesia. Daytoy ket makibinningay iti kagudua ti batayan a bokabulariona iti pagsasao a Saponi, bngem saan analawag no agkabagianda.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Saponi

Ti **pagsasao a Saponi** ket ti maysa nga awanen a pagsasao a Papuano ti Indonesia. Daytoy ket nakibinningay ti kagudua iti batayan a bokabulariona iti pagsasao a Rasawa, ngem saan a nalawag no agkabagianda. Saan a nakibinningay ti Saponi kadagiti pangsandina iti pamilia a Tanap Dandanaw nga ayan a parte ti Rasawa; pudno a dagiti batayan a pangsandina iti *mamire* "I, we" ken *ba* "thou" ket palagip ti proto–Daya nga Ulo ti Billit iti *meme "we" ken *ba "thou".

## Dagiti nagibasaran
Sasao nga Amianan a Halmahera

Ti **sasao nga Amianan a Halmahera** ket ti pagsasao a Papuano ti Halmahera ken dagiti kaarruba nga isla ti Indonesia. Ti kaaduan nga ammo a pagsasao a Halmahera ket ti Ternate (50&nbsp;000 a patneng nga agsasao), ken isu daytoy ti rehional a lingua franca ken naikuyog ti Tidore, dagitoy idi ti pagsasao ti kasupiat a mediebal a pagarian ti Ternate ken Tidore iti  panagtagilako ti rekado.

## Pannakaidasig

Ti pannakaidasig a nausar ditoy ket ti bagi ni Voorhoeve 1988.

Managbaliw ti Laud a Makian, mabalin a gapu ti impluensi ati Austronesio. Daytoy ket naminsan idi a naigrupo iti pagsaao nga Austronesio.

Adda grado a panagsinnaranay a pannakaawat aiti pagbaetan ti sasao a  Galela–Tobelo, ken inkeddeng ni Voorhoeve 1988 nga isuda ket dialekto ti pagsasao a tinawtawagan iti *Amianan a daya a Halmahera*, ngem kaaduan dagiti agsasao ket ikeddengda a dagiti naisangayan a pagsasao. Inayon ti *Ethnologue* ti Kao, a mangidasig daytoy a kas Sahu ngem mangibagbaga a mabalin a marginal a dialekto ti Pagu.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sahu

Ti **pagsasao a Sahu** (Sa’u, Sahu’u, Sau) ket ti Papuano a pagsasao a Halmahera. Adu daytoy ti pannakausarna; dagiti dialekto ket ti Pa’disua (Palisua), Tala’i, Waioli, ken Gamkanora. Ti maikalima a dialekto, ti Ibu, ket naus-usar idi idiay asideg ti sabangan ti Karayan Ibu.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Laud a Papuano

Ti **sasao a Laud a Papuano** ket ti hipotetikal a pamilia ti pagsasao dagiti agarup a dua dosena a sasao a Papuano iti Peninsula Ulo ti Billit (Vogelkop wenno Peninsula Doberai) iti adayo nga akinlaud a Baro a Guinea ken ti isla ti Halmahera, nga insasao babaen dagiti agarup a 220,000 a tattao.

Ti kaaduan nga ammo a pagsasao a Laud a Papuano ket ti Ternate (50,000 a patneng nga agsasao), a daytoy ket rehional a lingua franca ken kakuyogna ti Tidore, dagitoy idi ti pagsasao ti kasupiat a mediebal a pagarian ti Ternate ken Tidore iti panagtagilako ti rekado

Thi lingguist anga Aleman a ni Wilhelm Schmidt ket immuna a nangisilpo ti sasao nga Ulo ti Billit ken Halmahera idi 1900. Idi 1957 insilpo pay ni HKL Cowan kaniada iti saan a sasao nga Austronesio ti Timor. Namatmati ni Stephen Wurm nga uray no adda dagiti tugot ti sasao a Laud a Papuano a mabairukan kadagiti pagsasao ti Timor, ken dagiti pay Aru ken Nalatak nga Andaman, daytoy ket gapu ti subestrato ken dagitoy a pagsasao ket nasken a maidasig a kas Trans–New Guinea, Austronesio, ken Andamanes.

## Pannakaidasig
Idi 2005, nagaramid ni Malcolm Ross ti tentatibo a singasing a ti sasao a Laud a Papuano ket mangporma ti maysa kadagiti tallo a sanga ti maysa a pamilia ti naipadakkel a Laud a Papuano a mangiraman pay ti isolado a pagsasao a Yawa (wenno bassit a pamilia), a dati a naikabil iti hipotetikal a pamilia ti Luek Geelvink, ken ti kabarbaro a naisingasing a pamilia ti Daya nga Ulo ti Billit – Sentani a kas ti maikatlo a sanga. Ti maitutop a Laud a Papuano ket maigiddiat manipud kadagitoy a sabali a naipadakkel a pamilia ti Laud a Papuano babaen ti kadda dagiti porma a kas ti *na* wenno *ni* para iti agmaymaysa a maikadua a persona a ("thou") pangsandi.

Ti panangidasig a maus-usar ditoy ket nagtaud kenni Wurm, ken nabaliwan tapno maipaltiing ti pannakaidasig ti Amianan a Halmahera ni Voorhoeve 1988. Ilasinna dagiti pannakabingbingay iti bukodna a panangidasig iti Papuano a kas *dagiti pamilia* (iti urnos ti sasao a Hermaniko), dagiti *stock* (iti urnos ti sasao nga Indo-Europeano), ken *pilo* (iti urnos ti sasao nga Aproasiatiko). Ti Laud a Papuano ket pilo iti daytoy a terminolohia.

Dagiti nodo ti agpang ti pamilia ni Wurm ket naipakita iti **napuskol** iti kladograma dita baba:

Saan a mangawat ti *[[Glottolog]]* wenno *[[Ethnologue]]* ti kinapudno ti singasing a Laud a Papuano.

Kaaduan dagiti pagsasao ti Daya a Nusa Tenggara ken Maluku ket agparangda nga addaan iti bassit a saan nga Austronesio nga impluensia.

## Dagiti nagibasaran

* 
* 

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano
*Sasao a Laud a Trans–Baro a Guinea
Sasao a Laud nga Ulo ti Billit

Ti **sasao a Laud nga Ulo ti Billit** ket ti bassit a pamilia ti saan unay nga ammo a sasao a Papuano a naisasao idiay Peninsula ti Ulo ti Billit] ti Baro a Guinea.

Ti Pamilia a Laud nga Ulo ti Billit ket ti nasayaat a naipalawag a pamilia dagiti innem a pagsasao a naisasao idiay akinlaud a patingga ti Peninsula ti Ulo ti Billit ti Baro a Guinea ken ti akindaya a parte ti isla ti Salawati iti kasumbangir ti akinlaud nga aplaya ti Ulo ti Billit.

## Dagiti pagsasao
* Seget–Moi:
**Seget
**Moi
* Abagatan a Laud nga Ulo ti Billit:
**Tehit (wenno Kaibus; ti kaaduan ti agsasao, nga addaan kadagiti 10,000 nga agsasao)
**Kalabra (asideg iti Tehit)
**Moraid,
* ?Kuwani

Ti *Kuwani* ket napasingkedan laeng manipud iti bugbugtong a listaan ti balikas, ngem daytoy ket nalawag a naisangayan.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kalabra

Ti **pagsasao a Kalabra** ket ti Pagsasao a Papuano iti Peninsula ti Ulo ti Billit ti Baro a Guinea. Daytoy ket kaasitgan iti Tehit.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Kuwani

ket ti saan anasayaat a napasingkedan a pagsasao a Papuao iti Peninsula ti ulo ti Billit ti Baro a Guinea. Daytoy ket napasingkedan laeng manipud iti bugbugtong a listaan ti balikas, ken ket eksakto a lokasionna ket di ammo. Inpagpagarup ada Smits ken Voorhoeve (1998) daytoy a kapada ti Kalabra, ngem adda dagiti adu a panaggigiddiat iti leksiko.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Nimboran

Ti **sasao a Nimboran** ket ti bassit a nawaya a pamilia ti sasao a Papuano ti panangidasig ni Malcolm Ross, daytoyen ket paset ti singasing a Trans–Baro a Guinea ni Stephen Wurm. Nupay kasta, idi nakonstrukto dagiti pangsandi ti  proto-Nimboran *(*genam* "I" ken *kom* wenno *komot* "thou"), awan unay ti pakaitunosanda kadagiti pangsandi ti Tran-Baro a Guinea iti **na* ken **ga.*

## Pannakaidasig
* Pamilia a **Nimboran**: Kemtuik–Gresi, Mlap, Mekwei, Nimboran

## Dagiti pangsandi
Dagiti kinonstrukto manen ni Ross a pangsandi para iti proto-Nimboran ket,

:

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Kemtuik

Ti **pagsasao a Kemtuik** (Kamtuk) ket ti pagsasao a Papuano ti Indonesia. Daytoy ket asideg iti Gresi.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mlap

Ti **pagsasao a Mlap**, wenno *Kwansu* (saanen a maus-usar), ket ti pagsasao a Papuano ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Nimboran

Ti **pagsasao a Nimboran** (Nambrong) ket ti pagsasao a Papuano ti Indonesia a kaaduan nga insasao babaen dagiti manakman. Dagiti ububbing a kaputotan ket agsasaodan iti Papuano a Malayo.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Galela

Ti **pagsasao a Galela** ket ti kaaduan ti agsasao a pagsasao a Papuano a naisasao idiay laud ti Baro a Guinea, nga addaan kadagiti 80,000 nga agsasao. Dagiti dialekto ket ti Kadai (41,000), Morotai (24,000), Kadina (10,000), ken Sopi (4,000). Ti kaasitgan a kabagianna ket ti pagsasao a Loloda.

Ti Galela ket naisasao idiay akindaya a bangir ti akin-amianan nga ungto ti isla ti Halmahera (idia distrito ti Galela ken kadagiti kaarruba a purok kadagiti distrito ti Tobelo ken Loloda), idiay Isla Morotai iti amianan, kadagiti isla ti Bacan ken Obi iti abagatan ti Halmahera, ken dagiti naiwarwaris a pagtaengan iti igid ti abagatan a laud nga aplaya. Amin ket adda idiay probinsia ti Amianan a Maluku ti Indonesia.

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti material iti Galela ket mairaman iti nawaya a maserrekan nga urnong ni Arthur Capell (AC2) a tinengngel babaen ti Paradisec.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Modole

Ti **pagsasao a Modole** ket ti Papuano a pagsasao a Halmahera ti Indonesia. Ti pagsasao ket naisasao kadagiti nadumaduma a purok iti rehion ti Kao idiay akin-amianan a peninsula ti isla ti Halmahera.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Pagu

Ti **pagsasao a Pagu**, nanaganan manipud kadagiti maysa a dialektona, ket ti Papuano a pagsasao a Halmahera ti Indonesia. Managbalbalw ti dialekto a Kao.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tobelo

Ti **pagsasao a Tobelo** (Indones: **Bahasa Tobelo**) ket ti pagsasao a Laud a Papuano a naisasao idiay akindaya nga isla ti Indonesia ti Halmahera ken kadagiti parte dagiti nadumaduma  a kaarruba nga isla.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Ternate

Ti **pagsasao a Ternate** ti akindaya nga Indonesia ket naipatengnga iti isla ti Ternate ngem naisasao pay kadagiti kaarruba a lugar a kas ti Kayoa, ti Is-isla Bacan, Halmahera, ken dagiti dadduma a lugar ti Amianan a Maluku. Daytoy ket inus-usar idi ti Sultanato ti Ternate, a naindayegan iti papelna iti panagtagilako ti rekado.

Ti Ternate ket pagsasao a Papuano a kas saan a maipada kadagiti pagsasao a naisasao iti kaaduan ti Indonesia, a maitagikua iti pamilia ti pagsasao nga Austronesio. Daytoy ket maikabagian kadagiti pagsasao a naisasao idiay Peninsula ti Ulo ti Billit iti Papua.

Daytoy ket asideg a kabagian ti pagsasao a Tidore, a naisasao idiay Tidore, ti akin-abagatan a kaarrubana nga isla.

Daytoy a pagsasao ket naisangayan iti *Ternate a Malayo*, a karuay daytoy ti pagsasao a Malayo. Kaaduan dagiti agtattaeng iti Ternateket agus-usarda iti pagsasao a Ternate a kas ti umuna a pagsasaoda ken agus-usarda iti Ternate a Malayo para iti inter-etniko wenno pannakisinnarita iti panagtagilako.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tidore

Ti **pagsasao a Tidore** ket ti pagsasao a naipangtengnga idiay isla ti Tidore, ngem naisasao pay iti kaarruba a Halmahera. Daytoy ket pagsasao a Papuano ken saan a kas dagiti kaaduan a pagsasao idiay  Indonesia a maitagikua iti pamilia nga Austronesio. Daytoy ket kapada ti pagsasao a Ternate ken agparang a maikabagian kadagiti pagsasao ti Peninsula ti Ulo ti Billit, Papua.

Daytoy ket asideg a kabagian ti pagsasao a Ternate.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Laud a Makian

Ti **Laud a Makian** (ammo pay a kas **Moi**) ket ti kaaduan a managbalbaliw a sasao a Papuano ti Halmahera. Daytoy ket naisasao idiay aplaya ti asideg ti Isla Makian, ken idiay akinlaud a kagudua iti dayta nga isla. Daytoy ket nakaro a naimpluensiaan babaen ti maysa a pagsasao nga Austronesio wenno dagiti pagsasao, ken naidasig idi a kas Austronesio, a kas ti pagsasao a Daya a Makian (Taba) a kasta pay laeng ita. Ti ababa a deskripsion ti pagsasao ket mabalin a mabirukan iti Voorhoeve (1982).

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao nga Abun

Ti **pagsasao nga Abun**, ammo pay a kas **Yimbun**, **A Nden**, **Manif**, wenno **Karon**, ket ti pagsasao a Laud a Papuano ti Baro a Guinea. Daytoy ket saan nga asideg a kabagian iti ania man a pagsasao, ken uray no inkeddeng ni Ross (2005) iti pamilia a Laud a Papuano, a naibatay kadagiti pannakaipada kadagiti pangsandi, ti *Ethnologue* ken *Glottolog* ket ilistada daytoy a kas isolado a pagsasao.

Ti  Abun ket addaan idi kadagiti tallo a tono ti leksiko, ngem dua leng dagiti maammuan itan a kas dagiti bassit a paris ken uray dagitoy ket mabirukan iti limitado a bokabulario. Isu a ti Abun ket makunkuna a makapukpukaw iti tonona gapu iti panagbaliw iti lingguistika.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti wadan ti Abun manipud iti Global Recordings Network
* Sasao nga Abun iti TransNewGuinea.org
Sasao a Hatam–Mansim

Ti **Hatam–Mansim** ket ti bassit a pamilia ti pagsasao ti Baro a Guinea, a buklen dagiti dua a pagsasao:
*Hatam
*Mansim (Borai)

Tentatibo nga indasig ni Ross (2005) ti Hatam a kas sanga ti pamilia a Laud a Papuano, a naibatay kadagiti pannakaipada dagiti pangsandi (saanna nga inkeddeng ti Mansim), ngem ti *Glottolog* ket agtultuloy a mangilista ti Hatam–Mansim a kas maysa a nawaya a pamilia.  Iti panagsurot kenni Reesink (2002), ilista ti *Glottolog* ti Mansim a kas naisangayan a pagsasao manipud iti Hattam: "dagiti panangiyasping kadagiti daan a listaan ti balikas (a kas ti von der Gabelentz & Meyer 1882) ket makasagana a mangkompirmado daytoy a paggiddiatan."

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao nga Amberbaken

Ti **pagsasao a Amberbaken**, wenno **Mpur** (ammo pay a kas *Kebar, Ekware,* and *Dekwambre*), ket ti managbalbaliw a pagsasao ti Baro a Guinea. Daytoy ket saan nga asideg a kabagian iti ania man a pagsasao, ken uray no tentatibo nga inkeddeng ni Ross (2005) daytoy iti sasao a Laud a Papuano, a naibatay kadagiti pannakaipada dagiti pangsandi, ti *Ethnologue* ken *Glottolog* ket ilistada daytoy a kas isolado a pagsasao. Ti Amberbaken wenno Mpur ket addaan iti narikut a sistema ti tono nga agraman kadagiti 4 a leksikal a tono ken maysa pay a maipatinayon a sukog ti tono a kompuesto dagiti dua a leksiko. Ti sistemana iti tono ket mabalin a kapada ti asideg a sasao nga Austronesio ti Mor ken Ma'ya.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti material ti Karnai ket mairaman kadagiti nawaya a maserrekan nga urnong ti AC1 ken CVL1 a tinengngel babaen ti Paradisec.

## Adu pay a mabasbasa
*
Pagsasao a Maybrat

Ti **pagsasao a Maybrat** (ket ti pagsasao a Papuano nga insasao babaen dagiti tattao nga Ayamaru ken Karon Dori ti Rehensia ti Maybrat idiay Peninsula ti Ulo ti Billit ti Baro a Guinea. Ti dialekto nga Ayamaru ket naisasao kadagiti adu a purok iti likmut ti Dandanaw Ayamaru. Daytoy ket adayo laeng a kabagian dagiti sabali a pagsasao, ken makibinningay iti 10% itibokabulariona kadagiti kaasitgan a kaarrubana (malaksid iti kapadana unay a Karon Dori), ngem mabalin daytoy a parte ti pamilia a Laud a Papuano.

Dagiti nadumaduma a pannakailetra ti nagan ti pagsasao ket mairaman ti Majbrat, Mey Brat, ken Brat. Dagiti dadduma a nagan ket mairaman ti Atinjo ken Maite.

## Dagiti akinruar a silpo
* Ti Paradisec ket addaan iti maysa a nawaya a maserrekan nga urnong iti pagsasao a Mai Brat (CVL1)

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia
* Ti "Maybrat" iti World Atlas of Language Structures
* Philomena Hedwig Dol.  *A grammar of Maybrat: a language of the Bird's Head Peninsula, Papua Province, Indonesia*.  Canberra: Pacific Linguistics, 2007.  
*
Pagsasao a Hattam

Ti **pagsasao a Hattam** (mailetra pay a kas *Hatam, Atam*) ket ti managbalbaliw a pagsasao ti Baro a Guinea. Malaksid iti Mansim (Borai), ti dati a nailista a kas dialekto, daytoy ket saan nga asideg akabagian iti ania man a pagsasao, ken uray no tentatibo nga inkeddeng ni Ross (2005) daytoy iti sasao a Laud a Papuano, a naibatay kadagiti pannakaipada kadagiti pangsandi, ti *Ethnologue* ken *Glottolog* ket ilistada daytoy a kas isolado a pagsasao wenno bassit a nawaya a pamilia.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Mansim

Ti **pagsasao a Mansim**, ammo pay a kas **Borai**, ket ti pagsasao ti Baro a Guinea nga asideg a kabagian ti Hattam. Manipud idi 2010 adda dagiti mabalin a 50 a manakman nga agsasao.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Daya nga Ulo ti Billit

Ti **sasao a Daya nga Ulo ti Billit** ket mangporma ti pamilia ti pagsasao dagiti tallo a pagsasao iti "Peninsula ti Ulo ti Billit" iti akinlaud a Baro a Guinea, nga insasao laeng babaen dagiti 20,000 a tattao.

Inlasin ni Stephen Wurm dagiti subdibision iti panangidasigna a Papuano a kas *dagiti pamilia* (iti urnos iti sasao a Hermaniko), *dagiti stock* (iti urnos iti sasao nga Indo-Europeano), ken *dagiti pilo* (iti urnos ti hipotesis a Nostratiko). Ti Daya nga Ulo ti Billit ket stock iti daytoy a terminolihia. Ti pagsasao a saan a maikabagian iti ania man a sabali iti agpang ti pamilia, a kas ti Griego iti kaunegan ti Indo-Europeano, ket matawaganto iti maysa nga isolado iti daytoy nga isbangan.

## Pannakaidasig
Stock ti **Daya nga Ulo ti Billit** (3 a pagsasao)
*Isolado a *[[Pagsasao a Mantion|Mantion (Manikion)]]*
*Pamilia a **Meax**: Meax, Meninggo (Moskona)
*? *[[Pagsasao a Saponi|Saponi]]* (maisuppiat nga ebidensia)

## Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi a kinonstrukto manen ni Ross para iti proto-pagsasao ti pamilia ket:

:

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mantion

Ti **pagsasao a Mantion** (**Manikion**), ammo pay a kas *Sougb* wenno *Sogh*, ket ti pagsasao a Papuano iti pamilia ti pagsasao a Daya nga Ulo ti Billit a naisasao idiay Daya nga Ulo ti Billit, iti daya ti Meyah, iti abagatan ti Manokwari.  Daytoy ket buklen dagiti uppat a dialekto ken insasao babaen dagiti agarup a 12,000 a tattao.

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
* Dagiti material iti Mantion ket mairaman iti nawaya a maserrekan nga urnong da Arthur Capell (AC1) ken Bert Voorhoeve (CLV1) a tinengngel babaen ti Paradisec.
Pagsasao a Meax

Ti **pagsasao a Meax** (**Meyah**) ket ti pagsasao a Papuano iti amianan nga aplaya ti Papua, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani

Ti **sasao a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani** ket mangporma ti pamilia ti sasao a Papuano nga insingasing babaen ni Malcolm Ross a mangitipon dagiti pamilia ti Daya nga Ulo ti Billit ken Sentani kadagiti isolado a pagsasao a Burmeso. Ti Sentani ket sanga idin ti singasing ni Stephen Wurm para iti Trans–Baro a Guinea. Daytoy ket addaan iti pannakaipada iti leksiko iti sasao nga Asmat–Kamoro, ngem saan a namatmati ni Ross a makaipakita dagitoy iti henelohiko a pannakaikabagian.

Inraman pay ni Ross ti saan a naidasig a Tause, ngem gapu laeng daytoy iti panangiregget ti panagsukisok imbes a kas serioso a singasing.

Ti sasao a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani, a maikuyog iti sasao a Laud a Papuano ken ti isolado a Yawa, ket mangporma iti parte ti tentatibo a singasing para iti maysa a pamilia ti Naipaatiddog a Laud a Papuano. Maisaluminada manipud iti pamilia a Laud a Papuano iti kaadda dagiti porma a kas ti *ba* wenno *wa* para iti pangsandi ti singular a maikadua a persona ("thou").

## Pannakaidasig
Ikaykaysa ti Daya nga Ulo ti Billit – Sentani kadagiti dua a grupo nga inkabil ni Wurm iti agpang iti pamilia, ken maysa wenno dagiti dua nga isolado.

Ti Tause ket nasaysayaat a maikeddeng a di maidasig. Indasig ni  Clouse (1997) daytoy akas maysa a pagsasao a Tanap Dandanaw, ngem dagiti pangsandina ket saanda a nasayaat kapada. Inraman daytoy ni Ross ditoy tapno maparegget ti ad-adu a panagsukisok. Ti Saponi ket makibinningay iti kagudua iti batayan a leksiko ti bokabulario iti Rasawa, ngem dagiti pangsandi ket kapada iti Daya nga Ulo ti Billit.

## Dagiti pangsandi
Dagitoy a pamilia ket saanda a makibinningay iti kadawyan a bokabulario, ken naisilpoda laeng babaen kadagiti pangsandida. Dagiti pangsandi a kinonstrukto manen ni Ross para kadagiti proto-pamilia ket ti,

;Sentani
:

;Daya nga Ulo ti Billit
:

Maitunos ti Burmeso ken Tause kadagiti umuna ken maikadua a singular a pangsandi:
*Burmeso *da (de-), ba (be-)*
*Tause *di, ba*

Maitunos ti Saponi iti umuna a persona ken maikadua a singular:
*Saponi *mamire* "I, we", *ba* "thou".

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Sentani

Ti **sasao a Sentani** ket mangporma ti pamilia ti pagsasao iti igid ti baybay a Papua ti Indonesia idiay asideg a pagbeddengan ti Papua Baro a Guinea.  Ti Sentani ket sanga idin ti singasing ni Stephen Wurm para iti Trans–Baro a Guinea.  Dagiti pagsasao ket addaan kadagiti pannakaipada iti leksiko iti sasao nga Asmat–Kamoro, ngem saan a namatmati ni Ross (2005) a dagitoy ket makaipakita ti henelohiko a pannakaikabagian, ken imbes ket nga insingasingna a makaikabagianda iti sasao a Daya nga Ulo ti Billit.

## Pannakaidasig
Stock a **Sentani** (3 a pagsasao)
*Demta
*Maitutop a Sentani: Sentani, Nafri, Tabla (Tanah Merah)

## Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi a kinonstrukto manen ni Ross para iti proto-pamilia ket ti:

:

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Sentani

Ti **pagsasao a Sentani** wenno **Buyaka** ket ti pagsasao a Papuano ti Papua, Indonesia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo
*
*Dagiti  para iti Sentani ket magun-od manipud iti Kaipuleohone
Pagsasao a Sumeri

Ti **pagsasao a Sumeri** wenno *Sumerine* (maysa kadagiti dua a sasao a Papuano nga ammo pay a kas **Tanah Merah**) ket ti pagsasao a naisasao idiay Peninsula Bomberai babaen dagiti agarup a sangaribu a tattao.

## Pannakaidasig
Iti panangidasig ni Malcolm Ross (2005), ti Sumeri ket mangporma ti maysa a nawaya a sanga ti pamilia a Trans–Baro a Guinea.  Daytoy ket naisilpo pay idin iti sasao a Mairasi, ngem dagita ket saanda a makibinningay kadagiti pangsandi ti Trans–Baro a Guinea ti Sumeri. Dagiti pangsandi ket:

:

Awan dagiti maika-3 a personal a pangsandi, ti adda laeng ket dagiti demonstratibo.  Dagiti pangsandi ket agparangda a mangipaltiing iti pTNG *na 1sg, *ga 2sg, ken *gi 2pl.

## Kitaen pay
*Sasao a Mairasi

## Dagiti nagibasaran

*
Sasao a Mairasi

Ti **sasao a Mairasi** ket ti bassit a nawaya a pamilia ti sasao a Papuano iti panangidasig ni Malcolm Ross, a parte idin ti singasing ti Trans–Baro a Guinea ni Stephen Wurm.

## Pannakaidasig
Ti sasao a Mairasi ket nalawagda nga agkakabagian.

* Pamilia a **Mairasi**: Semimi, Mer, Mairasi, Akin-amianan a daya a Mairasi

Saan a mabalin a maisilpo ti Mairasi kadagiti sabali a pamilia babaen dagiti pangsandina. Nupay kasta, isilpo ni Voorhoeve (1975) iti pagsasao a Sumeri (Tanah Merah) iti  pamilia a Trans–Baro a Guinea, ken nasken pay ti ad-adu a panagsukisok.

## Dagiti pangsandi
Dagiti pangsandi a kinonstrukto manen ni Ross para iti proto-Mairasi ket,

:

## Kitaen pay
*Sasao a Papuano

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Semimi

Ti **pagsasao a Semimi**, wenno *Luek Etna*, ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay probinsia ti Papua ti Indonesia.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Mairasi

Ti **pagsasao a Mairasi** (ammo pay a kas **Faranyao** ken **Kaniran**) ket ti pagsasao a Papuano idiay Peninsula Bomberai ti Papua, Indonesia.

Mabalin a naiduma a pagsasao ti Amianan-akindaya a dialekto.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Burmeso

Ti **pagsasao a Burmeso**, ammo pay a kas **Taurap**, ket insasao babaen dagiti agarup a 300 a tattao iti igid ti tengnga ti Karayan Mamberamo idiay probinsia ti Papua, Indonesia. Daytoy ket mangporma ti sanag ti pamilia ti Daya nga Ulo ti Billit – Sentani ni Malcolm Ross, ngem naikeddengen nga isolado a pagsasao babaen ni Stephen Wurm.

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tabla

Ti **pagsasao a Tabla** (maysa kadagiti dua a sasao a Papuano nga ammo pay a kas **Tanah Merah**) ket naisasao idiay aplaya ti Luek Tanahmerah, idiay asideg ti Jayapura, iti akin-amianan a Papua (Indonesia).

## Dagiti nagibasaran
Pagsasao a Tause

Ti **pagsasao a Tause**, ammo pay a kas **Doa** wenno **Darha**, ket ti saan a nasayaat nga ammo a pagsasao a Papuano ti Indonesia nga insasao babaen dagiti agarup a 350 a tattao. Dagiti Tause naipayammoda laeng iti ruar a lubong idi 1982. Ti pagsasaoda ket adun a nairepreporta a maikabagian iti kaarruba a sasao a Tanap Dandanaw; nupay kasta, daytoy a panangikeddeng ket naibatay laeng iti bassit nga ebidensia. Iti kamaudian inkabil ni Malcolm Ross ti Tause iti bukodna a pamilia a Daya nga Ulo ti Billit  – Sentani, a maikuyog ti sabali nga isolado apagsasao ken dagiti dua a bassit a pamilia, ngem daytoy ket nairegget laeng babaen ti maysa a panangipadas iti ad-adu pay a panagsukisok ngem iti pudno a tunton ti pannakaikabagian.

## Dagiti nagibasaran

*
Pagsasao a Saweru

Ti **pagsasao a Saweru** ket ti asideg a kabagian ti Yawa ti tengnga nga Isla Yapen idiay Luek Geelvink (Cenderawasih), Indonesia, ken daytoy ket sagpaminsan a naikedkeddeng a dialekto. Daytoy ket naisasao idiay Isla Serui.

Saan a ka sti Yawa, awanan ti Saweru iti maysa nga enklusibo-ekslusibo a pannakaisalumina para iti umuna a tao nga ad-adu ngem maysa a pangsandi. Ti Saweru ket addaan iti *amai* ‘dakami’, bayat a ti Yawa addaan iti *ream* ‘dakami (ekslusibo)’ ken *wam* ‘dakami (enklusibo)’.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay mabasbasa
*Donohue, Mark n.d. *Saweru phonology and orthographic guide*. Unpublished ms, Department of Linguistics, The University of Sydney.
*Donohue, Mark n.d. *The variable foot in Saweru*. Unpublished ms, Department of Linguistics, The National University of Singapore.
*Ayeri, Alfons and Mark Donohue. n.d. *Yafan (Saweru) Word List*. Unpublished ms, University of Sydney.
Pagsasao a Yawa

Ti **pagsasao a Yawa** (Yava) ket ti pagsasao a Papuano ti tengnga ti Isla Yapen idiay Luek Geelvink (Cenderawasih), Indonesia. Dagiti sabali anagan ket ti Iau (saan nga iyallaliw iti pagsasao nga Iau), Mantembu, Mora, Turu, ken Yapanani.

## Dagiti nagibasaran
Sasao a Naipadakkel a Laud a Papuano

Ti **sasao a Naipadakkel a Laud a Papuano** ket ti pamilia ti pagsasao a tentatibo nga insingasing iti panangidasig iti sasao a Papuano ni Malcolm Ross. Daytoy ket mangiraman iti sasao a Laud a Papuano ti isla ti Indonesia ti Halmahera ken ti Peninsula ti Ulo ti Billit iti adayo nga akinlaud a Baro a Guinea; ti isolado a pagsasao a Yawa (wenno bassit a pamilia) iti Isla Yapen idiay Luek Cenderawasih (Geelvink), ti Baro a Guinea ti Indonesia (dati a naikabil iti hipotetikal a pamilia ti Luek Geelvink), ken ti kabarbaro a naisingasing a pamilia ti Daya nga Ulo ti Billit – Sentani a naiwarwaris iti ballasiw iti akin-amianan a Baro a Guinea ti northern Indonesia.

Ti sasao a Naipadakkel a Laud a Papuani ket naipalawagda babaen dagiti sapasap nga umuna a persona pangsandi: ti *da* wenno *di* para iti singular ("I"), ken *m-* para iti eksklusibo ("we"), a mabirukan kadagiti amin a sanga dagiti tallo a konstituente dagiti pamilia malaksid ti isolado nga Amberbaken iti kaunegan ti maitutop a Laud a Papuano.

Dagiti pamilia a naisilpo kadagitoy a naduamduma a singasing ket isu dagitoy ti,

***[[Sasao a Laud a Papuano|Laud a Papuano]]**
***[[Sasao a Yawa|Yawa]]**
***[[Sasao a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani|Sasao a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani]]**

## Dagiti pangsandi
Ti pronominal nga ebidensia a mangisilpo kadagitoy a pamilia ket napigpigsa ngem ti ebidensia para iti panangidasig ti Borai-Hattam a kas Laud a Papuano. Dagiti nagsruna pangsandi ket ti "I", "thou", ken "we" (eksklusibo).

:

Amin dagitoy ket addaan iti porma iti **d* para iti "I" ken **m* para iti "we". (Kaaduan dagiti porma ti Yawa ti "we" ket addaan pay iti *m,* a kas ti *imama,* ngem adumadumada unay para iti maysa a nalaka a panagkonstrukto manen.) Ti EBH-Sentani ken Yava ket addaanda kadagiti bilabial para iti "thou".

## Dagiti nagibasaran

*