Bantay

Papeles:Himalaya annotated.jpg|thumb|right|Ti kabambantayan ti Himalaya nga adda ti Bantay Everest
rect 58 14 160 49 Chomo Lonzo
rect 200 28 335 52 Makalu
rect 378 24 566 45 Bantay Everest
rect 188 581 920 656 Tibetano a Banak
rect 250 406 340 427 Karayan Rong
rect 333 149 409 186 Changtse
rect 550 284 677 303 Glasier Rongbuk
rect 478 196 570 218 Amianan a Sanguanan
rect 237 231 346 267 Glasier Daya Rongbuk
rect 314 290 536 309 Amianan a kolado a bakrang a dalan
rect 531 79 663 105 Lhotse
rect 582 112 711 130 Nuptse
rect 603 232 733 254 Abagatan a Kolado a dalan
rect 716 165 839 206 Gyachung Kang
rect 882 147 967 183 Cho Oyu
rect 1 1 999 661 
desc bottom-left


Ti **bantay** ket maysa a dakkel a porma ti daga a gumay-at ti ngato dagiti naipalawlaw a daga iti maysa a napatingaan a lugar a kadawyan iti porma ti maysa a pantok. Ti bantay ket sapasap a napadpadsok ngem ti maysa a  **[[turod]]**. Dagiti bantay ket naporma babaen dagiti tektoniko a puersa wenno bulkanismo. Dagitoy a puersa ket lokal a makaipangato ti rabaw ti daga babaen ti sumurok a . Dagiti bantay ket in-inutda a manurunor babaen dagiti tignay ti karayan, kondision ti tiempo, ken dagiti glasier. Adda dagiti bassit a bantay a naipaadayo kadagiti pantok, ngem kaaduan ket rumsua kadagiti dakkel a kabambantayan.

Ti katayagan a bantay iti Daga ket ti Bantay Everest idiay Himalaya ti Asia,a ti pantokna ket  ti ngato ti natimbeng a lesaad ti baybay. Ti katayagan nga ammo a bantay iti Sistema a Solar ket ti Olympus Mons idiay planeta ti Marte iti .

## Panangipalawag
Awan ti unibersal a panangipalawag iti bantay. Ti kangato, tomo, tallo a dimension a representasion ti langa ti daga, kapadsok, pannakabaet ken panagtultuloy ket nausar a kas kriteria para iti panangipalawag iti bantay. Iti Ingles a Diksionario ti Oxford ti bantay ket naipalawag a kas "ti natural kangato ti rabaw ti daga a kellaat a ngumato iti adu wenno bassit manipud iti kaarrubayan a lessaad ken makagun-od iti a maysa nga altitud a, relatibo iti kadenna a kangato, ket nakangayngayed wenno nalatak."

No man ti langa ti daga ket matawagan iti bantay ket mabalin nga agdepende iti lokal a panagusar. Ti kangatuan a punto sidiay San Francisco, California, ket tinawtawagan iti Bantay Davidson, uray pay no ti katayagna iti , a mangaramid daytoy a duapulo a kadkadapan a basbassit iti kababa para iti bantay babaen ti kadagiti panangikeddeng ti Amerika. Iti pay maipada, ti Bantay Scott iti ruar ti Lawton, Oklahoma ket  manipud iti babana aginggana ti kangatuan a punto. Ti *Diksionario ti Pisikal a Heograpia* ti Whittow ket nangibagbaga nga *"Adda dagiti turay a mangikeddeng a ti kalatak iti ngato ti 600&nbsp;m (2,000 ft) a kas banbantay, dagiti adda iti baba ket naibagbaga a kas dagiti turod."*

Idiay Nagkaykaysa a Pagarian ken idiay Republika ti Irlanda, ti bantay ket kadawyan a naipalawag a kas ti ania man a pantok iti saan a basbassit 2,000 kadkadapan (wenno 610 metmetro) iti katayag, bayat a ti opisial a panangipalawag ti bantay ti gobierno ti Nagkaykaysa a Pagarian, para iti panggep ti panagserrek, ket ti pantok ti 600 metmetro wenno nangatngato. Iti pay maipatinayon, adda dagiti panangipalawag a mangiraman ti kammasapulan a topograpikal a prominensia, ken kadawyan ti . Bayat ti kapautan, ti Estados Unidos ket ipalawagna ti bantay a kas ti  wenno nataytayag. Ti amia man a maipada a porma ti daga nga ab-ababa ngem iti daytoy a katayag ket maikeddeng a turod. Nupay kasta, ita nga aldaw, ti United States Geological Survey (USGS) ket nangikeddeng a dagitoy a termino ket awanan kadagiti teknikal a panangipalawag idiay Estados Unidos.

Ti panangipalawag ti Enbironmental a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti "kabambantayan nga enbironmento" ket mangiraman ti ania man kadagiti sumaganad:
*Kangato ti saan a basbassit ngem ;
*Kangato ti saan a basbassit ngem , nga addaan iti arisadsad ti ad-adu ngem 2 gradgrado;
*Kangato ti saan a basbassit ngem , nga addaan iti arisadsad ti ad-adu ngem 5 gradgrado;
*Kangato ti saan a basbassit ngem , nga addaan iti  a sakup ti kangato iti uneg ti .
Ti panagusar kadagitoy a panangipalawag,dagiti bantay ketsakupenda ti 33% iti Eurasia, 19% iti Abagatan nga Amerika, 24% iti Amianan nga Amerika, ken 14% iti Aprika. Kas sibubukel, 24% iti masa ti daga ti Lubong ket kabambantayan.

## Klima
Ti klima kadagiti banatay ket agbalin a nalamlamiis kadagiti nangato nga elebasion, gapu ti waya a panangipapudot ti init iti rabaw ti Daga. Ti init ket dagus a papudotenna ti rabaw ti rabaw ti daga, bayat a ti epekto ti inbernadero ket agtignay a kas ules, ken mangiballatek ti pudot  iti ayan ti Daga a mapukawto koma iti limbang. Ti epekto ti inbernadero ket mangitalinaay a mangpapudot ti angin iti ababa nga elebasion. No ngumatngato ti elebasion, bumassit met ti epekto ti inbernadero, isu nga agpababa ti ambiente a temperatura.

Ti gatad ti panagpababa ti temperatura iti kangato, a tinawtawagan ti enbironmental a gatad ti panaglabas, ket saan nga agnanayon (daytoy ket mabalin nga agbaliw iti inaldaw wenno babaen ti tiempo ken ti pay rehion), ngem ti kadawyan a gatad ti panaglabas ket 5.5°C tunggal 1,000&nbsp;m (3.57°F tunggal 1,000&nbsp;ft). Isu a, ti ingangato iti 100&nbsp;metmetro iti bantay ket agarup a kapada ti panaggunay iti 80&nbsp;kilkilometro (45&nbsp;milmilia wenno 0.75° iti latitud) iti ayan ti kaasitgan nga ungto. Daytoy a pannakaikabagian ket aproksimado laeng, nupay kasta, gapu ta dagiti lokal a banag a kas ti kaasideg kadagiti taaw (kas ti Taaw Artiko) ket mabalin a nadaras a mangbaliw ti klima. No ngumatngato ti altitud, ti nangruna a porma ti panagtudtudo ket agbalin a niebe ken pumigsa met dagiti angin.

Ti epekto ti klima iti ekolohia iti maysa a kanagto ket mabalin a kaaduan a maala babaen ti kombinasion ti kaadu ti panagtudtudo, ken ti biotemperatura,a kas inpalawag babaen ni Leslie Holdridge idi 1947. Ti biotemperatura ket ti natimbeng a temperatura, nga amin a temperatura iti baba ti  ket naikedengda a 0 °C. No ti temperatura ket ti baba ti 0 °C, dagiti mula ket saanda nga agtubo, isu a ti eksakto a temperatura ken saan nga importante. Dagiti pantok ti banbantay nga addaan iti permanente a niebe ket mabalin nga addaan iti biotemperatura iti baba ti .

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* Fraknoi, A., Morrison, D., & Wolff, S. (2004). Panagbanbaniaga kadagiti Planeta. Maika-3 nga Ed. Belmont: Thomson Books/Cole.