Roma

Ti **Roma** (;  ; ) ket maysa a siudad ken naipangpangruna a *[[komuna]]* ("Roma Capitale") idiay Italia. Ti Roma ket isu ti kapitolio iti Italia, ti kapitolio iti Lazio (Latin: *[[Latium]]*) ken ti kangrunaan nga ili iti Probinsia iti Roma. Nga addaan iti agarup ar 2.7&nbsp;riwriw nga agtaeng  , isu pay daytoy ti kadakkelan ken kaaduan apopulasion a siudad ken *komuna* iti daytoy a pagilian. Daytoy a siudad ket mabirukan idiay tengnga a laud a paset iti Italiano a Peninsula, idiay Karayan Tiber ti uneg ti Lazio a rehion iti Italia.

Ti pakasaritaan ti Roma sangadpaenna ti dua ken kagudua a ribo a tawtawen. Isu idi ti kapitolio a siudad ti Romano a Pagarian, ti Romano a Republika ken ti Romano nga Imperio, nga isu ti dominante a kabilegan idiay Lumaud Europa ken dagiti dagdaga a nabeddengan ti Mediterraneo para iti sumurok a pito gasut a tawtawen manipud idi umuna a siglo BC aginggana idi maika-7 a siglo AD ken daytoy a siudad ket naipammategan a kas maysa a nakaipasngayan iti lumaud a sibilisasion. Manipud idi umuna a siglo AD, ti Roma ket isun ti tugaw iti Papa ken, kalpasan ti gibus iti Bisantino a dominasion, idi maika-18 a siglo nagbalin daytoy a kapitolio dagiti Papa nga Estado, a nagbayag daytoy aginggana idi 1870. Idi 1871 ti Roma ket nagbalin a kapitolio iti Pagarian iti Italia, ken idi 1946 ti kapitolio iti Italiano a Republika.

Kalpasan dagiti Tengnga a Panawen, ti Roma ket tinurayan babaen dagiti papa a kas ni Alejandro VI ken Leon X, a nagbaliw iti siudad iti maysa kadagiti kangrunaan a sentro iti Italiano a Renasimiento, a nairaman ti Florencia. Ti agdama a bersion iti Basilika ni San Pedro ket inpatakder idi ken ti Kapilia Sistina ket pinintaan babaen ni Michelangelo. Dagiti nalatak nga artista ken arkitekto, a kas ni Bramante, Bernini ken Rafael ket nagtaengda idiay Roma, nga isuda ket nagparawad kadagiti Renasimiento ken Baroko nga arkitektura.

Ti Roma ket nairanggo idi ti GaWC idi 2010 a kas maysa a beta+ a sanglubongan a siudad, ken ti pay maika-28 a kangrunaan a sangalubongan a siudad. Idi 2007, ti Roma ket isu idi ti Maika-11 a kaaduan a nabisbisita a siudad iti lubong, maika-3 a kaaduan a nabisbisita iti Kappon ti Europa, ken ti kadayegan a papanan dagiti turista idiay Italia. Ti siudad ket maysa kadagiti kaballigian a "pabrika" iti Europa, kadagiti termino a kadayaw ken puonan. Ti naipakasaritaan a sentrona ket inlista babaen ti UNESCO a kas maysa a Tinawtawid a Lugar iti Lubong. Dagiti monumento ken dagiti museo a kas dagiti Batikano a Museo ken ti Koliseo ket dagiti 50  a kaaduan a papanan a mabisbisita dagiti turista iti lubong (ti Dagiti Batikano a Museo a naka-awawat kadagiti 4.2&nbsp;a riwriw a turista ken ti Koliseo ket naka-awawat kadagiti 4 a riwriw a turista iti tungngal maysa a tawen). Ti Roma ket nangsangaili idi ti Kalgaw nga Olimpiada ti 1960.

## Etimolohia

No ti maipanggep a taudan ti nagan a *Roma* adda dagiti nadumaduma a hipotesis a naibagnabaga. Ti kangrunaan ket dagiti sumaganad are the following:
* Manipud iti *Rommylos* (Romulus), tinaudan ni Ascanius ken nangbangon ti sudad;
* Manipud ti *Rumon* wenno *Rumen*, arkaiko a nagan ti Tiber, ken nagtaudan ti adda met laeng nga isu a ramut a kas ti Griego a berbo ti ῥέω (rhèo) ken ti Latin a berbo ti *ruo*, a kaibuksilan dagitoy dua ket "agayus";
* Manipud ti Etruskano a balikas ti *ruma*, a ti ramutna ket ti *rum- "mungay", a mabalin a mangitudo ti totem a lobo a nangampon ket nagpaspasuso dagiti singain a kognado nga agnagan ti Romulus ken Remus, wenno ti sukog dagiti turod ti Palatino ken Aventino;
* Manipud ti Griego a balikas ti ῤώμη (rhòme), a kayatna asaoen ket *kapigsa*.

## Pakasaritaan

### Kasapaan a pakasaritaan

Adda ti arkeolohiko nga ebidensia ti panagsakup ti tao iti lugar a Roma manipud idi 14,000 a tawtawen, ngem ti napuskol a tuon ti ub-ubing a rugrugit ket ilemmengna dagiti lugar ti Palaeolitiko ken Neolitiko. Adda dagiti ebisensia ti bato a ramramit, banga ken dagiti bato nga armas a mangikeddeng ti saan a basbassit ngem 10,000 a tawtawen a kaada ti tao. Adda dagiti nakalkali a mangsuporta ti panirigan a ti Roma ket dimakkel manipud kadagiti pastoral a pagtaengan idiay Turod Palatino a nabangon idiay ngato ti lugar iti masakbayan a Romano a Timpuyogan. Bayat nga adda met dagiti arkeologo a sumupsuppiat a ti Roma ket nabangon iti tengnga ti maika-8 a siglo BC (ti patesa ti tradision), daytoy a petrsa ket suheto ti kontrobersia. Nupay kasta, ti bileg ti nadayeg a sarita ti naisalaysayan a pannakabangon ti Roma ket tarawidwidanna a mangilingay ti panangikaskaso manipud iti husto, ken dagiti naduduog a tinaudan.

#### Sarita ti pannakabangon ti Roma
Dagiti tradisional a sarita a a naibagbaga met laeng dagiti taga-ugma a Roamno ket nangipalpalawag ti kasapaan a pakasaritaan ti siudadda kadagiti termino iti sarita ken mito. Ti naamammuan kadagitoy a mito, ken mabalin a ti kadayegan kadagiti amin ket dagiti Romanomano a mito, ket ti istoria ni Romulus ken Remus, ti dua a singin a pinsuso babaen ti maysa a babai a lobo. Nangikeddengda a mangbangon ti maysa a siudad, ngem kalpasan ti maysa a panagringngor, ni Romulus ket pinatayna ti kabasatna alalaki. Segun kadagiti Romano nga analista, daytoy ket napasamak idi 21 Abril 753 BC. Daytoy a sarita ket nainaipada iti dua a tradision, a napasamak iti nasapsapa a panawen, nga adda ti Troiano a nagkamang a ni Aeneas ket timmalaw idiay Italia ken nakabiruk kadagiti linia ti Romano babaen ti anakana lalaki a ni Iulus, ti kabiengas ti Julio-Claudia a dinastia.
Daytoy idi ket lineppas babaen ti Romano a mannaniw a ni Virgilio idi umuna a siglo BC.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

*
;Opisial
*Komuna ti Roma