open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Advanced Radar Research Center

**Advanced Radar Research Center** (**ARRC**) bụ usoro radar agụmakwụkwọ kachasị ukwuu na United States. Ebumnuche nke ARRC bụ ịkwalite nchekwa, nchekwa, ogo gbụrụ-gbúrụ ébé obibi, na ọganihu akụ na ụba site na nyocha interdisciplinary na mmepe nke ngwọta radar ọhụrụ màkà ọtụtụ ihe ịma aka ọha na eze. ARRC lekwasịrị ányà mgbè niile n'ịmepụta teknụzụ radar dị elu màkà nchọpụta sayensị ma ugbu a agbasawanye n'ọtụtụ ngwa nkè radar na electromagnetics.  E guzobere ARRC n'afọ 2005 na Mahadum Oklahoma (OU) ma dị na Radar Innovation Lab (RIL) 
áká_ịkẹngạ|thumb|Radar Innovation Lab
ARRC nwèrè ndị otu ngalaba iri abụo, ndị ọrụ teknụzụ ógè niile iri na isii, na ihe karịrị ụmụ akwụkwọ irí asaá na-agụsị akwụkwọ.  Ébé ndị na-eme nnyocha gụnyere: radar ihu igwe / ikuku, oké ifufe / hydrometeorology, mmetụta dịpụrụ adịpụ, radars / sensors nchebe, nhazi mgbaàmà / AI / ML, ịkekọrịta spectrum, electromagnetics / antennas, radar ụgbọ ala, sensors biomedical, UAS, cUAS, ngwa prototyping, na microwave / mmW components / packaging.

## Edensibia
Aerography (meteorology)

Aerography bụ mmepụta nke chaatị ihu igwe. A na-enye ozi ahụ site na nyocha radiosonde, karịsịa. A na-ewu chaatị nrụgide na-adịgide adịgide na nrụgide ikuku dị mma. Mmetụta ikuku dị mma bụ narị asatọ na iri ise, narị asaa, narị ise, narị anọ, narị atọ, narị abụọ na iri ise, na narị abụọ millibars (hectopascals) (hPa) (SI). A na-adọta chaatị ihu igwe mgbè ụfọdụ na nrụgide ikuku dị ala nke na-eme n'elu ukwu puku iri anọ (kilomita iri na abụọ). A na-akpọ akara nke ikuku ikuku hà nhata *isobars*. *Isotherms* bụ akara nke okpomọkụ ikuku hà nhata.
Igwe ojii na-adọrọ adọrọ

thumb|Igwe ojii dị n'aka nri n'okpuru igwe ojii cumulonimbus
Igwe ojii na-enye aka bụ igwe ojii nké na-adabere na usoro **igwe ojii** buru ibu màkà mmepe na ịga n'ihu ya. Ọ na-abụkarị ihe mgbakwunye mànà ọ pụkwara ịdị n'akụkụ usoro igwe ojii nné na nna.

Igwe ojii arcus na roll, igwe ojii shelf, igwe ojii mgbidi, na scud bụ ihe atụ nkè igwe ojii dị ala ma ọ bụ nke kwụ ọtọ ébé anvil, na overshooting n'elu, bụ ihe atụ màkà igwe ojii dị elu. Igwe mmiri nkè igwe ojii funnel na tornadoes bụkwa igwe ojii na-akwado. A na-ejikọta ha na convection mmiri miri emi na karịsịa cumulonimbus, igwe ojii bụ isi na-emepụta égbè eluigwe.  Ụdị pileus na mammatus nwèrè ike ịmepụta n'ébé dị íchè ichè dị elu dabere na igwe ojii ndị ha na ha jikọtara.  Òtù World Meteorological Organization na-ekewa ọtụtụ igwe ojii dị ka *ihe* mgbakwunye.  Nchịkọta ịdị elu nke ihe mgbakwunye bụ otu ihe ahụ dị ka igwe ojii nné na nna.  Dịka ọmụmaatụ, igwe ojii anvil (ihe mgbakwunye incus) na-emepụta n'ebe dị elu mànà WMO anaghị ekewapụta ya dị ka igwe ojii dị elu n'ihi njikọ ya na ụdị cumulonimbus.

## Mmiri ozuzo
Ọ bụ *ihe a na-adịghị ahụkebe* maka igwe ojii ọ bụla iji mepụta mmiri ozuzo nke ya (ma e wezụga igwe ojii mgbidi). Otú ọ dị, igwe ojii nne na nna nwere ike ịmepụta mmiri ozuzo. A na-ejikarị mmiri ozuzo sitere na igwe ojii nne na nna na igwe ojii ngwa na ndị na-ekiri  na-eme na-eche na mmiri ozuzo na-ada n'ezie site na igwe ojii. [citation needed]

## Hụkwa

* Ndepụta nke ụdị igwe ojii

## Edensibia
Aerostatics

thumb|Aerostatics
Akụkụ nkè mmiri na-eme ihe, **aerostatics** bụ ọmụmụ nkè gas ndị na-adịghị agagharị n'ihe gbásárá usoro nhazi nkè a na-atụle ha. A na-akpọ ọmụmụ kwekọrọ na gas na-agagharị aerodynamics.

Aerostatics na-amụ nkwekọrịta nkwekọrịta, ọkachasị na ikuku. Otu n'ime ngwa nké a bụ usoro barometric.

A aerostat bụ ihe dị mfe karịa ụgbọ elu, dị ka ụgbọ elu ma ọ bụ balloon, nké na-eji ụkpụrụ nkè aerostatics na-ese n'elu mmiri.

## Iwu ndị bụ isi
A na-ejikarị usoro nhazi nké omume gas na-ezu ike, dịka na hydrostatics, bidoro site na ịtụle usoro nhazi nke ume màkà mmiri na-asọ, nke enwere ike ịkọwa dị ka:

, \rho  [{\partial U_j\over\partial t} + U_i {\partial U_j\over\partial t}] = -{\partial P\over\partial x_j} - {\partial \tau_{ij}\over\partial x_i} + \rho g_j 

ébé ịdị arọ nke mmiri ahụ, bụ ọsọ ọsọ, bụ nrụgide mmiri, bụ ike dị n'èzí na-arụ ọrụ na mmiri ahụ, ọ bụkwa coefficient na-ebugharị. \rho  U_j  P  g  \tau_{ij}  Dị ka ọdịdị kwụ otu ébé nke mmiri ahụ na-enye iwu na, na nke ahụ, a na-achọta usoro ndị na-esonụ nke ọdịiche dị íchè ichè na-anọchite ányá usoro ndị bụ isi nkè aerostatics.: 154 U_j = 0  \tau_{ij} = 0  

 {\partial P\over\partial x_j} = \rho g_j 

Otú ọ dị, ọnụnọ nkè njupụta na-adịghị agbanwe agbanwe dị ka a na-ahụ na usoro mmiri gas (n'ihi compressibility nkè gas) chọrọ itinye iwu gas zuru okè:

, {P\over\rho} = RT 

ébé ọ na-egosi gas zuru ụwa ọnụ, na okpomọkụ nkè gas, iji nye usoro ọdịiche dị ichè íchè dị mma: R  T 

, {\partial P\over\partial x_j} = \rho \hat{g_j} = {P\over\ RT} \hat{g_j}

nkè enwere ike iji gbakọọ nkesa nrụgide na gas nke a na-enye ọnọdụ thermodynamic site na nhazi nke ọnọdụ màkà gas zuru oke: otu narị na iri asatọ na atọ 

## Mpaghara ọmụmụ

* Mgbanwe nke nrụgide ikuku
* Ọdịdị nke ikuku ugwu
* Akụkụ gafere na ikuku
* Mgbakọta gas
* Mgbasa gas n'ime ala
* Mmetụta gas
* Echiche nke gas na-agagharị agagharị
* Mmetụta dị n'akụkụ na ngwakọta gas
* Nlele nke nrụgide

## Hụkwa

* Ụgbọelu

## Edensibia
Ageostrophy

Ageostrophy ma ọ bụ (ageostrophic flow) bụ ọdịiche dị n'etiti ikuku ma ọ bụ mmiri na ikuku geostrophic ma ọ bụ ikuku geostrophhic. Ébé ọ bụ na geostrophy bụ ezi nguzozi n'etiti ike Coriolis na ike gradient nrụgide, ọganihu ageostrophic na-egosipụta enweghị nguzozi, ya mèrè a na-emetụtakarị na nsogbụ, mmegharị kwụ ọtọ (dị mkpa màkà ihu igwe), na mgbanwe ngwa ngwa na ógè. Ageostrophic flow na-egosipụta ịdị adị nkè okwu ndị ọzọ niile na usoro nhazi nke a leghaara ányà na echiche ahụ, gụnyere friction na ngwa ngwá ngwá ngwa Dv / Dt, nké gụnyere ike centrifugal na-agbagharị agbagharị.

## Hụkwa

* geostrophic
* ifufe nke ala

## Edensibia
Aethrioscope

áká_ịkẹngạ|thumb|166x166px
A **aethrioscope** (ma ọ bụ æthrioscope) bụ ngwaọrụ ihu igwe nkè Sir John Leslie mepụtara n'afọ 1818 màkà ịlele mmetụta oyi nkè ihu igwe doro anya.  Áhà ahụ sitere n'okwu Grik màkà doro anya 意z.

Ọ na-agụnye iko ígwè na-eguzo n'elu pedestal dị elu, na thermometer dị ichè íchè nke e debere ka otu n'ime bulbs ya wee nọrọ na paraboloid nké oghere nkè iko ahụ mepụtara.  A na-eme ka ime iko ahụ dị mma nke ukwuu ma jiri efere ígwè kpuchie ya, a na-emeghe ya mgbè a na-ele ya anya.  A na-enyocha bulb nke abụọ mgbè niile site na mbara igwe, n'ihi ya, mmetụta radiative nke mbara igwe doro anya anaghị emetụta ya, nke a na-elekwasị anya na bulb nke mbụ.  Mgbatị nke ikuku na bulb nke abụọ site na ikpughe ya na mberede na mbara igwe na-eme ka mmiri dị n'ogwe osisi ahụ rịa elu.

Ngwaọrụ ahụ ga-emeghachi omume n'ụzọ dị íchè mgbè a na-ekpughe ya na radieshon okpomọkụ ma yabụ enwere ike iji ya mee ihe dị ka pyrometer.

## Edensibia
Ihe omume mmetọ ikuku

**Ihe omume mmetọ ikuku** bụ ngwakọta pụrụ iche nké ikuku na ihu igwe nké na-ebute oke mmetọ ifufe n'ébé bụrụ ibu.  Ihe atụ nkè mmetọ ikuku gụnyere:

* Ihe méré na Ndagwurugwu Meuse n'afọ 1930
* Ihe méré na Saint Louis n'afọ 1939
* Ihe omume Donora nke afọ 1948
* 1952 Ihe méré na London
* 1997 Ọkụ ọhịa Indonesian Ihe omume
* 2005 Malaysian Haze Episode [citation needed]
* 2006 Ihe Omume Haze nke Ndịda Ọwụwa Anyanwụ Eshia
* 1984 Ọdachi Gas na Bhopal

## Hụkwa
Smog, Haze, Ozone, PM2.5, Mmetọ ikuku, Inversion

## Edensibia
Igwe ojii Altocumulus castellanus

thumb|Altocumulus Castellanos break
Na meteorology, Altocumulus castellanus ma ọ bụ **Altocumulus castellatus** (ACCAS) bụ ụdị igwe ojii aha ya màkà atụmatụ ụlọ elu ya nké na-esi n'ala igwe ojii ahụ na-efe n'elu. Ntọala nke igwe ojii ahụ nwèrè ike ịghọ ihe dị ala dị ka mita puku abuo (mita puku isii na narị ise), ma ọ bụ ihe dị elu dị ka mita puku isii (ụkwụ puku iri abụọ). Ha yiri nnọọ igwe ojii cumulus congestus, mana na ọkwa dị elu na igwe ojii na-ejikọta na ala.

Igwe ojii Castellanus bụ ihe akaebe nkè ọgba aghara n'etiti ikuku na ọnụego dị elu n'etiti elu. Ha nwèrè ike ịbụ ihe na-egosi nnukwu mmiri ozuzo na égbè eluigwe na, ọ bụrụ na convection nke dị n'elu nwèrè ike ijikọ na etiti okpomọkụ na-adịghị akwụsi ike, mmepe na-aga n'ihu nke igwe ojii Castellanus nwere ike ịmepụta igwe ojii cumulonimbus.

Igwe ojii Altocumulus castellanus na-esokarị obere ọgba aghara yana ọnọdụ ice nwéré ike. N'ihi ihe ndị a, ụgbọelu na-ezere ụgbọelu na igwe ojii ndị a.

## Edensibia
Altocumulus floccus

thumb|Altocumulus floccus
**Altocumulus floccus** bụ ụdị ígwé ojii aha ya bụ màkà ọdịdị ya dị ka tuft, ajị anụ. Ntọala nke igwe ojii ahụ nwèrè ike ịghọ ihe dị ala dị ka mita puku abuo (ukwu puku isii na narị isií), ma ọ bụ ihe dị elu dị ka mita puku isii (puku iri abụọ). Ha na-adịkarị n'ìgwè, ma ọ bụ patches, na ntọala nwere ike ịdịgasị iche na ịdị elu na ọnọdụ ikuku dị iche iche n'ime PBL. Ha yiri Altocumulus castellanus, mànà ha na-enwekarị oke dị ala ma e jiri ya tụnyere.

Igwe ojii na-eto eto na-emepụta mgbè ọ dị n'ọnọdụ, nkè na-adịghị omimi, nké dị n'etiti. N'oge ụfọdụ, dị ka ọnụnọ nke okpokoro miri emi na-adịghị akwụsi ike, igwe ojii ndị a nwèrè ike itolite nkè ukwuu iji ghọọ égbè eluigwe.

## Edensibia
Igwe ojii Altocumulus undulatus

**Altocumulus undulatus** bụ igwe ojii dị n'etiti (ihe dị ka 8,00020,000  2,4006,100 m), na-adịkarị ọcha ma ọ bụ ntụ ntụ nwéré okpokoro ma ọ bụ patches nwéré ondulations yiri "ebili mmiri" ma ọ bụ "ripples" na mmiri. Ihe ndị dị n'ime igwe ojii (dị ka ọnụ nke ondulations) na-agba ọchịchịrị karịa ndị dị na cirrocumulus ma dị obere karịa ndị dị n"stratocumulus. Igwe ojii ndị a nwèrè ike ịpụta ma dị ka patches ma ọ bụ dị ka kpuchie mbara igwe. Obosara nke ígwé ojii ndị a na-erughị mita iri itoolu na otu n'ịdị arọ. Ọnụnọ nké altocumulus undulatus nwèrè ike igosi mmiri ozuzo n'ime awa iri abụo sochirinụ ma ọ bụ naanị ụbọchị ihu igwe kpuchiri.

Dị ka ọ dị na altocumulus ndị ọzọ, ụdị undulatus nwèrè ike ịpụta n'oge niile, na-ekwupụta usoro na-abịarute n'ime mpaghara ahụ (ihe dị ka otu narị na narị abụọ mi ma ọ bụ otu narị kilomita na iri isii ruo kilomita narị atọ na iri abụọ na abụọ). Ha na-esite na ikuku shear (ọsọ mberede ma ọ bụ ntụziaka ntụgharị n'ikuku, na-agbanwe ngwa ngwa na ịdị elu). Akara mmadụ nwèrè ike ịhụ na-egosi ntụziaka nke ịkpụcha. N'ebe ndịda United States, nhazi ndị a nwèrè ike ịbụ nsonaazụ nke usoro okpomọkụ ma ọ bụ nke okpomọkụ na-apụta n'ebe ugwu. Ha nwekwara ike ịpụta site na mmiri ozuzo nke ndịda ọdịda anyanwụ na-agafe Western United States na Great Plains.

## Hụkwa

* Ọnọdụ ihu igwe
* Ọnọdụ ikuku
* Ụdị igwe ojii

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* ''Nkọwa okwu nke Meteorology'' nke American Meteorological Society
* Ebe nrụọrụ weebụ Airline Pilots, ihe ntanetị maka ndị na-anya ụgbọelu
* Atụmatụ igwe ojii nke Australia
* Site na Ngalaba Sayensị Atmospheric na Mahadum Wyoming
Igwe ojii Altostratus undulatus

thumb|Igwe ojii Altostratus undulatus
**Altostratus undulatus** bụ ụdị igwe ojii altostratus nwèrè akara akara n'ime ya. A pụrụ ịhụ mkpọtụ ndị a (na-abụkarị "ntọala na-agba gbụrụ-gbúrụ"), mànà ugboro ugboro, anya nkịtị anaghị ahụ ha anya. Ọdịdị ndị a ga-apụta n'ozuzu ha n'oge mmalite nke na-eme ka mmiri na-alaghachi azụ ghara ịdị mma, ọkachasị n'elu ala dị larịị nke ndịda United States, mgbè okpomọkụ dị n'elu ka dịtụ jụụ. Akara igwe ojii na-adịkarị nso n'elu ntụgharị.

A na-akpọkwa ya igwe ojii, igwe ojii ikuku, ma ọ bụ *igwe ojii*, ọdịiche nkè undulatus nwèrè ike ịbụ ihe ndị jikọtara ma ọ bụ otu ihe ndị gbatịrị n'eluigwe.

## Hụkwa

* Ọnọdụ ihu igwe
* Ọnọdụ ikuku
* Ụdị igwe ojii
* Obere oghere dị n'okpuru

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* ''Nkọwa okwu nke Meteorology'' nke American Meteorological Society
* Stormeyes, ebe nrụọrụ weebụ maka ndị na-ekiri oké ifufe (na ndị na-achụ nta oké ifufe)
* Foto ihu igwe
Ifufe Anabatic

Ifufe anabatic, site na Greek **', ókwú nkè ''anabainein'' nke pụtara "ịga n'elu", bụ **ifufe''' na-ekpo ọkụ nké na-ebugharị ugwu ma ọ bụ akụkụ ugwu, nké na-eme ka okpomọkụ nké ndagwurugwu ahụ site na insolation. A makwaara ya dị ka mmiri na-asọ n'elu ugwu. Ifufe ndị a na-emekarị n'ehihie n'oge ihu igwe dị jụụ. Anyanwụ ga-eme ka ugwu ma ọ bụ ugwu dị elu na-ekpo ọkụ nké na-eme ka ikuku dị n'elu ya dị ọkụ.  Mmiri dị n'ebe dị elu n'elu ndagwurugwu ma ọ bụ ala dị larịị anaghị ekpo ọkụ nkè ukwuu n'ihi ébé dị anya site n'ala n'okpuru ya.  Enwèrè ike ime ka mmetụta ahụ dịkwuo mma ma ọ bụrụ na ugwu kpuchiri ala dị n'okpuru ma si otú a nweta obere okpomọkụ.

Mmiri dị n'elu ugwu ahụ dị ọkụ ugbu a karịa ikuku dị n'otu elu gbụrụ-gbúrụ ya ma ga-arịgo site na convection.  Nke a na-emepụta mpaghara nrụgide dị ala nke ikuku dị na ala nke ndagwurugwu na-aga, na-akpata ifufe. Ọ bụ ihe a na-ahụkarị màkà ikuku na-esi n'elu ugwu bụrụ ibu na-arịgo n'ebe dị elu ébé ọ na-ajụ oyi adiabatically rụọ n'okpuru ebe igirigi ya ma mepụta igwe ojii cumulus.  Ndị a nwèrè ike ime ka mmiri ozuzo ma ọ bụ ọbụna égbè eluigwe.

Ifufe Anabatic bàrà uru karịsịa màkà ndị na-anya ụgbọelu na-efe efe nwèrè ike iji ha mee ka elu ụgbọelu ahụ dịkwuo elu. Ifufe Anabatic nwèrè ike imerụ ọsọ kachasị elu nke ndị na-agba ịnyịnya ígwè.

N'aka nke ọzọ, ifufe katabatic bụ ifufe na-agbadata, nkè a na-emepụta ugboro ugboro n'abalị site na mmetụta dị íchè, ikuku dị nso n'ala na-efunahụ ya okpomọkụ ngwá ngwá karịa ikuku na ịdị elu yiri nkè ahụ n'elu ala dị ala.

A na-emepụta ifufe monsoon n'otu ákà ahụ, mana na mpaghara kọntinent na ógè okirikiri.

## Hụkwa

* Ifufe ugwu na ikuku ndagwurugwu

## Edensibia
Okirikiri kwa afọ

Usoro kwa afọ na-ezo aka na mgbanwe ma ọ bụ ihe omume ndị na-eme n'otu ógè, ma ọ bụ n'otu n'otu, n'otu mgbè n'afọ.

Na nkà mmụta ihe ndị dị ndụ, usoro kwa afọ màkà osisi na anụmanụ na-akọwa mgbanwe omume na nkè kemịkal na-ewere ọnọdụ ka ógè na-aga n'ihu.

Na azụmaahịa, usoro azụmaahịa na-ezo aka n'ụzọ a na-etinye ihe nlereanya na nyocha na mmepe ógè na ahịa nkè ngwaahịa na ọrụ ọhụrụ.

N'okpukpe, okirikiri kwa afọ na-ezo aka na ememe ma ọ bụ ncheta dị iche iche na-eme n'otu usoro site n'afọ rụọ n'afọ. Dịka ọmụmaatụ, na Iso Ụzọ Kraịst, afọ liturgical bụ okirikiri kwà afọ, nke màkà ụfọdụ okpukpe Ndị Kraịst mejupụtara *okirikiri ógè* nke na-agbaso ihe omume na ndụ Kraịst, na *okirikiri* sanctoral nké na-eso ụbọchị ndị senti dị ichè ichè. Ụfọdụ chọọchị Ndị Kraịst na-edebe naanị usoro okpomọkụ.

Na climatology, okirikiri kwà afọ bụ akụkụ nke mgbanwe nke ọnụọgụ nkè a na-ekwu na ọ bụ ọnọdụ na-agbanwe agbanwe nke ụwa na-agba gbụrụ-gbúrụ n'ime afọ.  Ọnụ ọgụgụ dị otú ahụ nwèrè ike imetụta kpọmkwem (dịka radieshon na-abata n'otu ebe n'elu) ma ọ bụ n'ụzọ na-apụtaghị ìhè (dịka stratospheric westerlies na easterlies n'oge oyi na ógè okpomọkụ, n'otu n'otu) site na ọnọdụ orbital.

Na mgbakọ na mwepụ, a na-eme atụmatụ usoro ihu igwe kwà afọ site na data nyocha ma ọ bụ mmepụta ihe nlereanya site na iwere nkezi nke Januaries niile, Februaries niile, na ihe ndị ọzọ. Ọ bụrụ na ndekọ nyocha ahụ dị ogologo ma ọnọdụ guzo ọtọ (ya bụ, ọ dịghị ihe dị ịrịba ama na-eme ogologo ógè), usoro okirikiri kwà afọ dị mkpa ga-apụta nkè enwere ike iji gbakọọ usoro ógè anomaly.

## Ihe edeturu
Ikuku na-akwụsị

Ikuku nkwụsị bụ ihe na-eme mgbè **ikuku** na-anọgide n'otu mpaghara rụọ ogologo ógè.  Ihe omume Stagnation na-emetụta ikuku na-adịghị mmá. N'ihi obere ifufe na enwéghị mmiri ozuzo, enwéghị ike iwepụ mmetọ site na ikuku, ma gas (dị ka ozone) ma ọ bụ particulate (dị ka anwụrụ ma ọ bụ uzuzu).  Subsidence mepụtara kpọmkwem n'okpuru ugwu subtropical nwèrè ike iduga n'ịchịkọta nke particulates n'ime ọbọdọ ukwu n'okpuru ọnụ ugwu ahụ, na-eduga na anwụrụ ọkụ zuru ébé niile.  Ọ bụrụ na iru mmiri dị ala na-arị elu rụọ pasent otu narị n'otu abalị, alụlụ nwèrè ike ịpụta.  Na United States, National Weather Service na-enye Air Stagnation Advisory mgbe ọnọdụ ndị a nwèrè ike ime.

Na US, ọnụ ọgụgụ nkè ụbọchị nkwụsịtụ n'oge oyi na ógè opupu ihe ubi na-adịkarị obere karịa nke n'oge ọkọchị na ógè mgbụsị akwụkwọ. Mgbanwe nkè ébé n'oge oyi na ógè opupu ihe ubi na-abụkarị ihe na-enweghị isi.

## Edensibia
Oxygen na-adịghị mma

Anomalous oxygen bụ okpomọkụ atomic na naanị ionized **oxygen** kwenyere na ọ dị na exosphere nké ụwa n'elu kilomita narị ise  n'akụkụ poles n'oge ọkọchị ha. Akụkụ a ọzọ na-eme ka hydrogen na helium exosphere dịkwuo elu nwèrè ike ịkọwa ike dị elu na-atụghị ányá ya na satellite na-agafe n'akụkụ pole n'oge ọkọchị ha.  A na-etinye ọnụọgụ oxygen na-adịghị mma na ụdị NRLMSISE-00 nké ikuku ụwa. 

## Edensibia
Ebili mmiri Antarctic Circumpolar

Antarctic Circumpolar Wave (**ACW**) bụ oke osimiri / ikuku nke -agba gbụrụ-gbúrụ Southern Ocean n'ihe dịka afọ asatọ na 6ń8 cm / s (2.43.1 in / s). Ébé ọ bụ na ọ bụ ihe omume nké abụọ (e nwèrè ugwu abụọ na ndagwurugwu abụọ na okirikiri latitude) na ébé ọ bụla a na-akwụghị ụgwọ na mbara igwe a na-ahụ mgbaàmà nwere oge afọ anọ. Ebili mmírí ahụ na-aga n'ebe ọwụwa anyanwụ na ebili mmírí.

## Akụkọ ihe mere eme nke echiche a
Ọ bụ ezie na a na-ahụ "ebili mmírí" na okpomọkụ, nrụgide ikuku, ice mmiri na ịdị elu nke oké osimiri, ọdịiche ahụ siri ike ịhụ na data na-enweghị isi ma chọọ ka a nyochaa ya iji pụta ìhè. N'ihi na ihe ndekọ a pụrụ ịdabere na ya màkà Southern Ocean dị mkpụmkpụ (site na mbido afọ 1980s) na nhazi mgbaàmà dị mkpà iji kpughee ịdị adị ya, ụfọdụ ndị na-ahụ maka ihu igwe na-enwe obi abụọ banyéré ịdị adị nké ebili mmiri ahụ. Ndị ọzọ na-anabata ịdị adị ya mana na-ekwu na ọ dịgasị iche n'ike n'ime ọtụtụ iri afọ.

White & Peterson afọ 1996 na Jacobs & Mitchell afọ 1996 chọpụtara ebili mmiri ahụ n'otu ógè. Kemgbe ahụ, echiche banyéré usoro ebili mmiri na usoro mmezi agbanweela ma too: site na ụfọdụ akụkọ a ga-ewere ya ugbu a dị ka akụkụ nke ebili mmiri ENSO zuru ụwa ọnụ.

## Hụkwa

* Okirikiri Antarctic
* Nkwekọrịta Antarctic

## Edensibia

### Ihe edeturu

### Ebe e si nweta ya

* 
* 
* 

## Njikọ mpụga

* Nkọwa nke ebili mmiri Antarctic Circumpolar
* Ebili mmiri Antarctic Circumpolar: Mmetụta Beta na Ocean Atmosphere Njikọ n'elu Southern Ocean
Anthelion

An **anthelion** (n'ọtụtụ anthelia, site na njedebe Grik ανθηλιος, "n'ihu anyanwụ") bụ ihe ọhụụ na-adịghị ahụkebe nké ezinụlọ halo. Ọ na-apụta na gbụrụ-gbúrụ parhelic nké chéré ihu na Anyanwụ dị ka ntụpọ na-acha ọcha, ọ bụghị dị ka sundog, ma nwee ike ịgafe ya site na arcs abụọ dị ka X.
áká_ịkẹngạ|thumb|283x283px|Anthelion (n'okpuru) na 120° parhelion (elu) gosipụtara na Vädersolstavlan
A na-arụ ụka banyéré otú e si emepụta anthelia. Walter Tape, n'etiti ndị ọzọ, ekwuola na ha abụghị haloes dị íchè íchè, kama ọ bụ naanị ébé haloes dịgasị iche iche nke kristal ice dị ka ogidi na-adaba na gbụrụ-gbúrụ parhelic iji mepụta ntụpọ na-egbuke egbuke. Ọ bụrụ na echiche a ziri ezi, anthelia ga-apụta naanị na haloes ndị ọzọ a.
Otú ọ dị, anthelia na-apụta na-enweghị haloes crystal ndị ọzọ, ya mèrè ndị ọkà mmụta sayensị emeela nkọwa ndị ọzọ. Prọfesọ Dutch S.W. Visser tụrụ aro na ha na-emepụta site na ngosipụta ọkụ abụọ dị n'èzí na prisms quadrangular, ébé Robert Greenler tụrụ aro ngosipụta abụọ dị n"ime na kristal ndị dị ka kọlụm na-emepụta ihe omume ahụ.

Ọ bụ ezie na ebe anthelion na-adịkarị obere na haloes, na ngosipụta dị mgbagwoju ányà ọ na-egosipụta ihe ọhụụ dị ichè ichè a na-adịghị ahụkebe: Flanking the anthelion on the parhelic circle is two 120 ° parhelia (and two Liljequist parhelia) caused by plate crystals.  A na-emepụta oghere ndị aghụghọ na ndị na-agbasa agbasa n'otu oghere ogidi ma mepụta ọdịdị ankh nké na-agafe anthelion.  Wegener arcs na-agafe igwe mgbé ụfọdụ iji gbakọta na anthelion.

## Hụkwa

* Ihe Anthelic
* Ọwụwa anyanwụ ụgha
* Ebube
* Ihe omuma Liljequist
* Ihe na-ahụ anya
* Parhelion
* Okpokoro
* Okirikiri dị n'okpuru parhelic

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Earth Science Picture of the Day, April 26, 2006 - Foto nke anthelion na anthelic arcs ngosi na Germany February 2006.
Mgbanwe Ntụgharị nke Anticyclonic

**Mgbanwe Ntụgharị Anticyclonic**, ma ọ bụ anticyclonic **circulation**, bụ mmegharị ikuku n'akụkụ megidere ntụgharị cyclonic. Màkà ntụgharị cyclonic, mmegharị a dị n'akụkụ na-emegide elekere na Northern Hemisphere na elekere na Southern Hemisphere.Ya mèrè, naanị ntụgharị mgbochi cyclonic ga-apụta n'akụkụ elekere n'ebe ugwu na n'akụkụ aka elekere n"ebe ndịda. Màkà usoro ihu igwe buru ibu, karịa ihe dịka narị kilomita ise (narị atọ na iri ), ntụgharị anticyclonic na-eme naanị maka usoro nrụgide dị elu. Nke a bụ n'ihi otu mmetụta Coriolis si arụ ọrụ na usoro nrụgide dị elu. Nnukwu, usoro nrụgide dị ala, dị ka cyclones nke okpomọkụ, nwere ntụgharị cyclonic. Obere ihe ndị na-agbagharị na ikuku, dị ka tornadoes, mmiri na-agbapụta, na ájá ekwensu nwèrè ike ịnwe ma ọ bụ ntụgharị anticyclonic ma ọ bụ cyclonic, ébé ọ bụ na ntụziaka nke ntụgharị ha dabere na ike mpaghara karịa mmetụta Coriolis.

## Njikọ mpụga

* Anticyclonic Rotation - AMS Nkọwa okwu nke Meteorology
Mmiri ozuzo n'ọnwa Eprel

thumb|300x300px|Mmiri snow na-abịanụ n'April na Dartmoor, Devon, England. (31 Machị 2010)
N'akụkụ ụfọdụ nke Northern Hemisphere, **mmiri** ozuzo n'ọnwa Eprel bụ mmiri ozuzo. Otu n'ime isi ihe na-akpata nnukwu mmiri ozuzo bụ ọnọdụ nkè mmiri ozuzo. Na mmalite ógè opupu ihe ubi, mmiri na-aga n'ebe ugwu, na-enye ohere nnukwu ndagwurugwu iji weta ifufe na mmiri ozuzo siri ike site na Atlantic. N'otu ụbọchị, ihu igwe nwèrè ike ịgbanwe site na anwụ na-acha n'oge opupu ihe ubi gaa na snow na snow n'oge oyi. Ụzọ nke ndagwurugwu ndị a nwèrè ike ịgafe Ireland na Scotland na-eweta oke mmiri ozuzo na-esote nnukwu mmiri ozuzo (nke na-abụkarị akụ́ mmiri igwe ma ọ bụ snow) na ifufe siri ike.

Ilu "Ifufe ọnwa Maachị na mmiri ozuzo Eprel na-eweta okooko osisi May", nke mbụ edere n'afọ 1886, na nke dị mkpirikpi, "mmiri ozuzo Epreli na-ewetara okooko osisi Mee" (nke mbụ bụ "Sweet April shoers / Mee okooko osisi Spring May", akụkụ nke uri edere n'afọ 1610) bụ okwu a na-ahụkarị na mba ndị na-asụ Bekee. A na-ezo aka na ahịrịokwu ahụ na General Prologue nke The Canterbury Tales: "N'ihi na Aprill, ya na shoures soote The droghte of March had perced to the roote".

## Ihe ọmụma banyere ihu igwe
Na London, ohere kachasị nta nkè ụbọchị mmiri n'afọ bụ n'ọnwa ụbọchị iri abụo na asaá. Nkezi mmiri ozuzo na-ezo ụbọchị iri atọ na otu n'oge Eprel dịkwa ala, na ihe dị ka 1.3 sentimita (3.3 ).

Na Edinburgh, ohere kachasị nta nke ụbọchị mmiri n'afọ bụ n'ọnwa Eprel n'ubochi irí na asatọ. Nkezi mmiri ozuzo na-ezo ụbọchị iri atọ na otu n'oge Eprel dịkwa ala, na ihe dị ka 1.5 sentimita (3.8 ).

Na Dublin, ohere kachasị nta nke ụbọchị mmiri n'afọ bụ n'ọnwa Eprel n'ubochi irí abụọ na otu. Nkezi mmiri ozuzo na-ezo ụbọchị iri atọ na otu n'oge Eprel dịkwa ala, na ihe dị ka 1.8 sentimita (4.6 ).

## Hụkwa

* April Showsers (abụ)
* April Showers (ihe nkiri nke afọ 1923)

## Edensibia
Iji ala eme ihe

thumb|Mgbukpọ ọhịa maka osisi nkwụ mmanụ na Costa Rica
**Iji ala eme ihe** dị ka akụkụ nke iji ihe onwunwe mmadụ eme ihe bụ ntụgharị nke ala nwere ala dị mma na ebe obibi na-enweghị nsogbu n'ime mpaghara maka ọrụ ugbo, okporo ụzọ (iwu ụzọ) na ọkachasị ebe obibi mmadụ n'obodo ukwu. N'ụzọ doro anya karịa, EEA achọpụtala ọrụ atọ na-eri ala:

# Mgbasawanye nke ebe e wuru ewu nke enwere ike ịlele ozugbo;
# oke ala nke ọrụ ugbo, ọrụ ọhịa ma ọ bụ ọrụ akụ na ụba ndị ọzọ na-emebi emebi; na
# mmebi nke ala nke a na-eji maka ọrụ ugbo na ọhịa.

N'akụkụ ndị ahụ niile, iji ala eme ihe dị nnọọ ka iji ala eme ihe na mpaghara mepere emepe.
thumb|Ihe owuwu na Olsztyn, Poland
thumb|Iwu ụzọ na Olsztyn, Poland
Ebe ọ bụ na ọrụ ntụgharị ndị a kpọtụrụ aha n'elu bụ ihe a na-apụghị ịgbanwe agbanwe, a na-ejikwa okwu ahụ bụ **ala furu efu**. Site na 1990 ruo 2000, a na-eri ókè ala di 1.4m hekta (3.5×^6 acres) nke oghere mepere emepe na US. Na Germany, a na-ere ala na ọnụego nke ihe karịrị hekta iri asaa (170 acres) kwa ụbọchị (~ puku hekta narị abụọ na ịrị ise (620,000 ) kwa afọ 10). Na European Union, a na-eme atụmatụ na ala a na-ewe ihe dị ka otu nde hekta na narị abụọ na mba EU ịrị abụọ na otu n'ime oge 1990 na 2006.
 
Mfu ala nwekwara ike ime n'ihi ihe okike, dị ka erosion ma ọ bụ ọzara - n'agbanyeghị nke ahụ, enwere ike ịchọpụta ọtụtụ n'ime ndị ahụ n'ọrụ mmadụ. Nkọwa ọzọ dịtụ iche nke okwu ahụ bụ ịkwaga ma ọ bụ nnweta iwu nke ụmụ amaala ma ọ bụ ndị bi na ala mbụ ha n'ihi ịnapụ ala, wdg. Ọzọkwa, n'ọtụtụ ọnọdụ, nke a ga-abụ n'ihi ihe ndị metụtara akụ na ụba dị ka ịchọ itinye ego bara uru na ịzụ ahịa nke ihe onwunwe okike.

Mbelata mfu ala zuru ụwa ọnụ, nke na-aga n'ihu n'ụzọ dị egwu, dị mkpa ebe ọ bụ na akara ala, mpaghara chọrọ ma n'ime ụlọ ma na mba ofesi iji mepụta ngwaahịa na ọrụ ndị mba ma ọ bụ mpaghara na-eri, nwere ike ibu karịa ala a na-eji eme ihe ma ọ bụ ọbụna dị na mba ahụ n'onwe ya.

Ọ bụ ezie na ọnụ ahịa ala arịgoola elu n'ime afọ ole na ole mbụ nke narị afọ nke iri abụọ na otu, akụ na ụba na-eji ala eme ihe ka enweghị ndekọ ego zuru oke maka gburugburu ebe obibi iji gbakwunye ego ogologo oge nke mmebi gburugburu ebe obibi.

## Nsonaazụ nke iji ala eme ihe
Mmetụta ndị dị mkpa nke ntụgharị ala maka uto akụ na ụba bụ:

* Mmebi ala
* Mfu ebe obibi Ebe ndị e wuru ewu na-akwado naanị ụdị ndị na-eme nke ọma
* Mmebi ala Ọnwụ ma ọ bụ mmetọ nke ala dị n'elu site na ihe mkpofu mmepeanya na mmetọ n'ozuzu
* Mkpokọta ala Ụlọ, ígwè ọrụ dị arọ na okporo ụzọ ụgbọ ala na-ejikọta ala ruo n'ókè nke na a na-ewepụ ndụ ala macrobiotic
* Ebe ndị a na-anaghị abanye mmiri Asphalt na simenti na-eme ka ala ghara ịdị na ikuku ma na-emebi mmiri sitere n'okike na okirikiri biogeochemical

## Hụkwa
 
thumb|900x900px|Mgbanwe ala na Wörrstadt, Germany

## Edensibia

Òtù:Ịjị alaa mee ịhe
2022 Idei Mmiri nke Ebe Ọwụwa Anyanwụ Cape

thumb|Obodo Buffalo City, Eastern Cape Province

Na mbido Jenụwarị 2022, mpaghara Eastern Cape dị na South Africa nwere nnukwu mmiri ozuzo na idei mmiri na-esote égbè eluigwe nke kpochapụrụ ụlọ, ihe onwunwe onwe onye na ndị ọ hụrụ n'anya. Idei mmiri ndị a emeela ka ọtụtụ narị ndị na-enweghị ebe obibi, ọkachasị n'obodo Mdantsane nke dị na ala mmiri na-eme ka ọ bụrụ ihe dị mfe maka ụdị ọdachi ndị a. Ndị ọkà mmụta sayensị kwenyere na mgbanwe ihu igwe na-akpata ụkọ mmiri ozuzo na idei mmiri n'akụkụ ụsọ oké osimiri ọwụwa anyanwụ. Enwere mmadụ 20 nwụrụ n'ọdachi a, gụnyere onye na-agbapụta ndị uwe ojii bụ onye, mgbe ọ zọpụtasịrị ndụ atọ, jidere eriri wee rie mmiri..

## Ihe ndị mere na nkọwa nke ọdachi ahụ
Mpaghara Eastern Cape, nke dị n'ụsọ oké osimiri ọwụwa anyanwụ nke South Africa na-edekọ na nkezi 40mm nke mmiri ozuzo n'ọnwa Jenụwarị, nke a na-ahụkarị maka oge mmiri ozuzo. Otú ọ dị, na Buffalo City Municipality, nke bụ ebe obibi nke obodo East London na obodo ndị gbara ya gburugburu, karịsịa obodo Mdantsane, nke dị n'ime ime obodo na ala mmiri ozuzo, dekọrọ mmiri ozuzo 58mm niile n'ime awa 24 n'etiti 8á9 Jenụwarị 2022.

Obodo ndị ọzọ metụtara bụ OR Tambo District Municipality, Amathole District Municipacipality nakwa  Alfred Duma Local Municipality.
thumb|Ụdị ụlọ dị na Aliwal North, Eastern Cape. Obodo dị n'ebe ugwu Mdantsane.

## Mmetụta gburugburu ebe obibi na nke anụ ahụ

### Ihe Ndị Na-ahụ Maka gburugburu ebe obibi
Enweghị edemede zuru ezu na akụkọ gburugburu ebe obibi doro anya metụtara idei mmiri a. Mana dị ka isiokwu ụfọdụ si kwuo, idei mmiri nwere ike ịkpata ihe ndị a:

* Idei mmiri nwere ike ibibi ebe obibi anụ ọhịa
* Idei mmiri ndị e metọrọ emetọ na-emetọ osimiri na ebe obibi
* Akpụkpọ anụ na ihe ndị dị n'ime ala nwere ike imebi ihe ọkụkụ
* Mgbe osimiri ahụ ruru oke osimiri, enwere ike iwepụ osimiri na dicks okike
* Osimiri nwere ike ịgbasa ma na-agbadata n'okpuru mmiri nwere ike ịbawanye
* Mmiri na-agba ọsọ nwere ike iwepu osisi
* Osisi ndị lanarịrị idei mmiri mbụ nwere ike ịnwụ n'ihi mmiri ozuzo

### Nke ahuru anya
Idei mmiri dakwasịrị akụrụngwa kachasị ike, ọkachasị okporo ụzọ na ụlọ ọrụ nhicha mmiri. Dabere na akụkọ gọọmentị BCMM wepụtara n'onwa Jenụwarị 12, mgbe nyocha nke ụlọ ọrụ ọdachi na ndị ọrụ ọkụ, a chọpụtara na ihe mkpofu kpuchiri ụzọ ahụ na nnukwu mmiri ozuzo gbakọtara. Okporo ụzọ ndị kachasị emetụta bụ Qumza Highway na obodo Mdantsane, Woolwash Road dị nso na àkwà mmiri Scenery Park na Douglas Smith Highway na Duncan Village.Àkwà mmiri ụfọdụ, ọkachasị àkwà mmiri okporo ụzọ Zone 15, mebiri ma ekweir  inyocha ya.

## Hụkwa

* Ọnọdụ ihu igwe nke 2022

## Edensibịa

Òtù:Pages with unreviewed translations
Iweghachi Ala Mmiri

Mweghachi ala mmiri bụ usoro nke **iweghachi ala** nke osimiri kpamkpam ma ọ bụ n'akụkụ ụfọdụ n'ọnọdụ mbụ ya tupu iwu ọdụ ụgbọ mmiri na ịdọrọ ala mmiri na ọhịa ndị na-emetụta ya. 

Ebumnuche nke iweghachi ala mmiri na-agụnye mbelata nke ihe na-eme na idei mmiri, inye ebe obibi maka ụdịdị anụ dị iche iche bị na mmiri, imeziwanye ogo mmiri na mmụba nke mmiri dị n'okpuru ala.

## Nkọwa
thumb|Okporo ụzọ kpachapụrụ anya mmiri jupụtara na polder na Upper Rhine

### Yuropu
Na Yuropu a na-etinye atụmatụ ole na ole maka iweghachi ala mmiri. Atụmatụ ndị a na-arụ ọrụ ruo ugbu a, n'agbanyeghị mmụba nke mmasị na isiokwu ahụ n'etiti iwu na ndị nnyocha. Otu n'ime ndị ọkwọ ụgbọala maka mweghachi nke ala mmiri bụ EU Water Framework Directive. E mere atụmatụ mweghachi mbụ nke ala mmiri na etiti afọ 1990 na Rheinvorland-Süd na Upper Rhine, Bourret na Garonne, na dịka akụkụ nke ọrụ Long Eau na England. Atụmatụ na-aga n'ihu na 2007 gụnyere Lenzen na Elbe, La Basse na Seine na Parrett Catchment Project na England. N'Osimiri Elbe dị nso na Lenzen (Brandenburg), e weghachiri hekta 420 nke ala mmiri iji gbochie imeghachi nke idei mmiri Elbe nke afọ 2002. A na-atụle ngụkọta nke ọrụ mweghachi irí abụọ na Osimiri Elbe mgbe idei mmiri nke afọ 2002 gasịrị, mana ọ bụ naanị abụọ ka emejupụtara ka ọ na-erule afọ 2009 dị ka otu gburugburu ebe obibi de:BUND si kwuo.

### Mba U.S.
Na United States, e nwere ike ịchọta ihe atụ nke mweghachi nke ala mmiri na mpaghara mmiri nke Chesapeake Bay na Maryland, na Emiquon Preserve na Osimiri Illinois, na Charlotte, North Carolina na n'akụkụ Osimiri Baraboo na Wisconsin.

## Hụkwa

* Mweghachi gburugburu ebe obibi
* Iweghachi mpaghara osimiri
* Iweghachi iyi

## Edensibia
Ndepụta na-acha anụnụ anụnụ

Ụdị ndị e depụtara na acha anụnụ anụnụ bụ ụdị ndị dị na Ndepụta Blue ma gụnye ụdị ọ bụla ma ọ bụ ụdị (taxa) a na ewere na ha dị ize ndụ na mpaghara ha iji nye gọọmentị etiti na mpaghara ịdọ aka ná ntị n'oge. Ndị na adịghị ike na echegbu onwe ha n'ihi njirimara ndị na eme ka ha na emetụta ọrụ mmadụ ma ọ bụ ihe ndị sitere n'okike.  Ndị na edepụta na acha anụnụ anụnụ nọ n'ihe ize ndụ, mana anaghị ewepụ ha, na etinye ha n'ihe egwu ma ọ bụ na eyi egwu.

## Akụkọ ihe mere eme
Echiche nke Ndepụta Blue sitere na 1971 site n'aka Robert Arbib site na National Audubon Otu na edemede ya, "Na-akpọsa-- Ndepụta Blue: usoro ịdọ aka ná ntị mbụ maka nnụnụ". Isiokwu ahụ kwuru na e mere ndepụta ahụ maka ụdị ndị yiri ka ha bụ ndị a na-ahụkarị na North Amerika, mana ha na enwe mbelata na abụghị nke okirikiri. Malite na 1971, e ji ya depụta ụdị nnụnụ ndị na-adịghị ike na North Amerika. N'adịghị ka US Ndepụta ụdị anụmanụ nọ n'ihe egwu na azụ na anụ ọhịa, e mere Ndepụta Blue iji chọpụta usoro nke ọnwụ ọnụ ọgụgụ maka ọnụ ọgụgụ nnụnụ mpaghara tupu edepụta ha dị ka ndị nọ n'ihe ize ndụ. Afọ iri ọ bụla mgbe a tọhapụrụ ya, a na eleghachi ndepụta ahụ ma degharịa ya dabere na ndị editọ mpaghara na ụdị ndị a "ahọrọ" ka agbakwunye na ndepụta ahụ. Site mgbe ahụ gaa n'ihu, a na akpọ **ụdị ndị** so na Ndepụta Blue dị ka ụdị ndị edepụtara na Blue.

## Ọnọdụ Ọnọdụ
Na mbido, iji chọpụta ụdị ihe ize ndụ nke ụdị Edepụtara na-acha anụnụ anụnụ ọ bụla nwere, Blue List achọpụtala ụdị dị iche iche maka ụdị Edepụtara na-acha anụnụ anụnụ dabere na mkpụrụ akwụkwọ ndị a:

"A" : ọnụ ọgụgụ ụdị dị iche iche "dị nnọọ ala na ọnụ ọgụgụ"

"B" : ọnụ ọgụgụ ụdị dị iche iche "dị ala na ọnụ ọgụgụ"

"C" : ọnụ ọgụgụ ụdị anaghị enwe mgbanwe ọ bụla

"D" : ọnụ ọgụgụ ụdị dị iche iche "n'ọnụ ọgụgụ"

"E" : ọnụ ọgụgụ ụdị dị iche iche "dị elu n'ọnụ ọgụgụ"

N'iji metric mpaghara editọ a nwere ike ịkọ akụkọ banyere ụdị ahụ yana ọnọdụ ha iji mata usoro mmụba nke ọnụ ọgụgụ nke ụdị ọ bụla na eche ihu. Ka oge na aga, Gọọmentị nke British Columbia dezigharịrị ọkwa ọnọdụ ahụ nke mere na edepụtara ụdị Edepụtara na-acha anụnụ anụnụ dabere na koodu mgbanwe ndị a:

## Hụkwa

* Atụmatụ Ọrụ Biodiversity
* Ndepụta ndị na-acha uhie uhie

## Ihe odide


## Njikọ mpụga

* British Columbia
Nkewa nke ọnụ ọgụgụ mmadụ

áká_ịkẹngạ|thumb|300x300px|Central Park na New York City
**Nkewa nke ọnụ ọgụgụ mmadụ** bụ ụdị nkewa nke ọnụ mmadụ. Ọ na-abụkarị site na nkwarụ ebe obibi.

## Ihe Na-akpata Nkewa
Nkewa nwere ike ịbụ ihe kpatara ike okike ma ọ bụ omume mmadụ, ọ bụ ezie na n'oge a, ọrụ mmadụ bụ ihe na-akpatakarị ya. Ụfọdụ n'ime ihe ndị na-akpata nkewa bụ:

* mmepe nke ala gburugburu ebe a na-echebe, ọbụlagodi site na mgbakwunye nke otu ụzọ ma ọ bụ eriri mgbidi.
* ijide, ijide ma ọ bụ igbu ụdị dị iche iche n'ógbè na-ejikọta ndị mmadụ.
* ngagharị nke ndị mmadụ pụọ na ndị ọzọ nke ụdị ahụ, dị ka iwebata anụ ọhịa wolf na moose na Isle Royale.
* usoro ala, dị ka mbuze ala ma ọ bụ ugwu mgbawa, na-ekewa ebe obibi
* ịrị elu nke oke osimiri na-ekewa agwaetiti site na ihe bụbu ala nkịtị.
* okpomọkụ ụwa, ọkachasị mgbe ejikọtara ya na ugwu, na-ebelata njem site n'otu ebe obibi gaa na nke ọzọ.

## Mmetụta mkpụrụ ndụ ihe nketa
Nkewa nke ọnụ ọgụgụ mmadụ na-akpata ịda mbà n'obi, nke na-eduga na mbelata nke mgbanwe nke mkpụrụ ndụ ihe nketa na ụdị ndị metụtara. Nke a na-ebelata ahụike nke ndị mmadụ n'ihi ọtụtụ ihe. Nke mbụ, inbreeding na-eme ka asọmpi na ndị ikwu, nke na-ebelata ahụike evolushọn nke ụdị ahụ. Nke abụọ, mbelata nke mgbanwe nke mkpụrụ ndụ ihe nketa na-eme ka ohere dị ukwuu nwere ike igosipụta àgwà homozygous recessive na-egbu egbu; nke a na-ebelata nkezi nke ụmụ a na-amụpụta, na-ebepụ ọnụ ọgụgụ mmadụ. Mgbe ọnụ ọgụgụ mmadụ dị ntakịrị, mmetụta nke mkpụrụ ndụ ihe nketa na-abawanye, nke na-eduga na obere na / ma ọ bụ nhazi nke alleles.  N'aka nke ya, nke a na-eduga n'ịbawanye homozygosity, na-emetụta ahụ ike nke onye ọ bụla n'ụzọ na-adịghị mma.  Enwere ike imebi arụmọrụ nke osisi site na nhọrọ na-adịchaghị mma nke na-ebute mmụkọ nke mmụgharị na-emebi emebi na obere mmadụ.  Ebe ọ bụ na ndị nọ n'obere mmadụ nwere ike ịbụ ndị ikwu, ha na-enwekarị ike ịmụ nwa.  Mbelata ahụ ike nwere ike ime na obere osisi n'ihi mmụkọ mmụkọ, mbelata ụdị mkpụrụ ndụ ihe nketa, yana mmụba ịmụba. Ka oge na-aga, ikike evolushọn na ikike nke ụdị iji mee mgbanwe na gburugburu ebe obibi na-agbanwe agbanwe, dị ka mgbanwe ihu igwe, na-ebelata.

## Hụkwa Ihe ọzọ

* Mgbasawanye nke Mgbasa Ozi
* Okporo ụzọ anụ ọhịa

## Edensibia
Evolutionary Ecology (akwụkwọ akụkọ)

Evolushọnari Ekologi bụ akwụkwọ sayensị a na-enyocha kwa ọnwa na-ekpuchi ọmụmụ nke gburugburu ebe obibi site n'echiche evolushọn. E guzobere ya n'afọ 1987 nke Springer Science + Business Media bipụtara ya. Onye isi nchịkọta akụkọ bụ Matthew Symonds (Deakin University). Dị ka Journal Citation Reports si kwuo, *akwụkwọ* akụkọ ahụ nwere mmetụta nke afọ 2017 nke 2.133.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Official website
Enweghị ihe ọmụma

Ụdị **data na adịghị mma** (DD) bụ nke International Union for Conservation of Nature (IUCN) kewara dị ka inye ozi na-ezughị ezu maka nyocha kwesịrị ekwesị nke ọnọdụ nchekwa a ga eme. Nke a anaghị egosi na a mụọbeghị ụdị ahụ nke ọma; mana ọ na-egosi na obere ma ọ bụ enweghị ozi dị na ụba na nkesa nke ụdị ahụ.

IUCN na atụ aro ka e kpachara anya iji zere ịhazi ụdị dị ka "ihe ọmụma na adịghị mma" mgbe enweghị ndekọ nwere ike igosi oke dị ize ndụ: "Ọ bụrụ na a na enyo enyo na a naetiti taxon dị ntakịrị, ọ bụrụ na oge dị ukwuu agafeela kemgbe ndekọ ikpeazụ nke taxon, ọnọdụ a na eyi egwu nwere ike ịbụ ihe ziri ezi" (lee ụkpụrụ nchebe).

## Hụkwa

* IUCN Red List data deficiency species
* Ndepụta nke amphibians na-enweghị data
* IUCN Red List data deficiency species (Annelida)
* Ndepụta nke arthropods na-enweghị data
* Ndepụta nke nnụnụ na-enweghị data
* IUCN Red List data deficiency species (Cnidaria)
* Ndepụta nke azụ na-enweghị data
* Ndepụta nke ụmụ ahụhụ na-enweghị data
* Ndepụta nke data na-enweghị azụ
* Ndepụta nke ụmụ anụmanụ na-enye nwa ara na-enweghị data
* Ndepụta nke data na-enweghị molluscs
* Ndepụta nke osisi ndị na-enweghị data
* Ndepụta nke anụ ndị na-akpụ akpụ na-enweghị data

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

*
Australian Integrated Forecast System

The **Australian Integrated Forecast System** (AIFS) bụ UNIX na Linux -based nhazi, ngosi, nyocha na nkwukọrịta usoro màkà data ihu igwe.

Ọ na-agụnye ụlọ ọrụ màkà iri na nchekwa nke ihe ndị na-ahụ màkà ihu igwe na mmiri, nkè enwere ike igosi, nyochaa ma jiri ya mee ihe na ihuenyo. A na-enyekwa ngwá ọrụ màkà ịdọ áká ná ntị, atụmatụ eserese na nkwadebe na mgbasa nke amụma na ịdọ aka na ntị nye ọha na eze.

AIFS na arụ ọrụ na nyiwe AIX, HP-UX na Linux na Australia, Fiji, Indonesia na Malaysia.

Mmepe malitere n'afọ 1991 dị ka ónyé nọchiri ányá Automated Regional Operations System (AROS), nke e wuru na ụlọ Tandem NonStop.

## Edensibia
Australian Meteorological and Oceanographic Society

**Australian Meteorological and Oceanographic Society** (**AMOS**) bụ òtù mmụta nwéré onwé ya nké na-akwado ma na-akwalite mmasị na Meteorology, Oceanography na sayensị ndị ọzọ metụtara ya. E hiwere AMOS n'ọnwa Eprel afọ 1987 dị ka ónyé nọchiri Australian Branch nkè Royal Meteorological Society nke dịruworo afọ iri na ise n'oge ahụ.

## Akwụkwọ ndị e bipụtara
AMOS na-ebipụta *Bulletin nké Australian Meteorological and Oceanographic Society*, na kwà nkeji iri na ise nkè akwụkwọ sayensị *Journal of Southern Hemisphere Earth Systems Science* (JSHESS), nkè a maara na mbụ dị ka Australian Meteorology and Oceanographic Journal, na njikọ ya na Bureau of Meteorology.

## Onyinye
Ndị otu ahụ na-enye ọtụtụ ihe nrite ugboro abụọ.

* Ihe nrite Gibbs màkà enyemaka ogologo ógè na ọrụ ihu igwe na ihu igwe.
* Ihe nrite Meyers nke mmalite ọrụ.
* Morton Medal na-amata idu ndú na-ekwusi ike na agụmakwụkwọ na mmepe nke ndị ọkà mmụta sayensị na-eto eto.
* Ihe nrite Priestley n'etiti ọrụ.
* Ihe nrite Zillman bụ ihe nrite ọrụ ikpeazụ.

## Nkwupụta banyere Mgbanwe ihu igwe
áká_ịkẹngạ|thumb|Ndị ọkà mmụta sayensị ihu igwe na-aga nzukọ sayensị nke ihu igwe nke Australian Meteorological and Oceanographic Society (AMOS) na Melbourne na-eme ngagharị iwe megide mbelata na mmemme nyocha ihu igwe CSIRO. Foto: John Englart
AMOS ewepụtala *nkwupụta banyere mgbanwe ihu igwe*, ébé ha kwubiri, mgbanwe ihu igwe zuru ụwa ọnụ na okpomọkụ ụwa bụ ihe dị adị ma a na-ahụ anya... O yikarịrị ka ọrụ ụmụ mmadụ ndị ahụ mụbara ọnụ ọgụgụ nke gas na-ekpo ọkụ na ikuku bụ ihe kpatara okpomọkụ a hụrụ kemgbe afọ 1950. A na-akpọ okpomọkụ na-ejikọta na mmụba nke gas na-ekpo ọkụ nke sitere na ọrụ mmadụ mmetụta na-ekwo ọkụ. Ọnụ ọgụgụ ikuku nke carbon dioxide ejirila ihe karịrị pasent iri atọ mụbaa kemgbe mbido nke oge mmepụta ihe ma dị elu ugbu a karịa oge ọ bụla na ọ dịkarịa ala afọ narị puku isii na iri ise gara aga. Mmụba a bụ n'ihi ọkụ ọkụ, mgbukpọ ọhịa na ọrụ ndị ọzọ nke mmadụ.

N'ọnwa Febụwarị afọ 2016, ọtụtụ n'ime ndị ọkà mmụta sayensị ihu igwe na-aga nzukọ AMOS kwa afọ na Melbourne sonyere na ngagharị iwe n'oge nri ehihie megide CSIRO belata na mmemme nyocha ihu igwe nke ónyé isi CSIRO Larry Marshall màrà ọkwa n'ubochi anọ n'ọnwa Febụwarụ afọ 2016.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ gọọmentị
Mmetụta dịpụrụ adịpụ na Ekologi na Nchekwa

Remote Sensing in Ecology and Conservation bụ akwụkwọ agụmakwụkwọ nke John Wiley & Sons bipụtara n'aha Zoological Society of London. (ZSL) gbasara gburugburu ebe obibi na mmetụta dịpụrụ adịpụ.
Dị ka Journal Citation Reports si kwuo, *akwụkwọ* akụkọ ahụ nwere mmetụta nke afọ 2020 nke 5.481. Ọ bụ Nathalie Pettorelli (ZSL) dezigharịrị ya.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Official website
Usoro Nchịkọta Data Meteorological na-arụ ọrụ n'onwe ya

thumb|VIhe Ndị AMeDAS
***A***MeDAS (Automated Meteorological Data Acquisition System), nkè a maara na Japanese dị ka "アメダス" (*amedasu*), bụ netwọk nyocha elu nkè Japan Meteorological Agency (JMA) mepụtara màkà ịnakọta data ihu igwe mpaghara na ịchọpụta arụmọrụ amụma. Usoro ahụ bịdọrọ ịrụ ọrụ n'ubochi mbu n'ọnwa Nọvemba afọ 1974, ma ugbu a nwere ọdụ otu puku na narị atọ na Japan dum (nke ihe karịrị otu puku na narị enweghị ónyé ọrụ), na nkezi nkewa nke kilomita iri na asaa (11 ).

Nnyocha na ọdụ ndị mmadụ na-ekpuchi ihu igwe, ntụziaka ikuku na ọsọ, ụdị na ọnụọgụ nké mmiri ozuzo, ụdị na ịdị elu nké igwe ojii, anya, okpomọkụ ikuku, iru mmiri, ógè anwụ na-achasi ike, na nrụgide ikuku. A na-ahụ ihe ndị a niile (ma e wezụga ihu igwe, anya na ihe ndị metụtara igwe ojii) na-akpaghị aka.

N'ọdụ ụgbọ mmiri na-enweghị ónyé ọrụ, a na-eme nchọpụta na nkeji iri ọ bụla. Ihe dị ka narị asaa n'ime ọdụ ndị na-enweghị ónyé na-ahụ mmiri ozuzo, okpomọkụ ikuku, ntụziaka ikuku na ọsọ, na oge anwụ na-achasi ike, ébé ọdụ ndị ọzọ na-ahụ naanị mmiri ozuzo.

Màkà ihe dị ka ọdụ ụgbọ mmiri narị abụọ na iri asatọ (ndị mmadụ ma ọ bụ ndị na-enweghị ónyé ọrụ) dị n'ebe nnukwu snow na-ada, a na-ahụkwa omimi snow.

A na-eziga data niile a na-ahụ ányà na AMeDAS Center na JMA Headquarters na Tokyo n'oge dị adị site na eriri ekwentị a raara nye. A na-ezigara data ahụ na mba ahụ dum mgbè nyocha dị mma gasịrị.

Tinyere ọnọdụ ihu igwe, a na-ejikwa AMeDAS eme ihe n'ịhụ ọdachi ndị na-emere onwe ha. A na-edozi ébé nyocha nwa ógè n'ebe enwere ihe ịrịba ama nke mgbawa ugwu ma ọ bụ ala ọma jijiji.

## Hụkwa

* Mesonet

## Njikọ mpụga

* Nkọwa nke Japan Meteorological Agency
Ebe A Na-ahụ Maka Ọnọdụ Ihu igwe

thumb
APEC Climate Center (APCC) bụ ụlọ ọrụ gọọmentị nke na-eme nchọpụta na amụma ihu igwe, nyocha na mpaghara mgbanwe ihu igwe. Ọ na-enyekwa ọrụ ozi ihu igwe na mmemme iwulite ikike na ebumnuche nke iwusi mmekọrịta sayensị na teknụzụ ike gafee mpaghara APEC. E guzobere APCC na Nzukọ Ndị Nnukwu Ndị Omeiwu APEC nke e mere na Nọvemba 2005. A malitere ya na nzukọ ndị isi akụ na ụba APEC n'otu afọ ahụ. Ọ dị ugbu a na Busan, South Korea.

 

## Akụkọ ihe mere eme
Onye bu ụzọ nke APEC Climate Center bụ APEC Climat Network (APCN) nke APEC Industrial Science and Technology Working Group (ISTWG) guzobere. E guzobere Network ahụ na ebumnuche nke ịkekọrịta ozi ihu igwe n'etiti akụ na ụba APEC iji lụso ihu igwe na ọdachi metụtara ihu igwe ọgụ. A tụpụtara ya n'oge nzukọ APEC ISTWG nke iri na isii na 1999 site n'aka Korea Meteorological Administration na netwọk ahụ nwere nzukọ mbụ ya na Mee 2001.

A malitere APCN iji kesaa ozi ihu igwe a pụrụ ịdabere na ya n'etiti akụ na ụba. Mgbalị ahụ ziri ezi n'ihe gbasara ebumnuche akụ na ụba. Site n'ịkekọrịta ozi nke ụlọ ọrụ ihu igwe nke mba ọ bụla, ụlọ ọrụ ahụ enwetala ozi ihu igwe ziri ezi site na usoro Multi Model ensemble, nke jikọtara ozi ihu igwe dịgasị iche iche nke ụlọ ọrụ ahụ nyere iji mepụta ozi ihu igwe zuru oke. Iji gaa n'ihu na-emepe usoro ahụ ma nyere ndị otu APEC aka ịkwalite ikike ịkọ ọdịnihu ihu igwe ha site na mgbalị iwulite ikike, e weere ya dị ka ihe dị mkpa ịmepụta ụlọ ọrụ. Ya mere, site na mkparịta ụka ndị e nwere na APEC Science and Technology Ministerial Meeting na 2004, ISTWG Meeting na 2004 na Senior Officials" Meeting na 2005, APEC kwadoro nguzobe nke Center.

## Ihe omume

### Nzukọ ihu igwe nke APEC
APEC Climate Symposium (APCS) bụ ihe omume mba ụwa kachasị mma nke ụlọ ọrụ ahụ haziri dị ka nzukọ maka mgbanwe nyocha na sayensị ihu igwe. A na-eme ya kwa afọ kemgbe afọ 2006, n'ozuzu ya n'obodo ndị na-anabata nzukọ APEC nke afọ.

### Usoro Ọzụzụ

### Ọrụ

## Hụkwa

* Njikọ akụ na ụba Asia-Pacific

## Ihe odide
Baron Tornado Index

**Baron Tornado Index** (BTI), nkè a na-akpọkwa Vipir Tornado Index, bụ ụdị kọmputa na-ahụ màkà ihu igwe. Isi ihe eji ya eme bụ iji chọpụta ohere nke ajọ ifufe n'ime ákàrà Tornadic Vortex n'azụ azụ nke oké ifufe, iji mee ka ébé ndị nwéré ike ịdị oke egwu màkà ajọ ifufe na iji soro ha n'ụzọ dị mfe.

Site n'enyemaka nke data radar ihu igwe NEXRAD, ụdị mesoscale na algọridim, a na-atụle ndepụta ahụ na ọkwa nke efu rụọ irí. Ka ọnụ ọgụgụ BTI dị elu, o yikarịrị ka ajọ ifufe dị n'ala. A na-eji akara shear sitere na agba dị iche iche dabere na ọ̀tụ̀tụ̀ dị n'elu abụọ. A na-eji akara odo eme ihe màkà uru dị n'etiti abụọ na 3.9, a na-eji ihe akara oroma eme ihe màkà ụkpụrụ dị n'agbata 4 na 6.9 ma na-eji mkpado uhie eme ihe màkà ọnụọgụ karịrị 7.

Ọ bụ Baron Services nke Huntsville, Alabama mepụtara ngwaahịa ahụ ma na-ere ya, ọ bụkwa akụkụ nke ngwaahịa nyocha radar VIPIR nke ụlọ ọrụ ahụ. Usoro a na-ejikarị ụlọ ọrụ telivishọn eme ihe. BTI hụrụ ojiji ọha na eze na mbido afọ 2008. WMC-TV, ónyé mmekọ NBC na Memphis, Tennessee bụ ụlọ ọrụ mbụ iji mejuputa BTI n'oge 2008 Super Tuesday tornado outbreak n'ubochi ise n'onwa Febrụwarị afọ 2008 mgbè ọ na-agbaso tornadoes n'elu Memphis na Jackson. Nnyocha ziri ezi nke oké ifufe méré ka WMC-TV nwee ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke ndị na-ekiri ya.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ụlọ ọrụ BTI na-arụ ọrụ

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ Baron Services
Ihe mkpofu a na-achịkwaghị achịkwa

**Ihe mkpofu a na-achịkwaghị achịkwa** bụ otu ụdị ihe mkpofu nke na-adịghị adaba ma ọ bụ ụdị ihe mkpuchi a na-ahụ anya, pụrụ iche ma ọ bụ nke dị ize ndụ, dị ka ihe mkpofu ndị a na-egwupụta n'ime ala na ihe mkpofu ugbo. Nke a ekwesịghị ịgbagwoju anya na nkọwa ọzọ nke ihe mkpofu a na-achịkwaghị achịkwa nke na-ezo aka n'iwepụ ihe mkpofu n'ụzọ na-ekwesịghị ekwesị.

Ihe mkpofu na-achịkwaghị achịkwa nwere mmetụta dị ukwuu na gburugburu ebe obibi.  N'ebe ụfọdụ na Germany, a chọpụtara na ihe mkpofu ụlọ ọrụ dị ka site na mgbaze ọla na ihe mkpofu a na-emepụta site na osisi petrochemical dị nso n'ebe ndị mmadụ bi.  Isi mmetụta nke mkpofu dị ka ndị a na-eduga na mmetọ nke mmiri ala site na kemịkalụ na-egbu egbu, yana acidification nke oke osimiri n'ihi ikuku CO2 sitere na Ngwuputa ala

## Edensibia

# [Ihe e dere n'ala ala peeji] "Mmetụta gburugburu ebe obibi nke mkpofu mkpofu na-enweghị nchịkwa na mpaghara ndị na-egwupụta ihe na ụlọ ọrụ mmepụta ihe na Central Germany". Environmental Geology. doi:10.1007/s002540050293. ISSN 0943-0105.

; Ihe edeturu
Ihe mkpofu zuru ụwa ọnụ

**Ihe mkpofu zuru ụwa ọnụ** bụ ụdị ihe mkpofu a na-akpọ "ihe mkpofu dị ize ndụ", mana nwere ihe ndị a na-ahụkarị.  A kọwapụtara ya na 40 CFR 273.9, site na United States Environmental Protection Agency mana steeti nwekwara ike ịnwe ụkpụrụ nkwado gbasara ihe ndị a.

* Batrị; lithium, Silver ion, nickel cadmium (Ni-Cad), mercury-oxide, ma ọ bụ akara lead-acid. Batrị Lead-Acid a na-ewepụ emefu anaghị achọ ka a na-achịkwa ya dị ka ihe mkpofu zuru ụwa ọnụ.
* Pesticides; Akụkụ nke ọgwụ ahụhụ a kwụsịtụrụ ma kagbuo nke bụ akụkụ nke ncheta afọ ofufo ma ọ bụ iwu
* Mercury Containing Equipment; ngwaọrụ ma ọ bụ akụkụ nke ngwaọrụ (gụnyere thermostats) nke nwere elemental mercury integral na ọrụ ya.
* Lamps; gụnyere, ma ọ bụghị nanị, fluorescent, nnukwu mgbapụta, neon, ikuku mercury, sodium dị elu, na oriọna metal halide.
* Aerosol pot: ihe a na-apụghị iweghachi nke nwere gas a na-agbanye, na-agbaze, ma ọ bụ na-agbapụta n'okpuru nrụgide maka ịchụpụ mmiri, paste, ma ọ dị ntụ. Ihe ndị a gụnyere, mana ọ bụghị nanị na ihe na-acha ọkụ, mmanụ, ihe na-agwọ mmiri, ihe na'agbanye mmiri.

Azụmahịa na ndị na-emepụta ihe ndị ọzọ na-emepụta ihe mkpofu dị otú ahụ ka a chọrọ ka ha wepụta ihe kwesịrị ekwesị.

## Edensibia

*
Bayamo (ikuku)

Bayamo bụ oké ifufe na-esi n'ala dị n'ụsọ oké osimiri ndịda Cuba, karịsịa na nso Bight of **Bayamo**.
Ọ bụkwa áhà Giddings na Webster kachasị ewù ewù nà tuba mouthpiece.

## Hụkwa

* Mmiri na-asọsi ike

## Edensibia

* Ifufe