Asụsụ Mandinka

thumb|Onye na-ekwu okwu Mandinka, nke edere na Taiwan.
**Asụsụ Mandinka** (Mandi'nka kango; Ajami: مَانْدِينْكَا كَانْجَوْ), ma ọ bụ **Mandingo**, bụ Asụsụ Mande nke Ndị Mandinka nke Guinea, n'ebe ugwu Guinea-Bissau, mpaghara Casamance nke Senegal, na Gambia ebe ọ bụ otu n'ime asụsụ ndị isi na-asụ.

Mandinka bụ nke alaka Manding nke Mande ma ọ bụghị Bambara na Maninka / Malinké mana o nwere naanị ụdaume 5 kama 7. Ụdị dị iche iche a na-asụ na Gambia na Senegal na-ejikọta na ụda olu n'ihi ịdị nso ya na asụsụ ndị agbata obi na-abụghị ụda dị ka Wolof.

## Ọmụmụ ụdaolu
M nọchitere anya ebe a site na ụdị dị iche iche a na-asụ na Casamance. E nwere obere ọdịiche dị iche iche.

### Ụda
Mandinka nwere ụda abụọ, elu na ala. Aha ndị a na-agbanwebeghị bụ ụda dị elu na nkeji okwu niile ma ọ bụ ụda dị ala na nkeji okwu ọ bụla. Ntinye aka doro anya *-o* na-ewe ụda dị ala na aha ụda dị elu na ụda na-ada na aha ụda. Ọ na-ejikwa ụdaume ọ bụla dị mkpirikpi bu ụzọ, na-akpata ogologo /oo/ nke nwere ụda dị ala ma ọ bụ nke na-ada. Ọ na-e*m* ka ụdaume dị elu (ii > io, *uu* > uo; **'ee**' nhọrọ > ma ọ bụ *eo* ma ọ bụ ee) ma ọ bụ na-ejikọta onwe ya (**'aa**' na-anọgide aa) na-ahapụ naanị ụda ya:

## Orthography
A na-eji Mkpụrụ akwụkwọ Latịn na Mkpụrụ akwụkwọ Arabic eme ihe n'ọtụtụ ebe maka Mandinka; nke mbụ bụ nke gọọmentị, mana a na-eji nke ikpeazụ eme ihe n"ọtụtụ ebe ma bụrụ nke okenye. Na mgbakwunye, a na-ejikarị usoro edemede pan-Manding, edemede N'Ko, nke e mepụtara na 1949, eme ihe na Guinea-Bissau, n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ Guinea, na n'obodo ndị dị n'ókè Ivory Coast na Mali. Tụkwasị  nke a, mkpụrụedemede Garay, nke e mepụtara maka Wolof, ejirila ya mee ihe ole na ole.

Na edemede Latin, c na-anọchite anya , ŋ , na ñ ; anaghị eji mkpụrụedemede v, x, z, na q. Vowels dị ka Spanish ma ọ bụ Italian ma na-agbakọta okpukpu abụọ iji gosipụta ogologo ma ọ bụ ịmata ọdịiche dị n'okwu ndị bụ homophones.

Ihe odide Arabic a*na* eji mkpụrụedemede ọzọ (ma e wezụga, na-adịkarịghị, akara ụdaume ọzọ maka e), mana a na-akpọ ụfọdụ n'ime mkpụrụedemede ahụ n'ụzọ dị iche na Arabic.

Mkpụrụ okwu Latin na Arabic kwekọrọ dị ka ndị a:

A naghị ejikarị mkpụrụedemede ndị dị na italiki eme ihe n'okwu Mandinka. A pụkwara iji ه (h) mee ihe iji gosipụta nkwụsị ikpeazụ, nke a na-adịghị ahụ na mkpụrụedemede Latin. A na-ejikarị akara ụdaume na mkpụrụedemede Arabic egosi mkpụrụedemede ŋ nke mkpụrụedemede Latin; lee n'okpuru ebe a. A naghị ejikarị mkpụrụedemede ndị dị na italiki eme ihe n'okwu Mandinka. A pụkwara iji ه (h) mee ihe iji gosipụta nkwụsị ikpeazụ, nke a na-adịghị ahụ na mkpụrụedemede Latin. A na-ejikarị akara ụdaume na mkpụrụedemede Arabic egosi mkpụrụedemede ŋ nke mkpụrụedemede Latin; lee n'okpuru ebe a.

Mkpụrụedemede ndị a kwekọrọ dị ka ndị a (a na-etinye akara ngosi n'elu ma ọ bụ n'okpuru ụdaume na Arabic):

Na mgbakwunye, enwere ike iji obere Arabic 2 mee ihe iji gosipụta reduplication, a pụkwara iji *hamza* mee ihe dị ka ọ dị na Arabic iji gosipụta nkwụsị glottal n'ụzọ ziri ezi.

## Utu aha

* Faama: "nna," "onye ndú," ma ọ bụ "eze"
* Mansa (aha) : "sultan", "eze" ma ọ bụ "eze ukwu"

## Hụkwa

* Asụsụ Mande
* Asụsụ Manding
* Ndị Mandinka
* Iwu

## Edensibia
ọ dị, ọ bụ ezie na Ampari ghọtara Mombo, nke a yiri ka ọ bụ n'ihi na ha na-eleta mpaghara ahụ kwa afọ, ndị Mombo enweghịkwa ike ịghọta Ampari.

## Akwụkwọ

* R. T. Addis, A Study on the Writing of Mandinka in Arabic script, 1963.
* Dramé, Man Lafi, Parlons Mandinka, L'Harmattan 2003 * (n'asụsụ French) * 

## Njikọ mpụga

* ELAR archive nke Bainouk na isi asụsụ ya MandinkaBainouk na asụsụ ya bụ Mandinka
* Ihe onwunwe Wolof na Mandinka, gụnyere ụtọ asụsụ na akwụkwọ ọkọwa okwu
Òtù:Pages with unreviewed translations