open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asụsụ Glio-Ubi

**Asụsụ Glio-Oubi** (Glio-Ubi) bụ asụsụ Kru nke ezinụlọ asụsụ ndi Niger-Congo. A na-asụ ya n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ Liberia, ebe a maara ya dịka Glio, na n'ebe ọdịda anyanwụ Ivory Coast, ebe a mara ya dịka Oubi maọbụ Ubi. Ọ nwere ọdịdị okwu nke 0.75 na asụsụ Glaro-Twabo.

N'afọ 1991, mmadụ 3,500 na Liberia na 2,500 ndị na-asụ Oubi na Ivory Coast na-asụrụ Glio.

## Hụkwa

* Asụsụ nke Africa
* Asụsụ nke Ivory Coast

## Edensibia
Asụsụ Cwi Bwamu

**Cwi Bwamu**, ma ọ bụ nke enwere ike ịkpọ naanị **Cwi** (Twĩ), bụ asụsụ Gur nke Burkina Faso.

## Ihe odide
Asụsụ Kissi

## Ọmụmụ ụdaolu

### Mkpụrụ edemede

### Mkpụrụ okwu

### Ụda

## Grammar (na-abe ugwu Kissi)

### Aha nnọchiaha

## Edensibia

## Njikọ mpụga
Asụsụ Gbin

**Gbin** (Gbĩ) bụ asụsụ Mande nke ndi Ivory Coast, nke dị nso ma ọ bụghị nke nwere njikọ chiri anya na Beng. Nanị ihe akaebe dị ịrịba ama bụ Delafosse Na (1904). Paperno kọwara Beng na Gbin dịka alaka abụọ bụ isi nke Southern Mande.

## Edensibia
Asụsụ Alladian

Alladian (maọbu Alladyan, Allagia, **Allagian**) bụ otu n'ime asụsụ Lagoon nke Ivory Coast. Ọ bụ asụsụ nakwa, nke nwere njikọ chiri anya na Avikam, mana ọ bụghị ya, ọnọdụ ya edoghị anya.

## Edensibịa
Asụsụ Kpee

Onye - kpee
Asụsụ kpee, A na-akpọkarị Numu(*Noumoukan*), bụ asụsụ Mande nke Ndị na-akpụ akpụ na-asụ(**numu**) na-asụ na Burkina Faso. A na-eche na ọ dị ka Ligbi na Ghana, ma ọ dịghị ntụnyere e mere.

## Ebensibia
Asụsụ Burkina Faso
Asụsụ Ogbi nke Gambia

**Asụsụ Ogbi nke Gambia** bụ asụsụ ogbi nke mba nke ndị ogbi nọ n'ebe ahụ nke ha ji ekwukorita na Gambia. Nanị ụlọ akwụkwọ maka ụmụaka ntị chiri na obodo Gambia, St John's School for the Deaf, bụ nke onye ụkọchukwu Katọlik si Ireland guzobere. E webatara asụsụ ndị ogbi Dutch n'ụlọ akwụkwọ ahụ tinyere asụsụ ndị ogbe nke Britain nke mepụtara n'asụsụ ndị ogbi nke Gambian, na-etinye ụfọdụ mmegharị aka ụmụ amaala nke ndị mmadụ n'ozuzu ha ji. [citation needed] N'adịghị ka ọtụtụ ndị obodo West Africa, ewebataghị asụsụ ndị ogbi nke America na obodo Gambia ruo mgbe ogologo oge gachara ka ndị ogbi amaghị asụsụ ogbi nke obodo America.
Mang

* Mangshi, obodo dị na Yunnan, China

## Ndị mmadụ

### Ìgwè

* Ndị Mang, otu agbụrụ bi na Vietnam
* Mang (ọkwá), ọkwá nke ndị na-eti egwu na ndị ọrụ na India

## Ojiji ndị ọzọ

* Asụsụ Mang, asụsụ Austroasiastic nke China na Vietnam
* 17460 Mang, nnukwu belt asteroid
* Mang, onye bat na Rudyard Kipling's The Jungle Book
* Mang, adreesị nsọpụrụ nye nwoke meworo agadi na Philippines, dị ka na Mang Kanor ma ọ bụ Mang Tomas, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ Sir ma ọ bụ Mister. Ihe nkwanye ùgwù maka nwanyị meworo okenye bụ Aling, dịka na Aling Lucing.
Asụsụ Doghose

E nwere ọtụtụ ụzọ esi ede aha a, n'ihi ihe isi ike nke mkpụrụedemede abụọ, [ɣ]. A na-ahọrọ Dogosé ugbu a, mana a na-ahụ *Doghose* ọdịnala n'ọtụtụ akwụkwọ. Asụsụ ndị a na-adịghị ahụkebe bụ (Doro) Doghosié, Dokhosié, Dorhossié, Dor Hosye, Dorosie, Dorossé na, na nsonaazụ dị iche, Dokhobe, Dorobé.
Asụsụ Godié

**Asụsụ Godié** bụ asụsụ Kru nke obodo ndị Godié na-asụ na ndịda ọdịda anyanwụ na etiti ọdịda anyanwụ nke obodo Ivory Coast. Ọ bụ otu n'ime olumba nke asụsụ Bété. Na 1993, asụsụ ahụ nwere ndị na-asụ ya mmadù kariri 26,400.

## Ide ihe
Asụsụ Godié dabeere na iwu nke The Orthographic Conventions for Ivorian Languages nke Institut de linguistique appliquée (ILA) nke Mahadum Félix Houphouët-Boigny mepụtara. Mgbakọ a enweela mmezigharị.

A na-egosi ụda ahụ na apostrophe maka ụda dị elu na akara na-ebelata maka ụda dị ala n'ihu nkeji okwu.

## Edensibia
Asụsụ Samwe

Samwé (**samoe**), nke a makwaara dị ka **Wara** (ouara, ouala), bụ asụsụ nkè ndị Gur nke mbà Burkina. Asụsụ ndị a bụ Negueni-Klani, Ouatourou-Niasogoni, na Soulani. Ndị na-asogoni nwere nsogbu na isu asụsụ nkè Negueni, mana ọ dịghịri ndị ọzọ otú á.

## Edensibia
Asụsụ Nateni

**Nateni** (Natemba) bụ asụsụ nke ndị Gurma na-asụ na Benin. A na-akpọ aha ya site na asụsụ ya. Ndị ọzọ bụ Tayari (Tayaba), Kunteni (Kuntemba), Okoni (Okoma).

## Usoro ide ihe

A na-egosi ụdaala na ụdaelu nakwa ụdaume dị elu na-egosi.
A na-egosi nasalization site n'enyemaka nke tilde n'okpuru ụdaume nke a nwere ike ijikọta ya na ụda olu dị elu ma ọ bụ nke dị njọ nke na-egosi ụda olu.

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Benin
Òtù:Asụsụ ndị Guma
Asụsụ Anyin

**Anyin**, nke a makwaara dị ka Agni, maọbu **Agny**, na Anyi, bụ asụsụ Niger-Congo nke a na-asụkarị na Côte d'Ivoire na Ghana. Ọ bụ asụsụ Kwa nke alaka Central Tano, na-emepụta asụsụ na-aga n'ihu na Baoulé, ma nwekwaa njikọ chiri anya na Nzema na Sehwi. Asụsụ ya, nke kewara n'ebe ugwu na etiti, gụnyere Sannvin, Abé, Ano, Bona, Bini, na Barabo na mpaghara ugwu na Ndenye na Juablin na mpaghara etiti. Na Côte d'Ivoire, e nwere ihe dịka nde mmadụ 

tu ihe iri anọ na ise O1

na-asụ asụsụ Anyin, yana pụkụ iri ndị na-asụrụ asụsụ nke abụọ; na Ghana, e nwereihe dịka ndị na-ekwu okwu 66,400.

Anyin nwere ụda abụọ, elu na etiti; ụda abụọ, nke dị na elu na ala; na otu ụda na-anọpụ iche. A na-ekewa ụdaolu n'ụzọ orthographic naanị iji mee ka a mata ọdịiche dị n'etiti obere abụọ na nhazi asụsụ, ma ọ bụ mgbe ụdaume abụọ yiri ibe ha nwerekwa ụda dị iche iche ha na-eme: cf. Its dialects, divided into Northern and Central dialect areas, include Sannvin, Abé, Ano, Bona, Bini, and Barabo in the Northern area and Ndenye and Juablin in the Central area. In Côte d'Ivoire, there are approximately 1.45 million native speakers of Anyin, along with 10,000 second-language users; in Ghana, there are approximately 66,400 speakers.

## Hụkwa

## Edensibịa
Asụsụ Maninka

Maninka (a makwaara dị ka Malinke), ma ọ bụ karịa kpọmkwem Eastern **Maninka**, bụ aha ọtụtụ asụsụ na olumba nwere njikọ chiri anya nke ndịda ọwụwa anyanwụ Manding nke ezinụlọ asụsụ Mande. Ọ bụ asụsụ ala nke ndị Malinké na Guinea, ebe mmadụ Nde atọ, puku narị atọ (3,300,000) ma bụrụ isi asụsụ na mpaghara Upper Guinea, na Mali, ebe ndị chiri anya Bambara bụ asụsụ obodo, yana na Liberia, Senegal, Sierra Leone na Ivory Coast, ebe ọ na-enweghị ọkwa ọchịchị. Ọ bụ asụsụ ụlọ ikpe na gọọmentị n'oge Alaeze Ukwu Mali.

## Ọmụmụ ụdaolu
Asụsụ Wudala nke Eastern Maninka, nke a na-asụ n'etiti ugwu nke Guinea Guinea na nke zuru oke nye ndị na-asụ olumba niile dị na mba ahụ, nwere ndepụta ụdaume ndị a. ( Ewezuga ụda, nke a na-edeghị ede, a na-enye ụda n'ụdị ederede, dịka ụkpụrụ IPA ejighị n'aka.)

## Edensibia
Asụsụ Beng

**Beng** (Ben) bụ asụsụ Mande nke mba Ivory Coast na-asụ. Ana asụ asụsụ Ngen, bụ asụsụ yiri Beng, n'ụzọ dị iche iche ndị nke gụnyere Gan, Ngain, Ngan, Ngin, Nguin.

Paperno kọwara asụsụ Beng na Gbin dị ka alaka abụọ bụ isi nke ndịda ugwu nke mba Mande.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Ihe osise nke Beng
Asụsụ Baoulé

Baoulé, nke a makwaara dị ka asụsụ Baule ma ọ bụ **Bawule**, bụ asụsụ a na-asụ na etiti na n'ndịda Ivory Coast, gụnyere na mpaghara Lacs, Lagunes, Gôh-Djiboua, Sassandra-Marahoué, Vallée du Bandama, Woroba, na Yamoussoukro, site na ihe dịka nde mmadụ 4.7. Ọ bụ asụsụ Kwa nke alaka Central Tano, na-emepụta asụsụ na-aga n'ihu na Anyin ma nwee njikọ chiri anya na Nzema na Sehwi. Ọ bụ asụsụ ndị Baoulé na asukarị, ha bụkwa agbụrụ kachasị ukwuu na mba Ivory Coast.

## Nsụgharị Akwụkwọ nsọ

N'afọ 1946, e bipụtara akụkụ akwụkwọ nsọ ndị a sụgharịrị n'asụsụ Baoulé; Agba Ọhụrụ zuru ezu sochiri na 1953. [citation needed] E bipụtara Bible zuru ezu na 1998, site na Bible Society na Abidjan.

## Ọmụmụ ụdaolu

### Mgbochiume

### Udaume

N'ime ụdaume ndị a, enwere ike ịpụta ise site n'imi: /ĩ/, /ɛ̃/, /ã/, /ũ/, na /ɔ̃/.

### Ụda ụda
Baoulé nwere ụda ise ha gụnyere: elu, ala, etiti, ịrị elu, na ịda.

## Orthography
Baoulé na-eji mkpụrụedemede ndị a egosi ụdaume na mmepụta okwu ndị a:

## Hụkwa

* Asụsụ Akan
* Asụsụ Anyin

## Ihe odide

## Ịgụ ihe ọzọ

* Timyan, Judith E., "A Discourse-Based Grammar of Baule: The Kode Dialect" (1977). *CUNY Academic Works*.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Baconda, Côte d'Ivoire: s.n.

## Njikọ mpụga

* Ntinye Baoulé na World Atlas of Language Structures
* PanAfriL10n peeji na Anyi & Baule
* Baoulé Phonology (French)
* Baule kasahorow
Asụsụ Neyo

**Neyo** bụ asụsụ Kru nke ndi obodo Ivory Coast, nso ọnụ Osimiri Sassandra.

## Mkpụrụ okwu

* a - [a]
* b - [b]
* bh - [ɓ]
* c - [c]
* d - [d]
* bụ - [e]
* e - [ɪ]
* è - [ɛ]
* f - [f]
* g - [g]
* gb - [g͡b]
* m - [i]
* dj - [ɟ]
* k - [k]
* kp - [k͡p]
* l - [l]
* m - [m]
* n - [n]
* ñ - [ɲ]
* ng - [ŋ]
* Oh - [o]
* ö - [ʊ]
* o - [ọ]
* p - [p]
* s - [s]
* t - [t]
* u - [u]
* v - [v]
* w - [w]
* y - [j]
* z - [z]

### Ụda ụda

* é - ụda dị elu
* e/ē - ụda dị n'etiti
* è - ụda dị ala

## Edensibia
Asụsụ Kakabe

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Ihe nkiri na vidiyo n'asụsụ Kakabe site na Alexandra Vydrina (site: Pangloss Collection)
* ELAR archive nke nkọwa na akwụkwọ nke asụsụ Kakabe site na Alexandra Vydrina (site: ELAR)
* Kakabe DoReCo corpus nke Alexandra Vydrina chịkọtara. Ihe ndekọ ọdịyo nke ederede akụkọ na transcriptions oge-dabere na ọkwa ekwentị, nsụgharị, na oge-dabara morphological annotations.
Asụsụ Karon

Asụsụ nke **Karon** ma ọ bụ **Kalɔɔn** bụ asụsụ nọ n'ihe ize ndụ nke obodo Senegal na obodo Gambia.  Ọ bụ nke alaka Bak nke ezinaụlọ asụsụ Niger Congo, ma nwee njikọ chiri anya na asụsụ Mlomp.

A na-asụ asụsụ Karon n'akụkụ osimiri n'ebe ugwu nke ọnụ Osimiri Casamance. A na-akpọ mmadụ alɔɔn n'asụsụ ahụ, ndị na-asụ asụsụ ahụ na-akpọkwa asụsụ nke ha dị ka kägup__wol____wol____wol__.
Asụsụ Apro

**Apro**, nke a makwaara dị ka Aproumu, bụ asụsụ ndị Aizi nakwa nke Ébrié Lagoon na Ivory Coast na-asụ. Ozugbo e weere na ọ bụ asụsụ Kru dị ka asụsụ abụọ ndị ọzọ nke Aizi, nyocha ndị ọzọ gosiri na ọ bụkwa ya.

## Edensibịa
Asụsụ Notre

Nootre, nke a makwaara dị ka **Boulba**, bụ asụsụ ndị Gur nke dị na Benin.

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Benin
Òtù:Asụsụ ndị Oti–Volta
Asụsụ Goo

**Goo** bụ ihe a chọtara n'oge na-adịbeghị anya [oge?&#x5D; Asụsụ Mande nke ndi obodo Ivory Coast. Ọ dị nso na Dan na Tura, mana ọ dị mfe nghọta na nke ọ bụla. A na-asụ ya n'obodo iri.

## Edensibia
Asụsụ Dendi

Dendi bụ asụsụ Songhay ejiri dị ka asụsụ azụmaahịa n'ofe ugwu Benin (n'akụkụ osimiri Niger. Ọ mejupụtara ụyọkọ olumba ya na Zarma na Koyraboro Senni mana Bariba na-emetụta ya nke ukwuu.

## Nkesa
Na Na Naijiria, a na-ahụ ndị Dendi na ókèala (Kebbi, Kwara, Niger, na Sokoto), na n'akụkụ ndị ọzọ nke Naijiria. A na-akpọkarị ha aha Hausa **Dendawa** (nke a na-ejikwa maka ndị Songhai).

## Usoro edemede

## Edensibia

### Akwụkwọ akụkọ

*  
*
Ndị mmadụ nke Cape Verde

Edemede a bụ maka njirimara igwe mmadụ nke ndị Cape Verde, gụnyere njupụta ndị mmadụ, agbụrụ, ọkwa agụmakwụkwọ, ahụike nke ndị mmadụ, ọnọdụ akụ na ụba, njikọ okpukperechi.

. Cape Verde nwere ọnụ ọgụgụ ndị bi na 540,000 bi n'agwaetiti ndị ahụ. Ọnụ ọgụgụ buru ibu (236,000) nke ndị Cape Verde bi na isi agwaetiti Santiago.[1] Ọtụtụ ndị ọzọ bi ná mba ofesi na Cape Verdean diaspora na mainland Africa, Europe,U.S, Brazil na ndị ọzọ 

Ndị ọrụ ụgbọ mmiri Pọtugal na-arụ ọrụ maka okpueze Portuguese na 1456 bụ nke mbụ chọtara ma na-azọrọ ya na 1456. Ndị Cape Verde bụ ndị ọdịda anyanwụ Africa. Ọtụtụ ndị mba ọzọ si n'akụkụ ụwa ndị ọzọ biri na cape Verde dị ka obodo ha na-adịgide adịgide.
áká_ịkẹngạ|thumb|rde abụọ na-egwuri egwu
Asụsụ Guro

Guro (**Gouro**), nke a makwaara dịka **Lelo** (Kwéndré) na Lo, bụ asụsụ Southern Mande nke ihe dịka otu nde mmadụ na-asụ na obodo Ivory Coast, karịsịa na mpaghara Haut-Sassandra na Marahoue, na Goh.

## Usoro ide ihe

## Edensibia
Asụsụ Bété

**Asụsụ Bété** bụ ụyọkọ asụsụ nke asụsụ Kru nke a na-asụ na etiti ọdịda anyanwụ nke mba Ivory Coast. E nwere ọtụtụ olumba mana enwere ike ịhazi ha otua:

* Ebe Ọdịda Anyanwụ
** Obi ụtọ nke Gagnoa
** Kouya
* Ebe Ọwụwa Anyanwụ
** Obi ụtọ nke Guiberoua
** Bété nke Daloa
** Godié

## Akwụkwọ

* Zogbo, Raymond Gnoléba *Ka anyị kwuo okwu* n'ụzọ dị egwu: Asụsụ Côte d'Ivoire (L'Harmattan) 2004
* [Ihe e dere n'ala ala peeji]
* Lowe, Ivan, Edwin Arthur, na Philip Saunders. 2003. "Eventivity na Kouya." Na Mary Ruth Wise, Thomas N. Headland na Ruth M. Brend (ed.), Asụsụ na ndụ: edemede na ncheta Kenneth L. Pike, 429-448. SIL International na Mahadum Texas na Arlington Publications in Linguistics, 139. Dallas: SIL International na Mahadum Texas na Arlington.
* Saunders, Philip na Eddie Arthur. 1996. Okwuchukwu sokuya, sokuya French, French. Abidjan/Vavoua: Sokuya Language Project. iv, 80 p.
* Arthur Eddie & Sue, Saunders Philip & Heather 1995 *Sɔkɔwɛl* nrọ "Syllabaire sokuya". Abidjan: International Society of Linguistics.

## Hụkwa

* Mkpụrụ okwu na-atọ ụtọ
* Frédéric Bruly Bouabré

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Ihe mgbagwoju anya nke asụsụ Bété
* Akwụkwọ gbasara Kouya Social Organization
* Akwụkwọ gbasara olili ozu Kouya
Asụsụ Attié

**Attié maọbu** (Akie, Akye, Atche, Atie, Atshe) bụ asụsụ a na ejighị n'aka nkewa n'ime alaka nakwa nke ezinụlọ Niger Congo. Ikekwe ọkara nde mmadụ na-asụ ya na Ivory Coast.

## Usoro ide ihe

A na-egosi ụdaolu na diacritic tupu ma ọ bụ mgbe mkpụrụedemede gasịrị:

## Edensibịa
Asụsụ Kassonke

Asụsụ nke Kassonke (Khassonké), ***Xaasongaxango*** (*Xasonga*), ma ọ bụ kwa Western Maninka (Malinke), bụ asụsụ Manding nke **Khassonké** na Malinke nke ọdịda anyanwụ Mali na Malinque nke ọwụwa anyanwụ Senegal na-asụ. Kassonke bụ asụsụ mba na Mali. Ndị Maninka nke ọdịda anyanwụ na nke ọwụwa anyanwụ bụ pecenti iri itoolu  na-aghọta ibe ha, ọ bụ na ezie na ha dị iche na Mandinka (Malinke) nke ndịda Senegal, nke bụ asụsụ mba n'ebe ahụ.
Asụsụ Djimini

**Djimini** (Jinmini) so na otu asụsụ Senufo nke ndịda Ivory Coast . Ndị na-eji ụrọ eme ihe n'etiti ndị Djimini na-asụ Tonjon, asụsụ Mande.

## Edensibia
Asụsụ Sembla

Sembla, ma ọ bụ kwá **Seenku**, bụ asụsụ nke Mande nke ọdịda anyanwụ n'ime otu Samogo nke mbà Burkina Faso. Asụsụ ndị dị n'ebe ugwu na nke dị na ndịda nke bú Timiku na Gbeneku, dị mfe ná nghọta.

A makwaara asụsụ ahụ dị ka Samogho na "Southern Samo", nke á makwara dika aha otu n'ime asụsụ nkè Samo.

## Ịgụ ihe ọzọ

## Edensibia
Asụsụ Gen

Gen (nke e enwere ike ịkpọ **Gɛ̃**, **Gɛn gbe**, **Gebe**, **Guin**, **Mina**, Mina-Gen, na **Popo**) bụ asụsụ Gbe a na-asụ na ndịda ọwụwa anyanwụ na obodo Togo na mpaghara Maritime. Dị ka asụsụ ndị ọzọ nke Gbe, Gen bụ asụsụ ụda olu.

Gen-Mina sitere na Accra na Elmina dị na obodo Ghana. Ndị Mina si Elmina kwagara n'ihi agha Denkyira nke ime ihe ike, ebe Gen si Accra bịa mgbe e merisịrị ha n'agha Akwamu. Ìgwè abụọ ahụ na ndị obodo Ewe jikọtara ọnụ, nke mere ka asụsụ Ewe ha nwee okwu ndị e si na Fanti, Ga-Adangbe na asụsụ dị iche iche nke Europe gbaziri.
Asụsụ Bullom

**Asụsụ Bullom**  otu asụsụ Mel a na-asụ na Sierra Leone, gụnyere n'akụkụ Bullom Shore. A na-akpọ ha n'akụkọ ihe mere eme mgbe ụfọdụ dị ka otu asụsụ ma ọ bụ dialect continuum, kewara na Southern Bullom (Krim na Sherbro) na Northern Bullom (Bullom So). Asụsụ ndị a bụ:

: Bom (Krim), Bullom So (Mmani), Sherbro.

Ha na Kissi jịkọrọ ọnụ chiri anya.

## Edensibia
Asụsụ Tem

Tem, ma ọ bụ **Kotokoli** (Cotocoli), bụ asụsụ nke  Gur a na-asụ na Togo, Ghana, Benin na Burkina Faso. Ndị agbata obi na-eji ya eme na mmekọrita na nkwukọrita.Na Ghana, ndị Kotokoli si n'akụkụ ugwu nke mpaghara Volta, obodo a na-akpọ Koue. Koue na Togo na obere osimiri nke a na-akpọ osimiri Koue kewara ya na Togo.

E wezụga ụlọ ọdịnala ha na obodo Koue, ndị Tem/Kotokoli gbasasịrị n'obodo Ghana niile. Ha bi na  mba Zongo obodo dị ka Nima-Mamobi,Madina,Dodowa,Asaman,Jamasi,Aboaso,Mamponteng,Ahwiaa,Offinso Asamankama,Kokoti,Fanteakwa,Kinyako,Fianko,Ahmasu,Kejebi,Hohoe,Nkwanta,Kepassa Karachi, Dambai na ọtụtụ ndị ọzọgasị. ọkwa eze ha bụ Wuro na onye isi ala Koue, ndị kotokoli, ụlọ na ndị mba ọzọ bụ Wuro Dauda Cheddere Brenae I. Ụfọdụ n'ime ebo kotokoli ama ama gụnyere onye isi ntorobịa nke mba Kotokoli, bụ Wuro Alhaj Ismael Bameiyin, Wuro Alhaj Salifu. Haruna nke Madina,Sheikh Salis Shaban nke ebe nchekwa a gọziri agọzi, Sheikh Muhammad Qassim Kpakpaturu nke Jamasi, Mallam Abdul Muhaimin nke Kumasi, onye otu ọgbakọ nke Tunsuom ebe nhọrọ ọchịchị  na Jamasi, Hon. Basharu Zakaria Kooli, onye omeiwu nke Ayawaso East, Hon. Naser Toure Mahama, onye bụbu goolu Black Stars Fatau Dauda, onye bụbu DCE nke Fanteakwa district Hon. Abass Fuseini Sbaabe, Alhaj Great Anyass nke nwụrụ anwụ na ndepụta ahụ ka edere n'aga n'ihu. Kotokolis bụ ndị na-akwado okpukpe Alakụba nwere nnukwu ntọala nke  Ahlul-Sunna wal Jamaa, Tijaniyya na Shia. Ọtụtụ ụlọ alakụba dị na mpaghara zongo nwere ndị Imam, Muazin/Ledeni, ma ọ bụ ndị nkuzi/Mallams dị ka ndị Tem na-eme ka ha bụrụ otu n'ime agbụrụ ama ama na ihe gbasara okpukpe Akakuba . 

## Sistemụ ederede

Ana egosipụta udaolu elu : á é ɛ́ í ɩ́ ó ɔ́ ú ʊ́, sitenkʉ̀ ḿbə́ŋé. A na-egosi ụdaume ogologo site n'iji akere ugboro  abụọ: aa ee ɛɛ ii ɩɩ oo ɔɔ uu ʊʊ, ha abụọ na-ada ụda ma ọ bụrụ na ụda dị elu: (áá etc.), naanị nke mbụ na-egoipta ụda ma ọ bụrụ na ụda na-agbada (áa), naanị nke abụọ na-enwe ụda ma ọ bụrụ na ụda na-arịgo (aá).

## Edensibia
Asụsụ Mano

**Asụsụ Mano**,  nke a makwaara dị ka **Maa**, **Mah**, na **Mawe**, bụ asụsụ ịrịba ama Mande  nke Liberia na Guinea.  A na-asụ karịrị na Nimba County, na ugwu etiti Liberia na Nzérékoré, Lola na Yomou Prefectures na Guinea. 

### Mkpụrụedemede

### Ụda
Asụsụ ahụ nwere ndekọ aha itoolu na ụda olu (contour tones)

## Ihe Nlereanya Ihe odide
 

## Edensibia
Asụsụ Bassari

Basari, ma ọ bụ Oniyan (Onian, Onëyan, Ayan, Biyan, Wo), bụ asụsụ Senegambian asụsụ Senegal na Guinea nke ndị Bassari n'a

asụ.

## usoro ederede
Nke a bụ usoro ederede ndi Senegal:

## Edensibia
Asụsụ Mbato

Mbato, nke a makwaara dị ka **Mbatto**, **Nghlwa**, **Potu** ma ọ bụ **Gwa**, bụ asụsụ Kwa a na-asụ na Ivory Coast na Ghana. Ọ bụ otu n'ime asụsụ Potou abụọ, tinyere Ebrié. Ndị Mbato bi na mpaghara La Mé nke Ivory Coast, ọkachasị na mpaghara Oghlwapo na ngalaba Alépé.

## Omumu Udaolu

Mbato enweghị ụdaume ụdaume imi, mana ụdaume imi (lee tebụl dị n'okpuru) na-eme ka ụdaume [ɓ, l, j, w] na-amịkọrọ ma kpọọ ya dị ka [m, n, ɲ, ŋw].

E nwere ụdaume abụọ, /ɓ1/ na /ɓ2/. A na-akpọ nke mbụ mgbe niile dị ka [ɓ], ebe a na-akpọ ya nke abụọ [m] n'ihe gbasara ụdaume imi.

Ụda [b, v, z] bụ ndị dịpụrụ adịpụ ma na-apụta naanị na okwu ndị a gbazitere.

Ọ bụ ezie na asụsụ Proto-Potou nwere ike ịnwe usoro ±ATR, ọ lara n'iyi na Ebrié ma hapụ naanị akara na Mbato.

## Asụsụ

### Ụdị aha
Ntinye  aha na  Mbato na-aru oru iji kewaa uda di iche iche nke di n'etiti Mkpoolu na Ubara Na. Mbu ihe di otu a kaara ibuwanye ibu dika a na-ahu na-asusu Niger Congo ndi ozo.

Ntinye aha anọ bụ ó-, à-, ʊ́̃-, na ʊ Kennedy-. Abụọ ikpeazụ, nke bụ ụdaume imi, nwekwara ike ịghọta dị ka ụdaume imi syllabic, nke a na-asụgharị dị ka 意- na 意-.

## Edensibia
Asụsụ Ogbi nke Bouakako

**Asụsụ Ogbi nke Bouakako**, nke amakwara na asụsụ French dị ka *la* Langue des Signes Bouakako (**LaSiBo**), bụ ***asụsụ ogbi*** nke obodo na-apụta n'obodo Bouakako. Ọtụtụ ọgbọ nke ndị ntị chiri ejirila LaSiBo mee ihe, ọtụtụ n'ime ha bụ ndị ikwu. Ọtụtụ n'ime ndị na-anụ ihe, ndị na-asụkwa Yocoboué Dida, makwaara ihe gbasara asụsụ ahụ, ụfọdụ na-asukwa nke ọma. Okwu ahụ dịtụ iche n'etiti ndị na-ekwu okwu, na-atụ aro na asụsụ ahụ ka dị obere. Dabere na afọ nke onye ntị chiri kacha okenye, ọ ga-abụ na ọ dịkarịa ala afọ iri ise kamgbe ebidoro ya(dị ka nke 2016).

LaSiBo yiri Asụsụ Ogbi Nanabin na mba Ghana, Asụsụ Ogwe Mardin na Turkey na asụsụ ogbi ndị ọzọ na-eto eto n'ime obodo na-elekwasị anya n'etiti otu ma ọ bụ ezinụlọ ole na ole.

## Edensibia
Asụsụ Fon

## Ọnọdụ ọdịbendị na nke iwu
Na Benin, French bụ asụsụ obodo, ebe Fon na asụsụ ụmụ amaala ndị ọzọ, gụnyere asụsụ Yom na Yoruba, bụ asụsụ mba.

## Ụtọ asụsụ

## Olumba
.

## Ọmụmụ ụdaolu
Bissa

**Bissa** nwere ike irutu aka na otu n'ime ndịa 

* Ndị Bissa
* Asụsụ Bissa
* Bissa, Burkina Faso (disambiguation)
* Donald Bissa, (amụrụ n'afọ 1991), onye na-agba bọọlụ na Indonesia nke a mụrụ na Ivory Coast
Asụsụ Pherá

**Pherá**, nke a na-akpọkwa **Xwela**, bụ asụsụ Gbe nke Benin. Ya na mpaghara ọdịda anyanwụ Gbe na-emepụta usoro asụsụ.

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Benin
Òtù:Asụsụ ndị Gbe
Asụsụ oge gara aga

Agotime, ma ọ bụ Adangbe, bụ otu n'ime asụsụ Ghana–Togo Mountain (GTM) nke ezinụlọ Kwa. A na-asụ ya site na Adan na Agotime, na-agakwa aha Adangbe (Dangbe), nke bụ variant nke na aha Adangme (Dangme). Agụnyeghị ya na ndepụta asụsụ GTM nke Roger Blench na-elekọta, belụsọ na ọ bụ ụdị Ahlo dị iche iche (Ago, Ig).
Asụsụ Dagaare

**Dagaare** bụ asụsụ nke ndị Dagaaba nke Ghana, Burkina Faso, na Ivory Coast. A kọwawo ya dị ka asụsụ na-aga n'ihu nke gụnyere Waale na Birifor. Asụsụ Dagaare dịgasị iche na olumba sitere na asụsụ ezinụlọ ndị ọzọ gụnyere: Dagbane, Waale, Mabia, Gurene, Mampruli, Kusaal, Buli, Niger-Congo, na ọtụtụ asụsụ ndị ọzọ na-akpata ihe dị ka nde mmadụ atọ na-asụ Dagaare. N'ime mpaghara niile nke ndị na-asụ Dagaare, olumba na-abịa site na Northern, Central, Western, na Southern na-ezo aka n'asụsụ dị iche iche.  Burkina Faso na-ezo aka Dagaare dị ka Dagara na Birifor nye ụmụ amaala na Republic of Côte d'Ivoire. Burkina Faso na-ezo aka na Dagaare dị ka Dagara na Birifor maka ụmụ amaala na Republik nke Côte d'Ivoire. A ka na-akpọ asụsụ obodo niile dị ka Dagaare.  N'ime olumba dị iche iche, ọkọlọtọ maka Dagaare sitere na olumba mpaghara Central.  Southern Dagaare (ma ọ bụ Waale) sikwa n'asụsụ Dagaare ma mara na a na-asụkarị na Wa na Kaleo.

Ethnologue kewara Dagaare n'asụsụ atọ:

* Asụsụ Southern/Central Dagaare, nke a na-asụkarị na Ghana
* Asụsụ Northern Dagara, nke a na-asụkarị na Burkina Faso
* Dagaari Dioula, nke a na-asụkarị na Burkina Faso, ma nwee mmetụta dị ukwuu site na asụsụ Dioula enweghị njikọ na mkpụrụ ndụ ihe nketa.

## Otografị

A na-egosi ụdaolu site na iji akara ngosi:

* ụda olu dị ala maka ụda olu dị elu: à è ɛ̀ ì Quebec ò ɔ̀ ù ʋ̀;
* ụda olu dị elu maka ụda olu dị ala: á é ɛ́ í Quebec ó ó ɔ́ ú Notí́́́ ;
* na enweghị ụda olu maka ụda dị n'etiti.

A na-egosipụta imi imi site na iji tilde.  Udaume gbadoro ụkwụ n'imi dị elu ma ọ bụ ụda dị ala ka tilde nọ n'okpuru ụda olu.

## Ọmụmụ ụdaolu
Mgbochiume na ụdaume na asụsụ Dagaare:

### Mkpụrụedemede

### Mgbochiume

Allophones nke /d, ɡ/ gụnyere [r, ɣ~ɡ̆].

Mgbochiume Dagaare n'ogo n'ozuzu nwere consonants iri abụọ na ise na glides abụọ, aka ọkara consonants ebe ụfọdụ ogbo nwere ike ịdị iche. Dị ka /h/, /l/, na /m/ akụkụ ya na-esote glottal-implosives sitere na Dagaare na Northern dialect (Burkina Faso).

## Asụsụ

### Ụda
Dagaare bụ asụsụ ụda olu nwere usoro ụda olu abụọ nwere ụda dị elu. Ụda Dagaare nwere ọrụ abụọ bụ isi, ya bụ ọrụ lexical na ọrụ ụtọ asụsụ. Ọrụ okwu ya na-emetụta ọdịiche dị na okwu okwu, nke mere na ọdịiche dị n'olu ma ọ bụghị n'ụdị morphosyntactic na-akpali okwu dị iche iche. Ọrụ ụtọasụsụ ya bụ maka ikpe nke akara ụda dị iche iche na mpaghara na-ebute usoro ọmụmụ dị iche iche nke okwu ahụ.

#### Ọrụ okwu

#### Ọrụ ụtọ asụsụ

### Usoro klas aha

### Aha nnọchiaha

#### Aha nnọchiaha
Na Dagaare, nnọchiaha onwe onye anaghị egosi ọdịiche nwoke na nwanyị. Maka nnọchiaha isiokwu, enwere ọdịiche n'etiti nnọchiaha onwe onye siri ike na nke na-adịghị ike. Ọzọkwa, enwere ọdịiche dị n'etiti ụdị mmadụ na nke na-abụghị nke mmadụ maka nnọchiaha mmadụ nke atọ.
Asụsụ Wamey

Wamey ([wæ-meỹ], Meyny), ma ọ bụ Konyagi (Conhague, Koniagui, Koniagui), bụ asụsụ Senegambian nke Senegal na Guinea.

## Edensibia
Asụsụ Mpur

Mpur (nke a na akpọkwa dị ka Amberbaken, Kebar, Ekware, na *Dekwambre*)  bụ asụsụ dịpụrụ adịpụ nke a na-asụ na gburugburu **Mpur** nakwa *Amberbaken* nakwa Tambrauw Regency nke Bird's Head Peninsula, New Guinea. Ọ nweghị ihe jikọrọ ya na asụsụ ọ bụla ọzọ, ọ bụ ezie na Ross na afọ (2005) nyere ya na asụsụ West Papuan, dabere na myirịta na nnọchiaha, Palmer na afọ (2018), Ethnologue, na *Glottolog* depụtara ya dị ka asụsụ dịpụrụ adịpụ.
Asụsụ Mamprusi

E bipụtara obere ihe gbasara asụsụ na asụsụ ahụ; e nwere obere ihe osise dị ka ihe atụ nke obere ìgwè asụsụ a na Naden na afo 1998. R.P. Xavier Plissart ebipụtala nchịkọta ilu Mampruli, a na-ebipụtakwa nsụgharị nke Agba Ọhụrụ, nke a nwere ike ịgụ man'ịntanetị. E nwekwara nkuzi Mampruli na-amalite ebe a na-anụ asụsụ a na-asụ.

## Edensibịa
Asụsụ Dwang

**Dwang** bụ asụsụ Guang nke obodo Ghana, nke Chumburung na-aghọta.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* ELAR archive nke akwụkwọ nke omume ịkụ azụ n'etiti Dwang
Asụsụ Adja

**Asụsụ Aja** bụ asụsụ Gbe nke ndị Aja nke Benin, Togo, Ghana, Nijiria na Gabon na-asụ.
Na Gabon, ha na-abụkarị ndị na-akwaga mba ọzọ.

ọ nwere njikọ chiri Anya na asụsụ ndị ọzọ dị ka ewe, Mina, Fon, na phla Phera.

## Ọmụmụ ụdaolu

### Mgbochiume

* A na-anụ ụdaume /b, ɖ, j/ dị ka ụda ụdaolu [m, n, ɲ] mgbe ụdaume imi sochiri ya.
* /l/ na-anụ dị ka rhotic trill [r] mgbe mgbe mgbe alveolar, retroflex ma ọ bụ post-alveolar consonants gasịrị.
* A na-anụ ụda /s/ na /z/ dị ka post-alveolar [ʃ], [ʒ] mgbe ọ na-ebu /i/ ụzọ.
* A pụkwara ime ka ụda /l, w/ dị ka [l̃, w̃] mgbe ọ na-ebute ma ọ bụ na-esote ụdaume imi.
* Ụfọdụ ndị ọkà mmụta asụsụ egosila ụda imi [ɲ], na ụda uvular, [χw] na [ʁw], dị ka ụda dị iche iche.Morley, Eric A. (2011). *A Grammar of Ajagbe*.

### Mkpụrụedemede

* /u/ mgbe a na-anụ /i/ tupu /i/ dị ka labio-palatal [ɥ]. A na-emezi ya dị ka [ɥ̃] mgbe ọ nọ n'ọnọdụ imi.

## Ntụnyerere

### Nkeji edemede 1 nke Nkwupụta Ụwa Nile Maka Ihe Ndị Ruuru Mmadụ

#### Aja
Agbetɔwo pleŋu vanɔ gbɛmɛ ko vovoɖeka gbeswɛgbeswɛ, sɔto amɛnyinyi ko acɛwo gomɛ; wo xɔnɔ susunywin ko jimɛnywi so esexwe. Wo ɖo a wa nɔvi ɖaɖa wowo nɔnɔwo gbɔ.

#### Ewe
Edere ederede a n'asụsụ Ewe: "Wodzi__wol____wol____wol__ Udoze Udoze. N'ihi ya, ọ bụrụ na ọ bụrụ na ị na-eme ka m bụrụ ihe na-eme n'oge anti.

n'asụsụ Bekee, ọ na-asụgharị roughly ka: "Wodzi azụtala akpụkpọ ụkwụ, uwe, na akpa. Bịa hụ ha n'ụlọ ya, ma ọ bụrụ na-amasị gị, ị nwere ike zụta ha na mbeleta."

E dere ihe odide a n'asụsụ Ewe: "Agb si n'asụsụ Ewe, sị: "Agg si n'okwu a, si n'akwụkwọ a, si e dere ya, si n"asụsụ ewe. N'oge a, ọ na-eme ka ndị mmadụ nwee nkwurịta okwu.

N'asụsụ bekee, ọ na-asụgharị n'ụzọ siri ike na: "Ị dị ka osisi mkpụrụ osisi a kụrụ n'ala na-eme nri, ya mere na-amị mkpụrụ ọma; okwu gị na-atọ ụtọ na ntị. Ụzọ gị dị ụtọ ma dị mma."

## Edensibia
Asụsụ Mande ndịda ọdịda anyanwụ

Asụsụ ndịda ọdịda anyanwụ Mande bụ alaka nke asụsụ Mande a na-asụ na Sierra Leone, Guinea, na Liberia. Enwere ihe dị ka nde 2.8 ngụkọta ndị na-ekwu okwu. Asụsụ kachasị ukwuu n'ebe dị anya bụ Mende nke Sierra Leone, nwere nde 1.4, na Kpelle nke Liberia na Guinea, nwere nde 1.2.
Asụsụ Dompo

**Dompo bụ asụsụ Ghana nọ n'ihe egwu.  Ndị na-ekwu okwu na-atụgharị na Nafaanra.  A na-asụ ya n'akụkụ isi obodo ndị Nafaanra, ya bụ Banda, Mpaghara Brong-Ahafo, Ghana.  Blench (2015) na-akọ na ezinaụlọ iri na-asụ ya.**

## Nchịkọta
Dompo nwere ọtụtụ ihe yiri asụsụ Gonja, mana dị ka Blench (1999) si kwuo, o yighị ka ọ nwere njikọ kpọmkwem na ya. Blench na-atụ aro ihe atọ nwere ike ime:

# ọ bụ asụsụ Gonja nke nọ n'okpuru mmetụta siri ike nke mpụga.
# ọ bụ asụsụ Guang yiri ya nke a tọhapụrụ, n'ụzọ dị ukwuu site na Gonja;
# ọ sitere na isi iyi ọzọ, ma wepụ ya, n'ụzọ dị ukwuu site na Gonja.

Ọ dịghị otu n'ime aha Dompo maka osisi ọhịa ma ọ bụ anụmanụ dị ka Gonja, na-atụ aro na nke ikpeazụ bụ nke kachasị.  Ụfọdụ aha anụmanụ Dompo na-egosi myirịta na Mpra.

Otú ọ dị, Gueldemann (2018) na-ahụ njikọ Guang / Gonja dị oke egwu:

 

## Edensibia

## Ebe e si nweta ya

* [Ihe e dere n'ala ala peeji] *[https://web.archive.org/web/20241210155457/http://www.ddl.ish-lyon.cnrs.fr/projets/clhass/PageWeb/ressources/Isolats/Dompo%20Blench1999%20.pdf Ọrụ ubi na]* nso nso a na Ghana: Akụkọ banyere Dompo na ihe edeturu banyere Mpre.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Asụsụ Dompo nke Central Ghana na njikọ ya.
Asụsụ Tchumbuli

**Tchumbuli** bụ asụsụ Guang nke ruru ndị mmadụ puku abụọ ruo puku atọ na-asụ na mba  Benin .

## Edensibia
Asụsụ Deg

**Deg (a makwaara dị ka Aculo, Buru, Degha, Janela, Mmfo, ma ọ bụ Mo) bụ asụsụ Gur (Gurunsi) nke Ghana, yana ndị na-asụ 1,100 na Ivory Coast.**

Vagla bụ asụsụ yiri ya.

## Edensibia
Asụsụ Tegali

*Asụsụ Tegali* (nke a na-akpọkwa Tagale, **Tegele**, Tekele, Togole) bụ asụsụ Kordofanian n'ezinụlọ Rashad, nke ụfọdụ ndị na-eche na ọ bụ nke ndị mba Niger-Congo (Greenberg 1963, Schadeberg 1981, Williamson & Blench 2000). A na-asụ ya na mba South Kordofan nke steeti, Sudan.

## Nchịkọta
Ezinụlọ asụsụ Rashad nwere ụyọkọ asụsụ abụọ, Tegali na Tagoi, nke na-ekerịta ihe dị ka percent iri asaa okwu dị mkpa na ndepụta 100 Swadesh. A na-asụ ha n'ugwu abụọ dị n'ebe ugwu na n'ebe ọdịda anyanwụ nke Rashad. A na-asụ asụsụ ndị a na Ugwu Tegali dị n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ nke Ugwu Nuba, ebe obibi nke "Alaeze Tegali" mbụ. Ihe kachasị dị iche n'etiti ìgwè asụsụ abụọ ahụ bụ na Tagoi nwere usoro dị mgbagwoju anya nke klas aha ebe Tegali anaghị eme. Nkọwa dị iche iche dị maka ihe mere asụsụ Tegali enweghị usoro klas aha. Greenberg (1963) na-ewepu ohere nke ịkwụ ụgwọ buru ibu nke okwu ndị bụ isi na Tagoi ma na-eche na ọ ga-efu klas aha na asụsụ Tegali.

## Asụsụ / ụdị dị iche iche
Tegali nwere ụdị atọ, Rashad (Gom, Kom, Kome, Ngakom), Tegali, na Tingal (Kajaja, Kajakja). Ethnologue na-akowaputa a asụsụ Rashed na Tegali fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu. Tucker na Bryan depụtara Rashad dị ka ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu ihe na Tegali, "ma eleghị anya naanị ọdịiche nke otu asụsụ"; Otú ọ dị, Greenberg depụtara ya dị ka asụsụ dị iche. Welmers na-atụ aro Tingal dị ka olumba nke Tegali; Tucker na Bryan na-akọ nke a dị iche na Tegali na Rashad, mana dịka ọ bụ nke alaka Tegali.

## Ebe a na-ekesa ya
E nwere ndị na-asụ asụsụ Tegali ihe dịka mmadụ 35,700 na South Kordofan steeti, Sudan. A na-ekesa ndị na-ekwu okwu n'ugwu dị n'etiti okporo ụzọ Rashud-Rashad na Rashad-Umm Ruwaba, na ugwu ole na ole dịpụrụ adịpụ n'ebe ọdịda anyanwụ nke Rashad (gụnyere Tagoi na Tarjok) na ugwu ndị gbasasịrị n'ebe ndịda Rashad.

### Asụsụ / ụdị nkesa
N'etiti olumba atọ ahụ, Tegali nwere ihe dị ka ndị na-asụ asụsụ ahụ mmadụ puku narị iri isii dị na mpaghara Tegali. Rashad nwere ihe dị ka ndị na-asụ ya ihe dịka mmadụ puku ise na ugwu Rashad n'akụkụ ndịda nke Tegali, kwa n'obodo Rashad. Tingal (Kajakja) nwere ihe dị ka ndị na-ekwu okwu madu puku abụọ na otu narị.

## Ọmụmụ ụdaolu
Asụsụ Southern Birifor

**Southern Birifor** bụ asụsụ Gur nke ezinụlọ Niger Congo. Ihe dị ka mmadụ pụkụ narị abụọ na-asụ ya, ọkachasị na Ghana, karịsịa n'ógbè Upper West na mpaghara úgwú , ma eleghị anya puku iri na mpaghara Zanzan nke Ivory Coast.

## Ọmụmụ ụdaolu

### Ụdaume

### Mgbochiụme

## Mkpụrụ edemede
A na-ede ya na mkpụrụ edemede a:

A na-ede ụdaume ogologo okpukpu abụọ.

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Ghana
Òtù:Asụsụ ndị Ivory Coast
Òtù:Asụsụ ndị Oti–Volta
Òtù:Asụsụ ndị Gur
Asụsụ Gudu

Gudu (a makwaara dị ka Gudo, Gutu) bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ na Nigeria na Adamawa State na Song LGA. Kumbi bụ olumba.

## Ihe edeturu
Asụsụ Dangme

**Asụsụ Dangbe**, nke a na-akpọkwa Dangbe ma ọ bụ *Adaŋgbi*, bụ asụsụ Kwa nke ndị Dangbe (*Dangbeli*) na-asụ na ndịda ọwụwa anyanwụ Ghana. Ndị Dangbeli so n'otu agbụrụ Ga-Dangbe buru ibu. Klogbi bụ ụdị dị iche, nke ndị Kloli (Klo ma ọ bụ Krobo People) na-asụ. Kropp Dakubu (1987) bụ ụtọ asụsụ zuru oke nke asụsụ ahụ.

## Nchịkọta
Dangme bụ asụsụ Kwa, akụkụ nke ezinụlọ Niger Congo. Ọ nwere njikọ chiri anya na Ga, ha jikọtara aka mepụta alaka GaʹDangme n'ime Kwa.

## Ebe a na-ekesa ya
Ihe karịrị mmadụ 800,000 na-asụ Dangme na Ghana ka ọ na-erule afọ 2004.

Ọ bụ asụsụ ndị Aborigine na-asụ na Ghana, Togo, Benin site n'aka ndị Ada, Osudoku, Manya Krobo, Yilo Krobo, Shai, Ningo, Prampram na Kpone. Dangme nwere ihe jikọrọ ya na Ga, na, n'ókè nke nta, Ewe.  Ka o sina dị, ọtụtụ ndị Dangme na-asụkwa ma ọ bụ na-aghọta ma ọ dịkarịa ala otu n'ime asụsụ ndị a, na-ese njikọ dị ka asymmetric.  A na-akụzi Dangme dịka isiokwu ụlọ akwụkwọ na mpaghara Dangme.

Ala nke agbụrụ ndị a metụtara sitere na Greater Accra Region ruo na mpaghara ọwụwa anyanwụ Ghana, n'ebe ugwu ruo ugwu Akwapim ma nwee Dangmeland niile dị n'akụkụ ọwụwa anyanwụ yana Ga n'ebe ọdịda anyanwụ ya.  Bawaleshi, nke dị ihe dị ka kilomita 4.8 na ndịda ọdịda anyanwụ Dodowa, bụ obodo Dangme ikpeazụ nke dị nso na Akwapim na ókèala Ga.  Olumba dị n'ụsọ osimiri bụ Ada, Ningo na Prampram (Gbugbla).  Olumba olu ime obodo bụ Shai (Sɛ), Krobo (Klo) na Osudoku.

## Ọmụmụ ụdaolu

### Mkpụrụ okwu

*  are bilabial, whereas  are labiodental.
*  are singly articulated plosives,  are affricates (stops with a strong fricative release), whereas  are doubly articulated plosives.
*  varies between a lateral approximant [l] and a central trill [r]. 
*  has a fricative allophone [ʒ]. 

thumb|Monophthongs nke Dangme, site na Kropp Dakubu (1987:15)
Adangme nwere ụdaume ọnụ 7 na ụdaume imi 5.

* A naghị agba ụdaume ndị dị n'ihu gburugburu, ebe ụdaume ndị nke azụ gbara gburugburu.
*  are slightly more open than .[3]
*  are close-mid . They do not have nasal counterparts.[3]
*  are open-mid , whereas  are somewhat lower (near-open) .[3]
* N'imi // n-emeghe n'ihu [ã], ebe ọnụ /a/ na-agbadata ntakịrị (n'akụkụ ihu) [a̠].

### Ụda ụda
Adangme nwere ụda atọ: elu, etiti na ala.  Dị ka ọtụtụ asụsụ West Africa, ọ nwere ụda ụda.

### Phonotactics
Nhazi mkpụrụedemede enwere ike bụ V, CV, ma ọ bụ CCV ebe consonant nke abụọ bụ /l/.

## Usoro ide ihe
Akwụkwọ ozi otografik na phonemic gụnyere ndị a:

* j - //
* ng - //
* ngm - //
* ny - //
* ts - //
* y - //
* ɛ - //
* ɔ - //

## Edensibia

## Akwụkwọ
 

## Njikọ mpụga

* Akwụkwọ ọkọwa okwu GaDangme nke Mbụ m kasahorow
* Nkwupụta zuru ụwa ọnụ nke ikike mmadụ na Dangme
* Ihe mmụta na Wikiversity
* Gee ihe atụ nke Adangbe site na Global Recordings Network
* Gee ihe atụ nke Adangme site na Global Recordings Network
Asụsụ Khisa

Khisa (/khi-sɛ/ ma ọ bụ /**khi-sa**/), also known as Kimono,Khis Khipa and Kumwenu, bụ asụsụ Gur nke Ivory Coast na Burkina Faso. Edepụtara ya dị ka ihe egwu egwu sitere na Projects Languages ​​Project n'ihi ọtụtụ ndị na-ekwu okwu Na-ahọrọ Jula maka ihe gbasara akụ na ụba na agụmakwụkwọ 

## Ebensibia
Asụsụ Guere

Guéré (Gere), nke a na-akpọkwa **Wè** (Wee), bụ asụsụ Kru nke ihe karịrị mmadụ nde nari ato na-asụ na mpaghara Dix-Huit Montagnes na Moyen-Cavally nke obodo Ivory Coast.

## Ọmụmụ ụdaolu
A na-edepụta ụdaume nke Guere (ebe a bụ olumba Zagna nke Central Guere / Southern Wè) n'ụzọ dị mkpirikpi n'okpuru ala.

### Mkpụrụ okwu
Mkpụrụ okwu ndị a gụnyere:

Allophones nke ụfọdụ n'ime phonemes ndị a gụnyekwazi:

*  is an allophone of  before nasal vowels
* [ŋ͡m] is an allophone of  before nasal vowels
* [ŋʷ] is an allophone of  before nasal vowels
* [ɗ] is an allophone of  in word-initial position
* [r] is an allophone of  after a coronal consonant (alveolar or palatal)

Na mgbakwunye, ọ bụ ezie na ụdaume imi /m, n/ na ọdịiche dị na /ɓ/ na /l/ n'ihu ụdaume ọnụ, ma bụrụkwa ụdaume dị iche iche, tupu ụdaume imi naanị ụdaume imi apụta. // da // anaghị apụta n'ihu mkpụrụedemede imi, na-atụ aro na akụkọ ihe mere eme, njikọta ụdaume ndị a na ụdaume /m, na / eme emeela n'ọnọdụ a gasi.

### Mkpụrụedemede
Dịka ọtụtụ asụsụ nke West Africa, Guere na-eji ọdịiche dị n'etiti ụdaume nwere mgbọrọgwụ ire dị elu na ndị nwere mgbọrọ ndụ ire. Na mgbakwunye, ụdaume imi dị iche na ụdaume nke ọnụ.

### Ụda ụda
Guere bụ asụsụ ụda ma na-emegide ụda iri:

## Hụkwa

* Wobe a.k.a. Ebe Ugwu Wè

## Edensibia
Asụsụ Berba

Berba, nke a makwaara dị ka Biali, **Bieri**, **Bjeri**, **Bjerbe** ma ọ bụ **Bialaba**, bụ asụsụ Gur nke Benin. Enwekwara otu puku ma ọ bụ karịa ndị na-asụ ya Na Kompienga Province nke Burkina Faso, ebe ekwere na ha malitere; na Savanes Region nke Togo, na Kwara State na Nijiria. [citation needed]

## Usoro ederede

A na-eji ụda olu dị egwu na ụdaume ꞌá é ə́ í ó úꞌ egosi ụda dị elu mgbe e nwere mgbagwoju anya.

## Edensibia
Asụsụ Nawdm

Nawdm bụ asụsụ Gur nke Togo na Ghana. E nwere ihe dị ka 8000 n'ime ndị na-ekwu okwu na Ghana na 200 000 ndị na-asụ okwu na Togo. 

Nawdm  bu asusu ana asụ  na Greater Accra (isi obodo Ghana) na mpaghara Volta  ( obu mpaghara Volta na Oti ugbu a). ọtụtụ aha ka eji mara ya nke gụnyere "loso" (ma ọ bụ "losu"), na "nawdm" (mgbe ụfọdụ a na-asupe ya "naoudem" ma ọ bụ "nawdam"). iIhe mbụ n'ime okwu ndị a bụ ihe na-ekwesịghị ekwesị na nke na-edoghị anya. Otu asụsụ ndị ọzọ na-enye ya iji zoo aka na Lamba. (Ndi nke na adiro asu  Nawdm) na ndi nke Nawdba ( Ndi nke n'asu Nawdm)

## Nawdm Na Togo
A na-asụ ya na mpagharanke Doufelgou. Doufelgou bu nke aga afụ na mpaghara Kara .

ọdi  n'ebe ise  ana-asụ ya kpọmkwem  na ebeakpọ cantons. ndi nke gunyere: Niamtougou, Koka, Baga, Ténéga na Siou. A na-asụkwa Nawdm n'obodo nta Bogawaré na Kawa-Bas na canton nke Pouda, na n'obodo Koré-Nata na canton of Massédéna, ka dị na mpaghara nke Doufelgou. N'akụkọ ihe mere eme, ndị nke ikpeazụ bụ ụmụ nke obodo nta Banaa, nke dịbu n'ebe dị anya site na Koka, Ténéga na Siou-Kpadb, na iru mpụga nke ihe a na-akpọ SORAD ugbu a, ebe ndị Baga si chụpụ ha obere oge tupu ndị Germany abịarute. Ndị agbata obi nke Nawdba na mpaghara a bụ: na North, Lamba nke Défalé; na South, Kabyè nke Pya; n'ebe ọwụwa anyanwụ, Kabyè ya Massédéna na Péssaré; n'akụkụ ọdịda anyanwụ, Lamba ya Agbandé na nke Yaka.

Dika nhazi ọkwa kacha ọhụrụ Bendor-Samuel na 1989 na nke Heine na Nurse na afor 2004, nawdm bụ nke yom – nawdm otu ezinụlọ Oti-Volta nke etiti Gur ma ọ bụ asụsụ Voltaic, ezinụlọ gur bụ ngalaba asụsụ Niger-Congo. Nkewa ndị a dabere na ọrụ akụkọ ihe mere eme na ntule asụsụ nke Gabriel Manessy bụ onye gosipụtara na nawdm abụghị, dị ka ụfọdụ kwenyere na mbụ, ọ bụ olumba nke Mooré, kama ọ bụ asụsụ nke, n'ezie metụtara Mooré, agbanyeghị, bụ nke ọzọ. sub-grou asụsụ

Nawdm na-ekwu naanị n'etiti ndị na-ekwu ya. Ole na ole ndị na-asụghị asụsụ obodo nwekwara mmasị n'asụsụ a. Ọ bụ asụsụ mara mma nke ukwuu karịsịa mgbe ị na-ege ụda mgbe a na-abụ abụ.

Okwu Losso bụ aha obodo na-edoghị anya, nke ndị ọkà mmụta asụsụ na-arụghị ọrụ, na-ezo aka ma ndị Nawdm na ndị Lamba.

## Okpukpu
IIji mata ọdịiche dị n'usoro nke consonants abụọ na consonant nke mkpụrụedemede abụọ nọchiri anya ya, a na-eji diaeresis na mkpụrụedemede mbụ nke usoro nke consonants abụọ, dịka ọmụmaatụ: usoro nke consonants (g̈w, g̈b, n̈y, ŋ̈m.

akwụkwọ ukwu ahụ ahụ na-arụ akwụkwọ ukwu ahụ bụ ɦ (mkpụrụ akwụkwọ ozi a na- akara ga-abụ ː/ĥ na ː/ɦ).

A na-egosi ụda olu dị elu site na nnukwu ụda na ụda olu dị ala na-egosi ụda ili, ọ bụ ezie na n'ime ederede mbụ, a na-ede ụda naanị na nnochiaha. 

## Njikọ mpụga

* Dictionnaire nawdm » Orthographe" (na French). eweghachiri 2021-10-31.
* Akwụkwọ akpaokwu Nawdm ntuziaka njem si na Wikivoyage

## Edensibia
Asụsụ Bolon

**Bolon** bụ asụsụ Manding nke Burkina Faso. E nwere olumba abụọ, ọcha/ South na oji/ North; ọcha Bolon nwere ike ịghọta ná Jula.

## Edensibia
Asụsụ Bomu

**Asụsụ Bo** nke West Africa, Bomu (***Boomu***), nke a makwaara dị ka Western Bobo Wule, bụ asụsụ Gur nke mbà Burkina Faso na mbà Mali.

Ndị otu abụọ nke ndị Bwa na-asụ Bomu, Red Bobo, *Bobo Wule* (nke a na-akpọkwa *Bobo Oule*), na ọcha Bobo,Bobo Gbe, nke a makwaara dị ka *Kyan* (nke á nà akpọkwa *Kian*, Tian, Tyan, Can, Chan) ma ọ bụ *Tyanse*.

## Edensibia
Asụsụ Buamu

Asụsụ isi Bwa, Eastern Bobo Wule (Buamu, ***Bwamu***), bụ **asụsụ** Gur nke mbà Burkina Faso. Ọ bụ otu n'ime ọtụtụ asụsụ ndị nwere njikọ nke chiri anya na aha  nkè ahụ.

## Edensibia
Asụsụ SERER

Serer, **Serer**-Sine na Serer saloum, bụ asụsụ nke alaeze Sine na Saloum nke obodo Niger-Congo nke nde mmadụ 1.2 na obodo Senegal na 30,000 na obodo Gambia na-asụ site na 2009. Ọ bụ asụsụ bụ isi nke ndị Serer.

## Nchịkọta
Serer bụ otu n’ime asụsụ Senegambian, nke a na-akọwa site na mgbanwe ụdaume. Nchịkọta ọdịnala nke asụsụ Atlantic bụ nke Sapir (1971), nke chọpụtara na Serer kacha nso na Fulani. Otú ọ dị, ihe Wilson (1989) na-agụgharịrị nke ọma nke data ahụ gbanwere Serer na Wolof n'amaghị ama.
Asụsụ Serer bụ Serer Sine (asụ asụsụ a ma ama), Segum, Fadyut-Palmerin, Dyegueme (Gyegem), na Niominka. Ha na-aghọta ibe ha ma e wezụga Sereer nke a na-asụ n'ebe ụfọdụ gbara obodo Thiès gburugburu.

Ọ bụghị ndị Serer niile na-asụ Serer. Ihe dị ka 200,000 na-asụ asụsụ Cangin.  N'ihi na ndị na-asụ ya bụ Serer agbụrụ, a na-echekarị na ha bụ olumba Serer.  Agbanyeghị, ha enweghị njikọ chiri anya, Serer dịkwa nso na obodo Fulani (nke a na-akpọkwa Pulbe, Pulaar, ma ọ bụ Fulbe) karịa ka ọ dị na Cangin.

## Ọmụmụ ụdaolu

### Mkpụrụ okwu
Ihe ndi na-enweghi olu bụ ụda a na-adịghị ahụkebe.

### Mkpụrụedemede

## Usoro ide ihe

## Ekele
A na-ekwu ekele na nzaghachi ndị a n'ọtụtụ mpaghara obodo Senegal nke nwere ndị na-asụ Serer.

* Nam fi'o? ('gịnị ka ị na-eme?')
* *Mexe* min ('Anọ m ebe a')
* Ta *mbind* na? ('gịnị ka ezinụlọ ahụ dị' ma ọ bụ karịa n'ụzọ nkịtị 'gịnị ka ụlọ ahụ dị?')
* *Awa maa* ('ha dị mma' ma ọ bụ karịa n'ụzọ nkịtị 'ha nọ ebe ahụ')

Ịmata ebe dị ezigbo mkpa na Sereer. Dịka ọmụmaatụ, mgbanwe a bụ naanị mgbe ezinụlọ ahụ na-adịghị nso.  Mgbanwe ufodụ nke ụtọ asụsụ ga-eme ma ọ bụrụ na a gbanwere ekele n'ụlọ onye na-anabata ka batara:

* Ta *mbind* ne? ('gịnị ka ezinụlọ / ụlọ [nke dị ebe a] si dị?')
* *Awa* min ('ha dị mma' ma ọ bụ karịa n'ụzọ nkịtị 'ha nọ ebe a')

Na omenala Sereer nke obodo Senegal dị ka ọtụtụ omenala dị na mpaghara ahụ, ekele dị ezigbo mkpa. Mgbe ụfọdụ, ndị mmadụ ga-etinye ọtụtụ nkeji na-ekele ibe ha.

## Hụkwa

* Asụsụ Cangin

## Ihe edeturu

## Akwụkwọ

* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 

## Njikọ mpụga
 

* Sereer Grammar - Sereer wiki
* Iwu Nọmba 2005-990 nke 21 Ọktoba 2005 gbasara mkpụrụ okwu na nkewa nke okwu na Serer site na ebe nrụọrụ weebụ nke Journal officiel (n'asụsụ French)
Asụsụ Balantak

**Balantak** bụ asụsụ Austronesian a na-asụ n'isi ala ọwụwa anyanwụ nke Sulawesi. A na-ahazi ya dị ka onye otu Saluan-Banggai nke Celebic subgroup. Asụsụ Balantak bụ asụsụ bụ isi nke ndị Balantak. Ọbụ ezie na 90% nke ndị bi na ya makwaara asụsụ Indonesian nke ọma, a ka na-eji asụsụ obodo eme ihe n'ụzọ siri ike n'ọnọdụ kwa ụbọchị, ọtutụ umụaka n’asụkwa naani Balantak tupu ha abanye ụlọ akwụkwọ.

## Ọmụmụ ụdaolu
Balantak nwere ndepụta foneme ndị a:

## Ihe odide

## Ịgụ ihe ọzọ
 

## Njikọ mpụga

* "Balantak", na *World Atlas of Language Structures*
Ọrụ Mkpụrụ Osikapa

thumb|300x300px|Ọkụ ọkụ na Borneo na 2006. Ọkụ na-ere n'ime ahịhịa ndị nwụrụ anwụ, mana ahịhịhịa na-emebi emebi na-esi ísì ụtọ ma sie ike ịgbanyụ.
 

A malitere ọrụ osikapa mega na 1996 na ndịda Kalimantan,Indonesia nke Borneo. Ebumnuche ya bụ iji gbanwee otu nde hekta nke ọhịa peat na-adịghị emepụta ihe na nke nwere mmadụ ole na ole ka ọ bụrụ ubi osikapa na mgbalị iji belata ụkọ nri na-arịwanye elu nke Indonesia. Gọọmentị tinyere nnukwu ego n'iwu ọwa mmiri na iwepụ osisi. Ọrụ ahụ enweghị ihe ịga nke ọma, ma mesịa gbahapụ ya mgbe o mebiri gburugburu ebe obibi.

## Nchịkọta
The peat swa ọhịa apiti nke dị na ndịda Kalimantan bụ ahịhịa na-adịghị ahụkebe nke bụ ebe obibi nke ọtụtụ ụdị pụrụ iche ma ọ bụ ndị na-adịghị ahụkebe dị ka orangutan, yana osisi na-eto ngwa ngwa ma bara uru. Oké ọhịa peat bụ usoro okike abụọ, nke nwere osisi dịgasị iche iche na-ekpo ọkụ na-eguzo n'elu 10m - 12m nke peat - akụkụ ụfọdụ na-ere ure na mmiri na-agbapụta - nke na-ekpuchi ala na-adịghị amị mkpụrụ. Peat bụ nnukwu ụlọ nkwakọba carbon.  Ọ bụrụ na ọ mebie ma gbaa ọkụ, ọ na-enye aka na ikuku CO2, isi iyi nke okpomọkụ ụwa. N'adịghị ka oké ọhịa ndị dị n'ebe ugwu, nke na-eweghachi n'ime afọ 10 na 30 ọbụna mgbe e gburu ya, oké ọhịa peat nwere ike iwe ọtụtụ narị afọ iji mezigharịa.
Ọdọ Mmiri Mandraka

.Ọdọ mmiri Mantasoa bụ nnukwu ọdọ mmiri nke Mandraka Dam kere na osimiri Mandraka dị na mpaghara Analamanga nke Madagascar.  Ọ nwere ndọtị nke 2005 ha

## Edensibia
Ọdọ Mmiri Andekaleka

Ogwu mmiri Andekaleka bụ ihe mgbochi ike ndọda na osimiri Vohitra dịdebere Andekaleka n'ebe ọwụwa anyanwụ Madagascar.  Ebumnuche bụ isi nke dam ahụ bụ mmepụta ike eletrik na ọ na-atụgharị mmiri site na Vohitra n'ebe ọwụwa anyanwụ ka ọ bụrụ ọwara ntụgharị isi ebe ọ rutere ebe a na-atụgharị ike n'okpuru ala. Mgbe mmiri gbachara ndị na-emepụta turbine, ọ na-aga n'ọdụ ụgbọ mmiri Convert tupu ọ abanyeghachi na Osimiri Vohitra.  Mbelata nke elu n'etiti dam na ọdụ ọkụ na-enye isi hydraulic . Ụlọ akụ mba ụwa kwadoro ihe mgbochi mmiri na ọdụ ọkụ na ọnụ ahịa US $ 142.1 nde.  E wuru ya n'etiti afọ 1978 na 1982. Ọdụdọ ọkụ ahụ nwere ike ịnwe igwe ọkụ ọkụ anọ.  Abụọ mbụ rụrụ ọrụ n'afọ 1982 na nke atọ na 2012. Igwe na enye ọkụ otu na abụọ nnabata Vevey na Jeumont turbines mgbe nke atọ bụ nke HEC mere. Ha niile na-eji ụgbọ mmiri mmeghachi omume Francis  nke na-adịkarị site na 10 ruo 700MW  na isi mmiri na-arụ ọrụ site na 10 ruo 600 mita. 

## Ọkụ
Na 02 Jenụwarị 2022 ọkụ gbara n'ụlọ ọrụ ọkụ ya.  Nke a kpatara ọtụtụ ndị isi ojii na Antananarivo na gburugburu ya.  Ngalaba ike ga-arụkwa ọrụ ọzọ n'ihe dị ka etiti June 2022.

## Edensibia
Asụsụ Cangin

**Asụsụ Cangin**  bụ nke mmadụ 200,000 na-asụ (dị ka nke 2007) na obere mpaghara dị n'ebe ọwụwa anyanwụ obodo Dakar, Senegal. Ha bụ asụsụ ndị Serer na-asụ ndị na-adịghị asụ asụsụ Serer (*Serer-Sine*). N'ihi na ndị mmadụ bụ ndi agbụrụ Serer, a na-eche na asụsụ Cangin bụ olumba nke asụsụ Serer. Otú ọ dị, ha enweghị njikọ chiri anya; Serer dị nso na obodo Fulani karịa ka ọ dị na Cangin.

## Asụsụ
Asụsụ cangin bu ndia:
 
Lehar na Noon dị nso, dị ka Ndut na Palor, ọ bụ ezie na ọ bụghị ihe dị mfe nghọta. Safen dị nso na LeharʹNoon karịa PalorʹNdut.

## Ihe owuwu ahụ
Merrill (2018: 451) wughachiri Proto-Cangin dị ka ndị a:

## Hụkwa

* Asụsụ Serer
*  (Wiktionary)

## Ihe edeturu n'okpuru ala

## Ihe odide

* Walter Pichl, The Cangin Group: A Language Group in Northern Senegal, Pittsburgh, PA : Institute of African Affairs, Duquesne University, Coll. African Reprint Series, 1966, Mpịakọta nke 20
* Guillaume Segerer & Florian Lionnet 2010. "'Isolates' na 'Atlantic'". Language Isolates in Africa workshop, Lyon, Dec. 4
Asụsụ Ifè

Ifè (ma ọ bụ Ifè) bụ asụsụ Niger–Congo nke ihe dị ka mmadụ 180,000 na-asụ na Togo, Benin na Ghana. A na-akpọkwa ya Ana, Ana-Ifé, Anago, Baate na Ede Ife. Ọ nwere myirịta lexical nke 87%-91% na Ede Nago.

A malitere ịrụ ọrụ ndị e dere ede n’asụsụ ahụ n’afọ ndị 1980, bụ́ ndị Comité Provisoire de Langue Ifɛ̀ na SIL bipụtara. An Ifè–French dictionary (Oŋù-afɔ ŋa nfɛ̀ òŋu òkpi-ŋà ŋa nfãrãsé), a súsú Mary Gardner and Elizabeth Graveling, a 2000 ka.

## edensibia

Asusu Benin

Asusu Togo
Hydrofluorocarbon

áká_ịkẹngạ|thumb|172x172px|Fluoromethane, hydrofluorocarbon.
**Hydrofluorocarbons** (**HFCs**) bụ ihe ndị mmadụ mere nke nwere fluorine na hydrogen atọm, ma bụrụkwa ụdị ihe ndị organofluorine kacha ewu ewu. Ọtụtụ n'ime ha bụ gas na okpomọkụ na nrụgide ụlọ. A na ejikarị ha eme ihe na ikuku oyi na dị ka refrigerants; R-134a (1,1,1,2-tetrafluoroethane) bụ otu n'ime refrigerants **HFC** a na ejikọkarị. Iji nyere aka weghachite stratospheric ozone layer, a nabatara HFCs iji dochie chlorofluorocarbons (CFCs) dị ike karị, nke Montreal Protocol wepụrụ, na hydrochlorofluorocarbon (HCFCs) nke a na ewepụ ugbu a. HFCs nọchiri chlorofluorocarbons ochie dị ka R-12 na hydrochlorofluorocarbon dị ka R-21. A na-ejikwa HFCs mee ihe na insulating foams, aerosol propellants, dị ka ihe mgbaze na maka nchebe ọkụ.

Ha nwere ike ọ gaghị emerụ ozone dị ka ihe ndị ha na-anọchi, mana ha ka na enye aka na okpomọkụ ụwa --- na ụfọdụ dị ka trifluoromethane nwere okpukpu 11,700 nke ikike okpomọkụ nke carbon dioxide. Ọnụ ọgụgụ ikuku ha na onyinye ha na ikuku ikuku na-eme ka ikuku na-ekpo ọkụ na-abawanye ngwa ngwa [quantify], na-akpata nchegbu mba ụwa banyere nrụgide radiative ha.

## Chemistry
Fluorocarbons nwere njikọ CīF ole na ole na-akpa àgwà yiri nke nne na nna hydrocarbons, mana enwere ike ịgbanwe mmeghachi omume ha nke ukwuu. Dịka ọmụmaatụ, ma uracil na 5-fluorouracil enweghị ụcha, ihe siri ike na-agbaze nke ọma, mana nke ikpeazụ bụ ọgwụ mgbochi ọrịa kansa dị ike. Ojiji nke njikọ C-F na ọgwụ na-adabere na mgbanwe a gbanwere. Ọtụtụ ọgwụ na agrochemicals nwere naanị otu etiti fluorine ma ọ bụ otu trifluoromethyl.

## Nchịkwa gburugburu ebe obibi
N'adịghị ka gas ndị ọzọ na-ekpo ọkụ na Paris Agreement, a na etinye hydrofluorocarbons na mkparịta ụka mba ụwa ndị ọzọ.

Na Septemba 2016, New York Declaration on Forests gbara ume ka e belata ụwa niile n'iji HFCs. N'abalị iri na ise n'ọnwa Ọktoba n'afọ 2016, n'ihi enyemaka kemịkal ndị a nyere na mgbanwe ihu igwe, ndị na ekwuchitere mba 197 na ezukọ na nzukọ nke Mmemme gburugburu ebe obibi nke United Nations na Kigali, Rwanda ruru nkwekọrịta iwu kwadoro (Mgbasawanye Kigali) iji belata hydrofluorocarbons (HFCs) na mmezigharị na Montreal Protocol. Ka ọ na erule n'ọnwa Febụwarị 2020, steeti iri na isii nke US machibidoro ma ọ bụ na ebelata HFCs.

Iwu enyemaka COVID-19, nke gụnyere ihe ga-achọ ka ndị na emepụta kemịkal belata mmepụta na ojiji nke HFCs, bụ nke United States House of Representatives na United States Senate kwadoro na Disemba 21, 2020. Ụlọ Ọrụ Na ahụ Maka Nchebe Gburugburu Ebe Obibi nke US bịanyere aka na iwu ikpeazụ na agbadata HFCs na 23 Septemba, 2021.

## Hụkwa

* Greenhouse gas § Sources - comparative chart

## Ihe odide