Mmetụta aka

**Mmetụta aka** bụ ụzọ nkwurịta okwu a na-ejikarị eme ihe nke ndị ntị chiri. Ọ dabeere na Asụsụ ndị ogbi ma ọ bụ usoro nkwurịta okwu aka ọzọ.

"Mkpịsị *aka*" na-ezo aka na ọnọdụ ma ọ bụ usoro, ya bụ, ịbịanye aka (iji ụdị asụsụ ma ọ bụ koodu), site na ịbịanye Aka. Ọ naghị egosi ma onye na-etinye aka na-eji ụdị aka nke asụsụ okike (dịka asụsụ ogbi America), ụdị gbanwere nke asụsụ ogbi anya, ụdị gbanwere agbanwe nke asụsụ eji aka dee, ma ọ bụ ihe ọzọ.

## Ụdị
Ruo n'afọ ndị 1970, ọtụtụ ndị ntị chiri na ndị kpuru ìsì biri ndụ nke ịnọpụ iche. Ka ndị ọkachamara matara banyere ndị a, e mere mgbalị ijere ndị ntị chiri ozi site n'ịmepụta mkpụrụ akwụkwọ aka ma ọ bụ gbanwee asụsụ ndị ogbi nke ndị ntị chiri na-eji. Lee ihe atụ Helen Keller National Center, LightHouse for the Blind and Visually Impaired na Alabama Institute for the Deaf and Blind. E mepụtara ọtụtụ ụzọ nkwurịta okwu ndị ntị chiri, gụnyere:

* Aka n'elu aka (nke a makwaara dị ka 'aka-n'ịbanye aka'): A na-etinye aka (s) nke onye nata n'azụ aka onye bịanyere aka iji gụọ ihe ịrịba ama site na aka na mmegharị. Asụsụ ndị ogbi eji eme ihe n'aka na aka na-abụkarị ụdị asụsụ ndị ogbi nke mpaghara; nke a bụ karịsịa mgbe ndị mụtara ịgụ ihe ịrịba ama n'ụzọ anya tupu ha efunahụ ha anya dịka ọ dị na Ọrịa Usher. Asụsụ ndị ogbi eji eme ihe nwekwara ike ịbụ ụdị aka nke asụsụ a na-ekwu n'ógbè ahụ (dị ka Signed English), ma ọ bụ ebe dị n'etiti ụzọ abụọ a maara dị ka akara aka.
* **Nnyocha**: Onye na-ege ntị na-etinye aka ya n'aka ma ọ bụ n'ihu aka nke onye bịanyere aka iji nyere ha aka nyochaa ihe ịrịba ama ahụ n'ụzọ anya (dị ka onye na-ege ya ntị maara ebe aka ha dị ma si otú a nwee ike ilekwasị anya n'aka (s) onye bịanyekwara aka ka ha na-agagharị na mbara igwe. Onye na-ege ntị na-eji 'nchọgharị' na-enwekarị obere ọhụụ).
* Protactile: Ikekọrịta àgwà ụfọdụ na ntinye aka aka, protactile na-agụnye iji ihe ịrịba ama n'aka, aka, ogwe aka, azụ elu, na mgbe ọ nọ ọdụ, ikpere na n'elu apata ụkwụ. N'ịbụ nke ndị ntị chiri mepụtara, protactile na-agwa ọ bụghị naanị okwu kamakwa ozi gbasara mmetụta na gburugburu ebe obibi.
* Mkpịsị aka aka: Ụdị aka nke mkpụrụedemede nke a na-asụpụta okwu (lee mkpụrụedemede aka) nwere ike ịbụ nke a maara nke ọma dịka ọ bụ usoro Anne Sullivan ji soro Helen Keller kwurịta okwu. Enwere ike iji mkpụrụedemede aka dị iche iche mee ihe, dị ka mkpụrụedemede ASL otu aka ma ọ bụ mkpụrụedemede abụọ aka eji eme ihe, dịka ọmụmaatụ, na Britain. Ọzọkwa, onye na-ege ntị na-etinye aka n'elu nke onye bịanyere aka. A naghị ejikarị Mkpụrụ akwụkwọ ASL eme ihe na United States.
* **Lorm**: Mkpụrụ akwụkwọ aka mepụtara na narị afọ nke 19 site n'aka onye na-eme ihe na onye edemede Hieronymus Lorm ma jiri ya mee ihe n'ọtụtụ mba Europe.
* Nchọgharị ma ọ bụ 'print-on-palm': Nchọgharị mkpụrụedemede (ma ọ bụ ọdịdị) n'elu aka ma ọ bụ ahụ onye nata. A na-akpọ mkpụrụedemede ukwu ndị e mepụtara n'ụzọ na-agbanwe agbanwe 'akara mkpụrụedemede' ma ọ bụ 'akara mkpụrụ edemede Spartan'.
* Mkpịsị aka Braille: Iji ntụpọ isii n'ọbụ aka na-anọchite anya ntụpọ isii nke mkpụrụ ndụ Braille. N'aka nke ọzọ, onye bịanyere aka nwere ike 'ịde' na tebụl dị ka ọ na-eji ígwè typewriter Braille (lee Perkins Brailler) na onye nata ga-etinye aka ya n'elu. Usoro a nwere ike ịnwe ọtụtụ ndị na-anabata n'elu ibe ha, agbanyeghị onye na-anaata nke nọ n'ihu ga-agụ mkpụrụ ndụ ndị ìsì azụ.

Tụkwasị na nke a, ụzọ dị mfe nke ịzaghachi, dị ka ịpị maka 'ee' ma ọ bụ ịpịgharị maka 'ee', nwere ike ịgụnye. Na Japan, a na-eji usoro nke nwanyị ntị chiri mepụtara iji gosipụta ụdaume ise na ụdaume ise dị mkpa nke Asụsụ Japanese na mkpịsị aka, ebe onye bịanyere aka 'na-ede' na tebụl na onye nata na-etinye aka ya n'elu iji 'ege ntị' (lee peeji a maka ozi ndị ọzọ).

Ihe siri ike karịsịa bụ ịgwa ụmụaka ma ọ bụ ụmụ ọhụrụ a mụrụ ndị ntị chiri na ndị kpuru ìsì na-enweghị ohere ịmụta asụsụ (okwu ma ọ bụ nke aka). N'okpuru ebe a ka edepụtara ụfọdụ n'ime mgbalị ndị a.

* Ntinye aka na-arụ ọrụ: Onye na-eziga na-agagharị ma na-achịkwa aka na ogwe aka nke onye ntị chiri iji mepụta ọdịdị akara, ma ọ bụ okwu mkpịsị aka. A na-ejikarị nke a eme ihe na ụmụaka ntị chiri iji kụziere ha ihe ịrịba ama, yana ndị nwere nkwarụ ọgụgụ isi.
* Ntinye aka n'ahụ: A na-eji ahụ onye ntị chiri eme ihe iji mezue akara ahụ na onye ọzọ. Dịka ọmụmaatụ: ntì, nkwụ, obi. A na-ejikarị ya eme ihe na ndị nwekwara nkwarụ ọgụgụ isi.

## Obodo na-etolite
Ka ọtụtụ iri afọ na-aga n'ihu, ndị ntị chiri malitere ịmepụta obodo ebe a mụrụ asụsụ a na-emetụ n'ahụ. Dị nnọọ ka ndị ntị chiri gbakọtara n'ime obodo jiri ụdị asụsụ a na-asụ emepụta ma mepụta asụsụ nke ha nke dabara na ndụ ndị ntị chiri (ya bụ asụsụ a na'ahụ anya), ya mere, ndị ntị chiri nọ n'ime ógbè jiri ụdị asụsụ anya gbanwere ma na-emepụta asụsụ ha ugbu a. Maka mmepe nke asụsụ ndị ogbi anya, lee dịka ọmụmaatụ: agụmakwụkwọ ndị ogbi; Ndepụta asụsụ ndị ogbi; Asụsụ Ogbi Nicaraguan. Otu n'ime obodo ndị na-arụsi ọrụ ike dị na mpaghara Seattle nke Washington State. Lee Washington State DeafBlind Citizens http://www.wsdbc.org

## Ntụnyere na asụsụ ndị ogbi anya
Obere data dị na nkọwa nke ọdịiche dị n'etiti iji asụsụ ndị ogbi anya na nke a na-emetụ aka. Agbanyeghị, ọmụmụ ihe na-atụ aro nnukwu ọdịiche. Na ntinye aka aka aka, a gaghị anabata ihe ndị dị n'asụsụ ndị ogbi a maara dị ka 'ihe ndị na-abụghị nke aka' (dị ka ngosipụta ihu), ọ ga-adịkwa mkpa iji ozi ndị ọzọ e ji aka mee dochie ya. Ihe ndị a na-ejikarị eme ihe na-abụghị nke aka na-eji n'asụsụ ndị ogbi nke na-adịghị na akara aka na-agụnye nkwonkwo anya dị elu dị ka akara ajụjụ na isi na-ama jijiji dị ka ihe na-agbagha.

Mmetụta aka na-ebikwa n'ime obere oghere karịa ka ọ dị na asụsụ ndị ogbi anya. Enwere ike ịkwaga ihe ịrịba ama ndị na-emetụ ahụ aka n'ihu n'ime oghere na-anọpụ iche. Ihe ịrịba ama ndị ọzọ a na-emepụta na 'ebe na-adịghị adị' (dị ka ụkwụ) nwere ike ịgbanwe (ma ọ bụ mkpụrụ ma ọ bụ akara dị iche).

Iwu dị iche iche na-achịkwa ntụgharị, ekele na ịsị aka.

Ihe atụ nke asụsụ nke mepụtara n'etiti ndị ntị chiri bụ Bay Islands Sign Language na Honduras.

## Akụkọ ihe mere eme
N'afọ 1648 n'England, John Bulwer dere banyere di na nwunye maara nke ọma n'ịkparịta ụka akara aka:
 
Ihe atụ dị ime nke ụdị aka ọrụ nke na-enye ntụpọ ma ọ bụ enweghị ike ime ihe n'oge nke mmetụta uche ndị ọzọ anyị nwere n'otu Master Babington nke Burntwood na County nke Essex, nwoke nwere ọgụgụ isi, onye site na ọrịa ụfọdụ ọ ghọrọ onye ntị chiri, n'agbanyeghị okwu, dị ka a ga-asị na anya dị n'aka ya, na-ahụ akara n'ọchịchịrị; onye nwunye ya na-agwa ya okwu nke ọma site n'ụzọ dị iche nke Arthrologie ma ọ bụ Alphabet chepụtara ọṅụ nke Mkpịsị Aka ya; onye na-ejide aka ya n'abalị, nwere ike ịgwa ya okwu kpọmkwem; n'ihi na ọ na-enwe mmetụta nke ọṅụ ọ na-emetụ maka akwụkwọ ozi, site na ha chịkọtara n'okwu, na-eche echiche ngwa ngwa ihe ọ ga-agwa ya. Site na ihe atụ ndị a [na-ezo aka n'okwu a na nke onye abbot nke ghọrọ onye ntị chiri, onye ogbi, na onye ìsì, onye ghọtara ide ihe n'aka ya gba ọtọ] ị ga-ahụ otú Tact si dị njikere inye ntụpọ ahụ, ma rụọ ọrụ maka mmetụta uche ọ bụla ma ọ bụ nke ọ bụla ọzọ, dị ka ihe kachasị kwesị ntụkwasị obi nye mmadụ, ebe ọ bụ ma Onye guzobere ya, na onye isi ndị ọzọ niile.
Onye ntị chiri Victorine Morriseau (1789-1832) mụtara French mgbe ọ bụ nwata.

Laura Bridgman (December 21, 1829 - May 24, 1889) bụ nwa America mbụ ntị chiri na-enweghị isi iji nweta agụmakwụkwọ dị mkpa n'asụsụ Bekee, afọ iri abụọ tupu Helen Keller a ma ama; enyi Bridgman bụ Anne Sullivan ghọrọ onye enyemaka Keller. A hapụrụ Bridgman ka ọ ghara ịnụ ihe mgbe ọ dị afọ abụọ mgbe ọ butere ọrịa scarlet fever. Ọ gụrụ akwụkwọ na Perkins Institution for the Blind ebe, n'okpuru nduzi nke Samuel Gridley Howe, ọ mụtara ịgụ na ikwurịta okwu site na iji Braille na mkpụrụedemede ntuziaka nke Charles-Michel de l'Épée mepụtara.

## Edensibia

Otú:Pages with unreviewed translations