Ihe mkpuchi Epa

thumb| Epa nkpuchi, nchịkọta nke Horniman Museum
thumb| Epa Mask, nchịkọta ihe ngosi nka nke Brooklyn
**Ihe mkpuchi Epa** bụ ihe nkpuchi emume ndị Yoruba nọ na Naịjirịa na-eyi n'oge Epa masquerade. A na-esekarị ihe osise ndị na-anọchi anya ndị ụkọchukwu, ndị dinta, ndị ọrụ ugbo, ndị eze na ndị nne n’ihe mkpuchi. A na-eji ha anabata ọrụ dị mkpa n'ime obodo, na ịsọpụrụ ndị na-arụ ọrụ ahụ, yana ndị nna ochie rụrụ ọrụ ndị ahụ n'oge gara aga. 

Mgbe a naghị eji ya eme ihe n'oge mmemme, a na-edobe ihe mkpuchi Epa n'ụlọ arụsị ebe ha bụ ebe ekpere na onyinye sitere n'aka ndị okenye obodo. 

## Akụkọ ihe mere eme
Epa masks sitere na alaeze iri na asaa mebere mpaghara Ekiti dị na ugwu ọwụwa anyanwụ nke mpaghara Yoruba . N'adịghị ka akụkụ ndị ọzọ nke ala Yoruba, Ekiti enweela mmetụta dị ukwuu nke mba ọzọ. Mpaghara ahụ nwetara ebili mmiri nke mbata na-aga n'ihu site na Ife na narị afọ nke iri na isii na site na Bini n'ime narị afọ nke iri na asaa, yana ndị agha na-ebuso agha si Ilorin na Ibadan n'etiti ma ọ bụ ngwụcha narị afọ nke iri na itoolu.  Ruo na mmalite narị afọ nke iri na itoolu, a na-ewere mpaghara ahụ dị ka akụkụ nke alaeze Benin .  N'ihi ya, ndị bi na ya nwere agbụrụ gbagọrọ agbagọ nke mere ka e nwee omenala pụrụ iche a na-ahụbughị n'ebe ọzọ n'ala Yoruba mana nke gbasaruru na mpaghara Iyagba, Igbomina, Ọshun, Owo na Ijesha . Ọ bụghịkwa ihe ijuanya ịhụ na ọnụ ọgụgụ ndị dike na-ebukarị ihe mkpuchi Epa na-anọchi anya ndị dike gosipụtara ike ha n'oge ogologo oge a nke enweghị ntụkwasị obi. 

## Nhazi
Ihe mkpuchi Epa nwere okpu agha nke Janus chere ihu na nnukwu ihe atụ a na-ejikarị akọwa nke a na-ejikarị nwanyị ma ọ bụ onye na-agba ịnyịnya na etiti ya. Ndị gbara etiti etiti ahụ na-abụkarị ndị pere mpe, na-anọchite anya ndị ahịa, ndị na-egwu egwu, ndị na-achụ nta na ndị ọzọ bụ isi na ndụ obodo Yoruba. Ọtụtụ ihe mkpuchi Epa na-ebu aha dị ka 'Nne nwere ụmụaka', 'Onye nwe ọtụtụ ụmụaka', 'Ụmụaka na-ekpuchi m' (dị ka akwa nchekwa), 'Ụmụaka nwere nsọpụrụ inwe', 'Onye na-eweta ụmụaka', 'Nne nke ejima', 'Nne na-enye nwa ara' na ọtụtụ ihe ndị ọzọ yiri ya, nke na-eme na abụ ndị na-eso ndị na-agba egwú. 

A na-akpụ okpu agha n'ụzọ dị mfe, na-enwekarị ihu abụọ, ma na-echetara ya ngwa ngwa ma ọ bụ ite. Myirịta ndị dị otú ahụ ka a na-eme ka ọ pụta ìhè n'okwu maka okpu agha, *tkiko* ('ite'), na-ezo aka na ya dị ka akpa nke ike ime mmụọ na ike ụwa ọzọ, ase . A na-esekarị anya nke otu ihu, na-elepụ anya n'ụwa nke ndị dị ndụ, ebe a na-emechi ndị nke ọzọ, na-atụgharị uche n'alaeze nke Chineke na ndị nna ochie. Ọtụtụ emume ndị Yoruba na-emetụta njikwa na itinye uche nke ike Chineke a maka ọdịmma obodo. Njikwa na ilekwasị anya nke ase bụ isiokwu dị mkpa n'ime usoro dị iche iche na-eme ememme Epa yana o doro anya na ọ bụ isiokwu na emume ndị ọzọ a na-eji ihe mkpuchi Epa eme ihe. Ọnụ ọgụgụ ndị na-agba ịnyịnya sitere na akụkọ sitere na akụkọ ihe mere eme ọgba aghara na mpaghara ahụ gụnyere ihe nnọchianya nke channeling ase iji chebe dike na-emeri. Ọnụ ọgụgụ nke ịmụ nwa na-akpọ ase maka ịba ụba ikike ịmụ nwa na ịmụ nwa, ebe ntụnyere ọgwụ na-egosipụtakwa ndabere nke ọdịmma onwe onye na usoro ikpe nke ase . Ikekwe, mgbe ahụ, akara ngosi akara ngosi nke Epa masks agaghị ahụ na nnukwu ụlọ elu ha, kama na okpu agha crude n'onwe ya dị ka ngosipụta nke ịdị irè nke ase maka ọdịmma obodo na nke onwe. 

## Okwu emume
Na north-west Yorubaland, onye isi agbụrụ ma ọ bụ onye isi obodo na-edobe ihe mkpuchi Epa n'aha agbụrụ ma ọ bụ obodo. Mgbe a na-eji ha eme ihe, a na-edepụta choreograph ka ha si n'ọhịa pụta, ebe ha na-alọghachi mgbe emechara ememme ahụ. Enwere ike ịnye onyinye na nkpuchi tupu ejiri ya ma ọ bụ n'oge ememe. Dị ka Robert Thompson si kwuo, 'òtù nzuzo Epa na-emesi ike ngbanwe nke ụmụ okorobịa ka ọ bụrụ ihe atụ siri ike nke nwere ike iburu ihe mgbu na ubu dị arọ'.  Eze Arowolo nke lloro dị iche n'etiti ụdị ume nke òtù nzuzo nke Elefon, na-eche banyere mmụọ ndị nna ochie, na òtù nzuzo nke Epa, jikọtara ya na ndị dị ùgwù, ngwa ngwa na ndidi masquerades nke ndị ikom oge ochie na ndị omenala omenala.  Ọ bụ ezie na ndị Yoruba Ekiti na-ekerịta chi ndị bụ isi ha na ndị Yoruba si n'ebe ndị ọzọ, ha nwekwara ọtụtụ chi na ndị na-eme onwe ha dị iche iche, na-eme ka ndị ọrụ ubi ndị ọzọ mara na ọdịiche ahụ adịchaghị mma karịa Thompson tụrụ aro.  N'ala Yoruba nke ugwu-ọwụwa anyanwụ, a na-eji Epa na ihe mkpuchi ndị ọzọ eme emume kwa afọ, nke a na-eme na February ma ọ bụ Maachị n'ebe ụfọdụ ma ọ bụ ka ngwụcha Septemba na ndị ọzọ iji kwalite ọmụmụ na ọdịmma obodo.  Ha na-apụtakwa n'ememme Elefon mere iji mee ememe nlọghachi nke ndị dike, iji sọpụrụ Ogun, chi agha na ígwè na iji gosi uto nke ihe ọkụkụ ọhụrụ. N'ebe ndị ọzọ, a na-eji ihe mkpuchi dị otú ahụ eme emume olili ozu metụtara ndị nwoke akpọrọ aha. N'otu ihe omume na-agbanwe agbanwe n'ememme ahụ, onye na-ahụ maka ihe mkpuchi, na-akwado ihe nkpuchi nke nwere ike ịdị arọ 50&nbsp;lbs ma ọ bụ karịa, na-anwa ịwụpụ n'elu mkpọda iji kwalite ogo nke afọ ọhụrụ. A na-agụ ọdịda ma ọ bụ mfu nke nguzozi dị ka ihe nhụsianya ọjọọ nke nwere ike ịkpọsa ọdachi na-abịa. 

## Epa Masquerade
Ndị ode akwụkwọ mbụ tụgharịrị n'ememe Epa ka ha gbadoro anya na ọmụmụ.  Otú ọ dị, ndị ọzọ achọpụtala na emume a na-emetụtakwa ndị dike na ọgwụ Chineke Osanyin, na-ejikọta ha na nchekwa anụ ahụ na nke mmụọ.    Ojo,  na-eso Carroll,  atụwo aro na n'otu ọkwa mmemme na-agụnye mmeghari nke ihe omume akụkọ ihe mere eme. N'ememe nke Heyden dekọrọ na lloro, Ekiti, ihe mkpuchi nke ụmụ nwanyị gbara ya gburugburu bụ ndị nwunye nke dike Okotorojo, nke ihe mkpuchi anụmanụ yiri ewu ma ọ bụ ele. Okotorojo, onye isi n'ememe ahụ, bụ onye a tụrụ ụdọ na nwoke ọzọ kọwara na ọ nwere ọrụ igbochi ike anụ ọhịa nke dike ma ọ bụ, n'ụzọ na-emegide onwe ya, dị ka onye nnọchiteanya nke ike ( ase ) nke Eleda, bụ onye na-anọgide n'azụ onye agha mgbe niile. ime ka ọ ghara imeri ya n'agha. 

## Edensibia