Isikwopụ afọ ime na Uganda

**Isikwopụ afọ ime na Uganda bu iwu n'akwadoghị belụsọ ma ọ bụrụ na dọkịnta nwere ikikere mere ya n'ọnọdụ ebe a n'eche na ndụ nwanyị ahụ nọ n'ihe egwu** 

N' ụmụ nwanyị n'enweghị ike ite ime n'enweghị nsogbu na n'ụzọ iwu kwadoro, ọtụtụ n'ime ha na-agbanye n'omume ite ime n'enweghị nsogbu, dị ka ite ime n'akpata onwe ya. Ministri ahụike nke Ugandan na Annual Health Sector Performance Report nke afọ 2017 rụọ n'afọ 2018,na-eme atụmatụ na site na 2018, 5.3% nke Ọnwụ nne niile sitere na nsogbu ite ime.

 Enwere ọtụtụ ihe mgbochi iwu na nke mmekọrịta mmadụ na ibe ya maka ite ime n'ọrụ atụmatụ ezinụlọ ndị ọzọ, nke na-emekarị ka ụmụ nwanyị jiri usoro ite ime n'adịghị mma ma bụrụ ndị a na-egbochi ịchọ nlekọta ahụike mgbe ite ime gasịrị.  Mgbochi afọ ime adịghị mfe ịnweta nke na-eweta ụmụ nwanyị Uganda ịnwe ọtụtụ ụmụ karịa ka ha chọrọ ma na-amụba ọnụ ọgụgụ ụmụ nwanyị na-etinye afọ ime nwere nsogbu.

## Ọnọdụ iwu nke ite ime
 Iwu Uganda, na Nkeji edemede 22, isiokwu 2 na-ekwu, sị: "Ọ dịghị onye nwere ikike ịkwụsị ndụ nwatakịrị a n'amụbeghị amụ ma e wezụga dịka iwu nwere ike inye ikike. "  A n'eme ka ite ime bụrụ mpụ na Uganda ọ gwụla ma ọ bụ onye dọnkịta nwere ikikere mee ya iji zọpụta ndụ nwanyị ma ọ bụ chekwaa ahụike anụ ahụ ma ọ bụ uche nke nwanyị ahụ. 

2006  Policy Guidelines and Service Standards for Sexual and Reproductive Health and Rights nke Ngalaba Ahụike na Ikike nke Ugandan n'edepụta ọtụtụ ikpe ụfọdụ ebe ụmụ nwanyị nwere ikike ịchọ ite ime, gụnyere ndina n'ike, ime ihe ike mmekọahụ ma ọ bụ mmekọahụ, ma ọ bụ mgbe nwanyị ahụ nwere ọnọdụ ndị dịbu adị dịka HIV ma ọ bụ ọrịa kansa akpa nwa. Otú  dị, ọtụtụ ndị na-ahụ maka ahụike ka n'amaghị banyere mgbasawanye nke ikpe mgbe a na-ekwe ka ite ime, na-eme ka ohere ite ime iwu ka sie ike.

### Iwu gbasara ite ime
Iwu ntaramahụhụ nke 1950 n'ekwu na Nkebi nke 141, "Mgbalị inweta ite ime":Onye  bụla, nke, na'zube ime ka nwanyị nwee afọ ime ma ọ bụ na ọ bụghị nwa, na-enye ya ma ọ bụ mee ka ọ ṅụọ nsí ọ bụla ma ọ bụ ihe ọzọ na-egbbụgbuụma ọ bụ jiri ike ọ bụla, ma ọ bụrụ na ọ ga-eji ụzọ ọ bụla ọzọ, mee mpụ ma nwee ike ịga mkpọrọ afọ iri na anọ.  Nkeji 142 n'ekwu na mgbalị iji nweta ite ime n'ụzọ iwu na-akwadoghị bụ ntaramahụhụ site n'ịgba mkpọrọ afọ asaa, Nkeji 143 na-ekwu na onye ọ bụla na-enyere nwanyị aka ite ime n'ụzọ iwu n'akwadoghị nwere ike ịga mkpọrọ ruo afọ atọ.

 Ka o sina dị, Akụkụ nke 224 nke Usoro ahụ n'enye na mmadụ abụghị onye n'eme mpụ maka ịrụ ọrụ n'ezi obi na nlezianya na nkà dị mma ịwa ahụ n'elu nwa a na-amụbeghị maka ichebe ndụ nne. Na mgbakwunye, Akụkụ nke 205 nke Usoro ahụ n'enye na ọ dịghị onye ga-abụ onye ikpe mara maka mmebi iwu nke ime ka nwatakịrị nwụọ tupu ya enwee ndụ onwe ya site n'aka nne ya ma ọ bụrụ na emere omume ahụ n'ezi obi maka ebụm n'ụche nke ichebe ndụ nne.

### Ngwa iwụ nkịtị na iwụ ite ime nke Uganda
Uganda dị ka ọtụtụ mba Commonwealth nke usoro iwụ ha dabere na iwụ obodo Bekee, na-agbaso mkpebi nke 1938 English *Rex na Bourne* na ikpebi ma ite ime e mere maka ihe gbasara ahụike bụ iwu.  N'mkpebi Bourne, a tọhapụrụ dọkịnta maka mmebi iwu nke ite ime n'ihe gbasara nwa agbọghọ dị afọ iri na ise nke e dinara n'ike. Ụlọ ikpe Bekee kpebiri n'ite ime ahụ bụ iwu n'ihi na emere ya iji gbochie nwanyị ahụ ịghọ "ihe mmebi anụ ahụ na nke uche", si otú a na-esetịpụ ụkpụrụ maka ikpe ite ime n'ọdịnihu nke a na-eme n'ihi ichebe ahụike anụ ahụ na nke uche nke nwanyị ahụ dị ime.

## Atụmatụ ezinụlọ gọọmentị
Ime anatụghị anya ya bụ ihe an'ekwukarị n' ebe ụmụ nwaanyị Uganda n'acho ite ime. Ya mere, mmemme atụmatụ ezinụlọ bụ otu ụzọ isi wedata njupụta nke ite ime n'ụzọ iwu na-akwadoghị na/ma ọ bụ nke n'adịghị ize ndụ. 

N'afọ 1988, gọọmentị Uganda malitere mmemme zuru oke iji meghachi omume na ọnụ ọgụgụ ọmụmụ dị elu n' uto nke mba ahụ, nke n'emetụta ego onye ọ bụla n'enweta ma n'eyi egwu nkwado nke ọrụ ọha na eze. Ebum n'uche bụ ịbawanye ọnụ ọgụgụ mgbochi afọ ime site na 5% ruo 20% site na afọ 2000.  ọmụmaatụ, mmemme ahụ mere ka e nwee ike igbochi ọmụmụ na ụlọ ọgwụ dị iche iche na mba ahụ nke Family Planning Association of Uganda na-arụ ọrụ.  Enwere nkwado kpọmkwem nyere na iwu gọọmentị banyere iji ihe mgbochi ime, ma kemgbe 1995, 8% nke ụmụ nwanyị lụrụ di dị afọ 15 ruo 49 n'eji ihe mgbochi afọ ime. Ngụkota ọnụ ọgụgụ  ọmụmụ zuru ezụ sitere  n'afo 1995 ruo n'afo 2000 bụ 7.1,ya na ọnụ ọgụgụ  ọmụmụ afọ ọ bụla kwa otu pukụ ụmụ nwanyị dị afọ 15 rụọ 19 site n'afo 1995 rụo 2000 bụ 180. Dịka nke afọ 2018, Ọnụọgụ ọmụmụ Uganda  dị 5.5  nke  ụmụaka amụrụ kwa otụ Pukụ Nwanyị [1]