Ikpọkpọsị osisi na mgbanwe ihu igwe

thumb|450x450px|Forest Landscape Integrity Index na-egosi mgbanwe anthropogenic nke oké ọhịa fọdụrụnụ
alt=This screen shot shows a map that highlights countries based on their net change rate of forest area. Areas that appear more blue have a higher net change rate than areas that appear tan. Brown areas indicate a net loss of forest area.|thumb|Ọnụ ọgụgụ mgbanwe nke mpaghara ọhịa kwa mba na 2020
thumb|Mgbukpọ oké ọhịa - nke e nyere dị ka nkezi kwa afọ n'etiti afọ 010 na 2014 - kpatara ijeri tọn CO2 2.6 kwa afọ. Nke ahụ bụ 6.5% nke ikuku CO2 zuru ụwa ọnụ. Azụmaahịa mba ụwa kpatara ihe dị ka otu ụzọ n'ụzọ atọ (29%) nke ikuku. Ihe ka ọtụtụ n'ime ikuku - 71% - sitere na nri a na-eri na mba ahụ e mepụtara ha (ihe a chọrọ n'ụlọ).
 
Igbukpọsị osisi bụ isi ihe na-ebute mgbanwe ihu igwe, mgbanwe ihu igwe na-emetụta oke ọhịa.

Mgbanwe iji ala eme ihe, ọkachasị n'ụdị igbutu osisi, bụ isi iyi nke abụọ kachasị ukwuu nke ikuku carbon dioxide sitere n'ikuku, ka ọkụ ọkụ gbachara. A na-ekupụ gas griin ha n'oge ọkụ nke biomass nke ọhịa na ire ere nke ihe ọkụkụ fọdụrụ na carbon ala. Ụdị zuru ụwa ọnụ na ihe nrụpụta gas na-ekpo ọkụ nke mba na-enye nsonaazụ yiri nke ahụ maka mkpochapụ osisi. N'ihe dị ka afọ 2019, igbutu osisi na-akpata ihe dị ka 11% nke ikuku ikuku griin haus zuru ụwa ọnụ. Mkpọpụta carbon sitere na igbukpọsị osisi na-adịwanye ngwa ngwa. Oke ọhịa na-eto eto bụ ikuku carbon nwere ikike ọzọ iji belata mmetụta mgbanwe ihu igwe. Ụfọdụ n'ime mmetụta mgbanwe ihu igwe na-enwe, dị ka ọkụ na-agba n'oké ọhịa, ntiwapụ nke ụmụ ahụhụ, ụdị ndị na-eme ihe ike, na oké ifufe bụ ihe na-eme ka igbukpọsị osisi dịkwuo elu.

Ikpọkpọsị osisi na-abịa n'ụdị dị iche iche: ọkụ ọhịa, igbutu ihe ubi, ịzụ anụ ụlọ, na igbu osisi, na ndị ọzọ. Oke ọhịa na-ekpuchi 31% nke ala dị n'ụwa na kwa afọ 75,700 square kilomita (18.7 nde acres) nke ọhịa na-efunahụ. Dị ka World Resources Institute si kwuo, enwere mmụba 12% na mfu nke oke ọhịa ndị bụ isi na-ekpo ọkụ site na 2019 ruo 2020. igbukpọsị oke ọhịa na-aga n'ihu na-eyi oke ọhịa dị iche iche egwu, ụdị ndụ ha dị iche iche, na gburugburu ebe obibi ha na-enye. Ebe bụ isi ihe na-eche maka igbutu osisi bụ n'ime oke ọhịa mmiri ozuzo ebe ọ bụ na ha bụ ebe obibi nke ọtụtụ ụdị dị iche iche nke mbara ala. Ọnwụ nke ọhịa n'ihi igbutu osisi nwekwara mmetụta dị ukwuu n'ụdị dị iche iche zuru ụwa ọnụ, n'ihi na ọ na-eduga na mkpochapụ nke ọtụtụ ihe ọkụkụ na anụmanụ ndị pụrụ iche na gburugburu ebe obibi ndị a, na-akawanye njọ n'ọgba aghara dị iche iche nke ụwa na-aga n'ihu. Dị ka nnyocha e mere n'ebe okpomọkụ nke e bipụtara na Machị 2023 si kwuo, igbukpọ osisi n'ebe okpomọkụ ebutela mbelata nke ukwuu n'ọ̀tụ̀tụ̀ mmiri ozuzo. Ka ọ na-erule n'afọ 2100, ndị nchọpụta na-atụ anya na igbutu osisi na Congo ga-ebelata ọkwa mmiri ozuzo na mpaghara site na 8-10%. Dị ka nnyocha e mere n'ime oke ọhịa nke ebe okpomọkụ nke Borneo si kwuo, igbukpọ osisi na-esokwa ebute mmụba nke ihe ize ndụ ọkụ. Mmetụta ndị ọzọ nke mgbanwe ihu igwe na igbutu osisi na-emekọ ọnụ bụ mbuze nke ala, ụkọ mmiri / idei mmiri, na ọnụ ọgụgụ ọnwụ dị ala na mpaghara ụfọdụ. Ngwọta iji belata ma ọ bụ nwee ike iwepụ okwu ndị a bụ mkpụgharị osisi, ịkụ osisi, na mgbanwe ọrụ ugbo nke nwere ike ịkwado site na ọrụ ndị dị ka The Amazon Fund na UHN mgbaru ọsọ.

## Mgbanwe ihu igwe
N'ịkọba n'elu ala na oke osimiri niile, okpomoku dara 1 °C (1.8 °F) n'etiti 1880 na 2020, dị ka ngalaba gọọmentị etiti na-ahụ maka mgbanwe ihu igwe siri kwuo. Na Northern Hemisphere, 1983 ruo 2012 bụ oge afọ 30 kacha ekpo ọkụ n'ime afọ 1400 gara aga.

## Ihe Na-akpata Mgbukpọ Oké ọhịa
thumb|Ụgbọ ala ndị na-egbu osisi na Moreland

### Ịkpa anụ
Ịzụ anụ ụlọ chọrọ oke ala iji zụọ anụ ụlọ na ihe ọkụkụ maka mkpa ndị ahịa. Dị ka World Wildlife Fund si kwuo, "Ịzụ ehi buru ibu bụ ihe mbụ kpatara igbukpọsị osisi n'ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mba Amazon ọ bụla, ọ bụkwa pasent 80 nke igbukpọsị osisi ugbu a." E hiwere ịzụ anụ ụlọ na Texas n'oge ndị ozi Spanish, n'etiti 1820 na 1865 ma ndị na-achị ehi bụ ndị Mexico na-edu ya. Mgbe ndị ọrụ mechiri ehi gbahapụrụ ma ndị amaala onwe ha weere ọrụ ahụ. N'oge ụfọdụ mgbe a na-achịkọta ehi ma kwaga na Texans ala efu, a hapụrụ ya. Dị ka Greenpeace, otu na-abụghị nke gọọmentị na-ahụ maka gburugburu ebe obibi zuru ụwa ọnụ, ụlọ ọrụ ehi na-ahụ maka oke ikuku nke methane ebe 60% nke anụmanụ niile nọ n'ụwa bụ ehi. Iji ala ịta ahịhịa dochie ala ọhịa na-emepụta mfu nke oke ọhịa, nke na-eduga na mmụba nke ikuku griin haus site na ọkụ usoro ugbo na mgbanwe iji ala eme ihe.

### Mgbasawanye nke ọrụ ugbo

thumb|Ọnụ ọgụgụ nke osisi zuru ụwa ọnụ efunahụla okpukpu abụọ kemgbe afọ 2001, na-eru nso n'ógbè dị ka Ịtali.
Ihe kacha akpata igbukpọsị osisi na oke mbibi bụ ọrụ ugbo. Dabere na Mahadum Wageningen na ebe nyocha, ihe karịrị 80% nke igbutu osisi nwere ike itinye aka na ọrụ ugbo. A na-agbanwe ọhịa ka ọ bụrụ ihe ọkụkụ maka kọfị, tii, mmanụ nkwụ, osikapa, rọba, na ngwaahịa ndị ọzọ na-ewu ewu. Ọchịchọ na-arị elu maka ngwaahịa ụfọdụ na nhazi azụmahịa zuru ụwa ọnụ na-ebute mgbanwe n'oké ọhịa, nke na-eduga n'ikpeazụ na mbuze ala. Ala dị n'elu na-emebikarị mgbe a kpochapụrụ oke ọhịa nke na-eduga na sedimenti na-abawanye na osimiri na iyi. Ka oge na-aga, ala eji arụ ọrụ ugbo na-eweda ala, na-ebute ala a na-adịghị eji eme ihe nke na-eme ka ndị na-emepụta ihe dị mkpa ịchọta ala ọhụrụ na-emepụta ihe. Ọzọkwa, mgbasawanye nke ọrụ ugbo na-ekere òkè n'usoro ejikọtara ọnụ na-ebute mmetụta ihu igwe na-erute ebe dị anya karịa ala ubi. Ihe gbasara gburugburu ebe obibi # Ndị ọkwọ ụgbọ ala akụ na ụba
thumb|Biomes sitere n'aka mmadụ n'ụwa
Ọtụtụ igbukpọ osisi na-emekwa na mpaghara okpomọkụ. Ngụkọta ọnụ ala nke ọrụ ugbo na-eji bụ ihe dịka 38%. Isi ihe na-akpata igbukpọsị osisi n'ihe metụtara ọrụ ugbo bụ mmụba ọnụ ọgụgụ mmadụ na nrụgide na-abawanye maka mgbasawanye ọrụ ugbo. Ejikọtara igbutu osisi na ikuku CO2, n'otu akụkụ n'ihi ihe ọkụkụ nwere obere nchekwa carbon dị n'otu mpaghara karịa mpaghara osisi ma ọ bụ oke ọhịa. Igbukpọsị osisi nke ugbo nwere ike were ụdị dị iche iche, nke kacha pụta ìhè bụ ubi a na-azụ ahịa na mpaghara okpomọkụ.

Ụzọ ọzọ a na-esi egbutu osisi n'ubi bụ igbutu osisi, bụ́ nke ndị ọrụ ugbo na-eri nri n'ógbè ebe okpomọkụ na-ejikarị eme ihe, ma ugbu a na-esiwanyewanye ike. Usoro a anaghị ahapụ ala maka mmepụta ugbo na-aga n'ihu kama kama na-egbutu ma gbaa obere ala ọhịa nke na-agbanwezi na mpaghara ọrụ ugbo. Ndị ọrụ ugbo na-erigbukwa ihe ndị na-edozi ahụ́ ndị dị na ntụ nke osisi ndị ahụ gbara ọkụ. Nakwa, ịgbanye ọkụ n'ebumnobi nwere ike ibute ụzọ na-agbawa obi mgbe ọ na-agbasa ọkụ n'amaghị ama n'ọtụtụ ala, nke nwere ike ịkpata mbibi nke mkpuchi nchebe. Usoro a anaghị adịgide adịgide n'ihi na a ga-akụ ihe ọkụkụ ahụ naanị afọ 2-3, ebe mgbe ndị ọrụ ugbo ga-akwaga n'ụdị dị iche ma megharịa usoro ahụ. A ga-emeghachi usoro a ihe dị ka ugboro ise ruo ugboro iri tupu onye ọrụ ugbo alaghachi n'otu ala nke e gbukpọchara osisi a na-ahapụ ya ka ọ laghachi n'ọnọdụ ọhịa. Ya mere, ọ bụrụ na ala ahụ adịghị, ogologo oge dị n'etiti usoro okirikiri nwere ike ịbelata na-eduga n'inweta nri ole na ole n'ime ala. Enweghị nri a na-edozi ahụ nwere ike bute obere ihe ọkụkụ na mkpa ịmegharị ọtụtụ ala ọhịa ka ọ bụrụ mpaghara ọrụ ugbo. Mgbanwe nke obere mkpụrụ ugboro ugboro na oge mkpirisi mkpirisi na-emecha mee ka obere ahịhịa na-enwe ike itolite n'otu oge ọkụ yana mbelata nke biomass nke ala. N'obere ala ime obodo, nkwado abụghị nsogbu n'ihi ogologo oge na-egbutu osisi na obere igbutu osisi. Obere ntakịrị nke atụmatụ ndị ahụ kwere ka enweghị ntinye ntanetị nke CO2 ka ewepụtara. Site na nrụgide na-abawanye ụba iji gbasaa mmepụta ugbo, ejirila usoro a n'ọ̀tụ̀tụ̀ buru ibu karịa ọrụ ugbo nke ọdịnala. Ọrụ ugbo na-agba ọkụ bụ ihe dịka 30% nke ala ubi zuru ụwa ọnụ

Ndị nchọpụta Offiong na Ita na-ajụ ma mmụba mmepụta nri site na mgbasawanye nke ihe ọkụkụ ga-ekwe omume na-ebuteghị mmetụta ihu igwe ka ukwuu. Ekwuputara nke a n'ihi na ala a na-egbutu ọhịa anaghị enwe afọ ojuju maka ịkụ ihe ọkụkụ. Ala na-adịghị mma ga-achọ mgbanwe dị ukwuu na mgbanwe site na, nke mbụ, iji fatịlaịza kemịkal. Mgbanwe ndị dabere na kemịkalụ yana usoro ọrụ ugbo nke oge a ga-eduga na mbuze na mmebi ala ma ọbụghị na ejiri ihe ndị a na-agwọ ya. Omume ndị a na-eme ugboro ugboro ga-emepụta usoro na-adịghị adịgide adịgide dị mkpa iji nọgide na-emepụta ihe ndị a tụrụ anya ya.

Ikpochapụ osisi na-enweghị mkpụgharị osisi nwere mmetụta ihu igwe na-adịghị mma mana ọkachasị maka mgbasawanye ọrụ ugbo, ọ na-emepụta ọnọdụ maka mbelata nloghachi. Dị ka Offiong na Ita si kwuo, ọ na-eduga n'usoro nke mbelata ihe ọkụkụ na-emezigharị ala adịghị mma na-aga n'ihu n'ihi mmebi ala. Ọ na-emekwa ka ọnọdụ idei mmiri na-abawanye, ndakpọ ala, ụkọ mmiri ozuzo, mbuze, na ọzara yana ndakpọchi nke usoro mmiri na mfu nke ụdị ndụ dị iche iche. Ọnwụ nke mkpuchi osisi na-ebute mgbanwe ndị a niile na gburugburu ebe obibi n'ihi nkwụsị mbụ na usoro mmiri na ọnwụ nke nnyefe CO2.
thumb|Ọrụ ugbo na-ere ọkụ n'Amazon, Colombia
Na mgbakwunye na iji ala eme ihe maka ala ndị a kpochapụrụ n'osisi a na-eji eme ihe nri sitere na osisi, a na-ejikọta ya ma ọ bụ na-emepụta nri sitere na anụmanụ. Mmepụta nri sitere na anụmanụ (ma maka anụ, mmiri ara ehi, ma ọ bụ ngwaahịa ndị ọzọ) na-emetụta ala n'ụzọ dị iche. Ala a na-eji achị anụ ụlọ na-adị ngwa ngwa maka mbuze, mmebi nke biome nke ala, na ọzara. Tụkwasị na nke ahụ, anụ ụlọ na-atụnye oke ikuku methane, nke nwere mmetụta dị ukwuu na gburugburu ebe obibi.

Mkpọkpọsị osisi, karịsịa na nnukwu swaths nke Amazon, bụ ebe ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ 20% nke oke ọhịa ka ewepụchara nke ọma, na-enwe mmetụta dị elu na mmetụta dị elu na isi mmiri yana n'ala. Ọzọkwa, ụdị ojiji a na-eji ala eme ihe mgbe a gbusịrị osisi na-arụpụtakwa ihe dị iche iche. Mgbe a gbanwere ala e gbuturu osisi ka ọ bụrụ ala ịta ahịhịa maka anụ ụlọ, ọ na-enwe mmetụta dị ukwuu na gburugburu ebe obibi karịa ọhịa gaa na ntụgharị ala ihe ọkụkụ. A na-ahụ mmetụta ndị ọzọ nke igbutu osisi n'ime oke ọhịa Amazon site na oke ikuku carbon dioxide. Oke ọhịa Amazon na-amịkọrọ otu ụzọ n'ụzọ anọ nke carbon dioxide n'ụwa, Otú ọ dị, ọnụọgụ CO2 na-abanye taa na-ebelata site na 30% karịa ka ọ dị na 1990s n'ihi igbutu osisi.

Nnyocha e mere na Ecuadorian Amazon site na Kovacic na Salazar chọpụtara na igbutu osisi na mgbasawanye nke ugbo abụghị nanị na-akpata mbibi gburugburu ebe obibi ma anaghị ekwe nkwa uru akụ na ụba a na-atụ anya maka obere ndị ọrụ ugbo ma ọ bụ maka akụ na ụba mba nke gọọmentị ndị na-atụ aro mmemme mgbasawanye ọrụ ugbo. A gbara ndị ọrụ ugbo n'ime ọmụmụ ihe ndị a ume ka ha gbanwee site na usoro ọrụ ugbo nkịtị gaa na usoro ọrụ ugbo "na-enweta uru" kpụ ọkụ n'ọnụ ebe a na-akụ ngwaahịa bụ kọfị kọfị, nkwụ mmanụ, na koko, ha niile maka mbupụ. Dị ka Kovacic na Salazar si kwuo, ọ dịghị ngbanwe nha anya n'etiti mgbasawanye ọrụ ugbo na uru akụ na ụba dịka gọọmentị abụọ na ụlọ ọrụ mmepụta ihe na-emepụta ugbo si kwuo. Nke a bụ eziokwu nye ndị ọrụ ugbo na-eto eto bụ ndị na-esi n'ịrụ ọrụ ugbo na-eri nri gaa na obere atụmatụ ọrụ ugbo na-akpa ike n'agbanyeghị ngwaahịa a kụrụ.

Ọ dịkwa mkpa ịmara na ọ bụghị igbutu osisi niile sitere na mgbasawanye nke ọrụ ugbo. Mmepụta nri bụ naanị otu ọkwọ ụgbọ ala. N'agbata afọ 2001 na 2015, naanị 27 +/- 5% nke ọgba aghara ọhịa n'ụwa niile bụ maka mgbasawanye ọrụ ugbo. Ụfọdụ ndị ọkwọ ụgbọ ala ndị ọzọ bụ ime obodo, ọkụ ọhịa, igbu osisi, na mgbanwe ọrụ ugbo. Pasent ndị ahụ bụ 0.6 +/- 0.3% maka ime obodo, 23 +/- 4% maka ọkụ ọhịa, 26 +/- 4% maka igbu osisi, yana 24 +/- 3% maka mgbanwe omume ọrụ ugbo. Ụdị ndị ọkwọ ụgbọala dịgasị iche iche dabere na mpaghara ebe ha na-eme. Mpaghara nwere oke igbutu osisi maka anụ ụlọ na ọrụ ugbo n'ahịrị bụ Central na South America, ebe igbukpọsị ihe ọkụkụ bụ nke a hụrụ na ndịda ọwụwa anyanwụ Eshia. Mpaghara nwere nnukwu mfu ọhịa n'ihi ọrụ ugbo na-agbanwe agbanwe bụ mpaghara ndịda Sahara Africa. Ndịiche ndị a dị mkpa n'ihi nchọcha Silverio mere na ọ bụghị igbukpọsị osisi niile na-emetụta gburugburu ebe obibi na ihu igwe n'otu ụzọ ahụ.

### Mgbanwe ihu igwe
thumb|120x120px|Mgbanwe oge nke ike ọhịa na isi ihe na-akpali ya
thumb|215x215px|Ihe ịrịba ama na-apụta nke mbelata nke ike ọhịa n'okpuru mgbanwe ihu igwe
Otu nnyocha na-atụ aro na "oke ọhịa, nke kpọrọ nkụ na nke na-ekpo ọkụ na-enwe mbelata dị ukwuu na nkwụghachi azụ, ma eleghị anya na-emetụta oke mmiri na mgbanwe ihu igwe" nke nwere ike ịgbanwe usoro ihe ndị dị ndụ gaa na ngbanwe dị egwu na gburugburu ebe obibi na-adaba. N'ụzọ dị iche, "oke ọhịa boreal na-egosi usoro dị iche iche nke mpaghara na-enwe ọganihu na-arịwanye elu na nkwụghachi azụ, ma eleghị anya na-erite uru site na ikpo ọkụ na CO2 fatịlaịza, nke nwere ike karịa mmetụta ọjọọ nke mgbanwe ihu igwe". A na-atụ aro na mfu nke nkwụghachi azụ n'ime oke ohia "nwere ike ịchọpụta site na mmụba nke oge oge (TAC) na steeti nke usoro ahụ, na-egosipụta mbelata nke mgbake ọnụego n'ihi nnukwu mbelata (CSD) nke usoro usoro na-eme. n'ọnụ ụzọ".

### Ụlọ ọrụ osisi
Otu nnukwu ihe na-akpata igbukpọsị osisi bụ ụlọ ọrụ osisi. Ngụkọta ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ nde hectare 4 (9.9×106) nke osisi, ma ọ bụ ihe dịka 1.3% nke ala ọhịa niile, ka a na-egbute kwa afọ. Tụkwasị na nke ahụ, ọnụ ọgụgụ na-arịwanye elu nke ngwaahịa osisi dị ọnụ ala na-akwado naanị ụlọ ọrụ osisi iji nọgide na-akụ osisi. Carbon a na-ewepụta site na usoro ịtụgharị osisi ka ọ bụrụ ngwaahịa osisi na-akpata 15% nke ikuku carbon na gburugburu ebe obibi. Ikpọkpọsị osisi bụ isi ihe na-eche n'oké ọhịa mmiri ozuzo ebe ọ bụ na ha nwere ọtụtụ nde anụmanụ na ọtụtụ ụdị dị iche iche. Ọ bụghị nanị na ụlọ ọrụ osisi na-emetụta igbutu osisi n'ógbè, ma ọ na-emetụtakwa gburugburu ebe obibi dịka igbutu osisi bụ isi ihe na-akpata mgbanwe ihu igwe. [Ihe ndekọ achọrọ]
thumb|Ubi mmanụ nkwụ, Israel

### Mbelata nke ụdị dị iche iche
Otu nnyocha e bipụtara na 2012 hụrụ ihe ọkụkụ Amazon na mmetụta mgbanwe ihu igwe na igbutu osisi nwere n'osisi na ihe ndị dị ndụ dị n'ime ọhịa. Nnyocha ahụ chọpụtara na ọ bụrụ na ihe ndị a dị ndụ enweghị ike ime mgbanwe maka oke okpomọkụ na ọnwụ nke ebe obibi, a ga-enwe mbelata dị ukwuu na ụdị dị iche iche nke oke ọhịa Amazon. Ọ bụrụ na Amazon na-enweta mfu nke ihe ndị dị ndụ dị iche iche, nke a ga-eme ka mmetụta nke mgbanwe ihu igwe na igbutu osisi dị ka ọtụtụ n'ime osisi ndị ahụ ga-apụ, na-enweghị ike ịnweta carbon dioxide nke dị mkpa iji belata mmetụta nke okpomọkụ ụwa.
thumb|Ebe dị iche iche dị iche iche na-adịghị ike
N'ụwa niile, enwere "ebe na-ekpo ọkụ" 18, nke ọ bụla n'ime ha nwere usoro gburugburu ebe obibi pụrụ iche na nke dị iche iche. Ha jikọtara ọnụ nwere ihe dịka 20% nke mkpokọta ahịhịa ụwa, ma ọ bụ ihe dị ka ụdị 50,000 dị iche iche. Mpaghara ASEAN naanị, Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, na Thailand, na-anabata ihe dịka 20% nke ụdị ụwa niile ma bụrụkwa atọ n'ime "ebe dị ọkụ" n'ụwa. Ọ bụ ezie na mpaghara mpaghara nwere otu ụzọ n'ụzọ anọ nke oke ọhịa dị n'ụwa, ọ nwere ọnụ ọgụgụ kacha elu nke igbutu osisi. Nke a bụ ihe a ma ama n'ihi na mfu nke ebe obibi ọhịa na-etinye ụdị ndụ dị iche iche n'ihe egwu. Nnyocha e mere na 2007 nke National Science Foundation mere chọpụtara na ihe dị iche iche dị iche iche na mkpụrụ ndụ ihe nketa dị iche iche na-adabere na ya - na ụdị dị iche iche dị iche iche na-achọ ụdị dị iche iche n'ime ụdị na ọzọ. "Ọ bụrụ na ewepụrụ ụdị ọ bụla na usoro ahụ, okirikiri ahụ nwere ike imebi, obodo na-achịkwa otu ụdị." Na mgbakwunye, ọmụmụ ihe nlegharị anya ekpebiela na enwere oge abụọ dị oke mkpa nwere ike ibute nsonaazụ na-emebi emebi na oke ọhịa Amazon nke na-abawanye na okpomọkụ site na 4 Celsius C na igbutu osisi ruru ọkwa 40%.

### Mbelata nke ọrụ ihu igwe
Ọrụ mmadụ dị ka igbutu osisi maka ịta anụ ụlọ na osisi mmanụ ọkụ ebutela mbibi nke oke ọhịa yana n'iwepụta ihe na-ebute mfu nke ụdị ndụ dị iche iche nke gburugburu ebe obibi. Ọnwụ na nbibi nke oke ohia na-enwe mmetụta kpọmkwem na osisi na anụ ọhịa dị iche iche nke ụwa na, ya mere, na mgbanwe ihu igwe n'ihi na ha bụ ihe nchebe kachasị mma megide mmepụta CO2 na ikuku. Ọ bụrụ na enwerekwu akwụkwọ photosynthesizing karịa CO2 ga-etinye obi gị dum, si otú a na-edozi oke okpomọkụ nwere ike ịbawanye.

Oke ohia bụ ikuku ikuku carbon sink; ihe ọkụkụ na-abanye n'ime ikuku carbon dioxide (gas griin haus) ma gbanwee carbon ka ọ bụrụ shuga na ihe ọkụkụ site na usoro photosynthesis. A na-echekwa carbon n'ime osisi, ahịhịa na ala nke oke ọhịa. Nnyocha na-egosi na "oké ọhịa na-emebibeghị", n'ezie, na-eme carbon sequester. Ihe atụ nke nnukwu ọhịa ndị nwere mmetụta dị ukwuu na nguzozi nke carbon gụnyere oke ọhịa Amazonian na Central Africa. Agbanyeghị, igbutu osisi na-akpaghasị usoro nke ịchịkọta carbon ma na-emetụta ihu igwe mpaghara. Na mgbakwunye, igbutu osisi na-ekere òkè na nzaghachi nzaghachi dị mma gbadoro ụkwụ na mgbanwe ihu igwe n'ọtụtụ buru ibu, dịka ọmụmụ na-achọpụta.

Mgbe ihu igwe na-agbanwe, nke a na-ebute mgbanwe n'ụdị mpaghara mpaghara iji kwado ọnọdụ ihu igwe (okpomọkụ, iru mmiri) ọ na-amabu. Mpaghara gburugburu ebe obibi ga-agbanwe ihe dịka 160 km kwa 1 Celsius. Mbelata na mpaghara ebe obibi ọ bụla, mana ọkachasị n'ebe obibi ọhịa yana mgbanwe ihu igwe, na-enyere ụdị mbuso agha ọgụ na ohere nke biotic homogenization dị ka ụdị mmegide siri ike nwere ike weghara ụdị ndị na-esighị ike na gburugburu ebe obibi na-emebi emebi. Ọ ga-emetụtakwa ụmụ mmadụ site na mfu nke ụdị ndụ dị iche iche dịka nri, ume, na usoro 'ngwaahịa na ọrụ' ndị ọzọ na-akpaghasị

Ịkụ ọkụ ma ọ bụ igbutu osisi na-agbanwe mmetụta nke mkpochapụ carbon ma na-ahapụ ikuku griin haus (gụnyere carbon dioxide) n'ime ikuku. Ọzọkwa, igbutu osisi na-agbanwe odida obodo na nlegharị anya nke elu ụwa, ya bụ ibelata Albedo. Nke a na-ebute mmụba nke ike ọkụ sitere na anyanwụ n'ụdị okpomọkụ, na-eme ka okpomọkụ zuru ụwa ọnụ.

#### Mmetụta ọ na-enwe n'ala na mmiri
Osisi bụ isi iyi nke carbon na a na-eme atụmatụ na ọnụ ọgụgụ carbon dị n'ime Amazon karịrị carbon nke afọ iri nke mmepụta mmadụ wepụtara. N'ụzọ dị mwute, ebe ọ bụ na ọkụ na-ekpochapụkarị oke ohia dị ka igbutu na ọkụ ọrụ ugbo, usoro ịgba ọkụ nke osisi na-ahapụ nnukwu carbon dioxide n'ime ikuku. Mmụba nke carbon ikuku abụghị naanị ihe ga-esi na igbutu osisi pụta, mgbanwe nke akụrụngwa ala nwere ike ime ka ala n'onwe ya ghọọ ihe na-enye carbon. Dị ka ndị ọkà mmụta sayensị na Mahadum Yale si kwuo, ikpochapụ oke ọhịa na-agbanwe gburugburu ebe obibi ụmụ nje dị n'ime ala, ma na-ebute mfu nke ụdị dịgasị iche iche n'ihe gbasara ụmụ nje ebe ọ bụ na ihe dị iche iche dị ndụ na-adabere n'ezie na udidi ala. Ọ bụ ezie na mmetụta nke igbutu osisi na-enwe mmetụta dị ukwuu karị na ala ájá ájá ma e jiri ya tụnyere ájá dị ka ụrọ, nkwụsịtụ nke igbutu osisi na-emecha na-ebelata ihe onwunwe nke ala dị ka hydraulic conductivity na nchekwa mmiri, si otú ahụ na-ebelata arụmọrụ nke mmiri na ikpo ọkụ. N'ime ihe ngosi nke usoro igbukpọsị osisi na Amazon, ndị nchọpụta chọpụtara na okpomọkụ nke elu na ala mụbara site na 1 ruo 3 degrees Celsius na-egosi mfu nke ikike ala nke ịmịkọrọ radieshon na mmiri. Ọzọkwa, ala ndị jupụtara n'ihe ndị na-emebi emebi na-adị mfe ọkụ, karịsịa n'oge ogologo mmiri ozuzo. N'ihi mbelata evapotranspiration, mmiri ozuzo na-ebelatakwa. Nke a na-egosi inwe ihu igwe na-ekpo ọkụ na nkụ, yana ogologo oge ọkọchị. Mgbanwe a na ihu igwe nwere mmetụta dị egwu gburugburu ebe obibi na nke zuru ụwa ọnụ gụnyere mmụba n'ịdị njọ na ugboro ọkụ, na nkwụsịtụ na usoro mmetọ nke ga-agbasa karịa ebe a na-egbutu osisi.

Na mgbakwunye na mmebi ala, isi mmiri dị ọcha na iyi na-asọgharị agbanweela n'afọ gara aga n'ihi igbutu osisi. Otu ọhịa nwere ike ịhapụ ma mee ka mmiri dị ọcha site na mmekọrịta ha na usoro mmiri mmiri. Oke ọhịa nwere ike belata oke iyi kwa afọ ma ọ bụ mụbaa ya. Ndị ọkà mmụta sayensị na-ebuli elu na 60% nke oke mmiri dị n'oké ọhịa nwere mbelata iyi kwa afọ site na 0.7 ruo 65.1% na-eso 0.7 ruo 100% uru mkpuchi ahịhịa, ebe 30% nke ndị na-achị achị (karịsịa ala mmiri dị warara) nwere nkwanye mmiri kwa afọ nke 7 ruo 167.71 na-eso ya. ruo 100% uru mkpuchi ọhịa. Ọdịiche dị na ntinye mmiri kwa afọ na njikwa oke ọhịa na-emetụta ndị na-emepụta site na igbutu nke ọma, ikekwe n'ihi ọdụ ọdụ dị elu karịa njikwa ọhịa na ụdị osisi ndị a kpụrụ.

## Mmetụta nke mgbukpọ ọhịa
thumb|Usoro nke osisi na-emetụta ihu igwe
Dika nlebanya siri gosi, n'ebe ugwu nke 50°N, igbutu oke ohia na-eduga n'uzo zuru oke n'uwa dum ebe ikpochapu oke ohia na-ebute oke okpomoku obughi nani n'ihi mmetụta CO2 kamakwa n'ihi usoro biophysical ndi ozo (na-eme ka carbon-centric metrics ezughi oke). Igbukpọsị osisi a na-apụghị ịgbagha agbagha ga-ebute mmụba na-adịgide adịgide na okpomọkụ dị n'elu ụwa. Ọzọkwa, ọ na-atụ aro na oke ohia na-ekpo ọkụ na-enyere aka mee ka okpomọkụ dị n'ụwa juo ihe karịrị 1 Celsius C.

Ikpochapụ oke ọhịa nwere ike ime ka ọ kpalite isi n'usoro ihu igwe yana ndakpọ nke oke ọhịa nke ga-enwekwa mmetụta na mgbanwe ihu igwe.

### Ọkụ ọhịa
Ka ọnụ ọgụgụ igbukpọsị osisi na-aga n'ihu, ohere nke ọkụ ọhịa na-abawanye. Ndị mmadụ na-ejikarị osisi sitere na igbutu osisi eme ihe dị ka isi iyi ọkụ na-enye aka n'ịkwadebe nri ma na-ejekwa ozi dị ka isi iyi ọkụ. Ka anwụrụ ọkụ na-esi na osisi a na-ere ọkụ, ọ nwere ike ịgwakọta na ígwé ojii na mbara igwe, na-egbochi mmiri ozuzo na ịkpata nkụ. Ịkụcha na ọkụ ọrụ ugbo na-emekwa ka oge ọkọchị na-esiwanye ike nke a na-ahụkarị, bụ nke na-agbasa ọkụ ọhịa karịrị ebumnobi mbụ nke na-ebute ọkụ ọkụ nke na-emepụta anwụrụ ọkụ na-egbochikwa mmiri ozuzo. Mgbe nkụ a na-aga n'ihu ruo ogologo oge, ọkụ ọhịa na-enwekarị ike ime. Ndekọ ọnụ ọgụgụ egosila na enwere njikọ dị n'etiti ọkụ ọhịa na igbutu osisi. Ndekọ ọnụ ọgụgụ gbasara mpaghara Amazon nke Brazil na mmalite afọ 2000 egosila na ọkụ na mmetọ ikuku na-eso ọkụ ndị a na-egosipụta ụdị igbukpọsị osisi. N'ihi nke a, Brazil emejuputala atumatu na mbọ iji gbochie ọkụ nke oke ọhịa Amazon mgbe niile.

Oke ọhịa Amazon enwetala ọkụ na nso nso a nke mere n'ime oke ọhịa mgbe ọkụ ọhịa na-emekarị n'akụkụ mpụta nke oke ọhịa ahụ. Ala mmiri mmiri echewokwa mmụba nke ọkụ ọhịa. N'ihi mgbanwe nke okpomọkụ, ihu igwe dị n'akụkụ oke ọhịa adịla ọkụ ma kpọọ nkụ, ọnọdụ na-enye ohere ọkụ n'ime ọhịa. Ọ bụ ezie na ọkụ ọhịa abụrụla ihe e ji mara Amazon, ọ ka na-amụba ka osisi buru ibu na-ahapụ ihe ndị na-ere ọkụ. N'ihi ọkụ nke oke ọhịa ndị a, a na-ahapụ carbon dioxide nke echekwara azụ n'ime ikuku, na-akawanye njọ mmetụta okpomọkụ zuru ụwa ọnụ na igbutu osisi. [Ihe ndekọ achọrọ]

N'okpuru mgbanwe ihu igwe na-enweghị mgbagha, ka ọ na-erule njedebe nke narị afọ a, 21% nke Amazon ga-adị mfe ịwakpo ahịhịa mgbe ọkụ gasịrị. N'ime 3% nke Amazon, oge nlọghachi ọkụ adịlarị mkpụmkpụ karịa oge achọrọ maka mkpochapụ ahịhịa site na mgbake mkpuchi, na-egosi nnukwu ihe ize ndụ nke mgbanwe a na-apụghị ịgbagha agbagha na steeti ahịhịa ọhịa na-emebi emebi. Mpaghara ndịda-ọwụwa anyanwụ nke Amazon nọ ugbu a n'ihe egwu kachasị njọ nke mbibi a na-apụghị ịgbagha agbagha.

### Ọnwụ mmadụ
Nnyocha e mere site na 2002 ruo 2018 kpebisiri ike na mmụba nke okpomọkụ n'ihi mgbanwe ihu igwe, na enweghị ndò n'ihi igbutu osisi, amụbawo ọnụ ọgụgụ ndị ọrụ na-anwụ na Indonesia. Nchọpụta ndị a na-egosi na mba ndị ka na-emepe emepe ga-enwe mmetụta dị egwu nke okpomoku zuru ụwa ọnụ n'ihi na ha enweghị ike ịnweta mmiri dị ọcha ma ọ bụ ọkụ eletrik nke ga-enye ike ikuku. Ka ọnụ ọgụgụ igbukpọ osisi na-aga n'ihu na-abawanye, pasentị ndị ọrụ na-eche ọnwụ ọnwụ ga-abawanye n'otu oge.

A hụkwara njikọ dị n'etiti igbutu osisi na ọnwụ ụmụ ọhụrụ na Indonesia. Ọmụmụ ihe ahụ na-egosi akwụkwọ nke igbutu osisi na usoro ime ime, dịka ụmụaka amụrụ site na ime ime mbụ na-eche ihe ize ndụ dị elu na-anwụ anwụ n'ihi ikpughe n'ime utero. Nsonaazụ nke ọmụmụ ahụ na-egosi na ụmụ nwanyị n'oge mbụ ha dị ime nwere ike ịkpata ọrịa ịba na-akpata igbutu osisi. Ekwuwapụtala na n'ógbè ndị echekwara, ikekwe ihe kpatara gụnyere ọrụ azụmahịa, nlekọta ahụike nwa oge, yana mmetọ ikuku agaghị achọpụta ihe na-ebute mmetụta dị egwu nke igbukpọsị osisi na-enwe na ọnwụ ụmụ ọhụrụ.

### Ọmụmụ ihe: Mmetụta igbukpọsị osisi n'ihe gbasara mmetọ ikuku
Nnyocha ikpe na East Kalimantan Province (2019-2020) kwadoro eziokwu ahụ bụ na igbutu osisi na-egbochi ike okike ịmegharị gas griin haus na ikuku, kpọmkwem SO2 na NO2.

## Na-egbochi mgbanwe ihu igwe

### Uru nke iweghachi ọhịa na mgbatị ọhịa
Ọhịa ndị a na-ejikwa nke ọma ga-enwe mmeghari ohuru kwesịrị ekwesị iji nọgide na-enwe njupụta biomass osisi dị n'elu ala. Ka njupụta biomass osisi dị n'elu dị n'elu, ka ọnụọgụ Carbon (C) na-abawanye nke ọhịa ahụ na-enwe ike ịchọta ma chekwaa. Ya mere, oke ohia mebiri emebi enweghị ike ịchekwa nnukwu Carbon (C), si otú a na-agbakwunye na mgbanwe ihu igwe. Iji luso ikuku Carbon (C) nke sitere na igbutu osisi na mmebi ọhịa na-ebute ma na-echekwa Carbon a aghaghi iwere. Ikpochapụ oke ọhịa na mbibi nke oke ọhịa na-akpata ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ 20% nke ihe niile mmadụ mere. Ụzọ kachasị dị irè ma dị ọnụ ahịa iji luso nke a ọgụ bụ site n'usoro nlekọta ọhịa na-adịgide adịgide, ịkụ osisi, ịkụgharị ọhịa, na ichekwa oke ọhịa; Ejikọtara omume ndị a nwere ike inye mbelata ikuku carbon (C) ruru 25% nke ga-egbochi mgbanwe ihu igwe nke ọma. Kpọmkwem, oke ohia na-ejide ihe ruru ijeri ijeri 471 nke mkpokọta carbon anwuru n'ụwa anyị. Ọ bụrụ na anyị nwere ike ibelata igbutu osisi, nke a gaara ebelatala ijeri tọn 1.1 nke a na-esi na ya ewepụta na ikuku kwa afọ.

Owuwe ihe ubi na inye osisi eruola ihe dị ka nde 550 m3 kwa afọ, ebe mkpokọta oke ọhịa nke Europe na-abawanye ụba karịa okpukpu anọ n'ime afọ iri isii gara aga. Ugbu a, ọ bụ ihe dị ka ijeri 35 m3 nke biomass nke ọhịa. Kemgbe mmalite nke 1990s, oke osisi na carbon a na-echekwara n'ime oke ohia nke Europe abawanyela site na 50% n'ihi oke ọhịa na oke biomass. Kwa afọ, osisi ndị Europe na-agbakọta ma na-echekwa ihe dị ka nde tọn 155 CO2 nhata. Nke a dị ka 10% nke ihe ọkụkụ ndị ọzọ niile na Europe.

Atụmatụ mweghachi nke odida obodo na-achọ imezigharị odida obodo na rụkwaa akụkụ ndị dị n'akụkụ na ndị mebiri emebi iji wepụta ala ọhịa na-arụpụta ihe nke na-adịte aka na ogologo oge. Ọ na-achọ ijide n'aka na eweghachiri ọrụ dị iche iche nke gburugburu ebe obibi na iji ala, chekwaa ma chekwaa ka oge na-aga. Ụlọ ọrụ ọhịa na-agba mbọ ibelata mgbanwe ihu igwe site n'ịkwalite nchekwa carbon n'ime osisi na ala na-eto eto na imeziwanye ihe na-adịgide adịgide nke akụrụngwa a na-emegharị ọhụrụ site na nlekọta ọhịa na-adịgide adịgide.

### Ụzọ ndị ọzọ e si ewe ihe ubi
Mbelata mmetụta igbu osisi (RIL) bụ usoro nke ahịhịa na-adigide ka ọ na-ebelata oke ohia na mmebi ahịhịa site na ihe dịka 75% ma e jiri ya tụnyere usoro igbu osisi. Na mgbakwunye, ihe nlegharị anya afọ 120 chọpụtara na RIL ga-enwe oke oke ọhịa n'ime afọ 30 ("18.3 m3 ha-1") n'ihe metụtara igbu osisi ("14.0 m3 ha-1"). Ọzọkwa, ọ dị mkpa na a ga-eme RIL ngwa ngwa o kwere mee iji kwalite ịkụgharị ọhịa n'ọdịnihu. Dịka ọmụmaatụ, otu nnyocha kwubiri na igbu osisi ga-ebelata site na 40% na Brazil ma ọ bụrụ na usoro igbutu osisi ugbu a na-anọ "osisi/hectare 6 nwere okirikiri ịcha afọ 30". Nke a ga-abụ iji hụ na biomass ala n'ọdịniihu ga-enwe mmeghari nke biomass ala mbụ tupu owuwe ihe ubi.

### Ịrụghachi Ọhịa
thumb|Ebe a na-eme ka osisi dị ọhụrụ
Mweghachi n'okike bụ nke ebumpụta ụwa ma ọ bụ kpachapụrụ anya iweghachi oke ọhịa na oke ọhịa ndị e mebiela, na-abụkarị site na igbutu osisi. Ọ bụ nhazigharị nke mkpuchi ọhịa ma ọ bụ n'onwe ya ma ọ bụ n'onwe ya. N'otu aka ahụ dị ka ụzọ ndị ọzọ e si eji oke ọhịa eme ihe, mkpụgharị osisi nwere ike ịdị irè nke ukwuu n'ihi na otu osisi nwere ike ịmịkọrọ carbon dioxide ruru kilogram 22 (48 lb) kwa afọ ma nwee ike wepụta 0.91 tonne (1 obere ton) nke carbon dioxide n'oge ya. eru 40 afọ.

Ọnụ ego a na-akwụ maka ịkụ osisi dị ala mgbe a na-elele ụzọ ndị ọzọ nke mbelata ikuku carbon, na-eme ka mkpụgharị osisi bụrụ usoro na-aga maka ụzọ bara uru iji belata carbon dioxide na ikuku. Ụzọ nwere ike isi na-akụgharị ọhịa gụnyere nnukwu ụlọ ọrụ mmepụta ihe, iwebata osisi n'ime usoro ọrụ ugbo dị ugbu a, obere ihe ọkụkụ nke ndị nwe ala, ịmepụta osisi osisi n'ala ndị mmadụ, na imezi ebe ndị mebiri emebi site n'ịkụ osisi ma ọ bụ nyere aka n'ịzụlite okike. Ọtụtụ n'ime ihe mgbakwasị ụkwụ n'ịkwalite osisi agbadoro anya na mpaghara ihu igwe okpomọkụ dị ka akụkụ ụfọdụ nke Latin America na ndịda Sahara Africa. Ọtụtụ mba na mpaghara ndị ọzọ na-amalite ịmalite ma ọ bụ malitelarị mmemme ịgbagharị ọhịa na atumatu n'olileanya nke imegide ndị ọkwọ ụgbọ ala mgbanwe ihu igwe zuru ụwa ọnụ. E gosikwara na igbutu osisi bara uru n'usoro a na-azụta ala a na-akọ n'otu oge na ọnọdụ ebe enwere ike iji ya rụọ ọrụ ugbo ma ọ bụ nchekwa. Ịkpụgharị ọhịa nwekwara ike inye aka belata mmetụta nke nbibi na mmetọ ala na-adabere na usoro nke ịkụ ihe, ọnọdụ, na ụdị osisi.

### Mgbukpọ osisi
thumb|Mgbukpọ osisi na Kanakakunnu
Afforestation is the planting of trees where there was no previous tree coverage. The degradation of forests ultimately leads to a decrease in oxygen and a sufficient increase of carbon dioxide in the atmosphere. In order to make up for the loss, more trees are being planted. As a result, the amount of carbon dioxide in the atmosphere could significantly decrease. According to scientific research, plantation forest could absorb more carbon dioxide than natural forest since they grow faster leading to a higher absorbance rate. The process is usually encouraged by governments because they want it to lead to a decrease in carbon dioxide and because it increases the aesthetics of the area. Although, it could lead to infringing upon ecosystems and create complications in environments that previously did not have tree coverage or forests

Enwere ụdị osisi atọ dị iche iche nwere ike inwe mmetụta dị iche iche na ọnụọgụ carbon dioxide nke a na-ewepụta na ikuku. Ụdị atọ a na-akụ osisi bụ mmeghari ebumpụta ụwa, ubi azụmahịa, na agroforestry. Ọ bụ ezie na ịgba oke ọhịa nwere ike inye aka ibelata ikuku carbon a na-enye n'ihi mgbanwe ihu igwe, nrụpụta eke sitere n'okike na-abụkarị nke kachasị dị irè n'ime atọ ahụ. Ntugharị eke sitere n'okike na-emetụta ụdị ahịhịa dị iche iche, na-eme ka oke ọhịa dị elu ka osisi wee nweta ìhè anyanwụ iji nweta photosynthesis. Ugbo a na-ere ahịa na-ebutekarị nnukwu osisi, nke ọ bụrụ na ejiri ya mmanụ, ga-ahapụ CO2 echekwara azụ n'ikuku. Agroforestry na-echekwa ike dabere na nha na ụdị osisi, nke pụtara na mmetụta ga-adịgasị iche dabere n'ihe a kụrụ.

#### Mgbukpọ osisi na China
thumb|Ọrụ onye nnọchi anya Germany Haloxylon ammodendron, Xinjiang, China
Ọ bụ ezie na China ewepụtala ihe mgbaru ọsọ gọọmentị maka mkpụgharị osisi, e setịpụrụ ihe mgbaru ọsọ ndị a ruo afọ 80, ha enwetabeghị nke ọma ka ọ na-erule 2008. China na-agbalị imezi nsogbu ndị a na ọrụ ndị dị ka Green Wall nke China, nke na-achọ ịghaghachi ọhịa. ma kwụsị mgbasawanye nke Ọzara Gobi. Iwu e wepụtara na 1981 chọrọ ka nwa akwụkwọ ọ bụla gaferela afọ iri na otu na-akụ osisi opekata mpe otu osisi kwa afọ. Mana nkezi, ọnụego ihe ịga nke ọma, ọkachasị n'ihe ọkụkụ steeti na-akwado, ka dị obere. Na ọbụna osisi ndị a kụrụ nke ọma enwewo ihe isi ike dị ukwuu ịnanarị mmetụta nke oke ụkọ mmiri ozuzo ogologo oge, ọrịa ahụhụ na ọkụ. Ka o sina dị, China ugbu a nwere ọnụ ọgụgụ kachasị elu nke obodo ma ọ bụ mpaghara ọ bụla n'ụwa, yana hectare 4.77 (kilomita 47,000) nke osisi na 2008.

Dabere na akụkọ ọrụ gọọmentị 2021, ọnụ ọgụgụ mkpuchi oke ọhịa ga-eru pasenti 24.1 mgbe ewepụtara ebumnuche na ọrụ ndị bụ isi maka oge atụmatụ afọ ise nke iri na anọ. Dị ka National Forestry and Grassland Administration si kwuo, ọnụ ọgụgụ mkpuchi oke ọhịa nke China abawanyela site na pasent 12 na mmalite 1980 ruo pasent 23.04 na August 2021. Ọtụtụ ọgbọ ndị mmadụ na Saihanba na-eburu n'uche ọrụ nke iweghachi ọdịdị na ichebe ihe ndị dị ndụ, ma na-arụsi ọrụ ike. iji wuo ugbo oke ohia wuruwuru n'uwa. E jiri ya tụnyere tupu e wuo saịtị ahụ, ọnụ ọgụgụ mkpuchi oke ọhịa mụbara site na 11.4% ruo 80%, na oke ọhịa mụbara site na cubic 330,000 ruo nde cubic mita 10.12. N'afọ 2017, ndị na-ewu ụlọ Saihanba Forest Farm na mpaghara Hebei nwetara nsọpụrụ kachasị elu nke nchebe gburugburu ebe obibi nke United Nations - "Ndị mmeri nke ụwa".

Otu n'ime atụmatụ dị mkpa na China maka ịkụ osisi bụ site n'ịgba osisi agwakọtara. Ọ na-ekere òkè dị mkpa n'ịkwalite ịkụgharị ọhịa na ndịda ọdịda anyanwụ China na n'ala kpọrọ nkụ. Nke a bụ n'ihi na ịgwakọta akuku nwere ike inwe mmetụta dị mma na ala organic carbon (SOC) n'ụdị mpaghara ndị a. Enwere nchoputa egosiputara na, ma e jiri ya tụnyere monoculture, ihe ubi agwakọtara nwere ike imeziwanye ngwaahịa SOC site na 12%, na iji nweta nke a, ngwakọta agwakọta ekwesịghị ịbụ karịa 55%. N'ihi oke mmiri na obere okpomọkụ dị mkpa maka uto na mpaghara ndị dị otú ahụ, ndị nchọpụta achọpụtala na ngwakọta ihe ọkụkụ bụ atụmatụ kachasị mma maka ịkwalite ihe nchekwa SOC nke ala nkewapụtara dị ka ihe na-adịghị. N'ịgbakwụnye, isi ihe na-emetụta mgbanwe n'ọkọba carbon organic ala n'ubi agwakọtara bụ ụdị ọhịa agwakọtara. Dị ka ihe atụ nke mix plantations na China gosiri, atụmatụ nke agwakọtara ohia nwere ike inwe mmetụta dị ukwuu na ala organic carbon nchekwa na a mpaghara, karịsịa n'ala na-adịghị, ebe ọ bụ na mmetụta nke agwakọtara ọhịa na ala organic carbon nchekwa ga-adịgasị iche dabere na. ojiji ala na njirimara ala. N'iburu nke a n'uche, ịkwalite ihe ọkụkụ agwakọtara bụ isi ihe dị na Southwest China iji nweta oke ọhịa dị irè. Site n'ịghọta oke ohia agwakọtara na mpaghara ala kpọrọ nkụ na nke oyi, a ga-eji oke ohia agwakọta mee ihe maka ịchekwa carbon organic ala ala, na-egosi na ọ na-abawanye ikike nnabata carbon na mpaghara ndị a ma na-akwalite mbọ China iji nweta nnọpụiche carbon.

### Agroforestry
thumb|Agroforestry nke ụlọ osisi
Agroforestry ma ọ bụ agro-sylviculture bụ usoro nlekọta iji ala nke a na-akụkọta osisi ma ọ bụ osisi gburugburu ma ọ bụ n'etiti ihe ubi ma ọ bụ ala ịta ahịhịa. Ọ na-ejikọta teknụzụ ọrụ ugbo na oke ọhịa iji mepụta ụdị dị iche iche, na-arụpụta ihe, na-erite uru, ahụike na usoro iji ala na-adigide. Enwere ọtụtụ uru dị na agroforestry dị ka ịba ụba uru ugbo. Na mgbakwunye, agroforestry na-enyere aka ichekwa na ichekwa ihe ndị sitere n'okike dị ka ịchịkwa mbuze nke ala, ịmepụta ebe obibi maka anụ ọhịa, na ijikwa ihe mkpofu anụmanụ.

A na-agba mbọ na Thailand iji weghachi ala ahụ ka e mebichara oke ọhịa dị hectare 800,000 iji gbanwere ala a na-akụ mkpụrụ iji na-akọ ọka. Agroforestry aghọwo akụkụ nke ngwọta iji dozie mmebi nke igbutu osisi na-akpata. Agroforestry ga-emetụta ọrụ ugbo na ikuku na Thailand n'ọtụtụ ụzọ. Site n'ịkụkọta ngwakọta nke ụdị osisi dị iche iche, osisi ndị a na-enwe ike ịgbanwe ọnọdụ microclimatic. Ịgba ígwè na-edozi ahụ na-emekwa mgbe etinyere osisi na usoro ọrụ ugbo. O nwekwara ike ịbụ na a na-emezi ihe nbibi ala nke mere n'ihi igbutu osisi mgbe a na-akụ osisi ndị a.

### Mbelata ikuku sitere na mgbukpọ ọhịa na mmebi ọhịa
Nkwenye nke mmetụta ọjọọ nke igbutu ọhịa na nke nnukwu ihe àmà nke okpomọkụ zuru ụwa ọnụ emewo ka e nwee mmepe nke amụma mba ụwa na-ahụ maka nchekwa nke ọhịa. Otu mbọ iji lụso mgbanwe ihu igwe ọgụ n'ụwa niile bụ Mbelata Emissions maka igbutu osisi na mbibi ọhịa (REDD+), mba ole na ole amalitela imejuputa na nyochaa ụzọ isi chebe osisi guzoro ọtọ.

N'ihe banyere mpaghara Bac Kan na Vietnam, ndị nchọpụta weputara usoro iji gbaa ume ịhapụ oke ọhịa ma na-ezute itinye ego mba ụwa, mba na nke onye ọ bụla nke ọma. Ụzọ ha gụnyere "Sistemụ nkesa uru" na nkesa maka ọrụ gburugburu ebe obibi. Ndị nchọpụta ahụ na-atụ anya na nsonaazụ ha "nwere ike ịmegharị ma tinye aka ozugbo n'ibelata ikuku carbon zuru ụwa ọnụ."

## Akụkụ mmadụ nke igbukpọsị osisi na mgbanwe ihu igwe
A na-akọwakarị igbutu osisi dị ka mgbanwe nke ala site n'oké ọhịa gaa na nke na-abụghị nke ọhịa site n'ụzọ sitere n'okike na nke na-ekwekọghị n'okike. Mmekọrịta dị n'etiti igbutu osisi na mgbanwe ihu igwe bụ otu n'ime nzaghachi nzaghachi dị mma. Ka osisi ndị a na-ewepụ na-enwe mmetụta dị ukwuu nke mgbanwe ihu igwe nke, n'aka nke ya, na-ebute mfu nke ọtụtụ osisi. N'akụkọ ihe mere eme n'oge na-adịbeghị anya, ụmụ mmadụ emeela ka usoro a dịkwuo ngwa ngwa n'ọtụtụ ụzọ dị iche iche. Ndị a na-agụnye igbu osisi, ime obodo, igwu ala, na mmepe ọrụ ugbo. Otu n'ime nso nso a na nnukwu nsonaazụ nke igbukpọsị ọhịa bụ ọkụ ọhịa, nke na-ebute mmerụ ahụ dị ukwuu nye mmadụ na anụmanụ. Ọkụ na-ahapụ carbon monoxide na nitrogen oxides nke na-emetụta ogo ikuku na anụmanụ na ahụike mmadụ. Mkpa na-adịghị akwụsị akwụsị ịgbasawanye ọrụ ndị a ebutela igbutu osisi n'ụwa nile.

### Ọrụ ugbo
thumb|Mgbukpọsị oké ọhịa na Bolivia
Mgbasawanye ọrụ ugbo bụ otu n'ime ihe kacha njọ ma a bịa na igbutu osisi n'oge na-adịbeghị anya. Kemgbe 1960, ewepụrụ ihe dị ka 15% nke Amazon n'ebumnobi iji ọrụ ugbo dochie ala ahụ. Na Bolivia kpọmkwem, e kpochapụrụ ọhịa ahụ iji were 'igbuchapụ ọkpụkpụ azụ' na-ebunye ehi na ihe ndị ọzọ bara uru nke ugbo. Ọkpụkpụ azụ na-ekwu maka ọmarịcha anya nke ala ahụ nwere ọnya yana ka esi esi n'akụkụ okporo ụzọ pụọ n'ahịrị kwụ ọtọ. Ụdị igbutu osisi a egosila na ọ na-aga ngwa ngwa ma na-arụ ọrụ nke ọma ebe ọ na-adọwa ala ndị mmadụ, ihe ọkụkụ, na anụmanụ niile bi. Ọ bụghị ihe ndabara na n'oge na-adịbeghị anya Brazil ghọrọ mba kasị ibu anụ ehi n'ụwa n'otu oge ahụ a na-egbutu oke ọhịa Amazon.

Enwere ike ịhụ ichekwa oke ọhịa anyị ugbu a dị ka isi ihe ngwọta maka igbutu osisi. Anyị chọrọ oke ọhịa ka anyị wee dịrị ndụ. Ha na-ahụ na anyị nwere ike iku ume. Ha bụ ebe obibi nke ọtụtụ nde mmadụ na ọtụtụ ijeri na-adabere n'oké ọhịa.

Enwere ọtụtụ ihe ngwọta maka igbutu osisi. Nmalite ga-abụ ime ka ụlọ ọrụ na gọọmentị kwenye ka ha gbanwee àgwà ha, n'ihi na nhọrọ nke akụrụngwa ha na-enwe mmetụta dị ukwuu na ọhịa anyị. Site n'iwebata atumatu mgbochi igbutu osisi n'agbụ ọkọnọ, enwere ike itinye ụlọ ọrụ n'okpuru nrụgide. Enwere ike iji nke a nwaa ịmanye ha ka ha zụta site na isi mmalite na ịkwụsị iji ihe na ngwaahịa na-emerụ ahụ. N'otu aka ahụ, anyị nwere ike ime ka gọọmentị anyị kwenye ichekwa oke ohia na nkwado mmemme nke na-ahụ maka nlekọta nke ọhịa anyị.

Ụzọ ọzọ iji chekwaa oke ọhịa anyị bụ ịgbanwe omume oriri nke ndị mmadụ. Mana iji mee nke a, a ga-ebu ụzọ gwa ndị mmadụ ma kụziere ha ihe banyere nke a ka ha wee mee ihe n’onwe ha. Iri anụ dị nta, ịzere nkwakọ ngwaahịa, ịhọrọ ngwaahịa osisi emegharịrị, ịga enweghị akwụkwọ na ọtụtụ ụzọ ndị ọzọ dị iji lụso igbukpọsị osisi ọgụ dị ka ụmụ amaala.

N'ịga n'ihu, ịlele ọrụ nke igbutu osisi na ọtụtụ usoro iji kụghachi osisi dị ka ịkụ osisi na agroforestry ga-enyere ọmụmụ na òtù dị iche iche aka ịghọta ọnọdụ nke oke osisi. Site na njikwa na nyocha oge niile, ụlọ nchekwa nchekwa nke oke ọhịa nwere ike iwusi ike. Ekwesịrị ichebe oke ohia na gburugburu ebe obibi anyị, na ọtụtụ ihe ngwọta maka idobe gburugburu ebe obibi na gburugburu ebe obibi anyị na-emebi emebi n'ibelata mgbanwe ihu igwe zuru ụwa ọnụ.

## Iwu, ọrụ, na ntọala

### [[Great Green Wall (Africa)]]
The Great Green Wall bụ oru ngo nke African Union na-eduzi, nke e chepụtara na mbụ dị ka ụzọ isi lụso ọzara ọgụ na mpaghara Sahel na igbochi mgbasawanye nke Sahara, site n'ịkụ mgbidi osisi na-agafe na Sahel dum.

### Atụmatụ Ọrụ Bali
Emepụtara atụmatụ Bali Action Plan na Disemba 2007 na Bali, Indonesia. Ọ bụ kpọmkwem ihe sitere na Protocol Kyoto nke Disemba 1997. Otu n'ime isi ihe dị na atụmatụ Bali Action Plan gụnyere mbọ siri ike nke mba ndị otu Kyoto Protocol na-eme ka ha wepụta ma mepụta usoro amụma nke na-akpali mbelata ihe ọkụkụ na-akpata site na igbutu osisi na ọhịa. nbibi na mba ndị na-emepe emepe. O kwusiri ike mkpa ọ dị n'usoro nlekọta na nchekwa oke ọhịa na-adigide n'ibelata mgbanwe ihu igwe. Nke a tinyere nlebara anya na-abawanye na ebuka ikuku carbon dị ka ụzọ isi nyekwuo ihe enyemaka na mba ndị ka na-emepe emepe.

### Nchịkwa ọhịa nke obodo
Ijikwa oke ohia nke obodo (CBFM) bụ atụmatụ na-ejikọ ụlọ ọrụ gọọmentị na-ahụ maka oke ọhịa na ndị obodo na mbọ iji megharịa oke ọhịa ndị mebiri emebi, na-ekpochapụ osisi ndị mebiri emebi, na ibelata ikuku carbon na-enye aka na mgbanwe ihu igwe. Emere mmekorita a n'ebumnobi ọ bụghị naanị imezi mmebi nke gburugburu ebe obibi kamakwa inye uru akụ na ụba na mmekọrịta ọha na eze na mpaghara ahụ metụtara. N'ụkpụrụ, uru ndị obodo na-etinye aka na njikwa na nchekwa nke ọhịa ha ga-abụ inye ọrụ na ịgbakwunye ego sitere na ma ọrụ ụgwọ ọrụ na ọrụ ugbo ndị ọzọ nke ga-eme ka akụ na ụba obodo dum dị ike ma na-emeziwanye ọnọdụ gburugburu ebe obibi na ibelata ihu igwe. gbanwee. Ya mere, imejuputa usoro CBFM nwere ike inye mmepe ime obodo ka ọ na-ebelata mgbanwe ihu igwe na ịkwado ụdị dịgasị iche iche n'ime mpaghara ahụ. Ọ dị mkpa itinye aka na ndị otu obodo, ọtụtụ n'ime ha bụ ụmụ amaala ebe ọ bụ na a na-eche na ha ga-amatakwu ihe gbasara gburugburu ebe obibi yana usoro ndụ nke gburugburu ebe obibi ndị ahụ ka oge na-aga. Ntinye aka ha na-enyekwara aka ịhụ na omume omenala ha ka dịgidere.

### Ntọala Ụbọchị Arbor
Tọrọ ntọala na 1972, narị afọ nke mbụ emume Arbor Day na narị afọ nke 19, Foundation ahụ etoola ka ọ bụrụ ọgbakọ ndị otu kachasị na-anaghị akwụ ụgwọ maka ịkụ osisi, nwere ihe karịrị otu nde ndị otu, ndị na-akwado ya na ndị mmekọ bara uru. Ha na-arụ ọrụ na-elekwasị anya n'ịkụ osisi gburugburu ogige ụlọ akwụkwọ, obodo ndị na-enweghị ego, na obodo ndị ọdachi ndị na-emere onwe ha metụtara n'etiti ebe ndị ọzọ.

### Mgbasa Ozi Mgbasa Osisi
Otu United Nations Environment Programme (UNEP) malitere Mgbasa Ozi Ijeri na 2006 dị ka nzaghachi nye ihe ịma aka nke okpomoku zuru ụwa ọnụ, yana n'ọtụtụ nnukwu nsogbu ịma aka nkwado, site na mmiri na-efunahụ ihe dị iche iche. Ebe mbụ o lekwasịrị anya bụ ịkụ otu ijeri osisi na 2007. Naanị otu afọ ka e mesịrị na 2008, ebumnobi mkpọsa ahụ bụ ijeri osisi 7—ihe e lekwasịrị anya n’ogbako mgbanwe ihu igwe e nwere na Copenhagen, Denmark na December 2009 ga-emezu. Ọnwa atọ tupu ogbako ahụ, ijeri osisi asaa a kụrụ agafeela. N'ọnwa Disemba afọ 2011, mgbe a kụrụ ihe karịrị ijeri osisi iri na abụọ, UNEP nyefere aka n'usoro ihe omume ahụ n'aka atụmatụ Plant-for-the-Planet na-anaghị akwụ ụgwọ, nke dabere na Munich, Germany.

### Ego Amazon (Brazil)
N'ịbụ onye a na-ewere na ọ bụ ebe nchekwa dị iche iche dị ndụ n'ụwa, Amazon Basin bụkwa nnukwu biome nke Brazil, na-ewe ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ọkara ókèala mba ahụ. Basin Amazon dabara na ụzọ abụọ n'ụzọ ise nke ókèala South America. Mpaghara ya dị ihe dị ka nde square kilomita asaa na-ekpuchi netwọkụ hydrographic kasị ukwuu na mbara ala, nke na-esi na ya na-agafe ihe dị ka otu ụzọ n'ụzọ ise nke mmiri ọhụrụ dị n'elu ụwa. Ikpọkpọsị osisi n'oké ọhịa Amazon bụ isi ihe na-akpata mgbanwe ihu igwe n'ihi mbelata nke osisi ndị dịnụ iji weghara ọkwa carbon dioxide na-abawanye na ikuku.

Ego Amazon bu n’obi ibuli onyinye maka itinye ego na-agaghị akwụghachi ụgwọ na mbọ iji gbochie, nyochaa na ịlụso igbutu osisi, yana ịkwalite nchekwa na ijigide oke ọhịa na Amazon Biome, n'okpuru usoro nke Iwu N.º 6,527, dị na Ọgọst 1, 2008. Gọọmenti Norwegian, bụ onye kacha enye aka na ego ahụ, kwụsịrị ego ya na 2019 maka nchegbu igbukpọ osisi. Norway ejirila iweghachite ego na ihe akaebe nke mbelata nke igbutu osisi.

Ego Amazon na-akwado mpaghara ndị a: njikwa oke ohia ọha na ebe nchekwa, njikwa gburugburu ebe obibi, nlekota na nyocha, njikwa oke ọhịa na-adịgide adịgide, ihe omume akụ na ụba nke ejiri osisi na-adịgide adịgide, mpaghara gburugburu ebe obibi na akụ na ụba, nhazi mpaghara na iwu ọrụ ugbo, nchekwa na nkwado. iji ihe di iche iche di iche iche eme ihe, na mgbake nke ebe kpochapuru osisi. E wezụga nke ahụ, Amazon Fund nwere ike iji ihe ruru 20% nke onyinye ya iji kwado mmepe nke usoro iji nyochaa na ịchịkwa igbutu osisi na biomes Brazil ndị ọzọ na biomes nke mba ndị ọzọ na-ekpo ọkụ.

### Ihe mgbaru ọsọ UHN
UHN (University Health Network) mepụtara ihe mgbaru ọsọ 17 na 2015. 30% nke ihe mgbaru ọsọ nwere njikọ kpọmkwem na ebumnuche nlekọta ọhịa na-adịgide adịgide. Ebumnuche na-egosi na ọ bụ ikpo okwu maka mgbanwe amụma na mmejuputa iwu nke mba ndị ọzọ maka imezu ebumnuche ndị a site na omume nlekọta ọhịa na-adịgide adịgide. Kpọmkwem, ihe mgbaru ọsọ ndị egosila na ha nwere mmekọrịta kachasị elu na SFM bụ ndị a: " oriri na-adịgide adịgide na mmepụta (SDG 12), nke ala (SDG 15), obodo (SDG 11), enweghị aha (SDG 10), ahụike na ọdịmma (SDG 3), agụụ (SDG 2), na ịda ogbenye (SDG 1)."

### Atụmatụ Atụmatụ UN maka Ọhịa 2030
Atụmatụ a dị mkpa dị ka ịba ụba nke oke ọhịa echedoro, echekwara na nke a na-ejikwa na-adịgide adịgide (site na atụmatụ nlekọta ọhịa ogologo oge) na ịba ụba nke ngwaahịa na ihe ndị sitere n'oké ọhịa na-emepụta site na oke ọhịa a na-achịkwa nke ọma.

## Hụkwa

* Iji ala eme ihe, mgbanwe eji eme ala na oke ọhịa
* Akụkọ pụrụiche gbasara mgbanwe ihu igwe na ala
* Igbo Boreal nke Canada
* Mbelata ikuku sitere na mgbukpọ ọhịa na mmebi ọhịa
* Ụkpụrụ Ọhịa

## Ihe odide