Asụsụ ndịda ọdịda anyanwụ Edoid

Dị ka asụsụ ezinụlọ classification nke Ethnologue, Okpe, Urhobo na Uvwie, n'akụkụ Eruwa na Isoko, mejupụtara asụsụ ise Southwestern Edoid nke Benue-Congo otu . N'ihota Johnstone (1993), Ethnologue kwuru na onu ogugu ndi mmadu nke Urhobo di 546,000, Okpe 25,400 (2000) na Uvwie 19,800 (2000). Asụsụ atọ ndị a nwere asụsụ ndị gbara agbata obi: Izon na Itsekiri n'ebe ọdịda anyanwụ na ndịda, Ukwuani na Isoko n'akụkụ ọwụwa anyanwụ yana Edo n'ebe ugwu. Ya mere, Isoko na Urhobo bụ asụsụ ndị yiri otu ezinụlọ na-asụ asụsụ.

## Akwụkwọ Isoko
E nwere akwụkwọ maka ma asụsụ Urhobo na asụsụ Isoko. Enwere Akwụkwọ Nsọ na akwụkwọ abụ abụ Ndị Kraịst maka asụsụ abụọ ahụ. E nwekwara akwụkwọ ọkọwa okwu maka Urhobo, nke Ukere, Osubele, Juliua Arerierian na Akpobome Diffre-Odiete dere. Mgbe ndị mbụ niile bụ asụsụ abụọ, nke ikpeazụ nke Diffre-Odiete bụ akwụkwọ ọkọwa okwu ọtụtụ asụsụ nke Bekee, Okpe, Urhobo na Uvwie, nwere ihe karịrị narị itoolu n'asụsụ anọ ahụ.

## Olumba
Okpe (ISO 639 – 3:oke), Urhobo (ISO 639 – 3:urh) na Uvwie (ISO 639 – 3:evh) bụ asụsụ atọ dị iche iche a na-asụ n’ebe otu agbụrụ nke a na-akpọ Urhobo nke steeti Delta dị na ndịda Nigeria, Africa . Obodo Urhobo dị n'otu n'ọdịnala, mana ọ nwere agbụrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị iri abụọ na anọ ma ọ bụ alaeze . A na-asụ Okpe na naanị otu alaeze (nke kachasị na Urhoboland ). A na-asụ Uvwie n’alaeze abụọ, ebe a na-asụ Urhobo, nwere ụdị dialectic, n’alaeze iri abụọ na otu fọdụrụ. Olumba Agbarho bụ ọkọlọtọ edere ede Urhobo maka ala-eze iri abụọ na anọ. Ndị ezinụlọ Okpe na ndị Uvwie na-ele asụsụ ha anya dị ka asụsụ dị iche iche na ọ bụghị dị ka olumba Urhobo. Otú ọ dị, mgbe ha na ndị agbụrụ Urhobo ndị ọzọ na-ekwurịta okwu, ha na-eji Urhobo, Bekee ma ọ bụ Nigerian Pidgin .

## Nsogbu Asụsụ
Ndị na-asụ Okpe na ndị Uvwie nọ na-eme ngagharị iwe na-achị ndị na-asụ Urhobo n’isi ha. N'ihi ya, ha agabigala ichekwa onwe ha asụsụ n'ịchọ ikewapụ n'ọdịnala ndọrọ ndọrọ ọchịchị site n'agbụrụ Urhobo ndị ọzọ. Ya mere, ndị si n'agbụrụ iri abụọ na otu ndị ọzọ na-asụ Urhobo na-ele ihe omume ndị a anya dị ka ihe iyi egwu nye ịdị n'otu akụkọ ihe mere eme na omenala nke mba agbụrụ ahụ.

Nnyocha gara aga gosiri na asụsụ atọ nke ndị Urhobo nọ n'ihe egwu ruo ogo dị iche iche. Urhobo na-etinye oke egwu site na mmetụta Pidgin Naijiria na Bekee na nzikọrịta ozi . Macaulay Mowarin (2005) na-ekwu na Uvwie bụ nke kacha nọrọ n'ihe ize ndụ nke atọ ahụ, na-eche mmetụta dị egwu n'ime obodo na ime obodo site na Nigerian Pidgin, Urhobo na Bekee. Okpe nwere oke egwu na Sapele, isi obodo Okpe n'ihi mmetụta Nigeria Pidgin, Itsekiri, na Urhobo. N'ime ime obodo, Okpe dịkwa n'ihe egwu, ọkachasị site na mmetụta Itsekiri na Urhobo.

Enwere ọtụtụ ihe kpatara mfusịa nke asụsụ atọ ahụ nke nta nke nta. Mmekọrịta dị n'etiti asụsụ atọ n'otu aka, yana asụsụ ndị ọzọ gbara agbata obi n'akụkụ nke ọzọ, emetụtala nke atọ ahụ, karịsịa Uvwie. N'ozuzu, asụsụ nke nzikọrịta ozi bụ Bekee n'etiti ndị gụrụ akwụkwọ na Nigerian Pidgin n'etiti ndị na-agụghị akwụkwọ na ndị na-agụghị akwụkwọ nke Urhobo na ndị agbata obi. Nke a bụ ihe na-eme n'akụkụ niile nke mmemme, ma ewezuga n'ememe okpukpere chi nke afọ ma ọ bụ nke oge ọ bụla ma ọ bụ ọgbakọ ndị okenye na ndị isi, ọkachasị n'ime ime obodo. A na-asụkwa Okpe, Urhobo na Uvwie n'ụfọdụ ụlọ ime obodo, ahịa na ọrụ ụka Ọtọdọks .

Ọzọkwa, adịghị etinye n'ọrụ nke National Policy on Education na-aga n'ihu na-ebute mmetụta na-adịghị mma n'ịzụta asụsụ site n'ọgbọ ọhụrụ nke ndị Urhobo. Amụma nke kwuru na asụsụ nkuzi maka afọ atọ mbụ nke agụmakwụkwọ kwesịrị ịbụ asụsụ ala nna ụmụ akwụkwọ ma ọ bụ asụsụ nke obodo ụlọ akwụkwọ a na-eleghara anya nke ukwuu. A na-amanyekarị ntaramahụhụ na ntaramahụhụ ndị ọzọ n'ahụ ụmụakwụkwọ na ụmụ akwụkwọ na-asụ asụsụ ha n'oge awa akwụkwọ n'ụlọ akwụkwọ ọha ma nkeonwe na steeti Delta. Nke a bụ iji gbaa ume ka a na-eji bekee dị ka asụsụ asụsụ . A na-eme Bekee ka ọ bụrụ isi isiokwu iji gụchaa ụlọ akwụkwọ sekọndrị na iji nweta nnabata na ụlọ akwụkwọ dị elu.

Alụmdi na nwunye n'etiti ndị na-asụ asụsụ obodo na ndị obodo ndị ọzọ na-emetụtakwa nfefe asụsụ n'etiti ọgbọ, ya mere a na-eji Bekee zụlite ụmụaka. Mmetụta bekee nwere na asụsụ obodo ndị a agbasala n'ime ime obodo, ọkachasị n'etiti ndị ntorobịa na ụmụaka na-ekwurịta okwu na Pidgin na Bekee n'ihi mmetụta uche na-adịghị mma nke a na-ewere dị ka oge ochie ma ọ bụrụ na ha na-asụ asụsụ ha n'ihu ọha. N'ikpeazụ, ịnakwere olumba Agbarho dị ka naanị ụdị Urhobo a na-anakwere emela ka edepụtaghị asụsụ Okpe na asụsụ Uvwie yana olumba ndị ọzọ nke Urhobo.

## Ọgụgụ ọzọ

* Arerierian, Julius I. *OfotEEta bụ Urhobo: Dikshọnari bụ Urhobo* . Kwale: SSB Press, 2008.
* Aziza, Rose . "Urhobo Morphology" na *Basic Linguistics maka ndị nkuzi asụsụ Naijiria* . Ọre Yusuf (ed.). Aba: Association of Linguistics Association of Nigeria, 2007.
* Aziza, Rose. "Urhobo Phonology" na *Basic Linguistics maka ndị nkuzi asụsụ Naịjirịa* . Ọre Yusuf (ed.). Aba: Association of Linguistics Association of Nigeria, 2007.
* Aziza, Rose. "Urhobo Syntax" na *Basic Linguistics maka ndị nkuzi asụsụ Naịjirịa* . Ọre Yusuf (ed.). Aba: Association of Linguistics Association of Nigeria, 2007.
* Aziza, Rose. *Sistemụ ụda olu* . Nkà mmụta PhD, Mahadum nke Ibadan, 1997.
* Diffre-Odiete, Akpobome. Ndepụta okwu nke aha aha na ngwaa na bekee-Urhobo-Uvwie-Okpe. Effurun: Akwụkwọ BISON, 2014.
* *Baibol Ọfuafon Na* . Lagos: Bible Society of Nigeria, 1970.
* Mowarin, Macaulay. "Asụsụ Endangerment na Urhoboland" na *Studies in Urhobo Culture* . Peter P. Ekeh (ed.). Buffalo, NY. : Urhobo Historical Society, 2005.
* Ojaide. Tanure na Rose Aziza (eds.). *Asụsụ Urhobo Taa* . Lagos: Malthouse Press, 2007.
* Ojaide, Tanure and SS Ugheteni. *Yono Urhobo* . Lagos: Macmillan, 1983.
* Ojaide, Tanure. *Abụ, Arụmarụ na nka: Udje Dance Abụ nke ndị Urhobo* . Durham, NC. : Carolina Academic Press, 2003.
* Osubele, Ayemenokpe. *Akwụkwọ ọkọwa okwu nke asụsụ Urhobo* . Warri: Ndị mbipụta nduru, 2001.
* Ukere, Anthony O. *Urhobo-English Dictionary* . npnp&nbsp;1990.