open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mutumba Mainga

Mutumba Mainga ma ọ bụ **Mutumba Maingu** Bull (amụrụ n'afọ 1938) bụ onye Zambia na-akọ akụkọ ihe mere eme na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Ọ bụ nwanyị Zambia mbụ nwetara Ph.D., nwanyị Zambia mbụ na-akụzi na Mahadum obodo Zambia, na nwanyị Zambia mbụ jere ozi dị ka Minista zuru oke na Zambia.

## Ndụ
Mutumba Mainga si Nalikolo, obodo nta dị na Mongu District. Ọ bụ nwa nwanyị Induna, onye isi ndị Lozi. Ọ gụrụ akwụkwọ na Sefula Mission School, Senanga Mission School, Mabumbu Mission School, Chipembi Mission School na Goromonzi Government School, tupu ọ nweta akara ugo mmụta mbụ ya na Mahadum College of Rhodesia na Nyasaland, na BA na akụkọ ihe mere eme na Mahadụ nke London na 1963. N'afọ 1965, ọ lụrụ Nicholas Theodore Bull, nwa nwa Otto Beit. N'afọ 1969 ọ nwetara Ph.D. ya n'akụkọ ihe mere eme na Mahadum London. Ọ nọrọ otu afọ na nyocha postgraduate na Mahadum Cambridge. Site na afọ 1969 ruo afọ 1973 ọ kụziri akụkọ ihe mere eme na Mahadum Zambia .

N'afọ 1973, a họpụtara Mutumba Mainga Bull ka ọ bụrụ onye omeiwu, dịka onye omeiwu maka Nalolo Constituency na Western Province. Site na afọ 1973 ruo na afọ 1976 ọ bụ Minista nke Ahụike. Ọ rụrụ ọrụ dị iche iche na UNIP tupu ọ laa ezumike nká na ndọrọ ndọrọ ọchịchị na afọ 1991.

N'afọ 1996, Mutumba Mainga Bull laghachiri na Mahadum Zambia dị ka Senior Research Fellow. Site na afọ 2005 ruo na afọ 2008 ọ bụ onye nduzi nke Institute of Economic and Social Research na Mahadum ahụ.

## Ọrụ

* 'A History of Lozi Religion to the end of the Nineteenth Century', na Terence O. Ranger na Isaria N. Kimambo, eds., The Historical Study of African Religion. Berkeley: Mahadum nke California Press, 1972
* Bulozi n'okpuru ndị eze Luyana: Ọganihu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Ọdịdị Steeti na Zambia tupu ọchịchị. London: Longmans, 1973.
* The Barotseland Agreement 1964 na Historical Perspective: A Preliminary Study. 1996.
* 'Ọdịdị nwoke na nwanyị nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị ọtụtụ òtù: Elections 2001 na Zambia', 2002.
* 'Ebe echekwara: Barotseland nke nkwekọrịta 1964', Zambia Social Science Journal, Mpịakọta nke 5, Nke 1 (2014)

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Victoria Kalima

**Victoria Kalima Phiri** (4 Ọktoba na afo 1972 na 11 June na afo 2018) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Zambia bụ Minista nke Mmekọahụ na onye otu National Assembly maka Kasenengwa site na afo 2016 na afo 2011, ruo mgbe ọ nwụrụ.

## Oge ọ malitere
A mụrụ Kalima na 4 Ọktoba na afo 1972 na Kitwe, nwa nke atọ nke Mustered na Evelyn Kalima. Ọ gara Kabale Primary School na Lwitikila Girls School na Mpika. Ọ gụrụ maka MBA na Mahadum Cavendish dị na Lusaka ma nwetakwara diplọma na njikwa azụmahịa ugbo na mmekọrịta mba ụwa. Mgbe ahụ, ọ malitere ụlọ ọrụ site na ihe ọhụrụ, ọrụ agr-chem, na-etolite ya ka ọ bụrụ otu n'ime ndị na-ere ahịa agro kachasị mma na Zambia.

## Ọrụ
Kalima rụrụ ọrụ dị ka onye nchịkwa azụmahịa maka Zambia Cooperate Federation na Lusaka site na afo 1994 ruo na afo 1998. N'afọ 1999, o guzobere ma bụrụ onye isi oche nke ụlọ ọrụ nke ya, Plant Agri-Chem.

A họpụtara Kalima dị ka onye na-azọ ọkwa onye otu Movement for Multi-Party Democracy maka mpaghara Kasenengwa maka ntuli aka afo 2011. Ọ bụ ezie na a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye omebe iwu nke mba ahụ na ihe karịrị 17,500, Ngoni Chief Madzimawe mechara katọọ ya maka ịghara ileta ndị omebe iwu ya. A tụgharịrị mmeri ya na ntuli aka na Ụlọikpe Kasị Elu na Disemba na afo 2013 n'ihi na o nyere ndị na-eme ntụli aka ịnyịnya ígwè na ihe chitenge ma kwuo na Patriotic Front ga-egbu ndị agadi ma kwụsị nkesa ọgwụ antiretroviral. A họpụtara Kalima ọzọ dị ka onye na-azọ ọkwa MMD ma sonye na ntuli aka nke afọ 2014, ebe a laghachiri ya na National Assembly na ọnụ ọgụgụ ka nta nke 7,452.

Mgbe a họpụtara ya ọzọ, ọ sonyeere Kọmitii na-ahụ maka nkwa gọọmentị na Kọmitii nke na-ahụkarị ihe gbasara iwu, ihe ndị ruuru mmadụ, nduzi mba, ihe gbasara nwoke na nwanyị na ọchịchị. N'oge ntuli aka onye isi ala nke afọ 2015 ọ gbara mbọ maka Hakainde Hichilema nke United Party for National Development, nke mere ka ọtụtụ ndị kansụl mpaghara na Kasenengwa na-ekwu na ha ga-achọ ịhụ na ọ tụfuru oche ya na ntuli aka n'afọ na-esote.

Tupu ntuli aka nke afọ 2016 Kalima kpọrọ oku maka njikọ aka n'etiti MMD na Patriotic Front. N'agbanyeghị na ọ katọrọ ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị MMD ndị ọzọ maka ime nke a, o mechara banye na Patriotic Front ma họpụta ya dị ka onye na-azọ ọkwa na Kasenengwa na ntuli aka. A họpụtara ya ọzọ na National Assembly na 9,259 vootu. Mgbe ntuli aka ahụ gasịrị, a họpụtara ya ka ọ bụrụ Minista nke Mmekọahụ.

N'afọ 2012, ọ gbachitere ikike nke ndị nta akụkọ e jidere ma weghara kamera ha.
N'afọ 2017 ọ ghọrọ onye na-emegide enweghị nhata nwoke na nwanyị na alụmdi na nwunye ụmụaka. N'otu afọ ahụ, ọ tụkwara aro ka e dezigharịa iwu alụmdi na nwunye nke ga-amachibido alụmdi na ụba ọ bụla n'etiti nwoke na nwanyị ruo mgbe ha abụọ dịkarịa ala afọ 21.

## Ndụ onwe onye
Kalima bụ nwanyị di ya nwụrụ, na nwa nwa nke onye bụbu onye isi ala Rupiah Banda. O nwere ụmụ abụọ ma bụrụkwa Onye Kraịst na-anụ ọkụ n'obi. Kalima nwụrụ na Maina Soko Military Hospital na Lusaka na 11 June na afo 2018 mgbe ọ dị afọ 45.

## Ebemsidee
Alice Mashingaidze

**Alice Mashingaidze** (amụrụ n'ụbọchị iri abụọ na ise n'ọnwa Eprel n'afọ 1968) bụ onye nnọchi anya mba Zimbabwe. Ọ bụ onye nnọchi anya na Sweden na onye bụbu onye nnọchianya na Belgium.

Mashingaidze duziri emume ọdịnala Afrika na Makandire Luckson Chezhira Chikutu.

## Ebensidee


## Njikọ mpụga

* Ebe nnọchi anya Zimbabwe na Stockholm, Sweden
* Alice Mashingaidze enviro
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Okonkwo

**Okonkwo** bụ aha nke nwere ike ịpụta ihe ndia:

* Albert Okonkwo, ọchịagha Naijiria
* Amy Okonkwo (amụrụ n'afọ 1996), onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Annie Okonkwo (amụrụ n'afọ 1960), onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria
* Arthur Okonkwo (amụrụ n'afọ 2001) Onye bọọlụ bọọlụ England
* Charles Okonkwo (amụrụ n'afọ 1965), onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Chibuzor Okonkwo (amụrụ n'afọ 1988), onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Chigoziem Okonkwo (amụrụ 1999), onye America na-agba bọọlụ
* Chiké Okonkwo (amụrụ n'afọ 1982), onye Britain na-eme ihe nkiri
* Christian Okonkwo, onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Christopher Okonkwo (amụrụ n'afọ 1941), onye Naijiria na-eme egwuregwu
* Daniel Okonkwo (amụrụ n'afọ 1975), onye bọọlụ bọọlụ Bekee
* Digger Okonkwo (amụrụ n'afọ 1975), onye bọọlụ Naijiria-Maltese
* Joe Okonkwo, onye edemede America
* Kennedy Okonkwo (amụrụ n'afọ 1977), onye ọchụnta ego Naijiria
* Kenneth Okonkwo, onye Naijiria na-eme ihe nkiri
* Nnamdi Okonkwo, onye na-echekwa ego na Naijiria
* Og Okonkwo, onye Naijiria na-emepụta ejiji
* Onyekachi Okonkwo (amụrụ n'afọ 1982), onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Patrick Okonkwo (amụrụ n'afọ 1998), onye Naijiria na America na-agba bọọlụ
* Rachael Okonkwo (amụrụ n'afọ 1987), onye Naijiria na-eme ihe nkiri
* Salma Okonkwo (amụrụ n'afọ 1970), onye ọchụnta ego Ghana

## Ndị ọzọ

* Onye na-eme *[[Ihe Aghasaa|ihe]]* nkiri nke Things Fall Apart, akwụkwọ akụkọ nke Chinua Achebe dere
Okoye

**Okoye** bụ aha ezinụlọ (aha nna) nke sitere na Naijiria. Ọ bụ asụsụ Anambra nke sitere na aha Igbo dị n'etiti Okorie (nke pụtara onye amụrụ n'ụbọchị ahịa orie, ma ọ bụ ụbọchị ahịa Oye dị ka a maara na Anambra State).

Ndị ama ama nwere aha Okoye gụnyere ndia:

* Amobi Okoye, onye na-agbachitere ndị Naijiria na American National Football League maka Chicago Bears
* Christian Okoye, onye Naijiria-Amerịka bụbu National Football League na-agba ọsọ maka Kansas City Chiefs
* Ebele Okoye, onye Naijiria na-ese ihe
* Godfrey Okoye, bishọp Katọlik nke Naijiria
* Kelechi Okoye, onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Lawrence Okoye, onye Britain na-edekọ ihe ndekọ na discus ụmụ nwoke na National Football League defensive end maka Miami Dolphins
* Nkeiru Okoye (amụrụ n'afọ 1972), onye Africa America na-ede egwu
* Oge Okoye, onye Naijiria na-eme ihe nkiri
* Peter & Paul Okoye, ndị bụbu ndị otu Afro-beats nke Naijiria P-Square
* Sam Okoye, onye Naijiria bụbu onye na-agba bọọlụ
* Samuel Okoye, onye Naijiria na-enyocha mbara igwe
* Stan Okoye, onye Naijiria na America na-agba bọọlụ
* Ugo Okoye, onye Naijiria bụbu onye na-agba bọọlụ
Nwankwo

**Nwankwo** bụ aha e nyere na aha nna. Ndị ama ama nwere aha a gụnyere ndia:

## Aha e nyere ya

* Nwankwo Kanu, OON (amụrụ n'afọ 1976), onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Nwankwo Obiora (amụrụ n'afọ 1991), onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Nwankwo Tochukwu (amụrụ n'afọ 1986), onye Naijiria na-agba bọọlụ

## Aha nna

* Christy Nwankwo, Onyeikpe Steeti Rivers
* Ike Nwankwo (amụrụ n'afọ 1973), onye Naijiria-Amerịka na-agba bọọlụ
* Nkem Nwankwo (1936), onye edemede na onye na-ede uri na Naijiria
* Simeon Nwankwo (amụrụ n'afọ 1992), onye Naijiria na-agba bọọlụ
Chioma

Aha Naijiria **Chioma** nwere ike ịpụta ihe ndia:

* Chioma Agomo (amụrụ n'afọ 1951), prọfesọ iwu Naijiria
* Chioma Ajunwa (amụrụ n'afọ 1970), onye na-eme egwuregwu Olympic na Naijiria
* Chioma Chukwuka (amụrụ n'afọ 1980), onye Naijiria na-eme ihe nkiri
* Chioma Igwe (amụrụ n'afọ 1986), onye egwuregwu bọọlụ America
* Chioma Nnamaka (amụrụ n'afọ 1985), onye Sweden na-egwu basketball
* Chioma Okoli, onye Naijiria na-eme ihe nkiri
* Chioma Okoye (amụrụ n'afọ 1983), onye Naijiria na-eme ihe nkiri
* Chioma Omeruah, onye Naijiria na-eme ihe nkiri
* Chioma Onyekwere (amụrụ n'afọ 1994), onye America na-eme egwuregwu track-and-field
* Chioma Opara (amụrụ n'afọ 1951), onye edemede Naijiria
* Chioma Toplis (amụrụ n'afọ 1972), onye Naijiria na-eme ihe nkiri
* Chioma Ubogagu (amụrụ n'afọ 1992), onye bọọlụ bọọlụ nke Britain
* Chioma Ude, onye isi ntụrụndụ Naijiria
* Chioma Udeaja (amụrụ n'afọ 1984), onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Chioma Wogu (amụrụ n'afọ 1999), onye egwuregwu bọọlụ Naijiria
* Kingsley Chioma (amụrụ n'afọ 1984), onye egwuregwu bọọlụ Naijiria
Kwakum language

A na-ekewa **Kwakum** (ISO [kwu]) dị ka nke ndị Bantu subgroup A90 (Kaka) nke mpaghara, bantu "A" asusu ma kpọọ ya kpomkwem A91 site na Guthrie. Dika otu n'ime mmelite kachasị ọhụrụ na usoro nhazi okwa Bantu, asụsụ ndị ọzọ dị na obere ìgwè a bụ: Pol (A92a), Pɔmɔ (A92b), Kweso (A92C) na Kakɔ (A93). Ndị Kwakum na-akpọ onwe ha (na asụsụ ha) dị ka Kwakum ma ọ bụ Bakoum (mgbe ụfọdụ a na-asụpe ya ka Bakum). Otú ọ dị, ha na-ekwu na ịkpọpụta "Bakoum" malitere naanị mgbe ndị Europe rutere na Cameroon, n'agbanyeghi na a na-ejikarị ya eme ihe taa. A na-asụkarị Kwakum na mpaghara ọwụwa anyanwụ nke Cameroon, ndịda ọdịda anyanwụ nke obodo Bertoua.

## Olumba
Simons & Fennig depụtara Kwakum dị ka nke nwere olumba atọ: Til, Beten (ma ọ bụ anuncien, ma ọ bụ Petem), na Baki (ma ọ bụ Mbaki). Dịka David Hare si kwuo, e nwere mpaghara abụọ but isi ebe a na-asụ Kwakum: Dimako na Doumé. Mpaghara Dimako nwere obodo nta asatọ gbara obodo Dimako gburugburu. Mpaghara Doumé nwere obodo nta asatọ gbara obodo Doumé gburugburu. Myirita akwukwo ozi  dị n'etiti Kwakum a na-asụ na mpaghara abụọ a bụ 92.3%. N'ime obodo ndị a bụ obodo abụọ Baktala na Longtimbi. Ndị bi n'ime obodo ndị a na-ewere onwe ha dị ka Kwakum, mana ha na-akpọkwa onwe ha Til. E nwere ọdịiche okwu nke 91.4% n'etiti Kwakum a na-asụ na mpaghara Dimako na asụsụ a na- asụ n'obodo Til.

Enwere obodo anọ nke ndị na-ewere onwe ha ka Mbeten (ọ bụghị Kwakum). Myirita akwukwo akụkọ  dị n'etiti Kwakum nke mpaghara Dimako na obodo Mbeten bụ 81.3%. Ndị Mbaki bi n'ebe dị anya site na Kwakum na nkwekọrịta okwu bụ naanị 47.7%. Ya mere, o yighị ka a ga-ewere Mbaki dị ka olumba nke Kwakum.

### ALCAM (2012)
Dị ka ALCAM (2012) si kwuo, ndị Kwakum bi n'ime obodo 8 di na Dimako commune (Haut-Nyong department) na obodo isi ya, gbakwunyere obodo atọ di na  Doumé n'ebe ndịda obodo Doumé (ngalaba Haut'Nyong, Eastern Region). Ha dị ihe dị ka 10,000.

Ndị Betán (ma ọ bụ Til), bu ndị bi n'obodo nta atọ dị n'ogbe Dimako (Longtimbi, Kpaktala, na Siafum) si n'ebe ugwu, si n'obodo Mbeten bụ ebe a ka na-asụ Betán - na nso Pol, n'ebe ugwu Bertoua (Pol canton, obodo Bélabo na Diang, ngalaba Lom-et-Djerem, Eastern Region).

N'ikpeazụ, ndị Baki, n'ebe ugwu, bi n'obodo atọ nke Mbaki 1, Mbaki 2 na Mbambo.

## Ụda
Kwakum bụ asụsụ ụda olu, Stacey Hare enyochala ya dịka o nwere ụda atọ.

## Akwụkwọ Ndị Dị Ndụ N'oge A
François Belliard dechara nyocha mbụ nke Kwakum na 2005. Ọ bụ ezie na ọrụ a lekwasịrị anya na egwu nke Kwakum, enwere nkọwa dị nkenke banyere fonology na ụtọ asụsụ. E mere ka akwukwo akuko a dị mfe n'ụdị akwụkwọ akpọrọ Parlons Kwakum (*Ka anyị kwuo* Kwakum) ma bipụta ya na 2007. Ọrụ abụọ nke Belliard dị naanị na French.

David Hare dechara edemede MA nke akpọrọ Tense in Kwakum Narrative Discourse na June 2018. Stacey Hare dere usoro mmuta MA ya na Tone na Kwakum (A91) na itinye n'ọrụ orthography. Elisabeth Njantcho Kouagang dekwara akwụkwọ mmuta doctoral nke akpọrọ A grammar of Kwakum na 2018. Ọrụ atọ a dị naanị n'asụsụ Bekee. Enwere ike ịchọta data niile e ji mee ihe maka edemede David Hare na blọọgụ ya.

## Ihe odide
Kwanja language

**Kwanja** (Konja) bụ asụsụ Mambiloid nke ndi Cameroon . Njanga (Nyanjang) bụ olumba nke dị iche.

## Ihe odide
Susan Jolly Abeja

**HiSusan Jolly Abeja** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda na onye otu ndị omeiwu. A họpụtara ya n'ọfịs dị ka nwanyị Member iji nọchite anya mpaghara Otuke n'oge ntuli aka nke afo 2021 Uganda.

Ọ bụ onye omeiwu nwere onwe ya. Susan so na ndị omeiwu 132 a ṅụrụ iyi maka afọ ise dị ka ndị nnọchiteanya maka mpaghara dị iche iche gafee mba ahụ, na Nzukọ Ndị Omeiwu nke iri na otu na Mee 17, na afo 2021.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị otu nke iri na otu nke Uganda
* Ógbè Otuke
* Nzukọ omeiwu nke Uganda
* Julius Bua Acon

## Ebemsidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ruth Achieng

**Ruth Achieng** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda. A họpụtara ya, mana ọ dịghị mgbe ọ rụrụ ọrụ dị ka, Minista Steeti maka Azụmaahịa na Cabinet nke Uganda n'afọ 6 June 2016, na-anọchi Zerubabel Nyiira. Ruth Achieng jere ozi na Nzukọ Ndị Omeiwu nke 9 (2011 ruo afọ 2016) dị ka onye nnọchi anya nwanyị nke Kole District tupu e merie ya na ntuli aka nke afọ 2016. E wepụrụ aha ya na nkeji ikpeazụ ma kọmitii nhọpụta ndị omeiwu enyochaghị ya, nke mere ka a ghara iyi ya n'ụbọchị 22 June 2016.

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Khadija Salum Ally Al-Qassmy

**Khadija Salum Ally Al-Qassmy** (Amụrụ n'ọnwa April 5, 1958) bụ onye omeiwu na National Assembly of Tanzania . Ọ bụ onye otu Civic United Front. Site n'afọ 1978 ruo afọ 1990 ọ bụ onye nkuzi na Ministry of Education nke Zanzibar. Ewezuga ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya, ọ bụ nwanyị ọchụnta ego na-arụ ọrụ n'onwe ya kemgbe afọ 1991.

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Martha Jachi Umbulla

**Martha Jachi Umbulla** (10 Nọvemba 1955 20 Jenụwarị 2021) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanzania.

## Ọrụ
Umbulla bụ onye otu National Assembly dị ka onye otu Chama Cha Mapinduzi site na 2005 ruo 2021.

## Ọnwụ
Umbulla nwụrụ n'ụlọ ọgwụ HCG dị na Mumbai, India na Jenụwarị 2021.

## Ebenside


## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị ome iwu a họpụ tara na ntuli aka Tanzania nke afọ 2015
Anna Senkoro

**Anna Claudia Senkoro** (1962 na 4 Jenụwarị 2017) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanzania na onye otu Progressive Party of Tanzania-Maendeleo (PPT-Maendeleo).

Na ịgba ọsọ dị ka onye na azọ ọkwa onye isi ala nke PPT-Maendeleo na ntuli aka nke 14 Disemba 2005, Senkoro nọ n'ọnọdụ nke asatọ n'ime mmadụ iri, na-enweta 0.17% nke votu (18741 vootu). Ọ bụ naanị nwanyị gbara ọsọ na ntuli aka, na nwanyị mbụ n'akụkọ ihe mere eme nke Tanzania gbara ọsọ maka onye isi ala.

## Ọnwụ

## Ebenside
Margaret Simwanza Sitta

thumb|Margaret Simwanza Sitta
**Margaret Simwanza Sitta** (Amụrụ na 24 Julaị 1946) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanzania nke so n'òtù Chama Cha Mapinduzi na-achị, A họpụtara ya dị ka onye otu ndị omeiwu maka Urambo, na-eje ozi site n'afọ 2015 ruo afọ 2020. Ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista nke Mmụta na Ọzụzụ Ọrụ na Minista nke Mmepe Obodo, Mmekọahụ na Ụmụaka. Tupu ọ banye na ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nkuzi n'ụlọ akwụkwọ gọọmentị.

A mụrụ Margaret Simwanza Sitta n'ụbọchị 24 Julaị 1946.Ọ gụrụ akwụkwọ na Tabora Town Primary School site n'afọ 1954 ruo  afọ 1957, wee gaa Ussoke Girls Middle School site n'afọ 1958 ruo afọ 1961. Ọ gụsịrị akwụkwọ na Tabora Girls Secondary School n'afọ 1965 wee nata asambodo nke Grade "A" site na Mpwapwa Teachers College n'afọ 1967; o mechara nweta diplọma ya n'otu kọleji ahụ n'afọ 1985. O mechara nweta Ba ED Hons-Degree na Mahadum Dar es Salaam n'afọ 1988

Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nkuzi ụlọ akwụkwọ sekọndrị - na Tabora Girls, Azania, Mwanza na Forodhani n'ime afọ 1968 ruo 1980. N'afọ 1980, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye isi agụmakwụkwọ distrikti nke Urambo, Moshi na Kinondoni Municipal site n'afọ 1990 ruo 1995. N'afọ 1996, ọ ghọrọ Onye isi nke Ngalaba Mmụta Ndị Ọrụ- DSM, nke Trade Unions Confederation of Tanzania bụ TUCTA) Institution nọchiri ebe ọ rụrụ ọrụ afọ anọ kemgbe afọ 1996, n'afọ 2000, ọ rụrụ ọrụ na Ministry of Education and Vocational Training dị ka onye isi-ọfịs nke Kọmishọna nke EducationDSM, Ọ ghọrọ onye minista nke Education na Vocational Training site n'afọ 2006 ruo afọ 2008, Ọ gara n'ihu na-ejide ọkwa minista ya mana n'oge a bụ nke Ministry of Community Development, Gender and Children site n'ọfịs site n'ụbọchị 2008 ruo afọ 2010.

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Julie Manning

**Julie Catherine Manning** bụ onye ọka iwu, onye ọka ikpe na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Tanzania. Nwaanyị Tanzania mbụ gụrụ akwụkwọ iwu, ọ bụ onye ọka ikpe nke Ụlọikpe Kasị Elu tupu ọ bụrụ Minista Ikpe Ziri Ezi site n'afọ 1975 ruo afọ 1983.

N'afọ 1963, Julie Manning ghọrọ nwanyị mbụ gụrụ akwụkwọ iwu na Mahadum nke East Africa. O mechara rụọ ọrụ dị ka onye na-ese iwu na Ụlọikpe Attorney General. N'afọ 1973, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye ọka ikpe nke Ụlọikpe Kasị Elu nke Tanzania, na-eme ka ọ bụrụ nwanyị Africa mbụ na-ekpe ikpe n'ụlọ ikpe dị elu n'ebe ọwụwa anyanwụ ma ọ bụ n'etiti Afrịka.A họpụtara ya ka ọ bụrụ Minista Ikpe Ziri Ezi n'afọ 1975, na-eme ka ọ bụrụ otu n'ime ụmụ nwanyị abụọ mbụ jere ozi na kansụl Tanzania.

Mgbe Joseph Warioba nọchiri Manning dị ka Minista Ikpe Ziri Ezi n'afọ 1983, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye ndụmọdụ na ụlọ ọrụ nnọchiteanya nke Tanzania Ottawa, Canada

## Ebenside
Mariam Omar (politician)

**Mariam Omar** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Zanzibari na onye otu Sauti ya Umma (SAU). Na ịgba ọsọ dị ka onye SAU na ntuli aka onye isi ala nke Zanzibar n'October 30, 2005, Omar mechara nke ikpeazụ n'ime mmadụ isii, na-enweta 0.07% nke votu. Ọ bụ nwanyị mbụ na azọ ọkwa onye isi ala Zanzibar.

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Nancy Acora

**Nancy Acora** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye omeiwu nke Uganda. Ọ na-anọchite anya ndị obodo Lamwo dị ka nwanyị MP na ndị omeiwu nke Uganda.

Acora bụ onye omeiwu nwere onwe ya, ọ banyere na omeiwu mgbe o meriri onye bụbu onye omeiwu Molly Lanyero nke National Resistance Movement party.

Mgbe ntuli aka ahụ gasịrị, Lanyero enweghị afọ ojuju ma tinye akwụkwọ mkpesa megide Acora. Acora na ngwụcha usoro ahụ meriri akwụkwọ mkpesa ntuli aka n'ọnwa Septemba 2021.

Na nzuko omeiwu nke Uganda, Acora na-eje ozi dị ka onye otu kọmitii na-ahụ maka ihe gbasara onye isi ala.

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Anna Ebaju Adeke

**Anna Ebaju Adeke** (Amụrụ n'ụbọchị 27 Nọvemba 1991) bụ onye ọka iwu na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda. Ugbu a ọ na-eje ozi dị ka onye omeiwu na-anọchite anya ụmụ nwanyị na Soroti District na 11th Parliament (2021 ruo afọ 2026). Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nnọchi anya ndị omeiwu nke National Female Youth Constituency na 10th parliament (2016 ruo afọ 2021). Ọ na-eje ozi dị ka osote onye isi oche maka Forum for Democratic Change na Eastern Region.

Adeke gara Our Lady of Good Counsel Gayaza maka O' Level ya na mgbe e mesịrị St Marys SS Kitende maka A' Level ya. O nwere nzere Bachelor of Laws na Mahadum Makerere na Postgraduate Diploma na Legal Practice site na Law Development Center. N'ọnwa 17 Mee 2021, Adeke gụsịrị akwụkwọ na nzere Master of Laws na Mahadum Makerere, n'otu ụbọchị ahụ ka a ṅụrụ iyi dị ka onye otu Nzukọ Ndị Omeiwu nke iri na otu nke Uganda (2021 ruo afọ 2026).

Site n'afọ 2013 ruo afọ 2014, Adeke jere ozi dị ka onye isi oche Guild nke Mahadum Makerere, ọ gbara ọsọ ma merie n'okpuru òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị Forum for Democratic Change. Kemgbe afọ 2015, mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ iwu ya, a nabatara ya na Uganda Bar. Ọ na-arụ ọrụ dị ka onye ọka iwu na M&K Advocates, na Kampala.

N'ọnwa Machị 2016, a họpụtara Adeke dị ka onye ọhụrụ National Female Youth Member of Parliament na ntuli aka mba nke e mere na obodo Hoima nke Western Uganda. Na ntuli aka mba, ọ gbara ọsọ dị ka onye nweere onwe ya. Dị ka onye omeiwu, ọ na-akwado nkewa nke Ministry of Gender, Labour, Youth and Social Development, iji mepụta Ministry of Youth nwere onwe ya. Ọ na-emekwa mkpọsa maka ịbawanye ego maka kansụl ndị ntorobịa mpaghara, mpaghara na nke mba. Ọ bụ onye otu kọmitii ndị omeiwu na National Economy, na 10th Parliament.

N'afọ 2019, a họpụtara Adeke dị ka onye isi oche nke Uganda parliamentary Forum on Youth Affairs . Ọ rụkwara ọrụ dị ka minista onyinyo maka ndị ntorobịa na ụmụaka, yana onye otu ndị omeiwu ụmụ nwanyị Uganda (UWOPA), na 10th Parliament (2016 ruo afọ 2021).

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Elifuraha Marealle

**Elifuraha Ndesamburo Urio Marealle** (Nwụrụ n'abalị iri na isii n'ọnwa Ọktoba n'afọ 2015) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanganyikan. N'afọ 1955, ọ bụ otu n'ime ụmụ nwanyị atọ mbụ a họpụtara na Kansụl Iwu.

Marealle gara Ashira Girls School na Moshi, ma mesịa kụzie n'ụlọ akwụkwọ ahụ. N'ụbọchị Septemba 1948 ọ lụrụ Thomas Marealle, onye isi nke ndị Chaga.

N'afọ 1955, a họpụtara ya na Kansụl Iwu dị ka otu n'ime ụmụ nwanyị atọ mbụ, naanị onye Afrịka n'ime atọ ahụ. N'otu afọ ahụ, ọ bụ onye nnọchiteanya na nzukọ Marangu nke Chọọchị Lutheran dị ka onye nnọchi anya Chọọchị Evangelical Lutheran nke Tanganyika, ebe ọ bụ onye isi okwu. Ọ ghọrọ onye otu YWCA n'afọ 1960s ma rụọ ọrụ na TANESCO.

## Ebenside
Regia Mtema

**Regia Estelatus Mtema** (1980-2012) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanzania. Ọ bụ onye otu oche pụrụ iche nke ndị ome iwu maka pati Chadema, na Minista na-ahụ maka ọrụ na ọrụ. 

## Ndụ
A mụrụ Mtema na 21 Eprel 1980, nwa nwanyị nke Estelatus Mtema. Ọ gara Forodhani Secondary School na Dar es Salaam tupu ọ gaa Machame Girls Secondary School maka agụmakwụkwọ sekọndrị dị elu. Ọ gụsịrị akwụkwọ na nzere Bachelor of Science na akụ na ụba ụlọ na nri na-edozi ahụ na Mahadum Ọrụ Ugbo nke Sokoine .

Nwanyị nwere nkwarụ, Mtema na arụsi ọrụ ike na Tanzania Federation for People with Disabilities, na-anọchite anya ha na 2008 workshop. Ọ bụkwa onye isi ọrụ na Chademaz Directorate of Youth Affairs.

Mtema nwụrụ n'ihe mberede ụgbọala na 14 Jenụwarị 2012. E liri ya na Ifakara, Kilombero District na Morogoro Region.

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Blogspot nke Regina Mtema
Mwele Ntuli Malecela

**Mwele Ntuli Malecela** (26 Machị 1963 ruo 10 Febụwarị 2022) bụ onye ọrụ gọọmentị Tanzania bụ onye isi ọrụ United Nations na onye nduzi nke Ngalaba Nchịkwa nke Ọrịa Tropical A Na-eleghara anya na isi ụlọ ọrụ World Health Organization na Geneva, Switzerland.

Nna ya, John Malecela, nwere ọtụtụ ọkwa ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị elu na Tanzania, gụnyere nke Praịm Minista na osote onye isi ala mbụ, Minista na-ahụ maka ihe gbasara mba ọzọ, onye nnọchi anya United Nations na Kọmishọna Ukwu na United Kingdom.

Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ na Zoology na Mahadum Dar es Salaam, ọ sonyeere Tanzania's National Institute for Medical Research (NIMR) n'afọ 1987, ebe ọ rụrụ ọrụ na Amani Center iji mee nchọpụta na lymphatic filariasis. Mgbe nke a gasịrị, ọ gara n'ihu na agụmakwụkwọ ya na London School of Hygiene & Tropical Medicine, ebe ọ gụsịrị MSc (1990) na PhD (1995). Ọ gara n'ihu na nyocha ya na NIMR mgbe nke ahụ gasịrị, wee bụrụ onye nduzi nke Nhazi Nnyocha na Nkwalite (DRCP) n'afọ 1998 tupu ọ gaa n'ihu ịghọ onye nduzi mmemme Lymphatic Filariasis n'afọ 2000, nke na-arụ ọrụ ugbu a na mpaghara 53 (ọnụ ọgụgụ mmadụ: nde mmadụ iri na atọ). N'afọ 2010, a họpụtara ya ka ọ bụrụ NIMR's Director General, ọ bụkwa nwanyị mbụ nwere ọkwa a. N'ọnwa Juun afọ 2015, ọ gara ezumike iji chụsoo ọchịchọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya.

N'afọ 2017, ọ sonyeere ụlọ ọrụ mpaghara WHO maka Africa n'ọnwa Eprel afọ 2017 dị ka onye nduzi na ụlọ ọrụ onye nduzi mpaghara (RD) nke na-ahụ maka inye iwu, ndụmọdụ nchịkwa na nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị na RD, ịhazi na ime ka atụmatụ ọrụ maka ngalaba niile nọ n'okpuru ụlọ ọrụ RD, yana nlekota mmejuputa mkpebi iwu nke ndị na-achị WHO. O nyekwara nkwado na RD na ntụziaka atụmatụ nke ọrụ WHO na mpaghara ahụ. N'ọnwa Ọktoba afọ 2018 onye isi nchịkwa nke WHO, Dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, họpụtara ya dịka onye isi nchịk nke Ngalaba Nchịkwa nke Ọrịa Tropical A Na-eleghara anya, nke dị na isi ụlọ ọrụ nke nzukọ ahụ na Geneva.

Malecela sonyeere otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanzania, Chama Cha Mapinduzi (CCM), n'afọ 1981 mgbe ọ nọ na KilaKala. N'oge ahụ, ndị otu ndọrọndọrọ ọchịchị chọrọ usoro mbata, nke Dr. Malecela gara n'ọnwa Eprel, mgbe nke ahụ gasịrị ọ ghọrọ onye otu zuru oke. Ọ gbara ọsọ maka ntuli aka na CCM presidential primaries, nke mere n'ọnwa July 2015 iji chọpụta onye CCM ga-ahọpụta maka onye isi ala nke Tanzania.

## Ebenside
Lucy Lameck

thumb|Lucy Lameck
**Lucy Lameck** (1934 ruo ụbọchị 21 Machị 1993) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanzania, onye bụ nwanyị mbụ nwere ọkwa Minista na gọọmentị. A mụrụ ya n'ezinụlọ na-arụ ọrụ ugbo, ọ zụrụ dị ka nọọsụ tupu ọ banye na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma gaa Ruskin College, Oxford, site na agụmakwụkwọ. O bu ụzọ banye na Tanganyika National Assembly n'afọ 1960, tupu a họpụta ya na Tanzania National Assembly n'afọ 1965. Ewezuga 1975 ruo 1980, ọ nọgidere na-enwe oche n'ebe ahụ ruo mgbe ọ nwụrụ n'afọ 1992. A na-ahụ ya dị ka ihe nlereanya, ebe ọ rụrụ ọrụ n'oge ndụ ya niile iji melite ọnọdụ ụmụ nwanyị n'ime mba ahụ.

A mụrụ Lucy Selina Lameck Somi, nke e mechara mara dị ka Lucy Lameck, na 1934 na nso mpaghara Kilimanjaro na mpaghara Britain nke Tanganyika (Tanzania nke oge a). O sitere n'ezinụlọ ndị ọrụ ugbo, ndị na-arụsi ọrụ ike na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma na-anabata onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Julius Nyerere. Ọ gara Kilema Catholic Mission School, nke Missionary Sisters of Our Lady of Africa na-elekọta. Mgbe ọ zụchara ọzụzụ dị ka onye nọọsụ na 1950, ọ chọghị isonye na usoro ahụike nke ndị Britain na-achị, ya mere ọ malitere ịrụ ọrụ dị ka odeakwụkwọ kama. N'agbata afọ 1955 na 1957, ọ rụrụ ọrụ maka Kilimanjaro Native Cooperative Union, wee malite itinye aka na ndọrọ ndọrọ ọchịchị, na-arụ ọrụ na Tanganyika African National Union. Ọ bụ onye isi nke ngalaba ụmụ nwanyị nke TANU ma mepụta uwe mba maka Tanganyika. Ọ bụ otu n'ime ndị mbụ bịara mgbe TANU meghere alaka na Moshi.

## Ebenside
Lady Marion Chesham

Marion Caher Donoghue, Lady Chesham (1903 ruo afọ 1973), bụ onye ama ama na ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanzania n'oge 1950s na 1960s tupu ọ laa ezumike nká n'afọ 1972.

A mụrụ Marion Donoghue na Philadelphia. Ọ bụ nwa nwanyị Daniel Charles Donoghue.

Lady Marion Chesham lụrụ di ugboro atọ. Alụmdi na nwunye mbụ ya bụ Brook Edwards, onye ya na ya nwere nwa nwanyị aha ya bụ Mary. Mgbe ya na Edwards gbara alụkwaghịm, Marion lụrụ Theobald Walter Somerset Henry Butler, 8th Earl of Carrick wee ghọọ Countess of Carrick. Njikọ a mechakwara na ịgba alụkwaghịm. N'ọnwa Ọktoba 1938, ọ lụrụ John Compton Cavendish, 4th Baron Chesham. Site n'oge a gaa n'ihu, aha ya bụ Lady Chesham.

Lady Marion Chesham served with the Auxiliary Territorial Service and the American Red Cross during the Second World War. Following the death of Lord Chesham in 1952, she became a prominent spokesperson for the Capricorn Africa Society - a pressure group based in the British colonies in southern and eastern Africa, which included members from a range of cultural backgrounds. She was a member of the Tanganyika Legislative Council between 1958 and 1962. She then went on to become a member of the Tanzanian National Assembly until the union of Tanganyika with Zanzibar in 1964.

## Ebenside
Diana Mkumbo Chilolo

**Diana Mkumbo Chilolo** (Amụrụ n'abalị iri na anọ n'ọnwa Eprel n'afọ 1954) bụ onye omeiwu na National Assembly of Tanzania . Ọ bụ onye otu kemgbe afọ 2000. Ọ bụ onye otu Chama Cha Mapinduzi (CCM).

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Anna Komu

**Anna Maulidah Valerian Komu** (amụrụ na 15 Jenụwarị 1950 na Zanzibar) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanzania. Ọ bụ onye otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-achị Tanzania bụ Chama Cha Mapinduzi (CCM) ruo mgbe ewepụtara ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị iche iche na Tanzania. Ọ bụ onye otu Chama cha Demokrasia na Maendeleo (CHADEMA) ugbu a.

Ọ bụ onye na-agba ọsọ Freeman Mbowe na ntuli aka onye isi ala Tanzania n'afọ 2005. CCM meriri ndị otu ha. Ọ bụzi Minista onyinyo maka mmepe obodo, okike na ụmụaka.

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Mary Machuche Mwanjelwa

**Mary Machuche Mwanjelwa** (amụrụ n'abalị iri abụọ na asaa n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 1965) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanzania nke so n'òtù Chama Cha Mapinduzi na-achị achị ma bụrụ onye omeiwu pụrụ iche kemgbe afọ 2010. Ọ bụ osote minista na-ahụ maka ọrụ ugbo, dịka osote minisita nke steeti ugbu a n'ọfịs onye isi ala na-ahụ anya maka ọrụ ọha na eze na ezi ọchịchị.

## Mmalite na agụmakwụkwọ
A mụrụ ya na mpaghara Mbeya nke oge a, na 27 Ọgọst 1965. Ọ gara ụlọ akwụkwọ praịmarị Muungano . Ọ gara Sangu Secondary School maka ọmụmụ ụlọ akwụkwọ sekọndrị ya. Maka agụmakwụkwọ ụlọ akwụkwọ sekọndrị ya, ọ gara Siha Secondary School. N'afọ 2009, ọ gụsịrị akwụkwọ na Mahadum St. Augustine nke Tanzania, na nzere Master of Science. Mgbe e mesịrị, e nyere ya nzere Doctor of Philosophy site na Open University of Tanzania.

## Akụkọ ọrụ
Site na 2000 ruo 2001, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye njikwa na Two Wings Pegasus Tanzania . Mgbe ahụ, ọ gafere na "Placer Dome Tanzania", ebe a na-egwupụta ọlaedo nke Barrick Gold, dị ka onye njikwa, na-eje ozi na ikike ahụ site na 2001 ruo 2005. Site na 2006 ruo 2010, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nduzi ụlọ ọrụ na PSI Tanzania.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Dị ka profaịlụ ya na ebe nrụọrụ weebụ nke ndị omeiwu Tanzania si kwuo, Mary Machuche Mwanjelwa anọwo na-arụsi ọrụ ike na ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Chama Cha Mapinduzi site na 2006. A họpụtara ya ka ọ bụrụ onye omeiwu nke Tanzania n'afọ 2010, na-eje ozi dị ka onye otu oche pụrụ iche ruo n'afọ 2015. N'oge ahụ, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye otu Board nke National Institute for Medical Research (NIMR), site na 2013 ruo 2015.

N'afọ 2015, a họpụ tara ya ọzọ ka ọ bụrụ onye ome iwu. N'afọ 2016, ọ rụrụ ọrụ n'ọkwa atọ (a) dị ka onye isi oche nke Kọmitii Ala, Akụnụba na Njem nke Nzukọ Ndị Ome iwu nke Tanzania (b) dị ka Onye isi oche nke Nzukọ ndị Ome iwu Tanzania na (c) dị ka otu Kọmitii Na-eduzi Nzukọ Ndị Isi nke Tanzania.

N'abalị itoolu n'ọnwa Ọktoba n'afọ 2017, onye isi ala John Magufuli ṅụrụ iyi dị ka osote minista na-ahụ maka ọrụ ugbo.

## Hụkwa

* Kọmitii nke Tanzania

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Resty Nanteza

**Resty Nanteza** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda. Ọ bụkwa onye na-eme ihe ngosi redio na redio NBS na obodo Jinja nke onye bụbu onye omeiwu Hon Igeme Nathan Nabeta. N'afọ 2021, ọ bụ onye na-azọ ọkwa onye nnọchi anya nwanyị na nzuko omeiwu maka mpaghara Buikwe na ntuli aka zuru oke nke Uganda n'afọ 2021, mgbe ọ rụchara ọrụ dị ka onyeisi oche nke Nyenga Division. O jisiri ike nweta vootu 41,561, a kọkwara na ọ meriri na ụfọdụ ndepụta mbụ nke nsonaazụ. Otú ọ dị, Diana Mutasingwa (NRM) meriri ya bụ onye meriri ntuli aka ahụ na 43,215 vootu. Nanteza gbara nsonaazụ ahụ aka n'ụlọ ikpe.

Ọ bụ onye otu Forum for Democratic Change .

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị otu nke iri na otu nke Uganda
* Nzukọ maka Mgbanwe Ọchịchị Onye kwuo uche ya
* Ógbè Buikwe
* Onye omeiwu
* Nzukọ omeiwu nke Uganda

## Ebensidee

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ nke Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda.
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Sophia Mustafa

**Sophia Mustafa** (1922 ruo ụbọchị 1 Septemba 2005) bụ onye edemede na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke sitere na Kashmiri.

A mụrụ Mustafa dị ka **Sophia Butt** na India mana o tolitere na Nairobi. Ọ lụrụ Abdulla Mustafa, onye ọka iwu, wee soro ya kwaga Arusha, Tanganyika n'afọ 1948. Di na nwunye ahụ mechara kwaga Dar es Salaam. Ọ lụrụ ọgụ n'akụkụ Julius Nyerere maka nnwere onwe mba ahụ. N'afọ 1958, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye omeiwu nke Tanganyika maka Arusha District dị ka onye otu TANU. Ọ rụrụ ọrụ na ndị omeiwu nke mba ahụ (mba ahụ mechara bụrụ Tanzania) ruo afọ 1965 mgbe a kpọrọ di ya ka ọ bụrụ onye isi oche.

Ọ bụ otu n'ime ndị omeiwu nwanyị mbụ na-abụghị ndị ọcha na kọntinent ahụ. Ọnụ ọgụgụ dị nta nke ndị bu ụzọ gụnyere Mabel Dove Danquah (Gold Coast, 1954), Senedu Gebru (Ethiopia, 1957), na Ella Koblo Gulama (Sierra Leone, 1957).

N'afọ 1961, e bipụtara akwụkwọ ncheta ya, The Tanganyika Way ( ).

N'afọ 1989, ya na di ya kwagara Canada, biri na Brampton. Mustafa bipụtara akwụkwọ akụkọ In the Shadow of Kirinyaga n'afọ 2002 ( ). Ọ nwụrụ na Brampton n'afọ 2005. E bipụtara akwụkwọ akụkọ nke abụọ The Broken Reed mgbe ọ nwụsịrị n'otu afọ ahụ ( ).

## Ebenside
Gerald Nangoli

**Gerald Nangoli** bụ onye omeiwu Uganda na onye otu ndị omeiwu maka Elgon North County na Bulambuli District na nke iri na otu nke Uganda. Ọ nwere njikọ na National Resistance Movement (NRM).

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Enweghị mmegide na primaries nke NRM ka ọ bụrụ onye na-ebu ọkọlọtọ maka onye omeiwu nke Elgon North County. Nangoli meriri na ntuli aka nke 2021 wee bụrụ onye omeiwu maka Elgon North County na Bulambuli District na ọnụ ọgụgụ ka ukwuu nke votu."NRM Dominates Bugisu Region's Parliamentary Polls". *ChimpReports*. 2021-01-20. Retrieved 2022-03-31. Nangoli na-anọdụ na Kọmitii na-ahụ maka ego, atụmatụ na mmepe akụ na ụba na Nzukọ Ndị Omeiwu nke iri na otu nke Uganda nke Dr. Keefa Kiwanuka na-eduzi.

## Ọrụ ndị ọzọ
Nangoli anọwo na-alụ ọgụ megide nrụrụ aka, iji ọrụ eme ihe n'ụzọ na-ezighị ezi na mmefu ego ọha na eze na Elgon North County. Ọ kpọrọ ndị nwe ego Emyooga ka ha nwekwuo mmetụta ka ndị mmadụ wee nwetakwuo ihe ọmụma banyere otu esi erite uru site na ego Emyoega. Ọ gara ọrụ nke kaserem-kapchorwa-road. Nangoli gara nlekota nke ụlọ akwụkwọ Bulambuli District iji chọpụta steeti ha nọ na ya wee chọpụta na emegharịghị ọtụtụ ụlọ akwụkwọ ahụ n'ihi enweghị ego.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị otu nke iri na otu nke Uganda
* Irene Muloni

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Agnes Nandutu

**Agnes Nandutu** bụ nwanyị nta akụkọ Ugandan, onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Minista na-ahụ maka Karamoja. N'afọ 2020, o sonyere na ntuli aka nke National Resistance Movement Party nke onye omeiwu nwanyị nọ n'ọkwa Justin Khainza meriri ya, na ntuliaka nke afọ 2021, na-agba ọsọ dị ka onye nweere onwe ya, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye nnọchi anya ụmụ nwanyị maka mpaghara Bududa.

## Áká ọ́rụ́
A mụrụ Nandutu na Bududa District, Uganda. Ọ bụ onye isi akụkọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na NTV Uganda . Nandutu bụkwa onye nhazi na ọkà okwu maka ihe ngosi arụmụka ụmụ amaala NTV nke a na-akpọ "The People's Parliament". Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye isi oche nke Association of Parliamentary Journalist site na 2011 ruo 2016. Ọ na-ede ma na-akọ akụkọ ihe mere eme nke a na-akpọ Point Blank na NTV Uganda. N'afọ 2011, ọ natara onyinye Krismas site na The Observer maka ihe ngosi NTV ya, Point Blank .

## Mmalite na agụm akwụkwọ
Nandutu bụ onye agbụrụ Bantu bụ ndị Gisu. Nandutu gara ụlọ akwụkwọ praịmarị Bumwali maka agụmakwụkwọ elementrị ya, ọ sonyeere ụlọ akwụkwọ sekọndrị ụmụ nwanyị Bbulo ma mesịa gaa ụlọ akwụkwọ sekọrịtandrị Blucheke maka agụmakọta ụlọ akwụkwọ sekendrị ya.  N'afọ 1997, ọ sonyeere Redio Uganda dị ka onye nta akụkọ. Mgbe e mesịrị, ọ chụpụrụ diplọma na Journalism na Uganda Institute of Journalism and Media studies. Ọ rụrụ ọrụ na Daily Monitor dị ka onye nta akụkọ n'efu. N'agbata afọ 2002 na 2008, Nandutu rụrụ ọrụ na Impact FM dị ka onye nta akụkọ ndị ọrụ tupu ọ sonye na NTV Uganda.

## Arụmụka ndị ọzọ
N'afọ 2017, onye nduzi nkwukọrịta nke nzukọ ahụ jụrụ ikike Nandutu ikpuchi ndị omeiwu Uganda.

N'afọ 2020 n'oge mkpọsa ndị omeiwu, e nyere Nandutu ọrụ igosi di ya, ihe ọ na-emeghị ma kama ọ rịọrọ ndị na-eme ntụli aka na redio ka ha chọta ya onye na-achọ ịlụ ya ma rịọ ha ka ha lekwasị anya na nnọchite anya dị irè kama ịlụ di. Okwu alụmdi na nwunye ahụ bụ esemokwu n'etiti ọha na eze.  Nandutu n'onwe ya kwupụtara na ọ bụ nne nke ụmụ asaa ọ bụ ezie na ọ chọghị ka ọ kọwaa nkọwa zuru ezu banyere ya mgbe ọ na-agba ajụjụ ọnụ na akwụkwọ akụkọ na-ekiri ya.

## Hụkwa
 

* Ógbè Bududa

## Nkwupụta na Njikọ

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Gertrude Mongella

**Gertrude Ibengwe Mongella**, *née* **Makanza** (born September 13, 1945) is a Tanzanian politician who is the first president of the Pan-African Parliament.

A mụrụ Mongella n'afọ 1945, na Ukerewe Island . 
N'afọ 1970, Onye isi ala Mongella gụsịrị akwụkwọ na Mahadum nke East Africa na Dar es Salaam . Ruo afọ anọ ọ bụ onye nkuzi na Dar es Salaam Teachers Training College. N'afọ 1974, ọ ghọrọ onye mmepe usoro agụmakwụkwọ maka Dar es Salaam Institutes of Education, nke o mere ruo n'afọ 1978. Site n'afọ 1977 ruo afọ 1992 Onye isi ala Mongella bụ onye otu Central Committee na National Executive Committee nke CCM party. Site n'afọ 1975 ruo afọ 1982 ọ bụ onye otu Council nke Mahadum Dar es Salaam, N'oge a kwa, ọ nọ na Board of Directors maka Tanzania Rural Development Bank. Site n'afọ 1978 ruo  afọ 1982 ọ bụ onye nyocha ụlọ akwụkwọ.

N'etiti afọ iri asaa, Onye isi ala Mongella bụ onye otu ndị omeiwu nke East Africa. N'ime afọ ndị 1980 na akụkụ ụfọdụ nke afọ ndị 1990 Mrs. Mongella bụ onye otu ndị omeiwu nke Tanzania . Site n'afọ 1982 ruo afọ 1988 Mongella bụ Minista nke Steeti n'ime ọfịs Praịm Minista, site n'ebe ahụ ọ ghọrọ Minista nke Ala, Njem na Akụ na Ala ọ bụ ọkwa ọ rụrụ site n'afọ 1985 ruo afọ 1987. N'ikpeazụ, site n'afọ 1987 ruo afọ 1990 ọ bụ Minista na-enweghị Portfolio n'ime Ọfịs Onye isi ala.

N'afọ 1985, Mongella ghọrọ osote onye isi oche na Nzukọ Ụwa iji nyochaa ma nyochaa ihe ndị UN Achievements of the UN Decade for Women. N'afọ 1989, Mongella bụ onye nnọchi anya Tanzania na Commission on the Status of Women. Site n'afọ 1990 ruo afọ 1993 ọ bụ onye otu Trustee na United Nations International Research and Training Institute for the Advancement of Women (INSTRAW).

From 1991 to 1992 President Mongella was Tanzanian High Commissioner to India, in 1995 she was UN Assistant Secretary General and Secretary General, Fourth World Conference on Women on Women in Beijing, China, from 1996 to 1997 Mrs. Mongella was UN Under-Secretary and Special Envoy to the Secretary General of the United Nations on Women's Issues and Development.

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Mariam Mfaki

**Mariam Salum Mfaki** (26 Nọvemba 1946 21 Julaị 2015) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanzania. Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye omeiwu pụrụ iche nke National Assembly maka Dodoma site n'afọ 2000 ruo mgbe ọ nwụrụ n'afọ 2015.

Mfaki malitere ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya dị ka odeakwụkwọ maka Chama Cha Mapinduzi (CCM) Women's Organisation, (UWT), nke dị na Kondoa District, site n'afọ 1973 ruo afọ 1976. A họpụtara ya ka ọ bụrụ odeakwụkwọ UWT nke mpaghara Dodoma site n'afọ 1976 ruo afọ 1983. N'afọ 1984, a kpọfere ya n'ọfịs Praịm Minista nke Tanzania dị ka odeakwụkwọ ngalaba, ọkwá o nwere site n'afọ 1984 ruo afọ 1998.

Mfaki nwụrụ na Dodoma Regional Hospital n'ụbọchị 21 Julaị 2015, mgbe ọ dị afọ 69. A chọpụtara na ọ na-arịa ọrịa kansa n'afọ 2012. E liri Mfaki n'obodo ya na mpaghara Dodoma.

## Ebenside
Al-Shymaa Kway-Geer

**Al-Shymaa Kway-Geer** (amụrụ n'afọ 1960) bụ onye otu ndị ome iwu, National Assembly, nke Tanzania. Ọ bụ otu n'ime ụmụ nwanyị iri anọ na asatọ onye isi ala Jakaya Kikwete họpụ tara na Nzukọ ahụ. A họpụtara ya n'afọ 2008.

A na-ebo onye bụbu onye na-arụ ọrụ na ụgbọelu, Kway-Geer, onye nwere ọrịa albinism, ebubo imeziwanye ọgwụgwọ nke ndị dị otú ahụ na Tanzania, ebe ọtụtụ kwenyere na ọnọdụ ahụ bụ ọbụbụ ọnụ ma ọ bụ isi iyi nke ike anwansi. Mkpagbu nke ndị nwere albinism bụ ihe a na-ahụkarị n'ógbè ahụ, gụnyere igbu ọchụ, igbu ọchukwu na iwepụta akụkụ ahụ.

## Hụkwa

* Salum Khalfani Bar'wani, onye mbụ nwere albinism a họpụtara na National Assembly of Tanzania.

## Ebenside

* Jeffrey Gettelman "Ndị ọrịa na-acha ọbara ọbara na Tanzania na-eche egwu ọnwụ ihu" na ''New York Times'', June 8, 2008
* isiokwu banyere Kwegyir
* Akụkọ ''Washington Times'' banyere Kwegyir
Òtù:1960 births
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Salome Joseph Mbatia

**Salome Joseph Mbatia** bụ onye omeiwu nwere oche pụrụ iche na Nzukọ Mba Tanzania. Ọ bụ onye otu Chama Cha Mapinduzi revolutionary party. Ọ mụrụ ụmụ anọ ma lụọ Dr. Joseph Mbatia.

## Akụkọ ndụ
Na ọnwa Ọgọstụ afọ 2001, mgbe ọ bụ onye ome iwu, Mbatia gwara ụlọ ọrụ mgbasa ozi okwu banyere omume na-aga n'ihu nke igbu akụkụ ahụ nwanyị na Tanzania. Dị ka o si kwuo, ọ bụ ezie na ọtụtụ omume ọdịnala anaghịzi arụ ọrụ, a ka na-ebibi akụkụ ahụ nwanyị n'ụlọ ọgwụ, a ga-emekwa mgbalị gọọmentị iji kwụsị ya.

Ka e mesịrị n'afọ ahụ, na Septemba, Mbatia sonyere na 2001 Global Summit of Women na Hong Kong, China. Ọ bụ otu n'ime mmadụ iri atọ sonyere na ngagharị nke ndị isi nwanyị si gburugburu ụwa nke gosipụtara ụdị ndị isi nwanyị.

N'afọ 2005, Jakaya Kikwete meriri ntuli aka ma ghọọ onye isi ala Tanzania. N'ọchịchị ya, a họpụtara Mbatia ka ọ bụrụ osote minista na-ahụ maka atụmatụ, akụ na ụba, na ike n'akụkụ Minista Juma Ngasongwa. O mechara bụrụ osote minista na-ahụ maka mmepe obodo, okike, na ụmụaka.

### Ọnwụ
Mbatia nwụrụ na 24 Ọktoba 2007 n'ihe mberede ụgbọ ala mgbe ọ nọ na Iringa, Njombe District, mgbe otu ụgbọala Fuso kụrụ ụgbọ ala ọ nọ na-agba n'ihu. Ihe omume ahụ bụ ihe mberede ụgbọ ala nke atọ nke metụtara ndị omeiwu ma ọ bụ ndị minista n'ime ọnwa abụọ gara aga. E bugara ozu ya n'ọdụ ụgbọ elu Julius Nyerere International n'ụbọchị na-esote maka nnabata sitere n'aka ndị minista ndị ọzọ na ndị ọrụ gọọmentị, gụnyere osote onye isi ala Ali Shein, praịm minista Edward Lowassa, na onye isi oche Samuel Sitta. Site n'ebe ahụ, a kpọgara ya Kirua dị nso na Kilimanjaro maka olili ozu na olili oolu.

## Ebenside
Subira Khamis Mgalu

thumb|Subira Khamis Mgalu
**Subira Khamis Mgalu** (amụrụ na 17 Mee 1973) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanzania na onye otu Chama Cha Mapinduzi (CCM) na-achị achị nke na-eje ozi dị ka osote minista nke ike ugbu a.

## Mmalite na agụmakwụkwọ
Ọ gụsịrị akwụkwọ praịmarị ya site na 1981 ruo 1987, gụrụ akwụkwọ na Mtwara Girls Secondary School site na 1988 ruo 1991 na ụlọ akwụkwọ sekọndrị Ndanda site na 1992 ruo 1994. Ọ gụrụ akwụkwọ na Mahadum Mzumbe site na 1996 ruo 1999, ebe ọ natara Bachelors of Accountancy, wee gaa n'ihu na-amụ ihe ọzọ n'ebe ahụ iji nweta nzere masta na Business Administration na Finance na Banking.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Subira Khamis Mgalu tinyere aka na ndọrọ ndọrọ ọchịchị mgbe ọ nọ n'ụlọ akwụkwọ malite na 2006. MS Subira, mgbe ọ bụ onye otu Chama Cha Mapinduzi a họpụ tara ya ka ọ bụrụ onye otu Regional Executive Council UWT (Umoja wa Wanawake Tanzania) nke Chama cha Mapinduzi ruo afọ ole na ole. Onye isi ala nke United Republic of Tanzania bụ John Magufuli họpụtara ya ka ọ bụrụ osote minista na-ahụ maka ike n'afọ 2017 n'oge mgbanwe ndị o mere na 7 Ọktoba 2017. Ọ na-eje ozi n'okpuru Minista Dr. Medard Matogolo Kalemani Site na 2011 ruo 2015 ọ bụ onye otu kọmitii dị iche iche dị ka Kọmitii Akụba nke Ndị Ọchịchị Obodo, Kọmitii Ego na Akụnụba na Kọmitii Ọrụ Ugbo, Anụmanụ na Mmiri.

Ọ bụ onye ome iwu na Tanzania, na-eje ozi nke abụọ ya. A họpụ tara ya na mbụ n'afọ 2010, wee họpụta ya maka oge nke abụọ n'afọ 2015 maka oche pụrụ iche echekwara maka ụmụ nwanyị. Ọ ghọrọ osote minista na-ahụ maka ike n'afọ 2017.

## Ahụmahụ ọrụ tupu ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Maria Ibeshi Hewa

**Maria Ibeshi Hewa** (amụrụ na 10 June 1950) bụ onye ome iwu na National Assembly of Tanzania.

## Ebe e si nweta ya

* Profaịlụ ndị omeiwu nke Tanzania
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Josephine Johnson Genzabuke

**Josephine Johnson Genzabuke** bụ onye ome iwu na National Assembly nke Tanzania .

## Ebe e si nweta ya

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Babungi Josephine Bebona

**Babungi Josephine Bebona** nke a makwara dị ka **Josephine Babungi Bebona** bụ onye na-amụ nwa na nwanyị Member of Parliament maka Bundibugyo District dị ka nke Maach, na afọ 2021 na 11th parliament nke Uganda. Ọ nwere njikọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na National Resistance Movement (NRM) ma ọ nọ na ndị omeiwu Uganda kemgbe afọ 2016.

## Mmalite na agụmakwụkwọ
A mụrụ Babungi Josephine Bebona na 06-Jan-1973 na Bundibugyo District na Western Region nke Uganda, nke dị n'ókè nke Democratic Republic of the Congo. Ọ gara Semuliki High School na Bundibugyo ebe ọ gụsịrị akwụkwọ sekọndrị ya na afọ 1989. O nwetara asambodo nke Enrolled Midwifery na 1997 site na Kabale School of Nursing and Midwiferay. N'afọ 2004, Babungi Josephine Bebona nwetara asambodo ndebanye aha na Midwifery site na Rubaga School of Nursing and Midwiferay.

## Ahụmahụ ọrụ
Babungi Josephine Bebona bụ onye na-amụ nwa site na afọ 1999 ruo na afọ 2003. Ọ ghọrọ onye nọọsụ na Bundibugyo District Local Government site na afọ 2005 ruo na afọ 2016. Ọ na-eje ozi ugbu a dị ka nwanyị Member of Parliament maka Bundibugyo District kemgbe afọ 2016 ruo ugbu a.

Ewezuga ọrụ ndị omeiwu ya, ọ nọdụrụ na kọmitii ụfọdụ nke: Kọmitii na HIV / AIDS & Related Disease dị ka onye otu yana Kọmitii ahụike dị ka onye so.

## ỤlọOnyinye ndị ọzọ
Babungi Josephine Bebona bụ n'ezie onye kwenyere na nha nhata na udo n'ime mpaghara ya na mba ahụ n'ozuzu ya. O nyere aka n'idozi esemokwu agbụrụ dị n'etiti Bakonjo na Bamba na Bundibugyo District. O sonyere n'ikesa enyemaka maka ezinụlọ ndị idei mmiri metụtara na Bundibugyo na njikọ aka na Uganda Red Cross Society na Gọọmentị Uganda na 2019 nakwa, ọ rịọrọ Ọfịs Praịm Minista nke Uganda ka ọ tinye Bundibugwo District na atụmatụ ịkwaga ebe ọ bụ na mpaghara ahụ na-ata otu ọdachi ahụ kwa afọ. O sonyekwara na arụmụka afọ ole ọ ga-anọgide na-enweghị mkpebi site n'oge arụmụka ahụ kwụsịrị na 2017. Babungi Josephine Bebona malitere ọrụ mmepe nkà ụmụ nwanyị nke e bu n'uche inyere ndị nwere nkwarụ (PWDs) aka nke onye isi oche nke ndị omeiwu nke Uganda mechara malite na 2018.

Ọ bụ onye otu Kọmitii na-ahụ maka HIV / AIDS na Related Matter ebe o jisiri ike nweta akara nke 67.86. O sonyere n'ọtụtụ ọrụ nke gụnyere ịzụta Mattresses na Grade 1 P.L.E Pupils, nyere Dr. Bukombi Of Kikyo Health Center na Bundibugyo Hospital A Diabetes Machine, nyere ụfọdụ ndị ọrụ ugbo Goats na Cows, nyere 30 Plastic Seats na 1,000,000UGX Na Mijosa Group.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị otu nke iri na otu nke Uganda
* Ógbè Bundibugyo
* National Resistance Movement
* Nzukọ omeiwu nke Uganda
* Onye omeiwu
* Richard Gafabusa
* Christopher Kibanzanga

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ nke Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda

## Ebenside


Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Ọmụmụ 1973
Asiimwe Evarlyne Buregyeya

**Asiimwe Evarlyne Buregyeya** (amụrụ n'abalị iri abụọ na asatọ n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 1975) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda, onye isi Captain na onye ọkà n'akparamàgwà mmadụ. Ọ bụkwa onye otu ndị omeiwu nke Uganda nke 10th Parliament na-anọchite anya onye nnọchi anya ndị agha nchekwa nke Uganda.

## Ihe omuma agụmakwụkwọ
Ọ gara Primary Leaving Examinations na Nyamwegabira Primary School na afọ 1987. N'afọ 1991, ọ gụsịrị akwụkwọ na Uganda Certificate of Education na Kihihi High School. O mechara nweta asambodo agụmakwụkwọ nke Uganda Advanced Certificate of Education na 1994. N'afọ 1996, ọ gụsịrị diplọma agụmakwụkwọ ya na National Teachers College, Kabale. O nwetara nzere bachelọ ya na agụmakwụkwọ na Mahadum Ndejje n'afọ 2006.  N'afọ 2011, ọ laghachiri na mahadum iji mezue Master of Counselling and Psychology na Mahadum Kampala International. N'afọ 2015, o nwetara diplọma na Health Systems Management site na Galilee Institute, Israel.

## Ọrụ na ndụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
N'ọnwa Juun, na afọ 2020, a họpụtara ya dịka onye nduzi nke UPDG nke HIV&AIDS. Ọ rụburu ọrụ dị ka osote onye ọchịchị aka ike nke ntụziaka site na afọ 2015 ruo Junn, na afọ 2020, yana dịka osote onye nduzi nke mmemme mgbochi HIV Coordination n'etiti afọ 2012 na afọ 2015. N'afọ 2008-2009, e were ya n'ọrụ dị ka ndị isi na Uganda Military Academy Kabamba . Site na afọ 2001-2006, ọ bụ onye nkuzi na Bombo Military Secondary School ma site na afọ 1997-2000, ọ kụzikwaara na Kihihi High School, kihihi teachers college, St Pius secondary school. Site na afọ 2016 ruo taa, ọ bụ onye omeiwu na Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda.

N'ọnwa Mee afọ 2016, ọ ṅụrụ iyi na Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda dị ka onye nnọchi anya UPDF Member of Parliament. Ọ bụ otu n'ime ndị omebe iwu nke tụụrụ vootu ee na ntinye iwu ahụ iji welie afọ afọ 75 maka ndị na-azọ ọkwa onye isi ala.

## Ọrụ ndị ọzọ
Asiimwe na-eje ozi na ọrụ ọzọ na Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda dị ka kọmitii na-ahụ maka nje HIV / AIDS na ọrịa ndị metụtara ya na kọmitii gbasara ọrụ nwoke na nwanyị na mmepe mmekọrịta mmadụ na ibe ya.

## Ndụ onwe onye
Ọ lụrụ di.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị otu nke iri nke Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda
* Nzukọ omeiwu nke Uganda
* Ndị Agha Nchebe nke Ndị Uganda
* Katumba Wamala

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ