Asụsụ Mono-Alu

**Mono**, ma ọ bụ **Alu**, bụ asụsụ Oceanic nke Solomon Islands kọrọ na ndị 660 na-asụ na Treasury Island (Mono proper), 2,270 na Shortland Island (olumba Alu), na 14 na Fauro Island na 1999. 

## fonology
A mụọla asụsụ Mono-Alu nke ukwuu site n'aka Joel L. Fagan,  onye nyocha maka Ngalaba Linguistics, Research School of Pacific Studies na Mahadum Mba Australia . Edemede ya, "A Grammatical Analysis of Mono-Alu (Bougainville Straits, Solomon Islands),"  bụ otu n'ime ntụgharị asụsụ na naanị nyocha nke asụsụ Mono-Alu.

Fagan kwuru na asụsụ Mono-Alu nwere fọnịm iri abụọ na asatọ . Ha bụ diphthong itoolu, ụdaume ise na consonants iri na anọ mebere mkpụrụ akwụkwọ .

### Mkpụrụedemede Alu

# Mkpụrụedemede Alu nwere mkpụrụedemede iri na itoolu: A, B, D, E, F, G, H, I, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U na V.
# N'ime mkpụrụedemede ndị a, a na-ejikarị D eme ihe kama R maka euphony, mana ejiri ya ugbu a n'okwu ọhụrụ ma ọ bụ aha mba ọzọ ewepụtara n'asụsụ ahụ.
# F nwere ike dochie H mgbe ụfọdụ.

#### Ịkpọ okwu

##### Ịkpọ ụdaume

* A na-akpọkarị 'a' dị ka ọ *dị larịị*
** A na-akpọ 'a' mgbe ụfọdụ dị ka *ngwa ngwa*
* 'e' ka a na-akpọkarị na *iri*
* A na-akpọ 'i' mgbe niile dị ka na *tin*
* A na-akpọ 'o' mgbe niile ka *ọ bụghị*
* A na-akpọ 'u' mgbe niile ka *etinyere ya*

##### Mkpọpụta nke diphthongs

* a na-akpọ *ai* “aye” – eg  .
** mgbe ụfọdụ, a na-akpọ mkpụrụedemede iche iche
* *ei* enweghị ụda dakọtara na bekee.
* a na-akpọ *oi* "oy" - eg  ('akụm').
** mgbe ụfọdụ, a na-akpọ mkpụrụedemede iche iche. - eg  ('echo').
* *ui* ejiri mee diphthong - eg  ('swallow')
** eji iche - eg  ('nwa') ma ewezuga 

##### Mkpọkpọ consonants

* a na-akpọ *g* mgbe niile ka ọ dị na , *giddy* . A naghị eji *Q* dị ka a na-eme ebe ọzọ. N'ebe a kwa, edere okwu ndị a ka &#x5B; &#x5D;dịka  (kama  ), , ,  . Mgbe, iche, *n* na-eso *g* dị ka ọ dị na , n'ihi ịkpọpụta imi, a na-emesi  *n'ike* n'ihe dị ka *Choiseul* .
* a na-akpọ *ng* dị ka n'asụsụ bekee ewezuga , ụda *gị* mgbe niile ịbụ nke Latin.
**  na-akpọ dị ka *òtù*
**  akpọpụtara dị ka 'mgbanaka'
**  akpọpụtara dị ka 'ogologo'
**  akpọpụtara dị ka 'ezighị ezi'

Consonants ndị ọzọ nwere otu ụda dị na bekee.

* /b/ nwekwara ike ịnụ dị ka fricatives [β, v] n'okpuru ọnọdụ ụfọdụ.
* Enwere ike ịnụ /ɡ/ dị ka [ɣ] na mgbanwe n'efu.
* /ɾ/ nwekwara ike ịnụ dị ka [d] na mgbanwe n'efu n'ime ọnọdụ mmalite okwu, ma ọ bụ dị ka [dɾ] mgbe ị na-eso imi.

* /u, i/ ka a na-anụ dị ka glides [w, j] n'ime gburugburu ụdaume.  

## Ọnụọgụ
Usoro ọnụọgụ nke Mono-Alu yiri asụsụ Austronesia ndị ọzọ.  Dịka ọmụmaatụ, Mono-Alu na-ekerịta ọnụọgụ 'abụọ' (  ) na 'ise' (  ) na asụsụ Hawai . Nọmba maka 'efu' dị n'asụsụ ahụ, mana ọ nọ n'otu okwu ahụ 'ọ dịghị ihe.' Fagan chọpụtara ọnụọgụgụ site na otu ruo puku iri na Mono-Alu.

### Mgbakwunye
Mono-Alu bụ kpọmkwem gbasara adverbs na ngwaa ndị ọzọ. Enwere ike iji prefix, infix, na suffix gbanwee ngwaa.

### Ụdị ụtọ asụsụ
Enwere ụzọ abụọ esi egosipụta ọdịiche dị na grammatical okike :

# Site n'okwu dị iche iche: - eg
#*  'mmadụ' -  'nwanyị'
#*  'ndị ikom' -  'ụmụ nwanyị'
#*  'headman' -  'onye isi'
#*  'nna nna ya' -  'nne nne ya'
#*  'ochie nwoke' (di) -  'agadi nwanyi' (nwunye)
# Site na iji ord  na-egosi mmekọahụ: – eg
#*  'nwa' (nwoke) -  'nwa' (nwanyị)
#*  'boar' -  'akụ' (  na  a na-eji maka anụmanụ naanị)

N'ọnọdụ ndị ọzọ, ọ dịghị ihe dị iche n'etiti nwoke, nwanyị na neuter.

### Okwu okwu
Achọpụtala ụfọdụ ihe dị n'ime iwu Mono-Alu. 

adverbs abụọ nke ebe, kama iji consonant abuo dee, ka e ji otu na-emesi ike dee ya.

* eg  (kama  ) - 'Ebe a'
*  (kama  ) - 'Ebe ahụ'

Kama aspirate *h*, enwere ike iji leta *f* :

# n'ime ngwaa bu ihe kpatara  (ma ọ bụ  )
#* eg  (ma ọ bụ  ) - 'ka bịa'
# na ngwaa nke prefix  bu ụzọ (ma ọ bụ  ) nke pụtara mmekọ ọnụ ma ọ bụ abụọ
#* eg  (ma ọ bụ  ) - 'mon' 
#*  (ma ọ bụ  ) - 'M, mba' 

#### Akụkọ
Enweghị akụkọ doro anya na Alu. Nọmba  A na-eji ('otu') dị ka akụkọ na-enweghị njedebe. 

## Ntụaka