Hajiya Ma'daki

**Salamatu Binin Abbas** (amụrụ n'afọ 1907), Aha ya a maara nke ọma bụ Hajiya Ma'daki, ọ bụ nwanyị a ma ama na Naịjirịa na onye ndụmọdụ n'obí eze Katsina na Kano. Ọ bụ ada nke Emir Muhammad Abbas nke Kano, ọ lụrụ Emir Muhammadu Dikko nke Katsina mgbe ọ dị obere. Na Katsina, ọ ghọrọ onye ndụmọdụ a pụrụ ịtụkwasị obi na onye ya na Emir nwere mmekọrịta. Ọ rụkwara ọrụ dịka onye nnọchi anya na-abụghị nke gọọmentị, na-akpakọrịta mgbe niile na ndị a ma ama na Britain na Naịjirịa nke na-achị achị, gụnyere Flora Shaw, Clementine Churchill, na Princess Elizabeth, na-akwadokarị maka ọganihu agụmakwụkwọ ụmụ agbọghọ na Ugwu Naịjirịa.

Mgbe Emir Dikko nwụsịrị n'afọ 1944, Ma'daki laghachiri n'obí eze Kano, ebe nwanne ya nwoke nke okenye, Emir Abdullahi Bayero, na-achọkarị ndụmọdụ ya mgbe niile. O mechara nabata arịrịọ gọọmentị ndị ọchịchị ka ọ bụrụ onye nlekọta nwa akwụkwọ n'ụlọ akwụkwọ sekọndrị ụmụ agbọghọ dị na Kano. Ọ nọgidere na-eji mmetụta ya na ndị Naịjirịa a ma ama na ndị Yurop ahazi amụma na Ugwu Naịjirịa. Ọ bụ ezie na a naghị ede akwụkwọ ikike ya na mkpebi Dikko dịka nke ụmụ nwoke, o yikarịrị ka echiche ya, dịka nke ụmụ nwanyị ndị ọzọ n'oge ahụ, bụ ihe dị mkpa na mmepe nke Ugwu Naịjirịa n'oge ọchịchị ndị ọzọ karịa ka a nabatara.

## Oge ọ malitere
A mụrụ Salamatu Binin Abbas n'obí eze Kano n'ihe dị ka afọ 1907. Ndị mụrụ ya bụ Emir nke Kano Muhammadu Abbas na iko ya nwanyị, Dela. Dela bụ ada ndị ohu e jidere n'oge ọchịchị Abdullahi Maje Karofi (r. 1855–1883) ma zụlite ya n'obí eze. Mgbe ọ bụ nwata, Salamatu gara klas Qur'an, ebe ọ mụtara ịgụ Arabic, mana o mechara kwụsị ọmụmụ ihe ya, na-ahọrọ igwu egwu kama.Mack, Beverly M. (1988). "Hajiya Ma'daki: A Royal Hausa Woman". . Internet Archive. London; Atlantic Highlands, NJ : Ashfield Press. pp.&nbsp;47–77. ISBN&nbsp;.

Salamatu na nna ya, Emir Abbas, nwere mmekọrịta chiri anya pụrụ iche, n'adịghị ka omenala Ndị Hausa-Fulani nke nne na nna n'oge ahụ. N'afọ 1914, mgbe ọ dị afọ asaa, ọ lụrụ Muhammadu Dikko, onye ndị isi ọchịchị Britain mere ka ọ bụrụ Emir nke Katsina. N'adịghị ka ndị eze Katsina gara aga, Dikko abụghị onye eze ogologo oge, a na-ahụkwa alụmdi na nwunye ahụ dị ka njikọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'etiti ndị eze Kano na Katsina. Ọ bụkwa ụzọ maka usoro ọchịchị ọhụrụ Dikko iji nweta ikike ụfọdụ site na usoro Ọchịchị Dabo nke Kano, nke a na-akwanyere ùgwù. A kọrọ na agbamakwụkwọ ya bụ otu n'ime emume kachasị mma e mere n'obí eze Kano.

Mgbe ọ lụsịrị di, Salamatu kwagara n'Obí eze Katsina, ebe ọ gara n'ihu n'oge ọ bụ nwata n'etiti ụmụaka ndị ọzọ nọ n'obịa. Ya na Usman Nagogo, nwa eze na-eto eto ji afọ abụọ tọọ ya, nwere mmekọrịta chiri anya.

## Ma'daki nke Katsina
N'oge na-adịghị anya mgbe ọ bịarutere na Katsina, e nyere Salamatu utu aha Ma'daki, aha e debere maka nwa nwanyị nke eze lụrụ Emir nke Katsina. A maara ya nke ọma site na utu aha a karịa aha ya. E mere emume dị mgbagwoju anya iji nye ya aha eze, n'oge ahụ, e nyere ya uwe elu na okpu, na-egosi ọnọdụ ya dị elu.

N'afọ 1921, Emir Muhammadu Dikko gara njem ala nsọ gaa Mecca, wee bụrụ eze mbụ na Northern Nigeria iji mee njem ahụ. Ọ họọrọ Ma'daki ka ọ soro ya, ya na nwa ya nwoke Usman Nagogo, nwanne ya nwoke Kankiya Nuhu, nwunye Nuhu, na ọtụtụ ndị na-ejere ya ozi na ndị iko nwanyị. A na-etinye ọtụtụ n'ime njem Ma'daki na nzuzo n'ime ụlọ ụgbọ mmiri na ụgbọ ala ndị mechiri emechi.
thumb|253x253px|Nnukwu ngalaba Soro nke Obí eze Kano. Akụkụ nke abụọ na-eleghara ogige iko nwanyị nke Yelwa anya, nke a na-ahụ n'etiti ogige. E sere foto a na 1903, obere oge ka ndị Britain meriri Kano.
Tupu ha agawa Mecca, ndị otu ahụ gara England mbụ, rute Liverpool na 27 Juun 1921. Ha gara njem nlegharị anya n'ọtụtụ obodo Britain tupu ha erute London site n'ụgbọala, onye G.S. Browne, onye isi gọvanọ nke Ugwu Naịjirịa duziri. Nwunye Browne kpọọrọ Ma'daki gaa ịzụ ahịa n'obodo ahụ. Ndị otu ahụ garakwa ballet nke ndị Russia ma gaa London Zoological Gardens. A gbahapụrụ mgbalị ịgagharị na Regent's Park n'ihi mmasị ha nwetara site n'aka ndị nta akụkọ na ọha na eze. N'oge ha nọ ebe ahụ, Eze George nke Ise nabatara ha na Buckingham Palace tupu ha agaa n'ihu na njem ha na Mecca..Mack, Beverly M. (1988). "Hajiya Ma'daki: A Royal Hausa Woman". . Internet Archive. London; Atlantic Highlands, NJ : Ashfield Press. pp.&nbsp;47–77. ISBN&nbsp;. : 102 : 102 

Ọ bụ ezie na ọ mụghị ụmụ, Ma'daki nọgidere na-abịaru Dikko nso. Ọ ghọrọ onye ọ tụkwasịrị obi na onye ndụmọdụ ya, nke a na-eji akpọrọ ihe maka ọbụbụenyi ya na nghọta ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Dikko na-achọkarị ndụmọdụ ya ma hụ na ọ nọgidere n'akụkụ ya, ọkachasị n'oge njem ya.Mack, Beverly M. (1988). "Hajiya Ma'daki: A Royal Hausa Woman". . Internet Archive. London; Atlantic Highlands, NJ : Ashfield Press. pp.&nbsp;47–77. ISBN&nbsp;.

### Nkwado maka agụmakwụkwọ ụmụ nwanyị
Ka nchịkwa nke ndị na-achị ala ahụ chọrọ ịgbasawanye ọchịchị ya na Northern Nigeria, ọ ghọtara mkpa maka ndị Naijiria gụrụ akwụkwọ n'Ebe Ọdịda Anyanwụ si n'ógbè ahụ. Nke a dugara n'iji nwayọọ nwayọọ na-ehichapụ mgbochi mbụ nke gọọmentị na-achị ala na agụmakwụkwọ ọdịda anyanwụ. Otú ọ dị, atụmatụ ahụ iji guzobe ụlọ akwụkwọ ndị dị otú ahụ nọgidere na-ese okwu n'etiti ndị eze mpaghara ahụ. Ọ bụ ezie na ụfọdụ ndị eze lere okwu ahụ anya dị ka ihe na-abaghị uru, ebe ọ bụ na ụmụ ha nwoke amalitelarị inweta agụmakwụkwọ na ndịda Naịjirịa, ndị ọzọ megidere ya na ụkpụrụ, na-ele mmekọrịta chiri anya na ndị Britain anya dị ka nke a na-achọghị.

Ma'daki nwere obi abụọ gbasara ndị ọgaranya nke Ugwu, o nweburu obi abụọ banyere mbọ Emir Muhammadu Dikko na-agba iji guzobe ụlọ akwụkwọ maka ụmụ agbọghọ na Katsina. Dikko, onye nwere oke mmasị ịkwado aha Katsina dịka ebe mmụta Islam dị na mpaghara ahụ, hụrụ uru ọ bara n'ịnakwere onyinye ndị Britain. N'ịghọta mmetụta Ma'daki, ọ tụkwasịrị obi na nkwado ya iji mee ka ndị eze ndị ọzọ kwenye. Ọ bụrụ na ọ kwadoro ụlọ akwụkwọ ahụ, ọ nwere ike ịgba ndị ọchịchị nke obere ndị eze ume ịgbaso otu a, karịsịa ebe e guzobere ụlọ akwụkwọ ụmụ agbọghọ na Kano n'oge na-adịbeghị anya..
thumb|305x305px|Hajiya Ma'daki na nwunye okenye nke Emir Dikko, ya na onye nduzi ha nke Britain, Mrs. G. S. Browne, n'oge njem ha na London na 1933.
Arụmụka banyere okwu ahụ gara n'ihu ruo ọtụtụ afọ. Ndị gọvanọ na-achị ala ọzọ, gụnyere W. F. Gowers na G. S. Browne, enweghị ike inweta nkwado nke ndị eze maka agụmakwụkwọ ọdịda anyanwụ. Otú ọ dị, onye ọrụ distrikti a họpụtara ọhụrụ, otu Maazị Patterson, na nwunye ya mechara mee ka Ma'daki kwenye na uru nke ụlọ akwụkwọ ụmụ nwanyị. Mgbe ọ laghachiri n'obí eze site na nleta n'ụlọ ha, ọ gwara Emir Dikko, "Ọ bụrụ na ị gaa nye ndị eze ndị ọzọ ndụmọdụ gwa ha ka m kweta. Ekwenyere m ka ha malite ụlọ akwụkwọ". 

Mgbe nke ahụ gasịrị, Ma'daki raara onwe ya nye ịkwalite agụmakwụkwọ ụmụ agbọghọ. Ọ malitere itinye aka nke ukwuu n'ịtọlite ụlọ akwụkwọ ahụ, na-ahụ maka ịzụta nwanyị Britain maka ụmụ agbọghọ ahụ, na'ịhazi ebe obibi maka ndị nkuzi, ma "mere ihe ọ bụla o nwere ike iji mesie ndị isi obodo obi ike na nke a bụ ụlọ akwụkwọ dị nchebe na nke ziri ezi maka ụmụ ha nwanyị. " Ọ gwara di ya: Otu onye kwesịrị ijikọ mgbapụta ahụ na osimiri ahụ... I kwesiri iwepụ ndị iko nwanyị gị. Debe mmadụ anọ na kichin. Mee ka mmadụ abụọ rụọ ọrụ dị ka ndị uwe ojii, ma nye ha okpu na ejiji nke ndị uwe ojii - na ụtarị. Ọ bụrụ na ị naghị eme nke ahụ, ụmụaka agaghị atụ ha egwu. Họrọ mmadụ anọ ka m nye m ka ha kụziere ha otu esi akụzi ụmụaka. Na nke ahụ, anyị ga-enwe ụlọ akwụkwọ.Na Jenụwarị 1932, onye edemede Britain bụ Margery Perham gara ụlọ akwụkwọ ụmụ nwanyị ahụ n'ime obí eze Katsina. Ọ kọwara ahụmahụ ahụ: ... Nke a bụ onye nkuzi Froebel, Miss Robinson, nke ụmụ agbọghọ na-ekpuchi. Emir ahụ enyewo ha uwe, nke ha yi iji sọpụrụ m, uwe elu na-acha anụnụ anụnụ na olu na-acha pinki na obere turbanes na-acha ọcha nke na-acha odo odo na-acha ọbara ọbara. Ha na-ele anya n'efu ma nwee obi ụtọ, na-agagharị ma ọ bụ na-agbadata ka ha na-eji eriri ndị na-acha anụnụ anụnụ dụkọta obere mat ma ọ bụ jiri ihe egwuregwu ụlọ akwụkwọ ọta akara na-akụzi ihe. Ụfọdụ n'ime ndị nwunye Emir na-enyere ha aka, ọkachasị Maidaki [sic], onye isi Emir na nwunye kachasị amasị ya, nwanne nwanyị nke Emir nke Kano (ya bụ ezigbo onye). Ọ bụ nwanyị mara mma nke ukwuu, nke nwere obi ọjọọ, nkwanye ùgwù, ma ọ bụ omume onwe ya. Perham kwukwara na Emir Dikko na ụlọ akwụkwọ ahụ na-arụ ọrụ:Emir nọ na-agba m gburugburu oge niile yabụ enwere m obere oge iji gwa onye nkuzi okwu. M kpọọrọ otu ìgwè ya na Miss Robinson, Maidaki na ụmụaka ahụ, ọ dịkwa mma ịhụ ka ọ na-enyere aka ịhazi ndị tots na obi ike ha doro anya n'ebe ọ nọ. O doro anya na e nyere m foto ọhụrụ na nke obi ụtọ nke ndị eze Naijiria karịa ka m tụrụ anya ịchọta.Site na mmasị ya na-arịwanye elu na agụmakwụkwọ, Ma'daki jiri ohere ahụ mee njem n'oge nleta ya na Britain iji gaa ọtụtụ ụlọ akwụkwọ ụmụ nwanyị. Na njem: 190  ọ gara England, ọ rịọrọ ka "igosi ya ụlọ ọrụ ndị na-egbo mkpa ụmụaka". N'oge njem ahụ, ọ gara ụlọ akwụkwọ ọta akara Montessori, ụlọ ọgwụ ụmụaka, na Ụlọ Akwụkwọ Roedean. ": 190 

## Ndụ e mesịrị
Mgbe di ya Emir nke Katsina Muhammadu Dikko nwụrụ na 1944, Ma'daki laghachiri n'obí eze Kano, ebe nwanne ya nwoke nke okenye, Abdullahi Bayero, chịrị. A kọrọ na Emir Bayero na-achọ ndụmọdụ ya mgbe niile, na-eji nghọta ya akpọrọ ihe dị ka nwanyị na-eme njem nke ọma nke nwere ahụmịhe na ndọrọ ndọrọ ọchịchị Katsina na mmekọrịta mba ụwa.Mack, Beverly M. (1988). "Hajiya Ma'daki: A Royal Hausa Woman". . Internet Archive. London; Atlantic Highlands, NJ : Ashfield Press. pp.&nbsp;47–77. ISBN&nbsp;.

Mgbe e mesịrị, Ma'daki hapụrụ obí eze iji nabata ọnọdụ dị ka onye isi ụlọ akwụkwọ sekọndrị ụmụ nwanyị na Kano, na-agbaso arịrịọ sitere n'aka gọọmentị na-achị ala. N'ịbụ onye nwere ebe obibi n'ụlọ akwụkwọ ahụ, ọ na-arụsi ọrụ ike na ndụ ụmụ akwụkwọ, na-elekọta omume kwa ụbọchị, ịdị ọcha, na ịdọ aka ná ntị. O mere ka ụmụ akwụkwọ gbasoo usoro ihe omume a haziri ahazi, gụnyere ekpere, nyocha, na oge nri, ebe ọ na-akụzikwara ha ụkpụrụ omume kwesịrị ekwesị.

N'agbanyeghị ọnọdụ ọhụrụ ya dị ka onye isi ụlọ akwụkwọ sekọndrị, Ma'daki gara n'ihu n'ọrụ ya dị ka ọkà mmụta mmekọrịta mba na mba. Ọ na-eso ndị ama ama na Naijiria na Europe, gụnyere Baroness Clementine Churchill, nwunye Winston Churchill. Mkparịta ụka ya na ndị isi Europe mere ka ndụmọdụ o nyere Emir Bayero, nke a kọrọ na ọ ji kpọrọ ihe.

## Edemsibia


## Njikọ mpụga

* Foto nke Hajiya Ma'daki nke Madame Yevonde sere na 1933.
Otú:Pages with unreviewed translations