Bemba language

thumb|Onye na-ekwu okwu Bemba, nke edere na Zambia.

**Asụsụ Bemba**, *ChiBemba* (nke á na-akpọkwa Cibemba, Ichibemba, Icibemba na *Chiwemba*), bụ asụsụ Bantu nkè ndị Bemba na-asụkarị n'ebe ùgwù ọwụwa anyanwụ Zambia yá ná dị ka asụsụ na-asọpụta site n'ihe dị ka agbụrụ 18 metụtara ya.

## Akụkọ ihe méré emee
Bemba bụ otu n'ime asụsụ ndị a na-asụ na Zambia, nkè ọtụtụ ndị bi n'obodo ụkwụ na-asụrụ, ọ bụkwa otú n'etiti asụsụ mpaghara asaá á mà ámá na Zambia. Ónyé ịsị àlà mbụ nkè Zambia, Kenneth Kaunda, ọ bụ ezie ná ọ bụ onye Malawi, a zụlitere yá n'obodo na-asụ Bemba, abụọ n'ime ndị isi ala anọ nke Zambia kemgbe bụ ndị na-asụrụ Bemba. Ónyé ịsị àlà nkè atọ, Levy Mwanawasa, bụ onye Lenje, sitere ná Copperbelt Province nkè sitere ná agbụrụ Bantu Botatwe nkè mejupụtara ndị Tonga-Lenje-Ila. Ónyé ịsị àlà nke ànọ́, Rupiah Bwezani Banda bụ onye Chewa sị n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ. N'ime afọ ndị MMD weghaara ọchịchị na 1991, a na-ebo ya ebubo ọtụtụ ugboro na ọ na-akwalite Bemba karịa asụsụ mpaghara ndị ọzọ na mba ahụ. Ọ bụ ezie na asụsụ nke isi obodo Zambia bụ Lusaka bụ olumba nke Bantu Botatwe.

## Asụsụ
Bemba nwere ọtụtụ olumba, ọtụtụ n'ime há bụ ụdị Bemba nke agbụrụ ndị ọzọ na-asụ nkè dàràa n'okpuru mmetụta Bemba. Há gụnyere Chishinga, Lomotwa, Ngoma, Nwesi, Lala, Kabende, Luunda, Mukulu, Ngiao, na Unga, nke ndị Twa pygmies na-asụ ma na-ewere ya mgbe ụfọdụ dị ka asụsụ dị iche (Nurse 2003). Ndị Twa nke Bangweulu na-asụ asụsụ ọzọ nke Bemba.

## Phonology na orthography

Usoro orthographical a na-ejikarị eme ìhè, nkè Edward Steere webatara ná mbụ, bụ ụdaume. Á na-enye mkpụrụedemede yá, ná ọnụọgụ ụdaume há, n'okpuru ébé á.

Ọ ghọwo ìhè á na-ahụkarị iji 'c' mee ihe n'ọnọdụ 'ch'. Dị ka asụsụ ndị ọzọ nkè Bantu, kà á na-agbakwunye affixes, njikọta nkè ụda ume nwere ike ịbịakọta ná ụdaume nwere ikike ịgbanwe. Dịka ọmụmaatụ, 'aa' na-agbanwe kà ọ bụrụ ogologo 'a', 'ae' ná 'ai' na-aga 'e', ná 'ao' na 'au' na-aghọ 'o' (n'ọnọdụ ndị ọzọ, a na-ejikarị 'y' kewaa ngwakọta ụdaume ndị ọzọ). 'n' imi na-agbanwe ka ọ bụrụ 'm' tupu 'b' ma ọ bụ 'p', a na-akpọkwa yá ŋ tupu 'k' mà ọ dị 'g'; mgbè 'n', 'l' gbanwere ka ọ bụrụ' 'd'. Iwu ndị a niile ga-apụta ìhè na tebụl ndị e nyèrè n'okpuru ébé á.

Dị ka ọtụtụ asụsụ Bantu, Bemba bụ ụda, nwèrè ụda abụọ; Otú ọ dị, ụda nwèrè mmetụta dị ntà ná ihe ọ pụtara dịka ọnụ ọgụgụ ókwú ndị á ga-agbagwoju anya dị obere. Nkwekasị na-adaba ná prefix, mgbè ọ dị, mà nwee ike iduga ná ọdịiche dị nro nke ìhè ọ pụtara (lee ụdị ngwaa dị n'okpuru).

## Asụsụ
Ọtụtụ n'ime isi ihe ndị dị ná ụtọ asụsụ Bemba bụ ihe atụ nke asụsụ Bantu: ọ bụ aglutinative, dabere na prefixes, nwere usoro nke ọtụtụ áhà, nnukwu akụkụ ókwú ná oge, adjectives olé ná olé, na, dị ka Bekee, nwèrè usoro okwu nkè bụ isiokwu-okwu-ihe. A na-ewere ọtụtụ n'ime nhazi ébé á site ná nke Schoeffer, Sheane ná Cornwallis nyere.

### Áhà
A na-ekewa áhàa Bemba n'ime ọtụtụ klas na-enweghị isi. A na-egosi há site ná prefixes há mà na-adịkarị kà prefixes nkwekọrịta mà ọ bụghị mgbè niile kà há na-agbakọta ná ngwaa há na-achị, adjectives na-eme kà há rụọ eru, ná nnọchiaha na-anọchite anya há. Site n'otu mgbakọ, dabere ná ọtụtụu, á na-ahazi ha dị ka ndị a (ọtụtụ ụdị ndị ọzọ na-esite na echiche phonetic):

Prefixes na klas 9 na-egosi ikpe: 'ku-' kwekọrọ na 'to' ma ọ bụ 'from', 'mu-' na 'in', 'into', ma ọ bụ'out of', na 'pa-' na 'at'.

### AdjectivesAdjectives adjectives
Dị ka ọ na-adịkarị n'asụsụ Bantu, adjectives na-agbaso okwu há rụrụu eru, mà wéré adjectival concord prefixes, mànà ọ bụghị ọtụtụ n'ime háa n'echiche siri ike. Adverbs, ikwu ókwú, mà ọ bụ 'ndị na-akọwa', na-arụkarị ọrụ há kama. Á na-etinye ndị na-akọwa ìhè n'azụ áhà ahụ, ná mkpụrụedemede '-a', na nnọchiaha dị mkpa n'etiti ha: *chintu cha nomba*, 'ihe  ọhụrụ'.

### Ọgụgụ
Nọmba site na 1 ruo 10 bụ:

Nọmba 1-5 na-ewere adjectival concord prefixes (mà e wezụga màkà klas 1 *otu*: muntu umo, 'otu onye'). A hapụrụ nọmba 6-10 n'agbanweghị. 'Ikumi' nwéré ọnụọgụ 'makumi', nkè enwere ike iji dị kà áhà ná 'na' (na, na) iji mepụta ọnụọgụ niile ruo 99: dịka ọmụmaatụ, *makumi yatatu ná pabula*, 'iri atọ ná itoolu'. 100 bụ 'mwanda', ná ọnụọgụ' 'myanda'.

### Áhà nnọchiaha
Ndị nnọchiaha onwé ónyé na-anọghị nà klas bụ: 'ine' (1st person sg.), 'iwe' (2nd person sg.), "ifwe' (1st persona pl.), 'imwe' (2nd persona pl.Ọ dị ichèe ichè Ndị a bụ ìhè zụrụu oké, n'echiche ná há na-eguzo naanị há, há enweghịkwa ike ịpụta dị ka isiokwu mà ọ bụ ihe dịka ha dị. E nwere nnọchiaha dị iche iche, ná nnọchiaha ónyé nkè atọ dabere ná klas. Enwekwara nnọchiaha na-egosi, nkè e kewara site ná klas ná ụdị atọ site ná ala deixis ('nke a, nke ahụ, ná nkè ahụ n'ebe ahụ'), á na-ejikwa ndị a mepụta nnọchiaha.

### Ngwáa
Ngwaa nwere ụdị dị mfe, na-ejikarị '-a' (ihe niile tụpụ 'a' ịbụ 'ogwe', 'mgbọrọgwụ' ma ọ bụ 'radical'), mà na-agbakọta yá dabere ná ónyé, ọnụ ọgụgụ ná klassi nkè isiokwu ná ìhè, oge, ọnọdụ, olu, akụkụ ná mà há bụ nkwenye mà ọ bụ ihe na-adịghị mma. Ọzọkwa, ogwe ha na-agbanwe iji gosipụta ihe ndị ọzọ dị iche iche. Enwere ike ijikọta iwu ndị na-esonụ n'ụzọ dọrọ ányá, Bemba bụ aglutinative na ọ bụghị inflective, mana á kà nwere ụfọdụ ndị ọzọ.

#### Isiokwu ná ìhèe prefixes

Á na-ebu ụzọ tinye prefix isiokwu, mgbè ahụ ihe ahụ na-etinye. Mgbe isiokwu ma ọ bụ ihe bụ áhà á kapịrị ọnụ ná klas á nyere, á ná-eji ókwú nkwekọrịta nkè klas á, ná ụdị na-adịghị mmá na-agbakwunye prefix 'ta-' tupu nke a.

#### Mkpịsị Mkpịakọta na Akụkụ
Nchịkọta e nyèrèe ebe á bụ nke Schoeffer gosipụtara. 

Ụfọdụ n'ime ndị á chọrọ ogwe áká gbanwere agbanwe, na-agbanwe 'a' ikpeazụ ka ọ bụrụ 'ile' ma ọ bụrụ na ụdaume bu ya ụzọ bụ 'a', 'i' ma ọ bụ 'u', na 'ya' ma ọ dị ka 'e' ma ọbụ 'o', ma ọ bụ, ma ọ bụrụ bụrụ na ụdaolu ikpeazụ bụ imi, na-gbanwe 'a" ka ọ bụrụ na 'ine' ma ọ bụghị 'ene' dịka o si dị. E nwere ihe na-adịghị mma n'ọtụtụ ngwaa.

A na-enye infixes dị n'okpuru ebe a. Ha na-abịa n'azụ isiokwu na ihe, na n'ihu ngwaa, ma e wezụga maka oge na-adịbeghị anya, nke a rụzuru ma ọ bụ akụkọ ihe mere eme na 'na-', nke na-apụta na mbido. A na-eji ụda olu ( ́) mara nrụgide.

#### Mmetụta
Mmetụta ahụ kwekọrọ nke ọma na ụkpụrụ ndị Bantu.

Otu ihe dị mfe bụ otu ụdị 'dictionary' nke ngwaa nkè nwèrè ogwe ná nsonaazụ '-a', na-agbanwe ka '-e' ma ọ bụrụ ná ejiri prefix ihe - enweghị prefix isiokwu. Ọdịdị dị mfe nkè dị mkpa na-agbanwe '-a' ka ọ bụrụ '-eni'. Ntinye 'aku-' ma ọ bụ 'uka-', na-agbakwunye echiche nke ntụziaka iji maliteghachi mà ọ bụ gaa n'ihu n'omume. Enwere ike inye ụdị nkwenye site ná iji prefix nke ónyé nnọchiaha (n'ozuzu nke klas 1) ma soro nke a site na infix '-inda-'.

##### Ntinye aha
Á na-eji subjunctive eme ìhè n'ụzọ na-enweghị isi, dị kà ìhè na-apụtaghị ìhè, nà agbamume, ná ná ná ahịrịokwu ndị dị n'okpuru, n'otu ụzọ ahụ ma ọ bụghị otú ná subjunctive nkè ọtụtụ asụsụ Europe. Ìhè á na-ahụkarị bụ mgbanwe nke '-a' ikpeazụ nkè ngwaa gaa na '-e'. Á na-enye ụdị ya n'okpuru ebe a. N'ebe a, V na-anọchite ányá ngwaa, ná P maka nnọchiaha ọ bụla (infixes). Iwu phonological a na-ahụkarị na-emetụta.

Infinitive, nke bụ áhà ókwú, nwèrè ụdị abụọ. Ụdị dị mfe nwèrè prefix 'ku-' gbakwunyere na ụdị dị mfe, dị ka e kwụrụ n'elu, ná infinitive nwèrè prefix'kula-'.

#### Olu
A na-emepụta passive site na itinye '-w-' n'ihu ụdaume ikpeazụ nkè ngwaa, mànà anaghị eji yá eme ìhè ugboro ugboro. Enwere ike ịmepụta ólú 'na-anọpụ iche' site ná iji '-ik-' kama mà ọ bụrụ ná ụdaume bú ụzọ bụ á, m mà ọ bụ u, na '-ek-' ma ọ bụrụ ma ọ bụrụ dalelị bu ụzọ bụ e ma ọ bụ o. Ụdị a dị iche n'ihe ọ pụtara site na nke na-agaghị agafe agafe n'ihi na ọ na-emesi ọnọdụ sitere n'omume ike karịa omume ahụ n'onwe ya (cf. Bekee 'arịa ahụ agbajiela', n'adịghị ka 'a na-agba bọọlụ').

#### Ịgọnahụ
N'ozuzu, prefixes 'ta-' na prefix isiokwu ma e wezụga maka ónyé mbụ nkè na-agbanwe kà 'nshi' ma ọ bụ 'shi'. N'ozuzu, subjunctive na-agbakwunye 'i' mgbe prefixes nke nnọchiaha gasịrị ma n'ọtụtụ ọnọdụ na-agbanwe 'e' ikpeazụ ka ọ bụrụ 'a'. Infinitive na-eji oge ụfọdụ 'te' na-adịghị mmá. Otú ọ dị, iwu ndị a kapịrị ọnụ dị mgbagwoju anya karị, ụdị ndị ahụ na-adabere nke ọma na oge, akụkụ na ọnọdụ. Mgbè a na-eji ihe na-adịghị mma na 'le' ezughi oke, ọ na-abụkarị n'echiche nke omume a na-emebeghị, Schoeffer na-ezo aka na ya dị ka 'oge a na-egbu oge' dị iche.

#### Ụdị ndị ọzọ
E nwere ọtụtụ ụdị ngwaa ndị ọzọ nke na-agbanwe ogwe site na ịgbakwunye mkpụrụedemede ọzọ tupu 'a' ikpeazụ. Á na-enye ndị a n'okpuru ébé á. 

E nwekwara ọtụtụ oge ngwakọta, ọtụtụ na-eji copula 'kuli' ná 'kuba'.

### Njikọ
Á na-eji ndị á eme ìhè iji webata nhazi ma ọ bụ nkè dị n'okpuru, dịka ojiji há na Bekee.

## Akụkụ ndị bụ isi

* ee - ee
* egwu - mba
* Uli shani? - olee otu ị si (nke a na-amaghị ama)
* Muli? shani - olee otu ị si (n'ụzọ iwu kwadoro)
* Shaleenipo - nke ọma
* Ishina lyandi ma ọ bụ... - Aha m bụ...
* Onye - onye
* umunandi - enyi
* nwa - nwa
* iciBemba - asụsụ Bemba
* na - na, na
* nga - dị ka, dị ka
* ngụkọta (adj.) - ezi/mara mma
* onse (adj.) - niile
* uluceelo (adj) - ụtụtụ
* Natotela - Ekele maka gị
* Saana - Ọtụtụ
* Natotela saana - Ekele dịrị gị nke ukwuu

## Ihe Nlereanya
Abantu bonse bafyalwa abalubuka nokulingana mu mucinshi nensambu. Balikwata amano nokutontonkanya, eico bafwile ukulacita ifintu ku banabo mu mutima wa bwananyina.

Á na-amụ ụmụ mmadụ niile n'efu mà há nata ha ùgwù na ikike. A na-enye ha ezi uche ná akọ ná uche mà kwesịkwa imegide ibe ha n'ime mmụọ nkè ọbụbụenyi. (Akụkụ nke mbụ nke Universal Declaration of Human Rights.)

## Akwụkwọ
E nwere ọtụtụ akwụkwọ ná Bemba. E nwèrè akụkọ, uri ná egwuregwu. Ụfọdụ n'ime ndị edemede ámá ámá ná Bemba gụnyere Stephen Mpashi, Chongo Kasonkomona, Chishimba, Paul Mushindo, Bwalya Chilangwa, Mwila Launshi na Kambole. 

E dere ọtụtụ akwụkwọ akụkọ ná akụkọ ná Bemba n'etiti oge 1950 na 1980. N'oge na-adịbeghị ányá, á na-ebipụta ọrụ okike olé  ná  olé ná Zambia karịsịa n'ihi ihe abụọ: ndị na-agụ yá na-abụkarị ndị ogbenye ná nkè abụọ, n'ihi nkè mbụ, ndị na-ebi akwụkwọ na-ala azụ ibipụta ọrụ okorobịa na Bemba, ọkachasị akwụkwọ akụkọ dị ogologo, maka ihe ego n'ihi ohere dị ala nke ndị na-ede akwụkwọ na ya wee si otú a nweta uru. Kama nkè ahụ, e nwèrè ọtụtụ akụkọ mkpirikpi na akwụkwọ akụkọ ná akwụkwọ akụkọ Bemba.

N'agbanyeghị nsogbu ndị á, dị ka ndị na-agụ akwụkwọ na enweghị mbipụta, ogo nkè ọrụ ndị á na-ebipụta ná Bemba na-adịkarị elu. Ọzọkwa, ọ yiri kà e nwèrè ọtụtụ ndị édémédé nwéré nkà ga-achọ ide n'asụsụ á mànà há enweghị ike ide ihe n'ihi ìhè ndị e nyèrè n'elu ná ndị ọzọ [nkọwa dị mkpa] ndị metụtara.

N'ihe gbasara nkatọ akwụkwọ, á tụlebeghị ma katọọ ọtụtụ ọrụ na Bemba. Nkè á bụ n'ihi ná e nwèrè ndị nkatọ akwụkwọ olé na olé ná Bemba, ọ bụ ezie ná mmasị na-eji nwayọọ nwayọọ na-eto. Ụfọdụ n'ime ndị a gụnyere Lutato na Shadreck Kondala, n'etiti ndị ọzọ. Akwụkwọ Bemba oge ochie gụnyere *Uwauma Nafyala*, *Pano Calo* ná Imilimo ya bena Kale.

## Hụkwa

* Ndị Bemba
* Asụsụ Bantu

## Ịgụ ihe ọzọ

* [Ihe e dere n'ala ala peeji] "The Colonial Origins of Ethnic Cleavages: The Case of Linguistic Divisions in Zambia". Comparative Politics. **35** (2): 127X146.

## Edensibia


## Njikọ mpụga

* Bemba Online Project, 
* Njikọ na Bemba Nkọwa Grammatical, Ihe odide, na Sound Files
* PanAfrican L10n peeji na Bemba
* Amalombelo Mu Cilala Akụkụ nke Book of Common Prayer na Bemba, nke Richard Mammana na Charles Wohlers digitized
* Daniel Chola Musatwe, *[https://web.archive.org/web/20150622164618/http://lubutocollections.org/items/show/37 Mulenga Wa Mpanga]*, Lubuto Library Special Collections, nwetara na Mee 3, 2014.
* Edward Mwango Kasase, *[https://web.archive.org/web/20150622151017/http://lubutocollections.org/items/show/32 Ku Bwaice]*, Lubuto Library Special Collections, nwetara May 3, 2014.
* Kapwepwe, S.M., *[https://web.archive.org/web/20150621063038/http://lubutocollections.org/items/show/85 Shalapa Canicadala]*, Lubuto Library Special Collections, nwetara na Mee 3, 2014.
* Lehmann, Dorothea, *[https://web.archive.org/web/20150622153527/http://lubutocollections.org/items/show/55 Folktales]* from Zambia: Ihe odide n'asụsụ Afrịka isii na n'asụsụ Bekee, Lubuto Library Special Collections, nwetara na Mee 3, 2014.
* Nyambe Sumbwa, Zambian Proverbs, Lubuto Library Special Collections, nwetara May 3, 2014.
* Ihe onwunwe OLAC na banyere asụsụ Bemba
* Ebe nchekwa data nke ilu Bemba E debere  Wayback Machine
Òtù:Pages with unreviewed translations