Asụsụ Karu

**Karu**, otu n'ime ọtụtụ asụsụ a na-akpọ **Baniwa** (Baniva), ma ọ bụ n'ebe ochie *Itayaine (Iyaine)*, bụ asụsụ Arawakan a na-asụ na Guainía, Colombia, Venezuela, na Amazonas, Brazil . Ọ mebere obere otu na asụsụ Tariana, Piapoco, Resígaro na Guarequena .  Enwere 10,000 ọkà okwu. 

## Ụdị dị iche iche
Aikhenvald (1999)  na-ewere na atọ bụ isi ụdị dị ka olumba; Kaufman (1994) Ọ na-ewere ha dị ka asụsụ , n'otu ìgwè ọ na-akpọ "Karu". Ha bụ:

* Baniwa nke Içana ( *Baniua do Içana* )
* Curripaco (Kurripako, Ipeka-Tapuia-Curripako)
* Katapolítani-Moriwene-Mapanai (Catapolitani, Kadaupuritana)

A na-akpọ (sub)dialects atọ niile *tapuya*, okwu Portuguese Brazil na okwu Nheengatu maka ndị na-abụghị ndị Tupi/na-abụghị ndị Guarani nke Brazil (site na okwu Tupi pụtara "onye iro, onye mba ọzọ"). Ndị Baniwa na-asụ ha niile . Ruhlen depụtara ihe niile dị ka "Izaneni"; *Adzánani* nke Greenberg (= Izaneni) nwere ike ịbụ nke a.

* **Ndịda** ( **Karotana** ): Osimiri Içana dị ala, bụkwa otu ndị bi na Victorino na Osimiri Guainia (ókè Colombia-Venezuela)
** Mapatsi-Dákeenai (Yurupari-Tapuya)
** Wadzoli-Dákeenai (Urubu-Tapuya)
** Dzawi-Minanai (Yauareté-Tapuya)
** Adaro-Minanai (Arara-Tapuya)
* **Central** ( **Baniwa** ): n'etiti Osimiri Içana (sitere na Assunção Mission na Siuci-Cachoeira ) na mpaghara ya ( Osimiri Aiari na obere Osimiri Cuiari ); na gburugburu Tunuí
** Hohódeeni
** Walipere-Dákeenai (Siucí-Tapuya)
** Máolieni (Cáuatapuya)
** Mápanai (Ira-Tapuya)
** Awádzoronai
** Molíweni (Sucuriyú-Tapuya)
** Kadáopoliri
** wdg.
* **Northern** (nke a na-akpọ " **Koripako** " na Brazil): Osimiri Içana nke elu (site na Matapi n'elu), Osimiri Guainia, isi mmiri nke Osimiri Cuiari . Enwere koodu ISO 639 nke ọ bụla.
** Ayáneeni (Tatú-Tapuya)
** Payoálieni (Pacútapuya)
** Komada-Minanai (Ipéca-Tapuya)
** Kapitti-Minanai (Coatí-Tapuya)
** wdg.

## fonology

* Mgbe ọ na-eme dị ka mkpụmkpụ, a na-achọpụta ụdaume /ieao/ dị ka [ɪ ɛ ʊ]. Ha na-aghọtakwa dị ka ma mkpụmkpụ na ogologo imi /ĩ ẽ ɐ̃ õ/, [ɪ̃ ɛ̃ ə̃ ʊ̃].

* Ụda dị nso nwere olu nwere ike ịgbanwe gaa na ụda enweghị olu n'etiti olumba.
* /ŋ/ na-eme naanị mgbe a na-aga n'ihu consonant velar.
* /ɺ̥, ɺ/ dị na mgbanwe efu na [ɾ̥, ɾ]. [ 7 ]

## Ụtọ asụsụ

### Usoro nhazi
Baniwa nwere nhazi nrụzi-sative .  Nke a pụtara na a na-edobe isiokwu nke ahịrịokwu intransitive mgbe ụfọdụ n'otu ụzọ ahụ dị ka onye nnọchi anya nkebiokwu transitive, na mgbe ụfọdụ akara n'otu ụzọ ahụ dị ka onye ọrịa nke okwu ntụgharị. Na Baniwa nhazi a na-enweta site na nkwekọrịta ọnụ, ya bụ prefixes na enclitics .

### Negation
Enwere atụmatụ abụọ bụ isi maka mgbagha na ụdị Kurripako-Baniwa: 

* Ihe nrịbama ọjọọ nọọrọ onwe ya
* prefix nke privative ewepụtara *ma-*

Ụdị dị iche iche nwere akara ọjọọ dị iche iche. Nke a pụtara nke ukwuu nke na ndị na-ekwu okwu na-amata olumba Kurripako dịka okwu 'ee' na 'mba' siri dị. 

Ihe nrịbama ọjọọ nke nọọrọ onwe ya na-abịa n'ihu ngwaa ahụ. A na-eji ha dị ka ndị na-agbagha agbagha n'okwu nkwupụta na ajụjụ ajụjụ. A na-ejikwa ha jikọta nkebiokwu. 

Mgbakwunye nzuzo ahụ na-ejikọta na aha iji wepụta ngwaa nke pụtara 'enweghị' aha nke e si na ya nweta. Ihe na-emegide prefix nke nzuzo bụ prefix *ka-* . Nke a na-enweta ngwaa nke pụtara 'inwe' aha nke e si na ya nweta.  Enwere ike ịkọwa ọdịiche dị n'okpuru:

* Noun: *iipe* 'anụ'
* Nkeonwe: ***ma-''' iipe > meepe'' 'dị gịrịị' (lit. enweghị anụ)
* Àgwà: ***ka-** iipe > debe'' 'abụ abụba' (lit. nwee anụ)

A na-eji prefix a na nchikota ya na suffix mmachi ''-tsa'' iji mepụta ihe na-adịghị mma, dịka ***ma-*' ihnia **-tsa*** 'Eriela! '. A na-ewukwa prefix nkeonwe na Proto-Arawak privative dị ka **ma-.* 

=== Usoro okwu ===
Granadillo (2014) na-ewere Kurripako ka ọ bụrụ asụsụ VOS . 

== Okwu okwu ==



== Ọgụgụ ọzọ ==

* Gonçalves, Artur Garcia. 2018. *Para uma dialetologia baniwa-koripako do rio Içana'' . Akwụkwọ edemede MA, Universidade de Brasília.

## Ntụaka

## Akwụkwọ akụkọ
 

## Njikọ mpụga

* Asụsụ Baniva del Guainia
* Baniwa nke mkpokọta Aiary na Içana nke Robin M. Wright na ebe nchekwa nke asụsụ ụmụ amaala nke Latin America.
* Nchịkọta Curripaco nke Jonathan Hill na ebe nchekwa nke asụsụ ụmụ amaala nke Latin America.
* Portal Japiim (akwụkwọ ọkọwa okwu dị n'ịntanetị)