open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maria Louisa Bustill

thumb|Maria Louisa Bustill
**Maria Louisa Bustill Robeson** (Novemba 8, 1853 &#x2013; Jenuari 20, 1904) bu onye nkuzi na Quaker buru nwunye William Drew Robeson, onye nkuzi uka ndi Witherspoon Street Presbyterian Church dina Princeton, New Jersey burukwa mama Paul Robeson na umunne ya.

## Early life and education
Amuru Maria Louisa Bustill (anakpo Louisa na nwa) na aro 1853 na Philadelphia, Pennsylvania, nke agburu Africa, Igbo, Lenni-Lenape America na Anglo-American. Nne na Nna ya bu Charles Hicks Bustill na Emily Robinson, ndi oji ama ama na Quakers.

Na aro 1870s, Louisa jere Mahadum Lincoln University, otu  black university na Oxford, Pennsylvania. Louisa aburugo onye nkuzi tupu ofu William Drew Roberson.  Ya na nwanne ya nwanyi Gertrude nuru umu nwoke guru akwukwo na mahadum Lincoln, mana ndibe Louisa chere na Robeson aburo ogbo yam. 

## Marriage and family
Ndi nna nna Bustill nwere onwe ha na-ebe 1700s, mgbe when her great-grandfather Cyrus Bustill was freed after several years of service to a new owner in Burlington, New Jersey. He moved into Philadelphia where he built a business as a baker. Cyrus Bustill became one of the founders in Philadelphia of the Free African Society in 1787. Other family had genealogical records going back to the early days of the Pennsylvania colony.
Chris Anyanwu

**Christiana "Chris" Anyanwu**  MFR (onye a muru n'ubochi iri abuo na asato n'onwa Oktoba, n'afo 1951) bu onye Naijiria, ma burukwa onye nta akuko, onye ode akwukwo nakwa onye ndorondoro ochichi.  Gomenti etiti nke Sani Abacha tubara ya n'ulo mkporo site na afo 1995 rue n'afo 1998 maka ihe aru o mere megide gomenti ala Naijiria, mgbe o soro ndi choro i wepu gomenti ochichi n'oge ahu. Mgbe o no na mkporo, ndi mba ofesi enyego ya ihe nrite di iche iche n'oru nta akuko, otu n'ime ha bu ihe nrite si n'aka UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize.

Maka na o chere, ma kwerekwa na o ga-aba uru karia na ndorondoro ochich,  o zoro oche 'Senator' ndi Imo East (Owerri), ma meriekwa n'afo 2007. Aha di ya bu  Dr Casmir Anyanwu

## Ndu Ya na Ije Oru Ya
 A muru Anyanwu na Mbaise, Imo State. O guru akwukwo sekondiri na Owerri Girls Secondary School tupu ya agafee n'obodo Amerika ebe o guru akwukwo n'ihe gbasara ichu nta akukuo na mahadum a na-akpo University of Missouri. O mechakwara gaa n'ihu guo oke akwukwo a na-akpo 'master's degree' na mmuta ihe nchikota ozi ('Mass Communication' n'asusu bekee) na mahadum Florida State University.

Mgbe o guchara akwuko n'Amerika, o loghachiri Naijiria, nwete oru n'ulo oru nchikota na mgbasa akuko Naijira, NTA, nakwa n'ulo oru nchikota na mgbasa akuko nke Imo Steti, 'Imo Broadcasting  Corporation' ka onye ogu-akuko (news reader) na onye ochu nta akuko (reporter.). N'afo 1987, a hoputara ya ka komishona Imo Steti na ministri na-elekota ihe gbasara mgbasa ozi, ndi ntorobia, egwuregwu, omenala na odimma ndi obodo (Imo State commissioner for Information, Youth, Sports, Culture and Social Welfare) mgbe Amadi Ikwechegh bu govano Imo Steti. Mgbe o chichara ka komishona ka o biputara akwukwo ozi na-ekwu ihe gbasara ochichi obodo, a na-akpo *TSM* *(The Sunday Magazine)*, nke a na-ebiputa kwa izu uka.

## Akuko Mkporo Ya
N'onwa May 1995, Anyanwu deputara ma biputa akuko gbasara mnwepu mberede a choro i nwepu gomenti onye isi ala Naijiria Sani Abacha, onye nke o kwadoghi ka onye isi ala. Ya na ndi otu ya, ndi ochu nta na mgbasa akuko ozo whom she had refused to endorse as president; she and several Nigerian journalists were accused of being "accessory after the fact of treason". Anyanwu was prosecuted *in camera* by a military court and sentenced to life imprisonment on 4 July 1995, later reduced to 15 years in October 1995 following pressure from national and international human rights groups. While being held in Gombe prison, she went partially blind. Doctors warned that she was in danger of losing her sight completely if she failed to receive medical attention.

## References

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Chima Simone

thumb
**Chima Simone Benson**  bụ onye na agba na igwe onyonyo ma bụrụ kwa onye odeakụkọ na arụrụ onwe ya, njirimara ya bụ na ọgbara na egwuregwu na pụta ihe a n'akpọ Bigi Brọda  Ọ nyiri ọnwụ onye ogbu-ọchụ a n'akpọ Dale Devon Scheanette na gbam-gbam isa ahụ. Akọrọ akụkọ gbasara nyiri ọnwụ ya na  igwe onyonyo a n'akpọ true crime cable television show *Cold Case Files* ya na akwukwọ egosi ihe ngosi nke a n'akpọ *Unusual Suspects* and *Surviving Evil* na Investigation Discovery.

## Ọrụ
Simone anọwo na ọrụ ndeakụkọ

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Macbeth

Ejije nka bụ maka Macbeth, eze ndị Scotland. Macbeth bụbụ mmadụ̀ n'ịta na okwu mba ndị, mana Shakespeare gbanwere ya maka Eze James I nke Ala Bekee (ọ bụkwa Eze James VI nke Ala Ndị Skọtụ). Ejije ọdachi nka na-egosi otu ịchọ ike na ọchịchị nwere ike imebì ndị mmadụụ. Macbeth bụọ onye nwere osi si ike mgbe ọ bụ onye isi ndị agha na ọ bụ Thane ǹkè Glamis (onye na-achị Glamis) mana amụosu a atọ bịara, gwa ya na ọ ga-abụ eze ndị Skọtụ. N'ime obì ya, 

## Ndị dị nà Macbeth
DUNCAN, ezè ndị Scotland

  MACBETH, Onye na-achị Glamis na Cawdor, onye isi ndị agha nke Eze

  LADY MACBETH, nwunye ya

  MACDUFF, Thane nke Fife, nwoke bụ onye ndị isi ndị Scotland

  LADY MACDUFF, nwunye ya

  MALCOLM, nwa Duncan nke nwoke, nke amụrụ izizi

  DONALBAIN, nwa Duncan nke nwoke, nke Malcolm tọrọ

  BANQUO (BANKWUO), Thane nke Lochaber, onye isi ndị agha nke Eze 

  FLEANCE, nwa ya nwoke

  LENNOX (LENOKSỊ), nwoke bụ onye ndị isi ndị Scotland

  ROSS, nwoke bụ onye ndị isi ndị Scotland

  MENTEITH, nwoke bụ onye ndị isi ndị Scotland

  ANGUS, nwoke bụ onye ndị isi ndị Scotland

  CAITHNESS, nwoke bụ onye ndị isi ndị Scotland

  SIWARD, Onye na-achị Northumberland, onye isi ndị agha nke Ana Bekee

  SIWARD NKE OBERE, nwa ya nwoke

  SEYTON, onye nnezi Macbeth

  HECATE, Eze ndị amonsu

  Amonsu atọ

  Nwa bụ nwoke, Nwa Macduff

  Nwaanyi na-enedo Lady Macbeth

  Dịbịa ndị Bekee

  Dịbịa ndị Scotland

  Dinche

  Onye nche

## Ihe mere na Macbeth

### Nkebi I.

### Nkebi II.

### Nkebi III.

### Nkebi IV.

### Nkebi V.

## Isiokwu dị na Macbeth
Macbeth bụ ọdachi nwe nnukwu isiokwu.

### Ike nà Ọchịchọ

### Nhàzi
Stella Damasus

**Stella Damasus** (bu onye amuru na onwa April na ubochi 24, afo 1978) o bu Nigerian ma na obu onye na bu abu na onye na omee. A hoputara ya maka  *Best Actress in a Leading Role* na Africa Movie Academy Awards na 2009. O meriri Onyinye maka Onye Nwunye Okike kacha mma na Nigeria Entertainment Awards na 2007 na 2012 O meriri ihe omuma maka Best Actress maka ihe nkiri ndi di ohuru abuo na otu nwa n'ikike akara ngosi di na Houston, Texas.

## Ndu Mbido
A muru Stella Damasus na Benin City, Edo State na Nigeria.O nwere umunne ndi nwanyi ano. o tolu na Benin City ebe o mechera .ihe ka ukwuu n'ime akwụkwọ agụmakwụkwọ ya. Mgbe o di afo iri na ato, Stella moved to Asaba in Delta State with her family where she finished her secondary school education.

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Laura Mattiazzi

**Laura Mattiazzi** bụ onye China bụ onye ọru banki. Ọ bi na Melbourne. A mụrụ ya na Mainland China ebe o tolitere ma gaa ụlọ akwụkwọ. Ọ mechara gaa RMIT University di na Melbourne, ebe ọ nwetara akara ugo mmụta postgraduate na Finance na Economics. Ọ nwere ihe karịrị afọ iri abụọ na ahụmahụ n'ihe gbasara banki na Asia na Ostraliya. Ọ sonyeere National Australia Bank na 1999. Ọ bụ Onye Isi nke Asia Business Development maka National Australia Bank Agribusiness Asia Desk.

## Nrụtụaka

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:China
Ezinulo Afamdi

**Afamdi** wu aha otu ezinulo Africa. Aha ofodu ndi ezinulo nka bu Afam, Ahmadi, Amara, Emecca, Halimnye, Isa, Mmadu, Nnadi, Nnamdi, Nnenadi, Onwa na ndi ozo. Ezinulo Afamdi choro ka Niger na Nigeria di etu South Africa diri; Etu ndi South Africa bu ndi Beke na ndi oji otu ahu ka ndi ezinulo Afamdi choro ka ndi Niger na Nigeria bu ndi Arab na ndi Oji. Cheta na oburo ndi Arab nile but ndi Muslim, ndi Muslim nile a bughi ndi Arab.

## Etymology
Afamdi bu okwu na dialect Anioma, nwota aha nka bu na Aha mu diri.

## Mbido
Mgbe ha muru otu nwata bu mgbe ezinulo Afamdi ji but ihe ezie. Nwata nka ha muru mesi nyere onwe ya aha nke o choro Mana na izizi, nwata nka te were aha nnanna nne ya Wu Mogbue nuhi na ndi umu Mogbue Wu ndi xuo ya site na mgbe nwata nka di afo other mana nne nwata nka ekwero ya ka nwata ji iwe kwuru na 'Gi ka mu jiri aha nnanna nne mu ga eme ma Afamdi?'
Febrụwarị

Na iguafor nke *Julian* ma *Gregorian*, **Febrụwarị** bu onwa abuo na afo nile, bu onwa n'eweghi ubochi ruru 30 (*iri ato*). Mgbe afo bu na oge ana-kpo *leap year*, Febrụwarị nwere ubochi ruru 29 (*iri abuo na iteghete*). Oge nile, onwere ubochi ruru 28 (*iri abuo na asato*).

Òtù:Febrụwarị
Christy Opara-Thompson

**Christy Opara-Thompson**  (amuru ya na December 24, aro 1971) O bu onye na agbara Nigeria oso na eguriegwu, ejikairi oso hundred metres mara ya. O gbaara ala Nigeria oso na asompi Olympics nke afo 1992 na Barcelona nke di na Spain; ebe ya na ndi out ya bu Beatrice Utondu, Faith Idehen na Mary Onyali no turu Ugo bronze na oso 4 × 100 metres. 

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Mfon Udoka

**Mfon Sunday Udoka**  (a mụrụ na June 16, 1976) bụ onye na-ahụ maka basketball na Nigeria na onye nchịkwa ọhụrụ nke Ngwá Ụmụ Nwanyị Nigeria nke Lady Tigers. A mụrụ na Portland, Oregon, Udoka gụsịrị akwụkwọ na High School Polytechnic High School (1994) na Portland tupu ya abịa na University DePaul na Chicago, Illinois site na 1994-1998. Ọ bụ nwanne nwanyị NBA na-eme Udoka



## 1998-2003
Mgbe ọ hapụsịrị DePaul na afo 1998, Udoka bịanyere aka na Detroit Shock nke WNBA. Na Detroit, ọ pụtara n'egwuregwu atọ. Udoka hapụrụ United States na-eso 1998, na-aga Portugal maka oge 1998-99. N'afọ 2000, o lahachiri ulo akwukwo ebe o gucha communications. N'afọ 2001, ọ ji nwayọọ nwayọọ maliteghachi ọrụ ya na Birmingham Power nke National Women's Basketball League. Mgbe afọ iri na isii nke afọ NWBL gasịrị, Udoka hapụrụ United States, na-akwaga Israel, ebe ọ na-egwuri egwu na Electra Ramat HaSharon tupu ya akwaga Harbin na China maka oge 2002. Maka oge 2003, Udoka laghachiri Harbin tupu ya egwu Chicago Blaze, ọzọ nke NWBL. N'afọ 2003, a kpọgara ya na nhazi ọzụzụ Houston Comets wee mee ka akwụkwọ akụkọ ahụ bụrụ onye nweere onwe ya.

## 2003-2004
 N'ịga ọtụtụ afọ site na WNBA, Udoka laghachiri n'afọ 2003 na Houston Comets. Na Comets, ọ na-egwuri egwu 25 ma malite 3 n'ime ha, na-ebute 3.2 ihe kwa egwuregwu na minit 10. Udoka biri aka na Los Angeles Sparks banye maka oge fọdụrụ nke afọ WNBA 2004, mgbe ọ gwusịrị maka Naijiria na Atens ndị Athens, mana ọ na-egwu nanị egwuregwu.

## 2004-2007
Mgbe ọ hapụrụ Los Angeles, Udoka kwaga Spain (2004), mgbe ahụ, Athens Summer Olympics na Russia (2005). Ọ na-egwuri egwu na Mersin, Turkey maka ọkara nke abụọ nke afọ 2006 ma nọrọ na Tarbes Gespe Bigorre nke France Ligue Finemin Basketball na 2007.

## Ọsọ asọmpi mba.
Udoka duru ndi otu ndi basketball basketball mba Nigeria nke ha bia n'egwuregwu Olympic Summer 2004. N'Ogwuregwu Olympic, ọ bụ onye nke abụọ n'ịgụ ihe na nlọghachi ma mana Nigeria natara 11 n'ime otu 12. Ha ghọrọ ndi mbu Afrika ka ha merie otu egwuregwu n'egwuregwu Olympic. Udoka wee duru Naijiria na FIBA ​​World Championship maka afọ 2006, bụ ebe Nigeria jedebere n'ikpeazụ. 

Na May 2011, a kpọrọ Udoka dịka Onye Nchịkwa Enyemaka ọhụrụ maka ndị otu egwuregwu basketball nke Nigeria (Lady Tigers) ka ha na-akwadebe maka Nations Cup Afrika na Mali na egwuregwu niile nke Africa.

## Ntughari

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ego iheanacho ogbara

Ego Ihenacho Ogbaro bu oye otu ndi ogu egwu akporo Africano music band nke Lagbaja. Ego bu nwa ada Nigerian na agu egwu.  Amuru ya name obodo Imo state. Oruro oru na otu egwu Lagbaja. Ohaneze matara ya site n'olu oma ya na egwu ndi nke akporo " Konko Below, Nothing for you ya na Never far away". Ya na Lagabja garage mba di iche iche kwa mgbe. Ego hapuru otu egwu Lagbaja ichu igu egwu nke ya na afo 2007. S
Christine Ohuruogu

thumb
**Christine Ijeoma Ohuruogu**, MBE (a mụrụ na 17 May 1984) bụ onye ọsọ na egwuregwu nke British nke na-agba ọsọ 400 metres, ebe o si tuta ugo Olympic, Ụwa nakwa Commonwealth champion. Onye mmeri nke Olympic n'afọ 2008, nakwa onye ugo ọla ọcha n'afọ 2012, ọ tụrụ ugo ụzọ abụọ nke Ụwa, maka na o meriri na 400 m na asọrọma mpi nke Ụwa na 2007 nakwa 2013. O ritekwara ugo ọla nke ụwa ugboro isii  na 4 x 400m relay nke ụmụ nwanyị ka onye otu ndị Great Britain nakwa Northern Ireland (atọ ka e nyere ya maka mwepụ e wepụrụ ndị ọzọ maka ị ñụ ọgwụ) nakwa ọla bronze na Olympic na 4 x 400m relay umu nwanyi na 2008 Beijing Games nakwa 2016 Rio Games, Olympic ya nke ikpeazụ. Ohuruogu na Merlene Ottey nakwa Usain Bolt kere ọnụọgụ ugo nke ụwa - 9 n'etiti 2005 World Championships in Athletics nakwa Olympic nke afọ 2016.

Oge mgbacha ọsọ nke Ohuruogu bụ 49.41 seconds, nke o nwetara na 2013 World Championships, gafere oge nke UK si n'aka Kathy Cook n'afọ1984 n'oge 0.02 seconds, n'otu aka ahụ nke mere ya nwanyị British mbụ ritere ugo ụwa abụọ, nakwa nwanyị British nke mbụ nwetara ugo ụwa atọ. Her relay bronze at the 2016 Summer Olympics made her only the second British track and field athlete, after Steve Backley to win medals at three successive Olympic Games. She is coached by Lloyd Cowan.

## References

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Agnes Okoh

**Agnes Okoh**  (1905–1995) bu nwa ofo igbo amuru nNigeria o bu onye amuma uka. o bu ya choputara otu ndi uka akpororo Christ Holy Church Internation

## Early life
Agnes Oko  onye nke amuru n obodo a na akpo Ndoni nke di na River State nafo 1905, Nime umu iri na ato nne na nna ya bu Maazi na Oriaku muru naani ya bu onye no ndu. Agnes ejeghi akwukwo nihi na nna ya bu onye oru ugbo ebe nne ya na azu ahia. nne na nna ya abughi ndi uka mana mbge ufodu ana aga nulo akwukwo ndi uka katolicdi na Ndoni.Ka nne na nna nwuru  o jere Asaba nke di na Delta State je binyere ndi ikwu na ibe ya, nAfo 1924 ka onuru Maazi James Oko onye mba Ghana oru ya bu inya ugbo mmiri.Ha muru umu abuo aha ha bu Anyetei na  Anyele. Nafo 1930 di ya bu Maazi oko nwuru ebe ada ya nwanyi bu Ayaele nwuru nafo 1938 nke a butere ya  oke isi owuwa  nobi mgbawa. ogwu omenala na nke beeke enweghi ike igwo ya nke a mere ka o kwokuo Ma Ozoemena,nwaanyi amuma uka bi na enugu,onye nke kpeere ya ekpere 

Her ministry flourished, but in 1965 she prophesied that Nigeria would soon be in turmoil, and during the Civil War (1966–1970) in eastern Nigeria, closed all the prayer houses and encouraged her converts to move to the more peaceful area of Arondizuogu. The war ended in 1970, things returned to normal, and the Christ Holy Church International, as it was now known, continued to expand.

## Legacy
Throughout her life, Okoh was known for her humility and acts of charity. She has had her enemies and critics and survived an attempt on her life. Some people resented her success as a female evangelist. She retired from the ministry in 1980 and returned to live in her birth town of Ndoni. Here she oversaw the building of a primary school and a nursery school, a maternity unit and a public water supply, and she organised the construction of new roads. She died in 1995 at the age of ninety. Her son predeceased her, but her grandson, Daniel Okoh, is the current overseer of the Christ Holy Church International, which currently employs fifteen hundred pastors, and has nearly two million members.

## References

Òtù:Ndị Igbo
Ijeoma Egbunine

**Ijeoma Egbunine** , onye ana etu aha, **"The Praise"** (amuru na ubochi 30 na onwa December na afọ 1980 na obodo Lagos na Nigeria) bu nwanyi na eti "ọ"kp"ọ" tulu ugo mmeri nke WBE na WIBF na uwa nile. Ona enweta nkwado iti "ọ"kp"ọ" na aka Henry Okafor, onye nke n"ọ" na otu "Team Praise" na obodo Marietta nke di na Georgia di na obodo United States.

## Biography
Ijeoma Egbunine meriri site na nkwekọrita ndi nyocha nile na egwuriegwu iti ọkpọ ukwu nke mbu ya nke ya na Janaya Davis tiri na December 2004.
Davis juru inabata nkpebi a, wee si na ndi kwadoro egwuriegwu ahu mere ka ya ghara imeri. Ihe ndi okwuru atọghi Egbunine ọchi, mere ka Egbunine si na ya ga egosi ya ihe ya ji we kara ya oge ọzọ ha ga eti ọkpọ.
Egbunine kupuru Davis, bu onye obodo Atlanta, na round nke abụọ  na February na afọ 2005 mgbe ha zukọtara na iti  ọkpọ  nke abuọ. Dika esi wee kọọ  ya, "Na round nke abụọ, onweghi onye nime ha abuọ ji nwayọ tutu ọbara ha abụọ na agbọzi di ka mmiri ọkụ. Na ọkara nkeji na round nke abụọ, Egbunine  jiri aka nri wee kụtuo Davis mere ka odaa n'ala. Davis nwara ike ya ikunite ugboro abụ ma na okweghi ya. Mgbe ojisiri ike bilie kwụrụ ọtọ, Jim Korb bu onye nchikwa wee kwụsi egwuriegwu ahu-Jose Santiago.

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Nkiru Njoku

Nkiru Njoku  bụ onye obodo Nigeria amụrụ na afọ 1980, ọ na ede ihe nkiri, ọ bụ kwa odee akwụkwọ na onye na emepụta ihe nkiri. Nkiru bụ onye isi edemede ihe nkiri a n'akpo Tinsel, nke ebidoro igosi na Nigeria n'afọ 2008. Ụgbụa, Njoku bụ onye isi na emeputa ihe nkiri nke a n'akpọ "Project Fame West Africa".
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Priya Prakash Varrier

thumb|Priya Prakash Varrier
Priya Prakash Varrier (onye a mụrụ 12 September 1999) bụ onye na - eme egwuregwu na Malayalam ma bụrụ ihe kachasị ewu ewu maka song Manikya Malaraya Pooviher site na mmalite ya na nke na - abịa Malayalam nkiri Oru Adaar Ịhụnanya nke Omar Lulu na-.    

## References
Ifeoma Okoye

**Ifeoma Okoye**  (ma eleghị anya amụrụ na afọ nari iri itoolu iri atọ na asaa) bụ onye edemede Naijiria. Ndị na-akwado ya akpọwo ya "onye edemede nwanyị kachasị mkpa si Naịjirịa mgbe Flora Nwapa na Buchi Emecheta gasịrị," dị ka Oyekan Owomoyela si kwuo. A mụrụ ya na Anambra Steeti na Mpaghara owụwa anyanwu nke Naijiria. Ọ gara ụlọ akwụkwọ na St. Monica's College na Ogbunike iji nweta asambodo nkuzi na afọ nari iri itoolu iri ise na itoolu. Ọ gụsịrị akwụkwọ na Mahadum Nigeria na Nsukka iji nweta nzere Bachelor of Arts na Bekee na 1977. O dere akwụkwọ akụkọ gụnyere Behind the Clouds, akwụkwọ akụkọ ụmụaka na akụkọ mkpirikpi, dị ka The Village Boy na *Eme* Goes to School.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ

## Rụzuru
thumb|Nurses as Change Agents in Advanced Breast in Nigeria by Prof. Ifeoma Okoye, during the Sensitization Forum hosted by Project PINK BLUE.
Ọ bụ ezie na a maara Okoye maka akụkọ dị mkpirikpi nke ụmụ ya, o dekwara akwụkwọ ụfọdụ maka ndị okenye, dị ka Behind the Clouds . Behind the Clouds bụ maka di na nwunye na-enweghị ụmụ, na otu ụta si ada *n'ahụ* nwanyị kama nwoke. Okoye natara ihe nrite maka ma Behind the Cloud na The Village Boy site na Naịjirịa National Council of Art and Culture na 1983, yana inweta ihe nrite akụkọ ifo kachasị mma nke afọ maka akwụkwọ akụkọ Men Without Ears, na afọ nari iri itoolu iri asatọ na anọ.  N'afọ nari iri itoolu iri asatọ na ise, ọ natara onyinye ọzọ maka Daily Bread mgbe Eze gasịrị na Ife National Book Fair. Ọ bụkwa onye mmeri mpaghara Afrịka maka asọmpi akụkọ mkpirikpi nke Commonwealth na afọ nari iri itoolu iri itoolu na itoolu.
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Stockholm

**Stockholm**, bụ isi oche Sweden.

Na afọr 2016, Stockholm bụ obodo nke mmadụ 935,619 bi na ya.

## References


## Links n'aga n'ezi
* Offical Website of Stockholms stad, looked up on 16 February 2018.

Òtù:Sweden
NneNne Iwuji-Eme

**NneNne Iwuji-Eme**  bu British diplomat. Na ime onwa March na afor  2018, amara okwa na oya ga bu onye ohu High Commissioner of the United Kingdom to Mozambique: e kwuru na oga ebido oru na onwa July na afor 2018. Obu nwayi isi oji nke mbu ahoputara na okwa high commissioner site na aka ndi obodo United Kingdom.

Amuru Iwuji-Eme na ime obodo Truro, Cornwall, England. Nne na nna muru NneNne Iwuji-Eme na aru oru na United Nations. Oguru akwukwor na ulor akwukwor obibi Suffolk. Oguru economics na University nor na Manchester. Obanyere Department for the Environment, Food and Rural Affairs (DEFRA) na afor 1999 ka onye na enye ndumodu gbasara ego. Na afor 2002, ogara na ulo oru Foreign and Commonwealth Office (FCO) dika Onye Isi na Africa, Middle East na Transition Economies in its Economic Policy Department.

## References

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Omu Okwei

**Omu Okwei** ma ọ bụ **Okwe nke Osomari** (1872-1943) bụ eze nwanyị Naijiria na-azụ ahịa bụ onye Osomari

## Ndụ na ọrụ
A mụrụ Omu Okwei n'afọ 1872 n'aka nwa eze Igbo Osuna Afubeho na otu n'ime ndị nwunye ya, nwa nwa nke eze Abo Obi Ossai. Mgbe ọ dị afọ itoolu, nne ya zigara ya ka ya na otu n'ime ụmụnne nne ya bụ ndị Igala biri. Ọ mụtara usoro azụmaahịa dị mkpa, ma na-ere mkpụrụ osisi, ji na ọkụkọ. Mgbe ọ dị afọ iri na ise, mgbe nna ya nwụsịrị, ya na nne ya biri na Atani, obodo dị n'Osimiri Niger.

N'afọ 1889, ọ lụrụ Joseph Allagoa, onye ahịa si Brass. Ezinụlọ ya ekwenyeghị na nhọrọ ya ma enyeghị ya onyinye alum di. Di na nwunye ahụ mụrụ nwa, Joseph, ma gbaa alụkwaghịm n'afọ sochirinụ. Ọ gafere Osimiri Niger, na-ere uwe, ite, da oriọna. Ọ gbanwere ngwaahịa ahụ maka nri nke ọ resịrị ndị Europe. N'afọ 1895, ọ lụrụ Opene nke Abo, onye nne ya bụ Okwenu Ezewene (1896−1904), nwanyị ọzọ bara ọgaranya na-azụ ahịa. Okwei nwere nwa nwoke nke abụọ, Peter.

Gọọmentị ndị Britain na-achị mba ahụ kwadoro ụlọ ọrụ ụmụ nwoke ka ha na'imebi nke ụmụ nwanyị. Ndị ọrụ gọọmentị nyere ndị ikom akwụkwọ ikike nke nyere ha ikike ịnọdụ n'ụlọ ikpe ụmụ amaala. Okwei bụ otu n'ime ụmụ nwanyị ole na ole e nyere akwụkwọ ikike ma jee ozi na Ụlọ ikpe amaala nke dị na Onitsha site na 1912 ruo n"afọ 1930.

E nyere ya utu aha nke *omu* nke Osomari n'ọnwa Ọgọstụ afọ 1935. N'ọchịchị ọdịnala nke nwoke na nwanyị, omu bụ onye ndú kachasị elu nke nzukọ nke ndị isi nwanyị.

A họpụtara ya dịka Lọọlọ Ahịa, Onye isi oche nke nzukọ ndị Nne ka ọ kpakọchara akụ. Ọ bụ eze nwanyị ikpeazụ na-azụ ahịa tupu ndị Britain dochie ọrụ ọdịnala nke nzukọ ndị Nne na-ahụ maka ịzụ ahịa. {  Ọ bụ nnukwu nnenne nke onye ọbụ abụ Naijiria-Britain Ikstarr.  Okwei nwụrụ na  afọ 1943 na Onitsha, Naịjirịa. 

## Ihe odide

## Ịgụ ihe ọzọ

* MNdiBoahen, A. *Isiokwu na akụkọ ihe mere eme nke West Africa*. London: Longmans, 1966.
* Coleman, J.S. Nigeria: Background to Nationalism. Berkeley, CA: University of California Press, 1971.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] "Omu Okwei nke Osomari," na Nigerian Women in Historical Perspective. Nke Bolanle Awe dezigharịrị. Lagos, Nigeria: Sankore Publishers, 1992, peeji nke 89104.
* Ọ bụ. "Omu Okwei, Eze Nwanyị Ahịa nke Osomari: A Biographical Sketch," na Journal of the Historical Society of Nigeria. Izu ohi [Ihe e dere n'ala ala peeji]
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] *Naịjirịa Akụkọ Ihe Mere Eme*. London: Secker & Warburg, 1971.
* Okonjo, Kamene "Ntinye aka ụmụ nwanyị Naịjirịa na ndọrọ ndọrọ ọchịchị mba: Ikike na Nkwụsi ike n'oge mgbanwe," na akwụkwọ ọrụ #221. East Lansing, MI: Women and International Development Program, Michigan State University, July 1991.
Òtù:Ndị mmadụ nme ogige Naịjirịa
Òtù:Akụkọ ihe mere eme nke ụmụ nwaanyị Naịjirịa
Òtù:Ndị azụmahịa Naịjirịa nke afọ narị iri abụọ
Òtù:Ndị azụmahịa Naịjirịa nke afọ narị ir na itoolu
Òtù:Ndị Eze Igbo
Òtù:Ndị mmadụ nke Naịjirịa ndị ọzọ chịrị
Òtù:Ndị azụmahịa igbo
Òtù:Ndị nwụrụ n'afọ 1943
Otú:Ndị amụrụ n'afọ 1872
Chinwe Obaji

**Chinwe Obaji**  bụ onye Nkụzi*nke mahadum bụrụkwa onye na-akwado ihe mmụta nke ahọpụtara ibụ onye isi 'Federal Ministry of Education' n'ọnwa isii n'afọ 2005 nke onye sotara ya bụ [[Obiageli Ezekwesili]].

== Ndụ ya ==
Amụrụ Chinwe Obaji n' Ezinihitte-Mbaise na [[Ȯra Imo|Imo State]]. Site n'afọ 1980, Ọ bụ  onye Nkuzi nke Mahadum nakwa onye nlekọta na Mahadum 'Michael Okpara College of Agriculture, nke di na Umuagwo, [[Ȯra Imo|Imo State]] n'ala [[Naigeria|Nigeria]].

== Ọkwa Minista ya ==
Chinwe Obaji, dị ka Minista na-ahu maka Mmụta (Minister of Education), gbalịrị iweghachite ngalaba nke Inspektọrate nke Ụlọ Ọrụ Na-ahụ maka Mmụta na Federal. Ọ malitere ọrụ otu-nri kwa ụbọchị na ụfọdụ ụlọ akwụkwọ na mba Naijiria.

Onyere iwu ka Mahadum di iche iche bido inye Ụmụakwụkwọ Ule ana-akpọ 'Post University Matriculation Examination' to candidate students na mgbalị iji ngabiga arụmọrụ nke n'ezigiezi 'Joint Admission and Matriculation Board (JAMB)'. I ji kwadoo Iwu a, onye Isiala President [[Olusegun Obasanjo]] kpọkuru ndi ala Naijiria ka ha kwadoo ule 'post-JAMB screening'. N' otú ọ dị, e nwere nghọtaghie banyere Ego ndị Mahadum na-ana maka ule ahụ.
Na Nzukọ  'Federal Ministry of Education, National Universities Commission (NUC) nakwa Joint Admission and Matriculation Board' n'onwa Iri n'afọ 2005, ha kwekọritara ka Ego Ule a bụrụ Otu Puku Naira (N1,000). Na-ọz*iza ''Ajụjụ na  'House of Representative n'ọnwa iri n'otu n'afọ 2005, Chinwe Obaji  kwụrụ si na Mahadum ọbụla naara karia Otu Puku Naira maka Ule 'post JAMB screening' adaala mba n'iwu a onyere.
'House of Representations mechara kagbuo Iwu a.

N'ọnwa anọ n'afọ 2006, Chinwe Obaji nyere nkọwa zuru ezu maka mmepụta nke usoro agụmakwụkwọ bụ isi iji jide n'aka na nwa ọ bụla nọ na Nigeria nwere ohere inweta agụmakwụkwọ bụ isi. Gọọmentị setịpụrụ usoro ịba mba maka ndị nne na nna na-edeghị ụmụ ha akwụkwọ maka ụlọ akwụkwọ, ma malite ịmaliteghachi 40,000 ndị nkụzi maka ime obodo.
O kwuru na usoro nkuzi Universal Basic Education (UBE) bụ iji mee ka ụmụaka nwetakwuo nkuzi di elu, karia nwata nwanyi ".

## Ọkwa ya ndi ọzọ
Dr Chinwe Obaji bụkwara Prọfessọ na International Education na Voorhees College nke di na USA site n'afọ 2007.

## Nrụtụaka

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Otú:Ụmụ nwanyị Naijiria gụrụ akwụkwọ
Otú:Ụmụ nwanyị Naijiria
Uche Azikiwe

thumb|Uche Azikiwe nee Ehwa
**Uche Ewah Azikiwe** MFR nwafor amuru n' onwa Febuari na afo 1947 bu nwafor Nigeria na odee nakwa onye agumakwukwo na amasi. O bu nwunye onye isi ala Naijiria bu President of Nigeria Nnamdi Azikiwe. O bu Oka mmuta na Faculty of Education na asusu bekee na Mahadum Nigeria Nsukka. Na afo 1999, E mere ya onye isi ntuziaka nke a na-akpo Central Bank Nigeria na asusu bekee.

## Mbido ndu na Agumakwukwo
A muru Azikiwe na mkpuru ubochi ano na onwa februari  na afo 1947 na nke di na Ebonyi Steeti. Aha nne na nna ya bu Sergeant Major Lawrence A na  Florence Ewah.

Azikiwe nwetara nzere digree nke ndi bekke na- akpo Bachelor of Arts  ya na ngalaba English na Mahadum Naijiria Nsukka. O mechera ga nweta nzere ndi bekee kporo Masters na curriculum studies and Sociology of Education.  Na afo 1992, O nwetara nzere Ph.D. na Sociology of Education/Gender Studies n'asusu bekee na otu mahadum ahu.

## Oru Agumakwukwo
Bido na afo 1981 ruo na 1987, Azikiwe ruru oru di ka onye nkuzi n' ulo akwukwo sekondiri nke Nsukka. O gafere na ngalaba a na-akpo Educational Foundation of Faculty of Education n'asusu bekee nke Mahadum Naijiria nke Nsukka n' afo 1987.

## Mmeko
Azikiwe so n' otutu otu di iche iche nke ndi Oka mmuta gunyere, World Council for Curriculum and Instruction (WCCI), Network for Women Studies in Nigeria (NWSN), Curriculum Organization of Nigeria (CON), National Women Studies Association (NWSA), USA and Nigeria Association of University Women (NAUW) n' asusu bekee.

## Ndu ya
O luru Nnamdi Azikiwe oge o di afo iri abuo na isii, o nwere umu abuo, Uwakwe Ukuta and Molokwu Azubuike.

## Nrutuaka

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Otú:Ụmụ nwanyị Naijiria gụrụ akwụkwọ
Otú:Ụmụ nwanyị Naijiria
Lesley Nneka Arimah

**Lesley Nneka Arimah** bu onyei Nigerian ne ede atu ma tu akwukwo, na onye nmeri nke na afo  2015 nke beke na apaoo Commonwealth  ihe onyeye oritere na akuko oor dere for Africa. ahan ya putara na nde ah huputara nwere nke for the Caine Prize. han kowalaya ka onye na ako akuko ichiche  eh deputara onye nke nwereke ebute mkekorita." and "olu ohurun nwere ike."

## Ihe gbasara
Arimah han muriya na ala ndi beke egbe o si too UK and Nigeria. orun ru orun e biputa akukwo ni ime ihe oyibo na apko  *The New Yorker* and *Granta*. na afo  2015, akukwo story "Light" ya gbutere ihe nzere na afo  2015 Commonwealth Short Story Prize for Africa. na afo 2016 na 2017,  ahan ya putara na nde han huputara nwere nke for the Caine Prize.

orun aka ya putara ni ime *Harper’s*, *Per Contra*, ma ni eme* New Yorker*,  na ihe di ichiche he deputara.

na afo September 2017,ha poro ya, ahan oma ndi dere akuko emeyi eme nke nde National Book Foundation, ha poro “Five Under 35”

## Akwukwo mbu
na afo April 2017,akukwo  nmbu odere ntakiri han mputara by Riverhead Books na Tinder Press (UK). ise okwu ya bu *What It Means When a Man Falls from the Sky*. han meputara ozoh na ala Nigeria, nde Farafina Books, na afo November 2017. na afo January 2018, ha huputara ya na nde ha ga eye onyiye maka ndi 9mobile Prize for Literature.

Akukwo ah gbadere oku na empe kpa ahun mumu nwanyi ne eweta bu nke ne butere han nsogbu dika  nsoyere mo bu eh soyere na obodo,"  their attempts at carving out a place in a country whose customs and values diverge from that of their heritage.

ihe odeputa nele malite ise okwu umu nwayi na udi iciche, mana ihe noro na nne na nwa na ihe ichiche daputara ne ime umu nwayi dum." ihe odere , The Atlantic kwuru "conveys respect for the people who claw their way through relentlessly difficult lives." NPR o puroya " nke a bu ihen obi uto nye odee ka ne ebido ebido  bu onye nke nwere oliie anya ne eduputara akukwo ne hubu."

## Ihe nke onye
O bi na mba Minnesota, nke bu na ala nde ocha United States.

## Ihe ndeputa
* *What it means when a man falls from the sky*, New York: Riverhead, 2017. ISBN9780735211025, OCLC

## Rerferences

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Niaz Ahmed

Niaz Ahmed, nke a makwaara dị ka Abeed Niaz bụ onye edemede Bangladesh, ọkà okwu ihu ọha, onye na-azụ ahịa na onye na-ede akwụkwọ ọgụgụ mmeri. Ọ bụ onye malitere ụlọ ọrụ jụọ ajụjụ.   

## Akwụkwọ
* Campus to Corporate 
* Sofol Jara Kemon Tara 
* Link Pete Linkedin 
* Communication Know Tension

## Onu ahia
* COF Inspiration Award 2017
* Young Entrepreneur Award, 2017

## References
Wendy Osefo

**Wendy Osefo** (onye nke amuru na afo 1984 ka onwa May di n ubochi  iri abuo na otu) bu nwa afo Nigerian amuru na mba Amerika. oru ya bu ikowaputa ihe gbasara ndorondoro ochichi obodo n igwe onyonyo. A gbaala ya ajuju onu ma nyekwa ya akuko nulo oru CNN, ABC, Fox News, Fox Business, BBC, HLN, Russian TV, The Washington Post, In Touch Weekly, Business Insider, One America News Network, nakwa onyonyo, wdg . oO  so na ndi na enyere ulo  The Hill aka, hill bu onyr isi 1954  Equity, nakwa osote  Professor at Johns Hopkins University.

## ihe maara
Na afọ 2017 Osefo so na otu nime umụ nwaanyi iri na abụọ  Pan Africa ndi Face to Face na ele anya . Notu afọ ahụ o nwetara  Distingushi Awọdụ sitere naka Mahadum John Hopkins.  Ọ Nwetakwara oyiyne  Awọdụ akpọrọ  Diversity Recognition. Osefo so ndi akporọ  2017 40 Under 40 class nakwukwo  Baltimore Business Journal. Baltimore Sun kporo Osefo dika otu nime umu nwaanyi iri abuo na ise ana ele anya.  O so kwa n umu nwanyi ojii n afo  2018 ndi nke oru ha putara ihe na mgbasa osi nikuku nakwa onyonyo. O obukwa  Board Member  nke Congressman Elijah Cummings Youth to Israel Program, Children’s Scholarship Fund Baltimore, and The Education Foundation of Baltimore County Schools.

## References

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Siward, Earl ǹkè Northumbria

**Siward** mà ọ̀ bụ̀ **Sigurd** (/ˈsuːwərd/ mà n'ogè dịtụ ǹso /ˈsiːwərd/; English Ochiè: Sigeweard) bụ̀ oke diurùkè ha n'àkpọ *earl* nà England elu ǹkè nnarịafọ̀ 11. Ntụrụahà ǹkè Norse Ochiè *Digri* nà nsụtụ̀warị ya nà asụ̀sụ̀ Latinị ya bụrụ *Grossus* ("hi gbaraàgba") bụ̀ ahà ndị akwụkwọ ụ̀dịnàùgbùâ tụ̀rụ̀ ya. Siward nwèrè ike ị bụkwa onye si Scandinavia, dị kà ị bụ ikwu Earl Ulf, ya à pụtazie kà dike okembà nà ọnụmara ya nà England nà m̀gbè ọ̀chịchị Cnut ("Canute ǹkè Ukwu", 1016–1035). Cnut bụ̀ onye ezè si Scandinavia ǹke melirizọ̀ England nà  afọ̀ìri 1010, 1010, nà Siward bụ otù nà ndị nneukwu Scandinavia biara England nà nkpecha mmeli ahụ̀. Siward è me bụrụ ị ga à chị nà okpúrù nà oke ebe nà England elu. Site nà afọ̀ 1033 bụrụ afọ̀ ǹkàta ikpeàzụ̀ o mè, Siward ji Northumbria ǹke àlà, ya bụrụ, ebe bụrụ Yorkshire tâ, yaà chị kà earl nà nnọ̀chi Cnut.

Ọ lụ̀rụ̀ Ælfflæd, nwanwaànyị̀ Ealdred, Earl ǹkè Bamburgh, ya e ji alụm ahụ à nọkpùlù nà ọkwà ya nà England elu. M̀gbè o mè gbuo ọnọ̀chie ǹkè Ealdred bụrụ Eadulf nà afọ̀ 1041, Siward è ji ike Northumbria ǹcha. O jìsìrì ike ya nà nkwadò ọnọ̀chie Cnut, ezè Harthacnut nà Edward, ya è nye ha ǹza ǹkè ègbèlù nà ìzù ọdụ nà ọgụ̀ mkpà. Ọ dị kà o wèe jide ḿpághárá ha kpọ̀ shire ǹke ètitì ǹkè Northampton nà Huntingdon tupù m̀gbè o fèrè afọ̀ìri 1050, 1050, nà ọ̀tụtụ ịhẹ ụta dị̀ ị zi nà ọ wụsàrà gara jide Northumbrian bàa Cumberland. Nà mbido afọ̀ìri 1050, 1050 Earl Siward tụhàrà onye nchị si Scotland bụ Mac Bethad mac Findlaích ("Macbeth"). Màkwà nà nwezùga ọnwụ nwanwoke ya Osbjorn, Siward tụdàrà Mac Bethad nà ọ̀gụ̀ nà afọ̀ 1054. Ya bụzie nà afọ̀ kara ọ̀kàrà pukuafọ̀ ǹke n'àgaala, ijìjè Scotland ahụ̀ tibàrà ahà ya nà *[[Macbeth]]* ǹke William Shakespeare. Siward nwụ̀rụ̀ nà afọ̀ 1055, yaà hatọ̀ otù mkpụrụ nwanwoke, Waltheof, onye g'ịme ị nọ̀chie oche ọ̀chịchị Northumbria. Ụkà St Olave nà York nà Heslington Hill ǹke ǹso sò nà okwu Siward.
Igbo Landing

**Igbo Landing** (**Nwutù ndi Ìgbò** ǹke ha nà è dezikwa kà *Ibo Landing, Ebo Landing,* mà ọ̀ bụ̀ *Ebos Landing)* bụ ebe ị̀ta nà okwu dị nà òkòlò Dunbar nà àgwà St. Simon, ọnụmara Glynn, Giọjia nà Njikọ̀taọ̀hà. Ọ bụ̀ ebe oke nkwụrụụ̀dọ̀ ndị Ìgbò ha gbàrà ohù kwụ̀rụ̀ nà afọ̀ 1803, ǹke okwu ya bụ̀ nà ndị Ìgbò â ha gbàrà ohù nazọ̀rọ̀ okeụgbọ ohù ǹke buru ha ga àlà Njikọ̀taọ̀hà. Akụkọ â sị̀ nà ndị â lubàrà ònwe ha nà òkòlò nà ihì ịkwụụ̀dọ̀ màkà ha sị̀ kamà ha gà èresi ha kà ohù, òtù ndị Njikọ̀taọ̀hà, ǹke nọ na a bụzịrị ndi bèkeè, nà ème ndị isi ojiì ǹke si Eluàlà, ha gà à nwụtọ nà mmiri, ha sị ha g'ị jewezi ijè nà mmụọ, jefè èhère mmiri, lọàchitazi ụlọ̀ ha. Ndi Ìgbò â nụpụ̀rụ̀ isi, jụ nà ndị butere ha g'ịgbara ha ohù nke ha gị bụ̀ ọnụ rụ ọrụ nà àbọ. Ịhẹ òmùme â bàrà urù kà akụkọ pụzịrị kà mmara àtụ̀ ọma ǹke ndị ndị Eluàlà-Àlàn'àba jị̀kwà à kọta akụkọ ifo mà ị de ị̀tà ndere ǹke dị ha mkpà.

## Ị̀ta
Nà ọnwaìse afọ̀ 1803, ndị nkère ǹkè nchị Njikọ̀taọ̀hà gbàzìrì ego tụdàrà ndi Eluàlà ǹkè ha nànwụ̀rụ̀, juru ụgbọ ohù, ǹkè ndị sala okenlapụ̀, nà Savannah nà ihì ị mare ha nà ahia ohù ǹkè ama ǹso. Soro nà ndịǹfega ụgbọ ahụ̀ bụ̀ ọ̀tụtụ ndị ìgbò h'e jìdèrè, ǹkè mbà sị ịhe bụrụ Naijiria taà. Ndị n'e so àbọ nà ndị n'a gbaraohù mà ndị Ìgbò kà ndị njideònwesi ike na ndị jụpụ̀rụ̀ mgbaraohù njionye na ike. Ndị Ìgbò â zuru 75 bụ̀ ndị ọ̀gwarame ǹke John Couper nà Thomas Spalding kwụ̀rụ̀ $100 nà isi ha otù otù ịzụ ha màkà ị rụ nà mmara aka ike nà àbọ ha dị na àgwà St. Simon.
Afrịka

thumb|Afrịka
 
 

**Āfrī** (otu Āfer) bụ aha Latin maka ndị bi n'Africa, na-ezo aka n'echiche ya sara mbara na ala niile dị n'ebe ndịda Mediterenian (Libya oge ochie). Ndị na-asụ Latin na mbụ jiri āfer dị ka adjective, nke pụtara "nke Africa". Dị ka aha, ọ na-egosi nwa amaala nke Āfrica; ya bụ, onye Afrịka.

## Okwu mmalite
Ebumnuche nke okwu ahụ ka bụ ihe a na-ejighị n'aka. Ọ nwere ike isite na okwu Punic maka ụmụ amaala nke mpaghara gbara Carthage gburugburu. [citation needed] (Lee Terence maka mkparịta ụka.) A na-ejikọkarị aha ahụ na Phoenician *ʿafar* "ájá" (nke a na-ahụkwa n'asụsụ Semitic ndị ọzọ), mana echiche nke 1981 kwuru na ọ sitere na Berber ** (ọtụtụ *ifran*) "ọgba", na-ezo aka na ndị bi n'ọgba. (Lee Tataouine.) Enwere ike ịchọta otu okwu ahụ n'aha Banu Ifran sitere na Algeria na Tripolitania, agbụrụ Berber sitere na Yafran (nke a makwaara dị ka *Ifrane*) n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ Libya. Onye na-akọ akụkọ  mere eme oge ochie Flavius Josephus kwusiri ike na ụmụ nwa nwa Abraham bụ Epher wakporo mpaghara ahụ ma nye ya aha nke ha.

## Afrịka
Aha agbụrụ a nyere isi iyi nke okwu ''Africa''. Ndị Rom zoro aka na mpaghara ahụ dị ka Africa terra (*ala* nke Afri), dabere na ogwe *Afr-* na adjective suffix *-ic*, na-enye Africus, Africa, *Africum* na otu onye nke ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị Latin atọ. [citation needed] Mgbe e meriri Carthage na Agha Punic nke Atọ, Rome guzobere mpaghara *Africa* Proconsularis. Afer ghọrọ aha maka ndị si n'ógbè a.

Agbụrụ ndị Germany nke ndị Vandals meriri Roman Diocese nke Africa na narị afọ nke ise; alaeze ukwu ahụ meriri ya ọzọ dị ka Praetorian prefecture nke Africa na AD 534. Aha Latin *Africa* batara n'asụsụ Arabic mgbe mmeri ndị Alakụba gasịrị dị ka *Ifriqiya*.

Aha ahụ dị taa dị ka Ifira na Ifri-n-Dellal na Greater Kabylie (Algeria). A na-akpọ agbụrụ Berber Banu Ifran na Middle Ages, Ifurace bụ aha ndị Tripolitan na narị afọ nke isii.

Herodotus dere na ndị Garamantes, ndị North Africa, bi n'ọgba. Ndị Gris kpọrọ ndị Afrịka bi n'ọgba *Troglodytae*.

## Hụkwa

* Zenata

## Ihe odide


## Njikọ mpụga

* Africism, bc.edu
William Shakespeare

thumb|Cobbe portrait of Shakespeare
William Shakespeare (/ˈʃeɪkspɪər/ SHAYK-speer; Ọnwaànọ 26 1564 (ngọzi n'ụkà) – 23 Ọnwaànọ 23 1616) bụ̀rụ̀ onye uriụ̀ma England, òdeejije nà onye òmekà, ha e wèrèchàrà kà onyeòdìde kachasị mma nà asụ̀sụ̀ English, nà onye ǹdú n'ụ̀wà màkà òdeụkà. Ha nà à kpọkwa ya onye òdeuri mbà ndị England, màkwà kà "Bard of Avon" (Òbeèbe ǹkè Avon). Ọrụ ǹke ya dị, ya nà mmekọ̀rịtandị, zùrù ejije rutara 39, sonnet 154, uriụ̀ma akụkọ ogologo, nà amà ụkwụ ndị ọ̀zọ, nke akaòkìkè ha ha n'èkpe. H'e detụ̀waria ejije ya nà asụ̀sụ̀ ukwu dị ndụ̀, nà ha nà è gwukwe ya kara  òdeejije ǹke ọ̀zọ ọbụ̄lā.

Shakespeare sì Stratford-upon-Avon, Warwickshire ebe ha mụ̀rụ̀ ya, zụrụ ya. M̀gbè ọ dị̀ afọ̀ 18, ọ lụ̀rụ̀ Anne Hathaway, ǹkè ya nà ya mụ̀rụ̀ ụmụ̀ àtọ bụrụ Susanna, nà ụmụ̀ èjìma Hamnet nà Judith. Nà otù ogè fabàrà afọ̀ 1585 nà 1592, o bìdòrò ị ba àba nà ọrụaka ya nà London ǹkè ọ bụ̀rụ̀ onye òmekà, onye òdìde, nà ònwe òkè uchuchu ahia egwu ǹkè ahà ya bụ̀ Lord Chamberlain's Men, ǹkè ha mà m̀gbè ahụ̀ kà King's Men (ndị ezè). M̀gbè ọ dị̀ 49 (nà afọ̀ dị kà 1613), o mèrè kà ọ lakpùrù ga Stratford, ebe ọ nwụ̀rụ̀ m̀gbè afọ̀ àtọ gàrà. Ndetù dị ntị̀ị bụ̀ sọọ̀ ịhẹ sara ǹke katara màkà òbìbì imen̄zo ndụ ya; okwu â à tụla ị me kà ha kàtà ma ịroghaèrò màkà ịhẹ ndụ̀ ya dị kà òtù o yìrì, ùdì nrama ọyị̀ ya, òkwùkwè chi ya, nà mà ọrụ aka ha sị o mèrè bụ̀ ọrụ nà ezi, màkwà ọ bụ ndị ọ̀zọ dere ha. Ǹròrò ndị â bụ ịhẹ ha nà à ta ha ụta màkà akaụda ịghọtama nà ndị ǹkịtị̀ nwẹ ndetù sara dịkwa ntị̀ị.
Wikipidia:Ụdàkọ

Ịhẹ â bụ̀ ụzọ̀ gara usòrò ụdàkọ dị nà ùdùn'isi. Site n'ebe â ị g'ị nwer'ike ị họ̀rọ ịhẹ ụmekàta masịrị gị si nà ị họ̀ọ ụdàkọ gị à zafụ̀wa ha tùo ịhẹ ị chọ̀ si nà ị tuwe nà ụdàkọòkpurù. Edemede nwèr'ike ị dị nà ụdàkọ dị nwaraichè nà otù m̀gbè, ya à bụzie nà ụzọ̀ ị nwèr'ike ị ji à chọfụ̀ta ịhẹ chọ̀rọ̀ dị ich'ichè. Ọ bụ nà ị nà è tu ǹkè otù mkpụrụ edemede mà ọ̀ bụ̀ ụdàkọ, ị nwèr'ike ị jiri ịhẹ ntutu ị tuwe.
Okeụgbọagha Russia, Pobeda

***Pobeda*** (asụ̀sụ̀ Russia: Победа, pụrụ kà 'Mmeri') bụ̀ otù nà àtọ ǹke ikpeàzụ bụrụ okeụgbọagha ùdì-Peresvet b'ụzọ̀-dreadnought ǹkè ha rụ̀rụ̀ màkà òtùaghammiri nchịezèdi Russia nà m̀bìbì nnarịafọ̀ ìrin'ìtoolu. H'e dòrò ụgbọ ahụ̀ nà ibeụ̀sụ̀agha àbàdị Èke m̀gbè ha rụfụ̀tàrà ya, nà ọ bìtọ̀rọ̀ nà otu Arthur si nà afọ̀ 1903. M̀gbè agha Russia nà Japan ǹkè 1904–1905, ọ mètàrà je agha â, nà ọ̀gụ̀ otu Arthur nà Ehèrè Ògùrù. M̀gbe o mèrè zọpụ̀ tà nà oke mgbaji si ọ̀gụ̀ ndị â, ha ji ọkụegbè lukpù Pobeda nà mbaraọ̀gụ̀ otu Arthur, ya ème ndị Japan à zọpụ̀tà ya tinye ya nà umere òkpurù ahà ***Suwo*** (周防).

Ndị Japan mazị ya okpì, tikwazị ya ọsụ, ya ème òtùaghammiri nchịezèdi Japan (IJN) è doròwaria Suwo kà ụgbọ nchedo ìkperemmiri nà afọ̀ 1908 ya à gbara kà ụgbọ nzụzụ nà ọ̀tụ́tụ́ ógè. Ọ bụ̀rụ̀ ụgbọisi ibeụ̀sụ̀agha Japan ǹke gárá ọ̀gụ̀ ǹkè Tsingtao nà mbido Agha Ụ̀wà I, ya à gazie òtù ahụ̀ rùo m̀gbè ọ pụ̀rụ̀ kà ụgbọ nzụzụ egbè nà afọ̀ 1917. Ụgbọ â bìrì ị ji okpì nà afọ̀ 1922 kà ya nà ndiri edemkpezu òtùaghammiri Washington kwere, nà ọ dị kà h'e tikàrà ya n'ibè ogè ahụ̀.
Richard Feynman

**Richard Phillips Feynman** (/ˈfaɪnmən/; 11 Ọnwaìse 1918 – 15 Ọnwaàbụọ 1988) bụ̀rụ̀ onye Amẹrika ǹkè ọ̀mụ̀ntụdị ǹrùrò kà ha mà màkà ọrụ ya nà ụzọ mbaramkpà ǹkè mpịamara ǹkè òrèjè ụ̀hàmà, ịhẹ ǹrùò ndụọkụntụmụ̀nyo ụ̀hàmà, nà ọ̀mụ̀ntụdị ǹkè okeǹrùrù ǹkè okenjuchaoyi èrù umeanyaanwụ, nàkwà nà ọ̀mụ̀ntụdị nkịrịnkịrị ǹkè o tụ̀nyèrè uchè màkà àtụ̀ nkịrịtụ. Màkà ọrụ ya nà mmepụ̀ta ǹkè ndụọkụntụmụ̀nyo ụ̀hàmà, Feynman, nà Julian Schwinger mà Shin'ichirō Tomonaga, gonwètàrà ngo Nobel nà ọ̀mụ̀ntụdị nà afọ̀ 1965.

Feynman mepụ̀tàrà ọrụzù òsìse nnọ̀chie ịhẹ ọ̀tụtụ madụ̀ nà è ji màkà mmepụ̀ta agụ̀mà katara àgwà akụmmìmì nkịrịnkịrị, ǹke mechara  nweta ahà bụrụ akàmì Feynman. N'ogè â nà ndụ̀, Feynman à bụzie otù diamụ̀mà ọ̀kàka ha mà n'ụ̀wà. Nà njutụ̀ama ǹkè afọ̀ 1999 ǹkè 130 ndi odudu bụrụ diọ̀mụ̀ntụdị nà ụ̀wà gbùrù gburù si nà aka ịhẹ ndeda British Physics World, ha dòrò ya n'isi kà otù onye nà madụ̀ ìri kara ị me ọrụ diọ̀mụ̀ntụdị nà ogè níle.

O nyèrè aka nà nrụpụ̀ta nkpọ akụm n'ogè agha ụ̀wà II nà ahà ya è wuzi nà afọ̀ìri 1980, 1980 kà onye òtù ndị ìzùnrụpụ̀ta Rogers, ndị ìzùọkwa ǹke nyòchàrà m̀bèrède ọ̀kwọga m̀bara ''Challenger''. Soro ọrụ ya nà ime ọ̀mụ̀ntụdị ǹrùrò, ha tụrụ Feynman aka kà onye nwaraụzọ̀ nà ọ̀gbọ ǹkè ọ̀màzù ụ̀hàmà nà idubàtà ịhẹ uchepụ̀ta bụrụ ọ̀kàkị̀rị̀. O jìrì ọkammụ̀ta ǹkè Richard C. Tolman nà ọ̀mụmụ ọ̀mụ̀ntụdị ǹrùrò nà ùzùmụ̀tà California ǹkè ǹkàpụ̀tà.

Ọ tụ̀rụ̀ Feynman nà àhụ ị gbasàa ọmata ọ̀mụ̀ntụdị si nà mgbasàa akwụkwọ mà ǹzùkụ̀zi ǹke soro nkọrọ okwu nà 1959 gbasara ọ̀kàkị̀rị̀ elunààlà a kpọ̀rọ̀ *[[There's Plenty of Room at the Bottom]]* nà ìkpoàtọ mbìpụ̀ta of his ǹzùkụ̀zi òkpurùmmụ̀chata, *[[The Feynman Lectures on Physics]]*. Feynman a bụkwa onya ha  mà màkà akwụkwọ edeònwentitụndụ̀ *[[Surely You're Joking, Mr. Feynman!]]* nà *[[What Do You Care What Other People Think?]]* nà akwụkwọ h'e dèrè màkà ya dị kà *[[Tuva or Bust!]]* si aka Ralph Leighton nà ** si aka James Gleick.

Òtù:Ọ̀mụ̀ntụdị
Ngwèrèegwùezeichè

***Ngwèrèegwùezeichè*** (*Heterodontosaurus*) bụ̀ anụ òtù òkèagbụ̀rụ ǹkè ngwèrèegwù àdịngwèrèegwùezeichè ǹke biri nà ogèjura gboo, bụrụ ogè garaàga ruru afọ̀ 200–190 ndè. Òkèùdì naanị kà ha mà, ***ngwèrèegwùezeichè tucki***, bụ̀ ǹke ha tụ̀rụ̀ ahà nà afọ̀ 1962 màkà nkonkoisi ya ha hụpụ̀tàrà nà Eluàlà Nledà. Ahà òkèagbụ̀rụ â pụ̀tàrà "ngwèrè eze ichè", nà nkwutere n'a pụichè, ndoroeze dị ezeichè, ezeichè; ahà òkèùdìndụ̀ tòrò G. C. Tuck, onye kwadoro ndị nhụpụ̀ta. Ǹnyot'ùdì fọ̀rọ̀ ǹke ha chọpụ̀tàrà kem̀gbè, mà mkpịsịàhụ fọtụrụ ọ gàrị zu èzu, ǹke ha chọpụ̀tàrà nà afọ̀ 1966.

Mà ọ bụrụ nà ngwèrèegwù â gbàrà mkpụmkpụ, Ngwèrèegwùezeichè bụ̀rụ̀ otù anụ kara ịgb'agba nà àhụ nà ikwu òkèùdì ya, ya bụrụ o rùrù ihe wabàrà 1.18 m (3.9 ft) nà ịhẹ nwer'ike ị dị kà 1.75 m (5.7 ft) nà imi ogo ya, nà o sìrìesì ruru ịhẹ wabàrà 2 nà  kg 10 (lb 4.4 nà 22.0). Àhụ ya dị̀ mkpụmkpụ ọdụ̀ ya dị ogologo. ogwèụkwụihu ya mkpịsị ìse gbàrà ogologo simara ya ike, ya pụrụ nà okwu ọ̀zọ nà ogwèụkwụàzụ ya gbàrà ogologo, dị ǹgàǹgà, nwerere mkpịsịụkwụ ànọ. Nkonkoisi tisàrà ogologo, dị warawara, kwụrụ kà nkọkwụàtọ m̀gbè ịnyotu ya si akụ̀kụ̀ ya. Nà ihu àlààgbà ya majùrù ọ̀tụ̀tụ̀ dị kà m̀pì. O nwèrèrè eze ùdì àtọ; nà elu àgbà ya dị̀ eze ntàkịrị dị kà eze ihu ya dị̀kọ̀tà ya nà òpìimi dị kà eze akpùrùgada. Òhèrè wàrà ọdụ ya nà "eze ǹtì" dị kà ọkị̀rị̀kà.

Ngwèrèegwùezeichè bụ̀ ònyereahà nà ahà n'e wu nà ikwu òkèagbụ̀rụ ịhẹàdịngwèrèegwùezeichè. Ikwu â kà h'e wèrè kà ǹke àgbaragboo mà òtù ọ̀nọ̀dụ̀ nà ime usòrò ǹke ngwèrèegwù ukwùnnụ̀nụ̀. E wezùga ọdụ ukwu ya, ngwèrèegwùezeichè bụ̀ ịhẹ h'e chèrè ọ bụ̀ anụ òriahịhịa, mà nà ọ bụrụ ịhẹ ọbụ̀là ọ gà a bụbụ anụ òriịhẹǹcha. Ewezuga nà m̀bụ h'e chèrè sị̀ o nwèrè ike ujeje ụkwụànọ, h'e chà ùgbù â nà à jèrèrè ijè òjenàụkwụàbụọ. Ịkwabàchì eze dị̀ gharaghara nà ò sojèkwàzị̀ nà ihu, ǹkè adịghị̀ kà ikwu ya. Òkèagbụ̀rụ àdịngwèrèegwùezeichè ǹke dị kà ànọ dịrịrị m'ọ bụrụ ịhẹ ọbụlà bụ̀ ịhẹ ha mà kà *ngwèrèegwùezeichè* siri mkpụrụkọta nnyomụàlà.
Banksia aculeata

***Banksia aculeata***, ǹkè ha nà à maàma kà ***banksia ndụdụ***, bụ̀ òkèùdì ahịhịa ikwu Proteaceae nke bụ ǹpụnàlà nà M̀kpoụgwụ Sterling nà ọ̀dị̀dànledàanyaanwụ ǹkè Àlàọdụ̀ Ọ̀dị̀dàanyaanwụ. Ọ bụ̀ ahịhịa ruru m 2 (ft 7) nà ogo, o nwèrè akwụkwụ dị mkpakọta nà akwụkwọ n'à dụ à dụ nwere akụ̀kụ̀ na à kachà. Ịhẹ ogwù akwụkwọ ọ̀yọ̀rọ̀ (ịheẹ koroèkò) ya dị ichè chara ùgòọcha, ǹkè ha mà kà  isiofuru, nà à dị ị zòro nà ime akwụkọ ya nà ọ nà a pụ̀ta nà ùdùanwụ gboo. Mà ọ bụrụ nà diagụ James Drummond chìkọ̀tàrà ya nà afọ̀ìri 1840, 1840, à katàghị̀ Banksia aculeata kà ìzùkwe tupù afọ̀ 1981, sitere nà aka Alex George nà ndemìeòkè ǹkè the òkèagbụ̀rụ ya.

Ya bụrụ ahịhịa â ụ̀kaghị̀, *Banksia aculeata* nà à dị nà m̀kpumèaja nà mkpogo. Dị ǹpụnàlà nà ùbibi gbaraọkụ m̀gbè ọkụọhịa kwaèhì, ọ nà à nwụ nà ime ọkụ, y'e si agbụ̀rụ̀ fùziwaria ọ̀zọ. Nà ị me hàralèe ya nà banksia Àlàọdụ̀ Ọ̀dị̀dàanyaanwụ ndị ọzọ, ọ dị kà o sugbòròtụ̀ èfù *Phytophthora cinnamomi* dị nà mmiri do nà ụ̀pà.
Ọgụ̀ ǹkè Albuera

**Ọgụ̀ ǹkè Albuera** (16 ọnwaìse 1811) bụ̀rụ̀ ọgụ̀ mere m̀gbè agha ọ̀kàrààgwà. Ụ̀sụ̀agha gwakọtara ndị Britain nà Spain mà ndị Portugual lụsụ̀rụ̀ ndị òtù France ǹke Armée du Midi (òtùagha ǹke nledà) nà ogbè ntàkịrị ǹkè ndị Spain ha kpọ̀ Albuera, ebe rutụrụ km 20 (mi 12) si nà nledà ebe ọgwaìga ebe ndị nlụ̀sụduru dị nà Badajoz ime Spain.

Site nà ọnwaìri 1810 ụ̀sụ̀agha diọ̀gbọagha Masséna ǹke Portugal lụsụ̀rụ̀ ọgụ̀ ǹke biri ha nà ụsụkọtaraagha Wellington, nọ nà m̀gbòdò nà àzụ ahịrị ǹkè Torres Vedras. N'è me nà ndiri Napoleon, nà afọ̀ 1811 gboo Marshal Soult èduru òtù nnwasàa ǹkè France si Andalusia gbabà Extremadura nà ihì ị dufù ike ndị nlụ̀kọ si ahịrị kò o me fèwe ahụhụ Masséna. Ǹzù Napoleon à kaala nà nzọrọ Soult a bian'ogè ǹlaàzụ; nọrọ nà agụọ nà ike ngụrụ, ụ̀sụ̀agha Masséna èmeelarị̀ ị kwelaàzụ ị lọhuo Spain. Soult mètàrà ị jìde ọgwaìga nà Badajoz ǹke dị mkpà nà nhàzi agha nà ìkpere wabàrà n'ètitì Spain nà Portugal si nà aka ndị Spain, mànà ọ hị̀rị̀ ya ị laàchita Andalusia nà ogè soro mmedà Marshal Victor nà ọnwaàtọ nà ọgụ̀ ǹkè Barrosa. Màkwà, Soult hàrà Badajoz nà m̀gbòdò ike. Nà ọnwaànọ, si nà ịhe soro ọ̀rị̀rị̀ ǹke bụ nà Masséna à kwelaàchicha àzụ si nà Portugal, Wellington e zìri ike àdị̀ịlụ Portugal-England ǹke Sir William Beresford n'èdiri kà ha ga nàkwawaria ama n'ìkpere ahụ̀. Ndị nlụ̀kọ chụgbàrà okeòkè ndị ijèagha France si nà mpaghara ebe ahụ̀ ha è mezi bido mgbasụ̀ọgụ̀ ǹkè Badajoz.

Soult è me ngwaǹgwà ị chìkọta ụ̀sụ̀ ọhụrụ si nà ike ụ̀sụ̀ ndị France nà Andalusia nà, o sò ndị ụkwụụ̀sụ̀ na à laàzụ n'ihu Beresford, ọ gbazọ̀rọ̀ ị zọ̀ ọgụ̀ nà mgbasụọgụ̀. Ji ǹzù ǹkè ndịùsuagha na à bia—ụ̀sụ̀ Spain nọ nà ndiri Gen. Joaquín Blake—o zùrù ị tụwaria ǹkụ̀agha Beresford nà ị wabà ụsụ ya nà ètitì ha. Mànà, Soult è me ọ̀zọ ị zùru nè ị mewe ịhẹ si nà ìzù ǹke kàala; nà ǹke Marshal amaghị̀, ndị Spain è meelarị̀ ị yịkọta ha nà àdị̀ịlụ England-Portugal, nà ụkwụụ̀sụ̀ ya ǹke zuru madụ̀ 24,000 nọ̀zì na è le ị lụgara ụ̀sụ̀ ndị nlụ̀kọ zuru ụkwụụ̀sụ̀ 35,000.

Ụ̀sụ̀ nlụsụ è tie nà ogbè Albuera. Ndị nlụsụ mà àbụọ dàgbùrù ị nwe ndị ǹlàa nà oke aghara soro nị nà ndị France e mecha kwelaàzụ nà 18 ọnwaìse. Ụ̀sụ̀ Beresford a kàgbuole nà è jighị̀ ike ị chụrụ, mànà ha è meze gbaziri òmùme nà Badajoz. Mà ọ bụ̀ nà Soult dàrà ị chara ama ahụ̀, mànà ọgụ̀ enweghị ịhe haziri hìe agha ọ nọ̀ n'ime. Otù mkpụrụ ọnwa gafèrè, nà ọnwaìsiì 1811, o jìrì ndị nlụ̀kọ ị hatọ mgbasụọgụ̀ si nà ụzọ̀ ndị ụ̀sụ̀ France nà Portugal mà Andalusia ǹke biakọtaria.
Ị̀ta ǹke mmụ̀zù Texas A&M

**Ị̀ta ǹke mmụ̀zù Texas A&M** (*Texas A&M University*), oke  mmụ̀ta ǹke ìzìzì ọ́hà nà Texas, bìdòrò nà 1871 m̀gbè onye  mụ̀mìe mmụ̀taubì nà òrèrjè ǹkè Texas bidotọ̀rọ̀ kà mụ̀mìe m̀be-àlàọ̀chịchị si nà ìzùǹdeìwu Texas. okuzi bìdòrò nà 4 ọnwaìri afọ̀ 1876. Mà ọ bụkwa nà Texas A&M dị nà m̀bụ ị hàziri ị dị nà òkpurù ụmatọ Texas kà ànaka mmụ̀zu Texas ǹke ha bidòbèghị̀, ụme ǹkè ìzùǹdeìwu Texas è meghị̀ ị nye mmụ̀zù â ọdà nà ele isi Texas A&M. Nà afọ̀ 1875, ìzùǹdeìwu â wahàtọ̀rọ̀ ọ̀dìdo A&M nà mmụ̀zù Texas, ọdà ǹkè kara ị dị naanị nà akwụkwọ. mụ̀mìe mmụ̀taubì nà òrèrjè èbido nà ụ̀ma nà 2 ọnwaàsaà afọ̀ 1862.

Nà ogbè ukwu nà afọ̀ nnarị ǹkè m̀bụ ya, mbàdènye nà Texas A&M gbòchìrì ị kwere naanị ụmụ̀nwoke ndị ọcha ǹke kwere ị nyere aka nà nwanziri ǹke àdịlụ ị nweta nzụnzụ agha. Nà ogè â, ọnụọgụ̀gụ̀ bìrìntàkịrị ǹke ndị ụmụ̀nwaànị̀ bụ̀ òle ndị h'e kwèrè ị gata okuzi mà h'è kweghị ha ị gote ngomụ̀chata. Nà ogè agha ụ̀wà I, 49% ǹkè ọ̀mụ̀chata A&M dị̀ nà ọrụ òtùagha, nà nà afọ̀ 1918, okuzi ǹke ǹtọrọ a kwabàla nà ime ǹhù òtùagha ị lụsuagha nà France. Ǹà agha ụ̀wà II, Texas A&M mepụ̀tàrà ịhẹ karịrị 20,000 nà ndị ụ̀sụ̀ agha, nke kwere ndị isi agha kara mmụ̀kọta njikọ̀taọ̀hà nà mmụ̀kọta òtùaghammiri njikọ̀taọ̀hà ha àbụọ.

Nà nkịrị ogè soro agha ụ̀wà II, ìzùǹdeìwu Texas àkatawaria Texas A&M kà mmụ̀zù nà ụlọ̀akwụkwọ ntọ ǹkè mmemme mmụ̀zù Texas A&M, ǹke mere ya nà ụ̀ma kà ọnọ̀dị ya dị mmara kà ịhẹ dị ichè ya nà mmụ̀zù Texas. Nà afọ̀ìri ndị 1960, ìzùǹdeìwu ọ̀hàchị a gọwaria ụlọ̀akwụkwọ â kà ọ bụrụ mmụ̀zù Texas A&M (Texas A&M University), nà "A&M" ahụ̀ à dịzie màkà naanị uchemàrà. Nà òkpurù ọ̀chịchị onye isi James Earl Rudder, ụlọ̀akwụkọ èkwebà èbò niile mà ndị isiojie nà mmụ̀kọta. Ịbaòtù nà nwanziri ǹke àdịlụ à dizie nà ịhẹ ǹhọ̀rọuchè.

Nà ọkàrà afọ̀nnarị 20 ǹkè àbụọ, mmụ̀zù â bụ̀ ịhẹ ha hụ̀rụ̀ màkà nnyocha ya nà mmụ̀zù òkèm̀be-sea nà mmụ̀zù òkèm̀be-m̀bara. Ụlọ̀akwụkwọ è nwèle ahà ya nà òtìtokwa nà afọ̀ 1997 nà ǹtọ ǹkè ọbaakwụkwọ m̀meokeishi ǹkè George Bush nà ekìkì ọ̀dị̀dàanyanwụ ǹkè ọ̀gbọmụ̀.