open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Akụkọ ifo Kisra

**Akụkọ ifo Kisra** bụ akụkọ banyere ịkwaga nke ọtụtụ ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na agbụrụ dị na Naijiria, Benin, na Cameroon nke oge a, ọkachasị alaeze Borgu na ndị bi na ndagwurugwu Osimiri Benue.  Akụkọ banyere mbata na-egosi mbịarute nke nnukwu ndị agha n'ihe bụ Northern Nigeria ugbu a n'ihe dị ka narị afọ 7AD. Alaeze Borgu kwuru na ọ bụ onye ndú nke mbata a sitere na ya na ọtụtụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ndị ọzọ nabatara mbido ahụ site na emume na eyimeyi uwe. E nwere ọtụtụ nsụgharị dị iche iche nke akụkọ ifo ahụ na Kisra, mgbe ụfọdụ a na-egosi ya dịka *onye* na'asọmpi okpukpe na nke agha na Muhammad na nso Mecca n'oge a tọrọ ntọala Islam na mgbe ndị ọzọ dịka ndị agha fọdụrụnụ nke eze Peasia meriri n'Ijipt. Akụkọ ahụ bụ ihe akaebe dị mkpa n'ọtụtụ echiche akụkọ ihe mere eme nke Hamitic nke na-ekwu na mmepe ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke ọha mmadụ na mpaghara Sahara Africa bụ nsonaazụ nke mmekọrịta ya na ọha na eze sitere na Middle East (ya bụ Egypt, Rome, na Alaeze Ukwu Byzantium). Ma akụkọ ifo ahụ nwere ihe ndabere akụkọ ihe mere eme ka ndị ọkà mmụta nke oge a jụọla ajụjụ.

## Akụkọ ifo Kisra
thumb|450x450px|Alaeze Borgu
Ọtụtụ ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na agbụrụ dị iche iche na-ekerịta akụkọ ahụ n'ebe ugwu Naịjirịa ugbu a ma nye njikọ dị mkpa n'etiti obodo ndị a. Ọ bụ ezie na nsụgharị dị iche iche na-ekerịta ihe ngosi yiri nke nnukwu ngafe n'ime mpaghara dị n'akụkụ osimiri Niger na gburugburu narị afọ nke asaa, abụọ nʼime nsụgharị ndị a ma ama nke akụkọ ahụ gosipụtara Kisra dị ka onye na-ama Muhammed aka n'ihu na ala Arab ma ọ bụ dị Ka onye ọchịchị Persian nke meriri n "agha" Ijipt. [1] Otú ọ dị, na ụfọdụ nsụgharị Krisra abụghị onye ọ bụla kama ọ bụ aha zuru oke maka onye ndú nke ngagharị ahụ ka ọ na_agafe Afrịka. [2] Nsụgharị ahụ dịkwa iche na nsụgharị ndị ọzọ nke akụkọ ahụ, gụnyere ma ọ bụ Kisra ma ọ bụghị chọpụtara nke ọ bụla n'ime agbụrụ eze, nakwa kpọmkwem gbasara ọnwụ ya maọbụ mmila ike anwansi ya.

## Edemsibịa
Owuo

**Owuo** bụ abosom nke Ọnwụ na akụkọ ifo Asante na Akan nke West Ghana na Ewe, ọkachasị agbụrụ Krachi nke East Ghana da Togo. A na-egosipụta ya na akara Adinkra nke obube. A na-ekwu na Odomankoma kere ya (a pụkwara ide ya O domankama) ka o wee gbuo ụmụ mmadụ (ọ bụ ezie na, ọkachasị maka ndị Asante na ndị Akan, àgwà a na-apụta n'ọdịnihu n'oge esemokwu ya na Ta Kora,  na -ekwusike na e kèrè ya tupu mmadụ nakwa eleghị anya chi ndị ọzọ, dika Odomankoma n'onwe ya  Ọ na-egosi nkwụsị nke usoro okike n'ụwa, nrụtụaka nke na o gburu Odomankoma, Onye Okike Ukwu

## Aha
A makwaara Owuo dị ka **Odomakama Owu**', ma ọ bụ Onye Mmebi (ma ọbụ Ọnwụ nke Okike), n'ihi ọdịdị mbibi ya nke igbu ndụ nakwa eziokwu ahụ bụ na ọ gburu O Domankoma, na-eme ka Odomankoma bilie n'ọnwụ  ma bie ndụ site na Nyankapon:

## Akụkọ ifo

### Okike nke Owuo, etu Owuo si gbuo Odomankoma nakwa otú Ananse si bụrụ onye okike nakwa Abosom nke Amamihe.
N'akụkọ a, Odomankoma mepụtara Owuo. Mgbe e kwesịrị Owuo, o meriri Odomankoma n'ọgụ ma gbuo ya. Odomankoma hapụrụ ihe omume ya niile n'aka ndị ndụmọdụ ya, Nyankapon na Nyame. Mgbe ahụ, ọ kpọlitere onwe ya n'ọnwụ wee jiri ike ya, gaa n"ihu site na Nyankapon, na-aghọ onye Odomankoma na onye nnọchi anya ya. Odomankoma ghọgburu Owuo ka ọ ṅụọ nsí nke Owuo na mgbalị igbu ya, ọ bụ ezie na ọ rụghị ọrụ.

Ka oge na-aga, Ananse, nwa ya nwoke ketara ọtụtụ n'ime àgwà okike nke Odomankoma. Site n'ebe a, Ananse ga-aghọ onye okike, na-enweta aha Anansi Kokuroko (The Great Spider / Designer) tinyere Odomankoma, ya, O Domankomo na Nyankapon wee mechaa ihe nketa O domankome, mepụta ọtụtụ n'ihe O dominankom na ọ bụghị eluigwe nʼihi na e kere ya. Mgbe ahụ ha mechara mepụta ihe a kpọrọ mmadụ na Ananse / Odomankoma na-emepụta ha na Nyankapon / Oromankome n'ime ha. Ananse, nwa Odomankoma (ma ọ bụ ma ọ dịkarịa ala sunsum ya), kụziiri ụmụ mmadụ ihe niile ọ maara, na-enye ya utu aha, Abosom nke Amamihe

Edemsibịa
Kimanaueze

Kimanaueze, mgbe ụfọdụ a na-akpọ ya Na **Kumanauezi** ma ọ bụ **Na kimanauze Kia-Tumbī Ndala**, bụ dike ọdịbendị na akụkọ ifo Ambundu maọbụ Mbundu nke ndị ya bi na Angola ugbu a. E nwere ike iji aha Kueimanaze na-arụtụaka dịka dike lụrụ nwa nwanyị nke Anyanwụ na Ọnwa, maọbụ kwa nna nke dike ahụ. Kimanaueze nke obere bụ nna onye dike ọdịbendị Ambundu ọzọ, Sudika-mbambi, na nwanne ya nwoke, Kabundungdulu.

## Ngosịpụta
A naghị egosi Kueimanaze nke okenye n'ụzọ pụtara ìhè na akụkọ ọdịnala Ambundu. Otú ọ dị, a maara na ọ bụ anụ ọhịa nwere ọtụtụ isi, Makishi, gburu ya mgbe Kimanaueze nke obere na-apụ maka azụmahịa.Ka oge na-aga, Sudika-mbambi ga-egbu Makishi iji bọọ ụbọ nna nna ya.

A na-egosi Kimanaueze nke obere dịka onye nwere oké ọchịchọ, nke a na-ekwu na ọ bụ n'ihi omume ya mgbe ọ chọrọ ịlụ ada anyanwụ na ọnwa.

## Edemsibịa
Kibuka (akụkọ ifo)

Kibuka, nke a makwaara dịka **Kibuuka،** bụ onye otu *balubaale* maọbụ pantheon nke chi n'okpukpe nke ndị Baganda, ndị bi na Uganda nke oge a. A na-eche na ọ bụ chi agha.

## Ngosịpụta
Kibuka na-enyekarị ndị eze Baganda ndụmọdụ n'oge agha, ọrịa, nakwa ọdachi ndị ọzọ dịka ọnwụ Dịka ụfọdụ akwụkwọ si kwuo, Kibuka, dịka nwanne ya nwoke nke okenye Mukasa, bụ onye na-anwụ anwụ ma ọ rịgooro n'ọkwa chi.

## Ezinụlọ
Kibuka bụ nwanne nwoke obere nke Mukasa, chi nke ọganihu, ọmụmụ, na owuwe ihe ubi. Ha abụọ bụ ụmụ Wanema, na ụmụ ụmụ Musisii, onye e gosipụtara dịka onye na-egosipụta ala ọma jijiji ahụ.

## Akụkọ ifo

### Ọnwụ nke Kibuka
Dịka otu akụkọ ifo si kwuo, nna ya, Wanema, zigara Kibuka, iji nyere otu n'ime ndị eze Baganda, Nakibinge, aka, onye nọ n'etiti agha ya na ndị Bunyoro. Kibuka nyere aka chepụta atụmatụ iji merie ha, ọrụ ya bụ ịwakpo ndị agha Bunyoro site na igwe ojii. Mmeri dị nso maka ndị agha Baganda. Otu ụbọchị, ndị agha kpọtara ndị a dọọrọ n'agha n'ogige ha nʼagbanyeghị na Wanema na Kibuka dọrọ ha aka ná ntị ka ha ghara ime otú ahụ. Otu n'ime ndị a a dọọrọ n'agha bụ nwanyị nke mechara gbapụ ma kọọrọ ndị agha Bunyoro ihe ọ hụrụ nʼogige ahụ, gụnyere ọnọdụ Kibuka n'oge mwakpo. N'echi ya, ndị agha Bunyoro lụsoro ndị ndịda Baganda agha na nchọpụta nke ebe Kibuka nọ, otu n'ime ndị na-agba ụta gbayere akụ nke merụrụ Kibuk ahụ n'obi.name=":2">Roscoe, J. (1907). "95. Kibuka, the War God of the Baganda". *Man*. **7**: 161–166. doi:. ISSN&nbsp;. JSTOR&nbsp;2788113.

E nwere ọtụtụ nsụgharị banyere ihe mere ọzọ. N'otu nsụgharị, Kibuka debere onwe ya n'elu osisi dị na Mbale Hill, Mpigi wee nwụọ n'ebe ahụ, ghọọ chi. N'ụdị ọzọ, ndị agha Bunyoro weghaara ọta ya ma mesịa nweta abumọnụ nke ọrịa na-efe efe. N'ihi ya, ndị agha weghachiri ọta ahụ n'aka Eze Nakibinge, onye liri ozu na ihe onwunwe Kibuka ma wuo ụlọ nsọ iji sọpụrụ ya. Kemgbe ahụ ọ ghọrọ chi agha. N'otu nsụgharị ọzọ, a hụghị ozu Kibuka.

## Edemsibịa
Kejok (onye akụkọ ifo)

**Kejok** bụ onye dike n'akụkọ ifo n'okpukpe ọdịnala nke ndị Dinka, ndị bi na Sudan ugbu a.

## Ngosịpụta
Kejok bụ nwoke nwere ike ịrụ ọrụ ebube. A mụrụ ya nye nne Dinka, ọ bụ ezie na amụrụ ya site n'ime nke mmụọ nsọ. Kejok nwere nwanne nwoke aha ya bụ Menyang, ọ bụ ezie na a maghị ma ha nwere otu  nna.

## Akụkọ ifo
A na-ekwu na a mụrụ Kejok n'afọ 1700. Nne ya, Quay, tụụrụ ime Kejok na mberede mgbe ọ gara ọdọ mmiri na Korather, nso Shambe. A na-ejikọta ọdọ mmiri a na nna nna nke Dinka, Desheik. N'oge ahụ, Quay lụrụ Cheng, onye otu Akorbil nke Dinka.

Quay mụrụ Kejok mgbe ọ dị ime ụbọchị ole na ole. Dịka ndị dike ọdịbendị ndị ọzọ, Kejok ghọrọ nwoke toro eto n'ime ọnwa ole na ole ma nwee ike ịrụ ọrụ ebube. O nwere ike ịgwọ ndị kpuru ìsì ma mepụta mmiri naanị site na iji nkwụ ya kụọ ala.

Kejok nwere nwanne nwoke aha ya bụ Menyang. Ọ na-enwere ikike Kejok anyaụfụ ma bo ya ebubo amoosu. N'ikpeazụ, esemokwu malitere n'ihi ebubo Menyang. Kejok chọrọ idebe udo, ya mere ọ hapụrụ ndị Dinka. Okwu ikpeazụ ya bụ na ọ ga-alaghachikwuru nna ya, Chineke, ma ọ ga-alaghachikwute n'ihu ndị Dinka n'ọdịnihu.
## Hụkwa

* Ditaolane
* Heitsi-eibib
* Ndepụta nke akụkọ ifo Afrịka

## Edemsibịa
Katonda (akụkọ ifo)

**Katonda** bụ aha a na-eji akọwa chi kachasị elu na okpukpe ọdịnala nke ndị Baganda, ndị n'ozuzu ha bi na Uganda nke oge a. A na-ewere Katonda dịka nna na onye ndú nke pantheon Baganda, nke a maara n'ozuzu ya dịka *balubaale* (sing. lubaale).

## Ngosịpụta
Dịka ọtụtụ Nnukwu chị Afrịka ndị ọzọ, E weeere Katonda  ka chị bịtere aka nke bi n'anyanwụ -nke nọchitere eluigwe- ọ naghị enwecha ikike imetụtta ụwa. Kama, a na-enwe mmetụta ike ya site na omume nke  *balubaale*. N'agbanyeghị etinyela aka ya n'ihe gbasara ụwa, Katonda na-apụta ihe n'ụwa ọzọ ma na-ekpe ụmụ mmadụ ikpe..

## Ihe ọgụgụ ndị ọzọ

* *[Ihe e dere n'ala ala peeji] Ihe edeturu na Omenala nke Baganda. The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, 31, 117-130. doi:10.2307/2842788*

## Edemsibịa
Kalumba

**Kalumba**, nke a makwaara dịka Sendwe Mwlaba, bụ chi kachasị elu nke ndị Luba nke Democratic Republic of Congo na-efe ofufe.

## Akụkọ ifo
Gbakwasị ụkwụ na akụkọ ifo okike nke okpukpe Luba, na mbido, Kalumba kere nwoke na nwanyị mbụ nyochara ụwa. Ha gwara Kalumba mgbe ha lọtara, na ụwa gbara ọchịchịrị na ọ bụ naanị ọnwa dị. Ya mere, Kalumba kere anyanwụ. Site n'ụbọchị ahụ gaa n'ihu, nwoke na nwanyị mbụ malitere ibi nʼụwa.Lynch, Patricia Ann; Roberts, Jeremy (2010). ''African Mythology, A to Z''. Infobase Publishing. ISBN&nbsp;<bdi>978-1-4381-3133-7</bdi>."Kalumba Forges the Sun". *Oxford Reference*. Retrieved 2021-02-15.

N'akụkọ ifo nke ọzọ, ụmụ mmadụ malitere ibi n'ụwa mgbe Kalumba chụpụrụ ha n'eluigwe mgbe ha malitere ịlụ ọgụ. Ha tara ahụhụ n'ụwa ma chọọ ịlaghachi n'eluigwe, nʼihi ya, ha malitere iwu ụlọ elu nke nwere ike irute n'eluigwe. Ọtụtụ ndị mmadụ jisiri ike laghachi ma gbalịa ịgwa ndị ọzọ nọ n'ụwa banyere ihe ịga nke ọma ha site n'ịkpọ ngwá egwú. Ụda ahụ gwara Kalumba ihe merenụ wee si otú a bibie ụlọ elu ahụ.Lynch, Patricia Ann; Roberts, Jeremy (2010). ''African Mythology, A to Z''. Infobase Publishing. ISBN&nbsp;<bdi>978-1-4381-3133-7</bdi>.Thomas, Douglas; Alanamu, Temilola (2018-12-01). ''African Religions: Beliefs and Practices through History''. ABC-CLIO. ISBN&nbsp;<bdi>978-1-61069-752-1</bdi>.

N'akụkọ ifo mmalite nke ọnwụ, Kalumba gbalịrị igbochi onyinyo nke Ọnwụ izute ụmụ mmadụ site na itinye nkịta na ewu iji chebe ụzọ ndị na-eduga n'ụwa. Ndị nche kwesịrị ikwe ka onye na-ahụ maka ndụ gafee ka ụmụ mmadụ wee dịrị ndụ ruo mgbe ebighị ebi, mana ha abụọ emeghị ya. Nkịta ahụ, onye nọ na nche mbụ, dara n'ụra wee hapụ Ọnwụ, ebe ewu ahụ na-elekọta n'echi ya, kwụsịrị Ndụ kama ọnwụ.Lynch, Patricia Ann; Roberts, Jeremy (2010). ''African Mythology, A to Z''. Infobase Publishing. ISBN&nbsp;<bdi>978-1-4381-3133-7</bdi>."Kalumba Forges the Sun". *Oxford Reference*. Retrieved 2021-02-15.

## Hụkwa

* Ndepụta nke akụkọ ifo Afrịka

## Edemsibịa
Kabundungulu

**Kabundungdulu** bụ ejima nwoke nke Sudika-mbambi ma bụrụkwa ihe akụkọ ifo Ambundu . Ọ bụ akụkụ nke akụkọ ifo mmalite maka égbè eluigwe, ebe ọ na-anọchite anya ụda éji ézi.

Kabundungdulu bụ nwa nke abụọ, ma gwa nne ya okwu n'afọ, dịka ejima ya nke okenye. Mgbe Sudika-mbambi gara n'ihu na-achọ igbu mmụọ (*makishi*) bụ ndị kpatara mbibi nke ụlọ ha mgbe ha bụ nwata tupu a mụọ ha ñakwa ogbugbu nke nna nna ha, Kabundungdulu na nne na nna ha nọ.

Ka e mesịrị, mgbe Sudika-mbambi na-anwụ site na mmerụ ahụ ya n'agha ya iji merie aka nke nwa nwanyị chi nke ala mmụọ, Kabundungdulu zọpụtara ya. Otú ọ dị, Kabundungdulu, onye na-enweghị ndị nwunye ọ bụla, rịọrọ nwanne ya nwoke maka otu n'ime nwunye ya. Sudika-mbambi jụrụ ma ha abụọ gara n'ụzọ dị iche iche mgbe ọ dịghị onye meriri ibe ya n'ọgụ Lynch, Patricia Ann; Roberts, Jeremy (2010). ''African Mythology, A to Z''. Infobase Publishing. ISBN&nbsp;<bdi>978-1-4381-3133-7</bdi>.

## Edemsibịa
Jok (mmụọ)

**Jok** bụ ụdị mmụọ n'ime usoro nkwenye  ọdịnala Acholi nke a na-ele anya dịka ihe n'akpata ọrịa. Ndị na-agwọ ọrịa ọdịnala (nke a maara dị ka ajakwa) na mbụ chọpụtara Jok ahụ a na-ekwu maka ya ma mee àjà kwesịrị ekwesị na emume iji gbochie ha.  N'aka nke ọzọ, ọ bụrụ na usoro dị otú ahụ enweghị ihe ịga nke ọma, onye nwere njakịrị ahụ nwere ike ịgafe usoro ememe iji nweta ọkwa ụfọdụ nke njikwa ahụ wee bụrụ onwe ya ajakwa.

Ogologo Jok dị ukwuu ma na-agụnye ọnụ ọgụgụ nke ahụmịhe nke ọchịchị nchigbu  metụtara.

## Mmụba nke chi bụ isi
E nwere otu chi Afrịka a maara dịka Jok. Otú ọ dị, Jok nwere ọtụtụ ihe yiri onwe ya nke na-etinye onwe ha n'ihe omume ndị mmadụ.

## Edemsibịa
Huveane

**Huveane**, nke a makwaara dịka Huve ma ọ bụ Huwe, bụ chi aghụghọ na chi okike na akụkọ ifo Pedi na Venda. N'ime ụfọdụ nsụgharị nke akụkọ ifo, a na-egosikwa Huveane dịka mmadụ mbụ n'ụwa. 

## Akụkọ ifo

### Dịka chi Okike
N'otu akụkọ ifo metụtara ngosipụta ya dịka chi okike, a kọwara Huveane na o ji ụrọ mepụta nwa ọhụrụ. O zoro nwa ya n'anya onye ọ bụla ọzọ nọ n'obodo ya, gụnyere ndị mụrụ ya. ma zoo nwa ahụ nʼosisi nwere oghere. Nne na nna ya mechara chọpụta, ọ bụ ezie na ha enweghị nsogbu na ya, ma hapụ Huveane ka ọ gaa n'ihu na-azụlite nwa ọhụrụ ahụ. Otú ọ dị, ndị obodo ahụ ekwenyeghị n'otu mmetụta ahụ. Ha kwenyere na Huveane ji anwansi kee nwa ahụ, na-eduga ha ịtụ egwu na Huveine nwere ike iji ike ya megide ha. Ndị obodo ahụ nwara igbu ya mana ha enweghị ihe ịga nke ọma ebe ọ bụ na Huveane nwere ike ịkọ ọdịnihu ma nwee ike izere mgbalị ha niile.

N'akụkọ ifo ọzọ, nke metụtara nchọpụta nke mmekọahụ, a sịrị na Huveane gbapụrụ n'ụwa n'ihi nkọgheri nke sitere na nchọta. Huveane gbagara n'anyanwụ, nke na-anọchi anya eluigwe, site n'ịmepụta nzọụkwụ iji gaa ije. O wepụkwara ihe nzọụkwụ ahụ ka ọ na-arịgo elu, na'ahụ na ụmụ mmadụ enweghị ike iso ya.

### Dịka chi aghụghọ
Omume Huveane dịka chi aghụghọ nwere ike isite n'ọtụtụ akụkọ ifo ebe ọ na-eme ihe ọchị na ezinụlọ ya na ndị obodo ya. N'otu akụkọ ifo, o zuru nri nna ya ma hapụ nsị ehi n'elu efere efu. Mgbe nna ya jụrụ ihe mere nri ahụ, o mere ka a ga-asị na nri a gbanwere ka bụrụ nsị ehi site na anwansi a na-amaghị ama.

## Hụkwa

* Ndepụta nke akụkọ ifo Afrịka

## Edemsibịa
Uncama

**Uncama** bụ dike akụkọ ifo ọdịnala Zulu. A maara ya maka njem I na aga n'okpuru ụwa na nloghachi ya mgbe o chọpụtara ihe gbasara ya.

## Ihe nnọchianya
Nkọwa nke Uncama na abukari  site na ihe ọ gabigara  n'okpuru ụwa, nke ọ gàrà  n"ihi iwe ya na-ebe porcupine nke na'aga n' ogige ọka ya. A maara na o nwere nwunye, Mana ekwuputaghị aha ya n'akụkọ ifo ya.

## Njem n'okpuru ụwa
Uncama na nwunye ya biri n'otu obodo ma na-elekọta ubi ọka ya kwa ụbọchị. Otu ụbọchị, ọ chọpụtara na ọka  ya, nke a na-eche na ha erugo maka owuwe ihe ubi, bụ nke porcupine riri. Nke a gara n'ihu ruo ọtụtụ ụbọchị, Uncama were wee iwe n"ebe porcupine ahụ nọ.

Mgbe oge ụfọdụ gasirị, o kpebiri na ọ ga-eteta n'oge ka ya  nwee ike ma soro porcupine ahụ laghachi ebe o si bịa. O jisiri ike mee nke a site n'enyemaka nke igirigi ụtụtụ. N'otu akụkọ, Uncama sooro ụzọ nke porcupine site n'ịchọta ụzọ ebe igirigi ụtụtụ gbasagoro.

Na njedebe nke ụzọ porcupine gáfèrè, Uncama hụrụ oghere n'ala. O chere na ọ bụ olulu na-adịghị omimi, mana ka ọ na'agbadata, ọ dịghị njedebe ọ hụrụ.N'ikpeazụ, ọ ruru na njedebe nke oghere ahụ, wee chọpụta otu obodo, ebe ụmụaka na-ebe ákwá na anwụrụ ọkụ na agbagọ 'elu. Uncama tụrụ egwu na ọ nwere ike ịchọta onwe ya n'ebe obi ọjọọ, ya mere ọ gbapụrụ.

Uncama mechara laghachi n'obodo ya. Mgbe ndị obodo ahụ na nwunye ya hụrụ ya, ọ tụrụ ha n'anya, ebe ọ bụ na ha chere na Uncama anwụọla ma lie ihe ya niile n"ọnọdụ ozu ya.

## Hụkwa

* Kwase Benefo
* Uhlakanyana
* Okpukpe ọdịnala ndị Zulu

## Edemsibia
Heitsi-eibib

**Heitsi-eibib**, nke a makwaara dịka **Haiseb** maọbụ **Haitse-aibeb**, bụ onye dike akụkọ ifo na akụkọ ọdịbendị na-emeghị eme nke ndị Khoikhoi maọbụ Khoekhoe, ndị malitere na ndịda ọdịda anyanwụ Afrịka. A na-egosipụta ya mgbe ụfọdụ dịka onye aghụghọ, ya na Gaunab na Tsuińgoab, bụ onye dị mkpa n'akụkọ ọdịnala ndị Khoekhoe.  

## Ngosịpụta
N'ihe ngosi ya, Heitsi-eibib na-apụta mgbe ụfọdụ dịka onye toro eto maọbụ nwatakịrị. N'otu akụkọ ọdịnala, nwatakịrị Heitsi-eibib ghọrọ okenye ma soro nne ya nwee mmekọahụ, wee ghọọ nwa ọhụrụ na mberede na njedebe. Ọbụna dị ka onye toro eto, ọ bụ onye a ma ama na-agbanwe ọdịdị, ka akụkọ ọdịbendị ya na-agbanwe site n'otu akụkọ gaa na nke ọzọ.

Ọ bụ ezie na Heitsi-eibib bụ onye akụkọ ifo, o nwere ọtụtụ ili dị adị n'ụdị cairns dị na South Africa na Namibia.

Akụkọ ifo

### Mmeri Ga-Gorib
Ga-Gorib bụ nnukwu ajọ anụ ọhịa a na-akpọ  Gaunab, chi nke ụwa n'okpuru n'akụkọ ifo Khoekhoe. Ga-Gorib na-ama ndị mmadụ aka ịtụ ya nkume n'egedege ihu ya mgbe ọ nọdụrụ n'akụkụ nnukwu oghere miri emi nʼala. Otú ọ dị, ọ bụrụ na onye ọ bụla anabata ihe ịma aka ya, naanị ọnwụ ụfọdụ na-echere ya ebe ọ bụ na nkume ahụ ga-awụli elu ma gbuo onye tụbara ya.

A na-ekwu na Heitsi-eibib chọpụtara ọnwụ ndị a wee kpebie imeri Ga-Gorib site na igbu ya. Ya mere, Heitsi-eibib gara ebe Ga-Goribá, ebe onye nke ikpeazụ ahụ mara Heithi-oibib aka ozugbo ịtụ nkume n'egedege ihu ya. Heitsi-eibib jụrụ ibili na mkpasu iwe ma kpagharịa uche Ga-Gorib nke ukwuu iji kụọ ya n'azụ ntị ya. O juru Ga-Gorib anya nke na ọ sọrọ galagala  wee daa n'ime oghere miri emi.

Na nsụgharị akụkọ nke ọzọ, Ga-Gorib chụpụrụ Heitsi-eibib mgbe ọ jụrụ ihe ịma aka ahụ, ha lụkwara ọgụ mgbe ha abụọ dara n'ime olulu. Dị nnọọ ka nsụgharị mbụ, Ga-Gorib nwụrụ, ebe Heitsi-eibib nọgidere na-adị ndụ.

## Hụkwa

## Edemsibịa
Gizo (akụkọ ifo)

Gizo, nke a makwaara dịka **Gizzo**, bụ onye aghụghọ ududo nke dị n'okpukpe ọdịnala nke ndị Hausa, ndị dị na mpaghara Sahelian ma nwee ọnụ ọgụgụ buru ibu na Naijiria, Niger, Ivory Coast, na Benin. Dị ka ọtụtụ ihe ngosi ọdịbendị nke ududo n'akụkọ ifo Afrịka, Gizo bụ dike n'akụkọ ifo.

## Akụkọ ifo

### Enyi, Enyi Mmiri, na Ududo.
Ụkọ nri malitere otu ugboro, Gizo, yana ezinụlọ ya, nọkwa n'agụụ nke ukwuu. Ya mere, Gizo gara n'ebe enyí  nọ, onye a na-ewere dịka onye nwe ala niile. Gizo gwara enyí ahụ, na-ekwu na onye nwe mmiri, enju mmiri ahụ chọrọ ka enyinyo ahụ zitere ya otu narị nkata ọka. Na mgbanwere, enyí mmiri ga-ezigara enyi ahụ nnukwu ịnyịnya. Enyí ahụ amaghị na Gizo na-agha ụgha, ya mere o nyere ya ọka ahụ.

Mgbe o nwesịrị ihe ịga nke ọma na mgbalị mbụ ya, Gizo gakwuuru enyí mmiri n'oge a. Ọ rịọrọ otu narị nkata azụ maka enyí ahụ. Na nzaghachi, enyí ga-enweta nnukwu ịnyịnya site n'aka enjyi mmiri. N'ezie, Gizo na-agha ụgha nye enyí mmiri - mana ọ bụghị onye maara ihe.

N'ikpeazụ, ma enyí Ḿmírí ma enyi ahụ rịọrọ Gizo maka ịnyịnya ha. Ya mere, Gizo chepụtara aghụghọ: Ọ gwara ndị isi obodo abụọ na ọ dị mkpa ijide ịnyịnya ọhịa. Nanị ihe ha ga-eme bụ ịdọrọ eriri nke Gizo tinyere n'aka ha. N'amaghị ama ha, Gizo kwukwara otu ihe ahụ maka enyí na enyi mmiri ahụ; ya mere, ndị otu atọ ahụ mechara na-adọkpụ eriri ahụ n'akụkụ nke ha gasị, n'amagyeghị ihe merenụ.

N'ezie, n'ikpeazụ, ma enyí mmiri ma enyi ahụ chọpụtara aghụghọ ahụ. Gizo gbapụrụ ma zoo n'iwe ha. Otú ọ dị, ọzọ, agụụ mere ya ihe o wee gbapụta ebe o zoro. Iji jide n'aka na a gaghị amata ya, Gizo weere akpụkpọ anụ mgbada ma mee ka ọ bụ otu. O nwekwara ihe ịga nke ọma: Ọ bụ ezie na enyí na anyị mmiri zutere ya, ọ dịghị onye nwere ike ịmata ya.

## Edensibịa
Mmepeanya nke Sao

thumb|Ihe oyiyi nke São
**Mmepeanya** Sao (nke a na-akpọkwa So) nwere ihe ịga nke ọma na Central Africa site na narị afọ nke anọ maọbụ nke isii BC ruo na ngwụcha narị afọ nke iri na isii AD. [1] Sao biri n'akụkụ osimiri Chari n'okèala nke mesịrị ghọọ akụkụ nke Cameroon na Chad. Ha bụ mmepeanya mbụ hapụrụ ihe doro anya nke ọnụnọ ha n'ókèala nke Cameroon nke oge a. [1] N'oge ụfọdụ na narị afọ nke iri na isii, ntọghata nye ụka Alakụba gbanwere ọdịbendị nke São mbụ. Taa, ọtụtụ agbụrụ dị n'ebe ugwu Cameroon na ndịda Chad, mana ọkachasị ndị Sara, Kotoko, na-azọrọ na ha sitere na mmepeanya nke Sao.

## Mmalite
Mmepeanya Sao malitere na narị afọ nke isii maọbụ nke anọ BCE, na njedebe nke puku afọ mbụ BCE. [1] Ọnụnọ ha guzosiri ike gburugburu Ọdọ Mmiri Chad na nso Osimiri Chari. [2] Obodo-mba nke Sao ruru n'elu ha n'etiti narị nke itoolu na nke iri na ise CE.

Ọ bụ ezie na ụfọdụ ndị ọkà mmụta na-eme atụmatụ na mmepeanya Sao nke dị n'ebe ndịda Ọdọ Mmiri Chad dịgidere ruo na narị afọ nke iri na anọ maọbụ nke ise, echiche ka ọtụtụ n'ọnụ ọgụgụ bụ na ọ kwụsịrị ịdị dị ka ọdịbendị dị iche nʼoge ụfọdụ na karni nke 16 mgbe mgbasawanye nke Alaeze Ukwu Bornu gasịrị. [1] Ndị Kotoko bụ ndị nketa nke obodo mbụ nke Sao.

## Ihe edeturu

## Edemsibịa

*  – Fifth edition (2019) at Google Books
* 
*  – Fifth edition (2008) at Google Books
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Bayajidda

**Bayajidda** (Hausa: Bàyā̀jiddà) bụ, dịka akụkọ mgbe ochie gbasara ọtụtụ steeti West Africa tupu narị afọ nke 19, onye guzobere igidimba ndị Hausa.

## Akụkọ ifo nke dike ya

### Ọpụpụ nke dike ahụ na Baghdad na ịnọ na Borno
Dịka akụkọ mgbe ochie si kọọ, Bayajidda bụ nwa eze si Baghdad (isi obodo nke Iraq nke oge a) na nwa Eze Abdullahi, mana a chụpụrụ ya n'obodo ya mgbe Eze Nwanyị Zidam, nke a makwaara dịka Zigawa, meriri obodo ahụ. Ozugbo ọ hapụrụ Baghdad, ya na ọtụtụ ndị agha ya gara Afrịka wee rute Borno.

Ozugbo ha rutere Borno, akụkọ a dị iche iche gbasara ihe kpatara esemokwu na eze obodo ahụ. Dịka otu akụkọ si kọwaa, Bayajidda ghọtara na ndị agha ya siri ike karịa ndị nke eze; n'ihi nke a, o mere atụmatụ iwepu ya. Otú ọ dị, eze nụrụ banyere atụmatụ ahụ ma, mgbe ya na ndị ndụmọdụ ya kwurịtara okwu, nyere Bayajidda nwa ya nwanyị, Magaram (nke a makwaara dịka Magira), ka ọ lụọ.  Ka e mesịrị, mgbe eze ahụ wakporo ma weghara ọtụtụ obodo, ọ ghọgburu ọgọ ya nwoke ọhụrụ ka ọ hapụ ndị ikom nke ya ka ha chebe obodo ndị ahụ, si otú a belata ọnụ ọgụgụ ndị umuokorobia Bayajidda nwere n'aka ya. Bayajidda ghọtara na a na-aghọgbu ya mgbe ọ hapụrụ naanị nwunye ya na otu ohu; n'abalị, ha gbagara Garun Gabas, nke dị ugbu a n'ógbè Hadeja. Mgbe ọ nọ n'ebe ahụ, Magaram mụrụ nwa mbụ Bayajidda, nke a kpọrọ Biram, nna nna nke obere alaeze nke Gabas-ta-Biram ("ebe ọwụwa anyanwụ nke Birami").

Otú ọ dị, dịka akụkọ ọzọ si kwuo, a nabatara Bayajidda na Borno, ọ lụọ Magaram ma bụrụ onye a ma ama n'etiti ndị mmadụ. N'ihi nke a, eze ahụ kpụpụrụ ya anyaụfụ ma kpata nkata megide ya; mgbe nwunye ya gwara ya nke ahụ, ya na ya gbagara Borno.

## Akwụkwọ

* Barth, Heinrich: *Njem na Nchọpụta na North na Central Africa*, mpịakọta 3, New York, 1857-9.
* 
* Hogben, S. J. na Anthony Kirk-Greene: The Emirates of Northern Nigeria, London 1966 (p. 145-155).
* Lange, D.: "Akụkọ ifo Bayajidda na akụkọ ihe mere eme nke Hausa", na: E. Bruder und T. Parfitt (ed.), Studies in Black Judaism, Cambridge 2012, 138-174.
* Nicolas, Guy: *Ọganihu mmekọrịta mmadụ na ibe ya na egwu nke ụwa n'ime* otu ọha mmadụ hausa, Paris 1975.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji]
* Smith, Michael: The Affairs of Daura, Berkeley 1978.

## Ihe e deturu na edemsibịa
Nyamgodho Nwa nke Ombare

**Nyamgodho** Nwa nke Ombare bụ akụkọ ọdịnala nke ndị Luo nke Kenya. A makwaara ya dịka **Nyamgondho Wuod Ombare**, **Nyambondh Kombare** na **Nyamdontho**.

Akụkọ ifo nke Nyamgondho na-elekwasị anya n'otu onye ọkụ azụ dara ogbenye si Kamuela na Tanzania nke bịara nọrọ na ezinụlọ Kachwodho dị na Nyandiwa n'akụkụ osimiri ịkụ azụ Nyanwa dị ugbu a na mpaghara Suba na Kenya. Aha Nyamgodho bụ Julu nwa Ombare na nwa nwa Omae. Akụkọ ifo zuru ezu akọwaala n'akwụkwọ akụkọ Luo "Keep My Words" nke Onyango-Ogutu na Nashley Mbayah dere.

## Akụkọ
Nyamgondho nwa Ombare bụ nwoke dara ogbenye nke na-akpata ihe ọ na-eri site n'ịkụ azụ n'ọdọ mmiri Lake Victoria. O nweghị ihe ọ ga-eri ma ọ bụ uwe ọ na-eyi, kwa mgbede, ọnọdụ ya na-enweghị ihe ịga nke ọma manyere ya ịga ije ogologo oge na ịchọ ebe n'etiti ndị agbata obi nwere obiọma iji nyere ya aka na ebe ọ ga-ehi ụra. Otu ụtụtụ, Nyamgondho tetara ụra n'agụụ nke ukwuu nke na o chere na ọ ga-anwụ. Ya mere, ọ gara n'ọdọ mmiri ahụ ma ọ dịkarịa njọ na-enwe olileanya inweta ihe ọ ga-eri kwa ụbọchị, ka ọ nọ na-akụ azụ, ọ tụnyere ugbu ya, ma ka ọ chọrọ idọpụta ya ọ hụrụ otu nne nwaanyị jọrọ njọ. Nyamgondho chọrọ ịtụba ya azụ n'ime mmiri, mana nwanyị ahụ jọgburu onwe ya rịọrịọ ya nke o kweere idọpụta ya ma kpọrọ ya laa n'ụlọ ya ka ọ bụrụ nwunye ya. O kwere nkwa ime ka ọ baa ọgaranya, ma ọ bụrụhaala na ọ gaghị ekpughere onye ọ bụla ebe a chọtara ya.

Nwanyị nke ọdọ mmiri ahụ na-arụsi ọrụ ike ma Nyamgondho bara ọgaranya nke ukwuu, na-enweta ọtụtụ ehi na ọtụtụ ndị inyom ndị ọzọ. Otú ọ dị, na mberede, ọ malitere mpako na nganga nke na otu ụbọchị ọ lọtara n'ụlọ mmanya ana-egbu ya, nwunye ọ bụla, onye nwere ụlọ nke ya, jụrụ ikwe ka ọ banye. Ọbụna nwanyị nke ọdọ mmiri ahụ jụrụ ikwe ka ọ banye. Nyamgondho tiri mkpu "Gịnị? Ọbụna gị, nwanyị njọ zuru ahụ m hụrụ n'ọdọ mmiri, ị gaghị emeghere m ọnụ ụzọ?" N'iwe, nwanyị nke ọdọ mmiri ahụ zara "Gịnị ka ị kwuru? Gịnị bụ nkwekọrịta anyị mgbe anyị zutere?" Nyamgondho gwara ya na nnukwu akụ na ụba ya n'ụmụ ehi, ọ chọghịzi nwanyị jọrọ njọ dị otú ahụ ma bụọ ya ọnụ. Mgbe ọ nụrụ nke a, nwanyị nke ọdọ mmiri ahụ hapụrụ ụlọ ha wee laghachi n'ọdọ mmiri ma, na mgbagwoju anya Nyamgondho, ehi ya ọ bụla sooro ya: otu otu ha banyere n'ime mmiri, hapụ ya na-enweghị ihe onwunwe ọ bụla.

## Edemsibịa
Lukwata

**Lukwata** (Luganda maka agwọ mmiri', ụdị aha nke *kukwata*, lit. 'iji jide') bụ ihe e kere eke bi na mmiri n'akụkọ ọdịnala Baganda, nke a na-ekwu na a hụrụ ya na Ọdọ mmiri Victoria nke obodo Uganda. A kọwago ya dịka mita 20 ruo 30 n'ogologo, nwere akpụkpọ anụ ahụ na-egbuke egbuke na isi gbara gburugburu, a makwaara ya na ọ na-awakpo ndị ọkụ azụ na ụgbọ mmiri. Akụkọ na akụkọ ọdịnala nwere ike ịbụ na a na-ejikọta ya na ihe ọmụma nke mmụọ na chi ndị gbara ụgbọ mmiri na ịkụ azụ gburugburu.  A na-eche na akụkụ Lukwata nwere ikike anwansi ma na-asọpụrụ ha dịka ihe ncheta n'ebe ọwụwa anyanwụ Afrịka.

N'agbanyeghị ọdịdị nke akụkọ ifo ahụ, ọ nweghị ihe akaebe sayensị iji kwadoo ịdị adị nke Lukwata maọbụ ihe ọ bụla ọzọ yiri ya na Lake Victoria. N'agbanyeghị nke a, Lukwata ka bụ akụkụ dị mkpa nke ọdịbendị na akụkọ ihe mere eme nke Uganda na ọdịdị ọdịnala nke ndị Baganda.

## Akụkọ ihe mere eme
Onye nchịkwa nke ndị Britain C. W. Hobley dere, n'afọ 1913, na ndị bi n'akụkụ abụọ (ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ) nke Ọdọ Mmiri Victoria kọrọ akụkọ banyere Lukwata.  Ọ kọwakwara na ndị "Ja Luo" kọrọ akụkọ banyere mwakpo ụgbọ mmiri ịkụ azụ, na Echiche na Lukwata nwere ike ịnọchite anya anụmanụ a na-amaghị ama nọgidere na isi mmalite ndị ọzọ site na mmalite ruo n'etiti narị afọ nke 20: ọ pụtara na edemede afọ 1937 nke akpọrọ "African Mystery Beasts", ọ bụ ezie na akwụkwọ ndị oge nso a họọrọ ilekwasị anya na Lukwata na akụkọ gbara ya gburugburu dịka ihe omume ọdịbendị 

## Edemsibịa
Kpor

**Kpor** bụ obodo dị na Gokana, nke dị na Rivers State, Nigeria.

Kpor na Mogho, Bomu, K-dere, na Bera nwere ókèala.

Kpor bụ isi ụlọ ọrụ nke ime obodo Gokana, ọ dịkwa n'okpuru Rivers South East Senatorial District bịakwa nwee Barinaada Mpigi dịka onye bụ onye omeiwu na-anọchite anya District ya ugbu a. Ha bụ ndị ọrụ ugbo na ndị ọkụ azụ. Ha kwenyere na e nwere Chineke a na-akpọ Bari nke kere ụwa. E nwere ụfọdụ ndị na-efe ofufe ọdịnala na emume nzuzo a na'akpọ aminikpo.

## Ebensidee

Òtù:Ȯra Rivers
Akinima

**Akinima** bụ obodo dị na mpaghara Ahoada West Local Government Area nke dị na Rivers State, Nigeria. Akinima bụ isi ụlọ ọrụ Ahoda West. Akinima dị n'akụkụ ugwu ọdịda anyanwụ nke Rivers State, nke dị n'okpuru ọchịchị Rivers West Senatorial district na Port Harcourt city. Akinima bụ otu n'ime mpaghara nke ebe ide mmiri na-emetụta kwa afọ na Rivers State.

## Ebensidee
Oroworukwo

**Oroworukwo** bụ otu n'ime ime obodo ndị dị na Port Harcourt Local Government Area, Rivers State, Nigeria.

Oroworukwo bụ ngalaba dị na Port Harcourt Local Government Area nke Rivers State, Nigeria. Ngalaba ntuli aka dị na Oroworukwo, Port Harcourt gụnyere; St. Paul's School I, St St' Paul II, Ogbonda Mati Hall Iv, Ogoloma Hall wdg.

Ọ bụ na Nkpolu-Oroworukwo obere obodo dị na Orowurukyo ka ehibere Rivers State University of Science and Technology.

## Ebensidee
Woji

**Woji** bụ obodo dị na Obio-Akpor Local Government Area na Rivers State, Nigeria.

Obodo Woji gbara elelenwo gburugburu, Artillery, Slaughter, Rumukrushi, wdg.Ụlọ ọrụ, Omahia Mmanụ Ụgbọala, ụka, nnukwu ụlọ ahịa, ụlọ akwụkwọ na ụlọ akụ wdg dị na mpaghara obodo mepere emepe nke Woji, Rivers State.

Obodo woji nwere okporo ámá na ala dị iche iche dị ka Federal Housing Estate Woji wdg.

Obodo Woji nwere osimiri aha ya nke a na-akpọ Osimiri Woji.

## Ebensidee
Rumuodara

**Rumuodara** bụ obodo dị na mpaghara nke Steeti Rivers, Nigeria. Mpaghara obodo ya mepere emepe na ebe ndị dị nso na Rumuodara gụnyere Umudara, Mgbuesilara, Mpakurche na Alionahi.

A na-akpọkwa Rumuodara otu obere obodo. Ọ bụ otu n'ime obodo ndị dị na Obio Akpor Local Government Area dị na Steeti Rivers.

Rumuodara nwere ebe etiti nke a na-akpọ uzo mkpi Rumuodaro. Njikọ a bụ ebe dị nso na ọtụtụ ebe ndị ọzọ gbara gburugburu ebe ahụ nke Rumuodara. Njikọ a nwere ike iduga n'ebe ndị dị ka Artillery Road, Eliozu, eliowhani, Eneka, Tank, Eleme na ndị ọzọ.

## Ebensidee
Rumuola

**Rumuola** bụ obodo dị na mpaghara gọọmentị ime obodo Obio-Akpor, nke Steeti Rivers, Nigeria. Ọ bụ otu n'ime obodo ndị na-arụsi ọrụ ike na Port Harcourt, na-anabata azụmahịa na ụlọ ọrụ dị iche iche.

Ọ bụ na Rumuola ka ogige ntụrụndụ Port Harcourt Pleasure, nke bụ oghere ntụgharị ọha na eze na ebe ndị njem nleta na Port Harcourt dị.

## Ebensidee
Omagwa

**Omagwa** bụ obodo dị na Ikwerre nke dị na mpaghara gọọmentị ime obodo nke Steeti Rivers, Nigeria. Onye na-achị Omagwa bụ HRH Eze Achinike Amadi. Ọdụ ụgbọ elu Port Harcourt International na Domestic dị na Omagwa.

## Ebensidee
Onye na-eri mkpụrụ obi (akụkọ ọdịnala)

**Onye na-eri mkpụrụ obi** bụ onye dị na akụkọ ifo ọdịnala n'usoro nkwenkwe ọdịbendị nke ụfọdụ ndị Afrịka, ọkachasị ndị Hausa nke Naijiria na Niger.

Nkwenye na ndị na-eri mkpụrụ obi nwere njikọ na nkwenye ọdịnala na amoosu, zombies, na ihe ndị metụtara ya. A na-eche na onye na-eri mkpụrụ obi nwere ike iri mmụọ mmadụ, ma na-akpata ọrịa nke nwere ike igbu mmadụ; Iri mmụọ (mkpụrụ obi) bụ ụdị iri mmadụ amoosu nke agba ochie. Na nkwenye ndị Hausa, ọchịchọ na ikike maka omume ahụ, nke a na-akpọ maita, gbanyere mkpọrọgwụ na nkume pụrụ iche echekwara n'afọ mmadụ. A na-ekwu na e nwere ike iketa àgwà ahụ site n'aka nne na nna, ma ọ bụ enwere ya site na onye na-aru ọrụ ya dị ugbu a. Onye na-eri mkpụrụ obi nwere ike iwere &#x1ECD;&#x64;&#x1ECB;&#x64;&#x1ECB; nkịta ma ọ bụ anụmanụ ọzọ na ịchụso nkwenkwe ya nke jikọtara ya na nkwenye nke anụ ọhịa wolf, anụ, selkies, na ihe ndị ọzọ e kere eke bụ mmadụ / anụ ọhịa a na-ahụ n'ụwa akụkọ ọdịnala.

Nkwenye ọzọ banyere ndị na-eri mkpụrụ obi bụ na ha bụ ndị ndị amoosu bụrụ ọnụ ma na-aghaghị iri mkpụrụ ndụ mmadụ iji bie ndụ ha. Mgbe onye na-eri mkpụrụ obi riri mkpụrụ ndụ onye ahụ, onye e riri obi ya  na-apụ n'anya dịka uzuzu.

Nkwenye ọdịnala na iri mkpụrụ obi aputala ìhè  n'ọtụtụ ndị edemede akụkọ egwu na echiche nrọ nke oge a, ndị dere abụ nke ugbu a na ihe nkiri na egwuregwu vidio.

## Edemsibịa
Uhlanga

N'akụkọ ifo ndị Zulu, **Uhlanga** bụ ala mmiri nke e siri muo mmadụ, ọ bụkwa okwu ndi Zulu maka "reed" nke bụkwa otu okwu  dika" omenala ọha na eze.

## Akụkọ ifo
Akụkọ ifo banyere Uhlanga  nwere njikọta dị na etiti ya na akụkọ ifo gbasara Unkulunkulu na Umvelinqangi, ma enwere akụkọ ọdịbendị ọdịnaala dị iche iche na-emegiderịta onwe ha banyere ha atọ.

Dị ka Jacob Olupona si kwuo, Umvelingangi lụrụ Uhlanga, ma eleghị anya n'ihi ọtụtụ ahịhịa Ulanga. Umvelingangi jiri ahịhịa keputa  ụmụ 

ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị a na-akpndị , onye ọ bụla g nke ha.zobere agbụrụ.

## Edemsibia
Inkanyamba

**Inkanyamba** bụ agwọ a mara nke ómá  nke a na-ekwu na o bi na ọdọ mmiri dị n'oké ọhịa dị nso na Pietermaritzburg nke dị na ala Howick Falls, South Africa. Ndị Zulu bi n'ógbè ahụ kwenyere na ọ bụ nnukwu agwọ nwere isi ịnyịnya. Ọ bụ ihe e kere eke tọrọ ezigbo ogologo. Nke kachasị arụ ọrụ n'ọnwa  nkpomọkụ, e kwenyere na iwe Inkanyamba na-akpata oké ifufe ọtụtụ oge.
thumb|Howick Falls
Ndị Zulu kwenyere na I jiri anya gị hụ inkanyamba , Na i nwere ike inwu. Ihe na  egbuke egbuke anaghị amasị ya , n'ihi na ọ nwere ike iche na mmiri ma ọ bụ ọdọ mmiri ahụ dị ndụ

## Edemsibia
Baladi

Baladi (Arabic: بلدي baladī; nnọchiaha 'nke obodo', 'ọnụmara', "ime ime obodo", nke a pụrụ iji tụnyere  ndị Bekee, nke nwere nkọwa dị ala) nwere ịna akọwa maka ụdị egwu ndị Ijipt, ụdị egwu akụkọ nke ndị Egypt (Raqs Balad), maọbụ Masmoudi Sogheir rhythm, bụ nke e jiri ya mee ihe ugboro na egwu **baladi**. A na-asụkwa ya mgbe ụfọdụ n'asụsụ Bekee dịka 'beledi' maọbụ 'baladee'.

N'Ijipt, okwu baladi anaghị emetụta naanị egwu na ịgba egwú, ọ pụkwara imetụta ọtụtụ ihe ndị ọzọ a na-ewere dịka obodo, ime obodo maọbụ ọdịnala, dịka achịcha baladi' maọbụ 'Aish *Baladi*'. A na-etinyekwa ya n'ụdị nri na ọkachasị mkpụrụ osisi na akwụkwọ nri ndị si n'ime ime obodo.

## Egwú na ịgba egwú Baladi
*Baladi* pụtara 'nke mba' ma bụrụ ụdị ịgba egwú ọdịnala ndị Ijipt site na mmalite narị afọ nke 20 nke ka na-ewu ewu. Ya mere, Ijipt *Beledi* pụtara nke mba Ijipti'. O mere mgbe ndị ọrụ ugbo kwagara n'obodo ahụ wee malite ịgba egwú na obere oghere. Ndị Ijipt nwere ndị Baladi, achịcha Balada, rhythms Balad, egwu Balati na ịgba egwu baladi.

Baladi nwere ike iwere ụdị abụ ọdịnala, ọtụtụ mgbe na-enwe usoro ngalaba-abụ . ụfọdụ na ihe atụ ndị a ma ama gụnyere "That il Shibbak" na "Hassan ya Koulli". E nwekwara ụdị egwu a na-akpọ improvised n'ụdị baladi.

## Nri Baladi
Na ụfọdụ mba ndị dị n'Etiti Ebe Ọwụwa Anyanwụ Ụwa, a na-ere ụfọdụ mkpụrụ osisi na akwụkwọ nri ma kpọsaa ha dịka ngwaahịa "baladi", ya bụ, nke sitere n'okike, ọhụrụ, ndị a zụlitere na ndị abụghị aghawuru aghawu, nke a naghị ere mkpụrụ va na nke a ma na ya na ahịa ndị ọrụ ugbo ma nwee ihe ngosi ma ọ bụ ihe oriri pụrụ iche, dịka fan-like baladi eggplant, maọbụ obere balad cucumber nke nwere ntutu nke ejiri maka pickling. Eish baladi ma ọ bụ aish bladi bụ achịcha dị larịị nke Ijipt nke yiri pita.

## Hụkwa

* Egwú ndị Ijipt
* Egwú afọ
* Egwú nke Ijipt
* Rhythm na egwu Arabic

## Edemsibịa

## weebụsaịtị ndị ọzọ
*Egyptian/Turkish music & dance
El Naddaha

***En-Naddāha*** (Egyptian Arabic: النداهة "*onye* ọkpọ oku") bụ akụkọ ifo ndị Ijipt nke mmụọ nwanyị yiri naiad nke na-akpọ ụmụ nwoke na Naịl, ebe ha were ike ịnwụ maọbụ milaa. A maara ya nke ọma n'ime ime obodo Ijipt, ma n'ime ala na elu Ijipti, n'ogologo Osimiri Naịl na ọwa mmiri Naịl mpaghara ọrụ ugbo nke Ijipta. 

## Akụkọ ihe mere eme
A maghị mmalite nakwa kpọmkwem ebe n'Ijipt ebe akụkọ ahụ malitere. Akụkọ ahụ na-ewu ewu na narị afọ nke 20 mgbe Ijipt bụ obere obodo karịa ka ọ dị ugbu a, ndị mmadụ ga-etinye nnukwu oge iji nọrọ nso na ọwa Naịl na mmiri Nail. Ụmụaka na-egwuri egwu n'akụkụ osimiri ya mgbe ụlọ akwụkwọ hapụrụ ha, ụmụ okorobịa ga na-ekwurịta okwu n'ebe ahụ nʼabalị. Ọ ghọwo ihe na-adịchaghị ewu ewu n'obodo ukwu ugbu a, ọ bụ ezie na ndị ntorobịa ka ma maka ya, a ka na'ahụkwa ya n"ime ime obodo Ijipt.

## Edemsibịa
Chijioke Nwakodo

**Chijioke Nwakodo** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye ọchụnta ego Naijiria. Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye isi ndị ọrụ steeti Abia nke atọ site n'ụbọchị nke atọ n'ọnwa Juunu n'afọ 2015 ruo mgbe ọ nwụrụ n'ọnwa Ọgọst n'afọ 2017.

Tupu a họpụta ya, ọ rụkwara ọrụ dị ka onyeisi ndụmọdụ gbasara akụ na ụba na steeti Abia n'oge ọchịchị Theodore Orji.

## Hụkwa

* Gọọmentị Abia Steeti

## Ebemside


Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Akụkọ banyere Prince na Ịnyịnya Ya

Histoire du prince et de son cheval (English: "**Akụkọ banyere nwa eze na ịnyịnya ya**") bụ akụkọ ọdịnala nke oge a nke onye edemede Gillaume Spitta-Bey chịkọtara na ngwụcha narị afọ nke 19. Onye Ọwụwa Anyanwụ E. A. Wallis Budge sụgharịrị ya dịka *Akụkọ* nke Prince na ịnyịnya ya. Onye Ọwụwa Anyanwụ J. C. Mardrus gụnyere akụkọ ahụ dịka The Eleventh Captain's Tale na nsụgharị ya nke The Arabian Nights, n'agbanyeghị na ọ bụghị *akụkụ* nke ederede mbụ nke nchịkọta ahụ.

A na-ahazi akụkọ ahụ na Aarne-Thompson-Uther Index nke mba ụwa dịka ụdị ATU 314, "Goldener", yana ihe mmeghe ọzọ: ajọ nne na ịnyịnya na-akpagbu dike na ịgba ịta ya. A maara akụkọ yiri nke ahụ n'ofe North Africa na Middle East.

## Nchịkọta
A mụrụ nwa nwoke nke sultan na nwa ehi n'otu oge, nne ha nwụkwara. enyere nwa eze nwa ehi ahụ, onye na - azụ ma na-enye ya nri mgbe ọ bụla o si n'ụlọ akwụkwọ lọta. Iji belata iru uju ya, sultan lụrụ nwanyị ọzọ. Nwunye ọhụrụ nke sultan (nke bụbu nwa agbọghọ ohu), Otú ọ dị, nwere onye hụrụ ya n'anya, onye Juu, ha abụọ kpara ajọ nkata igbu nwa nwoke nwunye di ya. Otu ụbọchị, ịnyịnya ahụ bere ákwá ma kwupụtara nwa eze ahụ, aha ya bụ Mohammed L'Avisé ("Clever Mohammed"; "Muhammad the Clever One", na nsụgharị Wallis Budge), banyere atụmatụ aghụghọ nke nwunye nna ya igbu ya site na itinye nsí na nri ya. Otú ọ dị, mgbe ịnyịnya ahụ dọrọ aka ná ntị, nwa eze ahụ nyere nwamba nri ahụ nwere nsí, nke riri ya ma nwụọ.

## Edemsibịa
Luanda Magere

Akụkọ ọdịnala nke ndị Luo nke Kenya na-ekwu maka onye agha dị ike a maara dịka **Luanda Magere**. A mụrụ ya n'afọ 1720 nye Abonyo Wuod Omolo na nne ya Nyabera. Nne ya nwụrụ mgbe a mụrụ ya n'ihi ya' nne nne ya Rapondi lekọtara ya. 
Nna ya nwụrụ n'otu n'ime ọtụtụ agha ya na ndị agbata obi ha Nandi mgbe Magere bụ onye nọ n'afọ iri na ụma. 
Ọ bụ onye ezinụlọ Sidho na Kano, n'ikperé mmiri nke Ọdọ Mmiri Victoria. Ezinụlọ Sidho bi na belt shuga dị ugbu a n'okpuru ugwu Nandi. O nwere mmụọ na-abụghị nke ụwa, e jikwa nkume mee anụ ahụ ya. Akụ́, ube na mkpara adịghị aba ya na ahụ na-eme ka ọ bụrụ onye a na-apụghị imeri emeri n'oge agha. A maara ya nke ọma maka ikike ya ịdọwa ndị agha niile naanị ya.

## Akụkọ
Ndị iro ọdịnala Luo n'oge ahụ bụ jo Lang'o (aha Luo maka obodo Kalenjin). Ike gwụrụ ndị Lang'o n'ihi mmeri ndị Luo meriri ha n'agha. Ndị okenye Nandi nọdụrụ iji kwurịta okwu ahụ wee ruo nkwubi okwu ebe ha ga-enye Luanda Magere nwanyị Maryann ka ọ lụọ, na-ekwu na ọ bụ ngosipụta nke udo. Ọrụ Maryann bụ ịchọpụta otu esi emeri ya. Ọ bụ ezie na ndị okenye Luo dụrụ ya ọdụ ka ọ ghara ịlụ ya, Luanda Magere agbasoghị ndụmọdụ ha. 

Mgbe ọ bụla Luanda na-arịa ọrịa, nwunye mbụ ya ga-elekọta ya. Otu ụbọchị ọ dara ọrịa mgbe nwunye mbụ ya pụrụ apụ. Ya mere, ọ kpọrọ nwunye Lang'o ya ka o wetara ya ọgwụ. Luanda nyere ya iwu ka o jiri mma bepụ onyinyo ya ma tinye ọgwụ ahụ. O juru ya anya mgbe ọ hụrụ onyinyo ya na-agba ọbara. N'abalị ahụ, ọ gbapụrụ n'ụlọ Lwanda wee laghachi n'ụlọ ndị ya ma gwa ha adịghị ike di ya.

Ha wee wakpo ndị Luo. Ndị Luo lụrụ ọgụ siri ike ma Luanda gburu ọtụtụ ndị agha Nandi nke mere na ha kpebiri ịlaghachi. Ka ha na-agba ọsọ, otu onye agha Nandi chetara na ike Luanda dị na onyinyo ya. O guzoro n'elu ugwu wee tụba ube ya na onyinyo Luanda. Luanda Magere dara ma nwụọ. Ahụ ya ghọrọ nkume.

1. Anthropology sitere na Gabriel Mboche Obute (nwa nke ala; site na Kano Kobura, West Kochieng,, Migingo obodo) 

## Ezi Ihe o hapụrụ
A ka na-asọpụrụ otu ebe dị na Sidho nke nwere nkume dịka ebe Luanda Magere nwụrụ na ndị mmadụ na ya si ebe ndị dị anya na ebe niile iji chụọ aja ma kpee ekpere na ebe ahụ.A ka na-eme emume Luanda Magere n'etiti ndị Luo site na abụ na ịgba egwu.

## Edemsibịa
Alex Mascot Ikwechegh

**Alex Ifeanyi Mascot Ikwechegh** bụ onye ndọrọndọrọ ọchịchị Naijiria, onye ọchụnta ego na onye na-onye ọrụ ebere. Ọ bụ onye guzobere GrossField Group, Alex Ikwechegh foundation na onye bụbu onyeisi oche ọchịchị ime obodo nke Aba North, Abia Steeti, Naijiria.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
Ikwechegh si Igbere, Bende Local Government Area, Abia State, Nigeria. Ọ malitere akwụkwọ na Constitution Crescent Primary School, Abia State, tupu ọ gawa Hope Waddell Training Institution maka agụ akwụkwọ sekọndrị ya. Ọ gara Mahadum Calabar ebe ọ gụsịrị akwụkwọ ma nweta nzere na njikwa azụmahịa.

## Ọrụ
Ikwechegh malitere ọrụ ya dị ka onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị site n'ịgba ọsọ maka onye isi oche nke Aba North Local Government, Abia State, Nigeria. Mgbe ọ dị afọ iri abụọ na asatọ, ọ ghọrọ onye isi oche a họpụtara na ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke gọọmentị ime obodo na Naịjirịa. Ikwechegh malitere GrossField Group dị ka ụlọ ọrụ na-ewu ụlọ, ụlọ na ụlọ. Ka oge na-aga n'ọrụ ya, ọ malitere Alex Ikwechegh Foundation na na'inye nkwado agụmakwụkwọ na ihe enyemaka maka ndị na -enweghị ihe ùgwù na ndị ọdachi na Naịjirịa metụtara.

## Onyinye na mmata
Ikwechegh natara utu aha onye isi dị ka Nkuma Dike Igbo Amaghi site n'aka Eze Igbo Ikeja, Lagos Steeti, Naijiria. N'afọ 2018, ọ natara Ndigbo Times Merit Award.

## Ndụ onwe onye
A mụrụ Ikwechegh ma zụọ ya na Igbere, Abia Steeti, Naijiria. Nna ya bụ Mascot Ukandu Ikwechegh, onye ọchụnta ego na onye ọrụ ebere. Nne ya bụ Eunice Uzaru Ikwechegh.

## Ebemside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Sirat al-Zahir Baybars

Sīrat al-Ẓāhir Baybars (Arabic, lit. 'Akụkọ ndụ nke al-Zahir Baibars'), nke a makwaara dịka **al'Sīrah Ẓāhirīyah** (السيرة الظاهرية), bụ ogologo akụkọ uri ọdịnala ndị obodo Ijipt nke na-akọ akụkọ ndụ na ihe ndị dike nke Mamluk Sultan al -Zahar Baibar al mere.

## Ihe odide
Abụ ahụ na-gosipụta ihe oyoyo ịhụnanya nke ndị na-agba ịnyịnya, ndị agha na ndị nchọpụta. Dịka ọmụmaatụ, n'ịkọ akụkọ banyere ndị Ismaili Siria nke oge Mamluk, a na-egosipụta Banu Ismaïl, ụmụ ụmụ nke ŌAli, dịka ihe atụ nke nsọpụrụ na ikpe ziri ezi. Ụmụ nwanyị nọ n'obodo dịka Shamsa ka ana-egosipụtakwa n'akụkọ Mamluk. N'ebe a, a na-ebo Banu Ismaïl ọrụ pụrụ iche dịka ịzọpụta Baybars site n'aka ndị ohi ụgbọ mmiri Genoa. 

## Hụkwa

* Baibars al-Bunduqdari

## Edemsibịa

## Ihe ọgụgụ ndị ọzọ

* *Sirat al-Zahir Baibars*, nke Mustafa al -Saba bipụtara, Cairo 1923.
* Idem E bipụtara ya na mpịakọta ise site n'aka Alhay'ah Almisriyah, Editor Gamal El-Ghitani, Cairo 1996.
* Alzahir Baibars, Dar Almaref, Cairo 1986.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji]
* [Ihe e dere n'ala ala peeji]
* Idem na Bekee: Bohn, Henry G., The Road to Knowledge of the Return of Kings, Chronicles of The Crusades, AMS Press, 1969.
* Sadawi [Ihe e dere n'ala ala peeji]
* The New Encyclopædia Britannica, Macropædia, H.H. Berton Publisher,1973-1974.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji]
Ghawazi

áká_ịkẹngạ|thumb|293x293px|Shafiqah Onye Copt, Ghazia a ma ama na nke kachasị baa ọgaranya n'Ijipt oge ochie
[thumb|346x346px|Ìgwè [Egypt|ndị na-agba egwú Ghawazi nke Ijipt - c. 1880)]]
Ghawazi (nke a na-akpọkwa **ghawazee**) (Egyptian Arabic: الغوازي) bụ ụmụ nwanyị na-agba egwú maka ego; nwoke ya bụ khawal. Ọ bụ ezie na ndị na-eme ihe nkiri na ọdịnala *raqs sharqi* n'ime obodo ukwu Ijipt bụ ndị oge ochie ma nwee mmetụta nke ụdị ọdịda anyanwụ ndị ọzọ dịka ballet oge a maọbụ ịgba egwú Latin America, okwu *ghawazi* na Ijipti na-akọwa maka Ndị ndị na-gba egwu n'ime ime obodo Ijipta bụ bụ Ndị chebere ụdị omenala nke narị afọ nke 18 ruo 19.

Omume a malitere mgbe Domari ndị Ijipt ole na ole jụrụ ịgba egwú n'efu, n'ụzọ dị iche na omenala nʼetiti Ijipti niile. Ndị Ijipt nọ n'ime ime obodo maọbụ *Fellahin* nabatara omume ahụ, na-emepe ụdị ime ime obodo na ọdịnala nke abụ ndị Ijipti dị na uwe ndị mara mma nke Felhig, bụrụ isiokwu nke ime ala Ijip. 

## Akụkọ ihe mere eme
N'afọ 1834, Muhammad Ali chụpụrụ ndị ghawazi na Cairo gaa Upper Egypt. Na mbido, ndị Ghawazi bụ obere ìgwè a chụpụrụ n'ihi ịgba egwú ha dị ala. Ka ọ na-erule oge a chụpụrụ ha, okwu ahụ aghọwo okwu n'ozuzu maka ndị na-gba egwú ọ bụla ebe ọ gụnyere egwu ọdịnala na ọdịbendị niile nke ndị ime obodo na ndị dị n'elu Ijipt, nke na-egosịpụta karịa: mizmars na bass dị arọ na egwu ọdịdị ndị ọzọ nke Ijipti n-adabere.

Malite na ọkara mbụ nke narị afọ nke iri na itoolu, nkọwa na ngosipụta nke ndị na-agba egwú ghawazi ghọrọ ndị a ma ama na European Orientalism, a kọwakwara ụdị ahụ dịka danse de ventre maọbụ belly-dance site na'afọ ndị 1860s.
thumb|Ohu khawal (nwatakịrị nwoke na-agba egwú) yi uwe nwanyị na na'agba egwu (ihe dị ka 1870).
Ndị Ghawazis mbụ mere n'okporo ámá. Ịgagharị ngwa ngwa na iji mkpịsị aka ọla / aka castanets gosipụtara ịgba egwu ha. Ndị na-eti egwu nke agbụrụ ha na'-esonyekarị ha n'ịgba egwú ha. Ha na-eyikarị kohl gburugburu anya ha na henna na mkpịsị aka ha, ọbụ aka, mkpado ụkwụ na ụkwụ. 

Ghawazi na-eme ihe n'ụlọ, maọbụ n'okporo ámá, nʼihu ọnụ ụzọ, na oge ụfọdụ nke ememe n'ụlọ ezinaụlọ. A nabataghị ha n'ime ndị inyom a na-akwanyere ùgwù, mana a nabatara ha ugboro ugboro iji mee ka otu ndị ikom nwee obi ụtọ n'ụlọ ụfọdụ. Ma ụmụ nwanyị ma ụmụ nwoke nwere ntụrụndụ ha. Otú ọ dị, ọtụtụ ndị na-ekpe okpukpere chi nke ukwuu, maọbụ ndị nọ n'ọkwá dị elu, anabataghị ha.

Ọtụtụ ndị mmadụ nwere mmasị na ịgba egwú nke Ghawazi, mana ha chere na ọ bụghị ihe kwesịrị ekwesị n'ihi na ụmụ nwanyị na-ekwesịghị ikpughe onwe ha n'ụzọ dị otu a n'egwú. N'ihi nke a, e nwere ọnụ ọgụgụ dị nta nke ụmụ nwoke na-eme ihe nkiri a na-akpọ Khawals. Ndị Khawals bụ ndị na-agba egwú ọdịnala ndị Ijipt bụ ụmụ nwanyị Ghawazi na ịgba egwu ha. A maara ha ka ha na-eme akụkụ ọ bụla nke ụmụ nwanyị gụnyere ịgba egwú ha ma jiri castanets.

## Edemsibịa
Andriandravindravina

Dịka ụfọdụ nsụgharị nke usoro ọmụmụ nke ndị Merina nke etiti Highlands nke Madagascar si kwuo, **Andriandravindravina** bụ aha onye ọchịchị mbụ nke Highland.  Ọ bụghị Merina kama ọ bụ vazimba, ndị bi na Madagascar dị omimi nke ọtụtụ ndị ọbịa zutere mgbe ha rutere ebe ahụ.  *Tantara ny Andriana eto Madagasikara*, usoro ọmụmụ a ma ama nke aristocracy Merina, na-ekwu na Andriandravindravina ("Prince of the Leaves", ihe na-akọwa maka oké ọhịa ndị dị n'ebe ọwụwa anyanwụ ọ ga-achọ ịgafe iji ruo na ngafe etiti ala) chịrị Ambohitsitakara nʼebe ugwu Imerina ebe a kọrọ na e liri ya.  Ụmụ ya nwoke atọ bụ:

* Andrianoranorana ("Prince of Constant Rain"), onye kasị okenye, onye biri n'akụkụ oké osimiri na Maroantsetra.
* Andriamanjavona, onye biri na Angavo, ebe ọ lụrụ chi nwanyị Andriambavirano ("Princess of the Water," onye a na-ekwu na ọ si n'eluigwe gbadata n'ọdọ mmiri ahụ nʼelu Angava n'ụdị akwụkwọ na -esi ísì ụtọ).
* Andriananjavonana, onye biri na Anandribe, n'ebe ọdịda anyanwụ Angavo.

## Akụkọ Andriamanjavona
N'akụkọ Merina nke akọwapụtara n'akwụkwọ *Tantara ny Andriana eto Madagasikara* ("Akụkọ ihe mere eme nke ndị a ma ama na Madagascar"), Andriambavirano si n'eluigwe gbadata, chi nwanyị Andraamba virano ("Nwanyị Mmiri") gbadaa nʼụwa n'ụdị akwụkwọ ndụ. Andriamanjavona, "nwa eze nke nwere njikọ abụọ" na nwa nke Andriandravindravina, ka ọ dị n'akaraka i were ya, nke o mere site n'ịbụ abụ anwansi. Ọ na-ejide akwụkwọ ahụ ma were ya laa n'ụlọ. Akwụkwọ ahụ ghọrọ nwanyị aha ya bụ Andriambavirano ma ha lụọ dị na nwunye. "Vadibe", nwunye mbụ, chụpụrụ ụmụ atọ Andriambavirano (ụmụ nwoke abụọ na otu nwa nwanyị), mana nna nkuchi zọpụtara ha. Akụkọ ndị ọzọ na-ekwu na ụmụ atọ ahụ (nwa nwoke nke okenye aha ya bụ Rabingoanony, nwa nwoke Andrianjatovorovola na nwa agbọghọ Ratandratandravola) bụ ndị anụmanụ a na-akpọ Konantitra zọpụtara ma mesịa ghọọ ndị nwoke na nwaanyị dike.

## Edemsibịa
Francis Otunta

**Francis Ogbonnaya Otunta** (29 Eprel 1958 - 30 Machị 2021) bụ onye Naijiria na-eme mgbakọ na mwepụ na onye nchịkwa agụmakwụkwọ. Ọ bụ osote Onye isi oche nke ise nke Mahadum Ọrụ Ugbo Michael Okpara mgbe a họpụtara ya na Disemba 2015.

## Ọrụ
Tupu nhọpụta ya dị ka onye isi oche nke ise nke Mahadum Ọrụ Ugbo Michael Okpara, Otunta rụrụ ọrụ dị iche iche dị Ka Prọfesọ nke mgbakọ na mwepụ na Machịbụrụ Benin. Ọ bụkwa onye bụbu Rector nke Akanu Ibiam Federal Polytechnic, Unwana, ọfịs o nwere site na 2006 ruo 2014. 

## Ọnwụ
Ọ nwụrụ n'ihe mberede nke ụgbọala ama lie ya na mbge onwa Septemba gbara mbosi iri, na-afọ 2021, na Afikpo.

## Ihe odide