Abua

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Abua_mask_BM_Af1956_27_230.jpg/220px-Abua_mask_BM_Af1956_27_230.jpg|thumb|Mask (masquerade nke enyí mmiri), ndị Abua, Naịjirịa, narị afọ nke 19 (British Museum, London)
Abua (**Abuan**) bụ alaeze dị n'akụkụ osimiri nke dị ugbu a na Abua Odual LGA nke Rivers State, Nigeria. Ọ dị kilomita iri site na Port Harcourt. Ọrụ bụ isi nke ndị bi na Abua gụnyere: ịkụ azụ, ịchụ nta na ọrụ ugbo.

Na Abua, oge mmiri na-ajụ oyi ma kpuchie ihu igwe, ebe oge ọkọchị na-ekpo ọkụ ma na amụ anwụ .

## Mmalite nke Abua LGA
Ndị na-eme nchọpụta ejirila echiche abụọ na nyocha fonetiki mee ihe iji mepụta akụkọ ihe mere eme nke Abua na ịkwagharị n'oge ogologo oge. Echiche ndị a bụ:

(I) The Delta Cross Movement [citation needed]

### Echiche nke Delta Cross Movement
Omenala na-ejikọta akụkọ ihe mere eme nke Abua na mbata ma ọ bụ mmepe nke Delta Cross Speakers. Ihe doro anya n'etiti ndị ọkà mmụta a bụ ndị etymologists na ụmụ akwụkwọ kọleji nke akụkọ ihe mere eme dị ka Murdock (1959), Nair (1972), Alagoa (1972), Williamson (1987), na Faraclas (1989).

Ihe kachasị elu na nhazi omenala a bụ na n'ihi asụsụ Abuan na-ekwu, ndị mmadụ nwere ike ịkwaga n'etiti obodo Bantu wee gaa n ' ala ebe ha nwere ugbu a site n'ebe ọwụwa anyanwụ Niger delta. Omume nke ndị ọzọ nwere olumba ndị yiri ya, ụzọ ndụ nke Abua bunch na njikọ nke  etymological n'etiti nchịkọta delta na ndị agbata obi ya na-akwado echiche ha. A na-ewebata akụkụ nke echiche ndị a n'okpuru: 

N'echiche a, Nair dere na Abua so n'ime obodo Efut asaa toro karịa ebe obibi Efut asaa. O chere na ndị dere ya bụ alaka nke ndị na-ekwu okwu Bantu. Ndị a si n'ógbè Usha Edit (Rio del Rey) na kemeroon. Ha hapụrụ ebe obibi ha pụrụ iche n'ime ụgbọ mmiri asaa wee rute n'ụsọ oké osimiri Naijiria.  

Iji gbakwunye, aro a na-atụ na Abua si n'ebe yiri nke ahụ pụọ na ndị bu ụzọ nke oge a Efiks of the Cross Rivers na-ekwu na nnọkọ ahụ nwere ike igosi ebe ha nọ ugbu a na ngwụcha narị afọ nke iri na atọ. Echiche a na-akwado nke ọma site na myirịta na nhazi nọmba nke Abua, Efik, na Ibibio. Ọ na-akwado ya site na ụfọdụ ọdịdị mmekọrịta na ndọrọ ndọrọ ọchịchị; Abua, Efik, na Ibibio n'etiti ndị ọzọ nwere ebe dị na asụsụ sara mbara a maara dị ka Delta Cross. Murdock na-atụ aro na nnọkọ agbụrụ atọ a bụ Ibibio, Efik, na Abua n'etiti ndị ọzọ nwere ebe na ndị Bantoid sub-mgbakọ nke ezinụlọ Nigritic dabere na ihe akaebe semantic. N'otu aka ahụ, banyere Obodo (Andoni) nke bụkwa mpaghara Delta Cross na-ekwu okwu, tụrụ aro na e nwere mmepe zuru oke nke ndị Delta Cross n' elu mmiri  na-aga n'ọnụ ya. Ọganihu ahụ nwere ike iru n'ọnụ ụzọ mmiri ahụ n'ihe dị ka  narị atọ (300) BC. Ka esemokwu ndị mmadụ na-eto n'ọnụ mmiri Cross, nzukọ dị iche iche nke ndị Delta Cross na-ekwu okwu malitere ịchọ iyi na osimiri ọhụrụ ha ga-eto. N'ebe ọwụwa anyanwụ, ha mechiri na-egbochi ha site n'ìgwè ndị ọzọ na-ekwu okwu Bantu bụ ndị bụ onwe ha n'oge a na-agbasawanye; n'ebe ọdịda anyanwụ ka ọ dị, ka o kwere mee, ka e nwee mpaghara, nke ọ bụ ezie na ọ bụghị ihe efu, ndị mmadụ na-ebikarị. Dị ka ọ dị mkpa, ole na ole na-agafe agafe na-aga n'akụkụ iyi ọdịda anyanwụ, ụfọdụ n'ime ogologo oge na-agbadata ma ọ bụ n'ebe ọwụwa anyanwụ Niger delta ma ọ bụ ebe ọzọ na delta. Dị ka ụfọdụ ndị na-eme nchọpụta gosipụtara, nchịkọta Delta nke Abua nwere ebe ọ ga-abụ na ọ bụ onye njem kachasị n'etiti ndị Delta Cross ndị a.   

N'agbanyeghị nke ahụ, omume a na-ekwu na Abua, Odual, Kugbo, Ogbia n'etiti ndị ọzọ ebe a na ebe a na-ezo aka na ya dị ka ụyọkọ Abua, si Rio del Ray na Kemeroon si n'ụzọ mmiri Cross gaa na Niger delta. Ha biri n'etiti ebe dị iche iche dị nso na Obolo (Andoni), nke bụ mgbe ahụ akara dị n'etiti Naịjirịa na kemeroon.   

Nzukọ ahụ nọgidere dị ka onye agbata obi ha n'oge ụfọdụ tupu ha agafee n'ebe ọdịda anyanwụ n'ime etiti Niger delta. Na Obolo, Abua mụrụ nwa mbụ ya, ma gụọ ya Agana. N'ihi mpụga nke Obolo, ndị mmadụ biri na Obomotu (Port Harcourt ugbu a) ebe ha biri n'oge ụfọdụ. Ihe ncheta nke nleta ha gụnyere aha Obomotu (nke pụtara nnukwu ụlọ) nke a na-eme ka ọ bụrụ Diobu na ọnụnọ Abuloma ugbu a. N'ịbụ ndị agha mebiri, ha hapụrụ mpaghara a wee banye n'iyi Bonny na mgbe e mesịrị na iyi Brass ma mechie n'ime Osimiri Orashi ebe a na-eme ebe obibi ugbu a.  

Iji malite, ha kwụsịrị na Otu Okoroma ebe Ogbia kụrụ bọket ahụ na ụmụ ya abụọ Okoroma na Olei weere ibu ọrụ maka ihe nketa ha. Ndị ikwu ha mepụtara iji kpụzie otu ndị Ogbia.   

Ndị fọdụrụ mgbe nnọkọ ahụ gasịrị gara n'ihu na Opumatubu ma mesịa gaa Arughunya wee biri. N'ebe ahụ, ndị Kugbo na Odual biri ma ndị nna Abua gara n'ihu n'ebe a na-akpọ Esidia Ozu ma biri. Ozugbo ha biri, ha chọpụtara na idei mmiri na-adịgide adịgide n'ógbè ahụ bụ isi iyi nke mbibi maka owuwe ihe ubi na ihe onwunwe, Abua na ndị ikwu ya mgbe ahụ, n'oge ahụ kwagara n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ gaa Olokpogha, nke bụ ebe Abua biri na ndị ya gbakọtara ruo mgbe ọ nwụrụ.   

Ndị ga-abịa n'ihu ya bụ ndị guzobere ndị mmadụ site na nnọkọ ahụ gbasara n'ebe ndị bara uru ebe ha na ụmụ ha bi na mpaghara Abua. Ebe obibi ndị a aghọwo òtù ugbu a. N'ikpeazụ anyị nwere Emughami, Okpadien, Otami, na Agana bụ ụmụ ya. Agana weghaara ikike n'ebe nna ya na ndị ikwu ya na-ebi n'ụlọ Abua, nke a na-akpọkarị Central Abua ebe a na-enye aha dị iche iche n'aha ụmụaka dị iche iche guzobere ebe obibi ahụ.

## Ndepụta obodo na obodo dị na Abua-Odual LGA
Ndị na-esonụ bụ aha obodo na obodo dị na Abua depụtara n'usoro mkpụrụ akwụkwọ.
 
*Abada 
*Abual 
*Agada 
*Akani 
*Amalem 
*Amaraka 
*Amorota 
*Aminigboko 
*Anyu 
*Arukwo 
*Dibiriga 
*Efebiri 
*Egboama 
*Egbolom 
*Egbom 
*Egunughan 
*Ekunuga 
*Elok 
*Esidia Elok
*Emago 
*Emoh 
*Emelesue 
*Emelego 
*Emesu 
*Emilaghan 
*Emirikpoko 
*Emon-Ema Emabu 
*Engeni 
*Esala 
*Esidia-Ogbema 
*Forest-Reserve 
*Iyak 
*Kola-Ogbogbo 
*Lower Orashi River
*Opiada - Elok
*Adokoni - Elok
*Etuke - Elok
*Akpasukubu - Elok 
*Obarany 
*Odaga 
*Odedum 
*Ogbema 
*Ogbema Koku 
*Ogbokuma 
*Ogbologbo Plantain 
*Ogboloma 
*Oghora 
*Okana 
*Okoboh 
*Okomade 
*Okpedem 
*Omokwa 
*Opikiri 
*Opu-Ogbogbo 
*Oruama 
*Otapha 
*Otari 
*Owerewere 
*Plantains 
*Serebia

## References

-Abada
-Abua
-Agada
-Akani
-Amalem
-Amaraka
-Amorota
-A stnimigboko
-Anyu
-Arukwo
-Dibiriga
-Efebiri
-Egboama
-Egbom
-Egumughan
-Ekumuga
- Elok
-Esidia Elok
--Emago
-Emoh
-Emelesue
-Emelego
-Emesu
-Emilaghan
Emirikpoko
-Emọn-Ena Enabu
-Engeni
-Esala
-Esidia-Ogema
- Forest reserve 
-Iyak
-Kola-Ogboogbo
-Lower Orashi River
-Opiada - Elok
-Adokoni - Elok
-Etoke - Elok
-Akpasukubu - Elok
-Obarany
-Odaga
-Odedum
-Ogbema
-Ọgbema Koku
-Ogbokuma
-Ogbologbo Plantain
-Ogboloma
-Oghora
-Okana
-Okoboh
-Okomade
-Okpedem
-Omokwa
-Opikiri
-Opu- Ogologo 
-Oruama
-Otapha
-Otari
Owerewere
-plantains
-Serebia

Òtù:Pages with unreviewed translations