Asụsụ Chʼol

G 

Asụsụ **Ch'ol** (Chol) bụ otu alaka ọdịda anyanwụ nke ezinụlọ asụsụ Mayan nke ndị Ch'ol na steeti Chiapas, Tabasco na Campeche na Mexico na-eji. Asụsụ a, yana Chontal, Ch'orti' na Ch'olti' mebere otu asụsụ Cholan . 

A na-ewere alaka Cholan nke asụsụ ndị Mayan ka ọ bụrụ ndị na-eche nche karịsịa na Ch'ol tinyere ndị ikwu ya abụọ kacha nso bụ asụsụ Ch'orti' nke Guatemala na Honduras, na asụsụ Chontal Maya nke Tabasco kwenyere na ọ bụ asụsụ nke oge a nke kacha egosipụta mmekọrịta ha na asụsụ Maya ochie . 

A na-ebu mmemme asụsụ Ch'ol site na ụlọ ọrụ redio CDI XEXPUJ-AM, na-agbasa ozi sitere na Xpujil, Campeche .

## Olumba
Enwere isi olumba abụọ nke Chʼol:

* Chʼol nke Tila nke mmadụ 43,870 na-asụ, ndị 10,000 n'ime ha bụ ndị na-asụ otu asụsụ n'ime ime obodo Tila, Vicente Guerrero, Chivalito na Limar dị na Chiapas .
* Chʼol nke Tumbalá nke mmadụ 90,000 na-asụ bụ ndị 30,000 n’ime ha bụ ndị na-asụ otu asụsụ n’ime obodo ndị dị na Tumbalá, Sabanilla, Misijá, Limar, Chivalita na Vicente Guerrero.

## fonology

### Consonants
Enwere akụkụ consonantal 21 na Chʼol. N'okpuru ebe a bụ ndepụta ngwa ngwa nke Chʼol.  A na-egosiputa ihe odide nke kwekọrọ na akara nkuku n'akụkụ akara IPA .

Maka akụkụ ndị dị na kọlụm palatal, [ tʲ, tʲʼ ] bụ consonants alveolar palatalized, na [ tʃ, tʃʼ ] bụ palato-alveolar affricates . Ngwongwo ọzọ nke consonant inventory bụ na naanị labial nwere akụkụ a na-ekwupụta okwu [b], nke dabara na bilabial implosive [ɓ] nke akpọpụtara na Proto-Mayan . 

A na-anụ ụda alveolar [ n, t ] naanị dị ka allophone nke / ɲ, ts /.

### Udaume
Chʼol nwere usoro udaume isii, dị ka egosiri n'okpuru n'ime ndepụta ụdaume. 

Udaume *ä* bụ akụkụ pụrụ iche na Chʼol, dị ka ọ dị n'asụsụ Chʼolan ndị ọzọ. Dị ka Kaufman na Norman (1984) si kwuo, ụdaume ogologo n'asụsụ Proto-Mayan jikọtara ha na ndị mkpirisi ha n'asụsụ Chʼolan, ewezuga **aa (ogologo)* na **a (mkpụmkpụ)* . Akụkụ ndị a gara n'okpuru mgbanwe ụda, nke **aa* ghọrọ *a* na ** a* ghọrọ *ä* . 

### Nhazi mkpụrụedemede
Ch'ol nwere ike inwe CV, CVC, CVCC, CCVC, CCVCC dị ka usoro mkpụrụedemede enwere ike. Ndị kachasị ewu ewu bụ CV na CVC. 

Dị ka ọtụtụ asụsụ ndị Mayan ndị ọzọ, Chʼol adịghị ekwe ka mkpụrụokwu ndị na-amaliteghị amalite, nke pụtara na okwu ndị yiri ka ha na-eji ụdaume malite n'ezie na-akwụsị akwụsị dị ka mmalite.

Ọ bụ ezie na mmalite mgbagwoju anya na codas dị mgbagwoju anya dị, nke mbụ na-eme nanị n'ofe morpheme, na nke ikpeazụ na-ejedebe na *j* C. 

## Syntax

### Akara ikpe
Dị ka ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ asụsụ ndị Mayan ndị ọzọ, Ch'ol nwere akara mmadụ abụọ: ihe na-adịghị mma na nke na-enweghị isi . Omenala ndị Mayan bụ ịkpọ nke mbụ dị ka Set A na nke ikpeazụ dị ka Set B.  Chʼol bụ asụsụ na-ekwo ekworo : nhazi morphosyntactic ya dịgasị iche dabere n'akụkụ ya. N'akụkụ zuru oke, a na-eji nzizi na-adịghị mma na-eme ihe, ebe n'akụkụ na-ezughị okè, anyị ka na-ahụ maka nhọpụta-nkwudo. 

A na-ewerekarị akara nrịbama atọ dị ka suffixes; Otú ọ dị, Martínez Cruz (2007) na Arcos López (2009) chịkọtara ha dị ka ndị na-ekwu okwu . Ihe nrịbama ndị a na-egosikarị ndị nnọchite ngwa ngwa transitive.

Rịba ama na ihe nrịbama niile nwere allomorphs nwere ụda olu: 1st otu nrịbama na-agbanwe site na *k* ruo *j* mgbe ọ na-aga *k ọzọ,* na nke abụọ otu na nke atọ nwere glides etinyere mgbe ha na-ebute consonants.

Ntọala B bụ suffixes. Ihe nrịbama ndị a na-egosipụtakarị ndị ọrịa nke ngwaa ntụgharị ma ọ bụ isi arụmụka nke ngwaa intransitive.

Enwere otutu nrịbama atọ maka akara ọtụtụ okwu na Ch'ol - clitics abụọ na otu suffix. Enwere ike ijikọ clitics abụọ ahụ n'ihu akara nrịbama nke otu onye ma ọ bụ na-agbanye mgbọrọgwụ. 

Ihe nrịbama nke 1st pụrụiche nwere ụdị *loñ* dị mkpụmkpụ yana ụdị *lojoñ dị ogologo.* A na-eji ha abụọ eme ihe n'otu n'otu, ma e wezụga mgbe a na-ejikọta ya n'ihu otu akara, nke a na-ahapụ naanị ụdị dị mkpụmkpụ. A na-aghọtakarị suffix -ob dị ka *-o*' n'okwu.

### Amụma ọnụ
Usoro usoro okwu bụ VOS . Otú ọ dị, usoro okwu na-adịgasị iche na VOS anaghị abụkarị ụtọ ụtọ asụsụ: ihe ndị gụnyere animacy, definiteness, topicalization na ilekwasị anya na-enye aka n'ịchọpụta usoro okwu kwesịrị ekwesị.  Nkebi ahịrịokwu dị mfe Ch'ol nwere ntakịrị ngwaa nfefe n'ụdị [ASP Set A + Verb + Set B]. N'ihe gbasara ngwaa intransitive na-abụghị ndị nnọchite anya, a na-emezu ntụaka n'ofe nke otu arụmụka na ma ọ bụ Set A ma ọ bụ Set B dabere n'akụkụ ngwaa ahụ. Okwu amụma nwere ike inwe akụkụ ndị a: nke zuru oke, ezughị okè, na-aga n'ihu, nnabata, nkwụsị, na ike . 

#### Ngwaa mgbanwe
N'ime ngwaa ntụgharị Chʼol, e nwere ngalaba abụọ bụ isi: ụdị dị mfe na ụdị ewepụtara. Nke mbụ na-agbanwe arụmụka bụ isi n'ime ngwaa ahụ site n'ịtụgharị aka na ntụgharị okwu dị na Set A na ihe dị na Set B. N'akụkụ nke zuru oke, ụdị a na-agụnye suffix ọnọdụ, nke bụ ụdaume kwekọrọ na mgbada ụdaume. N'aka nke ọzọ, akụkụ na-ezughị okè anaghị ewere suffix ọnọdụ dị otú ahụ. 

Iji mepụta ngwaa ntụgharị ewepụtara, mgbakwunye *-V* ma ọ bụ *-Vñ*, dabere na akụkụ ahụ. N'adịghị ka ụdị dị mfe, suffix adịghị mkpa ka ọ kwekọọ na ụdaume mgbọrọgwụ. A na-amata arụmụka kpọmkwem dị na ngalaba a site na ngbanwe Set A na Set B. 

### Amụma na-abụghị nke ọnụ
Ihe owuwu a anaghị ewere ihe nrịbama akụkụ, n'ụzọ dị iche na amụma ọnụ. Enwere ike isi ya na aha, adjectives, positionals, wdg. Isi arụmụka na-ewe naanị ihe nrịbama Set B. 

## Hụkwa

* Agala Ch'ol
* Lakandon Chʼol
* Manche Ch'ol

## Ihe ndetu
mgbakwunye, enwere mkpuchi nke nwere ihe pụrụ iche, mana anaghị atụgharị maka ọnụọgụ, ogologo oge ma ọ bụ mmadụ. Ha na-eme na ngwaa na-atụgharị. Ha na-akparaghmgbakwunye, enwere mkpuchi nke nwere ihe pụrụ iche, mana anaghị atụgharị maka ọnụọgụ, ogologo oge ma ọ bụ mmadụ. Ha na-eme na ngwaa na-atụgharị. Ha na-akparagh
Otú:Pages with unreviewed translations