open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jovanice Twinobusingye

**Jovanice Twinobusingye** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Ugandan, onye omeiwu na onye nnọchi anya nwanyị nke ndị omeiwu maka Kiruhura District na nke iri na otu nke Uganda. Ọ bụ onye otu National Resistance Movement (NRM). Ọ na-anọdụ na Kọmitii Ndị Omeiwu na Ọrụ Ọha na Gọọmentị Obodo nke Hon. Onzima Godfrey

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Mary Begumisa meriri Twinobusingye na asọmpi maka tiketi NRM maka Sembabule Woman onye otu oche ndị omeiwu.  O meriri na ntuli aka NRM site na imeri Nuweahereza Phionah na Mwiine Sheillah ka ọ bụrụ onye na-ebu ọkọlọtọ NRM na ntuliaka mba na afo puku abụọ na iri abụọ na otu . Twinobusingye meriri na ntuli aka mba nke 2021 iji bụrụ onye nnọchi anya nwanyị nke ndị omeiwu maka Kiruhura District na nke iri na otu nke Uganda.

Twinobusingye bụ akụkụ nke isi Rabecca Kadaga mgbe ọ malitere itinye akwụkwọ maka oge nke atọ n'ọfịs n'oge mkpọsa ntuli aka ya na Speke Resort, Munyonyo na Kampala.

## Ọrụ ndị ọzọ
Twinobusingye so n'ime ndị omeiwu nke Uganda bụ ndị katọrọ ọnọdụ ọjọọ nke okporo ụzọ na mpaghara ya mgbe ndị omeiwu na-arụrịta ụka banyere mmegharị ahụ na-agba gọọmentị ume ka ha gbasie mbọ ịkwalite nchekwa okporo ụzọ nke Alex Ruhunda kpaliri, n'oge ncheta nke National Road Safety Week. O kwuru na ya nwere ụzọ ọjọọ n'ihi obere mmefu ego nke Ministry of Works and Transport.

## Arụmụka
Twinobusingye jụrụ nsonaazụ ntuli aka nke 2020 NRM primaries mgbe Mary Begumisa meriri ya na asọmpi maka tiketi NRM maka Sembabule Woman onye otu oche ndị omeiwu. Joy Kabasti onye jụkwara otu nsonaazụ ahụ kwuru na a tọọrọ ọtụtụ ndị na-edeba aha na mpaghara ruo ọtụtụ awa ka ha na-eziga ụdị nkwupụta ahụ na ụlọ ọrụ ndekọ distrikti na-ekwu na ọ nweghị ụzọ nsonaazụ ga-esi bụrụ ihe a pụrụ ịdabere na ya.

Twinobusingye so n'ime mmadụ anọ n'ime ndị asaa na-azọ ọkwa.National Resistance Movement primaries na Mawogola North na West constituencies, Sembabule District bụ ndị jụrụ iji National Identity Cards na 2020 NRM primaries dị ka guildline nke Tanga Odoi nyere ebe ndị niile na-atụ vootu ga-egosi kaadị National Identification ha tupu ha enwee ike ịtụ vootu maka onye ha. Odoi kwuru na kọmitii ahụ bu n'uche ịtọpụta njirimara doro anya maka ndị na-eme ntụli aka ziri ezi maka ebumnuche nke iwepụ ndị na-abụghị ndị bi na ya nwere ike ịbanye ma ọ bụ jiri nzuzo weta n'ógbè ahụ iji chịkwaa usoro ahụ ma o kwuru na iji IDs ga-egbochi ọtụtụ ndị si na mpaghara ndị ọzọ ịtụ vootu. Twinobusingye nyere ihe abụọ mere ọ jụrụ, otu bụ na ọtụtụ ndị na-eme ntụli aka efunahụla kaadị ma ọ bụ debanye aha mana ha ahọrọbeghị ha site na National Identification and Registration Authority- NIRA. Ihe nke abụọ kpatara ya bụ na ụfọdụ ndị na-eme ntụli aka n'ógbè ahụ ghọgburu ọtụtụ ndị na-atụ vootu ka ha tụfuo kaadị ha dị ka ndị nchebe mgbe ha nwetara aka azụ.

## Hụkwa

# Rabecca Kadaga
# Flora Natumanya
# Ógbè Sembabule

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Figurative palanquin

Otu **palanquin ihe atụ** jikọtara ya na totem nke onye nwe ya bụ ụdị ihe mkpofu pụrụ iche eji eme ihe na mpaghara Greater Accra na Ghana. Palanquins ndị a a na-akpọ n'asụsụ Ga okadi akpakai bụ nke akara eze ma ọ bụ naanị ndị eze Ga ma ọ bụ *mantsemei* na ndị isi ha na-eji ya eme ihe mgbe a na-eburu ha n'ihu ọha na durbars na ememme dịka *Homowo*. Site na palanquins ndị a na-anọchi anya, ndị Ga na-emepụta ọdịiche agbụrụ n'etiti onwe ha na ndị agbata obi ha Akan na-eji naanị ụgbọ mmiri ma ọ bụ oche dị mfe.

## Ihe ọ pụtara
Onye isi Ga nke ezinụlọ ya na-eji ọdụm dị ka totem ga-eji ahịhịa mee ihe n'ụdị ọdụm. Totem na akara ezinụlọ nke Ga na-anọchi anya anụmanụ, osisi ma ọ bụ ihe. E jikọtara ha niile na akụkọ ihe mere eme nke ezinụlọ na nna nna ya.
Dancing Pallbearers

thumb|Dancing Pallbearers
Dancing Pallbearers, nke a makwaara site na aha dịgasị iche iche, gụnyere Dancing Coffin, Coffin Dancers, Coffin Dance Meme, ma ọ bụ naanị Coffin Dance, bụ otu ndị Ghana na-ebu ozu **ndị** bi n'obodo Prampram dị n'ụsọ oké osimiri na mpaghara Greater Accra nke ndịda Ghana, ọ bụ ezie na ha na-eme n'ofe mba ahụ nakwa n'èzí Ghana. Onye guzobere na onye ndú nke otu ahụ bụ Benjamin Aidoo. A na-akpọ ha Nana Otafrija Pallbearing and Waiting Service ma ọ bụ **Dada** awu.

Ndị otu a na mbụ nwetara nlebara anya zuru ụwa ọnụ site na akụkọ njirimara BBC na 2017. Na Machị 2020, otu ahụ ghọrọ ihe ntanetị mgbe ejikọtara vidiyo na egwu EDM "Astronomia" nke Tony Igy, wee nweta ewu ewu na ndezi vidiyo.
Ruth Tuma

**Ruth Tuma** (nwụrụ n'afọ 2016) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye nkuzi nke Uganda nke jere ozi na nke asaa (2001 - 2006) na nke asatọ (2006 - 2011) Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda na-anọchite anya Jinja District.

## Akụkọ ndụ
Tuna nwetara nzere Bachelors of Arts na Education na Masters' Degree of Education na Planning and Administration na Ugandan Christian University, Mukono. Ọ gụrụ akwụkwọ na Kyambogo National na Bishop Willis Teacher's Colleges.

A maara Tuna maka ịkwado agụmakwụkwọ maka ụmụ agbọghọ na Busoga.  Ọ nyekwara ụmụ nwanyị ime obodo aka site n'inye ha mkpụrụ kọfị na unere.

Tuma jere ozi dị ka onye omeiwu nke Jinja District site na 2001 ruo 2006.N'oge Tuma nọ na nzuko omeiwu, ọ bụ onye isi oche nke Uganda Parliamentary Forum for Children na onye otu kọmitii ego na mmefu ego maka ndị omeiwu Uganda maka Global Action. Ọ rụrụ ọrụ na ikike ndị ọzọ gụnyere ịbụ onye otu ndị nduzi, osote onye nnọchiteanya maka udo na ọchịchị onye kwuo uche ya na onye isi oche nke Federation of University Women of Africa. N'afọ 2007, ọ rịọrọ maka nchebe ụmụaka pụọ na ndị na-emebi iwu mmekọahụ ma chọọ ka ndị omeiwu rụọ ọrụ dị ukwuu n'ichebe ikike mmadụ na ịlụso ịda ogbenye ọgụ.

N'afọ puku abụọ na iri na isii , Agnes Nabirye meriri Tuma na ntuli aka nke National Resistance Movement.

N'afọ 2016, ọ nwụrụ n'ọrịa kansa n'ụbọchị iri na atọ n'ọnwa Julaị n'ụlọ ọgwụ Kampala International Hospital mgbe ọ rịasịrị ọrịa kansa ọtụtụ ọnwa. Tupu ọnwụ ya, e bugara ya South Africa maka nlekọta ahụike. E liri Tuma n'ụlọ nna nna ya na mpaghara Namutumba.

## Ndụ onye

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị otu nke asatọ nke Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda

## Ebenside
GHOne TV

**GH** One TV o bụ ihe ụlọ ọrụ telivishọn ntụrụndụ nke dị na Ghana, nke ọdịnaya ya gụnyere ụdị ndụ, egwu, ejiji, usoro, mmemme ụmụaka, ihe ọchị, na njem nleta. Ọ bụ ugbu a ka Excellence In Broadcasting (EIB) Networks, nke nwere onye mgbasa ozi Bola Ray, dị ka onye isi ya. Ọ bụ Charter House Productions nwebu ụlọ ọrụ ahụ.
Dabere na nyocha nke GeoPoll mere, GH One bụ ụlọ ọrụ TV nke ise a na-elekarị anya na Ghana. Nana Aba Anamoah bụ onye isi njikwa nke ụlọ ọrụ ahụ ugbu a
Sugra Visram

**Sugra Visram** (15 Julaị 1923 - 29 Ọktoba 2012), nke a makwaara dị ka **Sugra Namubiru Visram**, bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda, onye na-eme ihe ike na onye ọchụnta ego. Ọ bụ otu n'ime ụmụ nwanyị mbụ so na ndị omeiwu nke Kabaka Muteesa nke Abụọ sonyere na Buganda Lukiiko.N'ịbụ onye sonyere na Kabaka Yekka Party, ọ nọchitere anya Kibuga Constituency (Mengo ugbu a) na Nzukọ Ndị Omeiwu nke Mbụ na nke Abụọ nke Uganda ruo mgbe ọ gbara arụkwaghịm dị ka onye omeiwu na 1966. Ya na Florence Alice Lubega na Eseza Makumbi, ọ bụ otu n'ime ụmụ nwanyị atọ mbụ jere ozi n'ọkwa a na Uganda mgbe nnwere onwe gasịrị.

## Mmalite na agụmakwụkwọ
A mụrụ ya Sugra Jamal na Ụlọ Ọgwụ Nsambya n'aka Mohamedali Jamal, onye Pakistan na Kawkab Aha Mirza nke ndị Iran. Ọ tolitere na Mengo na Old Kampala ma gụọ akwụkwọ na Old Kampa Senior Secondary School

## Ọrụ
Dị ka ya na di ya na-arụ ọrụ, Visram na-ejikwa ụlọ ahịa uwe ma malite ụlọ akwụkwọ ịkwọ ụgbọala maka ụmụ nwanyị. N'agbata afọ 1950 na 1951, ọ bụ onye isi ụlọ akwụkwọ ọta akara, ụlọ akwụkwọ Ithnasheri, ụlọ akwụkwọ ọt akara.

Visram sonyeere ndọrọ ndọrọ ọchịchị na 1962 na ntuli aka Buganda tupu nnwere onwe nke afọ ahụ, a họpụtara Visram na Florence Alice Lubega na Eseza Makumbi na *Lukiiko*. Mgbe ntuli aka nke afọ 1962 gasịrị, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye nnọchi anya Buganda ka ọ na-anọchite anya Florence Alice Lubega, na-eme ka ha bụrụ ụmụ nwanyị mbụ so n'òtù a. Ọ sonyeere otu ndọrọndọrọ ọchịchị Kabaka Yekka (KY) ma nọchite anya mpaghara a maara dị ka "Kibuga" (Mengo taa).

Visram bụ otu n'ime ndị omeiwu ise nke Kabaka Yekka gbara arụkwaghịm n'oche ndị omeiwu ha mgbe ọ jụrụ ịdebanye aha na ndokwa nke iwu ọhụrụ nke e gosipụtara mgbe nnupụisi iwu nke 1966 na Uganda gasịrị.

Ọ bụ onye isi nke Women's Wing nke Kabaka Yekka (KY) na mgbakwunye na ịbụ osote onye isi oche nke Kansụl Uganda maka ụmụ nwanyị nke ọ sonyeere na 1944. Ọ bụ otu n'ime ndị guzobere Family Planning Association of Uganda (nke a maara ugbu a dị ka Reproductive Health Uganda) n'afọ 1957. O nyekwara aka guzobe Young Women's Christian Association (YWCA) na Uganda ma bụrụkwa onye na-ahụ maka akụ ya.

### Mgbe a chụpụrụ ya na 1972
Mgbe a chụpụrụ ndị Eshia na Uganda na 1972, Visram rụrụ ọrụ na ngalaba agụmakwụkwọ nke Commonwealth Institute. Ọ na-arụkwa ọrụ na Commonwealth Parliamentary Association na Red Cross.

Ọ laghachiri Uganda na 1993 wee rụọ ọrụ dị ka onye enyemaka onye isi ala pụrụ iche na Inward Investment

## Ndụ onwe onye
Na 1941, Visram lụrụ Haider Visram, nwa nwa Allidina Visram. Ọ nwụrụ na afo otu puku narị itoolu, iri itoolu na asatọ 1998 ma ha nwere ụmụ atọ

A nabatara ya n'ezinụlọ Buganda Mamba ma nye ya aha **Namubiru**

## Hụkwa

## Ebenside
Godigbe festival

**Emume Aflao Godigbeza** bụ emume a na-eme na Ghana n'etiti ndị Aflao. A na-eme ya kwa afọ, n'ọnwa Ọktoba, iji cheta ọpụpụ mmeri nke ndị Aflao site na ọchịchị obi ọjọọ nke Eze Agorkoli nke Notsie. Emume a na-echekwa akụkọ ihe mere eme nke ndị mmadụ si Notsie, na Togo nke oge a. A na-eme emume a site na nnọkọ nke ndị isi na nnukwu durbar na ndị Aflao.

Ejikọtara mmemme a na ofufe nke chi na ọ na-adọta ndị mmadụ site na mba niile na mba ụfọdụ dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ Africa.
Pierre Cérésole

thumb|Pierre Cérésole
 

Pierre Cérésole (17 Ọgọst 1879 - 23 Ọktoba 1945) bụ onye na-ahụ maka udo na onye injinia na mba Switzerland, nke a maara **nke** ọma dị ka onye malitere ogige ọrụ na onye guzobere otu udo Service Civil International (SCI).

## Ndụ
A mụrụ Pierre Cérésole na Lausanne n'ụbọchị 17 Ọgọọst 1879, nwa Paul Cérésole, onye otu Swiss Federal Council na onye isi oche nke Swiss Confederation. Ọ gụrụ injinia. Site n'afọ 1910 gaa n'ihu ọ gara ogologo njem ma rụọ ọrụ dị ka injinia na United States na Japan. N'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 1914, ọ laghachiri Switzerland n'oge Agha Ụwa Mbụ malitere. O kpebiri ịbụ Onye Kraịst na-ajụ ịjụ n'ihi akọ na uche ma na-emegide ụdị ọrụ niile ma ọ bụ imekọ ihe ọnụ na ndị agha. Dị ka onye na-eme udo, n'afọ 1917 ọ jụrụ ịkwụ ụtụ isi e ji nweta ngwá agha. Ọ nọrọ oge n'ụlọ mkpọrọ n'ihi nke ahụ.

N'afọ 1919, ọ hapụrụ ọrụ ya dị ka injinia ma nyefee ndụ ya n'ịgba mbọ udo. O sonyere na Nzukọ Bilthoven nke ndị na-eme udo mgbe Agha Ụwa Mbụ gasịrị na n'oge nzukọ nke abụọ, o kpebiri ịmalite ọrụ ebe ndị mmadụ si mba Europe dị iche iche ga-arụkọ ọrụ ọnụ iji wughachi obodo Esnes-en-Argonne na France, nke e bibiri n'oge agha ahụ. A na-ewere ọrụ a n'afọ 1920 dị ka ogige ọrụ mbụ ma bụrụ onye na-akpali ọrụ afọ ofufo nke mba ụwa.

Ya na nwanne ya nwoke Ernest na ndị ọrụ afọ ofufo ndị ọzọ guzobere nzukọ Service Civil Organisation ma hazie ọtụtụ ọrụ afọ ofupo ọzọ n'afọ ndị na-abịanụ, karịsịa dị ka enyemaka enyemaka mgbe ọdachi ndị na-emere onwe ha gasịrị, dịka na Liechtenstein, Switzerland na France.

N'afọ 1931, Ceresole zutere Mahatma Gandhi na Lausanne, mgbe ọ nọ n'ụlọ Romain Rolland na Geneva mgbe ọ sonyere na Nzukọ Round Table na London. Ceresole sitere n'ike mmụọ nsọ nke echiche Gandhi, mana ọ kwenyeghị na akụkụ nke usoro ya na-adịghị arụkọ ọrụ ọnụ. Ọ bụ ezie na ha kwetara ịjụ ịkwado ọrụ agha ọ bụla site na gọọmentị ọ bụla, Ceresole dị njikere iso gọọmentị rụkọọ ọrụ n'agbanyeghị echiche ha n'ihe ndị ọzọ.

N'ọnwa Nọvemba 1933, Ceresole gafere ókèala dị n'etiti Switzerland na Germany iji zute Adolf Hitler iji jụọ maka ọnọdụ dị na Germany, ọ bụ ezie na nzukọ ahụ emeghị.

Site n'afọ 1934 n'afọ 1937, Cérésole na ndị ọrụ afọ ofufo atọ ndị ọzọ na Europe na-arụsi ọrụ ike n'ịrụzigharị akụrụngwa na Bihar na India mgbe ala ọma jijiji mere na Nepal n'afọ 1934 gasịrị. Na India ọ sonyeere ndị Quakers.

Onye America na-eche echiche bụ William James kpaliri Cérésole. Cérésole n'aka nke ya kpaliri Kees Boeke.

Mgbe Cérésole nwụsịrị, enyi ya na onye na-ahụ maka udo, Hélène Monastier, bipụtara akụkọ ndụ ya na ọtụtụ akwụkwọ ya.

## Nkwado
A họpụtara Ceresole maka Nobel Peace Prize na 1938 na 1939.

## Akwụkwọ

* 
* 
* 
* 
* 

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị na-eme udo

## Ebe e si nweta ya

*  
* Pierre Cérésole in  German, French and Italian in the online Historical Dictionary of Switzerland.

## Ebensidee

Òtù:Pages with unreviewed translations
Beatrice Wabudeya

**Beatrice Mukaye Wabudeya** bụ dọkịta anụmanụ na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Uganda. Ọ bụ onye bụbu Minista nke Kampala Capital City Authority (KCCA), na Cabinet Ugandan, site na 17 Machị 2011 ruo 27 Mee 2011. Tupu nke ahụ, ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista maka Onye isi ala, site na 2006 ruo Mee 2011. Na ntuli aka nke 27 Mee 2011, Kabakumba Masiko nọchiri ya na Ministry for the Presidency. Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye omeiwu (MP), na-anọchite anya Sironko District Women's Constituency site na afọ pụkụ abụọ na otụ ruo pụkụ abụọ na iri na otu .

## Mmalite na agụmakwụkwọ
A mụrụ ya na Sironko District na 12 Disemba 1956. Beatrice Wabudeya gụsịrị akwụkwọ na nzere dọkịta anụmanụ nke Bachelor of Veterinary Medicine (BVM) na Mahadum Makerere na 1979. Ọ gara n'ihu nweta nzere Master of Science (MSc), ọkachamara na Agricultural Extension, kwa site na Mahadum Makerere na 1996.

## Ahụmahụ ọrụ
Site na 1979 ruo 1988, Beatrice Wabudeya rụrụ ọrụ dị ka onye ọrụ Veterinary na Mbale District. Site na 1988 ruo 1993, ọ rụrụ ọrụ dị ka Chief District Veterinary Officer maka Mbale District. Site na 1993 ruo 1996, ọ rụrụ ọrụ dị ka Chief Production Officer maka Mbale District. N'afọ 1996, ọ banyere na ndọrọ ndọrọ ọchịchị wee sọọ mpi maka oche ụmụ nwanyị nke Mbale District na tiketi National Resistance Movement. Ọ meriri n'oche ahụ ma jee ozi ruo n'afọ 2001.

Site na 1998 ruo 1999, ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista nke Steeti maka Mmekọrịta Mmekọrịta nwoke na nwanyị na ọdịbendị. N'afọ 1999, ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista nke Steeti maka Ahụike (Primary Health Care), ọfịs ọ nọgidere na ya ruo n'afọ 2001. N'afọ 2001, ọ gbara ọsọ maka oche onye nnọchi anya ụmụ nwanyị maka Sironko District. Ọ meriri n'oche ahụ, a họpụtakwara ya ọzọ n'afọ 2006. A họpụtara ya ka ọ bụrụ Mịnịsta maka Onye isi ala n'afọ 2006 na-eje ozi n'ọkwa ahụ ruo mgbe a chụpụrụ ya na May 2011. Ruo ọnwa abụọ, site na 17 Machị 2011 ruo 28 Mee 2011, ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista maka Kampala Capital City Authority.

N'oge gara aga, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye omeiwu a họpụtara ahọpụta na-anọchite anya Sironko District Women's Constituency. N'ọnwa Machị afọ pụkụ abụọ na iri na otu , ọ gbara ọsọ megide Nandala Mafabi nke otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị Forum for Democratic Change (FDC) na "Budadiri County West" na Sironko District. Mafabi meriri n'ụzọ dị mfe. N'afọ 2014, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye isi oche nke Kọmitii Onyinye Onye isi ala nke mmadụ asatọ maka afọ ise sochirinụ.

Na mgbakwunye na ọrụ ya akọwapụtara na mbụ, ọ na-ejekwa ozi dị ka onyeisi oche nke ndị nduzi nke National Enterprise Corporation, malite na 20 Machị 2014.

## Hụkwa

* Nzukọ omeiwu nke Uganda
* Kọmitii nke Uganda
* Ógbè Sironko

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ghanaian name

Aha Ghana (ma ọ bụ aha onwe onye na Ghana) nwere ọtụtụ aha na **aha** nna dabere na asụsụ nke agbụrụ dị na Ghana: gụnyere Akan, Mole-Dagombas, Ga, Ewe na Nzema. Ugboro ugboro, a na-enye ụmụaka "aha ụbọchị" nke kwekọrọ n'ụbọchị n'izu mgbe a mụrụ ha. Aha ụbọchị ndị a nwere ihe ndị ọzọ gbasara mkpụrụ obi na àgwà onye ahụ. Aha ndị dị n'etiti nwere ọtụtụ ihe dị iche iche ma nwee ike lol digga so eine geile Sprache aka na usoro ọmụmụ ha, ọnọdụ ejima, ma ọ bụ aha nna nna. A na-ejikwa aha ndị a mee ihe n'etiti ndị Ghana bi na mba ọzọ na n'etiti Ndị Afrịka bi na diaspora na-achọ ịmata ala nna nna ha. N'ime narị afọ nke 18 na nke 19, a na-akpọ ndị ohu si Ghana nke oge a na Caribbean Coromantees. A na-enyekarị ụmụ agbọghọ ọtụtụ aha ụbọchị n'etiti Mole-Dagombas, ọ bụkwa ole na ole ka a na-enye ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị.

Ọtụtụ ndị Ghana nwere opekata mpe otu aha sitere na sistemụ a, ọbụlagodi na ha nwekwara aha Arabik ma ọ bụ ọdịda anyanwụ. Ndị ama ama nwere aha ụbọchị gụnyere onye isi ala Ghana mbụ Kwame Nkrumah na onye bụbu odeakwụkwọ ukwu mba United Nations bụ Kofi Annan.
Gambei

**Gambei** ("*mgbidi mebiri emebi*") bụ emume olili ozu Dagbamba nke ịkụ oghere na zoŋ nke yidana na-emepụta ụzọ nke abụọ ịbanye na ịpụ n'ụlọ ha. Ọ na-anọchi anya nnupụisi na mmetụta nke nnwere onwe maka ezinụlọ nwụrụ anwụ, ọkachasị maka ụmụ ha ndị na-adịghịzi eche na ha ga-aza ajụjụ maka mkparị nke onye isi ezinụlọ n'ihi enweghị ha.

N'oge emume olili ozu ebe a na-eme Kambon-waa n'ime ogige yidana, a na-ahapụ ndị na-egwu egwu ka ha na-abanye n'ụlọ ma pụọ ​​na otu faịlụ site na gambei na-egwu chakowili. Mgbe ha ka nọ n'èzí, ma ọ bụ mgbe ha gbakọtara na gburugburu n'ime ogige ahụ, ha na-amalitekwa ịkụ egwu ndị ọzọ.
Gold Coast alphabet

Mkpụrụedemede Gold Coast bụkwa asụsụ Gold Coast bụ mkpụrụedemede Latin eji dee asụsụ Akan n'oge Gold Coast, ugbu a Ghana. Ọ dị iche na mkpụrụedemede Akan dị ugbu a n'ụzọ dị iche iche, nke kachasị n'ime ya bụ n'ịdepụta ụdaume.

kan nwere ụdaume itoolu, ụzọ anọ dị iche ma ha nwere mgbọrọgwụ ire dị elu (ATR), na /a/, nke bụ ATR-na-anọpụ iche. N*a* ederede Gold Coast, a na-ede ụdaume ndị na-abụghị ATR na ụdaume ise nke ederede Latin, e i o u, na ụdaume ATR site na ịgbakwunye ntụpọ ndenye aha na ndị a. (Mkpịsị ụda ATR nwere ụda dị n'ime ha, ebe ụdaume ndị na-abụghị ATR na-ada ka ụdaume dị nro nke Bekee.) N'asụsụ Akan nke oge a, a na-eji mkpụrụedemede ụdaume asaa, abụọ n'ime ha bụ ihe na-edoghị anya. Na mgbakwunye, ederede Gold Coast jiri tilde mee akara ụdaume imi, nke a na-adịghị akara na Akan nke oge a.
Griot

A **griot** (/ˈɡriːoʊ/; French: [ɡʁi.o]; Manding: jali ma ọ bụ **jeli** (na N'Ko: ː, djeli ma ọ dị ka *djéli* na mkpụrụ okwu French); Serer: kevel ma ọ bụ **kewel** / **okawul**; Wolof: Huakul) bụ onye ọkọ akụkọ ihe mere eme nke West Africa, onye na-akọ akụkọ, onye na'akụkọ, onye na na-agụ egwu, onye na - onye na-ede uri, ma ọ bụ onye na-eti egwu. Griot bụ ebe nchekwa nke ọdịnala a na-ekwu okwu ma na-ahụkarị ya dị ka onye ndu n'ihi ọnọdụ ha dị ka onye ndụmọdụ nye ndị eze. N'ihi nke mbụ n'ime ọrụ abụọ a, a na-akpọ ha bards mgbe ụfọdụ.

## Ọrụ griots
Ndị Griot taa bi n'ọtụtụ akụkụ West Africa ma nọ n'etiti ndị Mande (Mandinka ma ọ bụ Malinké, Bambara, wdg), Fulɓe (Fula), Hausa, Songhai, Tukulóor, Wolof, Serer, Mossi, Dagomba, ndị Arab Mauritania mkpa], na ọtụtụ ndị ọzọ dị nta otu. Okwu a nwere ike nweta site na ntụgharị asụsụ French "guiriot" nke okwu Portuguese "criado", ma ọ bụ otu okwu nwoke maka "ohu." Griots kacha na mpaghara ugwu nke West Africa.
Hellen Auma Wandera

**Hellen Auma Wandera** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda bụ onye nnọchi anya ụmụ nwanyị nke Busia District nke a họpụtara na ndị omeiwu nke iri na otu nke Uganda.

## Mmalite na agụmakwụkwọ
A mụrụ Hellen Auma Wandera na Busia District na Dickson Wandera na Betty Afuro. Ọ gara Busia Parents Primary School maka PLE, mgbe ahụ gaa Great Obrem Memorial na Tororo District maka UCE ya na St. Peters Naalya (Spena International) maka ụlọ akwụkwọ sekọndrị ya (UACE) tupu ọ banye na Mahadum Kyambogo maka Bachelor of Arts And Social Science.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Ọ nwere njikọ na National Resistance Movement (NRM). O meriri Nina Nekesa, Fiona Nakku, Nabwire Sharon Veron Namumayi, Esther Busingye Wafula, Grace Nyakecho, Teddy Auma na Lilian Taaka na 2020 NRM Parliamentary Primaries. Ọ nọchiri Jane Nabulindo Kwoba dị ka nwanyị omebe iwu maka Busia District na ntuli aka nke Uganda na afo puku abụọ na iri abụọ na otu 2021.

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Homowo

thumb|Homowo
Homowo bụ mmemme owuwe ihe ubi nke ndị Ga Ghana na-eme na Greater Accra Region. Ememme a na-amalite n'ọnwa Ọgọst ka a na-akụ ihe ubi (ọkachasị ọka na ji) tupu oge mmiri ozuzo amalite. N’oge mmemme ahụ, ha na-agba egwu akpọrọ Kpanlogo. Ndị Ga na-eme ememme Homowo na ncheta ụnwụ nke mere n'akụkọ ihe mere eme ha na Ghana precolonial.

## <span lang="ru" dir="ltr">Okwu mmalite</span>
Okwu *Homowo* (Homo - agụụ, wo - hoot) nwere ike ịpụta "ịgba (ma ọ bụ ịkwa emo) n'agụụ" n'asụsụ Ga. Omenala nke Homowo malitere site n'oge agụụ na-eduga n'agụụ n'ihi ọdịda nke mmiri ozuzo oge nke ihe ọkụkụ chọrọ na mpaghara Greater Accra, ebe ndị Ga bi.  Mgbe mmiri ozuzo laghachiri n'ọnọdụ ya, ndị Ga mere emume ya site n'ịmepụta emume Homowo, ya mere aha ya na ihe ọ pụtara. A na-eme emume Homowo nke ukwuu n'obodo niile dị na Ga steeti na emume na-agwụ na Gamashie. Ememe ahụ na-amalite site n'ịkụ ọka, nke a ga-eji kwadebe nri maka ememe a na-akpọ ''Kpokpoi'' ma ọ bụ ''Kpekple''. N'oge a, a machibidoro ime mkpọtụ ma ọ bụ machibido ya iwu ebe ọ bụ na ekwere na ọ ga-egbochi ntozu nke ihe ọkụkụ. A na-eri nri ahụ na Palm Nut Soup ma na-awụsa ya n'ime obodo ahụ. Ndị isi ọdịnala na ndị isi ezinụlọ na-emekarị nke a. Ndị isi ezinụlọ niile na-awụsa "kpokpoi" n'ụlọ ezinụlọ ha. Ememe ahụ na-agụnye ịga ije n'okporo ụzọ na n'okpọ ámá na-akụ ọkpọ, na-abụ abụ, na-ese ihu, na-agụ egwú na ịgba egwú ọdịnala. N'ụbọchị a, a na-enwekarị ọtụtụ okporo ụzọ ma na-egbochi okporo ụzọ iji mee ememme ahụ. Ọ bụ ezie na ọ bụ omenala Ga, a na-anabata ọtụtụ agbụrụ ndị ọzọ ka ha sonye na ememe ahụ.
Benny Cederfeld de Simonsen

**Benny Sophie Caroline Andrea Cederfeld** de Simonsen née **Treschow** (1865-1952) bụ onye Danish na-eme udo. A na-echeta ya dị ka onye otu Danske Kvinders Fredskæde, alaka Danish nke Women's International League for Peace and Freedom (WILPF), nke e mechara mara dị ka Kvindernes Internationale Liga for Fred og Frihed (KILFF). Site n'afọ 1931 ruo n'afọ 1939, ọ bụ osote onye isi oche nke nzukọ ahụ. Ọ bụ onye na-ekere òkè na nzukọ mba ụwa WILPF site n'afọ 1926 ruo n'afọ 1937 yana onye otu kọmitii mba ụwa ha ebe ọ na-ekwu maka ikike nke ndị ka nta.
Òtù:CS1 Danish-language sources (da)

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ ya n'ụbọchị 2 n'ọnwa Ọktoba n'afọ 1865 na Brahesborg, ụlọ dị nso na Assens n'àgwàetiti Funen, Benny Sophie Caroline Andrea Treschow bụ nwa nwanyị nke onye nwe ala Carl Adolph Rothe Treschow (1839 Xi1924) na Sophie Margrethe Elisabeth Rantzau (1844 Xi1911). A zụlitere ya n'ezinụlọ a ma ama, na-enweta agụmakwụkwọ ya n'ụlọ site n'aka ndị nkuzi onwe onye si mba ọzọ. N'ihi ya, o nwere ike ikwurịta okwu nke ọma na French, Bekee na German. N'afọ 1892, ọ lụrụ Hans Christian Frederik Wilhelm Cederfeld de Simonsen (1866-1938), onye bụkwa onye nwe ala bara ọgaranya na Funen. Mgbe nke ahụ gasịrị, ọ kwagara n'ụlọ ya dị na Erholm.

## Ọrụ dị ka onye na-ahụ maka udo
N'ịbụ onye agha nke Agha Ụwa Mbụ kpaliri, n'afọ 1916 Cederfeld de Simonsen sonyeere nzukọ udo Danskevind Kers Fredskæde, na-aghọ onye isi nke isi Funen ya n'afọ 1919. N'afọ 1925, na-ekere òkè na nzukọ kwa afọ nke Dansk Fredsforening (DF) ma ọ bụ Danish Peace Society, o guzoro megide nkatọ nke ụlọ ọrụ ahụ banyere KILFF. DF, nke Fredrik Bajer guzobere n'afọ 1882, weere KILFF dị ka onye mmegide, na-ekwere na òtù udo niile nke Denmark kwesịrị ịnọ n'okpuru nchịkwa ya. Ya na Clara Tybjerg na Henriette Beenfeldt, Cederfeld de Simonsen kwusiri ike na ọ nwere ike inye aka naanị ma ọ bụrụ na e nwere òtù abụọ na Denmark na-agba mbọ maka udo ka ha nwere ike ịgbasawanye mmasị n'ebe ahụ n'ọtụtụ ebe.Haastrup, Lisbeth. "Benny Cederfeld de Simonsen (1865 - 1952)" (in Danish). Kvinfo. Retrieved 8 January 2019.


Cederfeld de Simonsen dị irè karịsịa n'ịbawanye ndị otu nke Funen nke KILFF, na-eme ka ọ bụrụ nnukwu nzukọ mpaghara nwere ndị otu 4,000. Tupu ndị Germany eburu Denmark, na Machị 1940 ọ dị irè karịsịa na mmekọrịta dị n'etiti Danske Kvinders Nationalråd (Women's Council of Denmark) na òtù ụmụ nwanyị ndị Juu Danish *Jødisk Kvindeforening*. Mgbalị ya mere ka a kpọbata ụmụaka ndị Juu 320 si n'etiti Europe na Denmark ka ha lekọta ha n'ụlọ ndị Denmark.

N'ịnọgide na-enwe mmasị n'ihe omume udo n'oge ndụ ya niile, Benny Cederfeld de Simonsen nwụrụ na Copenhagen n'ụbọchị 16 Jenụwarị 1952.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị na-eme udo

## Ebensidee
Kra

Na ime echiche nke ndị Akan, Kra bụ በቀላሉ obi nke mmadụ.  Ọ sitere na chi;  ya bụ, ụmụ na-enweta "Kra" ha n'aka Chineke (Nyame / Niamien).

Onye Akan na-agbasọ n'ụzọ dị iche iche nke nne ya, ma nata Ntoro n'aka nna ya.  nsogbu nne na nna ndị a na-eso ndị Akan ebe ọ àlà ọ gara.  Sunsum nke Akan bụ ebe / ebe ha nke ha na-egosi site na isi ha na ụwa.

## Ihe odide

* Gyekye, Kwame; Echiche nkà ihe ọmụma Africa: Atụmatụ echiche Akan, 1995
* Leipzig Antubam, Kofi; ihe nketa ọdịbendị nke Ghana, Leipzig 1963
Kente cloth

thumb|akwa kente

Kente (Akan: **kente** ma ọ bụ *nwetoma*; Ewe: ; Dagbani: Chinchini) na-ezo aka na akwa Ghana, nke e ji ákwà e ji aka rụọ, ákwà silk na ogho mee. N'akụkọ ihe mere eme, ndị eze na-eyi ákwà ahụ n'ụdị toga n'etiti agbụrụ dị ka Ashanti na Ewe.  Ndị eze nwanyị, ndị eze nwanyị na ndị inyom nke Dagbon na-eyi ya. N'oge Ghana nke oge a, iyi ákwà kente abụrụla ihe a na-ahụkarị iji cheta oge pụrụ iche, na ụdị kente a na-achọsi ike nke ndị ọkachamara na-akpa ákwà na-eduzi.

N'ihi na a na-ewu ewu nke uwe ejiji kente, kente print, nke bụ ụdị nke a na-emepụta ọtụtụ, na-ewu ewu na West. N'ụwa niile, a na-eji mbipụta ahụ na nhazi nke izu ohi agụmakwụkwọ na emume ngụsị akwụkwọ.
Kobine

**Kobine** bụ ịgba egwú ọdịnala na emume pụrụ iche maka ndị Lawra nke ugwu ọdịda anyanwụ Ghana. A na-akpọkwa ha agbụrụ Dagaaba. A na-eme emume ịgba egwú na emume a kpọrọ aha ya na Septemba na Ọktoba iji gosipụta njedebe nke owuwe ihe ubi na-aga nke ọma.

## Ememme
A na-eme ememme Kobine iji kelee chi na ndị nna nna maka oke owuwe ihe ubi n'ihi ya, a maara ya dị ka ememme owuwe ihe ubi na ememe ezinụlọ. N'oge a, ndị òtù obodo bụ ndị mere njem ma ọ bụ biri na mpaghara ndị ọzọ na-adịghị anya, Lawra na-alaghachikarị n'ụlọ iji jikọta ezinụlọ ha ma mee ememe.
Oliver Wonekha

**Oliver Wonekha** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye nnọchi anya mba Uganda, onye na-eje ozi dị ka onye nnọchianya Uganda na People's Republic of China, kemgbe 2022. Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nnọchi anya mba ahụ na United States of America, site na 2013, ruo 2017 ma mesịa bụrụ onye isi kọmishọna Uganda na Republic Of Rwanda n'etiti afọ 2017 na 2022.

A mụrụ Wonekha na mpaghara Bududa nke oge a, n'ihe dị ka 1951. O nwere nzere bachelọ nke sayensị na Mahadum Makerere, na Kampala, isi obodo Uganda. O nwekwara diplọma postgraduate na agụmakwụkwọ, nke sikwa na Makerere.j

## Ahụmahụ ọrụ
Ọ rụrụ ọrụ na ngalaba kọfị ruo afọ 30, malite n'ihe dị ka 1971, tupu ọ banye na ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Ọ rụrụ ọrụ na Coffee Marketing Board nke na-adịghịzi adị ugbu a ma mesịa rụọ ọrụ maka Kyagalanyi Coffee Limited.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
N'afọ 2011, Wonekha banyere na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ntuli aka nke Uganda site na ịsọ mpi Mbale District Women's Constituency, na ndị omeiwu Uganda. Ọ meriri ma jee ozi n'ọkwa ahụ n'oge omeiwu nke asatọ (2001[2006). N'afọ 2006, ọ sonyeere ndị otu ndọrọndọrọ ọchịchị nke National Resistance Movement. Ọ meriri ma jee ozi n'ọkwa ahụ na nzuko omeiwu nke itoolu (2006ī2011). N'oge ntuli aka nke afọ pụkụ abụọ na iri na otu , ọ tụfuru oche ya. Mgbe e meriri ya na ndị omeiwu Uganda, ọ gbara ọsọ na-enweghị ihe ịga nke ọma maka Nzukọ Ndị Ome Iwu nke East Africa.

== Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ==
N'afọ 2013, a kpọrọ ya onye nnọchi anya Uganda na United States, ebe o nyere onye isi ala [Barack Obama asambodo ya na 22 Julaị 2013. Na Jenụwarị 2017, a kpọfere ya na Rwanda, dị ka onye nnọchi anya Uganda na mba ahụ, na-anọchi Richard Kabonero onye a kpọfere na Republic of Tanzania. O nyere onye isi ala Paul Kagame asambodo ya, na 11 Ọktoba 2017. N'afọ 2022 ọ malitere ọrụ ya ugbu a dị ka onye nnọchi anya Uganda na China 

## Hụkwa

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Julie Mukoda Zabwe

## Mmalite na agụmakwụkwọ
A mụrụ ya na Jenụwarị 2, 1980. Julie Mukoda gara Mengo Senior School na Mbogo High School maka ọkwa O na 1996 na ọkwa A na 1998 maka agụmakwụkwọ ụlọ akwụkwọ sekọndrị ya. Ọ gụrụ Computer Science na Mahadum Makerere na-agụsị akwụkwọ na Bachelor of Computer Science na 2005.  Ọ gara n'ihu nweta Master of Public Administration site na Uganda Management Institute, na Kampala na 2016-2018. N'afọ 2014.

## Ahụmahụ ọrụ
N'agbata afọ 2007 na afọ 2008 ọ rụrụ ọrụ dị ka onye na-edeba aha agụmakwụkwọ na Betel Training Institute, Assistant Systems Administrator na TASO, Jinja na 2002 Dzha2004, Network Administrator na MXN Technologies na 2006 Dzha 2007 ọ bụ onye nduzi na United Helping Hands for Uganda site na afọ pụkụ abụọ na asaa 2007 ruo taa, Patron na Core Foundation 2012 ruo taa, ọ bụkwa onye nnọchi anya nwanyị Mayuge District ọ nọ n'ọkwa kemgbe 2016 ruo taa.

Mgbe ntuli aka February 2016 gasịrị, a họpụtara Julie Mukoda dị ka onye nnọchi anya nwanyị Mayuge District na 2016.

## Ọrụ ndị omeiwu
E wezụga ọrụ ya dị ka ọkà okwu nke Nzukọ Ndị Omeiwu Ugandan, ọ na-anọdụ na kọmitii ndị omeiwu ndị a:

* Kọmitii Ndị Omeiwu bụ onye otu
* Nkwurịta okwu na ozi ọha na eze na eze iwu na-achịkwa

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Alice Alaso

**Alice Alaso** (mgbe ụfọdụ a na-akpọ **Alice Alaso** Asianut) (amụrụ na 21 Jenụwarị na afo 1969) bụ onye nkuzi na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda bụ onye nnọchi anya nwanyị maka Serere District na omeiwu nke asatọ, nke itoolu na nke iri nke Uganda. Ọ nwere njikọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Forum for Democratic Change (FDC) ma bụrụ odeakwụkwọ ukwu mbụ nke pati ahụ ruo afọ iri.

## Mmalite na agụmakwụkwọ
Alaso nwetara nzere Bachelor of Arts na Education na Mahadum Makerere .

## Ọrụ
Dị ka onye nkuzi, Alaso kụziri na Teso College Aloet n'etiti afọ 1993 na afo 1997. N'oge a, ọ kụzikwaara nwa oge na Saint Mary's Madera.

Mgbe ọ hapụsịrị Teso College na afo 1997, ọ ghọrọ onye isi Gender District na Post-Conflict Recovery Program nke na-ahụ maka Kaberamaido District.

N'afọ 2018, Alaso hapụrụ Forum for Democratic Change ebe ọ na-eje ozi dị ka odeakwụkwọ ukwu. Ndị ọzọ na-ekwu na a chụpụrụ ya na pati na ọnọdụ ahụ.

Ọ sonyeere Alliance for National Transformation (ANT) ma malite na Machị afo 2022, edepụtara ya dị ka onye nhazi mba nke pati ahụ.thumb|Alice Alaso|251x251px
## Ndụ onwe onye
Alaso lụrụ Johnson Ebaju kemgbe afọ 2007.

## Ihe odide

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
April Carter

**April Carter** (amụrụ na 22 Nọvemba 1937) bụ onye na-eme udo na Britain. Ọ bụ onye nkuzi ndọrọ ndọrọ ọchịchị na mahadum Lancaster, Somerville College, Oxford na Queensland, ọ bụkwa Fellow na Stockholm International Peace Research Institute site na 1985 ruo 1987. Ọ bụ ugbu a Honorary Research Fellow nke Centre for Peace and Reconciliation Studies, Mahadum Coventry, na 'onye nchịkọta akụkọ dị elu' na board nchịkọta akụkọ mba ụwa maka *International Encyclopedia of Peace* nke Oxford University Press (New York) bipụtara.

April Carter na-arụ si ọrụ ike na ngagharị nke nuklia na Britain na ngwụcha afọ 1950 na mmalite afọ 1960, ọ bụ odeakwụkwọ nke Kọmitii Na-ahụ Maka Ọrụ Nkwado Maka Agha Nuklia na Mee 1958 (mgbe ọ haziri Aldermaston March mbụ), ma tinye aka na nnupụisi obodo na mmalite nke ụlọ ọrụ nuklia.
N'afọ 1961 ọ bụ onye nhazi Europe maka San Francisco na Moscow March nke US kọmitii maka Nonviolent Action haziri, na 1961-62 bụ osote onye nchịkọta *akụkọ* na Peace News nke mba ụwa.  N'oge mmechi omume nke nuklia nke afọ 1980 ọ bụ onye otu Alternative Defence Commission, nke bipụtara nyocha nke nhọrọ *nchebe* na-abụghị nuklia maka Britain na Defence Without the Bomb (Taylor na Francis, 1983)

## Ọrụ ndị dị mkpa

* The Political Theory of Anarchism (Harper & Row, 1971)  
* *Ikike na Ọchịchị Onye kwuo uche ya* (Routledge & Kegan Paul PLC, 1979)  
* *ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke ikike ụmụ nwanyị* (Longman, 1988)  
* *Ihe ịga nke ọma na ọdịda na Arms Control Negotiations]] (Stockholm International Peace Research Institute monographs) (Oxford University Press, 1989)*
* Peace Movements (Longman, 1992)
* The Political Theory of Global Citizenship (Routledge, 2001 na 2006 na akwụkwọ mpịakọta).  ISBN  & ISBN 9 78-0-415-39944-9
* Direct Action na Democracy Today (Polity Press, 2004).  ISBN 978-0-76-245936-0
* Ike na Mgbanwe ndọrọ ndọrọ ọchịchị: Isi Isi Okwu na Echiche (Routledge 2012)  
* A Guide to Civil Resistance: Mpịakọta nke mbụ: A Bibliography of People Power and Nonviolent Protest (Green Print, 2013)  
* A Guide to Civil Resistance: Mpịakọta nke abụọ: A Bibliography of Social Movements and Nonviolent Action (Green Print, 2015)  

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị na-eme udo

## Ihe odide

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Anarchism
Victorious Zawedde

Victorious **Zawedde** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda na onye otu ndị omeiwu.  A họpụtara ya n'ọfịs dị ka nwanyị Member iji nọchite anya mpaghara Nakasongola nke dị na mpaghara Central nke Uganda n'oge ntuli aka nke puku abụọ na iri abụọ na otu Uganda.

A na-asọ mpi ya dị ka onye nweere onwe ya.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị otu nke iri na otu nke Uganda
* Ógbè Nakasongola
* Nzukọ omeiwu nke Uganda
* Onye omeiwu

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Agnes Akiror

**Agnes Akiror Egunyu** (amụrụ na 28 Julaị 1968), nke a maara dị ka **Agnes Akiron**, bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda. Ọ bụ Minista Steeti nke ugbu a maka Teso Affairs na Cabinet nke Uganda. A họpụtara ya n'ọkwa ahụ na 6 June 2016. Tupu nke ahụ, site na 27 Mee 2011 ruo 6 June 2016, ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista nke Steeti maka njem nleta. Ọ nọchiri Serapio Rukundo, onye a chụpụrụ n'ọchịchị. Na mgbanwe nke ụlọ ọrụ nke 1 Machị 2015, ọ nọgidere na-arụ ọrụ ya. N'ihi na ọ bụ onye minista, ọ bụ onye omeiwu.

## Mmalite na agụm akwụkwọ
A mụrụ Akiror na Kumi District na 28 Julaị 1968. Mgbe ọ gachara ụlọ akwụkwọ praịmarị dị n'ógbè ahụ, ọ debara aha ya na Ngora High School na Ngora, gụsịrị akwụkwọ na 1984. Maka agụmakwụkwọ A-Level ya, ọ gara Mende Kalema Memorial Senior Secondary School, na Wakiso District, gụsịrị akwụkwọ n'ebe ahụ na 1988. Ọ gara International Institute of Business and Media Studies, gụsịrị akwụkwọ na 2000, na Diploma na Accounting. Ọ gara Mahadum Uganda Martyrs site na 2006 ruo 2010, na-agụsị akwụkwọ na nzere Bachelor of Arts na Democracy & Development Studies. O nwekwara asambodo na Sustainable Human Development, nke o nwetara na Negev College na Israel na 2008.

## Ọrụ
Site na 1988 ruo 1989, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye enyemaka ndekọ ego na Oya Rural Development Association. Site n'afọ 2000 ruo n'afọ 2005, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye isi nchịkwa nke Eyalama, otu ụlọ ọrụ na-abụghị nke gọọmentị. Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye omeiwu na-anọchite anya ụmụ nwanyị nke Kumi District na Forum for Democratic Change ndọrọ ndọrọ ọchịchị party ticket. Otú ọ dị, n'afọ 2010, ọ hapụrụ FDC ma tụfuo oche ndị omeiwu ya. N'abalị isii n'ọnwa Juun afọ 2016, a họpụtara ya ka ọ bụrụ Minista na-ahụ maka ihe gbasara Teso.

## Ihe ndị ọzọ a na-atụle
Agnes Akiror alụghị di. Ọ bụ onye okpukpe Roman Katọlik.

## Hụkwa

* Kọmitii nke Uganda
* Nzukọ omeiwu nke Uganda
* Gọọmentị nke Uganda
* Kumi
* Ndepụta nke ndị otu nke iri nke Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda

## Ebensidee

## Njikọ mpụga

* Ndepụta zuru ezu nke ndị Minista, May 2011
* Ebe nrụọrụ weebụ nke Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Tracy Mutinhiri

**Tracy Mutinhiri** bụ osote minista na-ahụ maka ọrụ na ọdịmma ọha na eze na Zimbabwe. Ọ bụ onye otu House of Assembly maka Marondera East (ZANU-PF).

Kemgbe afọ 2009, a na-ekwu na Mutinhiri nwere ọmịiko na pati MDC. Nke a emeela ka ụdị egwu na nsogbu dị iche iche na ya, ọkachasị mgbe a họpụtara Lovemore Moyo ọzọ dị ka onye na-ekwuchitere ndị omeiwu na ngwụcha Machị 2011. Na ntuli aka a, a na-enyo Mutinhiri enyo na ọ bụ otu n'ime vootu abụọ ZANU-PF na-akwado onye MDC. Mwakpo ahụ gụnyekwara ịnwa ịwakpo ugbo ya na Marondera.

E deberè ya na ndepụta mmachibido iwu nke European Union site na 2007 ruo 2011.

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Lucy Akello

**Lucy Akello** bụ onye ọrụ mmekọrịta ọha na eze na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Uganda, onye jere ozi dị ka onye otu ndị omeiwu maka Amuru District Women's Constituency na 10th Parliament (2016 ruo 2021). A họpụtara ya ka ọ laghachi na Nzukọ Ndị Omeiwu nke iri na otu na-anọchite anya mpaghara Amuru n'okpuru òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị FDC. Ọ bụ onye otu ndị mmegide Forum for Democratic Change (FDC), ọ na-ejekwa ozi dị ka minista onyinyo maka ọrụ, okike na mmepe mmekọrịta mmadụ na ibe ya.

## Mmalite na agụmakwụkwọ
A mụrụ Akello na 9 Ọktoba 1980, na mpaghara Lamogi, Amuru District, na Northern Region nke Uganda. Nna ya bụ John Obina, onye nkuzi na Mahadum Kyambogo.

Akello gara Olwal Ocaja Primary School, mgbe e mesịrị ọ gara Lacor Primary School. Ọ gara Iganga Secondary School maka ọmụmụ O-Level ya wee gaa Uganda Martyrs' Secondary School Namugongo, ebe ọ gụsịrị akwụkwọ A-Level. A nabatara ya na Mahadum Makerere, na Kampala, ebe ọ gụsịrị akwụkwọ na 2004, na Bachelor of Arts na Social Science. Ka e mesịrị, n'afọ 2011, ọ nwetara Master of Arts in Development studies, site na Mahadum Uganda Martyrs na Nkozi, Wakiso District.

## Ahụmahụ ọrụ
N'afọ 2005, Justice & Peace Commission (JPC) were ya n'ọrụ, otu ụlọ ọrụ na-abụghị nke gọọmentị n'ime Chọọchị Katọlik nke na-akwalite udo na ime udo na Northern Uganda nke agha mebiri. Ọ rụrụ ọrụ n'ebe ahụ afọ iri, malite dị ka onye isi mmemme, mgbe ahụ dị ka onye njikwa mmemme na site na 2006 ruo 2014, dị ka onye nduzi. O lekwasịrị anya na ikike mmadụ, ikike ala, ikike ụmụ nwanyị na ikike ụmụaka.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
N'ọnwa Ọktoba n'afọ 2014, Betty Bigombe, onye otu ndị omeiwu nke Amuru District Women gbara arụkwaghịm iji nweta nhọpụta na World Bank, na Washington, DC. A haziri ntuli aka pụrụ iche iji mejupụta oche ya na Disemba 2014. Akello, na-agba ọsọ na tiketi ndọrọ ndọrọ ọchịchị FDC na-emegide ya, meriri mmadụ asaa ndị ọzọ wee merie. N'oge ntuli aka ndị omeiwu nke afọ 2016, ọ gbara ọsọ nke ọma, ọzọ na tiketi FDC. O kwuru okwu ugboro iri atọ n'ime afọ mbụ nke Nzukọ Ndị Omeiwu nke iri.

## Ezinaụlọ
Akello bụ nne lụrụ di.

## Hụkwa

* Angelline Osegge
* Winnie Kiiza
* Obi Ụtọ

## Ebensidee

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ nke Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda
* Onye omeiwu ọhụrụ nke Amuru sonyeere ndị omeiwu
* Kọmitii Ikpe Ziri Ezi na Udo 
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Sithembiso Nyoni

**Sithembiso Gile Gladys Nyoni** (amụrụ na 20 Septemba na afo 1949) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Zimbabwe na onye bụbu Minista nke Mmepe Obere na Obere. Ọ bụ minista na-ahụ maka ụmụ nwanyị na ndị ntorobịa.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya
Na ntuli aka ndị omeiwu nke Machị 2008, a họpụtara Nyoni ka ọ bụrụ onye nnọchiteanya ZANU-PF na Nkayi North. O nwetara vootu 4,634 megide 4,234 maka Moyo Talent nke Movement for Democratic Change (MDC)-Mutambara na 1,075 maka Mlilo Thembinkosi nke MDC-Tsvangirai.

The Herald kọrọ na Jenụwarị ogugu 3, 2009, na a chụpụrụ Nyoni na Cabinet na mbido izu ahụ, ya na ndị minista 11 ndị ọzọ, n'ihi na ọ nweghịzi oche ọ bụla na Parliament.
N'ụbọchị mbụ n'ọnwa Disemba n'afọ 2017, onye isi ala Emmerson Mnangagwa họpụtara ndị isi ọhụrụ, Cde Sithembiso Nyoni ghọrọ Minista ọhụrụ nke ụmụ nwanyị na ndị ntorobịa.

Ọ nọ na ndepụta mmachibido iwu nke United States site na na afo 2003 ruo na afo 2014.

## Ebesidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Esther Banda

**Esther Mwila Banda** (amụrụ na 4 Nọvemba na afo  1958) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Zambia. Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye otu National Assembly maka Chililabombwe site na 2006 ruo 2016, ọ bụkwa osote minista n'etiti afọ 2011 na afo 2016.

## Akụkọ ndụ ya
Banda gụrụ maka BA na sociology ma rụọ ọrụ dị ka onye na-ahụ maka mmekọrịta mmadụ na ibe ya. O sonyere na ntuli aka nke afọ 2001 dị ka onye otu United Party for National Development na Chililabombwe, mana ọ bụ onye nke abụọ na onye otu Movement for Multi-Party Democracy Wamundila Muliokela. Na ntuli aka na afọ 2006, Banda bụ onye na-azọ ọkwa Patriotic Front ma merie Muliokela (onye bụ Minista na-ahụ maka nchekwa n'oge ahụ), na-aghọ onye omeiwu nke mpaghara ahụ. A họpụtara ya ọzọ na afo 2011, mgbe nke ahụ gasịrị, a họpụtara ya ka ọ bụrụ osote minista nke Gọọmentị Obodo, Ụlọ, Mmụta Mbido na Nchebe Gburugburu Ebe Obibi. N'afọ sochirinụ, ọ ghọrọ osote minista na Ministry of Gender and Child Development nke e guzobere ọhụrụ. N'ọnwa Febụwarị na afọ 2015 ọ ghọrọ osote minista na-ahụ maka njem nleta na nka mgbe Edgar Lungu ghọrọ onye isi ala. O jikwa ọkwa onye isi oche ụmụ nwanyị nke mba n'ime Patriotic Front.

Banda agbaghị ọsọ na ntuli aka nke afọ 2016, onye na-azọ ọkwa onye omeiwu nke PF bụ Richard Musukwa nọchiri ya dị ka onye omeiwu Chililabombwe.

## Ebesidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ludwig Bauer

**Ludwig Bauer** (a mụrụ ya n'afọ 1876, Vienna) bụ onye nta akụkọ Austro-Swiss, onye na-ahụ maka udo na onye edemede.

## Ndụ
Bauer ghọrọ onye nta akụkọ na Vienna, na-ede nkatọ ihe nkiri, ederede njem na akwụkwọ akụkọ dị iche iche. N'afọ 1915, n'ịkpọ Agha Ụwa Mbụ asị, ọ kwagara Switzerland. Site na Wiener Cafe dị na Bern, "onye dike nwere omume enyi nke na-eri nri n'ebe a na-anọdụ ala maka ndị ikom anọ nkịtị ma jiri biya dị egwu saa ya", o dere ndị isi maka Basle National Zeitung, nweta aha - na nkatọ sitere n'aka ndị na-akwado ya n'akụkụ nke ọ bụla - dị ka "naanị onye na-anọpụ iche na Switzerland".

*Morgen Wieder Krieg* (1931), nke a sụgharịrị n'asụsụ Bekee dị ka War Again Tomorrow, dọrọ aka ná ntị banyere ihe ize ndụ nke *agha* ụwa ọzọ. Akwụkwọ ahụ, nke otu onye nyochara dị ka "echiche na-adịghị mma nke onye na-eme udo banyere Njikọ, ebe obibi Versailles, Sovietism, Fascism, Americanism na ihe ndị ọzọ", bụ nke Albert Einstein tụrụ aro na The World As I See It .

## Ọrụ

* *Von den Schlachtfeldern na Galizien. Kleine Bilder aus dem grossen Kriege*, Leipzig, 1914
* *Der Kampf um den Frieden*, Bern, 1918
* Morgen wieder Krieg : Untersuchung der Gegenwart, Blick in die Zukunft, Berlin: Ernest Rowohlt Verlag, 1931. W. Horsfall Carter sụgharịrị ya n'asụsụ Bekee dị ka War Again Tomorrow, 1932.
* *Welt im Sturz*, Leipzig: Tal, 1933
* *Ọ̀ Bụ Österreich?. Otu mba na-eme ihe n'ụzọ ziri ezi*, Paris: mbipụta nke Mercure nke Europe, 1933
* *Leopold* *der Ungeliebte* : König der Belgier und des Geldes, 1934. A sụgharịrị ya na Eden na Cedar Paul dị ka Leopold the Unloved. *Eze nke* Belgium na nke ego, 1934.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị na-eme udo

## Ebensidee

## Njikọ mpụga

* Na Ugwu Snow-Clad na ndị Austria, na True Stories of the Great War', ed. *Francis Trevelyan Miller, 1917. Site na ikike nke* New Yorker Staats-Zeitung *na* New York Tribune.
Sylvia Bambala Chalikosa

**Sylvia Bambala Chalikosa** (amụrụ na 29 Machị na afo 1964) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Zambia, onye otu Patriotic Front . Ọ bụ onye omeiwu maka Mpika Central constituency ma ọ bụ Minista na-ahụ maka ọrụ na ngwongwo ugbu a.

## Ọrụ
Chalikosa rụrụ ọrụ dị ka onye na-ahụ maka ego na SawPower Company Limited. N'abalị iri na otu n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 2016, a họpụtara ya dị ka onye otu Patriotic Front (PF) ka ọ sọọ mpi maka oche na National Assembly of Zambia ma nọchite anya mpaghara Mpika Central. Mgbe ọ ghọsịrị onye otu Kọmitii Nchebe Mba na Kọmitii Mmekọrịta Mba Ọzọ nke Nzukọ Mba, Onye isi ala Edgar Lungu họpụtara ya ka ọ bụrụ onye isi ala ya n'ọnwa Ọktoba na afo 2016 wee weghara ọkwa Minista maka osote onye isi ala Inonge Wina. N'afọ 2019, onye isi ala Edgar Chagwa Lungu wegara ya n'ọfịs nke Ministry of Works and Supply.

## Ebemsidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Rose Akol

Ọ malitere ọrụ ya na 1989 dị ka onye enyemaka onye na-ahụ maka ego na Uganda Export Promotions Council, na-eje ozi n'ọkwa ahụ ruo 1990. Site na 1990 ruo 1993, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye na-ahụ maka ego na Karamoja Development Agency. Site na 1994 ruo 2000, ọ bụ onye isi nyocha nke ụlọ ọrụ Uganda Airlines Corporation. Site na 2003 ruo 2006, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye isi nyocha nke n'ime ụlọ na Joint Clinical Research Centre. Ọ rụrụ ọrụ n'otu oge ahụ dị ka onye na-ahụ maka ego na East African Airlines. N'afọ 2006, ọ banyere na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ndị omeiwu site n'inweta oche onye nnọchi anya nwanyị nke Bukedea District. A họpụtara ya ọzọ n'afọ puku abụọ iri na otu.

Rose Akol lụrụ di. Ọ bụ onye okpukpe Roman Katọlik. Ọ bụ onye otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị National Resistance Movement .

## Hụkwa

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Gladys Lundwe

**Gladys Lundwe** (amụrụ na 24 Disemba na afo 1964) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Zambia bụ Minista nke Ala site na afo 2010 ruo na afo 2013.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Lundwe na 24 Disemba na afo 1964. Ọ bụ onye otu ndị Lamba. O nwere diplọma na Human Resources Development.

## Ọrụ
Lundwe rụrụ ọrụ dị ka odeakwụkwọ tupu a họpụta ya na National Assembly dị ka onye nnọchi anya Movement for Multi-Party Democracy maka mpaghara Masaiti na ntuli aka 2006.

N'ọnwa Ọktoba na afọ 2006, a họpụtara ya ka ọ bụrụ osote minista nke ọfịs osote onye isi ala na-ahụ maka nhọpụta ọha na eze. Site na afo 2007 ruo na afo 2010 ọ bụ osote minista na-ahụ maka ike na mmepe mmiri. N'afọ 2010, Onye isi ala Rupiah Banda họpụtara ya ka ọ bụrụ Minista nke Ala.

## Ebemsidee

## Njikọ mpụga

* Profaịlụ Nzukọ Mba nke Zambia
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Catherine Namugala

**Catherine Namugala** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Zambia. Ọ bụ osote onye isi oche nke ndị omeiwu Zambia. Onye isi ala Edgar Lungu họpụtara ya n'ọkwa ahụ, na 18 Septemba 2016. Ọ bụbu Minista nke Njem, Gburugburu Ebe Obibi na Ihe Ndị Dị n'Oké Ọdịdị na Cabinet Zambia. Ọ rụkwara ọrụ dị ka onye omeiwu (MP), na-anọchite anya Mafinga (nke a maara dị ka Isoka East) na ndị omeiwu Zambia site na 2001 ruo 2016.

## Akụkọ Ọrụ
Catherine Namugala jere ozi dị ka osote minista na-ahụ maka ihe gbasara mba ofesi site na afọ 2002 ruo afọ 2003. Site na 2003 ruo 2005, ọ rụrụ ọrụ dị ka osote minista maka mmepe obodo na ọrụ ọha na eze. N'afọ 2006, a họpụtara ya ọzọ ka ọ bụrụ onye omeiwu, na-anọchite anya Isoka East. N'afọ 2006, a họpụtara ya ka ọ bụrụ Mịnịsta na-ahụ maka mmepe obodo na ọrụ ọha na eze. Kemgbe ahụ, ọ rụrụ ọrụ dị ka osote minista n'ọfịs osote onye isi ala, tupu a họpụta ya ka ọ bụrụ minista na-ahụ maka njem nleta na gburugburu ebe obibi na 2008 Na Febụwarị 2010, e nyere Catherine Namugala onyinye Minista njem nleta nke Afọ, na-emeri ndị asọmpi isii si Ghana, Namibia, Sierra Leone, Tanzania, Uganda na Zimbabwe.

Na ntuli aka onye isi ala na nke ndị omeiwu N'afo nke Ọgọstụ 2016, Namugala onye soro na Movement for Multi-Party Democracy, họọrọ ịghara ịlụ ọgụ ọzọ n'oche ndị omeiwu ya. Kama nke ahụ, ọ kwadoro onye isi ala Lungu maka nhọpụta ọzọ maka Patriotic Front.

## Nkọwa nke onwe
Oriakụ Catherine Namugala alụghị di. Ọ bụ onye ótu Movement for Multiparty Democracy (MMD), otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị.

## Hụkwa

* Kọmitii nke Zambia
* Nzukọ Mba (Zambia)

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ nke National Assembly (Parliament) nke Zambia
* Mgbanwe ihu igwe - Akụkọ Zambia
* Ms. Namugala na-eme ihe ngosi na New York

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Nakatindi Wina

Princess **Naganda Nakatindi Wina** (15 Febụwarị na afo 1945 na 5 Eprel na afo 2012) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Zambia na onye otu ezinụlọ eze nke Barotseland .

## Oge ọ malitere
A mụrụ Princess Naganda Nakatindi Wina Mukwae Nakatindi n'ime ezinụlọ eze nke Barotseland, nwa nwa Eze Yeta nke Atọ nke ndị Lozi. Nakatindi bụ nwa nwanyị nke Nakatindi Yeta Nganga na Induna Yuyi Nganda; otu n'ime ụmụ 11.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Mgbe eweputara ndọrọ ndọrọ ọchịchị ọtụtụ pati na mbido afọ 1990, ọ sonyeere Movement for Multi-Party Democracy na afo 1992 ọ ghọrọ Minista n'onwe ya mgbe akpọrọ ya Minista nke Steeti maka njem nleta. N'afọ sochirinụ, ọ ghọrọ Minista na-ahụ maka mmepe obodo na ọdịmma ọha na eze ruo n'afọ 1994.

### Arụmụka
N'oge mmalite afọ 1990, e nwere usoro ihe ihere mbubata ọgwụ metụtara ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị MMD. Steve Denning nke World Bank tụrụ aro ka Frederick Chiluba, Onye isi ala Zambia, dozie ọnọdụ ahụ. Nakatindi Wina jikọtara ya na ihe ihere ahụ site n'aka ndị nta akụkọ Zambia, mana Chiluba jụrụ ịchụ ya. Kama nke ahụ, ọ katọrọ ndị mgbasa ozi maka ikwubiga okwu ókè. Otú ọ dị, o mechara tụọ ya mkpọrọ n'afọ 1998, mgbe ejikọtara ya na mgbalị ọchịchị nke Zambia na afo 1997. A kpọchiri ya n'ụlọ mkpọrọ Mukobeko, ebe di ya, Induna Sikota Wina, sooro ya nọrọ. Ọ boro onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Michael Sata ụta maka ịgha ụgha nye Chiluba iji nye Nakatindi Wina ụta.

N'afọ 2000, ọ kpọrọ ụmụ nwanyị ka ha kwụsị African Union n'ihi enweghị nhata nwoke na nwanyị n'ime ndị nnọchiteanya; ebe ọ bụ na mba ọ bụla chọrọ ka ọ tinye otu nwanyị dị ka obere n'ime ìgwè ndị nnọchite anya. O kwuru na ndị isi nwoke chọrọ naanị ka ụmụ nwanyị bụrụ "na-acha okooko osisi" na Union.

## Ahụike na ọnwụ
N'afọ 2012, a chọpụtara na ọ na-arịa ọrịa obi ma kpọga ya n'ụlọ ọgwụ dị na Johannesburg, South Africa. Ọ nwụrụ mgbe a wasịrị ya ahụ n'ụbọchị nke ise n'ọnwa Eprel na afọ 2012. Nwa ya nwoke, Wina Wina, mechara kelee ndị ọchịchị South Africa maka ikwe ka ọ nweta ọgwụgwọ n'ebe ahụ.

## Ebemsidee