Asụsụ Tonga (Zambia na Zimbabwe)

**Tonga** ( *Chitonga* ), nke a makwaara dị ka *Zambezi*, bụ asụsụ Bantu nke ndị Tonga na-asụkarị ( *Bantu Batonga* ) bụ ndị bi na mpaghara ndịda, mpaghara Lusaka, Central Province na mpaghara ọdịda anyanwụ nke Zambia, na n'ebe ugwu Zimbabwe . Asụsụ a bụkwa ndị Iwe, Toka na ndị Leya na ndị ọzọ, yana ọtụtụ ndị Zambia na ndị Zimbabwe na-asụ asụsụ abụọ. Na Zambia, a na-akụzi Tonga n'ụlọ akwụkwọ dị ka asụsụ mbụ na mpaghara ndịda, Lusaka na Central Provinces.

Asụsụ a bụ onye otu Bantu Botatwe ma Guthrie kewara ya dị ka M64. N'agbanyeghị aha ndị yiri ya, Tonga Zambia enweghị njikọ chiri anya na Tonga nke Malawi (N15), asụsụ Tonga nke Mozambique (Gitonga: S62), ma ọ bụ Tonga nke mpaghara Tete dị n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ Mozambique, nke nwere njikọ chiri anya na Sena na Nyungwe.

Ọ bụ otu n'ime asụsụ ndị isi na Zambia, yana Bemba, Lozi na Nyanja . Enwere olumba abụọ pụrụ iche nke Tonga: Valley Tonga na Plateau Tonga. Ndagwurugwu Tonga na-asụkarị na ndagwurugwu Zambezi na mpaghara ndịda nke Batonga ebe Plateau Tonga na-asụ karịa gburugburu Monze District na mpaghara ugwu Batonga. 

Tonga toro dị ka asụsụ a na-asụ, e deghịkwa ya n'ụdị ederede ruo mgbe ndị ozi ala ọzọ rutere n'ógbè ahụ na narị afọ nke 19. Ọ bụ ezie na ọnụ ọgụgụ na-amụbawanye akwụkwọ n’asụsụ ahụ, a hazighị ya nke ọma, ndị na-asụ otu olu nwekwara ike inwe mkpụrụ okwu dị iche iche maka otu mkpụrụ okwu ozugbo etinyere ya n’ime ederede. 

## fonology

### Consonants

* /l/ nwekwara ike ịnụ dị ka ụda mgbata [ɾ] na mgbanwe efu.
* A na-anụkwa post-alveolar affricates /t͡ʃ, d͡ʒ, ⁿd͡ʒ/ ka palatal akwụsị [c, ɟ, ᶮɟ] na mgbanwe efu n'etiti olumba.
* /w/ nwekwara ike ịnụ dị ka labio-palatal [ɥ] mgbe ọ na-eme tupu /i/.
* /f, v/ nwekwara ike ịnụ dị ka glottal fricatives [h, ɦ] n'asụsụ Plateau. 
* A na-anụ /sʲ, zʲ/ dị ka ndị na-enweghị olu na ume palatal approximant [j̊, j̤] na olumba ugwu. 
* Opekempe, ụfọdụ ndị na-ekwu okwu nwere ọpịpị imi bibial ebe ndị agbata obi nwere /mw/, dị ka ọ dị na *mwana* 'nwa' na *kunwa* 'ịṅụọ'. 

### Udaume

## Ngwaa
Tonga ma ọ bụ Citonga na-agbaso ụkpụrụ asụsụ Bantu ọkọlọtọ. Otu okwu nwere ike ịgụnye ihe nrịbama isiokwu, ihe nrịbama siri ike, ihe kpọmkwem, na ọbụna ihe na-apụtaghị ìhè, jikọtara ya na mgbọrọgwụ ngwaa n'onwe ya.

## Sistemụ tonal
Tonga bụ asụsụ ụda olu, nwere mkpụrụokwu dị elu na nke dị ala. Ndokwa nke ụda dị mgbagwoju anya ma dị iche na nke asụsụ Bantu ndị ọzọ; dịka ọmụmaatụ, syllable nke dị ala na Tonga nwere ike ịdị elu n'okwu ọnụ n'asụsụ Bantu ndị ọzọ ma ọzọ.  Ọtụtụ ndị ọkà mmụta, malite na AE Meeussen na 1963,  agbalịwo ịchọpụta iwu maka ebe a ga-etinye ụda.

Otu akụkụ nke usoro ụda olu bụ na ụda dị elu na-ekewapụ site na ebe mbụ ha wee gaa n'aka ekpe, dị ka e gosiri na ihe atụ ndị a: 

* **''í** b **ú** si* 'smoke'
* *ibusu* 'ntụ ọka'

N'okwu ndị a, ụda mbụ dị elu nke mgbọrọgwụ *-sí* abanyela na prefix *ibu-*, ebe ụda dị ala nke *-su* emetụtaghị prefix.

Ihe atụ dị n'elu nke aha aha dị mfe ịkọwa. Otú ọ dị, ụda nke usoro okwu dị mgbagwoju anya. Enwere ike ịhụ ọmụmaatụ nke otu egwuregwu mgbagwoju anya nke Meeussen na Goldsmith tụlere n'okpuru:

* *ndi-la-lang-a* 'Ana m ele'
* *nda-lang-a* 'm tetara'
* *ba-la-lang-a* 'ha na-ele'
* *ndi-la-bon-a* 'Aga m ahụ'
* *nda-bon-a* 'ahụrụ m'
* *ba-l **á** -bon-a* 'ha ga-ahụ'

Ụda dị elu dị na tense-marker *la* na ngwaa nke anọ na-agbagwoju anya. Ọ bụrụ na ọ sitere na ngwaa mgbọrọgwụ *bon*, ọ na-esiri ike ịhụ ihe kpatara na ọ naghị apụta na onye nke mbụ *ndi-la-bon-a'' .

Ụfọdụ ndị ọkà mmụta, dị ka Carter  na Goldsmith,  enyochala Tonga dị ka ndị nwere ma ụda na accent (olu olu na Tonga bụ tumadi na syllable obere ụda). Ndị ọzọ, dị ka Pulleyblank, na-enyocha otu data ahụ naanị n'usoro iwu ụda, na-enweghị mkpa iwebata ụda olu.

## Ntụaka

## Njikọ mpụga
 

* Nkwupụta zuru ụwa ọnụ nke ikike mmadụ na Chitonga
* Nkọwa okwu nke Chitonga, na bekee na German
* Nkọwa okwu Chitonga
* Ngwa OLAC na gbasara asụsụ Tonga
* Ngwa OLAC na gbasara asụsụ Dombe
* Chitonga language books , Ọbá akwụkwọ pụrụ iche Lubuto
Otú:Pages with unreviewed translations