Ikike ụmụ nwanyị na Naịjirịa

nke ụmụ nwanyị  Ike bụ mmepe ụmụ nwanyị n'okwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ike ọha na eze na akụ na ụba na mmepe mba. Ọ bụkwa ụzọ e si ebelata adịghị ike ụmụ nwanyị na ịdabere n'akụkụ niile nke ndụ. Enwere ike ịhụ na mkpokọta agụmakwụkwọ, ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ahụike na ikike iwu bụ isi ihe na-eme ka ụmụ nwanyị nwee ike na Nigeria. ngụkọta nke agụmakwụkwọ, ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ahụike na ikike iwu bụ isi ihe na eme ka ụmụ nwanyị nwee ike na Naịjirịa. Dị ka ọtụtụ Ụmụ nwanyị Afrịka, ụmụ nwanyị Naijiria nwere ọrụ dị ala karịa ụmụ nwoke ibe ha.  nwere okpukpu abụọ karịa ụmụ nwanyị nọ n'okpuru akara ịda ogbenye karịa ụmụ nwoke, na ihe ruru okpukpu iri na itoolu karịa ụmụ nwoke nọ n'ọkwa ndị isi karịa ụmụ nwanyị.

## Enweghị nguzozi na mmekọrịta mmadụ na ibe ya
N'ime isi nke enweghị nkwekọ nke mmekọrịta mmadụ na ibe ya na Naijiria bụ ike gbagọrọ agbagọ n'ịkọwapụta ọnụ ọgụgụ ezinụlọ. Nwoke a lekwasịrị anya na egosi nsogbu dị egwu nke ndị mmadụ. A na ewepụ ụmụ nwanyị na usoro mkpebi nke ụmụaka ole ha ga enwe na mgbe ha ga amụ ha. E nwere ndị nduzi ole na ole na achịkwa ọnụ ọgụgụ mmadụ nke na elekwasị anya na ụmụ nwoke iji belata ọnụ ọgụgụ ọmụmụ dị elu. Iji mee  ihe ọ bụla rụọ ọrụ ruo n'ókè nke ịchịkwa ọnụ ọgụgụ mmadụ, ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị ga enwerịrị ike hà nhata n'ụlọ.E nwere enweghị nkwekọ n'ime alụmdi na nwunye, ụlọ ọrụ okpukpe na nke gọọmentị na ịnweta usoro ahụike dị mma. Òtù Mba Ndị Dị n'Otu, yana ọtụtụ mba n'ụwa niile, emeela ma hazie mmemme ndị na achọ imeziwanye Enweghị nhata nwoke na nwanyị. A nabatara mmepe ụmụ nwanyị dị ka ihe mgbaru ọsọ nke puku afọ nke atọ na 2000, nzukọ ụwa gbasara ụmụ nwanyị na Beijing 2000, na ọtụtụ ndị ọzọ.

## Ihe mgbochi ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke ego
Ụmụ nwanyị fọrọ nke nta ka ha ghara ịdị na ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria, karịa na gọọmentị etiti na steeti. Nchịkwa ụmụ nwoke na eme mkpebi na ime ihe ike emeela ka ụmụ nwanyị ghara inwe nnwere onwe na ahụ iru ala iji tinye aka n'ihe gbasara ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Tụkwasị  nke a, ndị ndụmọdụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-aga nke ọma agaghị akwado ụmụ nwanyị na azọ ọkwa ka o wee sie ha ike ịkwadebe ụzọ na ndọrọ ndọrọ ọchịchị. E nwere nnukwu ọdịiche mgbe ọ na-abịa n'ịmalite azụmaahịa na inweta ego mgbazinye maka ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị na Naịjirịa. Mgbe ụmụ nwanyị  na azụmaahịa nwere ndị ọrụ ole na ole na ogologo ndụ dị mkpirikpi karịa ụmụ nwoke, ọdịiche nwoke na nwanyị a na-aghọ ọbụna sara mbara. N'ime mba Tunisia na Zimbabwe, ndị nwe ụlọ ọrụ ụmụ nwanyị na-arụ ọrụ n'oge dị iche iche n'ụbọchị niile. Oge  na-etinye n'ịnọgide na-azụ ahịa na obere ụgwọ ọrụ bụ ihe mgbochi na-adịghị mma ma na-emegide ọrụ ezinụlọ ha.  nweela usoro nnwale iji gbasaa azụmaahịa ụmụ nwanyị na Naịjirịa dịka ịkwado mmalite na mmepụta ihe site na enyemaka, ntụziaka na ọzụzụ teknụzụ azụmaahịa. Ihe omume a na-akpọ YouWiN!, nyere ụmụ okorobịa na ụmụ nwanyị nghọta banyere otu esi emezu echiche azụmahịa ha ma merie ihe ịma aka ụfọdụ na-abịa site na ịmalite azụmahịa.

## Ihe àmà
 Naijiria, enwere ike ịlele mmetụta nke inye ụmụ nwanyị ikike site na iji ihe ngosi dịka agụmakwụkwọ, ọnụ ọgụgụ ịgụ na ide, ọrụ na ọrụ idu ndú. Lynne Nkume featherstone kwuru na "ọnụ ọgụgụ dị elu nke Ọnwụ nne na ime ihe ike megide ụmụ nwanyị na eme ka Naịjirịa bụrụ otu n'ime ebe kachasị sie ike n'ụwa ịmụ nwa nwanyị".

## Omume gọọmentị
N'ịchọ iru ihe mgbaru ọsọ Millennium na mmepe ụmụ nwanyị, gọọmentị Naijiria malitere Ego ụmụ nwanyị maka nkwado akụ na ụba na mmepe azụmaahịa maka ụmụ nwanyị ọchụnta ego, ebe "ohere nke abụọ" bu n'uche iweghachi ụmụ nwanyị a kwụsịrị n'ihi ime ime n'ụlọ akwụkwọ.  Nzukọ Ezumezu nke iri isii na anọ, a kọrọ na "ọnụ ọgụgụ ndị isi nwanyị na arụ ọrụ gọọmentị ka a na ekpe ikpe dị pasent 22.5, ebe nhọpụta ikpe gafee steeti iri atọ na isii mejupụtara ihe dị ka pasent iri atọ. Atụmatụ ọrụ mba na ịkwalite na ichebe ikike mmadụ na Naịjirịa ka e debere na Kansụl Naị nke Mba Ndị Dị n'Otu na Geneva na Julaị 2009. A na etinye isi na ikike ụmụ nwanyị na eme ka a na ụlọ ọrụ na enye ụmụ nwanyị na ụlọ ọrụ ndị ọzọ.

## Mmụta
 na eji ọnụ ọgụgụ agụmakwụkwọ eme ihe dị ka ihe na egosi Enweghị nhata nwoke na nwanyị na inye ụmụ nwanyị ikike na Naịjirịa.  ọnụ ọgụgụ nke Gọọmentị etiti nke Naịjirịa mere na 1991 chọpụtara na 61% (41 nde) nke ụmụ nwanyị Naijiria "na ata ahụhụ site na ịda ogbenye". &nbsp;'Afriika, e nwere ụdị agụmakwụkwọ dị iche iche, dị ka mmemme ịgbatị ọrụ ugbo, ọzụzụ n'ọrụ, n'èzí agụmakwụkwọ ụlọ akwụkwọ, agụmakwụkwọ ọdịyo, agụmakọta mgbasa ozi, agụmakpọ ọrụ aka, ọzụzụ ndị ọrụ, mmepe obodo, agụmakmakwụkwọ mmekorita, klas mgbede, ọrụ ọbá akwụkwọ, agụmụ ihe omume na agụmakwụkwọ ndị ọrụ.

Akụkọ na egosi na ụmụ nwanyị Naijiria anaghị enwe ihu ọma na mmepe nke usoro agụmakwụkwọ na mba ahụ. N'afọ 1965, 37.75% nke ndị bi n'ụlọ akwụkwọ praịmarị bụ ụmụ nwanyị ebe naanị 9% nke ụmụ akwụkwọ na agụsị akwụkwọ bụ ụmụ nwanyị. Ka ọ na erule afọ 1974, pasentị ụmụ nwanyị na agụsị akwụkwọ mụbara ruo 25.5%. Nnukwu ndebanye aha sitere n'aka ụmụ agbọghọ bụ naanị na nkuzi na ọmụmụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya. N'okwu zuru oke, e nwere ụmụ nwoke 138,334 na ụmụ nwanyị 50,652 na mahadum Naịjirịa n'oge a. Ihe ịma aka ụmụ agbọghọ  eche ihu bụ n'ihi nghọta nke ọha mmadụ banyere àgwà nwoke na nwanyị.

## Ikike onwunwe nke ụmụ nwanyị
 nwere ụkpụrụ omenala ndị a na edeghị ede nke na achịkwa ụmụ nwanyị n'ọtụtụ mba Afrịka. N'ime usoro nna ha, ndị Igbo nke mpaghara ndịda ọwụwa anyanwụ Naịjirịa na enyefe ikike ịnọchi na ihe nketa na ụmụ nwoke. A naghị ekwe ka ụmụ nwanyị Igbo keta ihe nketa; Otú ọ dị, n'obodo ụfọdụ, a na ekwe ka ụmụ nwanyị mee ya n'okpuru nkwekọrịta ha na ụmụnne ha. 'ọnọdụ ndị a, nwanne nwoke nke okenye ka nwere ikike n'ihe onwunwe ahụ. Ikike ụmụ  Naijiria nwere inweta ihe onwunwe site n'aka ndị mụrụ ha nwụrụ anwụ ka Ụlọikpe Kasị Elu kwadoro. Iwu omenala ndị Igbo nke na-egbochi nwa nwanyị ịnata òkè nke akụ nna ya nwụrụ anwụ na emebi Akụkụ 42 (1) na (2) nke Iwu Naijiria, akụkụ nke ikike bụ isi nke onye ọ bụla Naijiria nwere ikike. Mmetụta na ezighị ezi nke ikike ụmụ nwanyị na amalite n'ụlọ ma na egosipụta ihe na-eme na ọha mmadụ n'ozuzu.  na abụkarị ndị ikwu kacha nso - nna, ụmụnne, di, na ụmụnne di - ndị na emebi ikike ụmụ nwanyị n'ụzọ dị mfe, site n'oge a mụrụ ha ruo n'oge uto ha ruo ndụ di na nwunye na ịbụ di ha nwụrụ. N'ihi mkpebi ikpe nke Ụlọikpe Kasị Elu nke Naijiria, ọ bụ ihe a na apụghị ịgbagha agbagha n'ụlọ ikpe kwesịrị ekwesị ka ewepụ nwanyị na nkewa nke ihe onwunwe nke nwoke nwụrụ n'amaghị ama.

## Inye ụmụ nwanyị Naijiria ike n'ọrụ ugbo
 mpaghara Sahara nke Afrịka, isiokwu nke ọdịiche nwoke na nwanyị n'inweta akụ na ụba na ihe na arụpụta ihe enwetala nlebara anya dị ukwuu. Ụmụ nwanyị na Naịjirịa na arụ ọrụ dị mkpa na mmepụta nri na ọrụ ugbo; dị ka akụkọ si kwuo, ụmụ nwanyị ndị ọrụ ugbo na eme n'etiti pasent 70 na 80 nke ndị ọrụ ụlọ ọrụ ahụ. Ha na ahụ maka ọtụtụ mmepụta nri ụlọ, nhazi, ahịa, na nchekwa. 

'adịghị ka ndị nwoke ibe ha, ohere ụmụ nwanyị nwere inweta ihe na arụpụta ihe, gụnyere ụdị mkpụrụ osisi ka mma, ọrụ ndọtị na ntinye ala, dị ka ọtụtụ ọmụmụ si kwuo, ọkachasị na mpaghara Sahara Afrika    nwere ohere dị nta maka ala, ụlọ ọrụ akwụmụgwọ, ọzụzụ na ndụmọdụ maka ntinye ugbo, teknụzụ, na mkpuchi ihe ọkụkụ, n'etiti ihe ndị ọzọ, n'agbanyeghị nnukwu onyinye ha niile nye ngalaba a.

Ihe dị ka 14% nke ala a na eji arụ ọrụ ugbo bụ nke ụmụ nwanyị nwere obere ugbo, ngalaba ọrụ ugbo nke gọọmentị na elebara ha anya nke nta n'agbanyeghị ọrụ ha dị mkpa na mmepụta nri. Dabere  atụmatụ, ụmụ nwanyị nwere ike inye aka nke ukwuu mezuo Ebumnuche mmepe na adịgide adịgide (SDG) 1 (ikpochapụ oke ịda ogbenye na agụụ), ma ọ bụrụ na ha nwere ohere ịnweta isi obodo, ala, teknụzụ na ntụziaka ọzụzụ dịka ụmụ nwoke. USAID na ekwu na inye ụmụ nwanyị ikike inwe ma jikwaa ala na mmepụta nke ha bụ nzọụkwụ mbụ iji hụ na Naịjirịa nwere nchekwa nri n'ọdịnihu. 

Ọtụtụ puku ụmụ nwanyị ndị ọrụ ugbo enweta ngwá ọrụ, ozi, na ihe onwunwe ha chọrọ iji mụbaa ego ha na ndụ ezinụlọ ha na obodo ha n'ihi mmekọrịta dị n'etiti Na-azụ Ọdịnihu na Azụmahịa Hub.  na-atụ aro ka a na agbakọta nwoke na nwanyị n'Afrịka, gụnyere Naijiria, maka iwu na mmemme ọrụ ugbo maka itinye ego maka nchekwa nri na mmepe na adịgide adịgide, dịka ụmụ nwanyị na achịkwa ma na arụ ọrụ dị mkpa n'ịmepụta ihe ọkụkụ na anụ ụlọ.

## Hụkwa

* Ụmụ nwanyị na Naịjirịa

## Ihe odide

Òtù:Pages with unreviewed translations