open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Louann Brizendine

**Louann Brizendine** (amụrụ na Disemba 30, 1952)  bụ onye sayensị America, ọkà mmụta na-ahụ maka akwara na ịsị mgbaka  onye bụ onye nchọpụta na onye na-agwọ ọrịa na prọfesọ na Mahadum California, San Francisco (UCSF). Ọ bụ onye dere akwụkwọ atọ: The Female Brain (2006), The Male Brain (2010), na The Upgrade (2022). 

## Mmụta
 
Brizendine rụrụ ọrụ ya na 1972 ruo 1976 na UC Berkeley, ebe ọ nwetara Bachelor of Arts na neurobiology. Ọ gụrụ maka MD ya site na 1976 ruo 1981 na Yale School of Medicine . O mechara mee residency na psychiatry, MMHC, site na 1982 ruo 1985 na Harvard Medical School.

## Nnyocha na ọrụ ya
Nnyocha Brizendine na-emetụta ọnọdụ ụmụ nwanyị na homonụ. Ọ gụsịrị akwụkwọ na neurobiology na UC Berkeley, gaa ụlọ akwụkwọ ọgwụ nke Yale, wee gụchaa ebe obibi na psychiatry na Harvard Medical School. Ọ bụ bọọdụ-gbaara na mgbaka uche na neurology na ọ bụ onye prọfesọ ụlọ ọgwụ nyere onyinye. Ọ sonyeere ngalaba nke UCSF Medical Center na Langley Porter Psychiatric Institute na 1988, ma ugbu a na-ejide Lynne na Marc Benioff oche nke isi mgbaka. &#x5B;**&#x5D;

N'afọ 1994, Brizendine guzobere UCSF Women's Mood and Hormone Clinic,  ma gaa n'ihu na-eje ozi dị ka onye nduzi ya. 

## Ide ihe
A tụlere akwụkwọ Brizendine The Female Brain ma nke ọma na nke na-adịghị mma, ọkachasị otu ọdịnaya nke metụtara asụsụ na asụsụ. O mechara kweta na akwụkwọ a mesiri ike dị iche iche dabere na nwoke na nwanyị, na-ekwu, sị: "Nwoke na nwanyị na-emekọ ihe karịa ka ha dị iche. E kwuwerị, anyị bụ otu ụdị ".  

The Female Brain bụ ihe nkiri na-atọ ọchị nke otu aha ahụ na 2017. Brizendine jere ozi dị ka ihe mkpali maka onye isi ihe nkiri ahụ. 

O dekwara The Male Brain ma kweta na akwụkwọ ya na-emesi ọdịiche dị n'etiti ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị ike, nke dugara na ihe ịga nke ọma ya "nke kacha ere".

## Akwụkwọ ndị e bipụtara

* 
* 
* 

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* "The Female Brain" nyocha nke Deborah Tannen
* Louann Brizendine Vidio nke ndị Makers mepụtara: Women Who Make America*Ndị na-eme ya: Ụmụ nwanyị Na-eme America*

Otú:Mmadụ ndi di ndụ
Richard Brockman

**Richard Brockman** bụ onye America na-ahụ maka mgbaka ịsị na onye na-ede egwuregwu ama ama maka ide ihe n'akụkụ abụọ ahụ. Ọ bụ prọfesọ na-ahụ maka ahụike uche na Mahadum Columbia, College of Physicians and Surgeons, na-aga ụlọ ọgwụ na-ahụ maka ahụike na NewYork-Presbyterian Hospital Columbia University Irving Medical Center, na prọfesọ nleta na ngalaba nke isi mgbaka na Mahadum Namibia School of Medicine.  E mepụtara ihe nkiri ya na Broadway na Broadway na mba na mba ụwa.

## Akwụkwọ ndị e bipụtara
N'afọ 1998, Brockman bipụtara *A Map of the Mind: Toward a Science of Psychotherapy* na Psychosocial Press .  Akwụkwọ ncheta ya, *Life After Death: Surviving Suicide* ebipụtara na Arcade Publishing n'ọnwa Ọgọstụ afọ 2023.

## Ihe nrite
Brockman enwetala onyinye site na New York State Council on the Arts, New York Foundation for the Arts, Cynosure, Texas Film Institute, South by Southwest Film Festival, na Samuel French Best Short Play Festival.

## Edensibia

Otú:Mmadụ ndi di ndụ
Abasy

(**Abaahy** ma ọ bụ ***Abasy***,  Yakut_language" id="mwCg" rel="mw:WikiLink" title="Yakut language" typeof="mw:Transclusion">Yakut: Abaaсы, *Abaası* [abaːsɯ]; Dolgan: Аbaaһы, *Abaahı*; Bulgarian: Абааси, *Abaasi*; Russian: Абасы, Abasy; cognate nke okwu Turkic *Abası*; bụkwa *Chebeldei*) bụ ndị mmụọ ọjọọ na akụkọ ifo nke Sakha (nke a makwaara dị ka Yakuts).  Yakut shamanism na-ekewa  eluigwe n'ime n'elu na ala, ebe ụwa bụ "ụdị oghere ma ọ bụ ihe a na-amaghị ama" n'etiti. Abaasy na-anọ n'ọkwa dị ala, nke a na-akpọ ụwa n'okpuru ma ọ bụ "alaeze nke ọchịchịrị". 

A na-ekwu na abasy bụ mmụọ nke onye nwụrụ anwụ ogologo oge, ndị bi nso ili ma ọ bụ n'ebe ndị a hapụrụ ahapụ, ma ọ bụ ndị na-eme njem na-emebi ihe. Ha na-ejere Arson-Duolai ozi, onye na-achị ndị nwụrụ anwụ, onye na'erikwa mkpụrụ obi ndị mmadụ ma na-enye ndị dị ndụ orịa. A pụrụ iji àjà ọbara wee mee ka abaasy dị jụụ.

E gosipụtara abaasy dị ka ihe na-akpata ngosipụta mmekọahụ na ara.

## Nkọwa
A na-akọwa ndị abasy dị ka nnukwu anụ nwere "otu anya, otu aka, otu ụkwụ" etinyere  "isi abụọ, ụkwụ asatọ, ọdụ abụọ dị ka ịnyịnya".  Na Olonkho ha bụ ihe ọjọọ na-eri mmadụ. Onye isi ha bụ Alyp Khara Aat Mogoidoon bụ dike nwere isi atọ, aka isii na ụkwụ isii bukwa ibu nwere ahụ e ji ígwè mee.

## Mmetụta ọdịbendị
Echiche nke abasy gbanyesiri mkpọrọgwụ ike n'echiche Sakha na ngwaa абааһы көр- (ịhụ abaasy) bụ okwu a na-ahụ kwa ụbọchị maka "ịkpọ asị" ma ọ bụ "ịghara inwe mmasị".

## Edemsibịa




## Njikọ mpụga

* Sibirya Türklerinde Mitoloji, Naciye Yıldız (n'asụsụ Turkish) 
* Ebe obibi. Akụkọ ifo nke Yaku (akwụkwọ akụkọ nke ndị Saaka) (n'asụsụ Russian) 
* Siberian-Mythology E debere  Wayback Machine
* Agare na Abasis (n'asụsụ Russian) 

## Hụkwa

* Aiy
Aiy

**Aiy** (Sakha: Айыы, *Ayıı*) bụ mmụọ obiọma na akụkọ ifo Yakut. Ha bụ ndị okike nke ụwa na ala mara mma nke Yakut Olonkhos. Na nkwenye Sakha, Urung Ai Toyon, onye okike nke ụwa, bụ onye kasị ukwuu n'ime ha. Dị ka akụkọ ifo si kwuo, ndị Aiy bi na uwa dị elu. Ekwenyere na ndị Aiy agaghị anabata àjà ọbara, ya mere, a na-enye ha "ndị a ga-ata ahụhụ"  dika ndiakwụkwọ nri na mmiri ara ehi.

A chọrọ akara Aiy maka *Ysyakh* (ememe oge opupu ihe ubi) ma bụrụ ihe ndozi nke gọọmentị Sakha Republic.

## Edemsibịa

## Njikọ mpụga

* Iso Ụzọ Kraịst na Shamanism na Sakha Republic (Yakutia)
* Shamans - Akụkọ ifo na shaman nke Yakuta, Alexei N. A. E debere ya na  Wayback Machine (n'asụsụ Russian) 

## Hụkwa

* Abasy
Ịdị n'Adị

**Ajyyhyt** (**Aysyt**, **Ajsyt** or **Ajyhyt**; Yakut: Айыыһыт, romanized: Ayııhıt; Turkish: Ayzıt) is a  Turkic goddess of the Yakut people from the Lena River region of Siberia and is an important figure in Turkic mythology. The name means "birthgiver" and she may also be called the "mother of cradles". Her full name is given as **Айыыһыт Хотун**, meaning "birth-giving nourishing mother". &#x5B;**'&#x5D;</sup> Aisyt brings the soul from heaven at the birth of a baby and records each one in the Golden Book of Fate. She is the daughter of Yer Tanrı.

== Ọrụ ==
Ajysyt bụ onye na-eduzi mkpụrụ obi nke nwa a mụrụ ọhụrụ ruo mgbe a mụrụ ya ma na-agakwa ọmụmụ ọ bụla. Ụmụ nwanyị ga-eduzi Ajysyt, na-ekwere na ime nkeMgbe a na-ekwu banyere chi maka ọmụmụ ụmụ anụmanụ, dị ka ehi ma ọ bụ ehi, a na-aghọta na okwu ayııhıt bụ nwoke. Otú ọ dị, mgbe a na-ekwu banyere ọmụmụ nke nne mare ma ọ bụ ehi, okwu ahụ bụ nwanyị. a ga-eme ka ihe mgbu nke ọmụmụ nwa ha belata. O debere akwụkwọ ọla edo nke o dere nke ọ bụla. A na-ekwu na ọ biri n'elu ugwu n'ụlọ nwere okpukpu asaa,  ebe ọ nọ na-achịkwa akara aka nke ụmụ uwa.

== Nsụgharị ==
Ndị Yakut na-asọpụrụ ụdị dịgasị iche iche nke ayii. Ihe ngosi bụ isi, Ņelbey Yakut-language romanization" typeof="mw:Transclusion">ayıı (Yakut: Ньэлбэй Айыытыт), bụ ihe kpatara ọmụmụ ụmụaka. Yakut-language romanization" typeof="mw:Transclusion">Cöhögöy Toyon (Yakut: Дьөһөгөй Тойон) na-achịkwa ọmụmụ nke ịnyịnya, İhegey İeyiexsit) na-ahụ maka ehi, Noruluya na-ahụkwa maka nkịta na nkịta ọhịa.[1]< about="#mwt64" data-ve-ignore="" href="./Category:Articles_containing_Yakut-language_text" id="mwLA" rel="mw:PageProp/Category"/>

Mgbe a na-ekwu banyere chi maka ọmụmụ ụmụ anụmanụ ndị nwoke, dị ka ịnyịnya ma ọ bụ ehi, a na-aghọta na okwu ayııhıt bụ nwoke. Otú ọ dị, mgbe a na-ekwu banyere ọmụmụ nke nne ịnyịnya ma ọ bụ ehi, okwu ahụ bụ nwanyị.

== Akụkọ ifo ==
One legend recalls how she appeared from the roots of the cosmic tree (alternatively the world pillar of Ürüñ Aar Toyon (Yakut: Үрүҥ Аар Тойон) to a pale young man; the tree stood beside a lake of milk. By [[Ị chu ara|suckling]] the youth she caused his strength to increase a hundredfold. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;**'&#x5D;

## Ihe ngosi nke oge a
Ajysyt bụ onye a ma ama na ntinye nke Judy Chicago The Dinner Party, a na-anọchite anya ya dị ka otu n'ime aha 999 dị na Heritage Floor.

## Edemsibịa
Arsan Duolai

**Arsan Duolai** bụ chi Yakut okpuru uwa. N'akụkọ ifo ndị Turkey, a maara ya nke ọma dị ka chi anyaukwu na ihe ọjọọ. Ndị mmụọ ozi ya ka e nyere ọrụ ịchịkọta ehi na ịnyịnya maka ịchụ àjà.  

## Edemsibịa
Bai Baianai

**Bai Baianai** (Old Turkic) bụ mmụọ Yakut nke oké ọhịa, anụmanụ na onye nkwado ndị dinta. Ndị dinta na-amụnye ọkụ ma na-ekpe ekpere ka ọrụ ha ga-aga nke ọma na enweghị ihe mberede. N'ọdịbendị ụfọdụ, ọ na-echebe ụmụaka ya. A na-ewere ya dị ka onye nchebe nke agbụrụ ahụ.

## Nkọwa
Baianai n'oge ochie bụ chi nwanyị Turkic nke anụ ọhịa, akụ na ụba na ọmụmụ. A na-efe ya ofufe n'ebe niile nke a na-akpọ Altai na Sakha ugbu a. Ihe aha ya pụtara bu "ọgaranya, na-amị mkpụrụ, akụ na ụba". Ọ bụ nwa nwanyị Kayra.

Baianai bụ mgbe ụfọdụ mmụọ ọhịa ma ọ bụ mmụọ nchebe nke a na-ahụ na akụkọ ọdịnala na akụkọ ifo nke Turkic-Altaic. Na Central Asia a maara ya dị ka *Payna*. E nwere ndị Baianais atọ:

# **Bai Baianai:** Chi nwanyị na-achụ nta.
# **Tagh Baianai:** Chi nwanyị nke ọhịa.
# **Ughu Baianai:** Chi nwanyị na akụ azụ.

## Okwu mmalite
Okwu ahụ bụ Baianai nwere mgbọrọgwụ Altaic-Turkic nke pụtara "akụ̀ na ụba", "ọgaranya", "ịdị ukwuu", "ịba ụba" na "chi".

## Ọdịdị
A na-egosikarị Baianai dị ka ụmụ agbọghọ ime mmụọ nwere ogologo ntutu, mgbe ụfọdụ ha na-enwekwa nku. A na-eyikarị ha uwe nwuda, a na-eji ábụ́bà achọ uwe ha mma nke ha nwere ike isi na ya efe dị ka nnụnụ. A na-akọwakarị Baianai dị ka nwanyị nwe isi ọcha di ogologo ma dịkwa gịrịgịrị nke nwere akpụkpọ ahụ na-egbuke egbuke na anya ọkụ. E kwenyere na ndị Baianais bụ ụmụ nwanyị mara mma, ndị nwere mmekọrita ọkụ. Ha nwere ike ịkpata ụkọ mmiri ozuzo, gbaa ihe ọkụkụ nke onye ọrụ ugbo ọkụ ma ọ bụ mee ka ehi nwụọ site n'oke  ahụ ọkụ. A na-ekwu na mgbe Baianai na-ewe iwe ọ ga-agbanwe ọdịdị ya ma ghọọ nnụnụ dị oké egwu, nke nwere ike ịgba ndị iro ya ọkụ.

## Ebe obibi
Dị ka nkwenye ndị mmadụ si kwuo, Baianai bi n'ime nnukwu osisi ochie, n'ụlọ a gbahapụrụ agbahapụ ma ọ bụ ọgba gbara ọchịchịrị, n'akụkụ osimiri, ọdọ mmiri ma ọ bụ olulu mmiri. Baianai na-abịa n'ụwa mmadụ naanị n'oge mmiri ma nọrọ ruo n'oge ubia.

## Edemsibịa

## Akwụkwọ

* Akụkọ ifo nke ndị ụwa - М: Encyclopaedia Soviet, 1991 (n'asụsụ Russian) 
* Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, Yurt Yayınevi (Akwụkwọ - 95) 

## Njikọ mpụga

* Akụkọ ifo na ndị shaman nke Yaku (n'asụsụ Russian) Archived 2010-01-07 at the Wayback Machine (n'ụzọ Russian)
Kudaai

**Kıudaai Maqsin** (**Kudai Bakhsi**) ma ọ bụ **Kudaai Bakhsilaan** bụ mmụọ ọkụ na akụkọ ifo nke Yakut. Ọ bụ okpu ụzụ mbụ na onye malitere ọrụ ígwè. Ọ bi n'ụlọ ígwè nke ọkụ gbara gburugburu. 

A na-ekwu na Kudaai nwere ikike ọgwụgwọ. N'egwuregwu Yukut, ọ na-agwọ ọkpụkpụ ndị dike nke gbajiri agbaji ma na-eme ka mkpụrụ obi nke ndị shaman dị nro.

Chyky, onye ọzọ a ma ama na Yakut, na abụghị otu ihe ya na Kudaai. Chyky abụghị naanị na ọ na-eme ngwá agha magburu onwe ya, kamakwa ọ na-enye ndụmọdụ amamihe.

## N'omenala a ma ama

* Kudaai pụtara n'egwuregwu onyonyo Cult of the Lamb n'ụdị ọbọgwụ ojii na-enye isi agwa na-eme ihe nkiri ngwá agha ọhụrụ.

## Edemsibịa

* Popov, A. (1933) "Okpukpe nsọpụrụ maka onye na-arụ ọrụ n'etiti ndị Yakut" Journal of American Folklore 46 (July-Sept.): peeji nke 257-271, peeji nke 260-261;&nbsp;&nbsp;
* Stutley, Margaret (2002) Shamanism: A Concise Introduction Routledge,   p. 26; &nbsp;
* Eliade, Mircea (1979) The Forge and the Crucible: The Origins and Structure of Alchemy University of Chicago Press, Chicago   p. 81-82; &nbsp;
Free Yakutia Foundation

**Free Yakutia Foundation (Russian: Фонд «Свободная Якутия») bụ ọgbakọ ọha hiwere na mbido 2022 na nzaghachi na mbuso agha Russia zuru oke na Ukraine. Ọ na-edobe onwe ya dị ka òtù ụmụ amaala na-emegide agha na-akwado ikike nke ndị Sakha (nke a makwaara dị ka Yakuts), ichekwa asụsụ na omenala ha, na nkwụsị nke Republic of Sakha (Yakutia)**, nnukwu mpaghara na Siberia na Far East nke Russia.

## Akụkọ ihe mere eme
Otu ìgwè ndị Sakha na-eme ngagharị iwe guzobere ntọala ahụ, na Sargylana Kondakova, onye obodo ahụ bi na Australia, na-arụ ọrụ dị mkpa n'ịmepụta ya. N'ọnwa Febụwarị afọ 2022, o bipụtara nkwupụta n'ịntanetị maka ndị bi na Sakha na-emegide mwakpo Russia wakporo Ukraine. Ozi ndị a dọtara uche ma n'ime mba ahụ ma n'etiti ndị Sakha diaspora. Omume ahụ mechara ghọọ otu a haziri ahazi nke nwere netwọk na-eto eto nke ndị sonyere na ndị na-akwado ya n'ime na n'èzí Sakha.

### Mgbochi Mgbochi
Otu n'ime ebumnuche bụ isi nke Yakutia Free bụ iguzogide mgbalị ịchịkọta ndị agha Russia, nke na-emetụta ndị amaala n'ụzọ na-ezighi ezi. N'ime mkpakọ izizi mbụ na Septemba 2022, e mere atụmatụ na ndị ikom 8,000 ka e debanyere aha na Sakha, mba nke nwere ihe na-erughị otu nde mmadụ. N'ime ndị e depụtara aha, e mechara kwenye na e gburu ọtụtụ narị. Yakutia efu enyela ndị na-ajụ ịdebanye aha ha n'akwụkwọ nkwado iwu, nke mmụọ na ngwa ngwa, na-enyere ọtụtụ ndị aka ịgbanarị ọrụ agha wee gbaga mba ndị gbara agbata obi dị ka Kazakhstan, Mongolia, na Kyrgyzstan.

### Aha "Ndị na-eyi ọha egwu" na Russia
Na ngwụcha Disemba 2024, Ụlọikpe Kasị Elu nke Russia kewara Free Nations of Post-Russia Forum dị ka Òtù ndị na-eyi ọha egwu ma depụta ihe karịrị otu narị na iri asaa, gụnyere Free Yakutia Foundation, dị ka "nkewa nke ụlọ ọrụ" ya gosipụtara ịrị elu dị ịrịba ama nke mmegide steeti, dịka ndị ọchịchị kwadoro nhọpụta ahụ site n'ịsị na njikọ na-apụtaghị ìhè n'etiti Ntọala na nkwado maka nnwere onwe mpaghara n'agbanyeghị ịgọnahụ njikọ ọ bụla sitere n'aka ndị otu ahụ metụtara. Ndị na-akwado ihe ndị ruuru mmadụ na ndị na-eme ngagharị iwe akatọwo njem ahụ, na-akpọ ya usoro zuru oke iji mechie ndị na-emegide ma gbochie ndị na-anọghị n'otu n'etiti mba ndị dị na Russia.

## Edensibịa
Kigilyakh

thumb|300x300px|Kigilyakhs dị ná Ugwu Ulakhan-Sis
thumb|300x300px|Kigilyakhs dị na agwa etiti Chetyryokhstolbovoy, Ọwụwa Anyanwụ Oké Osimiri Siberia
**Kigilyakh** ma ọ bụ **Kisiliyah**  (Russian: кигиляхи: Yakut: киһил,  romanized kihilēx, lit. onye okwute", ụbara киһил叶лэрэ *kihilēxlere*) bụ okwute họrọ dịka ìdé yiwere monoliths toro ogologo nọ ka ọ kwụụrụ onwe ya. A na-ejikarị granite ma ọ bụ sandstone eme ha, nke apịgharịkwara n'ihi ihu igwe cryogenic. Ọtụtụ kigilyakhs malitere n'oge mmalite Cretaceous ma dị ihe dị ka nde afọ otu narị na iri abụọ.

## Mkpa ọdịbendị na mmalite
Ìdé nkume ndị a bụ ihe dị mkpa na Omenala Yakut. Ọtụtụ mgbe, ha na-agbasasị ntakịrị, na-apụta n'elu ugwu ndị dị nro ma na-enye ọdịdị yitere ìgwè ndị mmadụ guzo ọtọ. Dị ka akụkọ ifo ndị Yakut si kwuo, kigilyakhs malitere n'etiti ndị mmadụ oge ochie.

Okwu Yakut a bụ *"Kisiliy"* pụtara "ebe ndị mmadụ juru". *Kisilyakh* pụtara "ugwu nwere nwoke" ma ọ bụ "ugwu lụrụ di". Okwu ahụ bụ "kigilyakh" bụ ụdị gbagọrọ agbagọ nke Yakut mbụ *"Kisilyakh"*. 

## Ebe ndị a na-anọ
thumb|300x300px|Bizzare Ulakhan-Sis Range kigilyakh rock formations. Ala dị larịị nke Yana-Indigirka, Republic of Sakha (Yakutia), Northern Siberia, Russia
A na-ahụ nkume ndị dị otú ahụ n'ebe dị iche iche na Sakha (Yakutia), Russia, ọkachasị na East Siberian Lowland: 

N'èzí Yakutia, a na-ahụ ụdị ihe ndị a n'àgwàetiti Popova-Chukchina na Putorana Plateau, dị na Krasnoyarsk Krai.

## Mmalite
Ferdinand von Wrangel kọrọ banyere ndị kigilyakhs na *Chetyryokhstolbovoy*, agwaetiti nke Medvezhyi Islands na East Siberian Sea. Ọ gara leta agwaetiti ahụ n'oge njem 1821-1823 ya, ma gụọ ya aha ha (Chetyryokhstolbovoy nke pụtara "ìdé anọ"). Ndị kigilyakh dị na agwa etiti Chetyryokhstolbovoy dị ihe dị ka mita iri na ise (49ft)  n'ịdị elu.

Na Soviet Union na Kigilyakh Peninsula na njedebe ọdịda anyanwụ nke agwaetiti Bolshoy Lyakhovsky, agwaetiti Siberia ọhụrụ a kpọkwasịrị aha Vladimir Voronin, onye na-elekọta ọdụ ụgbọ mmiri dị n'àgwàetiti ahụ, ka e gosiri nnukwu nkume guzo ọtọ nke e mebiri nke ukwuu ma nye aha ya na ala ahụ.

## Hụkwa

* Monolith
* Pinnacle (geology) 
* Baydzharakh
* Yardang

## Edensibịa

## Ịgụrụ Gawa

* Vladimir Gorbatovsky, Ebe Nsọ nke Russia (Ebe Nsọ nke Russia) ''Ebe nsọ nke Russia (Sacred places of Russia) ''
* R. Ageeva, ''Nkume na ugwu na omenala ndị mmadụ (Stones and mountains in folk culture) ''

## Njikọ mpụga
Uncu

thumb|Uncu
**Uncu** (Unku) bụ uwe ụmụ nwoke nke Alaeze Ukwu Inca. Ọ bụ uwe elu nke na-eru n'ikpere; ndị eze na-eyi ya na akwa a na-akpọ "Yacolas. "Ndị inyom na-eyi uwe ogologo a maara dị ka anaku.

## Ọdịdị ya
Uncu yiri uwe mwụda ogologo, nke dị n'agbata 84 na 100 cms, nke nwere ogologo 72-79 cms. Otú ọ dị, ogologo nke ugwu na uwe dị n'ụsọ oké osimiri dị iche; Uncu na ugwu ugwu enweghị aka na ogologo karịa uwe mwụda dị n'ụsọ osimiri. Ndị eze, ndị a ma ama na ndị nkịtị na-eyi Uncu. Nhazi na ụkpụrụ maka uwe ndị a bụ ọkwa, omenala na ihe omume. Dịka ọmụmaatụ, capac uncu bụ uwe elu bara ụba ma dị ike nke Inca Roca (eze). Uwe Inca royals nwere tocapu ihe osise geometric nke akụkụ anọ ma ọ bụ square gbachiri.     

## Ihe onwunwe
A na-eme Uncu nkịtị site na owu na-agwakọta eriri camelidae dị iche iche dị ka llama, alpaca, guanaco, na vicuña, ma maka iji eze mee ihe, a na-eji akwa kachasị mma (cumbi) mee ihe.

## Edensibịa

## Njikọ mpụga
One Week One Trouble

One Week One Trouble bụ akwụkwọ akụkọ ndi ntorọbịa/ ụmụaka nke afọ 1972 nke onye edemede Naijiria bụ Anezi Okoro dere.   Otu onye nta akụkọ ejirila aha akwụkwọ ahụ kọwaa "ọgba aghara" na-eme ka ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria.   

## Nchịkọta atụmatụ
Akwụkwọ akụkọ ahụ lekwasịrị anya na Wilson Tagbo, nwa nwoke nabatara n'ụlọ akwụkwọ sekọndrị. Malite n'ụbọchị mbụ ya, Wilson si n'otu nsogbu banye na ọzọ. Otu n'ime ihe ndị Tagbo mere n'ụlọ akwụkwọ sekọndrị ya gụnyere otu o si na-esi ísì ụtọ gburugburu ụlọ nyocha kemistri n'ụlọ Akwụkwọ ya, ma na-ekuru nitros ozide, nke a maara nke ọma dị ka gasi na-achị ọchị, ma mesịa tụba. Dịkwa ka aha ahụ na-egosi, ọ dịghị izu na-agafe na-enweghị Tagbo ịbanye na nsogbu ruo mgbe o mechara sonye na ndị òtù nzuzo nke ụlọ akwụkwọ na klas ya nke ise, ebe e mechara jide ya.

## Edensede
The Rape of Shavi

***The Rape of Shavi*** bụ akwụkwọ akụkọ ifo nke afọ 1983 nke onye odeakụkọ Naijiria bụ Buchi Emecheta dere. Ndị George Braziller bipụtara ya nke mbụ na 1983.  

## Nchịkọta atụmatụ
Akwụkwọ akụkọ a gbadoro ụkwụ gbasara  ndị Shavian; obodo akụkọ nro n'ime ọzara Sahara ebe onye ọ bụla na-adịghị ukwuu karịa ibe ya. Mgbe ahụ ndị ọdịda anyanwụ bịarutere: Andria, Ista, Flip, Mendoza na Ronje, bụ ndị bi na Shavi mgbe Eze Patayon Slow na nwunye ya na-akparịta ụka. Ndị bi na ọdịda anyanwụ, ndị Shavian chere na ha bụ ndị ozi, na mbụ na-ejikọta na omenala na ndụ ndị mmadụ n'agbanyeghị na Ronje na-edina Shavi n'ike. Ndị ọdịda anyanwụ na-esonye na ọrụ ugbo na ịzụ ahịa nke ndị obodo Shavia, ebe ha na-arụ ọrụ n'ịgba mmanụ na ịrụzi ụgbọ elu ha a na-akpọ "Newark". Ndị ọdịda anyanwụ mechara laghachi England ma jiri diamond ụlọ ọrụ mmepụta ihe na kristal yana Asogba laa, nwa Patayon the Slow. Mendoza bụ onye chọtara ahịrị azụmahịa ọhụrụ na-ezigaghachị Asogba azụ na Shavi site n'inye ya egbe na jeep. N'aka nke ọzọ, Asogba na-apụnara ndị ya na ndị obodo agbata obi ya ihe n'ike, iji zipu diamond na crystal nye Mendoza. Azụmahịa kristal daa na Asogba gbawara agbawa na enweghị ego .

## Nnabata
Richard Eder na-ede akwụkwọ maka *Los Angeles Times* kpọrọ ya "lopsided fable."  Michiko Kakutani mgbe ọ na-enyocha akwụkwọ maka *The New York Times* e kwuru na "Nkọwa nke Emecheta, n'ụzọ dị iche, dị nnọọ nro, dị elu nke ukwuu, nke na onye na-agụ ya anaghị enwe mkpali."  Onye nnyocha na *Gale* jiri ya tụnyere "mmeri ndị Europe meriri Africa." 

## Edemsibịa

Otú:Akwụkwọ
Warrior of the Wind

Warrior of the Wind bụ akwụkwọ akụkọ ifo nke afọ 2023 nke onye edemede Naijiria Suyi Davies Okungbowa dere. Ọ bụ akwụkwọ na-esote Son of the Storm na nke abụọ na usoro Nameless Republic. 

A họpụtara ya maka Nommo Awards nke afọ 2024. 

## Edensibịa
Yacolla (uwe)

**Yacolla** bụ uwe mpụga na uwe ụmụ nwoke Inca nke yiri uwe elu a na-eyi n'elu Uncu.

## Ụdị ejiji
Yacolla bụ ákwà a kpara akpa n'ubu ma kechie ya n'akụkụ akụkụ nke ákwà ahụ. Ejiri akwa mara mma mee Yacolla mgbe ndị eze na-eyi ya. "Llicilla" bụ uwe mwụda nwanyị chịkọtara yana ntụtụ tupu.

Yacolla bụ akụkụ nke uwe kwa ụbọchị yana ihe maka ngwongwo ili.

## Hụkwa

* Tocapu, ihe osise geometric nke ndị Inca ji mee ihe.
* Anaku (uwe) , uwe ejiji nke ụmụ nwanyị obodo na Alaeze Ukwu Inca.
* Cumbi, ezigbo ákwà mara mma nke Alaeze Ukwu Inca.

## Edensibịa
Mmọnwụ Agbọghọ Mmụọ

thumb|Otu Agbogho Mmuo na mmadụ abụọ bịara
thumb|Ndị na-eme ihe nkiri na-ekere òkè na arụmọrụ mmụọ nke Maiden Spirit.
thumb|Ihe nkpuchi nke Maiden Spirit na narị afọ nke iri na itoolu.
**mmụọ Agbogho Mmuo**, ma ọ bụ Maiden Spirits bụ Ememe mmụọ a na-eme kwa afọ ma ọ bụ ihe ngosi a na-eme n'Oge ọkọchị na mpaghara Nri-Awka n'akụkụ ugwu nke mpaghara ọdịnala Ndị Igbo n'obodoNaịjirịa. A pụkwara ime ihe ngosi mmụọ ndị a n'ememe olili ozu, yana ememe mmalite na mpaghara Igbo.

Naanị ụmụ nwoke na-eyi ihe nkpuchi na-eme ya, ihe nkpuchi ahụ na-eṅomi àgwà ụmụ agbọghọ nọ n'afọ iri na ụma, na-eme ka ịma mma na mmegharị ụmụ agbọghọ ahụ dị elu. Nsụgharị nkịtị nke *Agbogho-mmụọ* bụ "mmụọ nwa agbọghọ". N'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke Osimiri Niger, Onitsha, a na-akpọ ihe nkpuchi mmụọ ndị a "*Agbogho Mmwanu*," nke pụtara "nwa agbọghọ na-alụbeghị di".  Ọ bụ ezie na ihe nkpuchi na-egosi ụmụ agbọghọ bụ ihe a na-ahụkarị, Chinyere G. Okafor na-ekwu na *Agbogho-mmụọ* "adịghị ejedebe na mmụọ ndị ntorobịa"; kama, ọ na-ezo aka n'ụzọ sara mbara na ihe nkwanye ùgwù na-anọchite anya "isi nwanyị". A na-eme ihe ngosi mmụọ ndị a n'ụdị ịgba egwú dị iche iche iji sọpụrụ ụmụ nwanyị nke ụmụ agbọghọ mmụọ a na-akpọ Agbogho Mmuo. 

Ihe ngosi a gosiputara ọmarịcha onyonyo nwa agbọghọ Igbo. Echiche a sitere na obere ọdịdị nwa agbọghọ na-acha ọcha nke akpụkpọ ahụ ya na-egosi na ihe nkpuchi ahụ bụ mmụọ. A na-emepụta ihe ọcha a site na iji ihe a na-eji eme ihe maka akara ahụ na West Africa na African Diaspora. A na-ejikwa ihe nzu ahu mee ihe imewe uli, mepụtara ma na-egosipụta ya na akpụkpọ anụ ụmụ nwanyị Igbo. A na-achọ ihe ka ọtụtụ n'ihe mkpuchi mmụọ nke nwa agbọghọ mma na ihe ndị ọzọ, nke a na-eme ka ọ dị ka ụdị ntutu isi nke narị afọ nke iri na itoolu. Ụdị ntutu isi ndị a na-agụnye ntutu isi na crests, nke a na-ezube ịgunye mma na ihe nkpuchi ahụ. &#x5B;**&#x5D; Agba ndị a na-egosi na ihe nkpuchi ndị a na - na-acha ọcha, pinki, ma ọ bụ odo odo, na-anọchite anya ọdịdị nwanyị nke mmụọ nwa agbọghọ. Nkọwa zuru ezu banyere ihe nkpuchi mmụọ nke nwa agbọghọ gụnyere ihu na ọnụ gbara ọchịchịrị, yana akara geometrical nke triangles, ntụpọ, na ọdịdị crescent. Ụdị nke a na-eme ihe omume ndị a bụ àgwà nke ike, ma makwaa mma, na nkọwa nke nwanyị. 
áká_èkpè|thumb|Ihe mkpuchi okpu agha nke Agbogho Mmuo

## Edemsibịa

Otú:Nka Igbo
Zikora

**Zikora** bụ akụkọ dị mkpirikpi (2020) nke Chimamanda Ngozi Adichie dere, onye edemede Naijiria dèrè akwụkwọ edemede ndị ọzọ dị iche iche, gụnyere Purple Hibiscus, Half of a Yellow Sun, na *Americanah*. "Zikora" bụ akụkọ na-adọrọ mmasị a kọrọ banyere otu nwanyị nke na-atụgharị uche n'ọnọdụ ndụ ya ugbu a ka ọ na-achọ ịmụ nwa ma na o nweghị di.

## Nkọwa
"Zikora" weere ọnọdụ na -emere ya na Washington D.C..C, United States of America, ma gosipụta nwanyị Naijiria dị afọ iri atọ na itoolu nke na-arụ ọrụ dị ka onye ọka iwu n'ebe ahụ. Ya na Kwame, Onye Ghana, na eme enyi, onye bụkwa onye ọka iwu ma yie ka ọ bụ onye ya na ya dakọrọ, ruo mgbe ọ tụụrụ ime ma o kpebiri ịhapụ ya.

Akụkọ ahụ na-egosipụta echiche Zikora, onye nọ na ọnwa ndị ikpeazụ ya tupu ọ mụọ nwa, ka ọ na-atụgharị uche na nwa nwanne ya nwoke Mmiliaku nọ na Naijiria, onye dị ime nwekwara ụmụ ise, nne ya nke nna ya hapụrụ ka ya na ezinụlọ ya nke abụọ biri, na ọdịda nke mmekọrịta o nwere na kọleji.

## Akparamagwa ndị dị ya

* **Zikora** bụ isi àgwà.
* **Kwame** bụ enyi Zikora.
* **Mmiliaku** bụ nwa nwanne nne Zikora.

## Edensibịa
Destination Biafra

Destination Biafra bụ akwụkwọ akụkọ nke afọ 1982 nke onye edemede Naijiria Buchi Emecheta dere,  nke Allison na Busby bipụtara na London. A na-ewere ya dị ka akụkọ nke onwe Emecheta, banyere Agha Biafra. E mechara biputakwa Destination Biafra ozo na 1 Machị 1994 site na Heinemann Educational Books dị ka akụkụ nke ndi odeakwukwo mbauwa Africa   

## Atụmatụ
Debbie Ogedemgbe, nwa nwanyị nke minista gọọmentị Naijiria rụrụ arụ, Mara  ndị mụrụ ya aka n’isi site n'ịbanye n'usuu ndị agha nke Naijiria. Nke megidere ihe ochere banyere onwe ya na banyere ọrụ ya dị ka nwanyị Naijiria ọdịnala na ọchịchọ ya isonye na agha Biafra gosiputara ọgụ na-aga n'ihu gburugburu ya.

## Ihe Nketa
N'ịtụleghachi akwụkwọ akụkọ ahụ na 2023, Ijedike Jeboma kwubiri, sị: "Kemgbe e bipụtara Destination Biafra, ọtụtụ ndị edemede Naijiria enyewo aka na akwụkwọ Agha Biafra. N'afọ ndị na-adịbeghị anya, ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke ndị edemede a emeela ya na obere ahụmịhe onwe ha banyere agha Biafra, site na ebe obibi ha na mpụga Naijiria. Site na Chimamanda Ngozi Adichie ruo Uwem Akpan, igwupụta ihe ncheta nke ihe nketa niile eketa abụrụla isi na ịkọ akụkọ Biafra....

## Edensede
The Slave Girl: a novel

The Slave Girl bụ akwụkwọ akụkọ 1977 nke onye edemede Naijiria Buchi Emecheta  nke Allison na Busby bipụtara na UK na George Braziller bipụtara na US. Ọ meriri Jock Campbell nturuugo site na  ọkwá ọhụrụ na 1978. Akwụkwọ akụkọ ahụ bụ akwụkwọ nke anọ Emecheta; a raara ya nye onye nchịkọta akụkọ ya Margaret Busby.

## Nkọwa
The Slave Girl na-eme na Naịjirịa, na mbido afọ 1900, ma na-akọ akụkọ Ogbanje Ojebeta onye, mgbe ọnwụ nne na nna ya gasịrị, a na-ere ya n'ohu ụlọ. "Ọ na-enweta nkasi obi n'etiti ndị ohu ibe ya mana ọ na-amụta ihe na-egbu mgbu nke ihe ọ pụtara ịbụ onye ọzọ. Ka Ojebeta na-etolite n'ime nwanyị, ọ na-achọ nnwere onwe na ezinụlọ nke ya. Ọ ghọtara na ọ ga-emecha kpebie ọdịnihu nke ya, mgbe ohere ahụ bilitere, ọ na na-eme nhọrọ nke anyị dị ka ndị nke oge a nwere ike ịchọta ihe ijuanya. "

Nnyocha dị mma nke akwụkwọ akụkọ ahụ pụtara na mbipụtà gụnyere New Statesman - nke kwuru, sị: "Buchi Emecheta na-emepụta ọmịiko dị mma maka nsogbu mmadụ; akwụkwọ akụkọ ịhụnanya a na-eme ka ebubo na-ekwu maka enweghị obi ebere nke ndị ọgọ mmụọ na nke Ndị Kraịst nye ụmụ nwanyị" - na *Sọnde Akwụkwọ Akụkọ*: "Nwunye Emecheta mepụtara ezigbo agwa na ihe nkiri ma... na-akọwa netwọk omenala sitere n'oge gara aga nke nyere aka n'àgwà dị ugbu a.

N'ide akwụkwọ na Onye nlekọta  Carol Dix kwuru na akwụkwọ akụkọ ahụ "na-egosi ọtụtụ ederede ụmụ nwanyị agụmakwụkwọ n'ime ihe na-abàghị uru....Ọ na-eme ka ị chọọ ka ndị edemede ndị ọzọ si na klas ndị na-abụghị ndị ọcha gụrụ akwụkwọ; nke bụ ihe anyị kwesịrị ịnwa ịgba ume. "  Dị ka nyocha Juliana Ógunseiju makà "Otu akwụkwọ ọgụgụ Africa" si kwuo: "Ọ bụ otu n'ime akwụkwọ ndị kasị mma tupu ọchịchị ndị Afrịka ma bụrụ ndị a na-akwado ya".  Anita Kern Akwụkwọ Akụkọ Ụwa kwuru: "Ojebetä ka bụ mgbakwunye nke obere".

* 1978: Jock Campbell nturuugo site na *""Onye Ọchịchị Ọhụrụ*'.**''

* Brodzki, Bella (1994), "'Changing Masters': Gender, Genre, and the Discourses of Slavery", na Margaret R. Higonnet (ed.),  
*# **ịgbaso óké feminist'''   Engagements with Comparative Literature, Ithaca; London: Cornell University Press, peeji nke 42-60.
* 
* Tahbildar, Barnali (1997), "Ọrụ nke nwanyị Naijiria na Emecheta's The Slave Girl", Postcolonial Web.

## Ihe odide
Americana (akwụkwọ akụkọ)

Americana (1971) bụ akwụkwọ mbụ nke onye edemede Amerika Don DeLillo dere. DeLillo cheputara akwụkwọ akụkọ ahụ mgbe ya na ndị enyi ya na-eme njem na Maine.

Ọ bụ David Bell, onye bu bu otu na ndi  isi telivishọn mechere ghọrọ Onye na-eme ihe nkiri avant-garde, kọrọputara *Akwụkwọ* ahụ. Malite site na nchoputa nke nsogbu nke onye ọchụnta ego nke oge a, akwụkwọ akụkọ ahụ na-aju ajụjụ banyere ike ihe nkiri iji gosipụta eziokwu dị ka Bell na-emepụta ihe nkiri akụkọ ndụ onwe onye. Akụkọ ahụ na-ekwu maka mgbọrọgwụ nke American pathology ma na-ewebata isiokwu DeLillo gbasaa na The Names (1982), White Noise (1985), na Libra (1988). Enwere ike ile ọkara mbụ nke akwụkwọ akụkọ ahụ anya dị ka ntucha nke ọrụ oyibo ebe ọkara nke abụọ na-akọwa egwu na nsogbu nke ndụ ndị America nke oge a.

* *Ụbọchị Onwe Onye* nke Ed Park
* *Mgbe ahụ Anyị Abịala ná Ọgwụgwụ* site n'aka John Ferris

## Edensede
Wahala (akwụkwọ akụkọ)

***Wahala*** bụ akwụkwọ akụkọ ifo 2022 sitere n'aka onye odee Naijiria na  Britain bụ Nikki May . Nke bụ Akwụkwọ akụkọ mbụ ya, Custom House bipụtara ya nke akara ngosi HarperCollins n'afọ 2022.      5]   Akwụkwọ akụkọ mpụta mbụ nke May na-esipụta àgwà na akparamagwa  ụmụ nwanyị atọ Anglo-Nigeria bụ eyi ma bụrụ ndị otu nwanyị Naịjiria Russia na-eyi egwu.  

## Mmepe
May's kwuru na ya nwetara mkpali maka ide akwụkwọ akụkọ a mgbe ọ richara nri ehihie na ụlọ oriri na ọṅụṅụ Nigeria dị na London na mgbe ọ nọ n'ụgbọ okporo ígwè na-alaghachị azụ n'ụlọ, ọ na-eche otú ọ si gbanwee na onye Naijiria ọ nọ na nri abalị gaa na nwanyị Bekee.   Esemokwu nke omenala Naijiria na nke  Bekee mere ka o dee akụkụ mbụ nke akwụkwọ ahụ n'ime ụgbọ oloko.   Ọ dechara akwụkwọ akụkọ ahụ ka ọnwa iri asatọ gachara ma aha akwụkwọ akụkọ ahụ bụ, *Wahala*, pụtara "nsogbu" na Nigerian Pidgin .  

Akwụkwọ a na-ekwu maka isiokwu nke metụtara ịkpa ókè agbụrụ, okike na njirimara niile sitere na ndụ onwe onye May, mgbe ọ si Nigeria kwaga London dị ka nwanyị agbụrụ .

N'ọnwa Mee afọ 2021, ọnwa isii tupu ebipụta ya, BBC họpụtara ya ka emegharịa ya na usoro TV.  

## Atụmatụ
Nke e mere na London, Ronke, Simi na Boo bụ ndị enyi zutere onwe ha na mahadum dị na Bristol afọ iri na asaa gara aga; ha na-enwe ndị nne si bekee na ndị nna bụ ndị Nigeria. Enyi ha nwebara nsogbu mgbe Isobel, enyi nwanyị Simi na nwata na nwa agbọghọ bara ọgaranya na onye nwere mmetụta, na-ekwusi ike na ọ ga a bụ ebe nlekwasị anya na mkparịta ụka ọ bụla; ọ ma ihe nzuzo ndị enyi atọ ahụ na-ezobere onwe ha.

## Agwa

* **Ronke** — Dọkịta eze na-alụbeghị di  ma na-achọ di Naijiria.
* **Simi** — Onye na-azụ ahịa ejiji nke di ya chọrọ nwa ọ na-akwadobeghị. Ọ na-arịa ọrịa impostor.
* **Boo** - Ọka mmụta sayensị na nwanyị na anọ n'ụlọ na-alụ ọgụ megide ịkpa ókè agbụrụ, n'ihi na nna mụrụ ya hapụrụ nne ya tupu a mụọ ya. Ọ na-elekọta nwa ya nwanyị, Sofia, na di ya, Didier, ka ọ na-achọkwu obi ụtọ ná ndụ ya.
* **Isobel Babangari** - Enyi Simi bara ọgaranya na nke nwere mmetụta na nwata nke malitere imebi ọbụbụenyi bara ha.
* **Kayode** - enyi nwoke Ronke bụ onye Naijiria.
* **Martin** - di Simi
* **Didier** - di si  French nke Boo
* **Sofia** - Ada Didier na Boo

## nnabata
Akwụkwọ a nwetara nnabata dị mma n'ozuzu site n'aka ndị nyocha akwụkwọ na ndị na-agụ akwụkwọ. Was a Ihe nlebanya nwere kpakpando sitere na *Kirkus Reviews* kpọrọ akwụkwọ akụkọ ahụ "ihe na-adọrọ mmasị na akụkụ gbara ọchịchịrị nke enyi nwanyị". Ntụleghachi ọzọ nke NPR kwuru na " *Wahala* bụ ihe na-atọ ụtọ ma mara oke mma n'otú o si ewepụta ụfọdụ isi okwu na ibi ndụ obodo ọgbara ọhụrụ".  Ntụleghachi sitere n'aka *ndị mbipụta kwa izu* kwuru na "nchọgharị nke agbụrụ na okike nke May na-eme ka nke a na-enye ume ọhụrụ."

## Nnabata
Na ọnwa Mee 2021, a mara ọkwa na BBC ahọrọla akwụkwọ akụkọ a maka usoro TV na Theresa Ikoko, bụ onye ama ama maka ọrụ ya na *Knocks* na-ede ihe nkiri.   A ga-ekepụta *Wahala* site na iji eserese Firebird , ya na onye nchoputa ya Elizabeth Kilgarriff, dị ka onye nrụpụta ọrụ tinyere Mona Qureshi. Ụlọ ihe nkiri BBC nwetakwara ikike ikesa usoro a n'ụwa niile. 

## Edemsibịa
The sweetest remedy

The Sweetest Remedy bụ akwụkwọ akụkọ ifo nke Jane Igharo, onye edemede akụkọ ifo Naijiria nke a maara nke ọma maka akwụkwọ akụkọ ifo mbụ ya bụ Ties That Tether, dere. Akwụkwọ akụkọ ifo a na ekwu maka Hannah Bailey, nwanyị na-achọ njikọ na ihe nketa ya nke na-aga Naịjirịa maka olili ozu nna ya.  

## Nkọwa

# Hannah Bailey: Onye na-eme ihe nkiri nke akụkọ ahụ, nwanyị nwere agbụrụ abụọ nke na-amaghị nna ya bụ onye Naijiria ruo mgbe ọ nwụrụ. Ọ na-alụ ọgụ maka njirimara ya na mmetụta nke ịbụ onye na-abụghị onye, mana ọ malitere njem nchọpụta onwe onye mgbe ọ na-aga Naịjirịa maka olili nna ya.
# Lawrence: Bu Onye metụtara ezinụlọ Hannah nke Naijiria, mana ọ bụghị onye ikwu na ọbara ya,ghọrọ mmasị ịhụnanya na-ebe Hannah no ma na-enye nkwado,na-ewebatakwa ya n'akụkụ dị iche iche nke ọdịnala na ọha mmadụ Naijiria.
# Tiwa, Shola, Dami, na Segun:Ndia bu Ụmụnne Hannah site n'akụkụ nna ya, onye ọ bụla nime ha nwere mmeghachi omume pụrụ iche gbasara mpụta mberede ya na ndụ ha. Ụfọdụ na-anabata ya ngwa ngwa, ebe ndị ọzọ na-alụ ọgụ na mmetụta nke aghụghọ na iwe.
# Nne Hannah: Bu Nwanyị ọcha nke ya na nna Hannah nwere mmekọrịta dị obere. Ọ zụlitere Hannah n'onwe ya ma nwee mmetụta dị mgbagwoju anya banyere nna Hannah na ezinụlọ ya.
# Ezinụlọ Hannah nke Naijiria: Nkea gunyere nne nna ya, nne nne ya, na nwanne nne ya,nke  onye ọ bụla n' ime ha na-eme omume di iche na mbata Hannah. Ebe ufodu ndi ezi na ulo ya nwere nmasi na obi nnabata, ndi ozo nwere obi iju oyi ma na-anọpụ iche, na-egosipụta mgbagwoju anya nke ezinụlọ.
# Nwoke Na-akpa ókè agbụrụ: Nkea bu Obere onye na-egosipụta omume ịkpa ókè agbụrụ n'ebe Hannah nọ, na-eme ka ihe ịma aka ọ na-eche ihu dị ka onye agbụrụ abụọ na-agagharị na nghọta ọha na eze banyere agbụrụ na njirimara.

## Edensibia
Igbokwe

## Nkọwa
Nke a bụ nkeenye igwe kwenyere.

### Nkejịasụsụ
Aha

### Ọmụmaatụ
Igbokwe ruru ulo na Ohia.

### Mkpọpụta


### Olumba

## Ntụgharị n'asụsụ ọzọ

### Bekee
To believe 

Òtù:aha
Nwanyimma

## Nkọwa
Nkea bụ aha mmadụ putara 
nwanyị mara mma nke ukwuu
### Nkejịasụsụ
Aha

### Ọmụmaatụ
Aha nwunye ya bu Nwanyinma.

### Mkpọpụta

### Olumba

## Ntụgharị n'asụsụ ọzọ

### Bekee
A very beautiful woman
Ọnụahịa Nwunye

The Bride Price bụ akwụkwọ akụkọ 1976 nke onye edemede Naijiria Buchi Emecheta dere. Ọ bụ Allison na Busby bipụtara ya na UK, George Braziller bipụtakwa ya na USA. Akwụkwọ a bụ maka Ụmụnwanyị, noge ndị ọcha chịchara Naijirịa. Emecheta raara akwụkwọ a nye nne ya, Alice Ogbanje Emecheta.
Elsie Maud Wakefield

**Elsie Maud Wakefield**, OBE (3 Julaị 1886 - 17 June 1972) bụ onye England Mycologist na onye na-ahụ maka ọrịa osisi.

## Mmalite na agụmakwụkwọ
A mụrụ ya na Birmingham, ada onye nkụzi sayensị. Ọ gụrụ akwụkwọ na Swansea High School for Girls wee gaa Somerville College, Oxford, ebe ọ nwetara akara ugo mmụta klaasị mbụ na botany.

## Ọrụ na mycology
Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ ya, e nyere Wakefield agụmakwụkwọ Gilchrist  wee soro Prof. Karl von Tubeuf rụọ ọrụ na Munich, bụ ebe ọ malitere ọmụmụ omenala banyere nnukwu fungi, na-ebipụta akwụkwọ mbụ ya n'ebe ahụ, na German. Mgbe ọ lọghachiri na 1910, ọ ghọrọ onye enyemaka George Massee, onye isi nke mycology na cryptogams na Royal Botanic Gardens, Kew. Mgbe ọ lara ezumike nká na 1915, ọ weghaara ọnọdụ ya dị ka onye isi nke mycology.

N'afọ 1920, o jiri ohere agụmakwụkwọ na-agagharị agagharị site na Somerville College  iji nọrọ ọnwa isii na-arụ ọrụ dị ka onye na-ahụ maka mycology na West Indies. N'ikpeazụ, ọ nọgidere na Kew ruo mgbe ọ lara ezumike nká na 1951, na-arụ ọrụ na British na tropical fungi, na mmasị pụrụ iche na ụdị corticioid na tomentelloid. Ọ bụ ọkachamara na Basidiomycota ma bụrụ onye a ma ama na mba ụwa maka ihe ọmụma nke Aphyllophorales .  N'oge a, o bipụtara ọtụtụ akwụkwọ gbasara ọrịa osisi. R.W.G. Dennis sonyeere ya dị ka onye enyemaka na 1944, na-aghọ onye isi nke mycology mgbe ọ lara ezumike nká.

A họpụtara Elsie Wakefield ka ọ bụrụ onye isi oche nke British Mycological Society na 1929. E nyere ya OBE na 1950.

*N'oge ọrụ ya, o bipụtara ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ akwụkwọ 100 gbasara fungi na pathology osisi, yana ntuziaka ubi abụọ a ma ama maka ọnya ndị Britain buru ibu. Ọ kọwara ọtụtụ ụdị ọhụrụ, si Britain na esenidụt. A na-akpọ mkpụrụ osisi fungal Wakefieldia na Wakefieldiomyces aha ya, dịkwa ka ụdị Aleurodiscus wakefieldiae, Amaurodon wakefieldiae, Brachysporium wakefieldiae, Crepidotus wakefieldiae, Hypochnicium wakefieldiae, Pneumocystis wakefieldiae, Poria wakefieldiae, Postia wakephofielde*

A na-ewere Wakefield dị ka "otu n'ime ndị British mycologists kachasị nwee mmetụta nke ọgbọ ya".

## Akwụkwọ ndị a họọrọ

* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Fungi nke Naijiria. Akụkọ Kew nke ozi dị iche iche 1912: I4I -I44
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Ntụziaka nke British *Clavariae*. *Mmekọrịta nke British Mycological Society* 6: 164-198
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Ọrịa mosaic nke osisi. *Akwụkwọ akụkọ West Indian Bulletin* 18: 197-206
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Nnyocha banyere *Rhizoctonia crocorum* na *Helicobasidium purpureum*. *Mmekọrịta nke British Mycological Society* 12: 116-140
* Ministri nke Ọrụ Ugbo na Azụmaahịa.  (1945) *Bulletin 23: Fungi a na-eri eri na nke na-egbu egbu*. Mbipụta nke isii. HMSO
* Wakefield, E.M. & Dennis, R.W.G. (1950) Common British fungi. London: Gawthorn
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] *Akwụkwọ ndị na-ekiri ihe na-emenụ* banyere nje fungus. London: Ịdọ aka ná ntị 
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] *Tomentelloideae* na British Isles. *Mmekọrịta nke British Mycological Society* 53: 161-206.

## Edemsibia

## Njikọ mpụga
My Life in the Bush of Ghosts (novel)

**My Life in the Bush of Ghosts**  bụ akwụkwọ akụkọ nke onye edemede Naijiria bụ Amos Tutuola dere ma bipụta n'afọ 1954. Ọ na-akọ akụkọ banyere nwa okorobịa si West Africa nke furu efu n'ọzara, nke a maara dị ka ọhịa, mgbe ya na nwanne ya nwoke nke okenye gbapụrụ n'aka ndị ahịa ohu. A na-egosi akwụkwọ akụkọ ahụ dị ka nchịkọta akụkọ ndị metụtara ya, ọ bụ ezie na ọ bụghị mgbe niile n'usoro oge, nke na-agbakwunye àgwà ya dị ka nrọ.

A na-egosi onye a kacha pụta ìhè n'akwụkwọ ahụ, onye a na-akpọghị aha n'akwụkwọ ahụ niile dị ka onye na-eto eto na onye na-enweghị ahụmahụ, na-amaghị ihe ize ndụ ndị zoro n'ime ọhịa, gụnyere ndị mmụọ na-eweta nnukwu ihe ize ndụ nye ndị mmadụ. Ka ọ na-agafe ebe a dị ịtụnanya dịkwa omimi, ọ na-ezute ọtụtụ ihe ndị na-akpa egwu na-enwekwa ahụmahụ dị iche iche. Ịsụ Bekee Tutuola, site n'echiche nke onye na-akọ akụkọ na-eto eto na-enweghị ihe ọ ma, na-emepụta olu pụrụ iche na nke ziri ezi nke na-agbakwunye na ịma mma na mgbagwoju anya nke akwụkwọ akụkọ ahụ.

Dị ka ọrụ mbụ nke Tutuola, The Palm-Wine Drinkard, My Life in the Bush of Ghosts jury na ihe atụ yana Akụkọ ndụ onwe onye ndị mmadụ. Tutuola na-adabere na ahụmịhe nke yana Akụkọ ọdịnala ndị Afrịka iji mepụta akụkọ nke na-enyocha isiokwu nke njirimara, ọdịbendị, na ọnọdụ mmadụ. Ọdịdị akụkọ dị iche iche nke akwụkwọ akụkọ ahụ na ihe ndị dị egwu, nke na-echetara Grimms' Fairy Tales, na-enye ya mmetụta nke ụwa ọzọ ma mee ka ọ bụrụ ọgụgụ na-adọrọ mmasị nke na-agbagha echiche ọdịnala nke ịkọ akụkọ.

## Mmeghachi omume
Time Magazin họọrọ My Life in the Bush of Ghosts dị ka otu n'ime "100 Best Fantasy Books of All Time".

Aha ya ka a họọrọ maka Narrative Strainers n'afọ 1984 site na Premio Grinzane Cavour . 

## Ụ́kpá Ekele
Aha abọm a nke afọ 1981 My Life in the Bush of Ghosts nke David Byrne na Brian Eno dere si na akwụkwọ akụkọ a. 

## Edensibịa

## Isiokwu ndị ọkà mmụta

* 
* 
* 

## Njikọ mpụga

* My Life in the Bush of Ghosts edepụtara aha ha n'ebe nchekwa data nke akụkọ ifo n'ịntanetị
OUR HUSBAND HAS GONE MAD AGAIN

Our Husband Has Gone Mad Again bụ egwuregwu nke Olawale Gladstone Emmanuel Rotimi dèrè, nke a maara nke ọma dị ka Ola Rotimi. Egwuregwu ahụ na-elekwasị anya na nbata nke onye bụbu onye agha, Lejoka-Brown, na ndọrọ ndọrọ ọchịchị na mba Afrịka nke oge a.

Egwuregwu ahụ na alụtụ aka na  gburugburu onye bụbu onye agha, aha ya bụ Lekoja-Brown, onye nbanyere ndọrọ ndọrọ ọchịchị na mba Africa n' oge a. Lekoja-Brown na-anụ ọgụ n'ụwa ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke ọ na-aghọtaghị nke ọma mgbe ọ na-akpali ya karịa ihe efu karịa ịfụ obodo ya nanya. Mgbalị ya n'ụwa ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-eweta nsonaazụ na-atọ ọchị n'ime akwụkwọ akụkọ ahụ.

Nsogbu Lekoja-Brown kara njọ mgbe nwunye America ya lọtara, onye chọpụtara na ọ lụrụ ụmụ nwanyị abụọ ọzọ mgbe ọ opụrụ. Ka Major na-alụ ọgụ na ihe ịma aka ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke alụmdi na nwunye ya, akụkọ ya na-ejide okwu ndị a na-ahụkarị na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma na-eme ka isiokwu ndị dị ka oké ọchịchọ, ohere, na enweghị isi nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị pụta ìhè.

Akụkọ a na-eme na mba Africa nke oge a ma na-eso onye bụbu onye isi agha nke kpebiri ịchụso ọrụ na ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Tupu egwuregwu ahụ amalite, Major ahụ lụrụ nwanyị Kenya aha ya bụ Liza, onye na-amụ ọgwụ na mba America. Liza na bata Naịjirịa, n'amaghị banyere ndị nwunye ya abụọ ndị ọzọ. Nwunye nke mbụ tọrọ ya nke ukwuu, bụrụ nwunye nwanne ya nwoke nwụrụ anwụ, onye ọ lụrụ dịka omenala ndị Alakụba si dị. Nwunye nke abụọ dị obere, ọ lụrụ ya maka atụmatụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Mgbe Liza lutara wèrè chọta maka nwunye ndị ọzọ, ọnọdụ ahụ gbanwere na mberede. Liza na ndị nwunye ndị ọzọ na-emekọ ihe ọnụ, ó na enyere Onye nke Kenya aka ịmụta banyere inye na ịchọ ma na-agba onye nke nta ume imegide Major na mkpọsa ntuli aka ya.

* Rahman Taslin Lejoka bụ onye isi agha ya na onye isi ndị agha lara ezumike nká. Ọ bụ onye na-atọ ọchị n'egwuregwu ahụ ma na-anọchite anya ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na mba Naịjirịa bụrụ onye ọhụrụ mana ha yiri nke gara aga. Ọ na-etinye aka na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma lụọ Sikira maka ihe onwunwe na uru onwe onye.
* Liza bụ dọkịta ruru eru si mba America lụrụ Lejoka na Congo. Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ na mba America, ọ laghachiri ma chọpụta na ọ pụghị ịnakwere alụmdi na nwunye karịa otu nwanyị, ya mere ọ malitere ịkpata nsogbu. O mechara hapụ alụmdi na nwunye ahụ.
* Mama Rashida bụ nwunye mbụ na nke bụ isi nke Lejoka, onye ọ lụrụ site n'omenala site n'aka nwanne ya nwoke nwụrụ anwụ. Ọ na-anọchite anya ụmụ nwanyị na-edo onwe ha n'okpuru ndị kwenyere na ihe ọ bụla di ha kwuru.
* Musa Osagie bụ onye otu ndọrọndọrọ ọchịchị nke nyeere Lejoka aka imeri na ntuli aka.
* Polycarp bụ onye na-eguzosi ike n'ihe ma ọ bụ onye na'amaghị akwụkwọ n'ụlọ Lejoka.
* Sikira bụ nwa nwanyị na-eto eto, nke nwere omume enyi nke Madam Ajamku, onye ndú nke njikọ ụmụ nwanyị ahịa, na nwunye nke abụọ nke Lejoka. O mechara bụrụ onye na-azọ ọkwa onye isi na-emegide ya.
* Alhaji Mustafa bụ onye agbata obi okenye nke Lejoka, ọ bụ ezie na ọ naghị ekwu ọtụtụ ihe, ọ bụ ezigbo onye agbata obi. Onye e mechara kwatuo ụlọ ya.Edemsìbìa
Elva Lawton

**Elva Lawton** (April 3, 1896 - February 3, 1993) bụ onye American botanist na bryologist amaara maka nyocha ya na ferns n'oge ọ malitere ọrụ ya na nyocha zuru oke nke mosses nke Western United States.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Elva Lawton na West Middletown, Pennsylvania na Eprel 3, 1896.  Tupu ọ banye na mahadum, ọ bụ onye nkuzi ụlọ akwụkwọ elementrị na Pennsylvania site na 1915 ruo 1919. Ọ gara Mahadum Pittsburgh maka nzere bachelọ ya, nke ọ nwetara na 1923, na nzere masta ya, nke o nwetara na 1925.  Site na 1923 ruo 1925 ọ bụkwa onye nkuzi ụlọ akwụkwọ sekọndrị na Latin na Crafton, Pennsylvania. Mgbe ahụ ọ kwagara na Mahadum nke Michigan maka ọmụmụ doctoral ya wee nata Ph.D. ya na 1932 na edemede banyere polyploidy na regeneration na ferns.N'oge ọmụmụ doctoral ya, Lawton nwetara mkpakọrịta ma bụrụ onye enyemaka ụlọ nyocha na ngalaba Michigan nke botany; ọ bụkwa onye nkuzi biology na kọleji Hunter. Ọ bụkwa onye nyocha na Cold Spring Harbor Laboratory site na 1928 ruo 1932. 

## Ọrụ na nyocha
Mgbe ọ nwetasịrị Ph.D. ya, Lawton gara n'ihu bụrụ osote prọfesọ na Hunter; ọ kwụsịrị ọrụ ya n'ebe ahụ na 1959 dị ka osote profesa. N'afọ ahụ, ọ kwagara Mahadum Washington, ebe ọ na-elekọta bryophytes nke herbarium, na-eje ozi dị ka onye na-eme nchọpụta, ma na-akụzi banyere bryophytes. Mgbe ọ nọ na Hunter, o mere nnyocha na Michigan Biological Station (na 1949) na Mahadum nke Iowa's Lakeside Laboratory (na 1950-1953). Mgbe ọ na-arụ ọrụ na Mahadum Washington, ọ chịkọtara mosses site na mpaghara ọdịda anyanwụ America niile ma rụọ ọrụ n'ịchọpụta ụdị moss a na-amaghị ama na mbụ; Lawton nwetara ọtụtụ enyemaka site na National Science Foundation iji gaa n'ihu n'ọrụ ya. Ọ rụrụ ọrụ ruo ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ọgwụgwụ ndụ ya. Lawton nwụrụ na 3 Febụwarị 1993. 

 A na-eji mkpirisi onye ode akwụkwọ ọkọlọtọ E.Lawton gosi onye a dị ka odee mgbe ọ na-ehota aha botanical.

## Nsọpụrụ na ihe nketa
Lawton bụ onye otu Torrey Botanical Club ma jee ozi dị ka onye ọrụ site na 1947 ruo 1954 na onye isi oche na 1955. A na-akpọ ụdị *[[Racomitrium lawtoniae]]* na ụdị *Bryolawtonia* aha ya.

## Edemsibia
Bitter (novel)

Bitter bụ akwụkwọ akụkọ nke ndị ntorobia na-eto eto nke onye edemede Naijiria bụ Akwaeke Emezi dere, Knopf bipụtara ya, na 15 Febụwarị 2022. Akwụkwọ a n’esote akwụkwọ Emezi dere nke anakpọ Pet, Bitter na akọ akụkọ banyere nwa agbọghọ ojii nọ na agbata afọ iri na iri n’iteghete  bi n'obodo na-enwe nsogbu site na ngagharị iwe na ime ihe ike,  mgbe niile.

## Atụmatụ
Bitter nọrọ nke ukwuu n'oge ntorobịa ya n'ụlọ nlekọta. Ọ nwere obi ụtọ mgbe a họpụtara ya isonyere “Eucalyptus,”ụlọ akwụkwọ pụrụ iche ebe ọ nwere ike ilekwasị anya na esemese ya, ebe ụmụaka ndị ọzọ pụrụ iche n’esemese gbara ya gburugburu. N'aka nke ọzọ, ngagharị iwe ikpe ziri ezi naeme n'okporo uzọ ámá dị nso n’ụlo akwụkwọ ya, na-eme ka ọ nwee nchegbu. Ọ na-anafelụ nsogbua site n'ịse ụmụ anụmanụ ma mee ka ha dị ndụ. Ịhe ọsise zoro ezo a ọ na ese na eme ya iche na ihe niile bụ etu ahụ ka ọdị, ruo mgbe otu n'ime ihe ndị ọ sere ese wepụtara  ajọ nsí ma ghọọ ihe ike. Bitter ga-eme ihe niile o nwere ike ime iji kwụsị anụ ọhịa ahụ o mere.

## Ihe gbasara odee
Mgbe Emezi malitere ide Pet na 2017, ha mere atụmatụ ka ọ bụrụ akụkụ nke trilogy mana ha mechara hapụ echiche ahụ. Maka Bitter, Emezi "chọrọ ide banyere mgbanwe kama obodo" na otu ndị nwere ike ịchọ inyere aka abụghị iwu na ha ga achọ ịnọ n'ihu.

## Nnabata
Kirkus Reviews nyere akwụkwọ ahụ nyocha dị egwu, nke ha gosipụtara "mgba aghara n'oge" dị na edemede Emezi ka ndị na-ede akwụkwọ ga-ekpebi "mgbe na otu esi eme ihe n'ihu ime ihe ike na-enweghị isi, n'etiti ihe omume obi ọjọọ ndị ọzọ. "  Na mgbakwunye, onye nyocha ahụ kwuru otú ndị dị iche iche "na-enweta ịhụnanya na nkwado" site n'aka ndị gbara ha gburugburu. Publishers Weekly toro ndị edemede ahụ, ọkachasị n'ihi na ha nwere "ụlọ ọrụ iji kọwaa ọdịnihu maka onwe ha na obodo ha. " Ha kpọkwara onye isi na ndi nọ n’akụkọ a, Bitter, "ihe niile a na-echeta maka mgbagwoju anya ya".

Natalie Berglind, onye nyochara maka The Bulletin of the Center for Children's Books, kpọrọ akwụkwọ akụkọ ahụ n'oge, n'ihi na "ọ na-abụkarị ndị Ojii na-eme ngagharị iwe megide ụwa na-ezighị ezi. "  Berglind kwukwara otú ọ na-achọ ị ghara ikwunyere isiokwu nke iji ime ihe ike “wee ghasaa ọchichi ogologo oge”na otu onye edemede ahụ anaghị enye azịza nye ajụjụ ndị metụtara ya mana kama ọ na-atụ anya ịkpali akụkọ”. Ha kwukwara na ngwucha” na ngwucha  akwụkwọ akụkọ a gwụrụ na mberede" mana ọnyere ndi ntorobia n’eto eto nnukwu nchekwube banyere ụwa nachọghị ịma maka agamnihu ha .”  

Susan Harari, na-ede maka Massachusetts' Youth Services Book Review, na-enye ya kpakpando ise (n'ime 5) ma kwunyekwara akwụkwọ ahụ nye "Ndị na-agụ akwụkwọ nwere ike ịghọta aghụghọ Emezi ma nwee afọ ojuju na-enyocha ajụjụ na-enweghị azịza dị mfe;" ọ tụkwara alo ka ụlọ akwụkwọ sekọndrị na Ọ́bá akwụkwọ ọha dobe ya bụakwụkwọ na ọba akwụkwọ ha .

## Ebensidee
Ties that tethers

***Ties That Tether*** bụ akwụkwọ akụkọ nke Jane Igharo, onye ode akwụkwọ akụkọ ifo nke Naijiria . Akwụkwọ akụkọ ahụ gbadoro ụkwụ  n'ihe gbasara Azere, nwanyị kwere nna ya nwụrụ anwụ nkwa na ọ ga-alụ onye bụ onye mba Naijiria.    

## Atụmatụ
Akwụkwọ akụkọ metụtara Azere bụ onye kwere nna ya na-anwụ anwụ nkwa, mgbe ọ dị afọ iri abụọ, ịlụ nwoke asi mba  Naijirịa na ịkwado ihe nketa ọdịnala ya, ọbụlagodi mgbe ọ kwagara Canada . Otú ọ dị, mbọ nne ya na-agbasighị ike ihazi nhazi ndị Naijiria nye Azere butere ndakọ ya na Rafael Castellano, nwoke toro ogologo, mara mma ma bụrụ onye ọcha, nke  bụ mmekọ  otu abalị.    Ka mmekọrịta ha na-abawanye na-atụghị any nke a, Azere na-aluso  mmetụta dị iche iche dị n'etiti ịhụnanya na-arị elu ebe  Rafael nọ na ntinye aka ya na atụmanya ezinụlọ ya.  

## Agwa

* Azere: Onye b u isi agwa  akụkọ a, onye Naijiria kwabatara na Canada nke kwere nna ya na-anwụ anwụ nkwa ịlụ onye Naijiria ma kwadoo ihe nketa ya. Ọ na-ebu agha megide mmetụta ndị na-emegiderịta ya ka mmekọrịta otu abalị ya na Rafael na-arị , na-ama ya aka n'ihu ịhọrọ  njirimara na atụmanya ezinụlọ.
* Rafael Castellano: onye toro Ogologo, mara mma, ma na-acha ọcha, Rafael bụ nwoke ya na Azere nwere mmekọrịta otu abalị nke na-atụghị anya na   ọ ga aghọọ mmekọrịta siri ike. Ọ na-agbagha echiche Azere banyere njirimara omenala na nnabata, na-eme ya ịjụ ma ịhụ ya n'anya na-emebi ihe nketa Nigeria ya.
* Nne Azere: Onye isi na ndu Azere nke kpebisiri ike ịhụ nwa ya nwanyị ka ọ lụọ nwoke Naijiria ma chekwaa omenala ha. Ọ na-amanye Azere ka ọ rube isi na atụmanya omenala ya, na-agbakwunye na mmekpaahụ Azere na-enwe.
* Nna Azere: Ọ bụ ezie na ọ nwụrụ anwụ, ọchịchọ nna Azere mgbe ọ na-anwụ anwụ bụ ka ọ lụọ onye Naijiria kpatara ọtụtụ esemokwu dị na akụkọ ahụ. Atụmanya ya na-emetụta akọ na uche Azere ka ọ na-akwado abụm enyi ya na Rafael.

## Edemsibịa