Mmetụta nke mgbanwe ihu igwe na gburugburu ebe obibi

[thumb|350x350px|Usoro oỌtụtụ ógbè ebe obibi ihe okike jupụtara na ụdị dị iche iche. Nke a bụ Osimiri Gambia na Ogige Ntụrụndụ Niokolo-Koba nke [Senegal.]]
Mgbanwe ihu igwe emetụtala n'ụzọ dị njọ usoro okike nke elu ala na nke mmiri, gụnyere tundras, mangroves, coral reefs, na ọgba. Mbawanye nke okpomọkụ ụwa, omume ọtụtụ ugboro nke ihu igwe siri ike, nakwa ịrị elu n'ógó nke óké osimiri bụ ọmụmaatụ nke nlụpụta mgbanwe ihu igwe kachasị emetụta. Ntaramahụhụ ndị nwere ike ịpụta na-agụnye mbelata n'ọnụ ọgụ, ifu maọbụ mkpochapụ kpamkpam nke ụdị dị iche iche, mgbanwe n'ime usoro okike gasị, mmụba nke Ụdị ndị na-awakpo awakpo, mfu nke ebe obibi ụmụ anụmanụ, oké ọhịa ịgbanwe site na ndị na-amịkpọ carbon banye n'ebe mmepụta carbon, acid ijupụta n'oké osimiri, mmebi nke okirikiri mmiri, omume ugboro ugboro ịkawanye njọ nke ọdachi ndị sitere n'okike dị ka ọkụ ọhịa na idei mmiri, na mmetụta na-adịgide adịgide na mgbanwe nke ụdị.

## N'òzuzu Òkè
thumb| Akụkọ nyocha nke isii nke IPCC (2021) na-atụ atụmatụ na-nrịwanye elu nke ma ugboro ole (ogwe dina edina) na ógó omume (ogwe kwụ ọtọ) nke ihe omume ihu igwe siri ike, maka ịbawanye ogo nke okpomọkụ ụwa.
Mgbanwe ihu igwe na-emetụta mpaghara gburugburu ebe obibi ndị dị n'elu ala. Mbawanye nke okpomọkụ zuru ụwa ọnụ pụtara na gburugburu ebe obibi na-agbanwe; a na-amanye ụfọdụ ụdị anụmanụ ịpụ n'ebe obibi ha (ma eleghị anya ifu kpamkpam) n'ihi ọnọdụ na-agbanwe. Otu ihe atụ bụ nkwagharị. N'ihi ihu igwe na-arigo n'okpomọkụ, a na-amanye ụmụ nnụnụ ịkwaga na mba ọzọ. Mmetụta ndị ọzọ nke okpomọkụ ụwa gụnyere obere snow ịda, ịrị elu nke oke osimiri, nricha nke ozone na mgbanwe ihu igwe. Ndị a nwere ike imetụta ọrụ mmadụ na gburugburu ebe obibi.

N'ime Akụkọ nyocha nke anọ nke IPCC, ndị ọkachamara nyochara akwụkwọ banyere mmetụta nke mgbanwe ihu igwe na gburugburu ebe obibi. Rosenzweig et al. (2007) kwubiri na n'ime afọ iri atọ gara aga, okpomọkụ nke mmadụ kpatara enweela mmetụta a na-ahụ anya n'ọtụtụ usoro anụ ahụ na nke ihe ndị dị ndụ (p. 81). &nbsp;Schneider et al. (2007) ji obi ike dị elu kwubie na ọnọdụ okpomọkụ na-eme na mpaghara na mpaghara emetụtalarị ọtụtụ ụdị na gburugburu ebe obibi nagburugburu ụwa (p. 792). &nbsp;Ha kwubikwara na mgbanwe ihu igwe ga-eme ka ọtụtụ ụdị dị iche iche nwụọ maọbu gụọ nakwa mbelata nke ọgwakọ ụdị dị iche iche nke gburugburu ebe obibi (p. 792).&nbsp;

* **Usoro okike nke elu ala na ụdị dị iche iche**: Site na okpomọkụ nke 4-5 °C,  iji tụnyere ọkwa nke afọ 2010, o yikarịrị na ahịhịa na-eto n'ụwa ga-aghọ isi mmepụta carbon (Schneider et al., 2007:792). &nbsp; N'iji obi ike dị elu, Schneider et al. (2007:788) kwubiri na mmụba okpomọkụ zuru ụwa ọnụ nke ji 4 °C gbagoo (karịa nke 2010-2015) n'eru 2100 ga-eduga na nnukwu mkpochapụ nke ụdị dị iche iche na gburugburu ụwa.&nbsp; burugburu ebe obibi G
*
*
*
*óké osimiri a

* burugbuN'ija ị iche iche: Sitna e dị elu,jimmụtga-adị a sayensịnke afọ  kwubiri nke afnnukwu ọ na okpomọkụ nkennu n'úwa niileịa ọkwa 2010 ga-akpataụ ọmụmụ -ihe noral reefs nọmụmụ -ihe le. &nbsp;Na mgbakwunye, ọtụtụ na okpomọkụ metụta ihe nnyefe ndị dị ndụ  huku nnlereanya egosilaphuku nomọkụ na-arụ ọrụ dị mkpa na eriri nri microbial nke mmiri, nke nwere ike inwe mmetụta miri emi na mgbapụta carbon nke mmiri nke planktonic pelagic na mesopelagic ecosystems.
* Gburugburu ebe obibi nke mmiri dị ọcha: N'iji ihe dị ka 4 °C karịa na mmụba nke okpomọkụ ụwa n'eru 2100 (ma e jiri ya tụnyere nke afọ 2010), ndị ọkà mmụta sayensị ji obi ike dị elu kwubie na ọtụtụ ụdị dị na mmiri dị ọcha ga-efu ma ọ bụ baa n'ihe ize ndụ ebe ọ dị elu.&nbsp;

## Ụdị dị iche iche

### Mfukpọ
N'ịmụ njikọ dị n'etiti ihu igwe ụwa na mkpochapụ n'ime nde afọ narị ise na iri abụo gara aga, ndị ọkà mmụta sayensị si na Mahadum York dere, "Oké okpomọkụ zuru ụwa ọnụ e buru n'amụma maka narị afọ ndị na-abịa n'iru nwere ike ịkpata 'ihe omume mkpochapụ' ọhụrụ, ebe a ga-ekpochapụ ihe karịrị pasent iri ise nke ụdị anụmanụ na akụmakú "

Ọtụtụ n'ime ụdị ndị nọ n'ihe ize ndụ bụ anụmanụ Arctic na Antarctic dị ka anụ ọhịa bea na eze ukwu penguins. Na Arctic, mmiri nke Hudson Bay enweghị ice ruo izu atọ karịa ka ha dị afọ iri atọ gara aga, na-emetụta anụ ọhịa bea, nke na-ahọrọ ịchụ nta na ice mmiri. Ụdị ndị na-adabere na ọnọdụ ihu igwe n'ajụ  oyi dị ka Gyrfalcons, na ikwiikwii snow ndị na-eri lemmings na-eji oge oyi eme ihe maka uru ha ka enwere ike imetụta n'ụzọ n'adịghị mma. Anụ ndị na-enweghị ókpòrò-azụ n'ime mmiri na-eto ọsọsọ na okpomọkụ maara ha ahụ, na anụmanụ ndị nwere ọbara oyi a na-ahụ na latitudes na ebe ndị dị elu na-eto ngwa ngwa iji kwụọ ụgwọ maka oge uto dị mkpirikpi. Ọnọdụ na-ekpo ọkụ karịa òtù o kwesịrị nke kachasị mma na-akpata mgbari nri dị elu na mbelata nke íbù ahụ n'agbanyeghị mmụba nke nri, nke na-eme ka ihe ize ndụ nke anụ iri ibe ya dị elu. N'ezie, ọbụna obere mmụba nke okpomọkụ n'oge mmepe na-emebi arụmọrụ uto na ọnụego ndụ na rainbow trout.

## Mgbanwe nke ụdị
thumb|Nwa mgbada na-acha ọbara ọbara n'ọhịa na Scotland.
Mgbanwe ihu igwe emetụtala ọdọ mkpụrụ ndụ ihe nleta nke ọnụọgụ red deer na Rùm, otu n'ime agwaetiti Inner Hebrides, Scotland. Okpomọkụ dịtụ ñarịñarị mere ka mgbada mụọ nwa n'oge na nkezi ụbọchị atọ n'ime afọ iri ọ bụla emere ọmụmụ ahụ. Mkpụrụ ndụ ihe nkesa nke na-ahọrọ maka ọmụmụ n'oge amụbaala n'ọnụ ọgụgụ anụmanụ ahụ n'ihi na ndị nwere mkpụrụ ndụ ihe nkesa mụrụ ụmụ ehi karịa n'oge ndụ ha.

Ihe ọmụmụ e mere na Chicago gosiri na ogologo ọkpụkpụ ụkwụ ala ụmụ nnụnụ (ihe na-egosi ibu ahụ) ji nkezi nke dịka pasentị abụọ na ụma anọ belata, nku ha jiri pasentị ótù na ụma atọ tokwuo ogologo. Nnyocha sitere na CentralAmazon gosipụtara na ụmụ nnụnụ belatara n'árụ́ ha na-anyị (ihe na-egosi ibu) site na pasentị abụọ kwa afọ iri, ma mụbaa n'ogologo nku ruo ihe dịka pasentị ótù kwa afọ iri nke nwere njikọ na nnọgharị nke okpomọkụ na mmírí ozuzo. Nchọpụta nke ọmụmụ-ihe ndị a na-atụ aro  na mgbanwe ọdịdị ahụ a bụ ihe nlụpụta mgbanwe ihu igwe, ma nwee ike igosi ihe atụ nke mgbanwe evolushọn na-esote Ọchịchị Bergmann.

Ihe ọmụma sitere na nyocha na vertebrates na-egosi na okpomọkụ dị elu na-ebelata ọnụego nke physiological na niche evolution, nakwa na ọ dị mfe maka ụmụ anụmanụ ime mgbanwe na ihu igwe oyi karịa ihu igwe na-ekpo ọkụ.

Ụlọ nyocha nke Jutfelt Fish Ecophysiology na Mahadum Sayensị na Teknụzụ nke Norway (NTNU), n'okpuru onye nduzi ha Ọkammụta Fredrik Jutfelt, na-enyocha etu evolushọn nwere ike isi duga na mgbanwe  ọdịdị ahụ iji dabaa n'ọnọdụ okpomọkụ ebe azụ ahụ bi. N'oge na-adịbeghị anya, ha mere nnwale nhọrọ mmadụ mere dị ukwuu, nke e bipụtara na Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (PNAS), na-egosi na mgbanwe nke nnagide okpomọkụ nwere ike ime n'azụ. Otú ọ dị, a tụrụ aro na ógó evolushọn si eme dị nnukwu nwayọ nke nnapụta evolushọn iji chebe azụ pụọ na mmetụta nke mgbanwe ihu igwe.

## Mmetụta nke mbibi nke ụdị n'ihi mgbanwe ihu igwe na ụzọ ndụ
Ụzọ ndụ nke obodo ndị na-adabere na okike na-adabere n'ụba na nnweta nke ụdị ụfọdụ. Ọnọdụ mgbanwe ihu igwe dị ka mmụba nke okpomọkụ ikuku na ógó njuputa carbon dioxide na-emetụta kpọmkwem nnweta nke ike biomass, nri, eriri na ọrụ ndị ọzọ nke gburugburu ebe obibi. Mmebi nke ụdị ndị na-enye ngwaahịa ndị dị otú ahụ na-emetụta kpọmkwem ndụ nke ndị na-adabere na ha, ọkachasị n'Africa. Ọnọdụ ahụ nwere ike ikawanye njọ site na mgbanwe nke mmiri ozuzo nke nwere ike iwere ikike nye Ụdị ndị na-awakpo awakpo karịsịa ndị agbasara n'ofe nnukwu gradients latitudinal. Mmetụta mgbanwe ihu igwe nwere na ụdị osisi na anụmanụ n'ime usoro okike ụfọdụ nwere ikike imetụta ndị mmadụ bi na ya ndị na-adabere na ihe onwunwe okike. Ugboro ugboro, mkpochapụ nke ụdị osisi na anụmanụ na-ekepụta mmekọrịta ịgba gburugburu nke iyi ụdị dị iche iche egwu na gburugburu ebe obibi nke mgbanwe ihu igwe na-emetụta kpọmkwem. Mgbukpọ nke ụdị dị iche iche ndị ọnọdụ ihu igwe na-eweta abụghị naanị na ọ na-emebi usoro okike kamakwa ọ na-amụba mmeghachi omume nke obodo ndị na-adabere na ihe ndị a ejikọtara ọnụ. 

## Hụkwa
 

* Mmetụta nke mgbanwe ihu igwe na okirikiri mmiri
* Mycorrhizae na mgbanwe ihu igwe

## Edensibia
Okpomọkụ mba ụwa
Òtù:Articles containing video clips
Òtù:Effects of climate change
Òtù:Ecosystems
Òtù:Climate change and the environment
Òtù:We archive template wayback links
Òtù:Articles with excerpts
Òtù:Wiki activate SDG