Anjemi

Otu ndị Yoruba ma ọ bụ ndị Yorube Ajami (أَنْج__wol____wol____wol__) na-ezo aka n'omenala na omume nke ide Asụsụ Yoruba site na iji edemede Arabic, dị ka akụkụ nke ọdịnala n'etiti ndị Alakụba nke West Africa n'ozuzu, nke a na-akpọ edemede Ajami. Ndị a gụnyere orthography nke asụsụ Fula dị iche iche, Hausa, Wolof, na ndị ọzọ.

## Ihe ndị mere n'oge gara aga
Islam batara n'ala Yoruba n'ihe dị ka narị afọ nke 14, n'ihi azụmahịa ya na ndị ahịa Wangara (nakwa Wankore), [1] otu igwe mkpanaka nke Soninkes sitere na Alaeze Ukwu Mali mgbe ahụ. N'ịga n'ihu, Islam malitere ịba n'ala Yoruba n'ime narị afọ nke 18 na nke 19, na ka ọ na-erule ngwụsị narị afọ nke 19, obodo Yoruba niile nwere ọnụ ọgụgụ ndị Alakụba pere mpe.[2] Otu ihe si na n'iji asụsụ Arabik eme kwa ụbọchị na omume nke iguzobe ụlọ akwụkwọ Arabik iji kuziere ndị ọhụrụ, bụ iji nwayọọ nwayọọ na-abanye n'ọtụtụ okwu na okwu Arabic sitere n'ihe metụtara ofufe islam na ihe ọmụmụ ndị ọzọ n'asụsụ Yoruba. Ihe ọzọ kpatara ya bụ ịnakwere script Arabic site n'aka ndị ọkà mmụta na ndị na-agụ akwụkwọ Yoruba iji gbalịa na ide asụsụ Yoruba. Ọ bụ ezie na ọ bara uru ịkọwapụta na n'oge ahụ, enweghị mgbakọ orthoghraphic jikọtara ọnụ, ọ dịghị mgbanwe iji nọchite anya consonants ma ọ bụ ụdaume pụrụ iche na Yoruba na e ji ihe mgbakwasị ụkwụ na ụdaume Arabic mee ihe odide ahụ.

Site na 1840 gaa n'ihu, ndị na-ezisa ozi ọma na ndị ozi ala ọzọ na Europe rutere Yorubaland, site na 1860 gaa n'ebe ahụ, e guzobere Ọchịchị ndị Britain na Yorubaland. N'ime iri afọ ndị a, ndị ozi ala ọzọ, na mmekorita ha na gọọmentị na-achị ha chọsiri ike ịmepụta ma mee ka usoro orthographic maka Yoruba bụrụ otu. Ndị ozi ala ọzọ ahụ nwere mmasị ịsụgharị Bible na ihe odide okpukpe ndị ọzọ gaa na Yoruba maka ọrụ ha nke izisa ozi ọma, gọọmentị na-achị mba ahụ nwekwara mmasị iguzobe agụmakwụkwọ ụwa. Mgbalị ndị a rụpụtara mkpụrụ na 1875, mgbe emechara ma nabata orthography dabeere na Latin. A na-eleghara ndị na-agụ egwú anya ma wepụ ha na usoro a. Nke mbụ na nke a bụ oge ndị ozi ala ọzọ Europe, ndị ọkà mmụta asụsụ, na ndị na-ede akụkọ ihe mere eme nwere mmasị na mkpụrụedemede zuru ụwa ọnụ na nke a haziri ahazi, mkpụrụedemede "ọgbara ọhụrụ" karịa Arabic oge ochie. Otu mmegharị nke ga-agụnye asụsụ ndị dị ka Ottoman Turkish, Circassian, Malay, na ọtụtụ ndị ọzọ. Ihe nke abụọ kpatara ya bụ na ebumnuche bụ isi nke ndị Europe na-akwado usoro orthography Yoruba bụ ndị ozi ala ọzọ bụ ndị ebumnuche ha bụ ịhapụ ndị bi n'ógbè ahụ na Islam. N'ikpeazụ, e nwekwara ebumnuche akụ na ụba. Ihe odide Latin dị mfe ma dị ọnụ ala maka obibi akwụkwọ na England. Mkpụrụ akwụkwọ Arabic, ma ya fọdụkwa mkpụrụ akwụkwọ omenala ndị a ga-emepụta maka ederede Yoruba, abụghị. Ọzọkwa, n'adịghị ka Hausa na Fulfulde, n'oge ahụ, ọ na-esiri ndị Europe ike ịchọta ọtụtụ ihe odide na akwụkwọ ndị An n'ezie, nke mere ka ha kwere na An n'otu abụghị ọbụna ụzọ a ma ama nke ide Yoruba n'etiti ndị Alakụba n'onwe ha.

## Akụkọ ihe mere eme
Mmepe ndị a a kpọtụrụ aha n'elu, ebe ha na-ebute nchegbu n'etiti ndị Alakụba Yoruba site na egwu nke mwepu, butere mbelata nke ukwuu n'imepụta akwụkwọ, akwụkwọ, ma ọ bụ akwụkwọ nkuzi ọ bụla na Anjẹmi. N'ime iri afọ ndị sochirinụ, ọtụtụ n'ime ihe odide ndị Alakụba Yoruba mere bụ n'asụsụ Yoruba Latin Alphabet, n'asụsụ Bekee, ma ọ bụ n'asụsụ Arabik. Enweghị agbamume, ikike gọọmentị, ma ọ bụ mmegharị nke ntọala maka Anjẹmi.[1] Site na akwụkwọ nta ndị Yoruba sitere n'oge a nke edere n'asụsụ Anjẹmi, enwere ike nweta nkwubi okwu ndị a

# A họọrọ *Ihe odide Maghrebi*, nke pụtara na maka mkpụrụedemede *fāʾ* nwere ntụpọ ya edere n'okpuru, na mkpụrụedemede *qāf* nwere ntụpọ ọkpụkpụ ya belatara site na abụọ gaa na otu.
# A na-eji mkpụrụedemede Arabic bāʾ, ب eme ihe maka ịnọchite anya ụda [b], kamakwa ụdaume abụọ pụrụ iche nke Yoruba [p] na [ɡ͡b].
# A na-anọchite anya ụdaume Yoruba site na akara atọ Arabic.
# A na-eji mkpụrụedemede *ḍād* ض dee ụda [l] mgbe ụfọdụ.  (Ihe yiri nke ahụ dị na edemede Arabi-Tamil na Arabi-Malayalam nke obodo ndị Alakụba nke Southern India ebe a na-eji mkpụrụedemede ahụ eme ihe maka ịnọchite [Na]) 
# N'ikpeazụ, enweghị otu ihe ruo n'ókè nke na ederede otu onye edemede agaghị abụ ihe ndị edemede ndị ọzọ na-apụghị ịghọta. O doro anya na nke a mere ka e nwee ilu Yoruba ** (أَلَنْج__hau____hau____hau__) nke pụtara naanị onye edemede An خوmi nwere ike ịghọta nke ya.

Otú ọ dị, Yoruba An Hungmi nwetara nlebara anya ọhụrụ site na 1989 gaa n'ihu. Ihe odide ahụ agafeela usoro mmeghachi omume na usoro mmụba nke nhazi na otu kemgbe ahụ. Enwere ike ịkọwa onye ọkà mmụta Alakụba si Ilorin nke aha ya bụ *Alhaji Abubakar Yusuf* maka mmalite nke usoro a. Ọ bụ onye ndú nke usoro Sufi nke Tijaniyyah na mpaghara Ilorin. Ruo ugbu a, o bipụtara akwụkwọ ise na ihe ngosi abụọ na-akọwa echiche ya na aro ya gbasara nhazi na mmelite a ga-eme na Yoruba Anخوmi.

Ihe dị mkpa nke akwụkwọ *Alhaji Abubakar Yusuf* dị n'igosi na ọ bụ onye ọsụ ụzọ na-akwado ma na-agba ume ka iwu na mgbakọ dị mma. Iwu na mgbakọ, ọkachasị n'ihi na ha metụtara ụdaume Yoruba dịkwa ịrịba ama. N'ịchụso ebumnuche ya nke ime ka ndị Yoruba Muslim banye n'ụgbọ ahụ na ọhụụ ya, *Alhaji Abubakar Yusuf* gara n'ihu ma jụọ ọtụtụ ndị isi Yoruba a ma ama na mpaghara agụmakwụkwọ, yana ndị ọkà mmụta ụwa na mpaghara ndị dị mkpa. N'otu n'ime akwụkwọ nta ndị *Alhaji Abubakar Yusuf* bipụtara, ọ na-egosi na ọ natara nkwado na nkwado nke ndị a. Ka o sina dị, ọrụ na-aga n'ihu maka ndị na-akwado ndị na-eme ihe n'ime Naijiria ka siri ike. Gọọmentị Naijiria, onye na-ebu ọkọlọtọ nke Secularism na enweghị ịkpa ókè na ndabere nke okpukpe nwere ike ịnwe obi abụọ n'ịkwado edemede nke jikọtara ya na ihe nketa ọdịbendị nke otu okpukpe. N'otu aka ahụ, ndị Yoruba na-abụghị ndị Alakụba nwere ike iche na mmegharị a bụ atụmatụ nke ndị Yorube Alakụba iji wepụ ha n'ime obodo asụsụ Yoruba. N'ihi ya, *Alhaji Abubakar Yusuf* abụwo onye maara ihe ruo ugbu a, n'ihi na ọ kwadoro uru nke ihe ọ na-akwado n'akụkụ Islam na nke ụwa.

## Mkpụrụedemede
Isi ihe dị iche n'etiti Yoruba na Arabic, bụ usoro ụdaume ha. Dị ka a ga-atụle mgbe e mesịrị, ụdaume na-adaba n'etiti asụsụ abụọ ahụ, naanị mkpụrụedemede abụọ ọzọ dị mkpa iji nọchite anya ụda Yoruba. Mana maka ụdaume, Arabic nwere ụdaume atọ, nke ọ bụla nwere ụdị dị mkpirikpi na ụdị dị ogologo, ebe Yoruba nwere 6, nke ọ bụla nwee ụdị dị mkpụmkpụ na ogologo, nke ọ bụ na nke ọ bụla nwekwara ụda dị elu, ụda dị ala, ma ọ bụ ụda dị n'etiti. N'ime mmeghachi omume a kpọtụrụ aha na mbụ kemgbe afọ 1990, otu n'ime ihe ndị a na-elekwasị anya bụ idozi adịghị ike a nke An خوmi site na itinye na nkwekọrịta orthographic, usoro nke ịnọchite anya ụdaume. Dị ka ọ dị ugbu a (nke pụtara na n'ụzọ na-aga n'ihu, n'ọdịnihu, mgbakọ na aro ndị ọzọ nwere ike imeziwanye ọnọdụ ahụ), ụdaume Yoruba 6 niile nwere akara nke ha, na ụfọdụ ma ọ bụghị ha niile, nwere ụdị "ogologo" (dị ka Arabic, site na iji *mater lectionis*). A naghị anọchite anya ụda n'ụzọ ọ bụla. Naanị omenala ole na ole na omenala nke ide ihe site na iji edemede Arabic na-anọchite anya ụda, ọ dịghịkwa nke dị n'obodo ndị dị nso na West Africa (Ha bụ Rohingya na Ndịda Ọwụwa Anyanwụ Eshia, Burushaski na Shina na Central Eshia).

Tebụl dị n'okpuru ebe a na-egosi mkpụrụedemede Yoruba An خوmi, odo na-egosi na mkpụrụedemede ndị a na-eji naanị ede okwu ndị a gbazitere ma ghara ikwekọ na ụdaume onwe ha, 10 n'ozuzu. Green na-egosipụta mkpụrụedemede ọhụrụ abụọ pụrụ iche nke a nabatara maka iji ya na Yoruba, ọ nweghịkwa ihe yiri ya na Arabic.

A na-eji mkpụrụedemede *alif* na ọdịiche ya (ا / أ / إ / آ), yana mkpụrụedemede *ayn* (ع) eme ihe naanị dị ka ndị na-ebu ụdaume ma ha enweghị ụda nke ha. Mkpụrụ akwụkwọ *wā* (و) na *yāʾ* (ی) na-arụ ọrụ abụọ, ma ọ bụ dị ka ndị na-ebu ụdaume na-enweghị ụda nke ha, ma ọ dị ka ụdaume, na-anọchite anya ụda [w] na [j] n'otu n'otu.

## Ihe Nlereanya
Ihe odide dị n'okpuru ebe a bụ ihe atụ nke ederede Anjemi, nsụgharị nke Isi nke mbụ nke kor'an, Surat al-Fatiha, n'asụsụ Yoruba.

## Edemsibia