Usoro mbara ala

thumb|250x250px|Echiche nke onye na ese ihe gbasara usoro mbara ala
Sistemụ mbara ala bụ ihe ndọda jide nke na abụghị kpakpando n'ime ma ọ bụ na agbapụta gburugburu kpakpando ma ọ bụ usoro kpakpando. N'ikwu okwu n'ozuzu, sistemu nwere otu ma ọ bụ karịa mbara ala mejupụtara usoro mbara ala, ọ bụ ezie na usoro ndị dị otú ahụ nwekwara ike ịgụnye ahụ dị ka mbara ala dwarf, asteroids, satịlaịtị eke, meteoroids, comets, planetesimals na diski okirikiri. Anyanwụ na usoro mbara ala na agbagharị gburugburu ya, gụnyere Ụwa, na-etolite Sistemụ Anyanwụ. A na eji okwu exoplanetary usoro mgbe ụfọdụ maka usoro mbara ala ndị ọzọ.

Dịka nke 1 Disemba 2023, enwere exoplanets 5,550 enwetara na sistemụ mbara ụwa 4,089, yana sistemụ 887 nwere ihe karịrị otu mbara ala.[5] A makwaara diski irighiri ihe na ahụkarị, ọ bụ ezie na ihe ndị ọzọ na e

esi ike ịhụ.

Ihe kacha amasị astrobiology bụ mpaghara ebe obibi nke sistemu mbara ala ebe mbara ala nwere ike ịnwe mmiri mmiri dị n'elu, ya mere ikike ịkwado ndụ dị ka ụwa.

## Akụkọ ihe mere eme

### Heliocentrism
N'akụkọ ihe mere eme, heliocentrism (ozizi na Sun dị n'etiti ụwa) megidere geocentrism (itinye ụwa n'etiti etiti ụwa).

Echiche nke usoro mbara igwe nke heliocentric nke anyanwụ dị n'etiti ya nwere ike ịbụ nke mbụ tụrụ aro na akwụkwọ Vedic nke India oge ochie, nke na ezokarị aka na anyanwụ dịka "etiti etiti". Ụfọdụ na akọwa ihe odide Aryabhatta n'asụsụ Āryabhaṭīya ka ọ bụ heliocentric n'ezoghị ọnụ.

Arịstakọs nke Samos chepụtara echiche a na mbụ na nkà ihe ọmụma Western na mbara igwe Gris na mmalite narị afọ nke atọ BC site n'aka Aristakọs nke Samos, mana enwetaghị nkwado n'aka ọtụtụ ndị na enyocha mbara igwe oge ochie.

### Nchọpụta nke Sistemụ Anyanwụ
 
thumb|277x277px|Ụdị Heliocentric nke Sistemu anyanwụ na akwụkwọ odide Copernicus
De revolutionibus orbium coelesium nke Nicolaus Copernicus, nke e bipụtara na 1543, gosipụtara usoro mgbakọ na mwepụ mbụ nke heliocentric nke usoro mbara ala. Ndị na anọchi anya narị afọ nke 17 Galileo Galilei, Johannes Kepler, na Sir Isaac Newton zụlitere nghọta nke physics nke mere ka ejiri nwayọọ nwayọọ nabata echiche nke ụwa na agagharị na anyanwụ nakwa na mbara ala na achịkwa otu iwu anụ ahụ nke na achị ụwa.

### Nkọwa gbasara sistemu mbara ala extrasolar

Na narị afọ nke 16 onye ọkà ihe ọmụma Italy Giordano Bruno, onye n'oge mbụ na akwado ozizi Copernican na Ụwa na mbara ala ndị ọzọ na agba anyanwụ gburugburu, kwadoro echiche na kpakpando ndị a kapịrị ọnụ yiri anyanwụ, na mbara ala na esokwa ya. Ndị Njụta Okwukwe Rom gbara ya ọkụ n’elu osisi n’ihi echiche ya.

Na narị afọ nke 18 Sir Isaac Newton kwuru otu ohere ahụ na "General Scholium" nke mechiri Principia ya. Na eme ntụnyere na mbara ala Sun, o dere "Ma ọ bụrụ na kpakpando ndị a kapịrị ọnụ bụ ebe etiti nke usoro ndị yiri ya, a ga ewu ha niile dịka nhazi yiri ya na n'okpuru ọchịchị nke Otu."

Echiche ya nwetara traction[colloquialism] site na narị afọ nke 19 na nke 20 n'agbanyeghị enweghị ihe akaebe na akwado ya. Ogologo oge tupu ndị na enyocha mbara igwe kwadoo ha, echiche a na eche banyere ọdịdị nke usoro mbara ụwa bụ ihe a na elekwasị anya n'ịchọ ọgụgụ isi nke ụwa ma bụrụkwa isiokwu juru ebe niile na akụkọ ifo, karịsịa akụkọ sayensị.

### Nchọpụta nke exoplanets
Nchọpụta izizi nke exoplanet bụ na 1992, na nchọpụta nke ọtụtụ mbara ala mbara ala na agba gburugburu pulsar PSR B1257+12. Emere nchọpụta mbụ nke exoplanets nke kpakpando usoro ihe omume na 1995, mgbe a hụrụ nnukwu mbara ala, 51 Pegasi b, n'ime ụbọchị anọ gburugburu gburugburu G-ụdị kpakpando 51 Pegasi. Ugboro nchọpụta abawanyela kemgbe ahụ, ọkachasị site na ọganihu n'ụzọ nke ịchọpụta mbara ala extrasolar na mmemme ịchọta mbara ala raara onwe ya nye dịka ozi Kepler.

## Mmalite na evolushọn
thumb|Ihe atụ nke ike nke proplyd
Usoro mbara ala na abịa site na diski protoplanetary nke na etolite gburugburu kpakpando dịka akụkụ nke usoro nhazi kpakpando.

N'oge usoro nk  usoro, ọtụtụ ihe na agbasasịa naanị n'i e orbits dị anya, a na achụpụkwa ụfọdụ mbara ala kpamkpam site na usoro ahụ, na aghọ mbara ala ndị na adịghị mma.

### Sistemụ ewepụtara

#### Kpakpando dị elu
A chọpụtala mbara ala ndị na agba gburugburu pulsars. Pulsars bụ ihe fọdụrụ na mgbawa nke supernova nke kpakpando dị elu, mana usoro mbara ala nke dị tupu supernova ga abụ na a ga ebibikarị. Mbara ala ga ekupụ, ọtụtụ gas sitere na kpakpando na agbawa agbapụ ga agbapụ na orbit ha, ma ọ bụ nfu na mberede nke ọtụtụ kpakpando etiti ga eme ka ha gbanarị njide nke kpakpando, ma ọ bụ n'ọnọdụ ụfọdụ. supernova ga achụpụ pulsar n'onwe ya na sistemụ na oke ọsọ nke mere na mbara ala ọ bụla lanarịrị mgbawa ahụ ga ahapụ ya dị ka ihe na ese n'efu. Mbara ala ndị a chọtara n'akụkụ pulsars nwere ike ịbụ na ha malitere n'ihi ndị enyi stellar dị adị nke ihe mgbawa supernova na-ekpochapụ nke fọrọ nke nta ka ọ bụrụ kpamkpam, na ahapụ ahụ ndị nwere oke mbara ala. N'aka nke ọzọ, mbara ala nwere ike ịmalite na diski accretion nke ihe ndaghachi azụ nke gbara pulsar gburugburu. Disk nke ihe na adaghachi azụ nke na agbanarị orbit n'oge supernova nwekwara ike ịmalite mbara ala gburugburu oghere ojii.

#### Kpakpando dị ala
thumb|Ahụrụ diski protoplanetary site na teliskop nke ukwuu.
Ka kpakpando na etolite wee ghọọ ndị dike na acha uhie uhie, kpakpando alaka nnukwu asymptotic, na nebulae mbara ala ha na ekpuchi mbara ala dị n'ime, na ekpochapụ ma ọ bụ na ekpochapụ ha na adabere n'otú ha si dị ukwuu. Ka kpakpando na efunahụ nnukwu mbara igwe, mbara ala ndị na adịghị erikpu na esi na kpakpando ahụ pụọ.

Ọ bụrụ na kpakpando evolushọn dị na ọnụọgụ abụọ ma ọ bụ ọtụtụ usoro, mgbe ahụ oke ọ na efunahụ nwere ike ịnyefe na kpakpando ọzọ, na emepụta diski protoplanetary ọhụrụ na mbara ala nke abụọ na nke atọ nke nwere ike ịdị iche na nhazi site na mbara ala mbụ, nke nwekwara ike imetụta. site na nnyefe uka.

## Sistemu architectures
Usoro mbara igwe nwere mpaghara ime nke obere mbara ala okwute na mpaghara mpụta nke nnukwu nnukwu gas. Otú ọ dị, usoro mbara ala ndị ọzọ nwere ike inwe ụkpụrụ ụlọ dị iche iche. Nnyocha na egosi na ihe owuwu nke sistemu mbara ala na adabere na ọnọdụ nke mmalite ha malitere. A chọtala ọtụtụ sistemu nwere nnukwu gas Jupita na ekpo ọkụ nke dị nso na kpakpando. Atụpụtala echiche, dị ka mbugharị mbara ala ma ọ bụ ịgbasa, maka imepụta mbara ala buru ibu na nso kpakpando nne na nna ha. Ugbu a,  sistemu ole na ole ka achọpụtara na ha yiri Sistemụ Anyanwụ nwere mbara ala dị nso na kpakpando nne na nna. Ọtụtụ mgbe, achọpụtala sistemu nwere otutu Super-Earths.

### Nhazi
Enwere ike kewaa ihe owuwu usoro mbara ala n'ime klaasị anọ dabere n'otú e si kesaa oke mbara ala gburugburu kpakpando ndị ọbịa:

*

### Ngwa

#### Planets na kpakpando
 
áká_ịkẹngạ|thumb|300x300px|Usoro nhazi nke Morgan-Keenan
Ihe kacha mara amara exoplanets orbit kpakpando yiri anyanwụ: ya bụ, ndị bụ isi usoro kpakpando nke spectral edemede F, G, ma ọ bụ K. Otu ihe kpatara ya bụ na ihe omume ịchọ mbara ala na achọsi ike na elekwasị anya na ndị dị otú ahụ kpakpando. Na mgbakwunye, nyocha ndekọ ọnụ ọgụgụ na egosi na kpakpando ndị dị ala (dwarfs red, nke ụdị spectral M) adịchaghị enwe mbara ala buru ibu nke ga achọpụta ya site na usoro radial velocity. Ka o sina dị, ụgbọ elu Kepler achọpụtala ọtụtụ iri iri nke mbara ala gburugburu dwarfs na acha uhie uhie site na ụzọ njem, nke nwere ike ịchọpụta obere mbara ala.

#### Disk okirikiri na uzuzu uzuzu
 
áká_ịkẹngạ|thumb|250x250px|Achọpụtara diski irighiri ihe na onyonyo nchekwa HST nke kpakpando na eto eto, HD 141943 na HD 191089, na eji usoro onyonyo emelitere (April 24, 2014).
Mgbe mbara ụwa gachara, diski okirikiri bụ otu n'ime ihe ndị a na ahụkarị na sistemu mbara ụwa, ọkachasị nke kpakpando ndị na eto eto. Sistemu anyanwụ nwere opekata mpe diski okirikiri anọ (asteroid belt, eriri Kuiper, diski gbasasịrị, na igwe ojii Oort) yana diski a na ahụ anya nke ọma ka achọpụtara n'akụkụ analog nke anyanwụ dị nso gụnyere Epsilon Eridani na Tau Ceti. Dabere na nlebanya nke ọtụtụ diski ndị yiri ya, a na eche na ha bụ ihe a na ahụkarị nke kpakpando na usoro bụ isi.

A mụọla ígwé ojii dị n'etiti mbara ala na mbara igwe na analọg na ekwenye na ọ dị na usoro mbara ala ndị ọzọ. Uzuzu Exozodiacal, ihe analog nke ikuku zodiacal, 1-100 micrometer-sized grains of amorphous carbon na silicate uzuzu nke jupụtara n'ụgbọelu nke Sistemụ Anyanwụ achọpụtala gburugburu 51 Ophiuchi, Fomalhaut, Tau Ceti, na Vega usoro.

#### Comets
 
N'ihe dị na Nọvemba 2014, e nwere 5,253 ndị ama ama ama ama na Sistemụ Igwe Igwe a na eche na ha bụ akụkụ nkịtị nke sistemu mbara ala. Achọpụtara exocomets mbụ na 1987 gburugburu Beta Pictoris, kpakpando nke ụdị A nke na eto eto. Ugbu a enwere ngụkọta nke kpakpando 11 gburugburu ebe a na ahụ ọnụnọ nke exocomets ma ọ bụ na enyo enyo. Sistemụ exocometary niile achọpụtara (Beta Pictoris, HR 10, 51 Ophiuchi, HR 2174, 49 Ceti, 5 Vulpeculae, 2 Andromedae, HD 21620, HD 42111, HD 110411, na nso nso a HD 172555 bụ ndị na-eto eto)

#### Akụkụ ndị ọzọ
Kọmputa ihe ngosi nke mmetụta na 2013 chọpụtara gburugburu kpakpando NGC 2547-ID8 site na Spitzer Space Telescope, na nkwenye site na nyocha ala, na atụ aro itinye aka nke nnukwu asteroids ma ọ bụ protoplanets yiri ihe ndị a kwenyere na ha mere ka e guzobe mbara ala ụwa dị ka. Ụwa.

Dabere na nlebanya nke usoro mbara igwe nke nnukwu mkpokọta eke satịlaịtị, ha na kweere nkịtị components nke mbara ala usoro; Otú ọ dị, ịdị adị nke exomoons, ruo ugbu a, akwadobeghị. Kpakpando 1SWASP J140747.93-394542.6, na igwe kpakpando Centaurus, bụ onye na akwado ike maka satịlaịtị eke. Ngosipụta na egosi na mbara ụwa extrasolar nke enwetara nke ọma WASP-12b nwekwara opekata mpe otu satịlaịtị.

### Nhazi orbital
N'adịghị ka Sistemụ Anyanwụ, nke nwere orbits nke fọrọ nke nta ka ọ bụrụ okirikiri, ọtụtụ n'ime usoro mbara ala amaara ama na egosipụta nhụsianya orbital dị elu. Ihe atụ nke usoro dị otú ahụ bụ 16 Cygni.

#### Ọchịchọ mmekọrịta
Ọchịchọ mmekọrịta dị n'etiti mbara ala abụọ bụ akụkụ dị n'etiti ụgbọ elu ha. A na atụ anya na ọtụtụ usoro kọmpat nwere ọtụtụ mbara ala dị nso n'ime ya na orbit nke Venus ga enwe mmasị n'otu n'otu dị ala, yabụ usoro ahụ (opekata mpe nke dị nso) ga adị mma karịa Sistemụ Anyanwụ. Enwere ike ijide mbara ala ejidere n'akụkụ ọ bụla aka ike n'akụkụ ndị ọzọ nke usoro ahụ. N'ihe dị ka afọ 2016, e nwere nanị usoro ole na ole ebe a tụlere ọchịchọ imekọrịta ihe n'ezie Otu ihe atụ bụ usoro Upsilon Andromedae: mbara ala c na d nwere ọchịchọ imekọrịta ihe dị ka ogo 30.

#### Ọnọdụ orbital
Enwere ike kewaa sistemu mbara ala dị ka ihe na eme gburugburu ha si dị ka ihe na emegharị emegharị, nke na abụghị nke na emekọrịta ihe, nhazi, ma ọ bụ ụfọdụ ngwakọta nke ndị a. N'ime sistemu ndị na emegharị anya, oge orbital nke mbara ala dị na ọnụọgụ ọnụọgụ. Usoro Kepler-223 nwere mbara ala anọ na 8:6:4:3 orbital resonance. A na ahụ mbara ala ndị buru ibu na ụda mmegharị ahụ ugboro ugboro karịa obere mbara ala. N'ime usoro mmekọrịta, mbara ala orbits dị nso nke ọma nke na ha na akpaghasị akụkụ nke orbital. Enwere ike ịkọwa Sistemu anyanwụ dị ka mmekọrịta adịghị ike. N'ime usoro mmekọrịta siri ike, iwu Kepler anaghị ejide ya. Na usoro ndị hierarchical a na-ahazi mbara ala ka enwere ike were usoro ahụ dị ka usoro akwu nke akụkụ abụọ, dịka ọmụmaatụ. na kpakpando nke nwere jupiter na ekpo ọkụ nke dị nso na nnukwu gas ọzọ na apụta n'ihu, kpakpando na jupita na ekpo ọkụ na-etolite otu ụzọ dị ka otu ihe na mbara ala ọzọ nke zuru oke.

Ndị ọzọ, ka a na ahụbeghị, ohere nke orbital gụnyere: mbara ala abụọ; dị iche iche co orbital mbara ala dị ka quasi satellites, trojans na mgbanwe orbits; na mkpirisi mgbakwụnye na echekwa site na ụgbọ elu orbital na ebute ụzọ.

#### Ọnụọgụ nke mbara ala, paramita ikwu na oghere
* , David R. Ciardi et al. December 9, 2012
* , Sarah Ballard, John Asher Johnson, October 15, 2014
* , Timothy Bovaird, Charles H. Lineweaver, August 1, 2013
* , Mary Anne Limbach, Edwin L. Turner, April 9, 2014
* , Jason H. Steffen, Jason A. Hwang, September 11, 2014
* , Julia Fang, Jean-Luc Margot, February 28, 2013

#### ijide mbara ala
Mbara ala na ese n'elu n'efu na ụyọkọ mepere emepe nwere ụdị ọsọ nke kpakpando, yabụ enwere ike iweghachi ya. A na ejidekarị ha na mbara orbits n'etiti 100 na 105 AU. Ịrụ ọrụ njide na ebelata site na nha ụyọkọ na abawanye, yana maka otu ụyọkọ nke ọ na abawanye na nnukwu onye ọbịa/isi. Ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ nke na adabere na mbara ala. Enwere ike ijide mbara ala ndị otu na ọtụtụ n'ime orbits na edoghị anya, ndị na abụghị coplanar na ibe ha ma ọ bụ jiri igwe ndị ọbịa nke kpakpando, ma ọ bụ usoro mbara ala dị adịbu. Ụfọdụ ihe jikọrọ mbara ala ndị ọbịa nwere ike ịdị adị n'ihi mmalite kpakpando si n'otu ụyọkọ ahụ pụta. O yighị ka a ga ejide mbara ala gburugburu kpakpando neutron n'ihi na ọ ga-abụ na a ga achụpụ ndị a n'ụyọkọ site na mgbaka pulsar mgbe ha na etolite. Enwere ike ijide mbara ala gburugburu mbara ala ndị ọzọ iji mepụta ọnụọgụ abụọ nke mbara ala na ese n'elu n'efu. Mgbe ụyọkọ ahụ gbasasịrị ụfọdụ n'ime mbara ala ndị ejidere na orbits buru ibu karịa 106 AU ga eji nwayọọ nwayọọ na akpaghasị site n'oké mmiri ozuzo ma eleghị anya ọ ga-enwere onwe ya ọzọ site na izute kpakpando ndị ọzọ ma ọ bụ nnukwu igwe ojii.

## Mpaghara

### Mpaghara obibi
 
thumb|Ọnọdụ mpaghara ebe obibi gburugburu ụdị kpakpando dị iche iche
Mpaghara ebe obibi gburugburu kpakpando bụ mpaghara ebe oke okpomọkụ na enye ohere ka mmiri mmiri dị na mbara ala; ya bụ, ọ bụghị nso n’ebe kpakpando ahụ nọ ka mmiri ghara ịpụta na ọ bụghịkwa n’ebe dị anya n’ebe kpakpando ahụ dị ka mmiri ahụ jụta. Okpomọkụ nke kpakpando na emepụta dịgasị iche dabere n'ogo na afọ kpakpando; nke a pụtara na mpaghara ebe obibi ga adịkwa iche n'otu aka ahụ. Ọzọkwa, ọnọdụ ikuku dị na mbara ala na emetụta ikike ụwa iji jide okpomọkụ nke mere na ebe mpaghara ebe obibi dịkwa kpọmkwem n'ụdị mbara ala ọ bụla.

A na akọwakarị mpaghara ebe obibi na ọnọdụ okpomọkụ dị n'elu; Otú ọ dị, ihe karịrị ọkara nke biomass Ụwa sitere na ụmụ nje ndị dị n'okpuru ala, na okpomọkụ na abawanye ka omimi n'okpuru ala na abawanye, ya mere subsurface nwere ike ịdị mma maka ndụ mgbe elu na ajụ oyi; ọ bụrụ na a na atụle nke a, mpaghara ebe obibi na agbatị karịa site na kpakpando.

Nnyocha e mere na 2013 gosiri atụmatụ 22± 8% nke kpakpando dị ka anyanwụ nwere mbara ụwa na mpaghara ebe obibi.

### Mpaghara Venus
Mpaghara Venus bụ mpaghara gburugburu kpakpando ebe mbara ụwa ga enwe ọnọdụ griin haus dị ka Venus, mana ọ bụghị n'akụkụ kpakpando ahụ nke na ikuku na apụ kpamkpam. Dị ka ọ dị na mpaghara ebe obibi, ebe mpaghara Venus na adabere n'ọtụtụ ihe, gụnyere ụdị kpakpando na ihe onwunwe nke mbara ala dị ka oke, ọnụọgụ ntụgharị, na igwe ojii. Nnyocha nke data ụgbọ elu Kepler na egosi na 32% nke dwarfs uhie nwere ike Venus dị ka mbara ala dabere na nha mbara ala na anya site na kpakpando, na abawanye ruo 45% maka ụdị K na ụdị G. Achọpụtala ọtụtụ ndị na eme ntuli aka, mana a chọrọ nyocha nleba anya nke ikuku ha iji chọpụta ma hà dị ka Venus.

## Nkesa galactic nke mbara ala
thumb|300x300px
Ụzọ Milky Way dị 100,000 ìhè-afọ gafee, ma 90% nke mbara ala ndị a maara anya dị n'ime ihe dị ka afọ 2000 ìhè nke Ụwa, dị ka nke July 2014. Otu ụzọ nwere ike ịchọpụta mbara ala dị nnọọ anya bụ microlensing. Telescope Nancy Grace Roman Space nke na abịa n'ihu nwere ike iji microlensing tụọ oge nke mbara ala dị na ụyọkọ galactic na diski galactic. Ka ọ dị ugbu a, ihe ndị a na egosi na mbara ala na-adịkarị na diski karịa mgbawa. Atụmatụ nke anya nke microlensing ihe siri ike: mbara ala mbụ a na atụle na nnukwu ohere nke ịbụ na mpụta bụ MOA-2011-BLG-293Lb na anya nke 7.7 kiloparsecs (ihe dị ka 25,000 ìhè afọ).

Ọnụọgụ I, ma ọ bụ kpakpando bara ụba n'ọla, bụ kpakpando ndị ahụ na eto eto nke ike ha kacha elu. Ọnụ ọgụgụ dị elu nke ọnụ ọgụgụ ndị mmadụ I kpakpando na eme ka ha nwee ike ịnwe usoro mbara ala karịa ndị agadi, n'ihi na mbara ala na etolite site na nchịkọta nke ọla. [Isi ihe dị mkpa] Anyanwụ bụ ihe atụ nke kpakpando nwere ọla. Ndị a na ahụkarị na ogwe aka gburugburu nke Milky Way. N'ozuzu, kpakpando nke ọdụdụ, oke ọnụ ọgụgụ m, ka a na ahụ anya na ndị nọ n'etiti m kpakpando dị anya, wdg. A na ewere Sun dị ka ndị nọ n'etiti m kpakpando. Kpakpando ndị mmadụ na enwe ọwa elliptical mgbe niile n'akụkụ Galactic Center, yana obere obere ọsọ.

Ọnụọgụ II, ma ọ bụ kpakpando dara ogbenye metal, bụ ndị nwere oke dị ala nke nwere ike ịnwe narị otu narị (dịka BD +17° 3248) ma ọ bụ puku kwuru puku (dịka Sneden's Star) ugboro dị obere karịa anyanwụ. Ihe ndị a kpụrụ n'oge mbụ nke eluigwe na ala. Ọnụ ọgụgụ kpakpando nke etiti ọnụ ọgụgụ II na ahụkarị na mpụta dị nso n'etiti Milky Way,  ebe kpakpando nke Abụọ ndị a hụrụ na galactic halo tọrọla ma si otú a daa ogbenye ọla. ụyọkọ Globular nwekwara ọnụ ọgụgụ dị elu nke kpakpando II. N'afọ 2014, a mara ọkwa mbara ala mbụ gbara gburugburu kpakpando halo gburugburu kpakpando Kapteyn, kpakpando halo kacha nso n'ụwa, ihe dị ka afọ 13 dịpụrụ adịpụ. Otú ọ dị, nnyocha e mesịrị na egosi na Kapteyn b bụ nanị ihe e ji emepụta ihe na arụ ọrụ nke ọma nakwa na Kapteyn c chọrọ ọmụmụ ihe ka a kwadoro ya. A na eme atụmatụ ịdị mma nke kpakpando Kapteyn ka ọ dị ihe dị ka okpukpu asatọ na erughị anyanwụ.

Ụdị ụyọkọ kpakpando dị iche iche nwere akụkọ ihe mere eme dị iche iche nke nhazi kpakpando na ya mere e ji kee ụwa. Ọdịiche dị n'ọgbọ, ọla, na n'ọkpụkpụ nke kpakpando ndị dị n'ime ụyọkọ kpakpando na emetụta nhazi mbara ala. Nkesa nke igwe kpakpando n'ime ụyọkọ kpakpando dịgasị iche n'ụdị ụyọkọ kpakpando dị iche iche. Kpakpando dị na ụyọkọ kpakpando elliptical tọrọ nke ukwuu karịa kpakpando ndị dị na ụyọkọ kpakpando gburugburu. Ọtụtụ ụyọkọ kpakpando elliptical nwere ọkachasị kpakpando dị obere, nwere obere ọrụ nhazi kpakpando. Nkesa nke ụdị ụyọkọ kpakpando dị iche iche na mbara igwe na adabere n'ọnọdụ ha nọ n'ime ụyọkọ ụyọkọ kpakpando, nke nwere ụyọkọ kpakpando elliptical a na ahụkarị na nso ebe ha.

## Hụkwa

* anetary systems

## Ihe ndetu

## Ntụaka

* 
*