Aisan Daulat Begum

Aisan Daulat Begum (nwụrụ June, 1505, mkpoputa ndị ọzọ Ehsan Daulat, Isan Daulat, Ësan Dawlat) bụ nwunye mbụ na onye isi ndị isi nke Yunus Khan nke Moghulistan. Ọ bụ nne Qutlugh Nigar Khanum, ya mere nne nne nke eze ukwu Mughal mbụ, Babur. N'oge ọchịchị nwa nwa ya, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye na-ahụ maka ọchịchị na onye ndụmọdụ ya, site na 1494 ruo 1505.. 

## Ezinụlọ
Aisan Daulat Begum bụ ada Sagharichi Tuman Begs, nke mpaghara Kunchi Mughals. Nna ya bụ onye isi ebo siri ike, Mir Sher Ali Haji Kunji (Qunchin) Beg. O nwere ọtụtụ ụmụnne, ndị atọ n'ime ha, Shiram Beg, Mazid Beg, na Ali Dost Beg, na-ebute ụzọ na ihe omume Babur.[7]

## Alụmdi na nwunye
Na 1456 Abu Sa'id Mirza, onye ghọrọ onye ọchịchị Transoxiana, zigara Yunus Khan. Abu Sa'id aghọwo iwe na Ugboro raids na Moghuls n'okpuru Esen Buqa mere n'ime ya n'ókèala. Ọ kpọlitere Yunus na khanship wee ziga ya na ndị agha na Moghulistan ka o megide nwanne ya nwoke. Yunus Khan nwetara nkwado nke ọtụtụ amirs ngwa ngwa wee lụọ Aisan Daulat Begum. Aisan Daulat Begum keere òkè dị mkpa na ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke oge a malite n'oge ọ bụ nwata, mgbe ọ ga-alụ. Baburnama na-ekwu na site n'ịlụ Aisan Daulat Begum, Yunus Khan na Aisan Daulat nọ ọdụ na mmetụta ọcha. Dabere na Tureh ma ọ bụ ụlọ ọrụ oge ochie nke Mughals, ndị Sagharichi Tuman Begs nyere ya iwu ma zụlite ya na khanship site n'aka ndị wakporo Moghulistan.[4]

A mụrụ ya n'ọzara ma jiri ya onwe ya mee ihe ike nke obodo ọhịa, Aisan Daulat Begum bụ n'ezie onye na-akụziri ike, ntụkwasị obi onwe ya, obi ike iji chee ihe isi ike ihu na àgwà siri ike na nwa nwa ya Babur, nke jikọtara ọnụ ghọrọ akụkụ dị mkpa nke àgwà Babur ma mesịa bụrụ isi ihe ịga nke ọma ya. Aisan Daulat Begum sooro ọtụtụ ihe isi ike maka ndụ di ya ruo afọ iri atọ. Ugboro ugboro ọ dara n'aka ndị iro, mana ọ na-alọghachi mgbe niile n'aka ha n'enweghị nsogbu.[8]

Site na Aisan Daulat Begum, Yunus Khan nwere ụmụ nwanyị atọ: Mihr Nigar Khanum, Qutlugh Nigar Khanum, na Khub Nigar Khanum. Nwa ya nwanyị nke okenye Mihr Nigar Khanum, onye Sultan Abu kwuru na Mirza kpọọrọ maka ọkpara ya Sultan Ahmed Mirza. Site na Mirza O nweghi nwa nwoke ma obu nwa nwanyi. Nwa ya nwanyị nke abụọ Quthlugh Nigar Khanum lụrụ Umar Shaikh Mirza II, Eze nke Ferghana Valley. Ọ bụ nne nke Emperor Babur, onye guzobere Mughal Alaeze Ukwu India yana Emperor mbụ ya. Nwa ya nwanyị nke atọ bụ Khub Nigar Khanum, onye lụrụ Muhammad Hussain Korkan Doghlet. O nwere otu nwa nwoke na otu nwa nwanyị.[4]

Na Kashghar, na 1455-56, mgbe nwa ya nwanyị Mihr Nigar Khanum bụ nwa ọhụrụ n'obi, e jidere Aisan Daulat Begum, mana e weghachiri ya n'enweghị nsogbu n'aka di ya. Na Tashkand na 1472-73, mgbe Yunus Khan gara ịzụta ọka bali n'oge ụkọ na Moghalistan, e jidere Aisan Daulat Begum ọzọ, mana jiri nsọpụrụ laghachi di ya. Aisan Daulat Begum kesara nsogbu nke ọrụ dị ịrịba ama nke di ya ruo ihe dị ka afọ iri atọ; lekọtara ya n'ime afọ abụọ nke enweghị enyemaka ruo mgbe ọ nwụrụ na 1487 mgbe ọ dị afọ iri asaa na anọ, ma dịrị ndụ ya ihe dị ka iri na asatọ.[10]

## Onye Na-achị achị na Babur
Aisan Daulat Begum nyere aka nke ukwuu n'ime ka Babur bụrụ nwoke a dọrọ aka ná ntị na onye na-echekwa ihe. Ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ onye ndụmọdụ ya site na ọgụ mbụ ya iji jide Farghana. N'afọ 1494, mgbe Umar Shaikh Mirza nke Abụọ nwụrụ, Babur bụ nwa nwoke na-enweghị ntụkwasị obi nke ihe dị ka afọ iri na otu.[11][12] Ọ chọtara onwe ya ka ndị iro si n'ezinụlọ ya gbara ya gburugburu, ndị chụpụrụ ya n'ọchịchị nna ya nke Farghana. Site n'oge ahụ, Aisan Daulat Begum nọ n'akụkụ nwa nwa ya mgbe niile, na-eduzi ya ma na-enyere ya aka imeri ọtụtụ nsogbu ndọrọ ndọrọ ọchịchị. N'aka ya ka ikike nchịkwa na nchịkwa nke ihe omume steeti dị na Babur na-anata ndụmọdụ ya mgbe niile n'ihe ndị a. A gbanwere ndị isi ochie ma mee ka ndị isi ọhụrụ na-elekọta nlekọta nke ọtụtụ ebe dị ka Andijan, Aush, Akhsi na Marghinan.[13][14]

Ka ọ na-erule ngwụcha afọ 1494, Babur chere nsogbu ndọrọ ndọrọ ọchịchị ihu mgbe Hasan-i-Yaqub mere atụmatụ iwepu Babur n'ocheeze ma bulie nwanne ya nwoke nke obere Jahangir Mirza n'ofeeze. Ewezuga nkwado nke nna ya Yaqub, Hasan nwekwara nkwado nke ụfọdụ ndị a ma ama na-enweghị obi ụtọ dị ka Muhammad Baqir Beg, Sultan Muhammad Duldai, wdg. Mana a chọpụtara atụmatụ ya n'oge na-adịghị anya na ndị a ma ma ama na'eguzosi ike n'ihe nye Babur dị ka Khwaja-i-Qazi, Qasim Quchin, na Ali Dost Taghai mere ngwa izute Aisan Daulat Begum iji gwa ya banyere ọganihu ndị a. Ozugbo ahụ, Aisan Daulat Begum mere ihe megide ndị na-agba izu. E zigara Babur na ụfọdụ ndị a tụkwasịrị obi site n'ụlọ ọnụ ụzọ ámá nke ogige ahụ dị n'èzí gaa n'ogige ahụ iji weghara Hasan-i-Yaqub na ndị na-akwado ya. Mgbe ha rutere ebe ahụ, ha matara na Hasan nọ na njem nlegharị anya. Ndị ikom Babur dakwasịrị ndị na-akwado Hasan ma mee ka ha bụrụ ndị a dọọrọ n'agha.

Mgbe Hasan nụrụ banyere nke a, ọ gbagara Samarkand iji nweta enyemaka nke Sultan Mahmud Mirza. Mana, ọ gbanwere obi ya mgbe ọ rutere Kand-i-Badam, wee kpebie ịwakpo Akshi na mberede ma gbanwee ya ka ọ bụrụ ebe a ga-anọ wakpo Andijan, ebe ọ ga-echere mbata nke onye ya na ya jikọrọ aka Sultan Mahmud Mirza. Aisan Daulat Begum makwaara atụmatụ a ma mee atụmatụ dị mkpa iji dozie ya. E zigara ndị agha iji lụso Hasan-i-Yaqub ọgụ. Hasan-i-Yaqub bịara izute ya, mana n'ọchịchịrị nke abalị, ndị agha ya gburu ya. N'ihi ya, a zọpụtara Babur n'aka ajọ atụmatụ nke Hasan-i-Yaqub, onye na-aghọtaghị ikike nke Aisan Daulat Begum, nwanyị ahụ bụ ezigbo ike n'azụ Babur.[15]

Na Andijan na 1497-98, mgbe ndị ikwu ya weghaara obodo ahụ n'aka nwa nwa ya bụ Babur. E zigara ya na Khojand n'enweghị nsogbu, ma site n'ebe ahụ gaa n'ihu na nchebe nke ụlọ nwa ya nwanyị nke atọ na Kashghar. Na Samarkand na 1500-1, mgbe Shaibam weghaara obodo ahụ. Ọ nọgidere n'azụ mgbe Babur hapụrụ ebe ahụ, wee sonyere ya n'ime ọnwa ole na ole na "ezinụlọ ya, ibu arọ, na ndị na-eso ụzọ ole na ole dị obere na agụụ".[10]

## Ndụ e mesịrị
Aisan Daulat Begum gara n'ihu na-eduzi ma na-akwado nwa nwa ya n'oge ya dị ka onye na-awagharị awagharị. Ọ bụ ya kọọrọ ya akụkọ banyere agha Timur na Genghis Khan mere, ma ndị a jere ozi dị ka nkuzi mmalite ya na nkà agha. Banyere nne nne ya Aisan Daulat Begum, Babur kwuru n'okwu nke ya:

: "Ọ bụ mmadụ ole na ole n'ime ụmụ nwanyị ga-aha nne m maka ikpe na ndụmọdụ; ọ maara ihe nke ọma ma hụ ihe ka ọtụtụ n'ihe gbasara m na-eme n'okpuru ndụmọdụ ya".[16]

Akụkọ banyere ọnwụ ya rutere Babur na Kabul na mbido June, 1505 n'ime ụbọchị iri anọ ọ na-eru uju nne ya.[10]

## Ebem si dee

Òtù:Pages with unreviewed translations