Mumbi

A na-ewere Muthiga V dị ka nne nke ndị Gikuyu. Enwere ike ịsụgharị okwu ahụ dị ka onye okike, "onye na-akpụzi / na-emepụta / na-ewu". Ya na Gikuyu lụrụ di na nwunye, a na-ekwukwa na ha abụọ bụ nna nna nke ndị Agikuyuyu niile. Ndị edemede dị iche iche edekọla akụkọ banyere ndị Gikuyu na akụkọ ihe mere eme; ndị a ma ama n'etiti ha bụ Jomo Kenyatta, onye isi ala mbụ nke Kenya nwere onwe ya, Louis Leakey na onye edemede Gikuyu Gakaara wa Wanjaũ na onye edemedi Gikuyu ọzọ a maara dị ka Mathew Njoroge Kabetũ n'etiti ọtụtụ ndị ọzọ.Aha Mumbi sitere na ngwaa mgbọrọgwụ Bantu KUMBA, "BA", otu okwu mgbọrọgwụ nke na-ebute "UMBA". Okwu mbido "Mu" bụ onye na-ahazi aha Bantu maka aha ndị nwere mkpụrụ obi, dị ka ụmụ mmadụ. Ngwaa UMBA na-egosi omume nke ịkpụzi, ịkpụzi. Mkpụrụ okwu "i" na-anọchi anya njedebe "a" na aha ma ọ bụ ngwaa asụsụ Bantu iji mepụta aha maka onye na-eme ihe ahụ. Ebe ọ bụ na ọ sitere na mgbọrọgwụ Bantu, ndị agbụrụ Kamba na-ejikwa okwu Mumbi mee ihe n'ọtụtụ ebe. N'etiti obodo Kamba, aha ahụ nwere otu ihe ahụ dị ka ndị Kikuyus.

## Mmalite
Akụkọ banyere mmalite nke Agikuyu:

Chineke (Ngai ma ọ bụ Mũgai - Onye na-ekewa / onye na-enye) kere Gikuyu na Mumbi, ndị guzobere mba Gikuyu. A na-akpọ mba ahụ aha Mumbi (Nyumba ya Mumbi). Dị ka otu n'ime akụkọ ifo si kwuo, Chineke were Gikuyu n'elu Ugwu Kenya ma gosi ya ala niile o nyere ya: West site na Ugwu Kenya ruo Aberdares, gaa na Ngong Hills na Kilimambogo, wee gaa n'ebe ugwu Garba Tula. O kwekwara Gikuyu nkwa na ọ ga-enye ya ihe niile Gikuyu lere anya.O wee gosi ya otu ebe jupụtara n’osisi Sycamore (Mũkũyũ) wee nye ya iwu ka ọ rịdata ma guzobe ebe obibi ya n’ebe a họọrọ nke a na-akpọ Mũkũrwe wa Gathanga (nke dị n’ógbè Muranga ugbu a). Mgbe Gĩkũyũ we ridata n'ebe ahu, ọ hutara otù nwayi mara nma nke Mũmbi, bú chi-isi obodo.  Gĩkũyũ na Mũmbi na ũua ũua ũua ũu: Wanjirũ, Wambũi, Wanjikũ, Wangũi aka Waithiegeni, Wangeci aka Waithĩra, Wanjeeri aka Waceera, Nyambura aka Wakĩũrũ, Wairimũ aka Gathiigia, na Wangarĩ.Chi/ụmụ nwanyị itoolu ndị a tọrọ ntọala ebo Kikuyu itoolu.  Gikuyu na Mumbi nwere nwa-nwayi nke-iri, aha-ya bu Wamũyũ aka Warigia, onye n'ihi na ọ muru nwa n'alụmdi na nwunye, ya mere akukọ ahu nāga n'iru, we chọta ma-ọbu guzobe mba Akamaba.Ekwughị ọtụtụ ihe gbasara ya na ka o siri hiwe obodo Akamba.  Aha ụmụ nwanyị iri niile bụ aha ndị Gikũyũ na-ewu ewu ruo taa, na-ejikọta ha na nne mbụ ha.

Mgbe oge ruru ka ụmụ nwanyị 9 ndị okenye lụọ di, onye nke kasị nta Wamũyu erubeghị afọ, Gikuyuyuyu kpere ekpere n'okpuru osisi fig dị nsọ (M Nyuyuyu, ụfọdụ na-ekwu Myugumo), dị ka omenala ya, iziga ya ndị ọgọ. O chụrụ nwa atụrụ dị ka àjà ma ka ọkụ ahụ na-ere ahụ nwa atụrụ ahụ, ndị ikom itoolu pụtara ma pụọ n'ọkụ ahụ. Gikuyu kpọgara ha n'ụlọ ma nwa nwanyị ọ bụla lụrụ nwoke ahụ dị otu ogo dị ka ya, ha abụọ wee mụọ itoolu n'ime agbụrụ itoolu zuru ezu nke ndị Gikuyu niile nọ na ya. Wamũyu ma ọ bụ Warigia nwetara nwa n'alụghị di. Agbụrụ itoolu ndị a bụ Anjirũ, Agacikũ, Ambũi, Angũi aka Aithiegeni, Angechi aka Aithĩrandũ, Aacera, Ambura aka Aakĩũrũ aka Eethaga, Airimũ aka Agathiigia, Angarĩ aka Aithekahuno na Aicakamũyũ na ab͕uru nile na  ezinụlọ niile na-esi na ha pụta mgbe niile, site na nna ochie. 

Ndị Agikuyu na-ezo aka n'ebe ibe ha nọ dị ka ndị mmadụ nke ụlọ ma ọ bụ ụlọ nke mmadụ. N'oge na-adịghị anya tupu ndị na-akwado ọchịchị na Kenya na-achị achị kwupụta ọnọdụ mberede n'abalị nke 20 Ọktoba 1952, a kpọrọ aha nke ịbịakọta ọnụ iji jikọta ndị Agikuyu n'ọgụ maka nnwere onwe nke Kenya, n'okpuru ọkọlọtọ nke ihe a maara dị ka Mau Mau Uprising. Gakaara wa Wanjaũ bipụtara Gikuyu ma gbasaa nkwenkwe ya, nke gọọmentị na-achị mba ahụ jidere ya ruo n'afọ 1960. N'otu oge ahụ, a ga-ebipụta ọtụtụ akwụkwọ abụ n'okpuru aha Gikuyu na Palo.

A na-eji ya eme ihe dị ka aha nwanyị Gikuyu.

## Edensibia

# Leakey, L. S. B. - The Southern Gikuyu Before 1903 Mpịakọta nke Mbụ - nke Atọ [1977, nke a na-ebipụtaghị 1938]
# Kenyatta, Jomo - Na-eche Ugwu Kenya ihu [1938]
# Kabetũ, M. N. - Kĩa Olympũyu[1947]
# wa Wanjau, Gakaara -Mĩh Maliga ya Aagikuyu [1960]
# wa Wanjau, Gakaara - Mwandiki wa Mau Mau Ithaamirio-ini (Mau Mau onye edemede nọ n'ụlọ mkpọrọ) [1983]
# Ngugi wa Thiong'o Akụkọ ifo nke Gikuyu na Mumbi