Akinola Aguda

Akinola Aguda (1923 - 5 Septemba 2001) bụ onye ọka iwu Yoruba nke Naijiria na onye bụbu Chief Justice nke Botswana. Akinola Aguda Yoruba onye ọka iwu Chief Justice Botswana Tupu ọ bụrụ Chief Justice, ọ bụ onye ọka iwu na onye ọka ikpe nke Ụlọikpe Kasị Elu na mpaghara ọdịda anyanwụ nke Naịjirịa. Ọkàiwu Western Region Ọ bụ nwa amaala Africa mbụ na-eduzi ọkwa Chief Justice na Botswana.

N'oge niile ọ na-arụ ọrụ iwu, a maara ya dị ka onye ọka iwu ụbụrụ na onye ọka iwu, onye nabatara radicalism karịsịa n'oge ọchịchị ndị agha na Naịjirịa. Ekwenyere na nke a nwere ike ime ka a chụpụ ya dị ka onye otu ụlọ ikpe kachasị elu nke Naịjirịa.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Judge Aguda na Akure, Naijiria, n'ezinụlọ Elijah Aguda na Deborah Fasu, di na nwunye Anglican a ma ama na Akure. Akure Anglican Ọ gụrụ akwụkwọ na St David's Primary School, Akure, maka agụmakwụkwọ praịmarị wee gaa na Government College, Ibadan maka agụmakọta sekọndrị. agụmakwụkwọ praịmarị Na mbụ, ọ chọrọ ịbụ dọkịta ma ọ bụ injinia mana uche ya anaghị etinye aka na kemịkalụ, ihe dị mkpa iji gafee ụlọ akwụkwọ ahụike. Ọ hapụrụ ụlọ akwụkwọ ahụike mgbe afọ mbụ gasịrị ma gbalịa ịkụzi ihe mana na ndụmọdụ nke Obafemi Awolowo, ọ gbanwere obi ya wee kpebie ịbanye n'ụlọ akwụkwọ iwu. Ụlọ akwụkwọ iwu Obafemi Awolowo Ọ gụrụ akwụkwọ iwu na Mahadum nke London, a kpọkwara ya ka ọ bụrụ ọkàiwu n'afọ 1952. Mahadum nke London kpọrọ n'ụlọikpe

## Ọrụ
Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ ya, ọ banyere n'ọrụ onwe onye n'ụlọ nke onye ọka iwu Naijiria a ma ama, Ayo Rosiji. Ayo Rosiji mana e mechara nyefee ya na ngalaba iwu nke mpaghara ọdịda anyanwụ nke Naịjirịa, wee ghọọ onye ndụmọdụ Pupil Crown. N'oge na-adịghị anya mgbe nke ahụ gasịrị, e mere ya onye ndụmọdụ Crown na 1955 na 1968, ọ ghọrọ onye na-anọchite anya onye ọka iwu nke mpaghara ọdịda anyanwụ. Onye ndụmọdụ nke Crown Na 3 Febụwarị 1972 a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye isi ikpe Africa mbụ nke Botswana, n'otu oge ahụ, ọ bụkwa onye ọka ikpe nke ụlọ ikpe mkpegharị ikpe nke Swaziland, Botswana na Lesotho. Swaziland Lesotho Mgbe ọ hapụsịrị ụlọ ikpe kachasị elu na 1975, ọ laghachiri Naijiria wee gaa n'ihu n'ọrụ ikpe ya dị ka Chief Judge of Ondo State. Ógbè Ondo N'afọ 1976, ọ bụ onye isi otu kọmitii nke tụrụ aro Abuja dị ka isi obodo Naịjirịa. Abuja Ọ lara ezumike nká n'ọrụ gọọmentị na 1978 wee bụrụ onye nduzi nke ụlọ ọrụ Nigerian Institute of Advanced Legal Studies nke e guzobere ọhụrụ na Mahadum Lagos. Mahadum Lagos Dị ka onye nduzi nke Nigerian Institute of Advanced Legal Studies, Aguda weere ọrụ ọhụrụ, dị ka onye na-akatọ nrụrụ aka na ọchịchị na Naịjirịa na Africa. nrụrụ aka Nye Aguda, enweghị ihe ọmụma zuru oke banyere ụkpụrụ ikpe na ihe ndị ọzọ nwoke ma ọ bụ nwanyị Afrịka nkịtị na-eduga n'iji ikike mmadụ dị mkpa eme ihe n'ụzọ na-ezighị ezi site na gọọmentị. ihe ndị bu ụzọ Ọnọdụ nke ịda ogbenye nwere ike ime ka ọ dịkwuo njọ, nke na-enye ọtụtụ ohere ire ure n'ụlọ mkpọrọ n'enweghị usoro kwesịrị ekwesị ma ọ bụ ọbụna ọkwa ikpe n'ihi na ha enweghị ego iji nweta onye ọka iwu maara ihe ma ọ bụ njikọ iji mee mgbanwe na ọnọdụ ha. Nkwado ya maka ikike nke ndị a na-enyo enyo bụ okwu dị mkpa nke pụtara ìhè n'oge ọ bụ onye ọka ikpe. N'afọ 1968, n'okwu Agbaje vs Western Government of Nigeria, o dere okwu nke ka dị mkpa na usoro ikpe nke Naijiria taa.
 

Ọ chọkwara iwepụ ihe mgbochi akụ na ụba na usoro ikpe mpụ, n'otu oge ahụ na ikpe ngwa ngwa na itinye ndị isi nwere ike niile n'okpuru iwu na-adịghị elu ya.

## Ndụ onwe onye
Ọ lụrụ nwunye mbụ ya n'afọ 1952 wee lụọ nwanyị n'afọ abụọ mgbe nke ahụ gasịrị.

## Ihe odide