open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marte, Borno

**Marte** bụ mpaghara ọchịchị ime obodo dị na steeti Borno, Naijiria, n'akụkụ oke osimiri ọdịda anyanwụ nke ọdọ mmiri Chad . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Marte

Ọ nwere mpaghara dị puku atọ,otu narị  na iri ise na anọ&nbsp;km 2 na ọnụ ọgụgụ mmadụ ruru puku narị iri abụọ na iteghete, narị atọ na irí asaa na ngụkọ afọ 2006.

Ọ bụ otu n'ime okpuru ọchịchị gọọmenti iri na isii mebere Borno Emirate, steeti ọdịnala dị na Borno State, Naijiria 

## Ọrụ ugbo
Na afọ 2013, dị ka PM News si kwuo,A hapụrụ hectare puku ise  (acres puku iri na abụọ, narị atọ na iri ise na ise`) nke ọka wit na osikapa ka ire ere na mpaghara Marte nke Borno dịdebere ọdọ mmiri Chad mgbe ndị ọrụ ugbo ruru  puku iri na iteghete gbahapụrụ ugbo ha. Abubakar Gabra Iliya, onye isi otu Lake Chad Basin Development Agency, nke dabeere na isi obodo Borno steeti, Maiduguri kwuru, sị: "Ụdị ọka wit narị abụọ tụfuru anyị. Akụkọ NEMA n'afọ 2012 kwuru na ọgbaghara metụtara ọgbaghara Boko Haram emeela ka pasentị iri isii nke ndị ọrụ ugbo pụọ n'ógbè ahụ na-eme nri. 

## Ọgbaghara Boko Haram
Na ọnwa May n'afọ 2014, Boko Haram wakporo obodo ndị dị na okpúrù ọchịchị Marte, dịka akwụkwọ akụkọ The Punch siri kwuo. Obodo Kirenowa nwụrụ ihe dị ka mmadụ iri abụọ, ebe otu onye na-ekiri ya kwuru na a gbara ihe karịrị ụlọ iri isii ọkụ.  N'obodo Ngumuji, ihe karịrị mmadụ iri anọ nwụrụ. 

N'ime obodo Gurmushi, "obodo dịpụrụ adịpụ" nke dị n'ókè Naijiria na Cameroon, a kọrọ na mmadụ iri anọ nwụrụ. N'agbanyeghị, enweghị ike igosipụta nkwupụta a ruo Ụbọchị iri na asatọ nke ọnwa Mee.  

Na mkpụrụ Ụbọchị abụọ nke ọnwa Febụrụwarị n'afọ 2015, ndị agha Naijiria kwuru na ha eweghachila Marte site na Boko Haram, tinyere obodo ndị dị nso nke Gamboru, Mafa, Mallam Fatori, na Abadam, na-esote ọrụ ndị agha jikọtara ọnụ nke ndị agha Naijiria na ndị Cameroon, ndị agha nkịtị, na ụbọchị atọ. Mwakpo ụgbọ elu ndị Chad .  N' agbanyeghị, n' ọnwa August n'afọ 2016, gọọmentị Borno steeti kwuru na Marte ka ekpochapụbeghị kpamkpam na njikwa Boko Haram. 

Na abalị iri na isii nke ọnwa Jenụwarị  n'afọ 2021, ndị agha Islamic State West Africa Province (ISWAP) ndị ji egbe ji egbe gafere ebe ndị agha dị na Marte. ISWAP kwuru na e gburu mmadụ asaa ma nwụde otu onye. Ha kwuru na ha nwụdere ngwa ọgụ, mgbọ, ụgbọ ala nwere ụkwụ isii, ma gbaa ụlọ mkpọrọ ahụ ọkụ. 

## Edensibia
Mashegu

**Mashegu** bụ ọchịchị ime obodo dị na Niger State, Naijiria . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Mashegu dị n'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke mpaghara ahụ. Ekebidoro Mashegu site n'osimiri Niger dị n'ọdịda anyanwụ ya na osimiri Kaduna dị n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ.

Ọ nwere mpaghara puku iteghete,otu narị na iri asatọ na abụọ&nbsp;km 2 na ọnụ ọgụgụ mmadụ dị puku narị abụọ na iri na ise, irí abụọ na abụọ na ngụkọ nke afọ 2006.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị iteghete na iri abụọ na atọ 

## Edensibia
Madobi

**Madobi** bụ ọchịchị ime obodo dị na Kano State, Naijiria . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Madobi.

Ọ nwere mpaghara narị abụọ na iri asaa na atọ&nbsp;km² ya na ọnụ ọgụgụ mmadụ dị Puku narị irí atọ na isii, narị isii na iri abụo na atọ na ngụkọ nke afọ 2006.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị asaa na iri na otù. 

## Edensibia
Wushishi

**Wushishi** bụ ọchịchị ime obodo dị na Niger State, mba Naijiria . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Wushishi.

Wushishi dị n'etiti Longitude 9°43'N na Latitude 6°04'E ma nwee mpaghara otú puku, narị asatọ na iri asaá na iteghete&nbsp;km2  ya na ọnụ ọgụgụ mmadụ abụọ na ngụkọ nke afọ 2006.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị iteghete na iri abụọ na abụọ 

## Edensibia
Ekiti South-West

thumb|Ilawe-Ekiti bu Obodo n'ime Ekiti South West LGA, Ekiti Steeti
**Ekiti South-West** bụ ọchịchị ime obodo dị na Ekiti steeti, Naijiria . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Ilawe Ekiti.

Ọ nwere mpaghara narị atọ na irí anọ na isii&nbsp;km 2  ya na ọnụ ọgụgụ mmadụ ruru puku narị iri isii na ise, narị abụọ na iri asaa na asaa na ngụkọ nke afọ 2006.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị atọ na iri isii na abụọ 

## Edensibia
Kaduna South

**Kaduna South** bụ ọchịchị ime obodo dị na Kaduna Central Kaduna Steeti, Naijiria . Isi ụlọ ọrụ ya bụ obodo Makera. Ngalaba ndị ọzọ bụ Barnawa, Tudun wada, Television, Kakuri, Unguwar Muazu, Kabala West, Sabon Gari, Badikko, Unguwar Sanusi na Kurmin Mashi. Ọ nwere mpaghara iri anọ na isii mara&nbsp;km2 abuo .  Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị asatọ. 

## Oké
Mpaghara ọchịchị Kaduna South nwere oke na mpaghara ọchịchị  ime obodo atọ, ha bu: ebe ugwu ọchịchị ime Obodo Kaduna, ebe ndịda  anyanwụ ọchịchị ime Obodo chikun na ebe ugwu ọdịda anyanwụ ọchịchị ime obodo Igabi n'otu n'otu.  

## Nkewa nchịkwa
Mpaghara okpuru ọchịchị ime obodo ndịda anyanwụ Kaduna  nwere ngalaba iri na atọ (nkewa nhazi nke abụọ), ha bụ: 

# Badiko
# Barnawa
# Kakuri Gwari
# Kakuri Hausa
# Makera
# Sabon Gari North
# Sabon Gari South
# Igwe onyonyo
# Tudun Nupawa
# Tudun Wada North
# Tudun Wada South
# Tudun Wada West
# Unguwan Sanusi

## Ọnụọgụ igwe mmadụ
Ọ nwere mpaghara 46.2&nbsp;km 2 na ọnụ ọgụgụ mmadụ puku narị anọ na abụọ,narị asaa na irí atọ na otu na ngụkọ nke afọ 2006. 

### Ndị mmadụ
Mpaghara ahụ nwere ọnụ ọgụgụ agwakotara ọnụ  mejupụtara agbụrụ Naijiria dị iche iche nke gụnyere: Adara, Atyap, Bajju, Gbagyi, Ham, Hausa, Idoma, Igala, Igbo na Yoruba, nakwa ímérímé ndị ọzọ na-eme okpukpe dị iche iche.

## Hụkwa

* Kaduna
* Ndịda Kaduna

## Edensibia
Jos South

**Jos South** bụ ọchịchị ime obodo dị na Plateau Steeti, Naijiria . Ọ nwere ụlọ gọọmentị ọhụrụ nke Plateau Steeti nke gụnyere Ọfịs Gọvanọ Executive na ụlọ ọrụ nlekọta na ngalaba ụlọ ndị ọzọ gụnyere Plateau Steeti Information and Communication Technology Development Agency na Rayfield ma nwee ike ịkọwa ya dị ka isi obodo steeti Plateau. Isi ụlọ ọrụ ya dị n' obodo Bukuru  na 

 . 

Ọ nwere mpaghara 510&nbsp;km 2 na ọnụ ọgụgụ mmadụ 306,716 na ngụkọ 2006. Ọ bụ mpaghara ọchịchị obodo nke abụọ kacha biri na steeti ahụ na-esote Jos-North.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị iteghete na iri atọ 

## Edensibia
Orolu

thumb|'''Ifon Osun pate banner, Osun Steeti'''
**Orolu** bụ ọchịchị ime obodo dị na Osun Steeti, Naijiria . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Ifon (ma ọ bụ Ifon Osun ) na .

Ọ nwere mpaghara 80&nbsp;km 2 na ọnụ ọgụgụ mmadụ dị Puku narị na atọ na iri asaa na asaa na ngụkọ nke afọ 2006.
Miga, Jigawa

**Miga** bụ ọchịchị ime obodo dị na Jigawa Steeti, Nigeria . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Miga.

Ọ nwere mpaghara 586&nbsp;km 2 na ọnụ ọgụgụ mmadụ dị Puku narị irí abụọ na asatọ, narị anọ na iri abụọ na anọ na ngụkọ  nke afọ 2006.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị asaa na irí na otu. 

## Edensibia
Rimin Gado

**Rimin Gado** (ma ọ bụ **Rafin Gado** ) bụ ọchịchị ime obodo dị na Kano Steeti, Naijeria . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Rimin Gado ihe dịka 20&nbsp;km ọdịda anyanwụ nke isi obodo steeti Kano .

Ọ nwere mpaghara 225&nbsp;km2 na ọnụ ọgụgụ mmadụ abụọ na ngụkọ  nke afọ 2006.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị asaa na otu. 

## Edensibia
Ilesa East

thumb|Omi Iru Ilesa, nke dị na Osun Streeti, Naijiria
**Ilesa East** bụ ọchịchị ime obodo dị na steeti Osun, Naijiria . Isi ụlọ ọrụ ya dị na Iyemogun dị n'obodo Ilesa .

Ọ nwere mpaghara 71&nbsp;km 2 na ọnụ ọgụgụ mmadụ dị puku narị na isii, narị ise iri asatọ na isii na ngụkọ nke afọ 2006.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị abụọ na iri atọ na atọ. 

## Edensibia
Abaji

thumb|áká_ịkẹngạ
**Abaji** bụ ọchịchị ime obodo dị 

na Federal Capital Territory na Naijiria . Obodo a bụ ala ndị Egbira, Ganagana, na ndị Hausa, ọtụtụ n'ime ha bụ Egbira na Ganagana, ebe obibi mbụ n'Abuja bụ ndị Egbira na ndị Tiv tupu agha okpukpe Usman Danfodio abịa na No rthcentral Abuja South, mgbe ndị ikwu na ibe ya gachara. ocheeze ndị Egbira meriri n'agha dị n'etiti ha na ndị Tiv, ha ghọrọ ndị ikwu na-achị ma kwe ka ndị Hausa dị ka Imam nke obodo aha a na-ejibu Igabazi (nke pụtara: Ala nke Abazhi pịrị), ma bụrụ otu n'ime ebe ahụ. Council na Abuja. Alaeze Abaji nke Ona nke Abaji (Chairman FCT Council of Chiefs) na-achị bụ ụlọ ọrụ ọdịnala kacha ochie na Federal Capital Territoryaijiriaria. Ala ahụ dị n'okpuru ala eze Koton Karfe ochieakwetakwanịbanye ye na mpaghara isi obodo etiti maka ebumnuche mmepe.

Ọ nwere mpaghara 992&nbsp;km 2 na onu ọgụgụ nke dị Puku narị iteghete na asatọ  n'  ọnụ ọgụgụ nke afọ 2016. O nwere Mahadum Nkà na Ụzụ nke Abuja (AUTA) nke a ga-enye ọrụ n'oge adịghị anya. Ụlọ ọrụ mmeputa karama Nestle dịkwa na kansụl mpaghara ahụ, enwere ọkụ eletrik zuru okè na obodo ahụ gbara ya gburugburu na osimiri oge niile (Azako, Ashara, na Ukyo). Ndị mmadụ bụ ndị mepere emepe ma a bịa n’agụmakwụkwọ anaghị ahapụ ha. Kansụl mpaghara ahụ nwere ngalaba iri  nke bụ:

Nuku/Sabon Gari/Manderegi Abaji Central Abaji North East Abaji South East Gurdi Rimba/Ebagi Agyana/Pandagi Gawu Yaba Alu/Mamagi

Abaji nwere oke na steeti atọ dị na Naịjirịa ha  bụ steeti: Nassarawa, Niger na Kogi steeti.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ Puku narị iteghete na ise, otu narị na otu. 

## Edensibia
Asa, Kwara State

**Asa** bụ ọchịchị ime obodo dị na Kwara Steeti, Naijiria . Ụlọ ọrụ gọọmenti obodo Asa dị n’obodo Afon. Ọchịchị ime obodo Asa  nwere ọtụtụ obodo na obodo nta nke gụnyere Ogbondoroko, Afon, Laduba, Aboto, Balah, Eyenkonn, Pampo, Ogele, na Olowokere.

Ọ nwere mpaghara 1,286&nbsp;km 2 na ọnụ ọgụgụ mmadụ dị otu puku narị iri abụọ na isii, narị anọ na iri atọ na ise na ngụkọ nke afọ 2006. Islam na Iso Christianityzọ Kraịst bụ okpukpe a na-ekpe na ọchịchị ime Obodo Asa, ebe agbụrụ dị ka Yoruba, Hausa na Fulani nọchitere anya na mpaghara ahụ.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị abụọ na iri anọ. 

## Edensibia
Yewa North

**Yewa North** (a na-akpọbu **Egbado North** ) bụ ọchịchị ime obodo dị na ọdịda anyanwụ nke Ogun State, Nigeria na akuku Republic of Benin . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Aiyetoro (ma ọ bụ Ayetoro ) na na ugwu-ọwụwa anyanwụ nke Mpaghara.

O nwere mpaghara nke km² Puku abụọ na iri asatọ na asaa. N'ime Gọọmentị Obodo iri abụọ dị na steeti Ogun, ọ nwere ala kachasị ukwuu nke nwere oke nke hekta narị puku abụọ na narị iri na atọ ma nwee ọnụ ọgụgụ mmadụ narị puku abụọ na iri asatọ na otu na narị asatọ na iri abụo na isii  na ọnụ ọgụgụ afọ 2006.

Koodu ozi nke mpaghara ahụ bụ otu narị na iri na otu.
Yewa North nwere ngalaba iri na otu ya bụ: Ayetoro Ward I, Ayetoro ward II, Idofi Ward, Sunwa Ward, Ijoun Ward, Eggua Ward, Yuusube Ward, Igbogila/Ibese Ward, Joga-Orile/Ibooro Ward, na Imasai Ward

## Edensibia
2. Yewa North Historical Backgrounds Ogun State Biz - Retrieved 2021-02-20
Ogoja

thumb|'''Ogoja-Mbok Junction, nke dị na Ogoja, Cross River Steeti'''
**Ogoja** bụ ọchịchị ime obodo dị na kurọsụ Riva Steeti, Nigeria .  Isi ụlọ ọrụ ya bụ obodo Ogoja dị n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ nke dị nso na okporo ụzọ awara awara A4 na . 

Ọ nwere mpaghara 972&nbsp;km² ya na ọnụ ọgụgụ mmadụ ruru otu puku narị iri asaa na otu, narị iteghete na otu na ngụkọ nke afọ 2006. 

Katidral St. Benedict ya bụ ụlọ nsọ nke Dayọsis Roman Katọlik nke Ogoja . 

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị ise na iri ise. 

Obodo ahụ bụ otu n'ime ógbè ndị ahụ tupu oge ọchịchị.  Ọ nwere ọtụtụ mpaghara agbụrụ, gụnyere Ishibori (obodo a nwere agbụrụ dị iche iche dịka Uhmuria, Ikaptang, Ikajor, Ishinyema, Ikariku, Imerakorm) na Igoli dị ka obodo etiti. Mbube, ịbụ otu n'ime ebo ndị bụ isi, nwere obodo dị iche iche, gụnyere: Odajie, Adagum, Ekumtak, Idum, Ojerim, Egbe, Ogberia Ogang na Ogberia Ochoro, Oboso, Benkpe, Edide, Bansan, Aragban, Nkim na ndị ọzọ. Isi iyi ndụ ha bụ nri ugbo, ọkachasị ịkọ ugbo akpu, ji, mmanụ nkwụ, ite mmanya nkwú n' ihe ndị ọzọ  Ekajuk, bụ otu n'ime ndị isi agbụrụ dị n' okpuru ọchịchị Ogoja. E kewara ya ngalaba  nke mbụ na ngalaba nke abụọ ma gụnye nnukwu obodo dịka Nwang, Ekpogrinya, Esham, Egbong, Nnang, Ewinimba na Bansara (ndị bụ mkpokọta obodo  )

## Ọchịchị dị ugbu a
Ugbu a, Ogoja nwere mpaghara aka gọọmenti atọ ha bụ: njikwa, omebe iwu na omebe  ikpe. Ogwe njikwa bụ onye a họpụtara ahọpụta, onyeisi oche, osote onye isi oche na ndị nlekọta. Ọ bụ onyeisi oche na-ahọpụta ha ma bụrụ ndị ụlọ omebe iwu kwadoro. Onye isi oche gara aga bụ Madam Rita Atom site na afọ 2013 ruo n'afọ 2016. Emebeghi  chọpụta, ebe osote onye isi oche bụ Maazị John Orim ka nọkwa n'oche. Mpaghara aka nkendị omebe iwu nwere ndị kansụl iri na-anọchite anya ngalaba iri na Ogoja. Onye isi ụlọ omebe iwu bụ Mr Austin Ayungbe - Ekajuk wóọdụ II, ebe osote onye isi ala bụ Mr Thomas Ori - Mbube ọwụwa anyanwụ wọọdu II. Ndị ọzọ bụ; Nwada Sarah Amu – Mbube ọwụwa anyanwụ wọọdụ I, Mr Tom Egbang – Mbube ọdịda anyanwụ wọọdụ I, Mr Peter Odu – Mbube ọdịda anyanwụ wọọdụ II, Mr Vincent Uga – Nkum-Irede wọọdụ, Mr Iyang Nnang – Nkum-Iborr wọọdụ, Mr Paul Aganyi – Ekajuk wọọdụ 1, Mr Anthony Ntaji - Urban ward I, Mr Wogor Umari - Urban wọọdụ II. Ndị isi niile nọ n'ọchịchị na ndị omebe iwu bụ ndị otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị People's Democratic Party (PDP). Oge ha ga-agwụ na Disemba nke afọ 2016. Ọ bụ onye isi ọkaikpe nke Ogoja bụ onye isi ya. Ogoja bu obodo nwere otutu ezi na ulo dika: Ndi MOKOSHE's  ndị Egabe's , ndị Ogabi's, ndi Aggrey's, ndị Ntaji's, ndị Ogabo's, ndị Ukpo's, ndị Uga-ifu's na ndị Amu's.

Ogoja bụ ụlọ  ọka mmụta sayensị nke fedụra kọleji 

## Ụgbọ njem
Ụgbọ elu Bebi, obere ọdụ ụgbọ elu, dị nso na Ogoja.
 

## Edensibia
Rogo

Rogo (nakwa Urogo, Burogo, Ucanja Kamuku)[1] bụ asụsụ Kainji nke Naijiria. A na-asụ ya gburugburu obodo Ucanja dị na mpaghara ọchịchị Rafi na Mariga nke steeti Niger, yana Birnin Gwari LGA nke steeti Kaduna gbara agbata obi.

Aha Rogo nwere ike izo aka na ụdị asụsụ abụọ, ya bụ ụdị Cinda-Regi na ụdị ọzọ na-abụghị Cinda-Degi.

## Edemside
Bida

**Bida** bụ ógbè ọchịchị ime Obodo dị na Naịja Steeti, Naịjirịa na obodo dị n'okporo ụzọ awara awara A124 nke jigidere ọtụtụ ebe n'ógbè ahụ.

Ọchịchị imé Obodo a nwere 51 km2 (20 sq )ya na ọnụ ọgụgụ dị Puku  narị asatọ na iri asatọ na asatọ,otu narị na irí asatọ na otu na ngụkọ nke afọ 2006.

Koodu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị iteghete na iri na abụọ.

## Obodo ahụ
Bida bụ obodo nke abụọ kachasị ukwuu na steeti Naịja nke nwere ọnụ ọgụgụ ndị bi na ya dị  ọnụ ọgụgụ ruru puku narị irí asaa na asatọ, narị asatọ na iri anọ n'afọ(2007). Ọ dị na ndịda ọdịda anyanwụ nke Minna, isi obodo nke Naíja  Steeti, ọ bụkwa obodo akọrọ na nke kpọrọ nkụ.

Mpaghara gụnyere Katcha, Enagi, Baddeggi, Agaie, Pategi, Lemu, Kutigi, na ndị ọzọ.

E nwere ebe ndị ọzọ na Bida dị ka; ala Bamisu, Ramatu dangana, okporo ụzọ ECWA poly, obere ahịa, Main Market na Federal Medical Centre (Bida)  na ndị ọzọ. E nwekwara ụlọ akwụkwọ dị iche iche dị ka Federal Government Girls College Bida, Federal Polytechnic Staff Secondary School, Government College Bida na ndị ọzọ.

## Ọnọdụ akụ na ụba
A maara obodo a maka mmepụta nka ọdịnala, ọkachasị iko, nka ọla na ngwa ọla. A makwaara Bida maka mmemme Durbar ya na emume ụbọchị Nupe . Ọ bụkwa ụlọ nke Federal Polytechnic, Bida, Federal Medical Center na ụlọ akwụkwọ ndị nọọsụ nke Naịja Steeti.

## Agbụrụ
Ndị isi agbụrụ bụ ndị Nupe. Bida bụ isi ụlọ ọrụ nke Alaeze Nupe nke Etsu Nupe (nke bụ Etsu Yahaya Abubakar ugbu a) duziri. Ụdị idu ndú nke obodo ochie nke Bida bụ emirship, a na-akpọkwa onye isi obodo ahụ Etsu Nupe.
Agbụrụ ndị ọzọ gụnyere Igbo, Yoruba, Hausa, Igala na Gbagi, Ibira.

## Hụkwa

* Federal Medical Centre (Bida)
* Federal Polytechnic Bida

## Edensibia
Ola Oluwa

**Ola Oluwa** bụ ọchịchị ime obodo dị na Osun Steeti, Naijiria . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Bode Osi. A na-akpọbu ya Iwo ọchịchị ime Obodo ugwu na nguzobe, nke gbanwere  mgbe ọba abímbólá, bụ Oluwo nke Iwo nwụsịrị. Ọ dizị ugbu a ka ọchịchị ime ọbọdọ  ọzọ na-eme abụọ bụ Ola Oluwa South East LCD  A, Ilemowu.

Ọ nwere mpaghara 328&nbsp;km 2 na ọnụ ọgụgụ mmadụ ruru puku iri asaa na isii, narị ise na iri iteghete na atọ dịka ọnụ ọgụgụ nke afọ 2006 siri dị.

Ọchịchị ime obodo a nwere ụlọ ọrụ nzuzo abụọ na-arụ ọrụ na nke aka na-arụ, nke bụ; Westland university,  na iwara; Wolex polytechnic,  iwara; ya na Mercy Medical University,  Ìkirè ilé.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị abụọ na iri atọ na abụọ. 

## Edensibia
Ila, Osun

**Ila** bụ ọchịchị ime obodo dị na Osun Steeti, Naijiria . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Ila Orangun .

Ọ nwere mpaghara 303&nbsp;km 2 na ọnụ ọgụgụ mmadụ  ruru puku narị isii na abụọ, irí anọ na iteghete na ngụk nke afọ 2006.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị abụọ na iri atọ na anọ. 

## Edensibia
Keffi

**Keffi** bụ obodo dị na Nasarawa Steeti, Naijiria. Isi ụlọ ọrụ ya dị na Keffi. Keffi dị kilomita iri ise site na Abuja. Nasarawa Steeti University dị na Keffi nọ ọdụ  okporo ụzọ Keffi-Akwanga.

O nwere mpaghara 138&nbsp;km2 na ọnụ ọgụgụ nke ihe dika abụọ na ọnụ ọgụgụ nke afọ 2006. Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị iteghete na iri isii na otu. 

Obodo Keffi tọrọ ntọala n'ihe dị ka afọ puku narị asatọ na abụọ site n'aka onye ọchịagha ndị Fulani bụ Abdu Zanga bụ onye were ọkwa nke emir.  Obere ọchịchị ya dị n'okpuru ala eze Zaria bụ nke ọ ga-eji na-atụ ụtụ ndị ohu kwa afọ. 

N'afọ 1902, Keffi bụ ebe ihe mere nke mere ndị Briten ji wakpo Northern Naijiria, mgbe ahụ "magaji" onye nnọchiteanya nke Zaria sultan gburu onye uweojii Biriteni. Mgbe Magaji nwetara ebe mgbaba na Kano, nke a bụ ihe mgbakwasị ụkwụ mere Lugard  ji wakpo caliphate ugwu.  

## Ndị ama ama

* Imaan Sulaiman-Ibrahim – Director-General of NAPTIP

## Edensibia
Oriade

thumb|Obodo Oriade dị na Ile-Ife, Osun Steeti Naijiria
**Oriade** bụ ọchịchị ime obodo dị na ugwu ọwụwa anyanwụ nke osun steeti  . Ọ bụ ndị Ijesa ka ukwuu n'ime ya. Isi obodo ya bụ Ijebu-Jesa (ma ọ bụ Ijebu Ijesha) n'ebe ugwu nke ogbe ahụ .

Ọ nwere mpaghara 465&nbsp;km 2 na ọnụ ọgụgụ dị mmadụ puku narị irí anọ na asatọ, narị isii na iri na asaa na ngụkọ nke afọ 2006.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị abụọ na iri atọ na atọ. 

Mpaghara ahụ metụtara obodo na obodo dị iche iche, gụnyere akụkụ nke Ilesa, Ijebu-Jesa, Ipetu-Ijesha, Erinmo, Erin-Ijesa, Iloko, Ijeda, Iwaraja, Erin-oke, Ipo Arakeji, Ikeji-Arakeji, Ikeji-Ile, Ira- Ikeji, Orisunbare, Iwoye, Owena, Dagbaja, Omo-Ijesa, Ilo-Ayegunle, Ere, Eti-Oni, Apoti, Ijinmo na ndị ọzọ.

Enwere saịtị ndị njem nlegharị anya dịka Oluminrin Water Falls nakwazị ndị ọzọ

Ọrụ ụmụ nwanyị nọ n'obodo dịka Ipetu Ijesa, Ikeji Ile, Ipo Arakeji,  Ikeji-Arakeji bụ ịkwa akwa. Nke a sitere na ahihia ogologo mpaghara a na-akpọ "Eni" na olumba obodo.

Olashore International School dị na mpaghara  ogbe ahụ.

## Edensibia
Bagudo

**Bagudo** bụ ọchịchị ime obodo dị na Kebbi Steeti nke Naijiria. Ya na Niger na Benin n'ekerita oke ala. Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Bagudo.

Ọ nwere mpaghara 7,782km² na ọnụ ọgụgụ mmadụ ruru puku asatọ na narị iri isii na ise, narị asatọ na iri na asaa na ngụkọ  nke afọ 2006.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị asatọ na irí asaa na otu. 

Bagudo bụ obodo siri ike nke nwere ọtụtụ igwe ndị Fulani na Zabarmawa bi ma ka kwudosie ike n'asụsụ Hausa a na- asụ dị ka asụsụ lingua franca nke ihe karịrị nde na okarana-asụ na mpaghara ahụ. Islam rutere n'obodo ahụ na narị afọ nke iri na isii ma ọ bụ na mbụ site na ahia trans-Saharan ma n'ihi ya ghọrọ ọgaranya na ebe azụmahịa nke mpaghara ahụ ma na-ejikọta ya dị ka " ebe etiti nke ọrụ ugbo, ndị na-azụ anụ na ọtụtụ ndị ọzọ.

## Edensibia
Musawa

**Musawa** bụ mpaghara ógbè Gọọmentị nke ime Obodo dị na Katsina Steeti, Naịjirịa . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Musawa.

O nwere mpaghara nke 849 km2 (  ) na ọnụ ọgụgụ mmadụ 171,714 na ọnụ ọgụgụ nke afọ 2006.

Koodu ozi nke mpaghara ahụ bụ 833.

## Ebensidee
Gassol

**Gassol** bụ ọchịchị ime obodo dị na Taraba Steeti, Naijeria  . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Mutum Biyu (ma ọ bụ Mutumbiyu ma ọ bụ Mutum Mbiyu) n'okporo ụzọ awara awara  A4 dị  .

Ọ nwere mpaghara 5,548&nbsp;km 2 na ọnụ ọgụgụ mmadụ dị puku narị abụọ na iri anọ na anọ narị asaa na iri anọ na iteghete na ngụkọ nke afọ 2006.

Koodu nzipu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị isii na iri asaá na abụọ. 

Oke ugwu nke Gassol bụ osimiri Benue nke  osimiri Taraba na -esi n'ebe ugwu erufega na mpaghara ahụ wee banye na Benue.

Gassol bụ otu n'ime ọchịchị ime Obodo iri na isii nke steeti Taraba, nke Imerime ọnụọgụgụ ndị bi na ya bụ ndị Jukun, Wurkun, Fulani na ndị Tiv, a na-ahụta ya dị ka ebe a na-arụ ọrụ ugbo na taraba, ndị fulani na-azụ nnukwu anụ ụlọ, ebe ndị Jukun na Tiv na-akọkwa ọtụtụ ji wee mee Obodo Kwararafa inwe nnukwu ahịa ji na taraba, ahịa ji Kwararafa. Ndị Jukun Wanu na-arụ ọrụ ịkụ azụ nke ukwuu na Tella, otu n'ime nnukwu obodo di na ọchịchị ime obodo a.

## Edensibia
Jere, Borno

**Jere** bụ mpaghara gọọmentị ime obodo nke Steeti Borno Naịjirịa. O nwere isi ụlọ ọrụ ya n'obodo Khaddamari.

## Mbara Ala
O nwere mpaghara  868 km² narị asatọ na iri isii na asatọ 

## Ọnụ ọgụgụ ndị bi na ya
Jere nwere ọnụ ọgụgụ mmadụ puku abụọ na iri na otu na narị abụọ na anọ  na ọnụ ọgụgụ afọ 2006. Ọtụtụ n'ime ndị bi na Jere sitere n'agbụrụ ndị Arab bụ Baggara.

## Koodu ozi
Koodu ozi nke mpaghara ahụ bụ Narị isii.

## Akụkọ ihe mere eme
Ọ bụ otu n'ime gọọmenti ime obodo iri na isii mejupụtara Borno Emirate, steeti ọdịnala dị na Steeti Borno , Naijiria.

## Edensibia
Bosso, Nigeria

[thumb|Nwa ehi na-agafe savanna na Bosso na-aga [Lagos, na 1960, site n'aka Dr. Mary Gillham]]
Bosso bụ ógbè Gọọmentị ime Obodo na  Steeti Niger, Naịjirịa . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Maikunkele.

O nwere mpaghara  km² otu puku na narị ise na iri itoolu na abụọ bu na ọnụ ọgụgụ mmadụ puku abụọ na asatọ na narị abụọ na iri na abụọ  dị ka atụmatụ na 2019 site na iji ọnụ ọgụgụ mba nke 2006 na mmụba pasentị abụọ na ụma ise kwa afọ.

Koodu post nke mpaghara ahụ bụ narị itoolu na iri abụọ.

Bosso bụ ebe obibi nke otu n'ime ụlọ akwụkwọ nke Federal University of Technology Minna. Ogige nke bụbu isi / ma bụrụ naanị ogige obibi tupu ụlọ akwụkwọ ahụ agafee na ogige ọhụrụ na Gidan Kwano.

N'afọ 2014, Bosso ghọrọ ebe obibi nke ọtụtụ puku ndị gbara ọsọ ndụ gbanarị ọsọ agha na  Steeti Borno. Gọọmentị steeti Niger rịọrọ enyemaka site n'aka UNHCR iji wuo ụlọ ọrụ nwa oge; ego ọzọ dị mkpa maka ebe obibi, mmiri, na nri.

## Edensibia
Pankshin

thumb|Katidral HOLY CROSS dị na PANKSHIN Plateau steeti.
thumb|Nlele ugwu nna dị na PANKSHIN Plateau steti
**Pankshin** bụ ógbè Gọọmentị Obodo na Steeti Plateau, Nigeria . Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Pankshin.

O nwere mpaghara km² otu Puku na narị ise na iri abụọ na anọ  na ọnụ ọgụgụ mmadụ narị puku na iri itoolu na otu na narị isii na iri asatọ na ise na ọnụ ọgụgụ afọ 2006.

A maara Pankshin nke ọma maka ebe azụmahịa ya ebe ọtụtụ n'ime ndị mmadụ bụ ndị ọrụ ugbo na-akụ ọtụtụ ihe oriri dịka ọka kirikiru, ọka guinea, ọka, tomato, osikapa, yabasị, cabbage, carrot na nchịkọta mkpụrụ osisi. Mọnde na Pankshin bụ maka ịzụ ahịa na ire ere, ya mere aha ahụ bụ "ahịa Mọnde" dịka ndị ahịa, ndị ọchụ̀nta ego na ndị mmadụ nọ gburugburu na ruo n'ebe dị anya dị ka Bauchi na-abịa ịzụta ma ree.

## Asụsụ na agbụrụ
N'ịbụ ndị dị n'etiti ndị nwere ọdịbendị dị iche iche, ndị bi na Pankshin na-asụ ọtụtụ asụsụ gụnyere Ngas, Mupun, Miship, Fier, Tal, Kadung, Pal na Bijim.Ha bụ ndị a hụrụ n'anya na-akwanyere ndị mmadụ ùgwù n'agbanyeghị ụcha, okike ma ọ bụ agbụrụ. Ndị Ngas bi na ya. Agbụrụ ndị ọzọ bụ Mupun, Miship, Fier, Tal, Kadung, Pal, na Bijim. Ndị Hausa, Igbo, Yoruba na Idoma enweghị ghị nnọchite anya.

## Okpukpe
Ndị bi na Pankshin bụ ndị otu Kraịst na ndị okpukpe ọdịnala ole na ole, na ndị Alakụba ole na ole. 
Chọọchị ndị mmadụ kacha biri bụ Chọọchị Kraịst na Mba. Chọọchị ndị ọzọ gụnyere Chọọchị Roman Katọlik , Chọọchị Evangelical  Winning All, Chọọchị Anglican, Deeper Life Bible Church, Chọọchị Foursquare Gospel , Assemblies of God, Chọọchị Redeemed Christian Church of God, Living faith, Chọọchị Christ Apostolic , Christ Embassy wdg.

## Ụlọ ọrụ ego
E nwere ụlọ akụ anọ ugbu a na Pankshin: UBA n'ihu ụlọ ezinụlọ NCCF, ụlọ akụ Unity, ụlọ akụ ọrụ ugbo na ụlọ akụ Union nke Nigeria.
Site na mmụba nke ọnụ ọgụgụ ụmụ akwụkwọ na ụlọ ọrụ ahụ, Pankshin ga-achọ ụlọ akụ ndị ọzọ.

## Ọnọdụ Okpomọkụ
A maara Pankshin nke ọma maka okpomọkụ ya dị jụụ. Nkezi okpomọkụ kwa afọ nke Pankshin bụ 22 °C (72 )  mmiri ozuzo ebe a bụ nkezi otu Puku na otu narị na iri ise milimita (45 n'ime).
Ọnọdụ okpomọkụ nwere ike ịkachasị ọkụ n'etiti ọnwa Eprel ruo mmalite ọnwa June, ebe nnukwu mmiri ozuzo n'ezo n'etiti ngwụcha June ruo n'etiti August. Enwere ike ịnụ okpomọkụ kachasị jụụ n'etiti ọnwa Nọvemba ruo ngwụcha ọnwa Febụwarị, Jenụwarị bụ ọnwa kachasị jụụ.

## Ụlọ akwụkwọ agụmakwụkwọ
Pankshin nwere nnukwu ụlọ akwụkwọ abụọ:

* Federal College of Education, Pankshin
* College of Health Technology, Pankshin

## Gburugburu ebe obibi
Ọnọdụ dị jụụ na-eme ka obi dị nro na nke kachasị elu na ikuku ka ị nwere ike ịhụ ugwu dị iche iche, ebe ntụrụndụ dị mma, ihe mgbochi mmiri, isi iyi, ala dị elu, na họtel, wdg.

## Edensibia
Monguno

thumb|Ụlọ Madan, Monguno
**Monguno** bụ otu n'ime gọọmenti obodo  nke Steeti Borno na ugwu ọwụwa anyanwụ Naijiria.

## Mbara Ala
Monguno nwere ngụkọta ala   km² otu puku na narị itoolu na iri na atọ

## Ọnụ ọgụgụ ndị bi na ya
Monguno nwere ọnụ ọgụgụ mmadụ narị puku na itoolu na narị asatọ na iri na ise na ọnụ ọgụgụ afọ 2006.

## Koodu Ozi
Koodu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị isii na iri na otu.

## Akụkọ ihe mere eme
Ọ bụ otu n'ime gọọmenti ime obodo iri na isii mejupụtara Borno Emirate, steeti ọdịnala dị na Borno State, Nigeria.

## Nnupụisi
Na mbido ọnwa Jenụwarị afọ 2015, ndị bi ebe ahụ gbapụrụ Monguno na obodo Doron-Baga gaa ogige ndị gbara ọsọ ndụ na Maiduguri, mgbe Boko Haram weghaara nso Bama dị . Ndị agha Boko Haram jidere Monguno na ụbọchị iri abụọ na isii nke ọnwa Jenụwarị afọ 2015. Amnesty International gosipụtara nchegbu na ndị agha leghaara arịrịọ ndị bi n'ógbè ahụ maka ndị agha ndị ọzọ maka nchebe pụọ na anya Boko Haram . N'abalị iri na asaa n'ọnwa Febụwarị n'afọ 2015, ndị agha weghachitere Monguno n'agha ikuku na ala. Boko Haram na ISWAP tụrụ bọmbụ na June na September 2015 na ogbugbu igwe n'ike na June 2020.

## Edensibia
Lalela Mswane

**Lalela Mswane** (amuru Maachị 27, 1997) bụ onye nlereanya na eze nwanyị ịma mma South Africa, onye meriri asọmpi Miss Supranational 2022.

## Ebe m si dee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Kalash Criminel

**Amira Kiziamina**, onye a maara nke ọma site na aha egwu ya bụ **Kalash** Criminel, bụ onye na-eti egwu French. Ọ bụ onye albino ma họrọ iyi balaclava, n'ihi na mgbe ọrụ egwu ya malitere, ọ ga-ezo ihu ya n'ihi ya nne ya achọghị ka ọ rap. Otú ọ dị, ọ nwetara mmeghachi omume dị mma maka iyi balaclava, ma ugbu a ọ na-eyi ya site na nhọrọ. Ọ bịanyere aka na Def Jam Recordings na Universal Music. Ya na Kaaris na-arụkọ ọrụ mgbe niile, onye ya na ya mere egwu "Arrêt du Cœur" na album ya R.A.S.

## Akụkọ ndụ
A mụrụ Kalash Criminel na Zaïre, obodo nke a mara ugbu a dị ka Democratic Republic of the Congo na abalị iri na ano, na onwa Febụwarị, na afọ 1995. Na mbido, ya na ezinụlọ ya biri na Kinshasa, mana mgbe Agha Congo Mbụ malitere, ya na ndị ezinụlọ ya gbagara France. Ya na ezinụlọ ya rutere Rougemont, na Sevran ma biri ebe ahụ kemgbe ahụ. N'oge ọ bụ nwata, ọ malitere rap, na mbụ ọ ghọrọ akụkụ nke otu nzukọ 14 na ndị rapper Daystiil, Kifa, Krimo JS et Zino5. E mechara bịanye aka na otu a na akara 10/12 Records. N'afọ 2012, ha wepụtara *ihe* ngosi, nke akpọrọ Traumatiser, nke mere ka mmekọrịta na ọrụ ha sie ike.

N'afọ 2015, Kiziamina malitere ọrụ ya n'onwe ya wee wepụta egwu "10 12 14 Bureau", ma mesịa wepụta usoro freestyles akpọrọ Sauvagerie . O mechara soro ndị na-eti egwu Ixzo, Sofiane, Kaaris na JUL rụkọọ ọrụ.

Njikọ ya na Kaaris mere ka egwu "Arrêt du cœur" nke kwadoro ma malite ọrụ ya na rap French. Na abalị iri abụo na atọ, na ọnwa Septemba  na afọ 2016, ọ wepụtara vidiyo egwu mbụ ya akpọrọ "Sale Sonorité". Vidio a nwere ihe karịrị nde mmadụ iri na YouTube. N'abalị iri abụọ na isii n'ọnwa Septemba n'afọ 2016, ọ kwupụtara ntọhapụ nke mixtape mbụ ya, nke akpọrọ R.A.S., nke a ga-ewepụta n'ụbọchị iri abụọ na asatọ n'ọnwarị n'afọ 2016. N'izu mbụ ya, R.A.S rere 2,970 mbipụta.

N'abalị iri abụọ na atọ n'ọnwa Nọvemba afọ 2018, Kiziamina wepụtara abọm studio mbụ ya, La Fosse aux lions, n'okpuru akara ya, Sale sonorité Records. Nzaghachi dị mma, na 13,388 e rere n'izu mbụ.

## Nkọwapụta

### Mixtapes

*Ọ pụtaghị na chaatị Ultratop 50 nke Belgium, kama ọ pụtara na chaatụ Ultratip.

### Abụ ndị ọzọ e depụtara

*Ọ pụtaghị na chaatị Ultratop 50 nke Belgium, kama ọ pụtara na chaatụ Ultratip.

### E gosipụtara ya na

*Ọ pụtaghị na chaatị Ultratop 50 nke Belgium, kama ọ pụtara na chaatụ Ultratip.

## Ihe odide


Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Kanda Bongo Man

Kanda Bongo Man (onye amụrụ **Bongo Kanda**; 1955) bụ onye egwu soukous nke Congo.

A mụrụ Kanda Bongo Man na Inongo, [De

== Nkọwapụta ==

* Iyole (1981)
* ''Djessy'' (1982)
* ''Ịhụnanya Nzuzu'' (1984)
* ''Malinga'' (1986)
* ''Lela Lela'' (1987)
* ''Sai Liza'' (1988)
* ''Kwassa Kwassa'' (1989)
* ''Isambe Monie'' (1990)
* ''Zing Zong'' (1991)
* ''Sango'' (1992)
* Rendez-vous des Stades (1993)
* ''Soukous na Central Park'' (1993)
* Welcome to South Africa (1995)
* ''Francophonix'' (1999)
* ''Balobi'' (2002)
* ''Swalati'' (2003)
* Mmetụta Na-akwụsịghị (2010)
* ''Ọ na-atọ ụtọ'' (2010)

== Ihe edeturu ==


== Ihe odide ==

* ''The African Music Encyclopedia: Egwú sitere n'Afrịka na ndị Afrịka bi n'ebe ndị ọzọ''

== Njikọ mpụga ==

* Official website
* [http://soukous.com/Kanda_Bongo_Man/ Soukous.com Kanda Biography]
[Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Fabregas (singer)

## Nkọwapụta

### Abọm studio

* 2013: Amour Amour (Editionn Collector)
* 2014: *Anapipo*
* 2015: *Họrọ m*
* 2015: Ịhụnanya (Métis ojii)
* 2016: *E wepụrụ ya*
* 2016: M na-eche na ọ bụ ọgwụ mgbochi.
* 2016: M na-eche na ọ bụ nsí.
* 2019: *Mmelite - Mpịakọta nke 1*
* 2019: *Mmelite - Mpịakọta nke 2*.

### Ndị na-alụbeghị di

* 2014: Mascara (Ya Mado)
* 2015: *Tengana*

## Hụkwa

* Werrason
* Ipupa na-ezighị ezi
* Agha Gola

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Nsonaazụ na Fabregas
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Michael Adonai

**Michael Adonai** (amụrụ na 5 Disemba 1962 na Asmara) bụ onye na-ese ihe nkiri si Eritrea. Site na nwata, Adonai nwere mmasị n'ise ihe, nke nwanne ya nwoke nke okenye Berhane metụtara, onye gara n'ihu na-enwetakwa aha ọjọọ dị ka onye na-ese ihe. 

Mgbe ọ dị afọ iri, a wakporo ya n'ahịa dị n'ógbè ahụ nke ndị Etiopia tụrụ ogbunigwe  na arịa jupụtara na napalm nke mebiri akpụkpọ ahụ ya. Ya na nwanne ya nwoke Berhane sonyeere ndị Eritrean People's Liberation Front n'afo 1977, mgbe ọ dị afọ iri na anọ. Nzukọ a na-eme mgbanwe malitere agụmakwụkwọ Adonaiʹs n'ihe osise site na ndebanye aha ya na EPLF Cultural Establishment na 1978. Ọrụ mbụ ya bụ nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị, na-ahọrọ ilekwasị anya na ihe isi ike ndị e nwetara n'ihi Agha Nnwere Onwe Eritrea.

Ọrụ ya mechara lekwasị anya n'ụdị ihe osise ọdịnala na Eritrea nke a maara dị ka nka Coptic. Mgbanwe a n'ụdị ya sitere na Michael ịkwaga n'ugwu Eritrean, nke site na nnabata nke ya meghere anya m n'akụkụ ụwa ndị ọzọ. Nke a bụ ebe mbụ ọ zutere ụlọ ụka Coptic oge ochie na ebe obibi ndị mọnk ndị e kwenyere na ndị ozi ala ọzọ Ijipt ma ọ bụ ndị Siria na-ese ihe na-egbuke egbuke. Ojiji a na-egbuke egbuke, nke na-eguzogide agba, na ojiji nke ụdị na akara Coptic bịara kọwaa ọrụ ya ruo ọtụtụ iri afọ.

N'ọnwa Nọvemba afọ 2012 ọ kwagara Australia (ebe ọ bi ugbu a na Werribee, Victoria) na ngwa ngwa, na-ahapụ ọrụ ya na Eritrea. N'ebe ahụ, ọ gụrụ Fine Art ruo afọ atọ, ọkachamara na eserese. O sonyere n'ọtụtụ ihe ngosi nka ma nweta ọtụtụ ihe nrite. E gosipụtara ọrụ ya na Eritrea dum, yana Etiopia, Sudan na Ịtali. Adonai edeela akwụkwọ ise n'asụsụ Tigrinya ma soro dee abụọ, ọkachasị Hanetayńs Destiny Collection of play, 2012, The verdict of mount Arey Novel, 2012, Windows of Mai Mne Novel, 1998, na Red Mosob Novel, 1998 Ọ bụ onye mmeri ụgboro ise nke asọmpi ihe osise mba Eritrea, gụnyere nnukwu ihe nrite Raimok na 2002

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Geo Bilongo

**Geo BILONGO** bụ onye Congolese guitarist ọkachamara na Rumba Soukous rhythm. Ọ malitere ịkpọ ụbọ akwara mgbe ọ dị afọ iri na otu na Kinshasa. Ihe odide ya bụ Django Reinhardt, Jimi Hendrix, Wes Montgomery. Ọ na-egwuri egwu n'ọtụtụ otu Kinshasa dịka "Mokako", "Bisengo" nke Gérard MADIATA, "Orchestre KARA" na "Kossa-Kossa" nke Master Torro, (otu Kinshasa a ma ama nke afọ 1970s na afọ 1980s bụ ndị na-eme ihe niile nke Congolese na mba ụwa).

Mgbe ọ malitere ọrụ n'onwe ya, ọ sonyeere ndị na-ese ihe Congo dịka Tshala Muana, Evoloko Jocker, Papa Wemba, Aurlus Mabele, ndị na-eme ihe nkiri Cameroon dịka Guy Lobé na Papillon, yana ọtụtụ ndị na-emepụta ihe nkiri West India. Ọ na-anụ ọkụ n'obi na onye na-ekwekọghị, na-achọ mgbe niile mmetụta ọhụrụ, ọ nwere mmasị na Jazz, Blues, Flamenco, Folk, Waltz, Tango, Salsa na Funk. N'ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ afọ iri, n'oge ọ na-anọghị na ogbo, ọ rụrụ ọrụ na ụzọ isi jikọta mmetụ nke ụdị oge ochie na rumba. Site n'itinye aka na nsogbu mmekọrịta ọha na eze na egwu ahụ, ọ na-alaghachi na agba ndị ọzọ na n'oge na-adịghị anya, ma eleghị anya na CD ọhụrụ.

A sụgharịrị ya na www.DeepL.com/Onye ntụgharị

## Njikọ mpụga

* Isiokwu Geo Bilongo
* Nkọwapụta Geo Bilongo
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Héritier Watanabe

Héritier Bondongo Kabeya (amụrụ na 29 Ọgọstụ na afọ 1982), nke a maara site na aha egwu ya dị ka Héritier Watanabe bụ onye na-agụ egwú na onye na-ede egwu na Congo, **onye** na-agba egwu si Kinshasa Democratic Republic of the Congo . Ọ malitere ịbụ abụ mgbe ọ dị afọ iri. Ọ bụ onye otu Wenge Musica Maison Mère site na afo 2001 ruo afọ 2015 ọ hapụrụ otu ahụ wee bịanye aka na Obouo Music Label nke David Monsoh ma wepụta aha mbụ ya "B.M" na Julai, na afọ 2016 na abọm mbụ ya "Carrière d'honneur - Retirada" na Nọvemba, na afọ 2016.

## Hụkwa
Heriter Watanabe Onye na-eme ihe nkiri Congo na-arụ ọrụ na otu Wenge Musica Maison Mere 

* Werrason
* David Monsoh
* Agha Gola

## Ihe odide

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Fabregas

Fábregas (Spanish), Fàbregas ma ọ bụ *Fàbregue*s (Eastern Catalan: ) bụ aha nna Catalan, nke sitere na ebe ọ bụla dị na mpaghara Barcelona aha ya bụ Fàbregue, site na otutu nke Fàbrega (forge).

Ndị na-ebu aha nna ahụ gụnyere:

* Augusto Fábrega, onye nnọchi anya Panama na Russia
* Cesc Fàbregas, onye na-agba bọọlụ maka AS Monaco na ndị otu mba Spain
* Elisenda Fábregas, onye na-ede egwu Spanish / American
* Francisco Fábregas Bosch, onye na-egwu egwuregwu hockey na Spain
* Jaime Fabregas, onye na-eme ihe nkiri Filipino
* Jorge Fábregas, onye bụbu onye na-agba ọsọ Major League Baseball
* José María Pinilla Fábrega, onye bụbu onye isi ala Panama (1968-1969)
* José Luis Fábrega, Onye isi obodo Panama mba kemgbe 2019
* Juan Carlos Fábrega, onye isi oche nke Central Bank of Argentina
* Ludovic Fabregas, onye France na-agba bọọlụ aka maka FC Barcelona na ndị otu mba France
* Pedro Fábregas, onye ọrụ na American Airlines Group, ụlọ ọrụ nne na nna nke American Airlines
* Virginia Fábregas (1871-1950), onye na-eme ihe nkiri na ihe nkiri na Mexico

## Hụkwa

* Ihe e ji eme ya

## Ebensidee
Dany Engobo

**Dany Engobo** bụ onye egwu  na obodo Congo na onye ndú nke Les Coeurs Brises . Ọ malitere ọrụ egwu ya na Brazzaville. Ya na onye na-eduzi egwu. Diblo Dibala rụkọrọ ọrụ n'ọtụtụ abụ ya. Ọ kwagara Paris na afọ 1976 wee mụta asụsụ French n'ebe ahụ. Site mgbe ahụ gaa n'ihu ọ malitere ịbụ abụ ya n'asụsụ ahụ. Maka ebumnuche mba ụwa, a na-emekarị abụ ya n'asụsụ Lingala na French.
Ọ bụkwa otu n'ime ndị kasị baa ọgaranya. 

A maara ya nke ọma maka akara ihu dị egwu nke ndị eze nwanyị mara mma na-agba egwú ahọpụtara site na ọtụtụ mba dị iche iche.

## Ebe e si nweta ya

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Diblo Dibala

**Diblo Dibala** (amụrụ n'abalị itoolu n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 1954), nke a na-akpọkarị Diblo, bụ onye egwu egwu Congolese, nke a maara dị ka "Machine Gun" maka ọsọ na nkà ya na ụbọ akwara.

A mụrụ ya na afo 1954 na Kisangani .  Ọ kwagara Kinshasa mgbe ọ bụ nwatakịrị, mgbe ọ dị afọ iri na ise, ọ meriri asọmpi talent nke mere ka ọ kpọọ ụbọ akwara na Franco's TPOK band.  Dibala nọgidere n'òtù ahụ naanị obere oge, na-aga n'ihu na-egwuri egwu na Vox Africa, Orchestra Bella Mambo na Bella Bella, nke mbụ ya na Kanda Bongo Man na-egwú.

N'afọ 1979, ọ kwagara Brussels, n'afọ 1981 ọ sonyeere òtù Kanda Bongo Man na Paris.  Abọm mbụ ha, Iyole (1981), bụ *ihe* ịga nke ọma.  Diblo ghọrọ onye na-achọsi ike na-akpọ ụbọ akwara, na-arụ ọrụ na Pepe Kalle na ọtụtụ ndị egwu soukous ndị ọzọ.

N'etiti afọ 1980, o guzobere otu egwu nke ya, **Loketo** (nke pụtara 'ụgbọ mmiri'), ya na ndị na-agụ egwu Aurlus Mabele na Mav Cacharel. Afọ ole na ole ka e mesịrị, òtù ahụ kewara, na afọ 1990 o guzobere otu ọhụrụ, **Matchatcha**, nke ka na-arụ ọrụ mgbe ọtụtụ mgbanwe ndị ọrụ gasịrị.

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Diblo na AfricanMusic.org
* Diblo na AfricaSounds.com

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Innoss'B

Innocent **Balume**, onye a mara site na aha egwu ya bụ InnossʹB, bụ onye na-agụ egwu na onye na-ede egwu, onye na-eti egwu, na onye na'agba egwu si Goma, Congo DRC. Na mgbakwunye na ịmegharị ụdị ọgbara ọhụrụ dị ka Afrobeats na hip-hop, Innoss'B bụ onye na-egwu djembe. A mụrụ Innoss'B n'ezinụlọ na-agụ egwú nke nne ya bụ onye na-agụ egwu na chọọchị, nna ya bụ onye a na-agba egwu pop ma ya na ụmụnne ya na-eme ihe nkiri mbụ n'òtù mkpụrụ obi Maisha. Ha zụrụ na Yolé!Africa, ebe ọdịnala ndị ntorobịa na Goma nke onye na-eme ihe nkiri na onye na-arụ ọrụ na mba ụwa bụ Petna Ndaliko Katondolo guzobere n'afọ 2000. Mgbe ọ dị afọ iri na abụọ, o meriri Super Star na DR Congo na ihe karịrị nde vootu 1.3 na mba ahụ dum. Ọ bụkwa onye mmeri mbụ nke Vodacom Superstars, nke mere ka onye na-eme ihe nkiri na onye nduzi Ben Affleck mara ya. N'afọ 2013, ọ bịanyere aka na nkwekọrịta njikwa na egwú nde Interglobe. Ya na Akon edekọla ma mee njem ma bụrụkwa onye a mara maka ịkpọ Eriki Mandala aha mgbe niile n'abụ ya.

## Nkwekọrịta

## Nkọwapụta

## Onyinye na nhọpụta
 

## Ihe odide



Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Avelino (rapper)

**Achi Avelino** (amụrụ na 4 June, na afọ 1993), nke a maara nke ọma site na aha egwu ya bụ **Avelino**, bụ onye na-eti egwu na onye na-agụ egwu nke ndị Congolese na ndị Angola si Tottenham, London, nke a maara maka "olu pụrụ iche" na "okwu miri emi".

## Ọrụ

### 2011-2014: Mmalite
Na mbụ rap na-eme n'okpuru aha ***AA*** (nke sitere na mbido ya), Avelino bu ụzọ wepụta freestyles na YouTube. A tọhapụrụ mixtape mbụ ya, Underdog Music, na afọ 2013 site na More Music Records. Onye na-abụghị isi iyi dị mkpa. Onye na na-abụghị onye isi iyi dị mma nke GRM Daily's Charlie-Louise Akintilo kwuru na ọrụ ahụ bụ "edgy" na "repeating".

### 2014 2015: Ọganihu azụmahịa na ''ihe'' mgbaru ọsọ dị ịrịba ama
Avelino ghọrọ onye a ma ama na afọ 2014 mgbe a tọhapụrụ mixtape nke abụọ ya, Iconic Ambition, nke gosipụtara na DJ Semtex's *Mixtape Top 5* na BBC Radio 1Xtra. Ọ gara n'ihu na-akwado Stormzy na njem nlegharị anya n'afọ 2015, ebe ọ rụkọtara ọrụ na egwu mixtape "No Comment".

### 2015 ugbu a: Njikọ ya na Wretch 32
N'afọ 2015, onye Tottenham MC Wretch 32 kwadoro Avelino. Ndị rapper abụọ ahụ wepụtara mixtape jikọrọ aka, nke akpọrọ Young Fire, Old Flame, na 18 Disemba , na afọ 2015, iji nabata ya nke ọma. Avelino bụ Young Fire, ebe Wretch 32 bụ Old Flame.****** Ọkụ na Booth *freestyle* na *BBC Radio 1*, nke onye na-elekọta ya bụ Charlie Sloth mara ọkwa dị ka "ọkụ kachasị ike" na Booth *n'oge niile*, na Noiseys Joe Zadeh dị ka "ihe dị egwu". Wretch na Avelino jikọtakwara aka na egwu nkwalite "M.O.E" na "Freedom", yana remix na-abụghị nke Kanye West "No More Parties in LA", nke a kpọrọ "No More Parties in DSTRKT". A na-eme atụmatụ na ha abụọ ga-eme mixtape ahụ na KOKO na 12 Mee, na afọ 2016.

Na 7 Eprel, na afọ 2016, Avelino wepụtara EP mbụ ya, *FYO*, maka nbudata n'efu. Ọ bụ Raf Riley mepụtara ya. Ọrụ ahụ, nke na-anọchite anya Fuck Your Opinion, enwetala nkwado dị ukwuu site na BBC Radio 1; MistaJam akpọwo "Youniverse", a gbakwunyere egwu aha na ndepụta egwu C nke 1Xtra na 612 Mee, n afọ 2016. Ndị na-akwado egwu ahụ gụnyere Annie Mac na Charlie Sloth. EP ahụ nọ n'elu Semtex's *Mixtape Top 5* chart. Ọ na-arụ ọrụ ugbu a na abọm studio mbụ ya.

Avelino wepụtara egwu ọhụrụ, "On a Roll", maka nbudata n'efu site na SoundCloud na 30 Ọgọst 2016. Abụ ahụ gosipụtara olu ndị ọbịa sitere na Abra Cadabra, DJ Target akpọwokwa ya na 1Xtra. N'otu izu ahụ, Avelino gosipụtara na egwu Wretch 32 "Open Conversation & Mark Duggan", nke e wepụtara na 1 Septemba, na afọ 2016, otu ụbọchị tupu abọm studio ya nke atọ, Growing Over Life .

Na 10 Febụwarị, na afọ 2017, Avelino wepụtara otu egwu akpọrọ "Energy" nke gosipụtara ndị na-eme ihe ike, Skepta na Stormzy. Egwuregwu EA Sports, FIFA 18 demo jiri egwu ahụ mee ihe ma na-akpọ ya abụ isi na *FIFA 18* soundtrack. N'oge a na-ede ya, vidiyo egwu nke Energy enwetala ihe karịrị nde mmadụ 1.5 na YouTube na remixes dị iche iche, ọkachasị na onye na-arụkọ ọrụ Wretch 32, ewepụtala ya.

## Ndụ onwe onye
Avelino bụ onye na-akwado Manchester United F.C.

## Nkọwapụta

### Egwuregwu ndị gbasaa

### Abụ agukoro onu

## Ihe odide

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Kebby Boy

Hakizimana Yussuf (amụrụ na 30 June 1990) nke a maara dị ka Kebby Boy bụ onye na-agụ egwu na onye na-ede egwu nke pop, rap na afrobeats, nke a bịanyere aka na IBN Music France ugbu a. A maara ya nke ọma maka egwu ya "Sina Lawama", abụ na-agwakọta ụdị pop na ụdị afro pop.

## Akụkọ ndụ na ọrụ
A mụrụ Kebby Boy na mpaghara Rumonge, Burundi, ebe ọ gụsịrị akwụkwọ praịmarị na sekọndrị. Kebby dere abụ akpọrọ Tonya nke Roméo onye na-emepụta ihe nkiri kirimba haziri na 2007. Ọ malitere ọrụ ọkachamara ya site na idekọ egwu na studio, wee wepụta egwu mbụ ya aha ya bụ Chozi Langu na 2008. Ọ gụrụ akwụkwọ na ụlọ akwụkwọ sekọndrị nke Islam na Burundi ma nwee diplọma mba.

Mgbe a tọha pụrụ otu egwu ya bụ Wanyama Pori, e nyere ya onye nduzi nke akara ahụ. Na 10 Jenụwarị 2016, ọ bịanyere aka na akara Light Entertainment Company nke o ji dekọọ egwu dịka My Dodo, Sina Lawama wdg. na ụlọ ọrụ Wasafi Records nke onye egwu egwu Tanzanian Diamond Platnumz.

## Nkọwapụta

### Ndị na-alụbeghị di

### Abọm studio

* ***NALIA*** (2011)
* ***SINA LAWAMA*** (2016)
* ***NDACARIHO EP*** (2020) iyi ugbu a

## Onyinye

### AEAUSA
  

## Njikọ mpụga

* Kebby Boy na TW
* Kebby Boy na FB
* Kebby Boy na YT
* Kebby Boy na IG

## Ebesidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Jibu Sani

**Jibu Sani** bụ onye Malawi na-ese ihe na otu n'ime ọgbọ mbụ nke ndị na-ese osisi si Bwanausi. Ọ bụ ngwaahịa nke ezinụlọ na-akpụ osisi na Mua Mission KuNgoni Art Center. Ọtụtụ n'ime ihe osise ya nwere isiokwu okpukpe Ndị Kraịst ọ bụ ezie na ọ bụ onye Alakụba.

## Onye nke ya
A mụrụ ya n'obodo Bwanausi. Nna nna ya bụ onye isi obodo ndị Alakụba n'obodo Chigale dị nsọ . N'otu n'ime ndị nna nna ya na-aga n'okpukpe na Dar es Salaam, ọ mụtara banyere azụmahịa ịkpụ osisi site n'aka ndị na-ese ihe Makonde ma weta azụmahịa nka a na Malawi.

## Ọrụ nka
Ọ bụ onye nke abụọ na onye na-ese ihe na Malawi bụ Akimatondo n'ihe gbasara nkà nka. O nyere aka zụọ ọtụtụ ndị na-ese ihe na Malawi gụnyere Kay Chiromo.

## Ihe osise

* Maria na Erwartung, Mua Malawi 1991
* Lectern, Parish Church Mthawira

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Mwenda

Mwenda bụ aha Africa nyere aha na aha nna. Ndị ama ama nwere aha gụnyere:

* Andrew Mwenda (amụrụ n'afọ 1972), onye nta akụkọ Uganda
* Jean Bosco Mwenda (1930), onye na-akpọ ụbọ akwara na Congo
* Mwenda Njoka, onye nta akụkọ nyocha nke Kenya
* Dr. Mwenda, Prọfesọ Zambia.
Dadju

**Dadju Djuna Nsungula** (French pronunciation: ; A mụrụ na 2 Mee 1991), nke a maara nke ọma site na aha **Dadju** ma ọ bụ mgbe ụfọdụ **Prince Dadj**, bụ onye na-agụ egwu French. Ọ bịanyere aka na akara Wati B ma n`afọ 2017 bịanye aka na Polydor Records nke Universal Music Group. Ọ bụ onye otu egwu Shin Sekaï n'akụkụ onye na-eti egwu Abou Tall site n`afọ 2012 ruo n`afọ 2016. Duo ahụ bụ akụkụ nke akara Wati B ma wepụta abọm Indéfini . Duo ahụ kwupụtara na ha na-ekewa ka onye ọ bụla n'ime ha wee nwee ike ịgbaso ọrụ onwe ya. Dadju wepụtara abọm ya Gentleman 2.0 n'afọ 2017.

## Ndụ onwe onye
Dadju si n'ezinụlọ na-agụ egwú. Nna ya bụ Djanana Djuna, onye na-agụ egwú Congolese nke otu Papa Wemba. Nwanne ya nwoke bụ Gims, onye a ma ama na-eti egwu na onye bụbu onye otu egwu rap nke France Sexion d'Assaut, nnukwu ọrụ n'okpuru akara egwu Wati B. Ụmụnne ya ndị ọzọ Bedjik na Xgangs bụkwa ndị na-eti rap n'onwe ha.

N'afọ 2016, ọ lụrụ di ma mụọ nwa nwanyị ọnwa ole na ole ka e mesịrị. Ọ nabatara nwa nwoke n'afọ 2020.

## Nkọwapụta

* 2013: *The Shin Sekaï Vol*. I (mixtape)
* 2014: *Mpịakọta nke Abụọ* (mixtape)
* 2016: *A maghị ya*

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
KeBlack

Musical artist


**Cédric Matéta Nkomi** (amụrụ na Creil, Oise, France n`ọnwa 30 Jenụwarị 1992) nke a maara nke ọma site na aha egwu **KeBlack** bụ onye na-eti egwu na onye na-agụ egwu nke France nke sitere na Congo. Ọ bịanyere aka na akara Bomayé Musik.

Keblack gosipụtara mmasị n'egwú mgbe ọ dị afọ iri na ise. Nwanne ya nwoke nke okenye bụ onye a ma ama na-eti egwu, ya mere a gbara Nkomi ume ịchụso agụmakwụkwọ egwu. Otu MGS kacha emetụta ya. Youssoupha na ụlọ ọrụ ndekọ ya Bomayé Musik (akụkụ nke Universal Music) bịanyere aka na ya na ntọhapụ ya "J'ai déconné", nke ghọrọ ihe na-ewu ewu n`afọ 2015. Ọ ghọrọ onye a ma ama na diamond "Bazardée" nke nwetara nde mmadụ 180 na YouTube. N'ịbụ onye ihe ịga nke ọma ya kpaliri, ọ malitere ọrụ egwu ọhụrụ, abọm Premier étage, nke e wepụtara n`ụbọchị 27 Jenụwarị 2017. A kwadoro abọm ahụ ọla edo. A tọhapụrụ abọm na-esote Appartement 105 na 11 Mee n'afọ 2018.

## Nkọwapụta

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Sonna Seck

**Sonna Seck** (amụrụ Maimouna Seck na 1985) bụ ọnye Guinea na-eme ihe nkiri, onye na-agụ egwu, na onye na-eme ọchị.

## Akụkọ ndụ
A mụrụ Seck n'obodo Mamou n'afọ 1985, n'ime ezinụlọ griots. Mgbe ọ dị obere, ọ malitere ịbụ abụ ọdịnala na baptizim na emume agbamakwụkwọ. Seck gara Lycee Yimbaya wee nweta nzere bachelọ ya. N'afọ 2007, ọnyere aka guzobe ndị na-eme ihe nkiri Djouri Djaama ma mee ihe nkiri mbụ ya, *Yo-Allah Feounou* , nke gara nke ọma. Seck pụtara n'usoro ihe nkiri sitere na ndị otu Djouri Djaama, ndị kachasị ewu ewu bụ *Guigol Naferai Djoki*, *Mouyide Allah*, na Ahh . Ihe ịga nke ọma nke ihe nkiri ndị a nyere ohere ka otu ahụ mee ọtụtụ njem mba.

Na ihe nkiri ya, Gourdan-Païkoun, ọ na-eme onye na-eti egwu ma na-abụ abụ a na-akpọ *Saya* (La mort). O gosipụtara ezigbo olu ya na mgbakwunye na nkà ime ihe nkiri ya.

Seck malitekwara ọrụ ịbụ abụ ya na ndị otu ahụ, na-abụ abụ dịka *Bounguai*, Sodanelan, na *Inmefidjin*, mgbe mgbe n'ụdị ọzụzụ atụrụ. A tọhapụrụ egwu ya kachasị ewu ewu, *Tourou Tourou*, na 2015 wee bụrụ ihe a ma ama na Guinea na mba ndị gbara ya gburugburu. Isiokwu abụ ahụ bụ nwoke kewara n'etiti nwunye ya n'ezie na "nwunye ibe ya", na ụda nke na-agba ume ịgba egwú. A kpọtụrụ ya aha n'okwu onye isi ala Alpha Condé kwuru na Machị 2018 n'oge Ụbọchị Ụmụ nwanyị, otu ahụ wee nwee ike izute onye isi ala. N'akụkụ onye otu ya Mama Ambiance, Seck jiri ohere ahụ kwado maka ndị otu onye nkuzi ma kwe ka ụmụaka laghachi n'ụlọ akwụkwọ N'afọ 2020, Seck malitere ọrụ ya n'onwe ya na akara Soudou Daardja Prod. Otu egwu mbụ ya, *Midho Yidhouma*, bụ abụ ịhụnanya nke na-asọpụrụ di ya bi na United States. Ọ natara ihe karịrị 1 nde mmadụ na YouTube.

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ