Asụsụ Enga

**Enga** bụ asụsụ nke East New Guinea Highlands nke nde mmadụ ụzọ anọ na-asụ na Enga Province, Papua New Guinea . O nwere ọnụ ọgụgụ kasị ukwuu nke ndị na-asụ asụsụ Trans–New Guinea ọ bụla, yana asụsụ ala nna ọ bụla na New Guinea, ma bụrụ nke abụọ karịa mgbe Papuan Malay gachara.

 

Ndị na-asụ asụsụ Arafundi na-eji pidgin dabere na Enga.

## Ndị mmadụ
E nwere ugbu a ihe karịrị ndị Enga 150,000 bi n'ógbè ahụ bụ ugwu ugwu sitere na Ugwu Hagen ruo n'ebe ọdịda anyanwụ ruo Porgera . Ndị Enga bụ ndị ọrụ ugbo na-anọkarị otu ebe na-eto nduku dị ụtọ dị ka ihe ọkụkụ ha siri ike, na-echekwa ezì na anụ ufe. A na-akụ kọfị na pyrethrum dị ka ihe ọkụkụ na omenala Enga. Pigs, pearl, shells, axes, and plumes bụ ihe akụ na ụba ma na-egosi mmemme ọha mgbe a gbanwere ma ọ bụ kesaa ya. Ezinụlọ Enga nwere oke na-akọwa ebe obibi ha n'ofe ókèala ahụ ma mara na ha na-alụ ọgụ maka ala, mgbanwe alụmdi na nwunye, ma ọ bụ ịbọ ọbọ. Ndị ikom na ndị inyom na-ebi n'ụlọ dị iche iche n'ihi na akụkọ ifo nke Enga na-ekwupụta na ụmụ nwanyị nwere ike ịdị ọcha ma dị ize ndụ nye ụmụ nwoke.  Ọ bụghị otu onye isi ma ọ bụ onye isi, kama ọ bụ ndị ọgaranya nwere ikike ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nchịkwa. 
Klas aha aha na Enga na-adị ka a na-agụpụta ya nke ọma site n'ụkpụrụ syntactic. Klas ndị a na-egosi ndụ ndụ, ihe na-adịghị ndụ, akụkụ ahụ, ebe ọnọdụ, mmemme, agba, steeti ime, na obere klaasị ndị ọzọ. Enwere ike ịmegharị aha maka ikpe dịka *AG nnọchite anya,* *INST instrumental,* *POSS nwere,* *LOC* ebe, na nwa oge. Na chaatị dị n'okpuru, ọ na-egosi nkesa ikpe na klaasị aha n'ihe metụtara ibe ya. 

**Anụmanụ** nwere ike ime na klaasị dị iche iche dịka aha kwesịrị ekwesị. Ụfọdụ ihe atụ nke animate pụrụ ịgụnye *takánge* (nna), *endángi* (nne), *Aluá* (aha nwoke), *Pasón* (aha nwanyị), ma ọ bụ *mená* (ezi). Ihe niile ga-agụnye onye na-ekpebi ịbụ ihe ngosi ma ọ bụ nke na-adịghị agwụ agwụ ma nwee ike ịnọnyere ndị nnọchi anya ma ọ bụ ihe nwere, mana ejighị ya mee ihe ma ọ bụ ebe.

**Akụkụ ahụ** dị na klaasị animate ma nwee ike ịgụnye okwu ndị dị ka *kíngi* (ogwe aka), *pungí* (imeju), na *yanúngí* (akpụkpọ ahụ, ahụ). Ndị a dị iche na klaasị ndị gara aga nke ha nwere ike inwe onye na-ekpebi ihe na-eme ma ọ bụ dị ka ngwá ọrụ ma ọ bụ ebe, ma ọ bụghị n'ihe gbasara ma ọ bụ ihe onwunwe. A na-eji aha **ọnọdụ** achọpụta ebe ahụ. Okwu ndị a nwere ike ịgụnye *kakasa* (ohia), *Wápaka* (Wabag- ebe), ma ọ bụ *Lakáipa* (Lagaipa- a osimiri). Klas a na-eji naanị onye na-ekpebi ihe na ọnọdụ ọnọdụ na ọ nweghị ihe ọzọ. 

Okwu morphology nke Enga bụ asụsụ na-emechi emechi . Mgbakwunye ndị a na-abụkarị ndị ikpeazụ so na nkebiokwu aha, ịbụ ma onye na-ekpebi ma ọ bụ adjective. Nke a na-egosipụta ụdị mgbanwe nke aha ahụ dị ka ike, akụkụ, mmadụ, ọnụọgụgụ, okike ma ọ bụ ọnọdụ. Enwere ike ịgbaji suffixes ụzọ abụọ bụ isi: suffixes na ndị ọzọ. A na-egosipụta suffixes nke ikpe naanị n'ahịrịokwu na nkebi okwu ebe suffixes ndị ọzọ nwere ike ịdị na nkebiokwu na aha ma ọ bụ ngwaa na ngwaa.  Enga na-ekewapụta aha na nkebiokwu n'agbanyeghị na ikpe ahụ kwụsịrị. Enwere ikpe asaa dị iche iche nke ejiri akara ndị a: associative *-pa* (naanị abụọ)/ *-pipa* (abụọ ma ọ bụ karịa), agentive *-me/-mi,* instrumental *-me/mi,* possessive *-nya,* locative *-nya/-sa/-ka,* temporal *-sa/-nya/-pa,* na vocative *-oo.*  Suffixes ndị ọzọ, ewezuga suffixes ikpe, na-agbaji n'ụdị isii dị iche iche ma na-eme naanị na aha. Enwere suffix conjunctive *-pi* nke pụtara 'na' ma ọ bụ 'ọbụna', suffixes abụọ dị iche iche *-le* pụtara 'kama' ma ọ bụ *-yalé* 'dị ka' igosi myirịta, suffixes abụọ dị iche iche *-mba* 'very' ma ọ bụ arụmụka *-mba* iji gosi mmesi ike ma ọ bụ iche.  Ụdị abụọ a nke *-mba* dị iche na mpụtara yana ụda. Mgbe a na-eji ya n'echiche mgbaka, a na-ekwu ya n'olu dị elu karịa mkpụrụedemede ndị gara aga na mgbe ejiri ya mesie ike.

Ọ bụ ezie na ọ gụnyere suffixes conjunctive, Enga anaghị agụnye ọ bụla njikọ njikọ dị ka 'na' ọzọ karịa *pánde* 'ma ọ bụ'. Kama nke ahụ, a na-eji suffixes conjunctive ndị ahụ iji jikọta aha ma ọ bụ nkebi ahịrịokwu na nkebiokwu aha niile wee na-esote onye na-achọpụta ya. 

#### Nkpọaha
Enga nnọchiaha pụtara morphosyntactically mana nwere ike ịdị iche na olumba:

* nambá *I*
* *eme gi*
* ba *he, she, it*
* *anyị abụọ*
* nyalámbo *unu abuo*
* dolapo *ha abụọ*
* náima *anyị plural*
* nyakáma *unu otutu*
* dúpa *ha otutu*

Mkpọaha okwu ndị a yiri ihe ndụ n'ihi na ndị na-ekpebi nwere ike ime n'ihe gbasara ihe, na ihe nwere, mana ejighị ya mee ihe ma ọ bụ ebe.

## Morphosyntax
Ngwaa Enga na-ekere òkè dị mkpa na syntax nke asụsụ ahụ, na-egosi ọdịdị dị mgbagwoju anya nke ukwuu.  Enga bụ asụsụ mmegide. Usoro usoro okwu bụ isi bụ SOV .
 
Ngwa ngwa Enga na-enye echiche dị otú ahụ n'okpuru ma ọ bụ nhazi nke a na-ejikarị eme ihe n'asụsụ Indo-European site n'ụzọ syntactic (njikọ dị ka 'na', ma ọ bụ 'n'ihi', wdg). Ngwa ngwa Enga na-egosipụtakwa ụdị usoro dị iche iche, dị ka ike, ohere, ma ọ bụ mkpa, yana ajụjụ site na suffixes (ie *-pe/-pi):*
 

### Mgbanwe ọnụ
Enga ngwaa na-atụgharị maka mmadụ, nọmba, na akụkụ ahụ siri ike . Enwere akụkụ ise dị iche iche na ọnụọgụ atọ dị na Enga. Akụkụ dị egwu na-agụnye oge n'ọdịnihu, ihe dị ugbu a, na ihe atọ dị iche iche gara aga. Ọnụọgụ ndị ahụ bụ otu, ọtụtụ, na nke abụọ (gopụtara site na prefix *na-).*

#### Ọnọdụ ọgba aghara-akụkụ-ọnọdụ
Oge gara aga na-ezo aka na omume ndị mere n'ime ụbọchị. Oge gara aga na-ezo aka n'omume ndị mere n'ụbọchị gara aga, oge nke ọkà okwu na-adịghị echeta, ma ọ bụ oge tupu ụbọchị gara aga ma na-ezube iji ya tụnyere ihe ndị ọzọ mere n'oge gara aga. N'ikpeazụ, ogologo gara aga na-ezo aka na omume ndị mere tupu ụbọchị gara aga.  I

Mgbakwunye i *-la* na-egosi nsochi n'etiti ahịrịokwu nwere otu isiokwu. N'ikpeazụ, akara *-pa* na-ejikọta ahịrịokwu nwere isiokwu dị iche iche mana ọ ka nwere usoro.
 

#### Nchikota
N'ahịrịokwu ndị na-egosipụta isiokwu abụọ dị iche iche ma ọ bụ omume abụọ dị iche iche ọnụ, nke mere na a ga-egosipụta ahịrịokwu dịka 'ọ gara ma rụọ ọrụ' na Enga site na nchịkọta nhazi (-o) na ngwaa mbụ:
  
Mgbakwunye *-o* (allophone -u na ngwaa nwere ụdaume dị elu) na-egosipụtakwa omume sitere, dị adị, ma ọ bụ na-eme n'otu oge ahụ.
  
Enwere **suffixes** abụọ dị iche iche *-pa* na *-sa.* Mgbe ngwaa ahụ kwụsịrị na ụdaume suffixed gbasara oge gara aga, a na-agbakwunye suffixes abụọ a ọnụ iji jikọta ngwaa ahụ kpamkpam.
  
Enga tinyekwara **suffixes ọnọdụ** . Ndị a na-enyere aka ịmata ihe a na-ewere ọnọdụ 'ezigbo' na ọnọdụ 'adịghị adị'. Ọnọdụ n'ezie bụ nke ezigbo nsonaazụ nwere ike ime megide ọnọdụ na-adịghị adị nke na-agọnahụ eziokwu nke omume ndị a na-egosipụta yana nsonaazụ ha. Iji kwupụta ezigbo ọnọdụ ọnọdụ n'ọdịnihu, a na-agbakwunye suffix *-mo/-no* na ngwaa na mgbakwunye nke *kandao dóko* na-esote ozugbo. Dịka ọmụmaatụ, mgbe ị na-ejikọta ahịrịokwu abụọ ndị a:
  
Ọnụ, dị ka nkebi ahịrịokwu, ọ ga-etolite:
 

## Ntụaka
Gelao, nke nwere ihe dị ka ndị na-asụ asụsụ 8,000 na China sitere na agbụrụ dị ihe dị ka 500,000, ma mejupụtara ma ọ dịkarịa ala ụdị asụsụ anọ na-enweghị nghọta, gụnyere Telue (White Gelao), Hagei (Blue ma ọ bụ Green Gelao), Vandu (Red Gelao), A'ou (Red Gelao bụ ihe akụ na ụba ma na-egosi mmemme ọha mgbe a gbanwere ma ọ bụ kesaa ya. 

## Njikọ mpụga

* Igwe okwu Enga
* Nchịkọta nke ndekọ ohere mepere emepe nke Enga nke Kaipuleohone echekwabara.
Otú:Pages with unreviewed translations