Asụsụ Koti

**Asụsụ Koti**, ma ọ bụ ***Ekoti*** (nke a na-akpọ ekoti), bụ asụsụ Bantu nke ihe dị ka mmadụ puku iri isi na anọ na narị abụọ na-asụ na Mozambique. A na-asụ Koti Island na Koti Island ma bụrụkwa asụsụ bụ isi nke Angoche, isi obodo nke mpaghara nwere otu aha na mpaghara Nampula.

N'ihe gbasara nchịkọta mkpụrụ ndụ ihe nketa, a na-ewere Koti dị ka onye otu Makhuwa (P.30 na nkewa Guthrie). Otú ọ dị, akụkụ dị ukwuu nke okwu ya sitere na Swahili dịgasị iche iche n'oge gara aga, taa bụ asụsụ a na-asụkarị n'ọtụtụ akụkụ ụsọ oké osimiri nke East Africa. A na-ekwukarị na mmetụta Swahili a sitere n'aka ndị ahịa si Kilwa ma ọ bụ ebe ndị ọzọ na Zanzibar Coast, bụ ndị biri na Angoche na narị afọ nke iri na ise. Arends et al. na-atụ aro na ọ nwere ike ịghọ asụsụ Makhua São Swahili.

## Ọdịdị ala na ọnụ ọgụgụ mmadụ
Aha ebe *Koti* na-ezo aka n'àgwàetiti ahụ. Ụdị ochie bụ ; [dubious ] ụdị a n*a* klasị 2 aha prefix a maka 'ndị mmadụ' mere ka aha Portuguese Angoche. Aha Africa ochie nke Angoche, nke a ka na-eji eme ihe, bụ *Parápaátho*. O yikarịrị ka ndị nnupụisi si Kilwa guzobere Angoche na narị afọ nke iri na ise. N'ime narị afọ ndị sochirinụ, ọ bara ọgaranya dị ka akụkụ nke netwọk azụmaahịa nke Oké Osimiri India.

A na-ahụ ihe dị ka obodo Koti iteghete n'akụkụ osimiri nke agwaetiti Koti; a na-ejikarị ụgbọ mmiri abanye na ha. Osisi mangrove (*khava*) kpuchiri akụkụ ka ukwuu nke ụsọ oké osimiri. N'ime ala, e nwere ihe dị ka obodo Koti ise ndị ọzọ, niile dị nso na Angoche. Ọrụ akụ na ụba bụ isi nke ndị ikom nọ n'ime obodo bụ ịkụ azụ; a na-ere ihe ndị a na-egbute n'ahịa Angoche. Ndị mmadụ na-azụ ọkụkọ na ewu ụfọdụ.

N'ime Makhuwa, asụsụ mpaghara kachasị n'ọtụtụ ebe ugwu Mozambique, a na-akpọ ndị Koti *Maka*, dịka obodo ndị Alakụba ndị ọzọ dị n'ụsọ oké osimiri bụ akụkụ nke netwọk azụmaahịa nke Oké Osimiri India. Ọtụtụ ndị Koti nwere ma ọ dịkarịa ala ihe ọmụma ụfọdụ banyere Makhuwa ma ọ bụ otu n'ime asụsụ ndị agbata obi ya; asụsụ abụọ a nwere mmetụta dị ukwuu n'asụsụ Koti n'afọ ndị na-adịbeghị anya.

## Olu ụda

### Ụdaume
Koti nwere ụdị ụdaume ise. A na-edekarị ụdaume *na*-emeghe ɛ na ɔ e na *o*. Mkpụrụedemede dị el*u* *i* na u anaghị apụta na mbụ. E nwere ụdị nkwekọrịta ụdaume na ndabere okwu nke na-eme ka /u/ na mgbatị *o*kwu bụrụ [o] mgbe /o/ ọzọ gasịrị; ya mere, mgbatị nkewa -ul- na -uw- na-apụta dị ka *-ol-* na *-ow-* mgbe ụdaume o gasịrị. Ọzọkwa, nyocha nkesa na-egosi na /o/ na-emekarị mgbe /o/ ọzọ gasịrị, na ọ na-esikarị na ụdaume ndị ọzọ.

Ogologo ụdaume dị iche na Koti, ma e wezụga n'ọnọdụ okwu ikpeazụ. A na-emeso ụdaume ogologo dị ka nkeji abụọ na-ebu ụda. Ọtụtụ usoro coalescence nke ụdaume na-ewere ọnọdụ, n'ime okwu yana gafee ókèala mofim: *mathápá mawíxí apa* → *mathápá Mawíx'áapa* 'akwụkwọ ndị a na-acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ' (apostrophe na-egosi ọnọdụ nke coalescence). N'ihe banyere okwu ikpeazụ 'i' ọ na-esonyere mgbe ụfọdụ nhazi glide: *olíli áka* → *olíly'aáka* 'àkwà m'.

### Mgbochiume
Tebụl dị n'okpuru na-egosi ndepụta nke ụdaume nke Koti. Mmanya abụọ *w* na y bụ naanị n'ụzọ ihe atụ dị iche na ọnọdụ ụfọdụ; *na* ụfọdụ ọnọdụ ndị ọzọ, ha nwere ike inweta site na ụdaume. Mkpụrụ okwu ndị dị *n'ime* oghere dị oke ụkọ, naanị ihe atụ nke *dh* na S&M's corpus, *adhuhuri* 'ekpere nke abụọ n'ụtụtụ', na-adị iche na ihu ihuuri; fricative *zh* na-apụta naanị na ụfọdụ mgbazinye ego na nso nso a site na Portuguese. Nkwụsị olu anaghị adịkarị n'ozuzu ya, ha na-emekarị mgbe homorganic, ụda imi. Tụkwasị na nke a, nkwụsị ụda olu na-adịkarị iche na ndị na-enweghị ụda olu na ndị na'enweghị ụda.

Mkpụrụ okwu na Koti na-egosi enweghị nkwekọ nke ụdaume aspirated; a na-akpọ ihe omume a *Iwu Katupha* na Schadeberg (1999), a na-ahụkwa ya n'asụsụ Makhuwa ndị metụtara ya. Ọ bụrụ na a na-ejikọta ụdaume abụọ na-achọ n'otu ogwe, ụdaume mbụ dị otú ahụ na-efunahụ ọchịchọ ya. Mmetụta ahụ doro anya karịsịa na okwu reduplicated: *kopikophi* 'eyelash'; *piriphiri* 'pepper' (cf. Swahili 'piripiri'); *okukuttha* 'ehichapụ'.
Enweghị nkwekọrịta ọzọ na-emetụta ụdaume ezé na retroflex, nke na-adịghị apụta ọnụ n'ime ogwe, ma na-ejikarị mgbe a na-ejikọta ya. Tụlee klas 1 na-egosi ihe dịka ọmụmaatụ: *o-tthu-o-tu* na-aghọ *othuutu* n'okpuru mmetụta nke enweghị nkwekọ dentral-retroflex.

### Ụda
Koti, dị ka ọtụtụ asụsụ Bantu, bụ asụsụ ụda ndekọ nwere ụda abụọ: Elu na Ala. Ụda anaghị eme ka ngwaa dị iche iche dị iche iche, mana ọ dị ezigbo mkpa na ntụgharị okwu na akụkụ ndị ọzọ nke ụtọ asụsụ. Ụda ụda (ụda na-arị elu) na-eme, mana ọ bụ naanị na ụdaume ogologo, ya mere a na-enyocha ha dị ka usoro nke ụda H na L. Enwere usoro nke High Doubling nke na-agbasa ụda H ọ bụla na ụda na-esonụ, na usoro nke Final Lowering nke na-ehichapụ ụda ọ bụla dị elu. Enwere ike ịhụ ha abụọ n'ihe atụ na-esonụ (A maghị akara ụda dị ala): kaláwa 'ụgbọ mmiri', *kaláwá* khuúlu 'ụgbọ kachasị ukwuu'. Na *kaláwa*, a na-akagbu okpukpu abụọ dị elu n'ihi na Final Lowering na-emetụta, yabụ mkpụrụedemede ikpeazụ nwere ụda dị ala. N'ihe atụ nke abụọ, ụda H mbụ na *kaláwá* agbasaala na nkeji okwu na-esote (High Doubling) na Final Lowering ọzọ na-eme ka nkeji okwu ikpeazụ nke okwu ahụ dị ala na ụda.

## Akwukwo okwu
Koti nwere usoro klas nke Bantu, nke aha ọ bụla bụ nke klas aha nke akara klas n'ime ahịrịokwu ahụ kwekọrọ na ya. Klas na-ejikọta na 'ndị nwoke na nwanyị' maka inweta ọtụtụ. Okwu ọnụ nwere *ogwe* nke enwere ike itinye morphemes na clitics dị iche iche.

## Ihe ịrịba ama
 

## Edensibia

* Schadeberg, Thilo C. (1999) 'Katupha's Law in Makhuwa', na asụsụ *akụkọ ihe mere eme nke* Bantu: Theoretical and empirical perspectives, nke J.-M. Hombert na L.M. Hyman dezigharịrị. Stanford: CSLI, peeji nke 379X394.
* Schadeberg, Thilo C. & Mucanheia, Francisco Ussene (2000) *Ekoti*: Maka ma ọ bụ asụsụ Swahili nke Angoche. Köln: Rüdiger Köppe.

## Njikọ mpụgara

* Mkpụrụ akwụkwọ na ịkpọpụta
Òtù:Pages with unreviewed translations