Aịsaịa 53

; Soncino Zohar, Numbers/Bamidbar, Section 3, Page 218a
  

**eAịsaịa 53** bụ isi nke iri ise na atọ nke Akwụkwọ Aịsaịa na Bible Hibru ma ọ bụ Agba Ochie nke Bible Ndị Kraịst. Akwụkwọ a nwere amụma ndị a na-ekwu na ọ bụ onye amụma Aịsaịa ma bụrụ otu n'ime Nevi'im. A maara isi nke 40 ruo 55 dị ka "Deutero-Isaiah" ma malite n'oge Ndị Izrel chụgara Babilọn.

## Abụ Ohu nke Ise: Aịsaịa 52:13 ruo 53:12
 
Ma, ọ bụ ọrịa anyị ka ọ na-ebu, ahụhụ anyị na-ata ka o mere anyị, Ayi we gua ya dika onye ihe otiti, tib͕ue na onye riri nne, ma e merụrụ ya ahụ n'ihi mmehie anyị, egwepịara ya n'ihi ajọ omume anyị. O bu ntaramahụhụ ahụ nke mere ka anyị dị mma, Ọ bụkwa site n'ọchihịa ya ka anyị na-enyere aka.Ehie ụzọ dị ka atụrụ .Onye ọ bụla na-aga n'ụzọ nke ya ';Jehova letakwara ya ajọ omume nke anyị niile.
O Aisaia 53-4-6 onye Juu Ọhụrụ ndị Juu mbipụta.
Aịsaịa 52:13-53:12 mejupụtara nke anọ n'ime "Abụ Ohu" nke Akwụkwọ Aịsaịa, na-akọwa "ohu" Chineke nke a na-emegbu ma na-eleda anya ma mesịa bụrụ onye a gbachitere. Isi okwu nke akụkụ ahụ gụnyere:

* **Mmegide mmadụ megide ebumnuche Chineke maka ohu**. Ohu ahụ nwere ọnọdụ dị elu n'anya Chineke, mana ndị mmadụ na-eleda ya anya ma na-ele ya anya dị ka onye Chineke kpọrọ asị (Isa 52:13-53:3).
* **Mmetụta obi ọjọọ na ọnwụ nke onye na-ejere ya ozi.** Akụkụ a na-eji okwu ime ihe ike akọwa ọdịnihu nke ohu ahụ, gụnyere nhụjuanya, ihe a kụrụ, ihe a na-ata ahụhụ, ihe merụrụ ahụ, ihe a ga-egbutu, ihe a mara, ihe a tụrụ n'ahụ, ihe mgbu na ihe a gafere ọnwụ.
* **Enweghị okwukwe n'amụma**. Onye amụma ahụ jụrụ ma onye ọ bụla ga-ekwere ihe ọ na-akọ (Isa. 53:1).
* **Ihe aka ya dị ọcha** nke ohu ahụ. N'oge nsogbu, a na-akọwa ohu ahụ dị ka onye aka ya dị ọcha maka mmegwara (Isa 53:7), ime ihe ike, ma ọ bụ aghụghọ (Isa 53:9).
* Ngọzi nye ndị na-akpagbu ya. N'ihi ahụhụ ohu ahụ, a na-enye ndị na-akpagbu ya udo (Isa 53:5), ọgwụgwọ (Isa 53:5), nnwere onwe ha pụọ na ikpe ọmụma ha (Isa 53, 12) ma gbanahụ ntaramahụhụ (Isa 53 -8).
* **Nkwado nke ohu mgbe ọ nwụsịrị.** Mgbe mkpagbu na ọnwụ ya gasịrị, a na-enye ohu ahụ ogologo ndụ ma mee ka nzube nke Onyenwe anyị nwee ọganihu (Isa 53:10).
* **Ịgbasa ezi omume na ndị ọzọ.** Ohu ezi omume ga-eme ka ọtụtụ ndị ezi omume, si otú a gbasaa ezi omume ya na ndị ọzọ (Isa 53:11).
* **Mgbaghara na ịrịọchitere.** N'ihi omume ohu ahụ, a na-ewepụ "ikpe ọmụma nke ọtụtụ" n'aka ha (Isa 53:6, 12) ma na-anata arịrịọ n'aha ha site n'aka ohu ahụ (Isa 53:12).

Isiokwu nke akụkụ ahụ gụnyere ọtụtụ isiokwu gbasara ụkpụrụ omume, gụnyere ikpe ọmụma, enweghị ihe ọ bụla, ime ihe ike, ikpe na-ezighị ezi, ịgbaso uche Chineke, nchegharị, na ezi omume. A ga-atụle nhọrọ ntụgharị dị mkpa maka njirimara onye na-eje ozi n'okpuru ebe a.

E dere ihe odide mbụ ahụ n'asụsụ Hibru nke Bible. E kewara isiakwụkwọ a n'amaokwu iri na abụọ, ọ bụ ezie na pericope malitere na Aịsaịa 52:13. N'ihi ya, pericope nwere amaokwu iri na ise. Akụkụ ahụ ka dị n'ọtụtụ omenala ederede na-achị onwe ya na nke yiri ibe ya na Hibru, Grik, Latin, na ndị ọzọ.

.

Hibru 

Hibru Akwụkwọ Hibru Akwụkwọ Hibru a ma ama nke na-eje ozi dị ka ihe ndabere maka ọtụtụ nsụgharị nke oge a bụ Codex Leningradensis (1008). Ihe odide ndị ọzọ nke ọdịnala Masoretic Text gụnyere Codex Cairensis (895), Petersburg Codex of the Prophets (916), na Aleppo Codex (narị afọ n to uske iri). [3]

A chọtara iberibe akwụkwọ ndị nwere isi a niile n'etiti Akwụkwọ Mpịakọta Oké Osimiri Nwụrụ Anwụ. Ndị a bụ ndị akaebe kachasị ochie dị na ederede Hibru nke isi:

* 1Isaaa (narị afọ nke abụọ BCE). ): amaokwu niile
* 1Isab (narị afọ nke mbụ BCE): amaokwu niile
* 4QIsab (4Q56): amaokwu 11-12 dị ugbu a
* 4QIsac (4Q57): amaokwu ndị dị ugbu a 1-3, 6-8
* 4QIsad (4Q58): amaokwu 8-12 dị ugbu a

**Grik** A sụgharịrị nsụgharị gaa na Koine Grik nke a maara dị ka Septuagint na narị afọ ole na ole gara aga BCE. Ihe odide oge ochie dị ug**B** **A** nke n**S** A">S gụnyere Codex Vaticanus (Q">B; 

G 

{\displaystyle {\mathfrak {G}}} 

B; narị afọ nke anọ), Codex Sinaiticus (S; BHK: 

G 

{\displaystyle {\mathfrak {G}}} 

S; narị afọ nke anọ), Codex Alexandrinus (A; 

G 

{\displaystyle {\mathfrak {G}}} 

A; narị afọ nke ise) na Codex Marchalianus (Q; 

G 

{\displaystyle {\mathfrak {G}}} 

Q; narị afọ nke isii). [6] E tinyere ọtụtụ akụkụ nke ederede ahụ na Agba Ọhụrụ (lee Agba Ọha n'okpuru) ma bụrụ ndị akaebe ọzọ maka ederede Grik na narị afọ mbụ. Hexapla nke Origen chebere nsụgharị Grik dịgasị iche iche nke ederede sitere na Aquila, Theodotion, na Symmachus, nke sitere na narị afọ nke abụọ OA.
**Latịn** Jerome sụgharịrị Vulgate ya site na ihe odide Hibru nke ọ nwere na narị afọ nke anọ OA. Nlaghachi nke Latin n'ime Hibru nwere ike iweghachite ihe ihe odide Hibru ya kwuru n'oge ahụ.**Asụsụ Ndị Ọzọ** nke Aịsaịa 53 dị n'ọtụtụ asụsụ ndị ọzọ, mana ha nwere obere uru maka ịmepụta ederede dị oke egwu. Targum Isaiah nke Aramaic na-akọwapụta ma na-agbagọ agbagọ na nsụgharị ya. Ọtụtụ nsụgharị ndị ọzọ (ya bụ, Ethiopic, Slavonic, wdg), nke Ndị Kraịst mepụtara, dabere na Septuagint ma bụrụ ndị a na-ejighị eme ihe maka iweghachite Hibru.

## Parashot
Akụkụ *parashah* ndị edepụtara ebe a dabere na Aleppo Codex .  Aịsaịa 53 bụ akụkụ nke Consolation (Aịsaịa 40-66). {P}: *parashah* mepere emepe; {S}: paras Shah mechiri emepe.

: [Ihe e dere n'ala ala peeji]

## Nhọrọ nkọwa gbasara njirimara onye na-ejere ya ozi
Ajụjụ ntụgharị dị mkpa a ga-aza maka akụkụ ahụ metụtara onye Aịsaịa bu n'obi maka ohu ahụ. Ajụjụ ndị dị mkpa metụtara ya gụnyere mmekọrịta onye na-ejere Aịsaịa 53 ozi na onye na-eje ozi (s) a kpọtụrụ aha n'abụ ndị ohu ndị ọzọ. A tụwo aro ụdị ntụgharị atọ dị mkpa maka onye na-ejere Aịsaịa ozi 53 ozi:

**Onye ọ bụla** Nkọwa nke onye ọ bụla na-ekwu na onye a chọrọ maka ohu ahụ bụ otu nwoke Israel. A na-edepụta aha nwoke nke atọ na ngwaa dị ka ihe akaebe maka ọnọdụ a. Mgbe ụfọdụ, a na-akọwa pericope dum gbasara onye ọ bụla, na n'ọnọdụ ndị ọzọ, ọ bụ naanị amaokwu ahọpụtara ka a na-aghọ ya. A tụwo aro ọtụtụ ndị na-ezo aka n'otu n'otu:

* Rabbi Akiva (y. Shekalim 5:1) 
* Mozis (b. Sotah 14a) 
* Mezaịa Ndị Juu: (Targum Jonathan, b. Sanhedrin 98a-b, Ruth Rabbah 5:6, Midrash Tanchuma Toldot 14, Yalkut Shimoni 476, Midrash Tehillim 2:7, Maimonides) 
* Jeremaịa (Saadia Gaon) 
* Jizọs onye Nazaret (Agba Ọhụrụ na ọdịnala Ndị Kraịst) 

A Righteous Israeli Remnant Ụfọdụ nkọwa na-ekwu na ohu ahụ bụ onye nnọchi anya ndị Izrel ọ bụla na-emezu otu ụkpụrụ nke ezi omume, nke mere na akụkụ ahụ metụtara ụfọdụ ndị Izrel ọ bụghị ndị ọzọ. Ihe atụ gụnyere:

* Onye ọ bụla Onyenwe anyị nwere obi ụtọ, ọ na-ata ahụhụ (b. Berakhot 5a) 
* Onye ọ bụla na-arịa ọrịa ma nwee nsị (b. Berakhot 57b) 

National Nkọwa a na-ekwu na ohu ahụ bụ ihe atụ maka **Mba** Israel dum. A na-ahụ ahụhụ nke ohu ahụ dị ka ahụhụ nke mba ahụ n'ozuzu ya mgbe ọ nọ n'ebe a chụgara ya. Nkọwa a pụtara na mbụ na ndị Juu a na-akpọghị aha nke Origen maara na narị afọ nke atọ OA (lee n'okpuru), ọ ghọkwara ọnọdụ ka ukwuu n'ime okpukpe ndị Juu site n'oge etiti ruo taa. Mgbe ụfọdụ, a na-ejikọta echiche a na echiche "ezi ihe fọdụrụ" (dịka Rashi na 53:3 na 53:8)  Nkọwa ndị nnọchiteanya gụnyere:

* Rashi
* Ibn Ezra
* Radak

O siri ike ọ bụla akụkụ nke ya Akwụkwọ Nsọ Hibru bụ ma bụrụ nke dị oke mkpa na. Akụkọ banyere arụmụka ndị Juu na Ndị Kraịst ma ọ bụ keere òkè dị mkpa otú ahụ na ya, dị ka abụ ohu nke anọ nke Aịzaya.Akụkụ akụkụ ọ bụla ọzọ nwere nkọwa dị iche na mgbe ụfọdụ na-ekewapụ onwe ya dịka nke a.STEFAN SchREINER ONYE NA-AHỤ AHỤ.
Ihe odide dịgasị iche iche gafee ọtụtụ narị afọ gụnyere nkọwa nke isi. Akụkụ a ga-eme ka ụfọdụ n'ime isi ihe nkọwa ndị a haziri site na ụbọchị mmalite ederede pụta ìhè.

### Akwụkwọ Mpịakọta Osimiri Nwụrụ Anwụ (narị afọ nke atọ BCE - narị afọ nke mbụ CE)
Akwụkwọ Mpịakọta Osimiri Nwụrụ Anwụ gụnyere akwụkwọ mpịakọta Bible na nke na-abụghị Akwụkwọ Nsọ nke gosipụtara ederede na isiokwu nke Aịsaịa 53.

#### 1QIs<sup>a</sup>, Akwụkwọ Mpịakọta Aịsaịa Ukwu
N'isiokwu ha banyere nkọwa nke Aịsaịa 53 n'oge tupu oge Ndị Kraịst, Martin Hengel na Daniel P. Bailey kwuru na enwere ike ịgụ Mesaịa n'Akwụkwọ Nsọ Ukwu Aịsaịa 52:14. Ha dere,

Ahịrị nke mbụ kwenyere na MT (site na mT nọ ebe a na-asụ finwl Okwu na enwere ike ịtụgharị ya, dịka ọtụtụ ndị tụrụ gị n'anya Ma n'ahịrị nke abụọ, kama nke Mt edoghị anya hapax.
N'ihi na ọgụgụ a na-egosi na Chineke tere ohu ahụ mmanụ "karịa nke nwoke ọ bụla (onye ọzọ), o yikarịrị ka onye odeakwụkwọ nke dere Akwụkwọ Mpịakọta Aịsaịa Ukwu ahụ kọwara ohu ahụ dị ka Mezaịa.

Ụdị ọzọ dị na ihe odide Qumran abụọ na LXX. Martin na Hengel d, "Ihe kachasị mkpa nke Akwụkwọ Mpịakọta A na B nwere otu ihe (lee kwa 4QIsad) bụ ahịrịokwu י Brain אור ("ọ ga-ahụ ìhè") na 53:11, nke akaebe ya na LXX. "

. "O yikarịrị ka ndị Qumran lere Aịsaịa 52:7 anya dị ka mmalite nke pericope, ebe 52:13 malite ná nkebi ọhụrụ. Dị ka ọkà mmụta Craig Evans si kwuo: Ihe akaebe 1. Akwụkwọ mpịakọta 1QIsaa gụnyere siglọm n’akụkụ Aịzaya 52:7 . 2. Ederede Masoret na-agụnye samek (akara maka Seder) n'otu amaokwu ahụ. Nkọwa Evans na-atụ aro na akụkụ Akwụkwọ Nsọ abụọ ahụ na-ekwu banyere Aịzaya 52:7-12 na 52:13-53:12 dị ka ihe jikọrọ ya na 52:7-12 ewebata uri ahụ.

#### 4Q541 Nkebi nke 9
Akụkụ nke 4Q541  gụnyere isiokwu banyere onye ga-emebi ọgbọ ya, n'agbanyeghị na ọgbọ ya bụ ihe ọjọọ ma na-emegide ya. Hengel na Bailey nyochara iberibe a na ndị ọzọ, na-ekwu, "N'oge 1963, Starcky chere na akụkụ ndị a nke 4Q540 na 541... 'dị ka ha na-eme ka Mezaịa na-ata ahụhụ n'echiche nke Abụ Ndị Ohu meghere.'"  Ihe odide nke 4Q541, Nkebi nke 9 na-agụ,
 

#### 11Q13 (11QMelch)
11Q13, nke a makwaara dị ka 11QMelch ma ọ bụ Melkizedek, bụ Akwụkwọ Mpịakọta Osimiri Nwụrụ Anwụ sitere n’Ọgba Qumran 11. Ọ na-egosi Melkizedek dịka onye-ndu nke ndị mmụọ ozi Chineke n’agha nke eluigwe megide ndị agha gbara ọchịchịrị. Akwụkwọ mpịakọta ahụ kọwara afọ Jubili nke Levitikọs 25 nke apocalyptic ma tinyekwa ihe e hotara n’Aịsaịa 52:7 bụ́ ndị nwere nkọwa Mesaịa ahụ e jikọtara ya na Daniel 9:25.
 

Nsụgharị Septuagint (LXX) nke Aịsaịa 53, nke e dere n'ihe dị ka 140 BCE,  bụ nsụgharị n'efu nke nwere mmekọrịta dị mgbagwoju anya na MT. Emanuel Tov enyewo okwu LXX / MT maka akụkụ ahụ,  na nkọwa amaokwu site na amaokwu na LXX nke Aịsaịa 53 sitere na Jobes na Silva,  na Hengel na Bailey.

Na LXX akụkụ okwu na isiokwu nke ọtụtụ ngwaa dị iche na MT. Na 53:8, a "duga nwatakịrị / ohu ọnwụ," na onye ntụgharị na-ahụ *lamavet* (לַמָּוֶת) *Ramu* lamo (לָֽמֹו). Amaokwu 10-12 na-agbanwe akụkọ ahụ gaa na "anyị" nọ n'etiti ndị na-ege ntị, na-arịọ onye na-agụ ya ka ọ chụọ àjà mmehie iji "sachaa" ma "kwado" ohu / nwa ezi omume bụ onye aka ya dị ọcha. Hengel na Bailey na-ekwu, "N'ihi ya na MT nke amaokwu 10, Ohu ahụ n'onwe ya na-enye ndụ ya dị ka אָשָׁם ma ọ bụ "àjà ikpe mara" (NASB; NIV; cf. NJPS), ya bụ, àjà mgbaghara. N'ụzọ dị iche, ahịrịokwu Grik ἐὰν δῶτε περὶ 化μαρτίας na amaokwu 10b chọrọ "àjà mmehie" site n'aka ndị otu ọgbakọ ahụ furu efu na ndị ikpe mara na mmekọrịta ha na Ohu ahụ, n'usoro ahụ nwere ike ịnata òkè ha kwere nkwa, n'agbanyeghị ọdịiche dị iche iche nke MT

Ntụgharị asụsụ LXX: Ụda na-agbada nhụjuanya Na-ezere ikwu okwu nke ọma banyere ọnwụ ohu ahụ, na-eme ka asụsụ dị nro: 1. *Amaokwu nke 4*: "Struck down" (מֻכֵּה) na-aghọ "ọnyá" ma ọ bụ "ịfụ" (πληγń). Nkọwa Onye ntụgharị asụsụ: 1. *Na-ebelata ọrụ Chineke*: na ahụhụ ohu. 2. * Na-agbanwe akụkọ *: Chineke na-azọpụta ohu site n'igbu ndị ajọ omume kama. Nkwenye Ụzọ a kwekọrọ na nsụgharị Grik Theodotion, na-egosi ọchịchọ ileda nhụjuanya anya.

N'adịghị ka 1Isaa, njirimara nke Ohu na Aịsaịa 53 LXX edoghị anya. F. Hahn kwubiri n'enweghị nkọwa zuru ezu, "A pụghị ịmata nkọwa nke Mesaịa ọbụna na nsụgharị Septuagint nke Aịsaịa 53."  Hengel ekwenyeghị:

### Agba Ọhụrụ (narị afọ nke mbụ OA)

Agba Ọhụrụ na-egosipụta nkọwa pụrụ iche nke Aịsaịa 53 site n'ịkọwa onye na-ata ahụhụ dị ka Jizọs onye Nazaret. A na-egosipụta ahụmịhe ya nke Obe na mbilite n'ọnwụ dị ka mmezu nke ederede ahụ.

E wezụga ihe ndị a e kwuru kpọmkwem, e nwere ọtụtụ ihe ndị ọzọ na-ezo aka na Aịsaịa 53 n'ime Agba Ọhụrụ.

#### Oziọma na Ọrụ Ndịozi
Okwu mbụ e dere banyere Jizọs n'Oziọma Mak, nke ọtụtụ ndị kwenyere na ọ bụ Oziọma mbụ, bụ ndị a: "Oge emezuru, alaeze Chineke dịkwa nso; chegharịa ma kwere n'oziọma (*euangelion*, εὐαγγέλιον) " (Mak 1:15). Ndị ọkà mmụta Bible na-ekwukarị na Aịsaịa 52:7 bụ ihe ndabere maka nkwupụta Jizọs. Akụkụ Aịsaịa na-ekwu maka onye ozi ga-eweta "ezi akụkọ" (LXX: *euangelion*) nke alaeze Chineke na ọkwa nzọpụta (Hibru: *yeshuah*). Jizọs (Hibru: *Yeshua*) na-akọwa onwe ya dị ka onye ozi nke Aịsaịa 52:7 na onye na-ata ahụhụ nke Aịsaị 53 (ref?), njikọ nke na-abụghị naanị na okpukpe ndị Juu. Craig Evans kwuru ọtụtụ isi mmalite na-ejikọta "ezi akụkọ" nke Aịsaịa 52:7 na "akụkọ" nke Aịstaịa 53:1 (DSS, Targum, Pọl, Pita).  Ya mere, enwere ezi ihe mere ị ga-eji chepụta na mgbe ọ bụla ndị dere Agba Ọhụrụ na-ekwu maka "oziọma" ma ọ bụ "ezi akụkọ" ọ bụ na-ezo aka n'Izaya 53 ka ha hụrụ na ọ mezuru na ndụ, ọnwụ, na mbilite n'ọnwụ Jizọs (ya bụ Ọrụ 8:35). Ndị dere Agba Ọhụrụ na-ezo aka na "ezi akụkọ" (*euangelion*) ugboro 76.

Ọtụtụ akụkụ ndị ọzọ dị n'Oziọma na Ọrụ Ndịozi na-etinye isi ahụ na Jizọs, mana ọ bụghị site na egbugbere ọnụ ya. Matiu kwuru banyere ọrụ ebube Jizọs mere mgbe ọ gwọrọ ndị Izrel ibe ya, na-ekwu na ọrụ ebube ndị dị otú ahụ bụ mmezu nke Aịsaịa 53:4 (Mateọs 8:17). A na-enye isiakwụkwọ ahụ dị n'Ọrụ 8:26-40, ebe onye ọnaozi Etiopia gụrụ isiakwụkwọ ahụ na Septuagint ma jụọ Filip, "N'ihe gbasara onye, ana m ajụ gị, onye amụma kwuru nke a, banyere onwe ya ma ọ bụ banyere onye ọzọ?" (Ọrụ 8:34, ESV). N'enweghị nkọwa zuru ezu, Ọrụ Ndịozi gara n'ihu, "Mgbe ahụ Filip meghere ọnụ ya, ma malite n'Akwụkwọ Nsọ a ọ gwara ya ozi ọma banyere Jizọs" (Ọrụ 8:35, ESV). I. Howard Marshall kwuru dị ka ndị a na nzaghachi Philip: Ọ "na-egosi na ọbụna site na ụbọchị mbụ a [30s CE] nkwenye na nkọwa ọrụ ahụ dị na Isa. 53 dabara na Jizọs, na naanị Jizọs, dị ugbu a n'etiti Ndị Kraịst. "

It; Oziọma Synoptic atọ ahụ dekọrọ na Jizọs kụziiri ndị na-eso ụzọ ya na Nwa Mmadụ ga-ata ahụhụ, jụ ya, gbuo ya, ma bilie ọzọ (Mak 8:31; Matiu 16:21; Luk 9:22). Amụma Passion ndị a na-egosi oge mgbanwe na Oziọma ọ bụla ma na-ekwughachi ọtụtụ ugboro n'oge njem Jizọs gara Jeruselem. Ọtụtụ ndị ọkà mmụta na-ekwu na nkwupụta ndị a na-egosipụta ihe na-ezo aka na Aịsaịa 53, ebe a kọwara "Ohu Ahụhụ" dị ka "onye e mebiri ma jụ ya," "onye e mere maka mmebi iwu anyị," ma mesịa bụrụ onye a kwadoro (Ashaịa 53:3-12). R.T. France na-ekwu na ihe Jizọs na-ezo aka na ịjụ na nhụjuanya bụ "nke a na-aghọta nke ọma dị ka ihe na-ezo aha Ohu Ahụhụ nke Aịsaịa 53."  N.T. Wright na-ekwukwa na Jizọs hụrụ ọkpụkpọ ya na-aga n'ihu na onye Ohu Aịsaịa, na-emezu alaeze ahụ site na nhụsi obi mgbapụta. Richard Bauckham na-akọwakwa njikọ dị n'etiti okwu Son of Man na Aịsaịa 53, n'akụkụ ihe oyiyi sitere na Daniel 7. Ihe ndị a na-egosi na Jizọs kọwara ọnwụ ya na-abịanụ ọ bụghị dị ka ihe mberede dị egwu kama dị ka omume dị mkpa na mgbapụta iji mezuo Akwụkwọ Nsọ.

* Aịsaịa 52:7 - "Lee ka ụkwụ ya mara mma n'elu ugwu nke na-eweta ozi ọma..." E hotara ya na Rom 10:15, na-ekwusi ike na ikwusa ozi ọma.

Ahịrị nke mbụ kwenyere na MT (site na mT nọ ebe a na-asụ finwl Okwu na enwere ike ịtụgharị ya, dịka ọtụtụ ndị tụrụ gị n'anya Ma n'ahịrị nke abụọ, kama nke Mt edoghị anya hapax.
 
2. Ọ gēkpuchi-kwa-ra umu-ndikom nile nke ọb͕ọ-ya, agēziga kwa ya nye umu-ndikom nile 
3.Ndị Ya Okwu ya dị ka okwu nke eluigwe na ozizi ya, dị ka uche Chineke si dị, anwụ ebighị ebi ya ga-enwu. 
4.Ọkụ ahụ ga-erekwa na nsọtụ ụwa niile, n'elu ọchịchịrị ka ọ ga-enwu, mgbe ahụ ọchịchịrị ga-apụ n'anya.
5. Site n'ala, si kwa n'ọchichiri si n'ala-akọrọ. Ha gēkwu kwa ọtutu okwu megide Ya, na iba-uba 
6.Okwu-ugha ka ha gāb͕aputa megide ya, nēkwusa kwa ya ihe-ita-uta nile: Ọb͕ọ-ya gādi ajọ omume, b͕anwe kwa.
7.Ọ ga-abụ na ọ bụ ọnọdụ aghụghọ na nke ime ihe ike, ndị mmadụ ga-akpafukwa n'ụbọchị ya, ha ga-enwekwa mgbagwoju anya.
Midrash Rabbah - Ruth V:6 6. Boaz wee sị ya n'oge nri: "Baa ebe a, rie achịcha, tinye ya n'ime mmanya ọkụ". O wee nọdụ n'akụkụ ndị na-ewe ihe ubi, ha wee ruo ọka ya e gwakọtara agwakọta, o wee rie nri, afọ juru ya anya wee hapụ ya (II, 14). R. Jonathan kọwara amaokwu a n'ụzọ isii. Nke mbụ na-ezo aka na David.... Nkọwa nke ise na-eme ka ọ na-ezo aka na Mezaịa. *Bịa ebe a*: ịbịaru alaeze. Iri achịcha na-ezo aka n'achịcha nke ndị eze; ma tinye ụgbala gị n'ime mmanya na-aba n'anya na-ezo ka ahụhụ ya, dị ka a na-ekwu, Mana o merụrụ ahụ n'ihi mmejọ anyị (Isa. LIII, 5).
 
13.Ma, Melkizedek ga-emezu ịbọ ọbọ nke ikpe Chineke ma n’ụbọchị ahụ ọ ga-esi n’aka mmụọ nke ife ya kwụọ ha ụgwọ.
14.Enyemaka ya ka chi nile nke ikpe ziri ezi ga-abịa ma ọ bụ ya bụ ụmụ Chineke niile na
15.Nka bu ubọchi udo nke o kwuru site n'ọnu isijia onye-amuma, bú onye kwuru, bú Aisaia 52:2:7 ka o si ma nma nke-uku. 
16.N'elu ugwu ka ukwu onye-ozi nākpọsa udo diri onye-ozi ọma Onye nēzisa ozi ọma nāsi Zaion, bú Chineke-gi, bu eze 
17.Ọ bụ nkọwa: Ugwu ahụ bụ nke onye amụma maka mmadụ niile 
18.Dan 9:25 Ma onye-ozi ahu bu onye e tere mmanụ nye Mọ Nsọ, dika Daniel kwuru bayere ya, rue mb͕e e tere mmanụ, bú onye-isi, ọ bu izu asa.
19.Ezi onye na-ekwupụta nzọpụta bụ onye e dere banyere ya 

### Ndị Juu

N’ihi na ọbụna nwa nke mmadụ abịaghị ka e jeere ya ozi kama ka o jee ozi na inye ndụ ya ka ọ bụrụ ihe mgbapụta maka ọtụtụ mmadụ—Jizọs nke Nazaret, Mak 10:45.

* Akwụkwọ mbụ nke Talmud - Berachot 5a na-etinye Aịsaịa 53 n'aka ndị Izrel na ndị na-amụ Torah - "Ọ bụrụ na Onye Nsọ, gọziri agọzi dịrị ya, obi dị ya ụtọ na Izrel ma ọ bụ mmadụ, Ọ na-emeri ya na nhụjuanya na-egbu mgbu. N'ihi na a na-ekwu: Ma Onyenwe anyị nwere obi ụtọ na [ya, ya, ya mere] O meriri ya site na ọrịa (Isa. 53:10). Ugbu a, ị nwere ike iche na nke a ọ bụ ọbụna ma ọ bụrụ na ọ nabataghị ha site n'ị ịhụnanya. Ọ ga-eme ka mkpụrụ obi ya, Chineke ga-ata ya, O ji ya. Ya mere, ọ ga-emebi. Ya mere: "Inu. Ya mere; Chineke ga-eme ya, Chineke nyere ya, ga-emezu!
* Sotah 14a na Talmud Babilọn jikọtara Aịsaịa 53:12 na Moses na Jerusalem Talmud Shekalim 5:1 na-etinye amaokwu a na Rabbi Akiva, n'ihi na ha so na ndị mebiri iwu ma ha abụọ guzoro maka mba Israel.
* Sanhedrin 98b na Talmud Babilọn na-akọwa n'ụzọ na-emegide onwe ya banyere *aha* a na-akọghị nke Mezaịa ndị Juu a na-ekpugheghị ekpughe ga-abịa, ka o wee kwuo na ọ nwere ike ịbụ onye ọ bụla: ekpenta nke ụlọ akwụkwọ ahụ (ihe na-egosi ndị na-eso ụzọ ndị rabaị a chụpụrụ na seminarị / ụlọ akwụkwọ ha) dabere na Aịsaịa 53:4, *Rabbi Nachman* dabere na Jeremaịa 30:21, *Shilo* dabere na Jenesis 49:10, *Rabbi Hanina* dabere na Abụ Ọma 727, Rabbi Hanina na ya na ya na-eche na ya na ọ bụ ya, dabere na Abụ Nsọ 16:13, ben Hizkija dabere na Abụ Obibi 1:16 .
* Ma Talmud ma Midrash na-etinye Aịsaịa 53 na ndị ọrịa:

;: Talmud - Berachoth 57b

Ihe ise bụ ihe na-egosi onye nwere nkwarụ, ya bụ: ịsụ ude, ọsụsọ, ụra, nrọ, na ọbara ọcha. Ịnọrọ, dị ka e dere ya, Ịnọrọ ya na-enwu gbaa (Job XLI, 10); ọsụsọ: N'ọsụsọ nke Ihu Gị Ka Ị rie achịcha4">3; ụra: E dina m: mgbe ahụ ọ dị mma na m (Job III, 13) 4; nrọ: Ya mere mee ka m rọ nrọ [E.V. 'nweghachi m'] ma mee ka m dịrị ndụ (Isa. XXXVIII, 16); ọbara ọcha: Ọ ga-ahụ mkpụrụ [ya bụ ọbara ọcha], ma gbatịkwuo ụbọchị ya (Isa. LIII,10) 
  

* Midrash Rut_Rabbah" id="mwA5M" rel="mw:WikiLink" title="Ruth Rabbah">Ruth Rabbah, nke na-akọwa Akwụkwọ Ruth isi site n'isi, amaokwu site n'amaokwu, na, mgbe ụfọdụ, okwu site n'okwu, na-ekwu na Mezaịa na-abịa site na Ruth site na Eze Devid. Ruth Rabbah na-ekwu maka ihe ndị mere n'ime akụkọ nke Book of Ruth (Ruth 1) dị ka ihe atụ na-ezo aka n'ọdịnihu nke ụmụ ya. Ịdị umeala n'obi Ruth, ịma mma ya dị ukwuu, ezi omume ya na-akọwa echiche dị mma nke ya dị ka nwanyị ezi omume na Bible. Omume obiọma ya n'ebe Naomi nọ (Ruth Rabbah Allison jikọtara ya na Aịsaịa 53:5. Na Ruth Rabbah 2:14, Rabbi Ze'ira's classic midrashic statement: "R. Zei'ra kwuru: Akwụkwọ mpịakọta a [nke Ruth] na-agwa anyị ihe ọ bụla ma ọ bụ nke ịdị ọcha ma ọ bụ adịghị ọcha, ma ọ bụ mmachibido iwu ma ọ bụ ikike. Maka ebumnuche e dere ya mgbe ahụ? Ịkụzi otú ụgwọ ọrụ nke ndị na-eme omume obiọma si dị ukwuu...."*"R. Zei'ra kwuru, sị: Akwụkwọ mpịakọta a [nke Ruth] na-agwa anyị ihe ọ bụla ma ọ bụ nke ịdị ọcha ma ọ bụ adịghị ọcha, ma ọ bụ mmachibido iwu ma ọ bụ ikike. Maka ebumnuche e dere ya mgbe ahụ? Ịkụzi otú nnukwu ụgwọ ọrụ nke ndị na-eme omume obiọma si dị...."*
* Ọnụ ọgụgụ Rabbah 13:2 na-emetụta Is 53:12 na Israel na-agba ọsọ - "Ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ na enweghị obi abụọ ọ bụla na onye na-ede ọnụ ọgụgụ Rabbah nwere Midrash oge ochie na Ọnụ ọgụgụ n'ihu ya, na ikekwe n'akwụkwọ ndị ọzọ, nke na-abịaghị anyị na nke anyị na-amaghị taa. Site na ọdịdị nke akụkụ ndị e tinyere na ọrụ a na nke dị na Ọnụ ọgụgụ Rabba nke anyị nwere taa, mmadụ nwere ike ikwubi na Midrash a bụ nke otu Tanhuma-style Midrashim.
* Eliyahu Rabbah, nke ndị ọkà mmụta kwenyere na e dere ya na ngwụcha narị afọ nke iri, nwere ihe atọ e depụtara na Aịsaịa 53 na Midrash a maara dị ka Tana Devei Eliyahu, na-etinye ha na ndị ezi omume nke Israel (isi 6, 13, 27).
* Midrash Abụ Ọma 94:2 na-emetụta Aịsaịa 53:10 nye ndị ezi omume n'ozuzu ha (nakwa n'ihe odide ndị ọzọ gara aga - Mechilta De Rabbi Ishmael) 

Midrash Rabbah - Ruth V:6 6. Boaz wee sị ya n'oge nri: "Baa ebe a, rie achịcha, tinye ya n'ime mmanya ọkụ". O wee nọdụ n'akụkụ ndị na-ewe ihe ubi, ha wee ruo ọka ya e gwakọtara agwakọta, o wee rie nri, afọ juru ya anya wee hapụ ya (II, 14). R. Jonathan kọwara amaokwu a n'ụzọ isii. Nke mbụ na-ezo aka na David.... Nkọwa nke ise na-eme ka ọ na-ezo aka na Mezaịa. *Bịa ebe a*: ịbịaru alaeze. Iri achịcha na-ezo aka n'achịcha nke ndị eze; ma tinye ụgbala gị n'ime mmanya na-aba n'anya na-ezo ka ahụhụ ya, dị ka a na-ekwu, Mana o merụrụ ahụ n'ihi mmejọ anyị (Isa. LIII, 5).

; Soncino Zohar, Jenesis/Bereshit, Nkebi nke 1, peeji nke 140b

"Onyenwe anyị na-anwa ndị ezi omume" (Abụ Ọma nke iri na otu, 5). Gịnị mere? R. Simeon kwuru, sị: "N'ihi na mgbe Chineke chọtara obi ụtọ n'ime ndị ezi omume, Ọ na-ewetara ha ahụhụ, dị ka e dere ya: 'Ma ọ masịrị Onyenwe anyị ka ọ gbutuo ya n'ọrịa'" (Is. LIII, 10), dị ka akọwapụtara n'ebe ọzọ. Chineke na-ahụ obi ụtọ na mkpụrụ obi mana ọ bụghị n'ahụ, ebe mkpụrụ obi yiri mkpụrụ obi dị elu, ebe ahụ erughị eru ka ejikọta ya na ihe ndị dị elu, ọ bụ ezie na onyinyo ahụ bụ akụkụ nke ihe nnọchianya dị elu.

; Soncino Zohar, Ọpụpụ/Shemot, Nkebi nke 2, peeji nke 212a

; Soncino Zohar, Levitikọs/Vayikra, Nkebi nke 3, peeji nke 57b

; Soncino Zohar, Jenesis/Bereshit, Nkebi nke 1, peeji nke 187a

; Soncino Zohar, Ọpụpụ/Shemot, Nkebi nke 2, peeji nke 212a

R. Simeon hotara amaokwu a ebe a: "A nụrụ olu na Rama, ịkwa ákwá na ịkwa ákwà ilu, Rechel na-ebe ákwá maka ụmụ ya, n'ihi na ha abụghị" (Jer. XXXI, I5). 'A na-akpọ Obodo Israel "Rachel", dịka ọ na-ekwu, "Dị ka atụrụ (rahel) n'ihu ndị na-akpụ akpụ ya bụ ndị nzuzu" (Isa. LIII, 7). Gịnị mere ọ bụ nzuzu? N'ihi na mgbe mba ndị ọzọ na-achị ya, olu na-apụ n'ebe ọ nọ ma ọ na-aghọ onye isi nkịtị. "Ramah"

; Soncino Zohar, Levitikọs/Vayikra, Nkebi nke 3, peeji nke 57b

Mgbe Mezaịa nụrụ banyere nnukwu ahụhụ Izrel na mgbasa ha, na ndị ajọ omume n'etiti ha na-achọghị ịmara Nna ha ukwu, ọ na-ebe ákwá n'olu dara ụda n'ihi ndị ajọ omume ahụ n'etiti onwe ha, dị ka e dere: "Ma e merụrụ ya ahụ n'ihi mmebi iwu anyị, e merụrụ ọ n'ihi ajọ omume anyị" (Isa. LIII, 5). Mkpụrụ obi ahụ laghachiri n'ebe ha nọ. Mezaịa, n'akụkụ ya, na-abanye n'otu Ụlọ Nzukọ dị n'ogige Iden, nke a na-akpọ Ụlọ Nzukọ nke Ndị Na-ata Ahụhụ. N'ebe ahụ, ọ na-akpọ maka ọrịa na ihe mgbu na nhụjuanya niile nke Israel, na-agwa ha ka ha nọrọ n'onwe ya, nke ha na-eme. Ọ bụrụkwa na ọ bụghị na ọ na-eme ka ibu arọ ahụ si n'Izrel dị mfe, na-eburu ya n'onwe ya, ọ dịghị onye nwere ike ịnagide nhụjuanya ndị e nyere Izrel n'ihi na ha leghaara Torah anya. Ya mere Akwụkwọ Nsọ na-ekwu; "N'ezie ọrịa anyị ọ buuru," wdg. (Isa. LIII, 4). R. Eleazar rụrụ ọrụ yiri nke ahụ ebe a n'ụwa. N'ihi na, n'ezie, ihe karịrị ọnụ ọgụgụ bụ ntaramahụhụ na-echere nwoke ọ bụla kwa ụbọchị maka ileghara Torah anya, nke niile gbadatara n'ụwa n'oge e nyere Torah. Ọ bụrụhaala na Izrel nọ n'Ala Nsọ, site n'ozi ụlọ nsọ na àjà ha gbochiri ajọ ọrịa na nhụjuanya niile sitere n'ụwa. Ugbu a ọ bụ Mezaịa bụ ụzọ isi gbochie ha pụọ n'aka ihe a kpọrọ mmadụ ruo mgbe mmadụ hapụrụ ụwa a ma nata ntaramahụhụ ya, dịka ekwuru. Mgbe mmehie mmadụ dị ọtụtụ nke na ọ ga-agafe n'ime oghere ndị dị n'okpuru Gehinnom iji nweta ntaramahụhụ siri ike kwekọrọ na mmetọ nke mkpụrụ obi ya, a na-amụnye ọkụ siri ike iji kpochapụ mmetọ ahụ. Ndị mmụọ ozi na-ebibi ihe na-eji mkpara ọkụ eme ihe maka ebumnuche a, iji chụpụ mmetọ ahụ. Obi dị m ụtọ nye mkpụrụ obi a na-enye ntaramahụhụ dị otú ahụ! Obi ụtọ bụ ndị na-echebe ụkpụrụ nke Torah!

; Soncino Zohar, Ọpụpụ/Shemot, Nkebi nke 2, peeji nke 212a

"A kụziiri ya n'aha R. Jose na n'ụbọchị mgbaghara a, e guzobere na a ga-agụ akụkụ a iji kwụọ ụgwọ maka Izrel n'agbụ. Ya mere, anyị na-amụta na ọ bụrụ na ntaramahụhụ nke Onyenwe anyị abịakwute mmadụ, ha bụ mgbaghara maka mmehie ya, onye ọ bụla nwere ike iru uju maka ahụhụ nke ndị ezi omume nwetara mgbaghara maka masumu ya. Ya mere n'ụbọchị a anyị ka anyị gụọ akụkụ ahụ na-amalite 'mgbe ọnwụ nke ụmụ abụọ nke Erọn, ọ ga-anwụ, mgbe ọ ga-egbu ya dị ọcha, ọ ga, ọ ga - ọ ga-eme ka mmadụ gbasaa gị, ka ọ dị ogologo oge niile.

; Soncino Zohar, Ọpụpụ/Shemot, Nkebi nke 2, peeji nke 212a 
Ma, ọ bụ ọrịa anyị ka ọ na-ebu, ahụhụ anyị na-ata ka o mere anyị, Ayi we gua ya dika onye ihe otiti, tib͕ue na onye riri nne, ma e merụrụ ya ahụ n'ihi mmehie anyị, egwepịara ya n'ihi ajọ omume anyị. O bu ntaramahụhụ ahụ nke mere ka anyị dị mma, Ọ bụkwa site n'ọchihịa ya ka anyị na-enyere aka.Ehie ụzọ dị ka atụrụ .Onye ọ bụla na-aga n'ụzọ nke ya ';Jehova letakwara ya ajọ omume nke anyị niile.
O Aisaia 53-4-6 onye Juu Ọhụrụ ndị Juu mbipụta.

* Kuzari kwukwara na Aịsaịa 53 bụ mba Izrel.
* Chovot ha-Levavot kọwakwara Aịsaịa 53 dị ka mba Izrel.
* Mahari Kara (R' Yosef Kara, onye ya na Rashi dịkọrọ ndụ na narị afọ nke iri na otu) na Aịsaịa Ishaya 52:13: Quote: "Lee, ohu m ga-enwe ọganihu: Israel, a ga-ebuli ohu m elu ma bulie ya elu, ọ ga-adịkwa elu. Na [dị ka] ozizi nke ndị rabaị anyị si dị elu karịa Abraham, dịka edere ya: "Ewelitere m aka m n'ihu Onyenwe anyị....[Jenụ 14:22]. A ga-ebuli ya elu karịa Mozis, dị ka e dere ya: "... ka onye nọọsụ na-ebuli nwa ara...."Ọ ga-adịkwa elu karịa ndị mmụọ ozi na-eje ozi, dị ka e dere: "Ha nwekwara azụ, ha dịkwa elu...." [Ezek 1:18].

* Njide nke Jizọs
* E liri Jizọs
* Iso Ụzọ Kraịst na Okpukpe Ndị Juu
* Ịkpọgide Jizọs n'obe
* Izu Nsọ
* Mezaịa n'Okpukpe Ndị Juu
* Ọgbụgba ndụ Ọhụrụ, Ịbụ Onye NnukwuOkpukpe na-enweghị atụ
* Amụma Mesaịa nke Agba Ochie e hotara n'Agba Ọhụrụ
* Mbilite n'ọnwụ Jizọs
* Ule nke Jizọs
* Akụkụ Bible ndị metụtara ya: Abụ Ọma 22, Aịsaịa 42, Aịsaịa 49, Aịsaịa 50, Aịsaịa 52, Matiu 8, Matiu 27, Mak 14, Luk 23, Luk 24, Ọrụ 8, Rom 5, 1 Pita 2

## Ihe ndetu n——Edensibia

O siri ike ọ bụla akụkụ nke ya Akwụkwọ Nsọ Hibru bụ ma bụrụ nke dị oke mkpa na. Akụkọ banyere arụmụka ndị Juu na Ndị Kraịst ma ọ bụ keere òkè dị mkpa otú ahụ na ya, dị ka abụ ohu nke anọ nke Aịzaya.Akụkụ akụkụ ọ bụla ọzọ nwere nkọwa dị iche na mgbe ụfọdụ na-ekewapụ onwe ya dịka nke a.STEFAN SchREINER ONYE NA-AHỤ AHỤ.

* 

### Ndị Juu

* Aịsaịa 53: Asụsụ Hibru mbụ na Asụsụ Bekee
* Aịsaịa 53: The Jewish Perspective E debere  Wayback Machine
* "Onye na-ata ahụhụ" nke Y'shayahu (Y'shayaho, ch. 53 site na Prọfesọ Mordochai ben Tziyyon, Mahadum Hibru, Jerusalem, Israel (ala ezumike nká)
* Nnyocha zuru ezu nke Aịsaịa 53 site n'aka Rabbi Moshe Shulman
* Targum na Aịsaịa 53 nke Rabbi Moshe Shulman
* Zohar na Aịsaịa 53 nke Rabbi Moshe Shulman
* Haftorah na Aịsaịa 53 nke Rabbi Moshe Shulman
* Ihe omimi nke Rabbi Shimon Bar Yochai na Isaiah 53 site na Rabbi Moshe Shulman
* Moshe Ibn Crispin na Isaiah 53 nke Rabbi Moshe Shulman
* Ahụhụ Ohu (24 Isiokwu) site n'aka ndị Juu maka okpukpe ndị Juu
* Jewish Encyclopedia: Ohu Chineke
* "Onye Ohu megide 'Jizọs'" nke Mọdekaị Alfandari dere
* "Ịkwụsị 'Isi nke A machibidoro Iwu' Conspiracy" nke Rabbi Bentzion Kravitz

### Ndị Kraịst

* Aịsaịa 53 Nsụgharị Bekee na Parallel Latin Vulgate E debere ya na  Wayback Machine
* Catholic Encyclopedia: Mesaịa
* Nnyocha Ndị Kraịst nke Aịsaịa 53
* Israel, the Suffering Servant E debere ya na  Wayback Machine
* "ISAIAH 53: Banyere Ndị Izrel ma ọ bụ Mezaịa nke Izrel?" nke Eitan Bar dere
* "ISAIAH 53 - The Forbidden Chapter" nke Eitan Bar dere

Onye a bụ onye Carrie bụ mmehie anyị, na-ata ahụhụ n'ihi anyị, anyị weere ya dị ka onye nọ n'ihe isi ike, na ihe ọjọọ na mkpagbu. ajọ omume-ayi .N'ihi na n'ọchichọ udo-ayi di n'aru ya site n'ob͕aji-ya ka emeworo ka aru di ayi ike; Jehova we rara ya nye n'ihi nmehie-ayi Aisaia 53:4-6 lexham English Septuagint.
Otú:Pages with unreviewed translations