Akụkọ ifo nke Manas

Epic of Manas[a] bụ uri ogologo na ọdịnala ọdịnala nke ndị Kyrgyz nke East na Central Asia. Ụdị uri nke dị na narị afọ nke 19 nwere ihe omume akụkọ ihe mere eme nke narị afọ nke 18, n'agbanyeghị na omenala Kyrgyz na-ekwu na ọ ka nke ukwuu. Ekwuru na Manas dabere na Bars Bek, khagan mbụ nke Kyrgyz Khaganate. Atụmatụ nke Manas na-agbagharị gburugburu usoro ihe omume ndị kwekọrọ na akụkọ ihe mere eme nke mpaghara ahụ, bụ isi mmekọrịta nke ndị Kyrgyz na ndị Turkic, Mongol na ndị China ndị ọzọ.

Gọọmenti Kyrgyzstan mere ememe ncheta 1,000th site na mgbe e depụtara ya na 1995. uri akụkọ ifo etolitela kemgbe ọtụtụ narị afọ, [1] na-eme ka ndị bards a na-akpọ manaschy ma ọ bụ manaschi dị ndụ. Ntụ aka mbụ edere maka dike Manas na onye iro ya bụ Oirat Joloy ka a ga-achọta n'ihe odide Persia nke e dekọrọ na 1792–93.[2] N'ime otu n'ime ọtụtụ ndegharị ya, uri epic nwere ihe dị ka ahịrị 500,000.

## Akụkọ
thumb|''Manachi'' ọdịnala nke Kyrgyz na-eme akụkụ nke uri ahụ n'ogige yurt dị na Karakol
Akụkọ ahụ na-akọ akụkọ banyere Manas, ụmụ ya, na ihe ha mere megide ndị iro dị iche iche. E kewara Epic of Manas n'ime akwụkwọ atọ. Nke mbụ akpọrọ "Manas", nke abụọ na-akọwa ọrụ nwa ya nwoke Semetei, na nke atọ nke nwa nwa ya nwoke Seitek.Akụkọ ahụ malitere site na mbibi na ihe isi ike nke mwakpo nke ndị Oirats kpatara. Jakyp tozuru oke n'oge a dị ka onye nwe ọtụtụ ìgwè atụrụ na-enweghị otu onye nketa. A na-azaghachi ekpere ya, n'ụbọchị a mụrụ nwa ya nwoke, ọ raara nwa ehi, Toruchaar, amụrụ n'otu ụbọchị ahụ maka ozi nwa ya nwoke. Nwa nwoke ahụ bụ ihe pụrụ iche n'etiti ndị ọgbọ ya maka ike ya, omume ọjọọ, na mmesapụ aka. Ndị Oirat nụrụ banyere nwa okorobịa a ma dọọ onye ndú ha aka ná ntị. E mere atụmatụ ijide nwa Manas. Ha dara n'ọrụ a, Manas nwekwara ike ịhazi ndị ya ma mesịa bụrụ onye a họpụtara ma kpọsaa dị ka Khan.

Manas gbasawanye iru ya ka ọ gụnye nke ndị Uyghurs nke Raviganjn na mpaghara ndịda Jungaria. Otu n’ime ndị ọchịchị Uyghur e meriri emeri na-enye nwa ya nwaanyị Manas na nwunye. N'oge a, ndị Kyrgyz họọrọ, site n'enyemaka Manas, isi n'ugwu Altai laghachi "ala nna nna ha" n'ugwu Kyrgyzstan nke oge a. Manas malitere mkpọsa ya na-aga nke ọma megide ndị agbata obi ya na ndị enyi ya iri anọ. Manas tụgharịrị n'ikpeazụ chere ndị Afghanistan ihu na ndịda n'agha, ebe mgbe e meriri ndị Afghanistan na-abanye na njikọ aka na Manas. Manas wee bata n'ime mmekọrịta ya na ndị Mā Warāꞌ an-Nahr site n'alụmdi na nwunye nke onye ọchịchị Bukhara.

Epic na-aga n'ihu n'ụdị dị iche iche, dabere na mbipụta na ọchịchọ nke manaschi, ma ọ bụ onye na-agụghachi epic.

## Akụkọ ihe mere eme
Ọ dịla anya ndị ọkà mmụta na-arụrịta ụka kpọmkwem afọ nke epic ahụ, ebe ọ bụ na a na-ebute ya n'ọnụ n'edeghị ya. Otú ọ dị, ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme enweela obi abụọ banyere afọ a na-ekwu maka ya kemgbe mmalite nke narị afọ nke 20. Isi ihe kpatara ya bụ na ihe omume ndị e gosipụtara mere na narị afọ nke 16 na nke 17. Hatto kwuru na Manas bụ"nke e jikọtara iji too ndị Sheikh Sufi nke Shirkent na Kasan ...  ọnọdụ na-eme ka o kwe omume na... [Manas] bụ interpolation nke ngwụcha narị afọ nke iri na asatọ. "[and]E mere mgbanwe na nnyefe na nnọchite anya ederede  ọkachasị dochie anya nzụlite agbụrụ nke Manas. Na nsụgharị nke narị afọ nke 19, Manas bụ onye ndú nke ndị Nogay, ebe na nsụgharị ndị e dere mgbe 1920, Manas bụ onye Kyrgyz na onye ndú ndị Kyrgyz. Ojiji nke Manas maka ebumnuche iwu mba, na nnweta nke ụdị akụkọ ihe mere eme e biri ebi, enweela mmetụta na arụmọrụ, ọdịnaya, na ekele na epic.

E mewo mgbalị iji jikọọ Kyrgyz nke ọgbara ọhụrụ na Yenisei Kirghiz, nke Kyrgyzstan na-ekwu taa dị ka ndị nna ochie nke Kyrgyz nke oge a. Ọkọ akụkọ ihe mere eme nke Kazakh bụ Shokan Shinghisuly Walikhanuli enweghị ike ịchọta ihe akaebe nke ncheta ndị mmadụ n'oge nyocha ogologo oge ya na Kyrgyzstan nke narị afọ nke 19 (nke bụzi akụkụ nke alaeze Russia na-agbasawanye) ma ọ bụ hụbeghị kemgbe ahụ.

Ọ bụ ezie na ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme nke Kyrgyz na-ewere ya dị ka uri kachasị ogologo n'akụkọ ihe mere eme,  Sanskrit epic Mahabharata na Tibet Epic nke Eze Gesar dị ogologo.  Ọdịiche dị n'ọtụtụ amaokwu. Manas nwere amaokwu ndị ọzọ, ọ bụ ezie na ha dị mkpụmkpụ.

## Nkwughachi
Manas bụ ihe dị n'etiti akwụkwọ Kyrgyz, a na-ekwukarị akụkụ ya n'ememe Kyrgyz site n'aka ndị ọkachamara na epic, nke a na-akpọ *Manasçı* (Kyrgyz: Манасчы). Manasçıs na-akọ akụkọ ahụ n'abụ abụ na-enweghị ngwá egwú.

Kyrgyzstan nwere ọtụtụ Manasçıs. Ndị na-akọ akụkọ ndị maara ihe omume atọ niile nke akụkọ ahụ (akụkọ Manas, nke nwa ya nwoke Semetey na nke nwa nwa ya Seytek) nwere ike inweta ọnọdụ nke Great Manasçı. Nnukwu Manasçıs nke narị afọ nke 20 bụ Sagımbay Orozbakov, Sayakbay Karalaev, Sāabay Azizov (ihe osise), Kaba Atabekov, Seydene Moldokova na Yusup Mamay. Manasçıs nke oge a gụnyere Rysbek Jumabayev, onye rụrụ ọrụ na British Library,  Urkaş Mambetaliev, Manasçı nke Bishkek Philharmonic (na-agagharịkwa na Europe), Talantaaly Bakchiev, onye jikọtara recitation na ọmụmụ ihe dị oke egwu,  na Doolot Sydykov, nke a maara maka arụmọrụ dị ogologo (gụnyere recitation awa 111 n'ime ụbọchị ise).  Adil Jumaturdu enyewo "Nnyocha nke ndị na-eme ihe nkiri nke *Manas* epic". 

E nwere ihe karịrị nsụgharị 65 e dere ede nke akụkụ nke epic. Arthur Thomas Hatto mere mbipụta ndị ọkà mmụta na-eche nsụgharị Bekee nke akụkọ Manas nke Shokan Valikhanov  na Vasily Radlov dere na narị afọ nke 19 .  E bipụtara nsụgharị Bekee nke Sagımbay Orozbakov nke Walter May sụgharịrị na 1995 dị ka akụkụ nke ncheta nke ncheta ọmụmụ nke 1000th nke Manas (ma wepụtaghachi ya na mpịakọta abụọ na 2004), e bipụtakwara ihe omume dị ukwuu nke ụdị a nke Daniel Prior sụgharịrị n'afọ 2022.

## Ihe Nketa
thumb|Ebe a na-ekwu na e liri onye dike aha ya bụ Manas
Mmeghachi omume nke uri ahụ na USSR bụ nsogbu. Onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye ọrụ gọọmentị Kasym Tynystanov gbalịrị ibipụta uri ahụ na 1925, mana mmetụta na-arịwanye elu nke Stalinism gbochiri nke a. Akụkụ mbụ nke uri ahụ a ga-ebipụta na USSR pụtara na Moscow na 1946, na mgbalị iji họpụta uri ahụ maka onyinye Stalin na 1946 enweghị ihe ịga nke ọma. Onye na-ahụ maka echiche Andrei Zhdanov, "onye isi mgbasa ozi" Stalin, gbochiri nke a, na-akpọ uri ahụ ihe atụ nke "ọgaranya cosmopolitanism". Agha ahụ gara n'ihu n'ime Kyrgyzstan, na akwụkwọ akụkọ na ndị edemede dị iche iche na-akwado akụkụ dị iche iche; otu n'ime ndị na-akwado ya bụ Tugolbay Sydykbekov. Ka ọ na-erule n'afọ 1952, a kpọrọ uri ahụ onye na-emegide Soviet na onye na-egbochi China ma katọọ ya dị ka onye Alakụba. Chinghiz Aitmatov, n'afọ ndị 1980, weghaara ihe kpatara uri ahụ ọzọ, na 1985 n'ikpeazụ, e guzobere ihe oyiyi maka dike ahụ.

N'afọ 2023, ụlọ ọrụ mba ụwa UNESCO gụnyere ihe odide nke epic na Memory of the World Programme . 

## Mmetụta

* Liz Williams' Nine Layers of Sky (2003) dere akụkọ oge a banyere Manas dị ka onye iro nke Bogatyr Ilya Muromets.
* Mahadum Manas - aha mahadum dị n'obodo Bishkek.
* Isi ọdụ ụgbọ elu mba ụwa nke Kyrgyzstan, Manas International Airport na Bishkek, akpọrọ aha epic ahụ.
* Onye Soviet na-enyocha mbara igwe Nikolai Stepanovich Chernykh chọpụtara obere mbara ala, 3349 Manas na 1979. 
* Ihe nrite kachasị elu na Kyrgyzstan bụ Order of Manas .
* *Manas* - opera, nke Abdylas Maldybaev dere

## Nsụgharị
A sụgharịrị *Manas* n'asụsụ iri abụọ. Anya Uzbek" id="mwyw" rel="mw:WikiLink" title="Uzbeks">Uzbek na-ede uri bụ Mirtemir sụgharịrị uri ahụ n'asụsụ Uzbek.

## Hụkwa

## Edemsibia

Otú:Pages with unreviewed translations