open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ngambay language

Ngambay (nke a makwaara dị ka Sara, **Sara Ngambai**, Gamba, **Gambaye**, **Gamblai** na **Ngambai**) bụ otu n'ime asụsụ ndị **Sara** na-asụ na ndịda ọdịda anyanwụ Chad, n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ Cameroon na n'ebe ọwụwa Anyanwụ Naijiria, nke nwere ihe dị ka otu nde ndị na-asụrụ ya. Ngambay bụ asụsụ a na-asụkarị n'asụsụ Sara, a na-ejikwa ya dị ka asụsụ azụmahịa n'etiti ndị na-asụrụ asụsụ ndị ọzọ. Ọ bụ ndị Sara Gambai na-asụ ya.

Ngambay nwere usoro okwu nke isiokwu. Suffixes na-egosi ikpe. Enweghị oge; akụkụ a na-egosi site na ọdịiche zuru oke na-ezughị oke. Ndị na-agbanwe aha na-agbaso aha. Usoro ọnụọgụ bụ iri, mana asatọ na itoolu na-egosipụta dị ka iri ewepụta abụọ ya na iri enwepuru otu. Ọ bụ asụsụ ụda nwere ụda atọ: elu, etiti, na ala. E nwere okwu mgbazinye site na Arabic na French.

## Ọmụmụ ụdaolu

### Mkpụrụ okwu

### Mkpụrụ ụdaume / imi

Enwere ike ịkọwa ụdaume ma ọ bụ nasalised. Diacritics na accents gụnyere elu /á/, etiti /ā/, ala /à/, na nasalised /ã/.
Akpet language

Akpe makwaara dị ka **Ukpet-Ehom** ma ọ bụ **Akpet-E** hom, bụ bụ Appet-Ehom, bụ ụyọkọ olumba nke asụsụ Upper Cross River nke  Naijiria. Ụdị dị iche iche bụ *Ukpet* (Akpet) na *Ehom* (Ubeteng, Ebeteng).
Akpondu language

Akpondu bụ asụsụ Plateau nke Naịjirịa a na-asụbu n'obodo **Akpondu**, Kaduna Steeti. Ndị Akpondu akwagala Ninzo. Naanị nọmba ndị ahụ ka edere. A na-asụkwa asụsụ Nigbo na Babur (Bəbər) ndị ekpochapụghị ekpochapụ ka sụrụkwa n'obodo Nigbo na Babur, n'otu n'otu.

## Ọnụ ọgụgụ
Onye isi obodo Akpondu chetara ọnụọgụ Akpondu n'afọ 2005. Ha bụ:

## Ihe odide
Mboi language

Mboi (Mboire, **Mboyi**) bụ asụsụ Adamawa nke Naijiria. Aha ya bụ nke otu n'ime olumba ya, aha ya abụọ ndị ọzọ bụ Banga na Handa. Ndị a dị iche iche, Blench (2004) weere ha dị ka asụsụ dị iche iche.

Blench (2019) depụtara Gana, Banga, na Haanda dị ka ụdị asụsụ ndị so na ụyọkọ Mboi.

## Edensibia

* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Ndepụta asụsụ Adamawa (ms)
Akum language

## Ọmụmụ ụdaolu

### Mkpụrụ okwu

Ọtụtụ consonants enwewokwa ụdị dị iche iche a na-edepụta aha na labialized, mana n'ihi enweghị akwụkwọ, amabeghị ma ndị a bụ ụda ụda ma ọ bụ na ha abụghị. Naanị /r/, /b/, /g/, /m/, /n/, na /ŋ/ na-na-eme na njedebe nke mkpụrụedemede, na /ñ/ apụta naanị n'ọnọdụ a.

### Ụda
Akum nwere ụda atọ: elu, etiti na ala.
Alada language

**Alada** (Arba) bụ asụsụ Gbe nke Naijiria na Benin nke gosipụtara na o siri ike ịhazi. Ethnologue gụrụ ya na Tɔli dị ka olumba nke Gun, mana Capo (1988) weere ya otu n'ime asụsụ Phla–Pherá. Kluge (2000) chọtara akụkụ nke Fon–Gun na Phla–Pherá.

## Ihe odide
Mbula-Bwazza language

T
 

**Mbula-Bwazza** bụ otu n'ime asụsụ Bantu a na-asụ na Naijiria. Ọ bụ ụyọkọ asụsụ; Blench (2011) kewara ya n'ọtụtụ asụsụ, dị ka ndị a:

* Bwazza
* Mbula: Mbula, Tambo, Kula, Gwamba

## Edensibia
Medefaidrin

Medefaidrin (Medefidrin), ma ọ bụ Obɛri aceimɛ, bụ asụsụ na edemede e wuru dị ka asụsụ dị nsọ nke Ndị Kraịst site n'ọgbakọ Ibibio na 1930s Naijiria. Ọ gbanyere mkpọrọgwụ na glossolalia ('na-ekwu okwu n'asụsụ').

## Akụkọ ihe mere eme
Ndị na-ekwu okwu na-ewere Medefaidrin dị ka 'asụsụ mmụọ'. Ọ bụ ndị isi ụka abụọ, Michael Ukpong na Akpan Akpan Udofia kere ya. Ha na-ekwu na Mmụọ Nsọ kpughere okwu nke asụsụ ahụ na Ukpong, ebe Udofia dere ha. N'oge ahụ Ibibio abụghị asụsụ edere ede, Udofia mepụtara edemede iji dee Medefaidrin.

Mgbe ha mechara asụsụ ahụ n'afọ 1936, ndị otu ụka malitere ụlọ akwụkwọ ebe a na-akụziri ụmụaka na Medefaidrin. Gọọmentị Britain na-achị ala ahụ anabataghị nke a, bụ ndị mechiri ụlọ akwụkwọ ahụ n'otu afọ ahụ. Ka o sina dị, a nọgidere na-eji asụsụ ahụ eme ihe maka ọrụ ụka, gụnyere liturgy na ukwe, yana maka akwụkwọ ozi na nkwekọrịta edere ede n'etiti ndị otu. Asụsụ ahụ kwụsịrị iji ya mee ihe, mana na 1986 Udofia malitere ịkụzi ya ọzọ na ụlọ akwụkwọ ụbọchị  nke ụka na Ididep. Ihe odide ochie dị n'ihe odide ahụ dị njọ, na narị afọ nke iri abụọ na otu meela mgbalị iji chekwaa ha.

## Njirimara asụsụ
Medefaidrin bụ asụsụ na-ekwusi ike na nrụgide karịa asụsụ ụda olu, ọ bụ ezie na nke a nwere ike ịgbanwe n'okpuru mmetụta Ibibio. N'adịghị ka asụsụ Ibibio, e nwere ọtụtụ ụyọkọ ụdaume na Medefaidrin, ọtụtụ n'ime ha adịghị na Bekee.

### Asụsụ
N'ụzọ nhazi, asụsụ ahụ bụ n'ụzọ dị ukwuu relexification nke Bekee, ọ bụ ezie na semantics dị nso na asụsụ ala nke ndị ọrụ ya, Ibibio. Isiokwu doro anya bụ *dei*, na ọtụtụ prepositions alliterate ma ọ bụ rhyme na *ndị* yiri ha n'asụsụ Bekee: su "to", *fra* "from", *nai* "by", kin "in". Otú ọ dị, ọtụtụ okwu adịghị ka ihe ọ bụla na Bekee ma ọ bụ Ibibio, mana o yiri ka e kere ya n'enweghị usoro dị n'okpuru. Ọdịdị ahụ abụghị nke mepere emepe, mana e wepụtara ihe ole na ole site na Bekee, dị ka ọnụọgụ na -s (z?Ọ dị iche iche

### Ọnụ ọgụgụ na ụbọchị
Usoro ọnụọgụ ọnụọgụ iri abụọ na kalenda na-egosipụta ụkpụrụ Ibibio. Afọ kalenda nwere ọnwa iri na isii na izu anọ.

## Usoro ide ihe
 
Ihe odide ahụ nwere mkpụrụedemede dị elu na nke dị ala dị ka mkpụrụedemede Bekee, mana e mepụtara mkpụrụedemede ahụ ma ọ nweghị mmekọrịta dị n'etiti glyph na ụda. E nwere ọtụtụ digraphs, nke a na-apụghị ikpebi ịkpọpụta site na mkpụrụedemede ha, ọzọ dị ka ọ dị na Bekee.

### Unicode
A gbakwunyere edemede Medefaidrin na Unicode Standard na Jụn, 2018 site na ntọhapụ nke mbipute 11.0.

Ngọngọ Unicode maka Medefaidrin bụ U+16E40 ÁU+16E9F ma nwee mkpụrụedemede 91:

## Hụkwa

* Asụsụ Eskayan na edemede nke Philippines
* Lingua Ignota na edemede nke Germany

## Edensibia


## Akwụkwọ
Asụsụ Gun

Asụsụ Gun (Gun: ) bụ asụsụ dị n'òtù asụsụ Gbe. Ndị Ogu na-asụ ya na Benin, nakwa na ndịda ọdịda anyanwụ Naịjirịa. Gun bụ akụkụ nke ụyọkọ asụsụ Fon n'ime asụsụ ndị dị n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ Gbe; ọ dị nso na Fon, ọkachasị ụdị Agbome na Kpase yana asụsụ Maxi na Weme (Ouémé). A na-eji ya eme ihe n'ụlọ akwụkwọ ụfọdụ na Ngalaba Ouémé nke Benin.

Asụsụ Gun bụ asụsụ nke abụọ a na-asụkarị na Benin. A na-asụkarị ya na ndịda mba ahụ, na Porto-Novo, Sèmè-Kpodji, Bonou, Adjarra, Avrankou, Dangbo, Akpro-Missérété, Cotonou, na obodo ndị ọzọ ebe ndị Ogu bi. Ndị Ogu ole na ole nọ na ndịda ọdịda anyanwụ Naijiria na-asụkwa ya n'akụkụ ókèala Benin, ọkachasị Badagry, Maun, Tube.

## Akwụkwọ edemede
E dere asụsụ ahụ na akwụkwọ edemede atọ, ha niile dabere na mkpụrụ akwụkwọ Latin. N'ala Naijiria, edere ya na akwụkwọ edemede yiri nke Yoruba na ụfọdụ asụsụ ndị ọzọ nke Naijiria. Na Benin, e mepụtara akwụkwọ edemede zọ maka ibipụta nsụgharị Bible na 1923, e mezigharịrị ya na 1975, a na-ejikwa ya ugbu a maka ịkụzi ịgụ na ide n'ụlọ akwụkwọ ụfọdụ na Benin; ọ yiri orthograph nke Fon, na-eji mkpụrụedemede ndị dị ka Ōáááá na Ōá. E nwere aro iji jikọta orthographies, dịka ọmụmaatụ nke Hounkpati Capo mere na 1990.

## Edensibia

## Akwụkwọ ọgụgụ

* 
* 
Òtù:Asụsụ ndi Benin
Jilbe language

**Jilbe** (nke a makwaara dị ka Zoulbou) bụ asụsụ Afro-Asiatic nke a na-asụ n'otu na ekwu kwa na obodo dị na Borno Steeti, Naijiria. A na-akpọkwa ya Zoulbou.

A na-asụ ya n'obodo Jilbe, gafee ókèala Cameroon bido n'obodo Dabanga.

## Ihe edeturu
Jili language

**Jili** (Lijili) bụ asụsụ ndị Plateau nke Naịjirịa. Ọ bụ otu n'ime ọtụtụ asụsụ nke eji aha *Koro were mara.*

Maka mwakpo nke 19th century afọ nke iri na itoolu, ndị na-asụ Jili gbasara n'akụkụ dị iche iche nke etiti Naịjirịa.

## Edensibia
Jju language

**Jju** bụ asụsụ ala nke ndị Bajju nke Kaduna Steeti dị kwa n'etiti Naịjirịa. A makwaara ya dị ka "Kaje ma ọ bụ Kache" (site na Hausas). Ka ọ na-erule n'afọ 1988, e nwere ihe dịka ndị ọkà okwu 300,000.
Dị ka Blench si kwuo na AFO (2008), Jjuʹ na ndị ọzọ na-asụ ya yiri ka ọ bụ ụdị Tyap (ọ bụ ezie na ndị na-asụrụ ya dị iche iche n'agbụrụ).

Bajju bụ kwa otu n'ime asụsụ Southern Kaduna.

Ndị Bajju na-asụ Jju dị ka asụsụ mbụ na Zangon Kataf, Jema'a, Kachia, Kaura na Kaduna South Local Government Areas nke Kaduna steeti. A na-asụkwa ya na ndị agbata obi Atyap, Fantswam, Agworok, Ham, Adara, na obodo ndị ọzọ dị iche iche ka asụsụ nke abụọ ma ọ bụ nke atọ.

# Ịgbapụta
# A̠hwa
# Ọdịdị dị elu
# A̠naai
# A̠pfwon
# A̠kitat
# Ịgbapụta
# A̠ninai
# Ịgbapụta ihe
# Swak
# Swak bu a̠yring
# Swak bu a̠hwa
# Swak bu a̠tat
# Swak bu a̠naai
# Swak bu a̠pfwon
# Swak bu a̠kitat
# Swak bu a̠tiyring
# Swak bu a̠ninai
# Swak bu a̠kumbvuyring)P′′
# N'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka ọ dị n'oge a

* 30. Nswak ntat
* 40. Nswak nnaai
* 50. Nswak npfwon
* 60. Nswak a̠kitat
* 70. Nswak a̠tiyring
* 80. Nswak a̠ninai
* 90. Nswak a̠kumbvuyring
* 100. Cyi
* Otu puku. Cyikwop
Gwara language

**Gwara** (*iGwara*) bụ asụsụ Plateau di ọhụrụ a chọpụtara na Naịjirịa. Ọ bụ Roger Blench kọrọ ya na 2009. E nwere ihe dika ya na asụsụ yiri ya bụ Idun, mana ụfọdụ n'ime ndị a nwere ike ịbụ n'ihi ịgbazinye ego.

## Ihe odide
Gwune language

**Asụsụ Gwune**, nke a makwaara dị ka ***Agwagwune***, bụ asụsụ ndi Upper Cross River nke di na Naijiria nke ndị Akunakuna na-asụ. Ọ bụ ụyọkọ asụsụ aha ya sitere na ụdị dị iche iche; ndị ọzọ bụ Abayongo, Abini, Dim (Adim), Orum, Erei, Etono.
Boga asụsụ

Boga (nke a makwaara bu **Boka**) bụ asụsụ Afro-Asiatic nke  a na-asụ na steeti Adamawa nke Naịjirịa.

## Ihe edeturu
Gyong language

**Gyong**, nke a makwaara dị ka **Kagoma**, bụ asụsụ di na Plateau nke Naịjirịa. Ọ bụ ndị Gwong na-asụ ya, ndị ala nna ha dị na Jema'a Local Government Area na mpaghara ndịda nke Kaduna State, Nigeria.

## Ihe odide
Hasha language

**Hasha**, nke a makwaara dị ka *Yashi*, bụ asụsụ di na Plateau nke Nasarawa State Nigeria. Ọ nwere usoro idiosyncratic nke yiri mkpụrụedemede mbụ nke mkpụrụedemede aha, o doro anya na ọ bụ n'okpuru mmetụta nke asụsụ Chadic Sha.

Ihe dị ka mmadụ 3,000 na-asụ Hasha na Kwààn (Yàshì Sarki; Bwora), bụ isi obodo, nakwa n'ime obodo abụọ dị nso nke Hàshàsu (Yàchì Pá) na Hùsù (Yàhì Madaki; Kusu).
Mbe language

**Mbe** bụ asụsụ ndị Mbube nke Ogoja, na mpaghara Cross River State nke Naijiria na-asụ di ka asusu ha, nke dị ihe dị ka mmadụ 14,300 na 1973. Dị ka onye ikwu kacha nso nke ezinụlọ Ekoid nke asụsụ Southern Bantoid, Mbe dị nso na asụsụ Bantu. Ọ bụ ụda ma nwee usoro aha aha nke Niger-Congo.

### Mkpụrụedemede igbo
Mkpụrụedemede igbo bụ  a ɔ o u.

### Mkpụrụ okwu
Mbe nwere ndepụta ụdaume dị mgbagwoju anya ma e jiri ya tụnyere asụsụ Ekoid, ikekwe n'ihi kọntaktị sitere na asụsụ Upper Cross River ndị agbata obi ha.

Mkpụrụ okwu Mbe iile ma e wezụga labialʹvelars () na n nwere ibe labialised. (// bụ [ɥ].) Na mgbakwunye, nkwụsị ndị na-abụghị labialised (; palatalised  ga-abụ ) na mmiri () nwere ibe palatalised.

E nwere ụdaume ole na ole na-apụta naanị na ideophones, dị ka //.

Ihe ọzọ na-adọrọ mmasị dị n'etiti fortis na lenis //. Fortis (ogologo?) /kwā/ ọkara-gbasa ụdaum na-esonụ dịka /e/, ebe lenis /kwā / emeghị. Ọdịiche a nwere ike ịla n'iyi. (Blench)

### Ụda
Ụda dị elu, dị ala, na-arị elu, na-ada na ala; na-arịgo ma na-ada nwere ike ịbụ usoro ụda.

## Edensibia

* Roger Blench, 'Ekoid' (ya na Mbe)
Naki language

**Naki**, ma ọ bụ **Munkaf**, bụ asụsụ Beboid nke Cameroon ya na Nigeria. Enweghị aha maka asụsụ ahụ; obodo ahu ndị a na-asụ ya maara ya, gụnyere Naki na Mekaf (Munkaf) n’ime Cameroon na Bukwen na Mashi na Naịjirịa, nke ikpeazụ edepụtara dị ka asụsụ dị iche iche site na Ethnologue, ọ bụ ezie na ha abụghị ihe dị iche.

## Edensibia

* [Ihe e dere n'ala ala peeji] 'Ndị otu na usoro dị n'ime Bantoid na ókèala ya na Bantu'. *Bantu* IV, Mahadum Humboldt, Berlin.
Biseni language

Biseni (**Buseni**) bụ otu n'ime asụsụ ndị no n'ụsọ oké osimiri nke Naijiria. Dị ka Ethnologue si kwuo, ọ bụghị nke a na-aghọta nke ọma na Inland Ijaw.

## Ihe odide
Asụsụ Hausa

Hausa (/ˈhaʊsə/; [1] Harshen / Halshen Hausa; Ajami: هَرْشَن هَوْسَ) bụ asụsụ Chadic nke **ndị Hausa** na Chad na-asụ, n'ime ọkara ùgwù ma karịsịa n'ime ọkara ndịda nke Naịjirịa, Ghana, Cameroon, Benin na ọkara ndịda nke Niger, na ndị ka nta na Sudan na Ivory Coast.

## Nchịkọta
Hausa so n'asụsụ  ọdịda Chadic nke ngalaba otu asụsụ Chadic, nke n'aka nke ya bụ akụkụ nke ezinụlọ asụsụ Afroasiatic.

### Asụsụ
Hausa na-egosiputa otu ihe dị ukwuu n'ebe ọ bụla a na-asụ ya. Otú ọ dị, ndị ọkà mmụta asụsụ achọpụtala mpaghara asụsụ nwere ụyọkọ njirimara nke ọ bụla.

#### Asụsụ ọdịnala
Asụsụ ndị Hausa nke Ọwụwa Anyanwụ gụnyere *Dauranci* na Daura, *Kananci* na Kano, *Bausanci* na Bauchi, *Gudduranci* na Katagum Misau na akụkụ nke Borno, na *Hadejanci* na Hadejiya.
Hausa–Gwandara languages

A n**a**-asụ asụsụ Hausa Gwandara (nke a makwaara dị ka **asụsụ** A.1 West Chadic) nke ezinụlọ Afro-Asia karịsịa na Niger no nime Nigeria. Ha gụnyere Gwandara na Hausa, asụsụ Chadic kachasị na asụsụ bụ isi nke West Africa.

Asụsụ abụọ a na-asụ bụ:

* Ndị Hausa
* Gwandara

## Nchịkọta n'ime West Chadic
Dabere na ọdịdị aha na usoro ụtọ asụsụ ndị ọzọ, Blench (2021) na-ewe alaka na HausaʹGwandara dị ka alaka mbụ nke West Chadic nke kewara na Proto-West Chadic.

Asụsụ Hausa Gwandara nwere ọtụtụ okwu ndị a na-adịghị ahụ n'asụsụ ndị ọzọ nke Chadic n'ihi na ha bụ ego sitere na Adamawa, Plateau, Kainji, Nupoid, na asụsụ Benue-Congo ndị ọzọ nwetara n'oge mgbasawanye ya gafee Naịjirịa Middle Belt. Ọ bụ ezie na asụsụ ndị ahụ ghọrọ ndị a nabatara, ọtụtụ n'ime okwu ha agbanweela akwụkwọ ọkọwa okwu nke Hausa. A tụwo aro ụfọdụ  na mmetụta sitere na asụsụ Nilo-Sahara na-apụ n'anya na Hausa.

Ndepụta nke okwu Hausa nke nwere ike ịbụ Benue-Congo:
Asusu Ndoe

Hy

**Ndoe**, ma ọ bụ **Ekparabong-Balep**, bụ asụsụ nke kachasị dị iche n'asụsụ Ekoid nke Naịjirịa na Cameroon.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Ekparabong-Balep isi lexicon na Global Lexicostatistical Database

Òtù:Asusu Ekoid
Ndoro

**Ndoro** bụ ngalaba nchịkwa, na Lindi Municipal District nke Lindi Region na Tanzania . 
Ngalaba a na-ekpuchi mpaghara nke .1005 km2 (0.0388  ), ma nwee nkezi elu nke 25 m (82 ). Dị ka ọnụ ọgụgụ nke afọ 2012 si guo, ngalaba ahụ nwere ọnụ ọgụgụ mmadụ 1,836. Ngalaba Ndoro bụ ebe ụlọ ọrụ Lindi Municipal District Offices dị. 

## Edensibia

Òtù:Wards of ndoro
Òtù:Articles containing ndoro
AsusuNdunda

**Ndunda** bụ obere asụsụ Mambiloid nke Naijiria. Ọ bụkwa Roger Blench chọpụtara ya na nso obodo Zongo Ajiya na-asụ Mvanip. Obodo Ndunda dị ihe dị ka kilomita 5 (Ise) site na Yerimaru, n'ebe ndịda Zongo Ajiya. Ọ nwere njikọ chiri anya ma dị iche na Mvanip.

## Edensibia

Òtù:Language of Ndunda
Òtù:Mambiloid
Dong language

ASUSU Dong 

* Asụsụ Dong (China), asụsụ KraïDai nke China
*
* Asụsụ Dong (Nigeria), asụsụ Niger-Congo nke Naijiria
Asusu Nde-Nsele-Nta

**Nde-Nsele-Nta**, ma ọ bụ mgbe ụfọdụ Nde, bụ asụsụ Ekoid nke Naijiria. E nwere asụsụ atọ dị iche iche, Nde (60% nke ndị na-ekwu okwu), Nsele (**Nselle**), na **Nta**.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Nde basic lexicon na Global Lexicostatistical Database
Leelau language

**Leelau** (Lelo), ma ọ bụ **Munga** mgbe ọ no ebe, bụ otu n'ime asụsụ Bikwin nke ndị Bikwin, nke a na-asụ na Taraba State, Nigeria.

## Ihe odide
Lere language

**Lere** bụ ụyọkọ Olumba Kainji fọrọ nke nta ka ọ ghara ikpochapu nke Naijiria. A kpọrọ ndị agbụrụ ahụ dị 16,000 na 2000, ndị ọ bụ nanị ole na ole n'ime ha na-asụ asụsụ ahụ. Enwere ike ịchọta ndepụta okwu sitere na olumba Takaya n'okpuru njikọ mpụga.

## Asụsụ
Laru language

Laru (**Laro**, nakwa Shen ma ọ bụ Sengwe) bụ obere asụsụ Kainji nke Naijiria. O nwere otu olumba: Cuba (Shuba). Ndị ọkà okwu na-aga Busa.

E nwere olumba atọ nke Shen, nke a na-asụ n'obodo nta ndị a.

Nnukwu obodo nta ndị bụ isi, nke e nyere iwu site na nke kachasị ukwuu ruo nke kachasị nta, bụ Sàːgúnú, Kárábàndéi, Swàʃí, Lúmːà, na Mɔ̀nːáĩ. E nwere ihe na-erughị ndị ọkà okwu 4,000.
Lau language

Lau (Law) bụ asụsụ Jukunoid nke **Lau** LGA, Taraba State, Nigeria. Ndị na-asụ Lau na-ekwu na asụsụ ha na asusu Jukunoid dị iche iche a na-asụ na Kunini, Bandawa, na Jeshi. Ha na-ebikwa n'akụkụ Central Sudanic-asụ Laka (aha Hausa: Lakawa), ndị bi na Laka ward nke Lau LGA.

A kowalari Lau dị ka asụsụ Mbum yana Laka.,
Lau Laka language

**Laka nke Lau** bụ naanị asụsụ Central Sudanic a na-asụ na Naịjirịa. Ọ kacha nwee njikọ chiri anya na Kabba Laka nke Chad. Ndị Hausa na-ezo aka na ndị Laka nke Lau dị ka *Lakawa*. E dere asụsụ ahụ n'oge na-adịbeghị anya n'etiti afọ 2010, a na-ezighi ezi dịka asụsụ Mbum tinyere Lau.
Koenoem language

Koenoem

nwa afo na         Nigeria

mpaghara           Plateau State

ndị na-asụ obodo    (3,000 kwuru 1973)

ezinụlọ asụsụ.     Afro asia 

.                              Chaddic

West chaddic

Angas kwuru

Angas(A.3)

Koenoem

koodu asụsụ

ISO 639-3         ₖⓒₛ

Glottolog          ₖ₀ₑₙ₀ₑₘ

ELP               Koenoem

koodu asụsụ

**Koenoem** bụ asụsụ Afro-Asiatic nke a na-asụ na Plateau State, Nigeria. A na-asụ ya n'ihe dị ka obodo nta isii n'ebe ọwụwa anyanwụ nke ụzọ Panyam-Shendam.

## Ihe edeturu

## Ịgụ ihe ọzọ

* *[https://www.sil.org/resources/publications/entry/88818 Profaịlụ Sociolinguistic nke Koenoem (kcs) Asụsụ nke Plateau State, Nigeria]*
Hausa

Hausa

Biju
Òtù:Asụsụ West Chadic
Òtù:Asụsụ Nigeria
Òtù:Edemede asụsụ na-ehota Ethnologue 18
Kirya-Konzəl language

:

Akụkọ na-ekwu maka odi ISO Asụsụ NigeriaBiu-Mandarow-parser-output .infobox-subbox{padding:0;border:none;margin:-3px;width:auto;min-width:100%;font-size:100 %;clear: ọ dịghị; sere n'elu: ọ dịghị; ndabere-agba: transparent}.mw-parser-mmepụta .infobox-3cols-nwa{margin: auto}.mw-parser-mmepụta .infobox .navbar{font-size:100% } body.skin-minerva .mw-parser-mmepụta .infobox-header,body.skin-minerva .mw-parser-mmepụta .infobox-subheader, body.skin-minerva .mw-parser-mmepụta .infobox-n'elu, ahụ .skin-minerva .mw-parser-mmepụta .infobox-title,body.skin-minerva .mw-parser-mmepụta .infobox-image,body.skin-minerva .mw-parser-mmepụta .infobox-zuru-data,ahụ .skin-minerva .mw-parser-mmepụta .infobox-n'okpuru{text-align:center}

**Kirya-Konzəl** bụ asụsụ Chadic nke Naijiria nke e dere na nso nso a, ọ bụ ezie na e gosipụtara ya na 1931. Ụdị dị iche iche, Fali nke Kirya (Kirya) na Fali nke Mi Haydu (Konzəl), dị nso


#

* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Akwụkwọ ọkọwa okwu nke Kirya na Konzəl na Northeast Nigeria
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Atụmatụ ISO 639-3

Òtù:Akụkọ na-ezo aka na arịrịọ mgbanwe ISO
Òtù:Asụsụ Nigeria
Òtù:Asụsụ Biu-Mandara
Longuda language

**OLunguda** (**Nʋngʋra**) bụ asụsụ Niger-Congo nke Naijiria. Ha na-ebi n'akụkụ ọdịda anyanwụ nke Gongola tumadi na na gburugburu ugwu ugwu Lunguda Plateau Mgbawa ugwu Adamawa streeti. Joseph Greenberg gụrụ ya dị ka Ngalaba puru Iche, G10, nke ezinụlọ Adamawa. Mgbe Blench (na 2008) kewara Adamawa, e mere Lunguda ka o buru alaka upon olu nke asụsụ Bambukic.

Ọnụ ọgụgụ ndị na-ekwu okwu ugbu a bụ dịka Ethnologue si kwuo ọnụ ọgụgụ SIL nke 45,000 sitere na 1973.[1] mana nnyocha e mere na nso nso a egosila 50,000 na ngụkọ 2006.

Udị dị iche iche nke aha *Longuda* gụnyere Languda, *Longura*, Nunguda, Nungura, Nungureba.

## Asụsụ
Na ebe nrụọrụ weebụ Adamawa Languages Project, Kleinewillinghöfer (2014) depụtara ire okwu ise na ụyọkọ ire okwu Longuda.

* Longuda/Lunguda nke Guyuk na Wala Lunguda
* Nngʋrama) nke Cerii, Banjiram
* Longura(ma) nke Thaarʋ (Koola)
* Nngʋrama) nke Gwaanda (Nyuwar)
* Nngʋrama) nke Deele (Jessu)

N'otu akụkụ n'ihi omenala okwu a machibidoro iwu, enwere nnukwu ọdịiche dị iche iche n'etiti asụsụ Longuda.

Ndị Lunguda bi n'akụkụ ugwu ọwụwa anyanwụ nke Naịjirịa, karịsịa na Guyuk, Adamawa steeti na Guyuk LGA, Balanga LGA nke Gombe steeti na akụkụ ụfọdụ nke Borno. Ha nwere ihe dịka 504,000 dị ka ọnụ ọgụgụ ndị bi na 2006 si dị.

## Aha na ebe
N'okpuru ebe a bụ ndepụta nke aha asụsụ, ọnụ ọgụgụ mmadụ, na ebe sitere na Blench (2019).

Ogige kachasị ukwuu bụ ogige Chikila.

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Longuda (Adamawa Languages Project)
Loo language

**Loo**, ma ọ bụ **Shụŋọ**, bụ asụsụ Adamawa nke Naijiria.  Ọ bụ otu n'ime ihe karịrị nari  asụsụ Nari ise a na-asụ na mba ahụ. DiKa Nke 1992, ọnụ ọgụgụ ndị na- ekwu okwu asụsụ Loo di puku asatọ.  Ndị na Ekwu Okwu ahụ bi n'akụkụ ufodu nke Gombe Steeti nakwa steeti dị n'akụkụ ndịda: Taraba Steeti.

## Ihe odide
Asusu Asu (Naijiria)

**Asu** (nke a makwaara dị ka **Abewa** maọbụ **Ebe**) bụ asụsụ Nupoid a na-asụ na steeti Niger na Western Naijiria . Ndị Asu bi n'ihe dị ka obodo iri na ndịda ọwụwa anyanwụ nke Kontagora.
Asusu Ayere

**Ayere** (**Uwu**) bụ asụsụ dị iche iche nke di Na Volta Níger nke Naijiria, nke nwere njikọ chiri anya naanị na Ahaan.

A na-akpọ ya aha obodo Ayere na Ijumu LGA, Kogi Steeti. Obodo nta Ayere nwere  dịka mmadụ 10,000, dị ka ọnụ ọgụgụ mmadụ si kwuo.

## Nkesa
Dị ka Ethnologue si kwuo, a na-asụ Ayere na Obodo:

* Ondo steeti: Akoko North West LGA
* Kogi steeti: Ijumu LGA (n'obodo Ayere)
Kolbila language

Asụsụ Nigeria. 

Asụsụ ndị Cameroon

Asụsụ Leko

Edemede asụsụ na-ehota Ethnologue 18

Ibe akwụkwọ nwere njikọ maka ọdịnaya naanị ndenye aha 

Edemede asụsụ nwere Ethnologue ochie

Kolbila bụ asụsụ Adamawa nke Cameroon na Nigeria.

## Nkesa
Kolbila na Samba Leko nwere mmekọrịta chiri anya. Ndị na-ekwu okwu na-erughị 4,000 na-asụ ya n'ọtụtụ ógbè dị n'akụkụ okporo ụzọ Ngaoundéré-Garoua dị na Bantanjé (Bantadje) Canton nke ugwu ọdịda anyanwụ Cameroon (Sabine Littig 2017). Enwere ebili mmiri atọ dị ukwuu na ebe ndị a:

* Demsa (in 1954)
* Mayo Boki (in 1972)
* Mbé (in 1976)

.Dị ka ALCAM (2012), Kolbila dị nso na Faro National Park na Demsa' A na-asụbu Kolbila na Bantadje nke Poli commune na ngalaba Benoué na North Region. Longto kewapụrụ ha na mpaghara Samba Leko. Ọ bụ akụkụ nke otu asụsụ "Pape" dị ka ọkà mmụta asụsụ Lars Lode si kwuo.

## Ntụaka

## External links

* Kolbila - - Ọrụ asụsụ Adamawa
kolbila

Hausa
Òtù:Asụsụ Nigeria
Òtù:Asụsụ ndị Cameroon
Òtù:Asụsụ Leko
Òtù:Edemede asụsụ na-ehota Ethnologue 18
Òtù:Ibe akwụkwọ nwere njikọ maka ọdịnaya naanị ndenye aha
Òtù:Edemede asụsụ nwere Ethnologue ochie
Asụsụ ndị Nyam

**Nyam** (nke a makwaara dị ka Nyambolo) bụ asụsụ ndị Afro-Asiatic nke a na-asụ n'otu obodo nta dị na mba Naịjirịa.

## Ihe edeturu
Asụsụ ndị Nyankpa

Nyankpa ma ọ bụ **Yeskwa** (**nyankpá**) bụ asụsụ ndị obodo Plateau nke  mba Naijiria. Ọ na-apụta mgbe ụfọdụ n'akwụkwọ dị ka *Nyenkpa*, nke bụ olumba.

Olumba ndị bụ isi bụ Panda, Tattara, Bede na Gitata (Buzi). Asụsụ a ma ama bụ Tattara, nke a na-ekwu na ọ bụ ọkọlọtọ ụdị asụsụ ahụ. 

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Roger Blench: Nyankpa (Yeskwa) asụsụ peeji
Asụsụ Nnam

**Nnam** bụ asụsụ ndi Ekoid nke dị na Naijiria.

## Edensibịa

## Njikọ mpụga

* Nnam basic lexicon na Global Lexicostatistical Database
Òtù:Asụsụ ndi Naịjirịa
Asụsụ Nyifon

**Nyifon** (Iordaa), bụ asụsụ Jukunoid a na-amaghị nke ọma nke Buruku LGA, Benue State, Nigeria. O nwere ike ịbụ na e nwere ihe dị ka 1,000 ndị ọkà okwu na 1990s. A kọghị asụsụ ahụ na Ethnologue. Glottolog depụtara ya dị ka olumba nke asụsụ Wapan.
Asusu Ayu

**Ayu** bụ obere asụsụ Plateau  nọ n'ihe ize ndụ nke dị n'ebe ndịda Kaduna Steeti, nke eriri etiti Naijiria. Nchịkọta ya na-esote ejighị n'aka, mana ọ nwere ike ịbụ otu n'ime asụsụ Ninzic (Blench 2008). A naghị enyefe ya ọtụtụ ụmụaka.

Ethnologue (22nd ed.) depụtara ebe Ayu dị ka Obodo Agamati, Amantu, Ambel, Anka, Arau, Digel, Gwade, Ikwa, Kongon, na obodo Tayu na Sanga, Naijiria.
Piya language

**Piya-Kwonci** (Piya, Pia, Wurkum) bụ asụsụ ndi obere obodo West Chadic nke Naijiria gụnyere ndi Piya na Kwonci. Aha ndị ọzọ mmadụ na-akpọ onwe ha bụ *Ambandi*.

## Edensibia
Asusu Deno

**Deno** (nke a makwaara dịka Denawa, Denwa, Be) bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ na Naịjirịa. Ndị na-asụ ya na-agbanwe ya na Hausa na Fulfulde.
Asusu Dghwede

**Dghweɗe** (nkea makwaara dịka Hude, Johode, Traude, Dehoxde, Tghuade, Toghwede,  Wa'a, Azaghvana, Zaghvana) bụ asụsụ Chadic a na-asụ na Borno Steeti, Naijiria na Gwoza LGA .
Asusu Dikaka

**Dikaka** ma ọ bụ **Cham**, bụ otu n'ime asụsụ Savanna nke Eriri etiti di na Naijiria. A makwaara ya dị ka **DijimīBwilim**, site na ire okwu abụọ ya, Dijim na Bwilim. Asụsụ ụda olu, ọ nwere ndekọ a na-afụ ụfụ. A na-asụ ya na Gombe na mpaghara ndịda ọdịda anyanwụ nke Adamawa Steeti nke Naịjirịa.

Asụsụ abụọ ahụ bụ Dijim na Bwilim.

* **Dijim** [di__ssw____ssw____sw____sswa____ssw__], na-asụ n'ime na gburugburu Kindiyo (nke bụzi obodo Cham)
* **Bwilim** [bwilím], nke a na-asụ na gburugburu Mɔna (Mwona, Mwana)

Ndị na-asụbu asụsụ Jalaa na gburugburu ebe obibi Loojaa na-asụrụ asụsụ ọzọ yiri ya.

: Mkpụrụedemede udaume bụ: a, e, i, o, u, ǝ, ɨ, ʊ
: Mkpụrụ okwu Ufa olu ndị a bụ: b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, r, s, t, w, y
Asụsụ Moro (Naịjiria)

**Moro** bụ asụsụ East Kainji nke Naijiria nke sitere na ụyọkọ Shammo.

## Nkesa
A na-asụ Moro na Plateau, Bauchi, Kaduna, na n'ime Kano steeti. E nwere ihe dị ka obodo nta iri abụọ, nke bụ:

* Obodo nta dị na Toro LGA, Bauchi State: Danka, Dankarau, Doka Limoro, Falingu, Girya, Pindel, Yada Bongo.
* Obodo nta dị na Kauru LGA, Kaduna State: Kauru Taru, Kuzuntu.
* Obodo nta dị na Lere LGA, Kaduna State: Lezuru, Marmara, Sabon cini
* Obodo nta dị na Doguwa LGA, Kano State: Lemu, Nasarawa.
* Obodo nta dị n'ime Bassa LGA, Plateau State: Abubu, Bishen kafe, Gitu, Gondoŋ, Kabake, Katirbi, Kazongo, Legeng, Orade, Ɔkɛma, Ɔsɛ, Rema

## Ihe odide
Koma language

Asụsụ ndị Cameroon

akụkọ asụsụ nwere data ọkà okwu Ethnologue 18 ochie

Asụsụ Koma bụ ụyọkọ asụsụ nke ngalaba Duru nke asụsụ Savannas nke Cameroon. Blench (2004) gụnyere ụdị atọ ekewapụrụ na Ethnology, Koma Ndara, Gɨmne, na Gɨmnɨme; n'ime Koma Ndera, ndị na-asụ olumba dị n'akụkụ, Gomnome na Ndera, enweghị ike ịghọta ibe ha, n'agbanyeghị na ha abụọ ghọtara olumba etiti, Ngem.

Ụdị dị iche iche

* 
* dm, L

Asụsụ Koma bụ ụyọkọ asụsụ nke ngalaba Duru nke asụsụ Savannas nke Cameroon. Blench (2004) gụnyere ụdị atọ ekewapụrụ na Ethnology, Koma Ndara, Gɨmne, na Gɨmnɨme; n'ime Koma Ndera, ndị na-asụ olumba dị n'akụkụ, Gomnome na Ndera, enweghị ike ịghọta ibe ha, n'agbanyeghị na ha abụọ ghọtara olumba etiti, Ngem.

Gәmme (a makwaara Damti, Koma Kampana, Panbe)

Gomnome (a makwaara dị ka Mbeya, Gimbe, Koma Kadam, Laame, Youtubo)

N'ebe ahụ (nke a makwaara dị ka Vomni, Doome, Doobe)

* 
*
*

* (Gәmme) (also known as 

A na-asụ ụdị asụsụ Ndera, Gimnime, na Kompana n'etiti ugwu Alantika na akụkụ ala ala Faro nke dị n'okpuru ugwu Alantika (nke dị n'etiti mpaghara Béka commune, ngalaba Faro, Northern Region). 

Ụdị dị iche iche edepụtara na ALCAM (2012) bụ ndị a, edepụtara site na ugwu ruo na ndịda  :

* Ndera: a na-agwa ndịda ọdịda anyanwụ Tchamba. Ndera na Kobo (ụdị dị iche iche nke Vere) nwere njikọ chiri anya, ma dị ka Gimnime na Kompana na ibe ha. Ndera enweghị njikọ chiri anya na Gimnime na Kompana. Gimnime (ethnonym: Gimbe): a na-asụ gburugburu Wangay, nke kewara n'etiti Gimbe nke ugwu n'ebe ọdịda anyanwụ Tchamba. Enwere ihe dị ka ndị ọkà okwu Gimnime 3,000 na Northern Region, na ngalaba Faro (na Béka commune, gburugburu Wangay). Asụsụ ha dị nso na Kompana karịa Koma (Koma Ndara). A na-ahụkwa ya na Naịjirịa.  Ritibe: A na-ekwu na mbara ala dị na ndịda ọdịda anyanwụ Tchamba. Ndị Gimbe na Ritibe dị iche n'agbụrụ na ibe ha enweghị otu omenala.  Kompana: amachibidoro ya na oke ma na-agbatị naanị na larịị na Saptou. Enwere ihe dị ka ndị na-asụ Kompana 3,000 na Béka commune, ngalaba Faro. Ha na-eji Fulfulde dị ka asụsụ nke abụọ. Kompana (Koma Kompana) ma ọ bụ Gimma nwere njikọ chiri anya na Koma (Koma Ndara) na Gimnime (Koma Kadam). A na-asụkwa Kompana na Naịjirịa.

Ọ bụ ezie na gọọmenti ime obodo na-akpọkwa ha Koma Ndara, Koma Kadam, na Koma Kompana, ọ dịghị otu n'ime ndị a na-eji okwu Koma n'onwe ya mee ihe .

Ọ bụ ezie na gọọmenti ime obodo na-akpọkwa ha Koma Ndara, Koma Kadam, na Koma Kompana, ọ dịghị otu n'ime ndị a na-eji okwu Koma n'onwe ya mee ihe.

## Ntụaka


*

Òtù:Asụsụ ndị Cameroon
Òtù:Asụsụ Nigeria
Òtù:Asụsụ okirikiri
Òtù:Edemede asụsụ na-ehota Ethnologue 18
Òtù:Ibe akwụkwọ nwere njikọ maka ọdịnaya naanị ndenye aha
Òtù:Akụkọ asụsụ nwere data ọkà okwu Ethnologue 18 ochie
Koro Zuba language

**Koro Zuba** bụ asụsụ Nupoid nke Naijiria. Ọ bụ otu n'ime ọtụtụ asụsụ nke na-aga site na aha agbụrụ Koro. Otú ọ dị, ọ nwere obere (~ 7%) yiri okwu na Koro Nulu (a.k.a. Koro Ija), nke ndị na-asụ ya na-ewere dị ka ụdị nke otu asụsụ ahụ (yana asụsụ Jijili) n'ihi njirimara agbụrụ, kama ọ dị karịrị nso na Dibo.

## Ihe odide
Komta language

## Akụkọ ihe ọmụmụ
Asụsụ na-apụ n'anya na narị afọ nke 20
**Komta** bụ asụsụ ekpochapụghị nkewa nke a na-asụ na steeti Gombe ugbu a, ugwu ọwụwa anyanwụ Naijiria.

## Akụkọ ihe mere eme nke ọmụmụ
Ulrich Kleinewillinghöfer, mgbe ọ na-enyocha asụsụ Jalaa nke Nigeria, jụrụ ajụjụ n'ime ọtụtụ ndị gara aga n'ógbè ahụ, dị ka Jalaa, ndị bịara ọhụrụ na-etinye uche na ncheta ndụ. Otu n'ime ndị a bụ Komta. Ọ sịrị,"Ndị Tangale chụpụrụ na / ma ọ bụ kpochapụ ndị Komta mgbe ha rutere n'ógbè Kaltungo Peak. Edere ndepụta [n'okpuru ebe a] na mpempe akwụkwọ ma nye m na 2003 site na Tangale ochie na-arụ ọrụ n'oge ahụ. Maiduguri... Ọ kọwara na otu a ka nna nna ya (Tangale) siri kwuo na Komta gụkọrọ."

## Data
N'iburu n'uche oge gafere na enweghị onye akaebe kpọmkwem, enwere ike ikwu na ọnụọgụgụ ndị a bụ Komta.

: 1 mgbapụta 2 Ihe nkiri  3 Titan  4 Taịtọs  5 notaries  6 Borganje  7 yad  8 Yakan  9 Kedu (onye?)  10 Mgbakọ

## Rịba ama
Komta
Òtù:Asụsụ na-apụ n'anya na narị afọ nke 20
Òtù:Asụsụ Nigeria
Òtù:Asụsụ Africa enweghị nkewa
Asụsụ ndị Mundat

Mundat bụ asụsụ Afro-Asiatic, a na-asụ na Plateau State, Nigeria na **Mundat** obodo nke Bokkos LGA .

## Ihe edeturu
Kapya language

Kapya bụ asụsụ Plateau a na-asụ na obodo Kapya, Takum LGA, Taraba State, n'ebe ọwụwa anyanwụ Nigeria.

## Edensibia
Asụsụ Mvanip

**Mvanip** (Mvano), ma ọ bụ **Magu**, bụ obere asụsụ Mambiloid nke Naijiria. N'agbanyeghị ọnụ ọgụgụ dị nta nke ndị na-asụ ya, iji asụsụ eme ihe siri ike. Ethnologue na-ekewa Mvanip dị ka ihe na-eyi egwu.

## Ihe ọmụma n'ozuzu
Ka ọ na-erule afọ 1964, Mvanip nwere ndị ọkà okwu 800 n'ime na gburugburu obodo Zongo Ajiya, nke dị na Mambila Plateau na Naịjirịa. Ka ọ na-erule 1999, naanị ihe dị ka 100 ndị na-asụ asụsụ ahụ. N'agbanyeghị nke a, ụmụ niile nke ndị na-asụ Mvanip ka na-asụrụ asụsụ ahụ, nke pụtara na ọ ka dị ndụ. A na-asụkwa Fulfulde, Mambila, na Ndoro na Zongo Ajiya.

Ọtụtụ na-agbagwoju Mvanip anya na asụsụ Kaka, nke a na-asụ na ndịda ọwụwa anyanwụ Naịjirịa na mpaghara ndị gbara ya gburugburu na Cameroon. N'agbanyeghị mgbagwoju anya ahụ, asụsụ abụọ a enweghị njikọ.

Asụsụ kacha nwee njikọ chiri anya bụ Ndunda, nke dịkwa na Mambila Plateau. Ụfọdụ asụsụ ndị ọzọ Mvanip nwere njikọ bụ Fam, Nizaa, Kwanja, Mambila, Vute na Wawa, nke niile sitere na proto-Mambiloid.

Ọ bụ ezie na enweghi ọtụtụ ozi gbasara phonology nke Mvanip n'onwe ya, enwere ozi gbasara phonological nke asụsụ ya.

Dịka ọmụmaatụ, a na-eji egbugbere ọnụ eme ihe nke ukwuu na Kwanja na Nizaa, asụsụ Mambiloid abụọ ọzọ. Njikọ ụdaume n'asụsụ ndị dị ka Mambila na-atụ aro, na Mvanip nwere ike ịnwe ụdaume ole na ole karịa nna nna ha, proto-Mambiloid. Ọ bụghị ihe doro anya ma ụdaume ma ọ bụ ụdaume ọ bụla na-ada ụda na Mvanip, dịka ụfọdụ n'ime ndị ikwu ya nwere ụda ụda na ụfọdụ enweghị.

Asụsụ Mambiloid niile yiri ka ha nwere usoro ụda olu dị mgbagwoju anya. Dịka ọmụmaatụ, Vute, Kwanja, Atta na Gembu Mambila niile nwere ọkwa dịgasị iche iche na ụda dị iche iche, nke a na-etinye n'okwu ahụ. Asụsụ Mambiloid nwekwara usoro ntinye aha.

## Ihe odide
Kpati language

kpati bụ asụsụ ahịhịa ekpochapụ nke a na-asụbu na Wukari na Takum LGA nke steeti Taraba, Nigeria. Grimes, Barbara (1984) kọrọ ya na ọ bụ ihe kpochapụrụ. Fivas - Scot (1977) kewara Kpati dị ka asụsụ Ngemba.

## Edensibia
Asusu Edo

Edo /ˈɛdoʊ/ (nke nwere akara ngosi, Ẹ̀dó), nke a na-akpọkwa **Bini** (Benin), bụ asụsụ a na-asụ na **Edo** Steeti, Naijiria. Ọ bụ asụsụ ala nke ndị Edo ma bụrụkwa asụsụ bụ isi nke Alaeze Ukwu Benin na onye bu ya ụzọ, Igodomigodo.

E nwere ụdaume asaa, //, nke niile nwere ike ịdị ogologo ma ọ bụ imi, na ụda atọ.

Edo nwere ndepụta nke ụdaolu maka asụsụ Edoid. Ọ na-ejigide naanị otu ụdaue imi, /m/, mana o nwere ụdaume 13 nke ọnụ, /r, l, ʋ, j, w/ na nkwụsị 8, nke nwere allophones imi dị ka [n, ɲ, ŋw], na allophones nasalized [ʋ̃, j̃, w̃] n'ihu ụdaume imi.

A kọwaala rhotics atọ ahụ dị ka ụdaolu  na ụdaume  me na-enweghị ụdaolu yana ụdị Bekee dị mfe. Otú ọ dị, Ladefoged [peeji  chọpụtara na atọ ahụ bụ ndị na-eru nso, na-ebuli ụzọ abụọ na-enweghị ụda olu (na-enweghị fricatives) na ikekwe n'ebe dịtụ iche ma e jiri ya tụnyere nke atọ mana ọ bụghị trills.

Ọdịdị ụdaume dị mfe, na-abụ CVV, ebe VV bụ ma ọ bụ ụdaume ogologo ma ọ bụ /i, u/ gbakwunyere ụdaume dị iche ma ọ bụ nke imi.

Mkpụrụ akwụkwọ Edo *n*were mkpụrụedemede dị iche iche maka alophones nke // na /l/, *mw* na n:

A na-ede ụdaume ogologo site na okpukpu abụọ nke mkpụrụedemede ahụ. Enwere ike ide ụdaume imi na -n ikpeazụ ma ọ bụ na ụdaume imi mbụ. Enwere ike ide ụda olu na ụdaolu, ụdaolu dị ala, na enweghị akara, ma ọ bụ na -h ikpeazụ (-nh na ụdaume imi).
Mwaghavul language

**Mwaghavul** (nke a makwaara dị ka **Mupun** na **Sura**) bụ asụsụ Afro-Asiatic, a na-asụ na Plateau State, karịsịa na Mangu L.G.A., Middle Belt Region nke Nigeria.

Asụsụ ndị ọzọ gụnyere, Mupun na Takas.

Mwaghavul nwere otu n'ime usoro kachasị mma nke logophoricity a maara n'asụsụ ọ bụla (lee logophorticity).

## Ọmụmụ ụdaolu

Mwaghavul nwere ụdaume isii ndị gụnyere: /a, e, i, ɨ, o, u/.

## Ihe odide

## Ịgụ ihe ọzọ

* Roger Blench, ''Mwaghavul - akwụkwọ ọkọwa okwu Bekee'' [nkwekọrịta nwụrụ anwụ na-adịgide adịgide], nke a na-ebipụtaghị.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji]  A Grammar nke Mupun.  Berlin: Dietrich Reimer Verlag.

## Njikọ mpụga

* Roger Blench: Mwaghavul mmalite peeji - Mwagha vul webpage na rogerblench.info
Kubi language

K

Kubi (nke a makwaara dị ka Kuba, Kubawa) bụ asụsụ Afro-Asiatic ekpochapụ nke a na-asụ na Bauchi State, Nigeria. Ndị agbụrụ ahụ na-asụzi Hausa.

1). Kubi bụ obodo a maara dị ka onye agbụrụ zaa ma na-asụkwa otu asụsụ.

## ndetu
Asụsụ Kudu-Camo

**Kudu na Camo (Chamo) bụ ụyọkọ olumba Kainji nke Naijiria fọrọ nke nta ka ekpochapụ.** 

## edensibia
Asụsụ Kugama

Kugama, makwaara dị ka Wam (Wã̀m) ma ọ bụ Gengle, bụ asụsụ Adamawa nke Naijiria. A na-asụ ya na okpuru ọchịchị Mayo-Belwa na Fufore nke steeti Adamawa. Ọ bụ nkewa n'ime otu Yendang nke ezinụlọ asụsụ Adamawa. 

Ndị na-asụ asụsụ na-ezo aka na asụsụ ha dị ka ɲáː wàm. Kugama bụ exonym nke ndị na-asụ n'onwe ha na-ejikarị eme ihe mgbe ha na-asụ asụsụ ndị ọzọ, ebe Wã̀m bụ aha ha na-akpọ onwe ha.

## n'ihu ịgụ

* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Asụsụ Maya (Yendang).
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Mpaghara dị n'asụsụ cugaama [Possessive pronouns in Kugama]. Na Alexandr Ju. Zheltov (ed.), Anthropology na asụsụ. Ihe onwunwe nke njem njem Petersburg na Africa [Anthropology and Linguistics. Ihe onwunwe nke njem St. Petersburg na Africa], 167ń173. St. Petersburg: MAE RAN.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Mpaghara onwe onye n'asụsụ cuga [Personal pronouns in Kugama]. Akwụkwọ e gosipụtara na 28th International Conference on historiography and source studies of Asia and Africa Asia and Africa in the Changing World. St. Petersburg
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Ihe ndị dị na морфосинтаксис asụsụ Cugama [Topics in Kugama morphosyntax]. St. Petersburg: St.Petersburg State University MA thesis.

## edensibia

* Wam, nke Lora Litvinova. AdaGram .
Asụsụ Kure

**Kulere (a makwaara dị ka Tof, Korom Boye, Akandi, Akande, Kande) bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ na Bokkos, Plateau State, na n'akụkụ ụfọdụ nke Wamba na steeti Nassarawa, Naijiria.**

## ndetu

## n'ihu ịgụ

* Nnyocha gbasara mmekọrịta ọha na eze nke asụsụ Kulere nke Plateau na Nassarawa Steeti, Naijiria
Lopa language

Y

Lopa nwere ụzọ abụọ obere asụsụ Kainji nke Nigeria. Agbụrụ Lopa gbara agbata obi na asụsụ Busa abanyela n'asụsụ ahụ

Asụsụ abụọ ahụ bụ **Rop** (Ollop) na **Urcibar** (Shuba). Tụkwasị na nke a, enwere aha ala maka asụsụ abụọ ahụ n'ozuzu ya: Rerang, nke a na-adịghị ahụkebe n'asụsụ West Kainji.

Blench (2019) depụtara **Tsupamini** dị ka ụdị dị iche iche.

McGill (2012) nyekwara aha ọzọ **Oleran** maka Lopa.

## Asụsụ
Aha **Lopa** nwere ike isite na aha lópár (Lapar), nke na-ezo aka na Rop na Shuba. Okwu mkpuchi na-ezo aka na ndị na-asụ Urcibar na Ollop bụ [dɔ̀ɾìɾáŋ̃ ] (otu onye), [òːɾìɾàŋ̃ ]) (ọtụtụ ndị mmadụ), na asụsụ [òlːèɾáŋ.

* A na-asụ **Urcibar** (Shuba) n'obodo nta ndị dị na ò̃tʃébá (Cifamini), ò̃t̃íɡí (Gungun Tagwaye), ò̃sán (Kwanga, dị iche na ò̃sans n'elu); na obere obodo nta nke àjũ̃ ́m (Yumu), àːʔjɔ́ (Bakari), ámbú (Ambu shiri). Urcibar nwere njikọ chiri anya na Shen (Laru) karịa Rop.

* A na-asụ **Ollop** (Rop) n'obodo ukwu nke àɾóp (Lopa town), ù̃jẽ ́mé (Gafara), rwáːʃé (Raishe); na obere obodo nke ʔwéːɾà (Tungan Masu), ò̃sán (Bakin Ruwa), lópár (Lapar), áñ wá ̃ (Ana). Ndị na-asụ Lopa na-akpọ onwe ha [dɔ̀ɾóp] (otu onye), [òːɾɔ́p] (ọtụtụ ndị mmadụ), na asụsụ [òlːɔ́p]. Ha na-ezo aka na ndị na-asụ Urcibar dị ka [dɔ̀tʃíbár] (otu onye), [òːtʃíBár] (ọtụtụ ndị mmadụ), na asụsụ ha dị ka [ʹʹtʃíabár].

## Ihe odide
Asụ̀sụ̀ Kulu

**Asụsụ Kulu, Ikulu, nke a makwaara di ka Ankulu  ma ọ bụ Ikolu, bu asusu Plateau nke Naijiria.** Ndị Bakulu na-asụ ya, nke a na-ahụ na Zangon Kataf, Kachia na Kauru mpaghara ọchịchị ime obodo nke Kaduna Steeti.

## edensibia

## mpụga njikọ

* Ndepụta okwu Kulu
Jalaa language

**Jalaa** (autonym: basàrə̀n dà jàlààbè̩), eji kwa Cèntûm were mara, Centúúm ma ọ bụ  **Cen Tuum**, bụ asụsụ na-adịghịzi adị nke ugwu ọwụwa anyanwụ Naijiria (Loojaa settlement dị na Balanga Local Government Area, Gombe State), nke a na-ejighị n'aka mmalite ya, o doro anya na ọ bụ asụsụ dịpụrụ adịpụ. Ndị Jalabe (dị ka a na-akpọ ụmụ nke ndị na-asụ asụsụ ahụ) na-asụrụ asụsụ Bwilim nke asụsụ Dikaka. O kwere omume (ma a na-ejighị n'aka) na e debere ụfọdụ okwu echeta maka ememe okpukpe, mana na 1992 ọ bụ naanị ndị okenye ole na ole na-echeta okwu ndị nne na nna ha ji mee ihe, na 2010 ọ nwere ike ọ gaghị adị ọbụna ihe ncheta dị otú ahụ.

A na-ekwu na ndị Jalabe si n'ebe dị kilomita ole na ole na adịghị anya n'ebe ndịda n'ime Ugwu Muri bịa Loojaa, ebe ha na ndị agbụrụ Tso na Kwa kerịtara ebe obibi were bia. (A na-eji aha ebe obibi a, Cèntûm ma ọ bụ C Honeyum, mee ihe dị ka aha maka asụsụ ahụ n'ebe ụfọdụ. Ndị okenye Jalaa dị iche na ma ha kwenyere na Jalaa ma ọ bụ Centum / Cuntum bụ aha mbụ ha maka onwe ha.) Ka e mesịrị, n'ime narị afọ nke iri na itoolu, ndị Dikaka rutere n'ógbè ahụ, na-agba ọsọ mwakpo site na Waja ka ukwuu gaa n'ebe ugwu; ndị Cham lụrụ ndị Jalabe, ndị Jalape malitekwara ịnakwere asụsụ Dikaka.

## Phonology
Agucha ọnụ ọgụgụ ise, ọnụọgụgụ ndị ọzọ fọrọ  ntakiri ka ha yie nke Dikaka. Nọmba 2 ruo 5 fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu ihe na Tso, ebe "otu" enweghị nkọwa doro anya.

## Lexicon
Dikaka nwere mmetụta di ukwu na Jalaa lexicon (nke metụtakwara ya); a na-ahụkwa ihe ụfọdụ yiri ya na Tso nke dị ya nso. Otú ọ dị, ọtụtụ n'ime okwu ya dị nnọọ iche. N'okwu Kleinewillinghöfer, "Akụkụ ka ukwuu nke akwụkwọ ọkọwa okwu ahụ yiri ka ọ dị iche kpamkpam na asụsụ niile gbara ya gburugburu, nke n'onwe ha na-anọchite anya ezinụlọ asụsụ dị iche iche".

Ndị Dikaka na ndị Tso na-ezere iji aha ndị nwụrụ anwụ. Mgbe aha ndị ahụ bụkwa okwu nke asụsụ ahụ, dị ka ọ na-emekarị, nke a meziri ha ịgbanwe okwu ahụ, mgbe ụfọdụ ha ewere okwu sitere na asụsụ agbata obi ha dochie ya. Kleinewillinghöfer na-ele nke a anya dị ka ihe na-akpali ụfọdụ ịgbazinye ego site na Jalaa gaa na Dikaka.

### Nọmba
Ọ nu ọgụgụ 1-6 na Jalaa bụ:

# násán
# tiyú, tə́só
# tətáá, bwànbí
# təbwár, ŋbár
# (tə)nó
# tənúkùn
# (té) nó
# ténúkùn

## Morphology
Ọdidi nkè ndị Jalaa (ọ kachasị n'ụdị ya ugbu a) fọrọ ntakiri ka ọ bụrụ otu ihe na nke Cham. Isi ọdịiche dị na usoro klas aha bụ abụọ n'ime ọtụtụ nsonaazụ: Jalaa -ta na Cham -te̩ na (maka ụmụ mmadụ) Jalaa -bo, -ba na Cham -b(e̩).

Ụdị aha yiri nke Cham, mana enwere ọdịiche. Ụfọdụ immatụ nke otu na ọtụtụ aha na Jalaa na Cham:

## Hụkwa ihe ndị a

## Ihe odide

## Edensibia
Jan Awei language

**Jan Awei** bụ asụsụ ndị moribund Jukunoid nke Naijiria. Ọ nwere  ọkà okwu rụrụ 12 na 1997 ama na-asụ ya n'ógbè dị n'ebe ọdịda anyanwụ nke Ugwu Muri na South nke Gombe Steeti, mana a maghị kpọmkwem ebe ahụ.

## Edensibia
Jara language

Jara, nke eji kwa **Jera** were mara bu asụsụ Naịjịrị́a nke a kọrọ na mmadụ 46,000 na-asụ n'afọ 2000. A na-asụ ya na Borno na Gombe Steeti, na Biu, Kwaya-Kusar, Akko, na Yamaltu-Deba LGAs. Ọ bụ asụsụ Afro-Asiatic, na alaka Biu São Mandara nke ndị ezinụlọ Chadic.  Asụsụ Jara na-ebelata; Fulfulde na Hausa bu nke a na asu ugbua.

## Edensibia
Asụsụ Kulung (Jarawan)

**Kulung** bụ asụsụ Bantu a na-asụ na Naijiria.

*KulungKulung nwekwara ike na-ezo aka na asụsụ Chadic na-enweghị njikọ nke otu aha a na-asụ na Karim Lamido LGA nke Taraba Steeti na metụtara Piya.*

## edensibia

; ndetu

; akwụkwọ ọgụgụ

* Adelberger, J. & Kleinewillinghöfer, U., 2016 Okwu Kulung nke onye ozi ala ọzọ Ira McBride chịkọtara" Arbeitspapiere des Instituts für Ethnologie und Afrikastudien der Johannes Gutenberg-Universität Mainz (akwụkwọ na-arụ ọrụ nke ngalaba nke anthropology na African Anthropology Johannes) Mainz) 167.
Jarawa language (Nigeria)

**Jarawa** (eji Jar, Jara, ma ọ bụ na Hausa: *Jaranci were mara*) bụ asụsụ a kachasi mara nke ndị Bantu nke ọwụwa anyanwụ Naịjirịa. Ọ bụ ụyọkọ asụsụ nwere ọtụtụ ụdị.

## Asụsụ ha
Asụsụ Jarawa bụ ndị a:

* Zhár (nke ndị Bankal)
* Zugur ( nke ndị Duguri)
* Gwak (nke ndi Gingwak)
* Ndaŋshi
* Dòòrì
* Mbat (Bada)
* Mùùn
*
* Kantana
* Dàmul

Kantana nwere ike bụrụ asụsụ dị iche. 

Blench (2019) depụtara ịhe ndị a dị ka olumba nke Jar (Jarawa).

* Zhar
* Ligri
* Kantana
* Bobar (?)
* Gwak (ma o bu Gingwak)
* Dõõri
* Mbat
* Mbat-Galamkya(?)

## Edensibia
Asụsụ Kulung (West Chadic)

Kulung (Wurkum) bụ obere asụsụ West Chadic nke Karim Lamido LGA, Taraba Steeti, Naijiria nke Roger Blench chọtara na nso nso a. A naghị akọ asụsụ a na Ethnologue ma ọ bụ Glottolog. Blench (2019) na-enye atụmatụ siri ike nke ihe dị ka ndị ọkà okwu 2,000.

Ndị na-asụ Kulung na-ewere onwe ha dị ka akụkụ agbụrụ nke Kulung buru ibu na-asụ Jarawa Bantu, n'agbanyeghị na asụsụ ha bụ West Chadic na metụtara Piya. Asụsụ a gosipụtara mmetụta Jarawa dị ukwuu mana ọ na-ejigide agwa Chad ya.

## edensibia
Ụlọ ahịa akwụkwọ

áká_ịkẹngạ|thumb|Ụlọ Ahịa Akwụkwọ, Lagos Island
Ụlọ Ahịa Akwụkwọ (nke a na-akpọkwa CSS ụlọ ahịa akwụkwọ)  Ọ bụ Godwin na Hopwood Architects chepụtara ya ma wuo ya n'afọ otu puku narị itoolu na iri asaa na atọ.
áká_èkpè|thumb|N'èzí nke CMS Bookshop Lagos c.N'afo otu puku narị itoolu na iri atọ na

## Ihe ndị mere n'oge gara aga
Mgbe ndị ozi ala ọzọ CMS rutere Naijiria n'afọ otu puku narị asatọ na iri ise, ụfọdụ biri na Marina, Lagos ebe ha meghere obere ụlọ ahịa na-ere Akwụkwọ nso na ihe ndị ọzọ nke Ndị Kraịst. E mechara zụta ụlọ ahụ na-elekọta ụlọ ahịa ahụ ma wuo ihe owuwu ọhụrụ n'afọ otu puku narị itoolu na iri abụo na asaa, Bishop Melville Jones raara ihe owuwu a nye. Ọrụ azụmahịa CMS mechara gbanwee aha ya ka ọ bụrụ CSS, ụka na ụlọ akwụkwọ ndị na eweta ihe . A kwaturu ụlọ mbụ ahụ ma wuo ụlọ akwụkwọ dị ugbu a na otu puku narị itoolu na iri asaa na atọ.

## Edensibịa
Asụsụ Kumba

Kumba, makwaara dị ka Sate na Yofo, bụ asụsụ ndi  Adamawa nke ahụ dị na - obodo Naijiria.

## edensibia
Asụsụ Kupa

A na-asụ Kupa na obodo nta dị na Kupaland bụ Abugi, Ikin-Sami circus nke obodo (Kapu, Agini, Buzhi, wdg), okirikiri Ikin-makun, Kuchalu, Sampi na Eggan (ha niile dị na mpaghara ndịda nke osimiri Niger).

Kupa dị n'okpuru Lokoja L.G.A. O nwere njikọ chiri anya na asụsụ Kakanda. Koelle (1854) bụ isi mmalite. Obodo Egã (Eggan) nwere ndị na-asụ Kupa ma ha dị nnọọ ole na ole.

Kupa, dịkwa ka otu agbụrụ na mpaghara dịka onye isi mpaghara ya a na-akpọ 'Maiyaki nke Kupa' bi na Abugi. O nwere ihe ruru obodo iri asaa n'okpuru ya. 

A na-akpọ aha niile (*) n'ime ndepụta obodo n'okpuru isi obodo.

**Ndepụta ahụ dum dị ka isi mmalite siri dị; MA Zakari Brainbox na Kupa-Nupe Naijiria**. 

## edensibia
Asụsụ Kurama

Asụsụ Kurama ma ọ bụ T'kurmi ma ọ bụ Akurmi bụ asụsụ Kainji nke Naijiria. A na-ahụ ndị na-asụ Kurama na steeti etiti ugwu Naijiria dị na Kaduna, Bauchi, Borno, Kano, Jigawa na Plateau.

88% nke ndị Akurmi bụ ndị Kraịst.

## n'ihu ịgụ
Ndi Akurmi nke etiti Naijiria. Otu ọmụmụ Akurmi, 2012.

## edensibia

## mpụga njikọ
Ngizim language

## Usoro ihe idide
A na-ejikwa digraphs ndi-a: d

dl, sh, tl, zh.

## Ihe edeturu

* Mohammed Alhaji Adamu, Usman Babayo Garba Potiskum, 2009, Ngizim-Okwu Beeke-Hausa Dikitionari, Asusu Yobe Research Projekiti.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji]  "Aspects of Ngizim Syntax," Mahadum California, Los Angeles PhD dissertation.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji]  "Bade/Ngizim determiner system," Afroasiatic Linguistics 4:1-74.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji]  *Akwụkwọ ọkọwa okwu nke Ngizim*.  Mahadum nke California Publications in Linguistics 99.  Berkeley: Mahadum nke California Press.
Òtù:Asusu Naijiria
Òtù:Asusu ochie nke ndi Naijiria
Ngwa language

**Asụsụ Ngwa** bụ asụsụ Igbo nke ndị Ngwa nke Abia steeti dị na ndịda ụwa anyanwụ Naijiria na-asụ.

## Usoro ide ihe

Asụsụ ngwa nwere mkpuru akara yiri mkpuru akara Igbo mana o-were mkpụrụ akwụkwọ ndị ọzọ.

A na-egosi ụda olu ya site na diacritics:

* na-egosi ụda dị elu site na enweghị akara ngosi: o, e, ẹ, i, ị, o, ọ, u, ụ;
* a na-egosi ụda dị ala site na ụda olu dị ala: ː, è, ẹ̀, ì, ị̀, ò, ọ̀, ù, ụ̀;
* a na-egosi ụda na-ada ada site na ụda olu gburugburu: īâ, ê, ệ, î, ị̂, ô, ộ, û, ụ̂ ;
* A na-egosi ala na macron : ːā, ē, ẹ̄, ī, ị̄, ō, ọ̄, ū, ụ̄.

## Ihe odide

Òtù:Ásụ̀sụ̀ Ìgbò
Òtù:Asusu ndi Naijiria
Ngwaba language

**Ngwaba** (nke ana kpo kwa  Gombi mobu Goba) bụ asụsụ ndi ala Afro-Asia na Naịjirịa na Gombi na Hong LGAs na-ime steeti Adamawa.

## Ihe edeturu
Kplang language

**Kplang** bụ asụsụ Guang nke Ghana. A na-aghọta kwa ya na Chumburung, ọkachasị na olumba dị àgbàtà Obi

## Edensibia
Kposo language

Asụsụ **Kposo**, ma ọ bụ **Ikposo**, bụ asụsụ nke ndị Akposso, karịsịa na mpaghara Plateau nke mba Togo, n'ebe ọdịda anyanwụ nke Atakpamé, kamakwa n'ebe ọwụwa anyanwụ obodo Ghana. A na-ewere ya dị ka otu n'ime asụsụ ugwu Ghana, mana ọ nweghị usoro nke klas aha nke bụ ihe e ji mara asụsụ ndị ọzọ dị n'ìgwè ahụ.
Krache language

Krache (Krachi, **Krakye**) bụ asụsụ Guang nke mmadụ 58,000 na-asụ na obodo Ghana.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* ComparaLex, nchekwa data na ndepụta okwu Krache
Kusasi language

**Kusasi** bụ asụsụ Gur nke a na-asụkarị n'ebe ugwu Ghana, na Burkina Faso. Ihe karịrị mmadụ 150,000 na-asụ ya ma were aha ya n'aka ndị Kusaasi.  E nwere ụfọdụ obodo nta nke Kusaasi na Burkina. Kusaal nwere njikọ chiri anya na Mampruli, asụsụ nke Mamprussi, ndị bi na ndịda, na Dagbani. E nwere nnukwu nkewa asụsụ n'etiti Agole, n'ebe ọwụwa anyanwụ nke osimiri White Volta, na Toende, n'Ebe Ọdịda Anyanwụ. Obodo Agole nwere ọtụtụ ndị na-ekwu okwu, naanị nnukwu obodo nke mpaghara ahụ, Bawku, dị na Agole. Nsụgharị Agba Ọhụrụ dị n'asụsụ Agole.

### Aha
Dị ka ọtụtụ asụsụ ndị ọzọ dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ OtíVolta, ọ tụfuru usoro nkwekọrịta klas dị mgbagwoju anya nke a ka na-ahụ na ihe atụ nke Gurmanche, ma nwee naanị usoro okike, mmadụ / na-abụghị mmadụ. A ka nwere ike ịmata ọdịiche dị n'ụdị aha na ụzọ aha si eme ka otu dị iche iche dị iche iche site na ọtụtụ site na nsonaazụ abụọ:

### Nkowaha
Kusaal na-egosi ihe ndị a na-ahụkarị na Gur ebe a na-agwakọta aha na adjective stems n'usoro ahụ, na-esote otu / ọtụtụ njedebe:

### Ngwaa
Nchịkọta okwu dị mfe, dị ka asụsụ ndị ọzọ dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ Oitizọ ma dị iche na asụsụ Gur ndị na-esighị n'otu. Ọtụtụ ngwaa nwere ụdị mgbanwe ise

A na-ebute ngwaa ahụ ụzọ site na usoro nke ụmụ irighiri ihe na-adịghị agbanwe agbanwe na-egosipụta oge, polarity na ọnọdụ. Usoro ngwaa na-ewu ewu ma dị mkpa, dị ka ọ dị n'ọtụtụ asụsụ mba West Afrika.

### Aha nnọchiaha
Enwere ike ibelata nnọchiaha ihe n'ụdị site na iwu Kusaal ikpeazụ-mfu ụdaume, na-apụta dị ka otu ụdaume, ma ọ bụ ọbụna efu; ha na-ebute ụdaume dị ala na-ejedebe okwu gara aga, nke bụ ụdị dị ala nke ụdaume ikpeazụ nke okwu ahụ, echekwara n'ihu nnọchiaha enclitic:

## Ọmụmụ Ihe
Ihe onwunwe na Kusaal ejirila nwayọọ nwayọọ mụbaa n'ime afọ ole na ole gara aga. Ụfọdụ enyemaka maka ndị na-amụ ihe sitere n'aka ndị otu di na nwunye Spratt bụ ndị malitere ọmụmụ asụsụ nke asụsụ ahụ ma nwee ike inweta ya na GILLBT (Ghana Institute of Linguistics, Literacy and Bible Translation) na Tamale, Ghana. GILLBT mepụtara ihe ndị na-agụ akwụkwọ, nchịkọta akụkọ ọdịnala na ihe ndị ọzọ. E nwekwara akwụkwọ ọkọwa okwu dị mfe nke David na Nancy Spratt chịkọtara site n'otu isi iyi ahụ. Enwekwara edemede abụọ sitere n'aka ndị ọkà mmụta asụsụ na phonology (Musah afo 2010) na syntax (Abubakar afo 2011). A ga-achọta ọtụtụ ozi ụtọ asụsụ gbasara asụsụ Burkina Faso (Toende) na ọrụ phonological nke Niggli nke edepụtara n'okpuru ebe a.  Ọtụtụ akwụkwọ ndị ọzọ gụnyere Orthography nke asụsụ ahụ dịkwa site na GILLBT. Asụsụ ọzọ sara mbara nke Agolle Kusaal dị n'ịntanetị.

## Edensibia