Lilica Boal

thumb|Lilica Boal
Maria da Luz Freire de Andrade (1934 - Nọvemba 6, 2024), nke a maara nke ọma dị ka Lilica Boal, bụ onye ọkọ akụkọ ihe mere eme, ọkà ihe ọmụma, onye nkuzi, na onye na-emegide ndị fasistist na Cape Verde. Ọ lụrụ ọgụ maka nnwere onwe nke Guinea-Bissau na Cape Verde, megidekwa ọchịchị aka ike nke Estado Novo Portuguese.

Dị ka naanị nwanyị na-eje ozi na Nzukọ Mba mbụ nke Cape Verde, ọ ghọrọ nwanyị mbụ na-eme iwu na mba ahụ.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Boal na 1934 na Tarrafal, Cape Verde, n'àgwàetiti Santiago. Ndị mụrụ ya bụ ndị ahịa nwere ezigbo ego: Dona Eulália Andrade, onye a maara nke ọma dị ka Nha Beba, na José Freire Andrade, onye a kacha mara amara dị ka Nho Papacho..

O biri na Tarrafal ruo mgbe ọ dị afọ 11, mgbe ọ gawara n'àgwàetiti São Vicente ịga mụọ na Liceu Gil Eanes, ugbu a Liceu Ludgero Lima. O mechara kwaga Portugal, bụ́ ebe ọ gụchara akwụkwọ sekọndrị na Braga. Ọ gara Mahadum Coimbra, ebe ọ gụrụ akụkọ ihe mere eme na nkà ihe ọmụma.

Mgbe afọ abụọ gasịrị na Coimbra, ọ kwagara Lisbon, bụ ebe o debanyere aha na mmemme akụkọ ihe mere eme na nkà ihe ọmụma na Mahadum Lisbon. N'ebe ahụ, ọ malitere ịga na Casa dos Estudantes do Império, bụ́ ebe ụmụ akwụkwọ si mba Africa na-achị na Portugal na-enwe nzukọ. Ọ bụ mgbe ahụ ka ọ malitere ịmata onwe ya n'òtù nnwere onwe. Ụmụ akwụkwọ ahụ kwurịtara ọnọdụ ná mba ha dị iche iche na òkè ha nwere ike ịrụ n’ọgụ a na-alụ maka nnwere onwe

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị

### "Flight to fight"
Na June 1961, Boal laghachiri Africa ya na ụmụ akwụkwọ ndị ọzọ nke Africa na "ụgbọ elu gaa agha," dịka ha na-akpọ ya, na ebumnuche nke ịlụ ọgụ maka nnwere onwe maka mba ha. Njem ha bụ nke nzuzo ma kpọga ha Porto, San Sebastián (ebe a tụrụ ha mkpọrọ ruo awa 48), France, na Germany tupu ha emesịa rute Ghana.

Boal biri na Senegal, na Dakar, ịrụ ọrụ n'ụlọ ọrụ nke African Party for Independence of Guinea na Cape Verde. Ọ bụ n'ebe ahụ ka ọ na-akpọtụrụ ndị obodo na Cape Verde iji kparịta na ịzụlite ohere ịlụ ọgụ maka nnwere onwe na obodo ya.[1][2] Ọ rụkwara ọrụ ịgwọ ndị agha merụrụ ahụ bụ́ ndị rutere n'ofe ókè-ala site na Ziguinchor.

### Onye nduzi nke ụlọ akwụkwọ Pilot
Boal malitere ịga Conakry, Guinea, iji zụọ ndị nkuzi.

Na oku nke Amílcar Cabral, na 1969 ọ ghọrọ onye nduzi nke Pilot School nke African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde, nke a malitere na Conakry na 1965 na ebumnuche nke ịkụziri ndị agha na ụmụ mgbei agha.

Boal mechara kwuo banyere Cabral, onye bụ onye ndú na-emegide ọchịchị ndị Afrịka ruo mgbe e gburu ya na 1973, "Amílcar nwere nchegbu banyere okwu gbasara okike. O kwuru na ụmụ nwanyị ga-alụ ọgụ maka nnwere onwe ha. Ọ họọrọ ụmụ nwanyị maka akụkụ niile nke ọgụ ahụ: agụmakwụkwọ, ahụike, ozi, nhazi. 

Dị ka onye nduzi ụlọ akwụkwọ ahụ, ọ na-ahụ maka ịmepụta ihe ọmụmụ ọhụrụ, ebe ndị dị ugbu a egosighi eziokwu nke mba ahụ. Nnyocha ya maka mgbalị a gụnyere ịnye ndụmọdụ n'ihe ọmụmụ sitere na mba ndị ọzọ, gụnyere Senegal, na ịnabata ha maka ọnọdụ mpaghara.

N'ụlọ akwụkwọ ahụ, ọ kụziri Portuguese, French, English, geography, na akụkọ ihe mere eme nke Guinea na Cape Verde, na ebumnuche nke ịhazi ọdịnihu nke mba ndị ahụ. Ọ lekọtara inye onyinye agụmakwụkwọ nke nyere ọtụtụ n'ime ụmụ akwụkwọ ya ohere ịga n'ihu na ọmụmụ ha na Cuba, na Soviet Union, na East Germany, na Czechoslovakia. Ụlọ akwụkwọ ahụ nwere nkwado siri ike nke mba ụwa site na mba ndị ahụ yana Sweden, France, na ndị ọzọ. Ụmụ akwụkwọ ga-adị njikere maka ọnọdụ ọ bụla, n'ihi ya, a kụziiri ha otu esi ejikwa ngwá agha.  

N'oge a, Boal sonyeere ndị ndu nke Women's Democratic Union (UDEMU), ngalaba ụmụ nwanyị nke pati ahụ, na-eburu ọrụ maka mmekọrịta mba ụwa. O sonyere na nzukọ ụmụ nwanyị mba ụwa nke na-ekwu maka ọnọdụ ụmụ nwanyị n'Africa na ụwa. 

Site na 1974 ruo 1979 ọ bụ onye nduzi nke Instituto Amizade nke pati ahụ na Guinea-Bissau, e mesịkwara họpụta ya na No. 2 ebe na Ministry of Education, na-eje ozi dị ka onye nduzi-ọchịchị nke nhazi site na 1979 ruo na njedebe nke 1980. 

### Ịlaghachi Cape Verde
N'afọ 1980, mgbe ndị agha wepụrụ João Bernardo Vieira n'ọchịchị na Guinea-Bissau, ọ laghachiri Cape Verde wee malite ịrụ ọrụ dị ka onye nyocha nke agụmakwụkwọ. Ọ rụrụ ọrụ na Instituto Cabo-verdiano de Solidariedade ruo mgbe ọ lara ezumike nká. Ọ ghọkwara nwanyị mbụ a họpụtara na National Assembly nke Cape Verde.  

Ọ bụ otu n'ime ndị guzobere, na 1981, nke Organização das Mulheres de Cabo Verde, otu nzukọ nke ebumnuche ya bụ ịkwado nnwere onwe ụmụ nwanyị. Boal na-ahụ maka mmekọrịta mba ụwa nke nzukọ ahụ. 

## Ndụ onwe onye, ọnwụ, na ihe nketa
Na Mahadum nke Coimbra, ọ zutere Manuel Boal, nwa akwụkwọ ahụike nke Angola ma mesịa bụrụ onye na-alụ ọgụ nnwere onwe. Di na nwunye ahụ lụrụ na 1958 ma nwee ụmụ nwanyị abụọ, Sara na Baluka, bụ ndị nne Lilica Boal zụlitere n'otu akụkụ n'oge agha nnwere onwe.

Lilica Boal nwụrụ na 2024 mgbe ọ dị afọ 90, na Praia.[1][2][3] E liri ya n'obodo ya bụ Tarrafal.[1][3] Na ọnwụ ya, Onye isi ala Cabo Verde José Maria Neves kpọrọ ya "nwanyị nwere obi ike na ọhụụ, otu n'ime ogidi nke akụkọ ntolite anyị."

## Edemsibia

Otú:Pages with unreviewed translations