Imbongi

Onye imbongi (**iimbongi nke bụ mkpọpụta mgbe ọ dị ọtụtụ**), ma ọ bụ **onye obụ abụ ọtụto Xhosa,** bụ onye otu obodo Xhosa nke na-eme ememe ememe na ihe omume dị mkpa. Imbongi bụ na omenala nwoke nke na-agụ abu na-emetụ n'ahụ, na-abụ abụ, na-akọwa mmekọrịta ezinụlọ, na-ekwughachi ihe omume akụkọ ihe mere eme, ma na-ekwu maka ihe ndị na-eme ugbu a

## Akụkọ ihe mere eme
Ihe ndekọ akụkọ mbụ e dere banyere iimbongi bụ nke onye ozi ala ọzọ Metọdist bụ James Whitworth dere. Whitworth kwuru n'akwụkwọ akụkọ ya nke 6 Eprel afọ 1825 mgbe ọ na-eleta eze Gcaleka Hintsa: Na ọdịda anyanwụ, otu nwoke kwupụtara n'olu ike azụmahịa nke ụbọchị ahụ, nke yiri ka ọ bụ omenala a na-emekarị, na-ejedebe na "Onye isi anyị bụ nnukwu onye isi". Mgbe ndị ọcha bịara ịhụ ya, o ji obiọma nabata ha ma nye ha ehi ka ha rie.
áká_ịkẹngạ|thumb|Ihe osise nke onye na-agụ egwu otuto nke Dingane kaSenzangakhona sitere n'aka Allen Francis Gardiner na 1839
Imbongi na-enweta mkpali mmụọ nsọ site n'aka ndị nna nna ya mgbe o kwesịrị. Mgbe ọ na-eto onye isi, abụ ya na-agụnye aha otuto nke onye isi na ndị nna nna onye isi. N'ụzọ dị otú a, imbongi na-achọ nnweta ihu ọma site n'aka ndị nna eze maka ọganihu nke mba ya. [1]

N'oge a na-egwupụta ihe na South Afrika, ụdị imbongi a etụfuru ugbu a pụtara. N'adịghị ka 'ụlọ' iimbongi, ndị na-egwupụta ihe n'ime ala enweghị ọnọdụ mmekọrịta pụrụ iche n'ihi na ọrụ ha bụ nke a na-ejighị n'aka na nke a na'amaghị ama. Ha nyere aka mee ka iwu ndị na-egwupụta ihe n'ime ala sie ike, ma n'ozuzu ha na-egbochi ime ihe ike, mpụ, na ịhụ ihe onwunwe n'anya. Iimbongi na-enye aka ịnọgide na-enwe nkwekọrịta mmekọrịta mmadụ na ibe ya site n'ịkwado ụkpụrụ anabatara na omenala ọdịnala nke Zulu. [1]

Gọọmentị South Africa tinyere imbongi n'ime ihe omume mba. N'afọ 2015, Kgato Masemola dị afọ iri asaa na anọ bụụrụ nwanyị mbụ na-agụ egwú otuto ka e nyere nsọpụrụ nke ịchịkọta ọbịbịa nke onye isi ala na Nzukọ Ndị Omeiwu. Ọ na-ejekwa ozi dị ka onye na-ede abụ otuto nke Kgoshigadi (eze nwanyị) ama ama nke Mogoshadi Marishane.

## Ebumnuche
Imbongi na-abụkarị onye otu ndị ana-anabata nke otu ndị eze  nleta, n'ihi ya, a na-akpọ ya "onye na-ede abụ nke na-aga n'ihu nnukwu onye isi ọ bụla".

Onye imbongi na-akowa na ọ nwere ike ịkpọ ndị nna nna nwụrụ anwụ ma mee ka nkwurịta okwu dị n'etiti ha na ndị dị ndụ dị mfe. Ekwenyere na ha na-agbakwunye abụ ha ike site n'ịkpọ aha ndị nna nna nwụrụ anwụ. A na-eji otuto ememe nke imbongi eme ihe iji hụ na ndị nna nna eze na-elebara eze na alaeze ya anya.

imbongi Xhosa abụghị maka ime ihe ntụrụndụ, ma ọ bụghịkwa naanị na ọ na-ede abụ maka ezinụlọ eze. A na-enyekwa imbongi okikere ịkatọọ obodo, jiri asụsụ na-akpali akpali, ma mee nkwupụta na-awụ akpata oyi n'ahụ nke a na-ewere dị ka ihe na-ekwesịghị ekwesị maka nwoke Xhosa.

A na-ewere ya dị ka ihe ihere igbu onye imbongi n'agha, ọbụlagodi na ọ na-eme ka ndị agha n'enwe mkpasu  iwe.

## Ihe ndị e ji mara ya
Ụdị arụmọrụ nke imbongi na-abụkarị nke ime ihe ike ma na-eyikwa egwu, ma nwee ike ịgụnye ịpị ube ma ọ bụ osisi ọgụ na mgbe ụfọdụ ịtụba ha n'ala iji mee ka ndị nna nna ya maa jijiji.

Egwuregwu Imbongi nwere ike ịbụ ihe omimi, na-arụtụ aka na ọnọdụ ma ọ bụ àgwà na ihe atụ, ihe atụ. Ha yiri onye ikpe ụlọ ikpe na akwụkwọ Europe. Dị ka akụkụ dị mkpa nke emume ndọrọ ndọrọ ọchịchị ndị Xhosa, imbongi na-akpachara anya na-agbagwoju ndị na-ege ya ntị anya mgbe ụfọdụ site n'ime nkwupụta jọgburu onwe ya ma ọ bụ iji okwu rụrụ arụ.
 Xhosa imbongi na-abụkarị onye otu ndị eze. N'oge ọha na eze dị mkpa, ọ na-agụ abụ iji too onyeisi ahụ, na-arụtụ aka n'agbụrụ, àgwà na omume onyeisi ahụ. Imbongi nwere ike ịgụnye nkọwa mmekọrịta mmadụ na ibe ya ma ọ bụ nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị.

N'èzí ọrụ eze ya, imbongi na-arụ ọrụ nye  obodo ya mgbe niile.

Ọ bụ ezie na ọtụtụ ndị òtù iimbongi bụ ụmụ nwoke, ụmụ nwanyị na ụmụaka nwere ike iwehara ọrụ ahụ. Otú ọ dị, ọ bụ naanị ụmụ nwoke na-eyi uwe ọdịnala nke imbongi n'oge ememe.

## Ọrụ mba
Ihe bụ isi Ihe ana elegara anya mgbe ị na-ahọrọ onye na-ede abụ otuto maka adreesị onye isi ala bụ ịtụgharị n'etiti asụsụ iji nye onye ọ bụla n'ime ọdịbendị ụmụ amaala South Afrika nnọchiteanya ziri ezi. Ndị isi oche ndị omeiwu na-enye mkpebi onye ga-anata nsọpụrụ ahụ.
áká_ịkẹngạ|thumb|Zolani Mkiva (n'aka ekpe), onye omenala Xhosa imbongi nke na-anabatakarị Nelson Mandela

## Hụkwa

* Nofinishi Dywili
* Nontsizi Mgqwetho

## Edensibia

### Ebe e si nweta ya

* 
*

## Njikọ mpụga

* Abụ Ndị Xhosa
*  Omenala Xhosa,
*  The WDG
Òtù:Pages with unreviewed translations