Asụsụ Maasai

thumb|Nwanyị Maasai
**Maa** (nke a na-asụbu *Masai*) ma ọ bụ Maa (English: /ˈmɑːsaɪ/;  autonym: *Ọla Maa*) bụ asụsụ Nilotic nke **Ndị Maasai** na-asụrụ na Southern Kenya na Northern Tanzania, nke dị ihe dị ka nde 1.5. Ọ nwere njikọ chiri anya na Ụdị Maa ndị ọzọ: Samburu (ma ọ bụ Sampur), asụsụ nke Ndị Samburu nke etiti Kenya, Chamus, nke a na-asụ n'ebe ndịda na ndịda ọwụwa anyanwụ nke Ọdọ Mmiri Baringo (mgbe ụfọdụ a na-ewere ya dị ka olumba Samburu); na Parakuyu nke Tanzania. Ndị Maasai, Samburu, il-Chamus na ndị Parakuyu nwere njikọ n'akụkọ ihe mere eme ma ha niile na-ezo aka n'asụsụ ha dị ka . N'ikwu okwu n'ụzọ ziri ezi, "Maa" na-ezo aka n'asụsụ na ọdịbendị na "Maasai" na-ekwu maka ndị "na-asụ Maa".

## Ọmụmụ ụdaolu
Ụda ahụ dị oke mkpa iji gosipụta ihe ziri ezi ọ pụtara.

### Mkpụrụ okwu
Na tebụl nke ụdaume dị n'okpuru ebe a, a na-eji akara IPA na-anọchite anya ụdaume. Mgbe mgbakọ IPA dị iche na akara ndị a na-ejikarị eme ihe, a na-enye nke ikpeazụ na oghere oghere.

Maka ụfọdụ ndị na-ekwu okwu, ụdaume nkwụsị a na-ekwupụta anaghị emebi emebi (dịka IlKeekony Maaokie), mana maka ndị ọzọ, ha na-emebi emebi ma ọ bụ nwee akụkụ glottalic (dịka Parakuyo Maa). N'asụsụ Arusha Maa, a na-ahụkarị  dị ka fricative na-enweghị olu, mana n'okwu ụfọdụ, ọ nwere ike ịbụ trill a na-ekwupụta. Ọ dịkarịa ala n'okwu Maa, [tʃ] na [ʃ] na-apụta na nkesa na-akwado, na nke mbụ na-apụtara kpọmkwem mgbe ụdaume gasịrị na nke ikpeazụ n'ebe ndị ọzọ.

### Mkpụrụedemede
Dị ka asụsụ ndị ọzọ Maa, Maasai nwere nkwekọrịta ụdaume mgbọrọgwụ asụsụ dị elu.  nwere ụdaume itoolu dị iche iche, na ụdaume /a/ bụ "na-anọpụ iche" maka nkwekọrịta.

## Nchịkọta okwu
Usoro okwu na-abụkarị ngwaa-isiokwu-ihe, mana ọ nwere ike ịdịgasị iche n'ihi na ụda bụ ihe ngosi kachasị mkpa nke isiokwu na ihe. Ihe na-ekpebi usoro na ahịrịokwu bụ topicality ebe ọ bụ na usoro ahụ, na ahịrị okwu kachasị mfe, nwere ike ibu amụma dịka usoro nhazi ozi: [Verb - Most.Topical - Less.Topical]. Ya mere, ọ bụrụ na ihe ahụ bụ ihe a na-ahụkarị n'okwu ahụ (dịka nnọchiaha onye mbụ), na isiokwu ahụ abụghị ihe a na'ahụkarị, ihe ahụ na-apụta ozugbo ngwaa na tupu isiokwu ahụ.

Asụsụ Maasai nwere naanị okwu abụọ zuru oke mana enwere ike iji "aha mmekọrịta", yana okwu kachasị n'ozuzu, iji kọwaa echiche ụfọdụ. Okwu aha na-amalite site na prefix ngosi ma ọ bụ prefix nke ọnụọgụ okike, na-esote aha na-akọwa ma ọ bụ aha isi ọzọ. Ndị ọzọ na-agbanwe agbanwe na-agbaso aha isi, gụnyere ahịrịokwu ndị nwere onwe ha.

N'asụsụ Maasai, ọtụtụ morphemes bụ usoro ụda. Ụkpụrụ ụda na-emetụta ikpe, olu na akụkụ nke okwu, dịka na ihe atụ dị n'okpuru:
 
Ndị na-eme ihe nkiri

Ọ bụ ihe a na-eme

3P-remove.one.by.one-IPFV.MID

Eze

Mkpesa (HL) 

DEF.FEM.SG-pot (NOM) 

(Ọdịdị elu) 

(Ọdịdị) 

 
Ndị isi nwanyị

Ọ bụ n'ihi na a na-akpọ ya

3P-remove.one.by.one-IPFV.MID DEF.FEM.SG-pot (NOM) 

"A na-eme ka ite ahụ ghara inwe anụ".Asụsụ Maasai nwere ụdị aha nwoke na nwanyị atọ; nwanyị, nwoke, na ebe. Ndị na-asụ asụsụ ahụ na-etinye prefix nwoke na nwanyị na aha. Ihe aha ahụ pụtara n'ihe gbara ya gburugburu na-ezo aka na okike ya. Aha na-etinye okike dị ka ndị a:

"Ònye bịara?" a ga-ajụ ma ọ bụrụ na amaara nwoke ma ọ bụ nwanyị nke onye ọbịa ahụ. A ga-ebute aha ahụ ụzọ site na prefix gbasara okike.  bụrụ na a maghị nwoke ma ọ bụ nwanyị nke onye ọbịa ahụ, "Ọ bụ onye bịara?" ga-abụ ajụjụ [ntụgharị Bekee] n'ụzọ nkịtị.

Adjectives na Maa na-arụ ọrụ naanị iji kọwaa aha ahụ, ha na-agbanwekwa oge dabere na aha ha na-akọwa. 

Ndị nnọchianya na Maa na-enyekarị okike (nwoke, nwanyị, ma ọ bụ ebe); ọ bụrụ na a maghị okike, ihe aha ahụ pụtara n'ihe gbara ya gburugburu na-ezo aka na okike. Dịka ọmụmaatụ, ọnọdụ nke nwanyị nwere ike ịgụnye ịrụ ọrụ n'ụlọ, a ga-egosikwa nwoke ma ọ bụrụ na omume ahụ na-ezo aka n'ọrụ n'èzí ụlọ. Maasai na-eji ebe dị ka nnọchiaha onwe onye n'ihi na ebe nwere ike inyere aka ịmata nwoke ma ọ bụ nwanyị (ya bụ, ihe omume na-eme n'ụlọ ga-abụ nke nwanyị ga-eme mgbe niile). 

Ụda na-enyere aka igosi nkwekọrịta ngwaa-isiokwu.

Oge dị ugbu a na Maasai gụnyere omume ndị a na-emekarị, dị ka "M na-eteta" ma ọ bụ "M na'isi nri ụtụtụ". Oge gara aga -ezo aka naanị n'omume gara aga, ọ bụghị n'oge ma ọ bụ ebe a kapịrị ọnụ.

## Ojiji
Ndị Maasai eguzogidewo ụdị ụfọdụ nke ọchịchị na mgbasawanye ọdịda anyanwụ, usoro nkwurịta okwu na mgbanwe ha na-elekwasị anya na azụmahịa n'etiti onwe ha. Otú ọ dị, ụfọdụ mfu nke asụsụ Maasai, ọ bụ ezie na ọ bụghị ngwa ngwa, na-eme n'ihi mmekọrịta chiri anya na agbụrụ ndị ọzọ dị n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ Afrịka na ịrị elu nke Swahili na Bekee dị ka asụsụ kachasị.  Tanzania, onye bụbu onye isi ala Nyerere gbara ume ka a nabata Swahili dị ka asụsụ gọọmentị iji jikọta ọtụtụ agbụrụ dị iche iche na Tanzania, yana Bekee iji sọọ mpi n'ụwa niile.  bụ ezie na asụsụ Maasai, nke a na-akpọkarị Maa, adịgidewo n'agbanyeghị ọtụtụ usoro agụmakwụkwọ Bekee na Swahili, atụmatụ akụ na ụba, na ihe ndị ọzọ, ọnọdụ mmekọrịta ọha na eze na akụ na ụba nke ndị Maasai na-eche ihu n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ Afrịka na-edebe ha, na asụsụ ha, dị ka ndị na-anọchite anya ha.

A na-etinye ụzọ ndụ ndị Maasai n'asụsụ ha. N'ụzọ doro anya, usoro akụ na ụba nke azụmahịa nke ndị Maasai na-adabere na ya iji nọgide na-ebi ndụ ha, na-adaberị na ndụ nke asụsụ Maasai, ọbụlagodi na ọnọdụ ya dị nta. Site 'ihe ize ndụ nke asụsụ, a ga-anọgide na-eyi ndị Maasai egwu na iguzosi ike n'ezi ihe ọdịbendị ha. Ọnọdụ ndị ka nta nke asụsụ ahụ na-eche ihu ugbu a emeela ka omume ọdịnala ndị Maasai yie egwu. Ìgwè ndị Maasai ole  ole na-aga n'ihu na-agagharị agagharị na mpaghara ahụ, na-ahọrọ ibi na obodo ndị dị n'otu iji mee ka asụsụ ha na akụkụ ndị ọzọ nke ọdịbendị ha dị ndụ.

## Hụkwa

* Asụsụ Kwavi
* Asụsụ Sonjo, asụsụ nke ndị Bantu na mpaghara Maasai
* Yaaku, ndị fọrọ nke nta ka ha hapụ asụsụ ha kpamkpam maka ndị Maasai
* Asa, ndị hapụrụ asụsụ ha kpamkpam maka asụsụ Maasai

## Edensibia
ụfọdụ. Okwu aha na-amalite site na prefix ngosi ma ọ bụ prefix nke ọnụọgụ okike, na-esote aha na-akọwa ma ọ bụ aha isi ọzọ. Ndị ọzọ na-agbanwe agbanwe na-agbaso aha isi, gụnyere ahịrịokwu ndị nwere onwe ha.

## Akwụkwọ
 

## Njikọ mpụga

* Ọrụ asụsụ Maa
* Doris L. Payne & Leonard Ole-Kotikash: English-Maasai na Maasai-English dictionary

ụfọdụ. Okwu aha na-amalite site na prefix ngosi ma ọ bụ prefix nke ọnụọgụ okike, na-esote aha na-akọwa ma ọ bụ aha isi ọzọ. Ndị ọzọ na-agbanwe agbanwe na-agbaso aha isi, gụnyere ahịrịokwu ndị nwere onwe ha.
Òtù:Pages with unreviewed translations