Funmilayo Ransome-Kuti

Chief **Funmilayo Ransome-Kuti** MON[a] (onye amụrụ **Frances Abigail Olufunmilayo Olufela Folorunso Thomas**; 25 Ọktoba 1900 - 13 Eprel 1978), nke a makwaara dị ka **Funmilayo Aníkúlápó-Kuti**, bụ onye nkuzi Naijiria, onye nhazi ndọrọ ndọrọ ọchịchị, na onye na-akwado ikike ụmụ nwanyị bụ onye nwere ọgụgụ isi na-emegide ndị eze ukwu, Pan-Africanist, na echiche ụmụ nwanyị. Ransome-Kuti gosikwara onwe ya dị ka onye African Socialist.  

A mụrụ Funmilayo Ransome Kuti na Abeokuta, na Ogun State, ọ bụkwa nwa akwụkwọ nwanyị mbụ gara Abeokuta Grammar School. Dị ka onye toro eto.

## '''Ọrụ'''
Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nkuzi, na-ahazi ụfọdụ n'ime klas mbụ nke ụlọ akwụkwọ ọta akara na mba ahụ ma na-ahapụ klas ịgụ na ide maka ụmụ nwanyị na-enweta ego dị ala, na-atọ ntọala dị mkpa maka agụmakwụkwọ ụmụ nwanyị n'Africa.

N'afọ 1940, Ransome-Kuti tọrọ ntọala otu ụmụ nwanyị Abeokuta ma kwado maka ikike ụmụnwaanyị, na-achọ ka a na-anọchite anya ya n'ọchịchị ime obodo ma kwụsị ịtụ ụtụ isi na-ezighi ezi nke ụmụ nwanyị n'ahịa. Ransome-Kuti duuru ngagharị iwe na nọdụ ọdụ nke ihe ruru ụmụ nwanyị 10,000, na-amanye Alake na-achị ka ọ rituo obere oge na 1949. Ka mmetụta ndọrọ ndọrọ ọchịchị Ransome-Kuti na-abawanye, ọ tinyere aka na ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Naijiria, na-aga nzukọ na isonyere ndị nnọchiteanya mba ọzọ iji kparịta ụkpụrụ iwu obodo. N'ịbụ onye na-eduga n'ichepụta otu ndị inyom Naijiria na Federation of Nigeria Women's Societies, ọ kwadoro ikike nke ụmụ nwanyị Naijiria ịtụ vootu wee bụrụ onye ama ama na udo zuru ụwa ọnụ na ikike ụmụ nwanyị. 

Ransome-Kuti ghọrọ osote onye isi oche nke Women's International Democratic Federation (WIDF) na 1953[1], ma mesịa bụrụ onye isi ngalaba Nigeria nke Women's International League for Peace and Freedom (WILPF) na 1963.[2]. N'ọrụ ndị a, Ransome-Kuti nyere aka wulite njikọ dị n'etiti otu ntọhapụ nke Naijiria na netwọk nke ndị na-emegide ụmụ nwanyị gburugburu ụwa. Ọrụ mba ụwa ya dọtakwara mmasị ndọrọ ndọrọ ọchịchị; Ndị ọchịchị Britain jụrụ imegharị paspọtụ ya na 1957 na United States jụrụ inye ya visa na 1958, ebubo abụọ a na ha na ndị Kọmunist nwere njikọ n'oge Agha Nzuzo.[3]

Ransome-Kuti natara Lenin Peace Prize ma nye ya onye otu Order of the Niger maka ọrụ ya. N'afọ ndị ikpeazụ ya, ọ kwadoro nkatọ ụmụ ya na-akatọ ọchịchị ndị agha Naịjirịa. Ọ nwụrụ mgbe ọ dị afọ iri asaa na asaa mgbe e merụrụ ya ahụ na mwakpo ndị agha wakporo ihe onwunwe ezinụlọ. Ụmụ Ransome-Kuti gụnyere onye egwu Fela Kuti (onye a mụrụ Olufela Ransome-Cuti), dọkịta na onye na-eme ihe ike Beko Ransome-Suti, na Minista ahụike Olikoye Ransome-Muti.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Frances Abigail Olufunmilayo Olufela Folorunso Thomas, na 25 Ọktoba 1900 na Abeokuta, Ogun State, Nigeria, nke n'oge ahụ bụ akụkụ nke Southern Nigeria Protectorate, Protectorate nke Alaeze Ukwu Britain. A mụrụ ya na Chief Daniel Olumeyuwa Thomas (1869-1954), onye so n'ezinụlọ Jibolu-Taiwo, na Lucretia Phyllis Omoyeni Adeosolu (1874-1956).  : 20 Nna ya na-arụ ọrụ ugbo ma na-ere ihe ọkụkụ nkwụ, ebe nne ya na-eje ozi dị ka Onye na-emepụta ejiji.

Ezinụlọ nna Frances gbanyere mkpọrọgwụ na Obodo Saro, nke nwere ndị si Sierra Leone lọta, ọtụtụ n'ime ha bụ ndị Afrịka bụbu ndị ohu a tọhapụrụ ma weghachite na Freetown tupu ha alaghachi Yorubaland na narị afọ nke 19. 

Nna ya mụrụ Ebenezer Sobowale Thomas, onye a mụrụ na Freetown, Sierra Leone, na Abigail Fakemi, onye a mụrụ n'obodo Ilesa nke Yoruba. Nna nna Frances kacha mara amara bụ nne nne ya, Sarah Taiwo (nne Ebenezer Sobowale Thomas), nwanyị Yoruba nke ndị ahịa ohu nwụchiri na mmalite narị afọ nke 19 tupu ọ laghachi n'ụlọ ya na Abeokuta. Di mbụ Sarah bụ Sobowale Thomas. Ụmụ Sarah nke Thomas na ndị di ya abụọ ọzọ - ndị Jibolu-Taiwos - ghọrọ ụfọdụ n'ime ndị mbụ nke Ndị Kraịst na mpaghara ahụ, ma nwee mmetụta dị ukwuu na uto nke Iso Ụzọ Kraịst na Abeokuta.

A mụrụ nne Frances n'aka Isaac Adeosolu, onye si Abeokuta, na Harriet, nwa nwanyị Adeboye, onye si n'obodo Yoruba oge ochie nke Ile-Ife. Nne na nna ya lụrụ na 1897, ha nwekwara ụmụ abụọ nwụrụ na nwata tupu a mụọ Frances. : 19–23 : 19–23 
alt=An aerial view of Abeokuta in 1929|thumb|Abeokuta na 1929
thumb|Funmilayo Ransome-Kuti
Ọ bụ ezie na ọ bụ ihe a na-adịghị ahụkebe n’oge ahụ ezinụlọ ndị Naijiria na-etinye nnukwu ego n’ịzụ ụmụ agbọghọ, ndị nne na nna Frances kweere na ọ dị mkpa ka ụmụ nwoke na ụmụ agbọghọ nweta agụmakwụkwọ.[1] : 28 Ọ gara ụlọ akwụkwọ Grammar Abeokuta maka ụlọ akwụkwọ sekọndrị ya. [2] Na mbido, ụlọ akwụkwọ a ghere oghe maka naanị ụmụ nwoke, mana ọ nabatara ụmụ akwụkwọ nwanyị mbụ ya na 1914, Frances bụ onye izizi n'ime ụmụ agbọghọ isii debanyere aha maka nkuzi n'afọ ahụ.[1] : 28–29 Site na 1919 ruo 1922, ọ gara Wincham Hall School for Girls na Cheshire, England, [3] [4] ebe ọ mụtara okwu, egwu, ejiji, French na nka ụlọ dị iche iche. Tupu ọ gụchaa akwụkwọ ma laghachi Abeokuta n'afọ 1922, ọ hapụrụ aha Ndị Kraịst ya bụ Frances na Abigail ma họrọ ịkpọ aha Yoruba ya bụ Funmilayo, nke pụtara "Chineke enyela m ọṅụ". [5][6]

## Ndụ onwe onye
Na 20 Jenụwarị 1925, Funmilayo lụrụ Reverend Israel Oludotun Ransome-Kuti, onye so n'ezinụlọ Ransome-Cuti. : 33 Israel gụrụ akwụkwọ na Abeokuta Grammar School ọtụtụ afọ n'ihu Funmilayo, mgbe ọ ka nọ n'ụlọ akwụkwọ ha abụọ zụlitere ọbụbụenyi wee soro na mbedo. : 29 Israel chọtara ọrụ dị ka onye isi ụlọ akwụkwọ, ọ kwenyesiri ike n'ịchịkọta ndị mmadụ na imeri nkewa agbụrụ na mpaghara. O mechara bụrụ onye guzobere ma Nigeria Union of Teachers na nke Nigerian Union of Students .  : 46-47 Alụmdi na nwunye ya na Funmilayo ga-adịru afọ 30 - ruo mgbe Israel nwụrụ - ma nwee mmetụta nke ịha nhata na nkwanye ùgwù miri emi n'etiti di na nwunye ahụ. : 42 : 42 

Mgbe ọ lụsịrị di, Funmilayo Ransome-Kuti hapụrụ ọrụ ochie ya dị ka onye nkuzi, mana n'oge na-adịghị anya ọ chọtara ọrụ ndị ọzọ. N'afọ 1928, o guzobere otu n'ime klas ụlọ akwụkwọ ọta akara mbụ na Naịjirịa. N'otu oge ahụ, ọ malitere klọb maka ụmụ agbọghọ si n'ezinụlọ ndị a ma ama iji gbaa "imeziwanye onwe ha" ume, ka ọ na-ahazi klas maka ụmụ nwanyị na-amaghị akwụkwọ. : 38 N'agbata afọ 1935 na 1936, di na nwunye ahụ mere ndokwa ịzụta ụgbọ ala ochie ma zigara ha ya site na England. Ransome-Kuti bụ nwanyị mbụ na Abeokuta na-anya ụgbọala. : 48 : 48 

Ransome-Kuti na di ya mụrụ ụmụ anọ: nwa nwanyị aha ya bụ Dolupo (1926) na ụmụ nwoke Olikoye "Koye" (1927), Olufela "Fela" (1938), na Bekololari "Beko" (1940). : 47 & 49 : 47 & 49 

### Òtù Ụmụ nwanyị Abeokuta
 

N'afọ 1932, Ransome-Kuti nyere aka guzobe otu ọgbakọ Ladies Abeokuta. [1] Klọb ahụ lekwasịrị anya na ọrụ ebere, ịkwa akwa, isi nri na klas agụmakwụkwọ ndị okenye, [1] na ndị mbụ ya bụ Ndị Kraịst, ụmụ nwanyị gụrụ akwụkwọ n'Ebe Ọdịda Anyanwụ [1] sitere na klaasị etiti. [2] Ka ọ na-erule n'afọ 1940, otu ọ dị, klọb ahụ nọ na-atụgharị na ndọrọ ndọrọ ọchịchị karịa. N'ịbụ onye otu enyi ya na-agụghị akwụkwọ gbara ya ume, onye rịọrọ ya ka o nyere ya aka ịmụta ịgụ akwụkwọ, Ransome-Kuti malitere ịhazi klas maka ụmụ nwanyị na-azụ ahịa site na klọb, ma mesịa nweta nghọta ka ukwuu maka enweghị ahaghị n'etiti ọha na eze na ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke ọtụtụ ụmụ nwanyị Naijiria chere ihu. [3] N'ịde banyere nnwere onwe nke ndị ọzọ nwere ihe ùgwù nyere ya, Ransome-Kuti kwuru na ezi ọnọdụ ụmụ nwanyị Naijiria ga-ekpe ikpe site na "ụmụ nwanyị na-ebu nwa n'azụ ha na-arụ ọrụ ugbo site n'ebe ọwụwa anyanwụ ruo n'ebe ọdịda anyanwụ ... ọ bụghị ụmụ nwanyị na-eji tii, sugar, na ntụ ọka maka nri ụtụtụ" [4]. :: 174  N'afọ 1944, ọ malitere mkpọsa na-aga nke ọma iji kwụsị ndị ọchịchị obodo ịnara ụmụ nwanyị osikapa n'ahịa n'okpuru aghụghọ.[5]

N'afọ 1946, a kpọgharịrị ọgbakọ ahụ aha otu ndị inyom Abeokuta (AWU), nke na-emepere ụmụ nwanyị niile nọ na Abeokuta ugbu a. Òtù ahụ lekwasịrị anya ugbu a n'ịlụ ọgụ megide njikwa ọnụ ahịa na-ezighị ezi na ụtụ isi a na-amanye ụmụ nwanyị n'ahịa, Ransome-Kuti dịka onyeisi oche AWU.[1]. Together with Grace Eniola Soyinka[2] (nwa nwanne nna ya na nne Nobel Laureate Wole Soyinka),[3][4]:: 157  the AWU ji nwayọọ nwayọọ na-etolite na-anọchi anya ndị òtù 20,000, na-eme atụmatụ 100,000 ọzọ supporters.[5] N'ịgba mbọ ijikọ ụmụnwaanyị wee gbanarị otu n'otu, Ransome-Kuti na ụmụnwaanyị ndị ọzọ gụrụ akwụkwọ na-asụ asụsụ Yoruba ma na-eyikwa uwe ọdịnala ndị Yoruba na nzukọ na mmemme. [6]

N'afọ 1918, gọọmenti Abeokuta webatara ụtụ pụrụ iche nke chọrọ ka ụmụ agbọghọ na-atụ ụtụ isi malite n'afọ 15, afọ atọ tupu ụmụ nwoke emee mgbe ha dị afọ 18. [1] A na-enwe nrụgide na usoro ịnakọta ụtụ isi, ebe ndị ọrụ mgbe ụfọdụ na-anapụ ụmụ nwanyị uwe ha n'ihi na ha na-agbalị ikpebi afọ ndụ ha, na-atụkwa ndị na-enweghị ike ịkwụ ụgwọ ụlọ mkpọrọ. [2] Site n'oge mgbasa ozi AWU na njedebe 1940s, ụmụ nwanyị nọ n'obodo ahụ echewo afọ iri atọ nke ụtụ isi na-enweghị ihe nnọchiteanya na gọọmentị; nke a ghọrọ isi okwu na akwụkwọ akụkọ AWU. [1]
áká_ịkẹngạ|thumb|250x250px|Obí eze Alake na Abeokuta.
Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị mbụ a ma ama nke Ransome-Kuti bịara mgbe ọ duziri AWU na ngagharị iwe megide ụtụ isi ụmụ nwanyị. Na Abeokuta, n'akụkụ ụtụ isi maka ego a na-enweta na ojiji mmiri, a manyere ụmụ nwanyị ahịa ịkwụ ụtụ isi pụrụ iche nke na-aga kpọmkwem na ndị nlekọta ahịa ma ọ bụ "parakoyis". : 78 Alake Ademola nke Abụọ, onye ọchịchị ọdịnala nke Abeokuta nke ghọrọ akụkụ nke nchịkwa ọchịchị site na Ọchịchị na-apụtaghị ìhè, tụọla ụtụ isi n'ahụ ụmụ nwanyị mgbe e guzobere nchịkwa ala Egba na 1914. Mgbe arịrịọ dara n'aka ndị ọchịchị Britain ka ha wepụ Alake dị ugbu a n'ọchịchị ma kwụsị ụtụ isi ahụ, Ransome-Kuti na AWU malitere ịkpọtụrụ akwụkwọ akụkọ ma na-ekesa arịrịọ. N'ịchọ itinye nrụgide na ndị ọchịchị, ndị otu AWU jụrụ ịkwụ ụtụ isi ha n'ihu ọha, mee ogologo oge n'èzí obí Alake, ma hazie nyocha nke ndekọ ego nke Sole Native Authority System (SNA). Tinyere ebumnuche ha nke ịkwụsị ụtụ isi a na-atụ ụmụ nwanyị, ha chọrọ nnọchiteanya maka ụmụ nwanyị na kansụl SNA.

Ka ọ na-erule ngwụsị afọ 1947, ndị ọchịchị Abeokuta amalitela machibido ụmụ nwanyị ime ihe ngosi ma ọ bụ ngagharị iwe, na-agọnarị ha ikike dị mkpa. N'atụghị egwu, Ransome-Kuti na ndị otu ya kwupụtara na ha na-eme atụmatụ "picnics" na "ememme" kama, na-adọta ihe ruru 10,000 ndị sonyere na ngosi ha - ụfọdụ n'ime ha gụnyere esemokwu na ndị uwe ojii.[1]. : 81 Ransome-Kuti zụrụ ụmụnwaanyị ka ha na-esi edozi ite mmiri ndị a na-atụba ha mgbe ụfọdụ, ndị AWU na-akwụkwa ndị otu ya ụgwọ ka ha kwado nnochite anya iwu maka ndị ejidere.[1] : 81 Dị ka otu akụkọ si kwuo, mgbe otu onye isi obodo Britain tiri mkpu na Ransome-Kuti ka o mechie ụmụ nwanyị ya, ọ zara ya, "O nwere ike ịbụ na a mụrụ gị, ma a zụlitere gị! Ị ga-agwa nne gị okwu otú ahụ?" [1]: 84 Onye ọkwọ ụgbọ elu ọdịda anyanwụ Afrịka kọwara ya dịka “Ọdụm Lisabi”. :  77 : 77

Esemokwu dị n'etiti ndị ngagharị iwe na ndị ọchịchị AWU dara n'isi n'ọnwa Febụwarị 1948 mgbe Alake tụnyere ụmụnwaanyị AWU na "ndị na-akpata nsogbu enweghị ike ịchịkwa" wee machibido Ransome-Kuti ịbanye n'obí maka nzukọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Ngwa ngwa ka nke ahụ mechara, ndị AWU gbochiri ọnụ ụzọ ụlọ eze ma jụ ikwe ka onye ọrụ mpaghara Britain bịara na nke ya pụọ. Ihe omume a kwụsịrị n'ọgụ mgbe Ransome-Kuti jidere wheel ụgbọ ala onye ọrụ mpaghara ma jụ ịhapụ ya "ruo mgbe ọ napụrụ aka ya"[1]. : 85 Ọmịiko ọhaneze tolitere n'ịkwado ụmụnwaanyị ahụ. Ná mmalite 1948, ndị òtù AWU nọgidere na-eme mkpesa, na-alụ ọgụ site na mkpesa, nnọkọ mgbasa ozi, akwụkwọ ozi na akwụkwọ akụkọ, na ngosi. Ka emechara ngagharị iwe na ngwụcha Eprel nke afọ ahụ, Alake mechara zaghachi ihe ụmụ nwanyị chọrọ, kwụsịtụrụ ụtụ isi ụmụ nwanyị ma họpụta kọmitii pụrụ iche ga-enyocha mkpesa AWU.[1]. : 86 : 86

Ndị AWU nwere ike ịchụpụ Alake nwa oge n'afọ 1949 site na ndọrọ ndọrọ ọchịchị na omenala. O mere nke a site na ngagharị iwe, ọgbakọ ndị nta akụkọ, na onyinye akwụkwọ akụkọ, nakwa site n’ịbụ abụ mkparị ndị Yoruba n’èzí n’obí Alake dị ka ụdị mmechuihu ọha. [1] Ọrụ Ransome-Kuti na ndị AWU dọtara mmasị obodo, n'ihi na ọ bụghị naanị n'akwụkwọ akụkọ Abeokuta ka akọpụtara ihe omume ahụ, kamakwa n'akwụkwọ akụkọ na Naịjirịa niile. [2] Onye odee Naijiria bụ Wole Soyinka ga-emesị kọọ mmetụta nke ngagharị iwe ndị a na 1981 memoir Ake: Afọ nke nwata. Ọgba aghara ahụ nwekwara mmetụta ụfọdụ nke ndị omebe iwu, gụnyere iwepụ ụtụ isi dị larịị, na nhọpụta nke Ransome-Kuti na ụmụ nwanyị anọ ndị ọzọ na otu kansụl oge na-achị mpaghara ahụ ruo mgbe otu kansụl na-adịgide adịgide nwere ike dochie ya; nke a bụ nke mbụ ụmụ nwanyị nwere nnọchite anya na ndọrọ ndọrọ ọchịchị mpaghara. [2]

Ọ bụ ezie na AWU enwetala nnọchiteanya nwanyị na mpaghara, emeghị ya na ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya. N'afọ 1952, gọọmentị Abeokuta tinyere ụtụ isi mmiri ọhụrụ n'ahụ ụmụ nwanyị iji kwado usoro mmiri ọhụrụ. A gụpụrụ ụmụ nwanyị n'ụtụ isi mmiri kemgbe 1948. Ransome-Kuti na ụmụ nwanyị ndị ọzọ jụrụ ịkwụ ụtụ isi ma mesịa jide ha, wee jide ha ọzọ mgbe ngagharị iwe malitere. E wepụghị ụtụ isi mmiri n'ahụ ụmụ nwanyị ruo n'afọ 1960, ya mere AWU jere ozi dị ka òtù dị mkpa iji tinye nrụgide ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'oge ahụ niile. 

### Ọrụ Mba
N'afọ 1947, onye isi ala Naijiria bụ Nnamdi Azikiwe kpọrọ Ransome-Kuti ka ọ sonye na ndị nnọchi anya NCNC asaa na London, England iji mee ngagharị iwe maka Iwu Richards nke afọ 1946. Iwu a, nke akpọrọ aha gọvanọ-ọchịchị Naijiria, Sir Arthur Richards, e mere ya iji mụbaa ụmụ amaala Naijiria na-etinye aka na ọchịchị onye kwuo uche ya, ebe ọ na-agbataghị ikike ndị ahụ nye ụmụ nwanyị . Iwu ahụ jikwa ọtụtụ ndị Europe nọ na Executive Council site na usoro nhọpụta, kama ntuli aka ndị nnọchiteanya. Ransome-Kuti bụ naanị nwanyị nọ na ndị nnọchiteanya ahụ; ha hapụrụ London na June 26, 1947. 

Mgbe ọ nọ na Lọndọn, Ransome-Kuti gwara ndị otu dị ka kọmitii nzuko omeiwu ụmụ nwanyị London na National Federation of Women's Institutes. Ọ rụrụ ụka na ọchịchị colonial amanyela ụmụ nwanyị n'ọchịchị, ma ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke akụ na ụba.[1] O dekwara edemede akpọrọ "Anyị nwere nha anya 'Ruo mgbe Briten bịara'" na Daily Worker, ebe ọ gara n'ihu na-arụ ụka na ụmụ nwanyị Yoruba nwere ihe onwunwe, na-azụ ahịa n'efu, ma nwee ikike, ruo mgbe ọchịchị colonial manyere ha ịrụ ọrụ dị ala n'ime ọha mmadụ.[2]. Echiche a na-etinye ya n'ọdịnala ọgụgụ isi nke ndị ọkà mmụta dịka Cheryl Johnson Odim kwuru na-eme ka echiche ụmụ nwanyị Africa na ụwa nke atọ. Alake na otu ndị inyom a ma ama akatọọla isiokwu a, n'agbanyeghị na ọ nwetara nkwado site n'aka ụmụ nwanyị na azụmahịa na ndọrọ ndọrọ ọchịchị.[3][4]

Mgbe Western Provinces nke Naijiria zukọrọ n'afọ 1949 iji kparịta iwu ọhụrụ, Ransome-Kuti nọchitere anya Abeokuta ma bụrụ naanị nwanyị sonyere na mkparịta ụka ahụ. Ọ rụrụ ụka siri ike maka ịhọpụta ụmụ nwanyị na imegide usoro ntuli aka na-apụtaghị ìhè.[1] :  79 : 79

Na May 1949, Ransome-Kuti tụrụ aro ka e guzobe otu Nigerian Women's Union (NWU) iji kwalite ikike na nnwere onwe n'ofe mba ahụ. Ndị AWU kwadoro atụmatụ ya, nzukọ ahụ mechara bụrụ ngalaba Abeokuta nke NWU. [1] : 94 N'ime afọ ole na ole sochirinụ, Ransome-Kuti mere njem nke ukwuu iji nyere aka guzobe alaka NWU n'obodo ukwu na obodo niile na Naịjirịa. O jere ozi dika onye isi NWU n'obodo ya bu Abeokuta. Ndị NWU gbasoro ebumnuche nke inweta ikike ụmụ nwanyị, kagbuo kọleji ntuli aka, na ịkwado maka ezi nnọchite anya ụmụ nwanyị na ndọrọ ndọrọ ọchịchị. [1] : 100-101  : 100-101

Ransome-Kuti bụ onye hibere pati NCNC, na 1951 ọ zọọrọ dịka onye NCNC na-azọ ọkwa maka ọgbakọ ọchịchị mana ọ garaghị nke ọma,[1] n'ihi na ụtụ isi pụrụiche nke ịtụ vootu pụtara na ọtụtụ n'ime ndị na-akwado ya - karịsịa ụmụ nwanyị - enweghị ike isonye. Ọ rụrụ ọrụ dịka onye na-echekwa ego na kọmitii na-arụ ọrụ n'ebe ọdịda anyanwụ NCNC wee bụrụ onye isi oche nke otu ụmụ nwanyị NCNC na Western Region.[3] :  402 : 402

N'ime NCNC, Ransome-Kuti jere ozi dịka onye nhazi akụ na ụba maka kọmitii na-arụ ọrụ n'Ebe Ọdịda Anyanwụ, ebe ọ na-edu otu ụmụ nwanyị pati na mpaghara ahụ; ọ bụ naanị onye otu nwanyị na-eje ozi n'ọrụ onye ndu.[1] Ọ bụkwa naanị ya bụ onye nnọchiteanya nwanyị a họpụtara ka ọ na-ekwuchitere Abeokuta n'oge mkparịta ụka dị mkpa na Nzukọ Ọchịchị General nke nyere aka n'ịkpụzi ụkpụrụ iwu Naijiria site na 1948-1951.[2].

N'afọ 1953, Ransome-Kuti haziri nzukọ na Abeokuta iji kwurịta ikike ụmụ nwanyị na nnọchiteanya ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ndị nnọchiteanya ụmụ nwanyị 400 gara ihe omume ụbọchị abụọ ahụ. Ndị sonyere mechara guzobe Federation of Nigerian Women's Societies (FNWS).  FNWS mere mkpọsa maka itinye ụmụ nwanyị na ndọrọ ndọrọ ọchịchị, imeziwanye ohere agụmakwụkwọ, na ịmepụta ọrụ mmekọrịta ọha na eze na nlekọta ahụike ọhụrụ.

N'oge mmalite afọ 1950, a họpụtara Ransome-Kuti na Western House of Chiefs,  e nyere ya utu aha onye isi  nke *[[Oba (onye na-achị achị)|Oloye]]* nke ndị Yoruba na utu aha enyemaka nke *Beere*.  Ọ bụ nwanyị mbụ a họpụtara na Western House  na otu n'ime ụmụ nwanyị ole na ole nwere ọkwá n'Ụlọ Ndị Isi Naijiria ọ bụla n'oge ahụ.   Ọ rụkwara ọrụ dị ka onye otu ndị nkuzi nke Nigerian Union of Teachers . 

## '''Mmachibido iwu njem na nnwere onwe'''
N'abalị isii n'ọnwa Eprel n'afọ 1955, di ya, Israel Ransome-Kuti nwụrụ n'ọrịa cancer prostate mgbe ọ rịasịrị ọrịa ogologo oge. Ọnwụ di ya metụrụ Ransome-Kuti n'ahụ nke ukwuu, ebe ọ lụrụ ọgụ n'ime ọtụtụ afọ gara aga na ajụjụ ma ọ ga-ahapụ ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya iji nwetakwuo oge ya. : 155-157 N'ime afọ iri abụọ sochirinụ, n'akụkụ ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya, Ransome-Kuti malitere itinye oge na ego iji guzobe ụlọ akwụkwọ ọhụrụ n'Abeokuta - ọrụ nke sitere na nkwenye miri emi na mkpa agụmakwụkwọ na ịgụ na ide nke ya na di ya kerịtara.  : 158–159 : 158–159 

Ransome-Kuti gara n'ihu na-aga ebe niile. Na kọntinent Africa, ọ malitere mmekọrịta siri ike na òtù ụmụ nwanyị dị na Algeria, Egypt, na Ghana, [1] na nleta ya na mba ọzọ gụnyere njem na England, China, Soviet Union, Switzerland, Austria, Czechoslovakia, na Poland.[2].

N'oge nleta ya na China na 1956, Ransome-Kuti kwuru okwu ihu ọha gbasara ụmụ nwanyị na omenala Naijiria[1] wee zute Mao Zedong.[2] : 56 Ransome-Kuti nwere ọtụtụ echiche nke otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke pati ahụ, [1] na-akọwa onwe ya dị ka "African Socialist";[1] n'agbanyeghị na ọ naghị ele onwe ya anya dị ka onye ọchịchị Kọmunist, "ọ naghị atụ egwu ma ọ bụ chụọ ya site na ọchịchị Kọmunist".[3][4] :: 173  N'ihi na ọ gara China site na nkwado ego nke Women's International Democratic Federation (WIDF), Otú ọ dị, Ransome-Kuti dọtara uche ndị ọchịchị Britain bụ ndị na-atụ egwu na WIDF kpọbatara ya ka ọ gbasaa echiche ndị Kọmunist. A jụrụ imeghari paspọtụ ya n'afọ na-esote.[3] : 151-152 N'afọ 1958, mgbe a kpọrọ Ransome-Kuti ka ọ bịa ogbako gbasara ikike ụmụ nwanyị na United States, a jụrụ ya akwụkwọ visa US n'ihi na ndị ọchịchị kwenyere na o nwere "mmekọrịta ndị Kọmunist dị ukwuu". [5] Ọ bụ ezie na Ransome-Kuti nwetara nkwado site n'aka ndị enyi a ma ama wee degara ndị ọrụ gọọmentị akwụkwọ mkpesa mkpesa, ọbụna na-enwe nnọkọ mgbasa ozi iji kwupụta na ọ bụghị onye Kọmunist, a leghaara arịrịọ ya anya. Ọ bụghị ruo mgbe Naijiria nwetara nnwere onwe na 1960 ka e weghachiri paspọtụ Ransome-Kuti.[3] :  151–152 : 151–152
[alt=Image of Ransome-Kuti shaking hands with Abubakar Tafawa Balewa, the first Prime Minister of Nigeria|thumb|Ransome-Kuti (n'aka ekpe) ekele [Abubakar Tafawa Balewa, praịm minista mbụ nke Naịjirịa]]
N'afọ 1959, mgbe a napụrụ Ransome-Kuti ohere nke abụọ ịzọ ọkwa NCNC, ọ zọọrọ onwe ya, mana mkpọsa ya kewara votu ma nyere onye na-emegide NCNC aka nweta oche. Mgbe nke ahụ gasịrị, ndị otu ahụ kagburu aha Ransome-Kuti.[1] Ọ gara n'ihu chọta otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ndị Commoners' People's Party, mana otu ahụ enwekwaghị ike, na-agbasa mgbe naanị otu afọ gasịrị.[2] N'oge a, ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị Ransome-Kuti kere National Council of Women's Societies na mgbalị iji dochie FNWS.[3]

Mgbe nnwere onwe na 1960 gasịrị, Naijiria webatara ntuli aka zuru ụwa ọnụ maka ma nwoke ma nwanyị site n'iwu ọhụrụ ya. Northern Region nke Nigeria, nke ihe ka ọtụtụ n'ime ndị Alakụba, enyeghị ụmụ nwanyị ikike ịme ntuli aka ozugbo (n'agbanyeghị na ọchịchị ndị agha mechara nye ụmụ nwanyị ikike ịme ntuli aka na mpaghara ahụ na 1976). [1]
thumb|Funmilayo Ransome-Kuti
Afọ mmalite nke nnwere onwe nke Naijiria malitere n'ọgba aghara ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'etiti ndị isi na ndị nnọchiteanya. Mgbe ọchịchị ndị agha 1966 wetara mgbanwe nke ike, Ransome-Kuti chere na nke a bụ nzọụkwụ dị mma na nke dị mkpa maka mba ahụ, ma ọ katọrọ ime ihe ike nke sochiri mgbe mwakpo ahụ gasịrị n'afọ ahụ.[1] O tinyere aka na otu Women's International League for Peace and Freedom (WILPF), ịbụ onye isi ala alaka ụlọ ọrụ Naijiria kemgbe 1963.[1]

Mgbe Naijiria nwechara onwe ya, Ransome-Kuti gara n'ihu na-aga na Naịjirịa niile na-akwado mmegharị ụmụ nwanyị na ihe ndị Pan-Africanist. Mgbe e gbusịrị Sharpeville na South Africa na 1960, ọ katọrọ ogbugbu ahụ n'ihu ọha ma nye ya nkwado ya na African National Congress, nke gọọmentị ịkpa ókè agbụrụ machiri. [1] Ọ ga-aga n'ihu na-eje ozi dị ka onye ndụmọdụ na-ezighi ezi nye Kwame Nkrumah, praịm minista mbụ nke Ghana. Nkrumah kwadoro usoro nhazi nke Ransome-Kuti dị ka ihe enyemaka n'ịzụlite otu ndị inyom Ghana. [2]

N'afọ 1965, Ransome-Kuti natara nsọpụrụ mba nke ịbụ onye otu Order of the Niger. Mahadum nke Ibadan nyere ya nzere doctorate nke iwu n'afọ 1968, :: 155  ma nata Lenin Peace Prize n'afọ 1970. 

N'afọ 1969, gọọmentị steeti ọdịda anyanwụ Naịjirịa họpụtara Ransome-Kuti ka ọ bụrụ onyeisi oche nke Advisory Board of Education, ọ rụkwara ọrụ dị ka onye ndụmọdụ na Federal Ministry of Education na iwebata ndị nkuzi si mba ndị ọzọ.

N'ịbụ onye nwa ya nwoke Fela kpaliri, onye gbanwere aha nna ya iji gosipụta ịtụfu mmetụta nke ndị Europe na-achị, Ransome-Kuti gbanwere aha ya ka ọ bụrụ "Anikulapo-Kuti" n'oge mmalite afọ 1970. Aha "Anikulapo" bụ okwu Yoruba ma enwere ike ịsụgharị ya ka ọ pụtara "onye na-achụ nta nke na-ebu ọnwụ n'ime akpa" ma ọ bụ "onye agha nke na-eburu nchebe siri ike". : 168 : 168 

## Ọnwụ
N'afọ ikpeazụ nke ndụ Anikulapo-Kuti, nwa ya nwoke bụ Fela, onye na-egwu egwu na onye na-eme ihe ike, bịara mara maka ịkatọ ọchịchị ndị agha Naijiria n'ezoghị ọnụ. E jidere Fela ma tụọ ya obere oge na mbido 1970, ndị ọchịchị wakporo ụlọ ya na ihe onwunwe ya ọtụtụ oge. Iji gosi nlelị ya maka ikike nke Federation of Nigeria, ọ kpọrọ aha ala ya "Kalakuta Republic" [1]:: 168  wee gbanwee ya ka ọ bụrụ obodo ebe ndị enyi ya na ndị na-akwado ya nwere ike ịgbakọta ma nọrọ oge n'atụghị egwu ndị ọchịchị. [2] N'ọnwa Nọvemba afọ 1974, ndị uweoji Naijiria jiri anyụike na gas anya mmiri wakporo ụlọ oriri na nkwari abalị ya n'obodo, wee mee ka Fela nwee mmerụ ahụ dị egwu.[3] N'afọ 1976, Fela wepụtara album Zombie, bụ ebe o jiri ndị agha tụnyere igwe na-enweghị uche, ọtụtụ ndị kwenyere na album ahụ bụ ahịhịa ikpeazụ na esemokwu dị n'etiti Fela na gọọmentị. [2][4][4]

Anikulapo-Kuti na-eleta nwa ya nwoke ugboro ugboro n'ogige ya, ma nọrọ ebe ahụ na 18 February 1977 mgbe ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ 1,000 ndị agha gbara gburugburu ma wakpoo ogige ahụ.[1] Mgbe ha banyere, ndị agha ahụ malitere ibibi ihe onwunwe ma wakpo ndị bi ebe ahụ. Egburu Fela na Bekolari ma merụọ ahụ nke ukwuu.[2] : 168–169 Anikulapo-Kuti si na windo ụlọ elu nke abụọ malie.[3] Mgbe mwakpo ahụ gasịrị, a kpọgara ya n'ụlọ ọgwụ ma mesịa daa n'ọkwa. Ọ nwụrụ na 13 Eprel 1978 site na mmerụ ahụ ya.[2] : 169-170 : 169-170

E liri Anikulapo-Kuti n'Abeokuta n'otu ili di ya. Ọtụtụ puku mmadụ bịara olili ya, ọtụtụ ndị na-ere ahịa na ndị ahịa mechiri ụlọ ahịa na ahịa n'ofe obodo ahụ iji gosi ọnwụ ya.[1] :: 170 ">: 171  Nnukwu ụlọ ọrụ mgbasa ozi Naijiria bipụtara ụtụ, na-akpọ onye ngagharị iwe ahụ "onye na-eme mgbanwe na-aga n'ihu" na "ọhụụ Pan-African"[1]: 170.

N'otu afọ ncheta ọnwụ Anikulapo-Kuti, :: 171  Fela weere igbe ozu wee gaa ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ kilomita 20 gaa Dodan Barracks na Lagos (n'oge ahụ bụ isi ụlọ ọrụ ndị agha Naịjirịa), na-ahapụ igbe ozu ahụ n'ọnụ ụzọ ámá na mgbalị ime ihere gọọmentị  A kọwapụtara mwakpo ahụ, ọnwụ ya, na mmegharị nke igbe ozu ahụ n'abụ ya "Igbe maka Onye isi ala". 

## Usoro echiche na echiche ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Ransome-Kuti kọwara onwe ya dị ka onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Africa, nke ọ kọwara site na nkwenye ya na mmadụ nile, n'agbanyeghị okike, nwere ikike nnwere onwe, agụmakwụkwọ, nlekọta ahụike, na ụlọ, na enweghị ike nweta ikike ndị a n'okpuru ọchịchị aka ike. [1] O kwuru na "ọ naghị atụ egwu, ma ọ bụ chụpụ ya, ọchịchị Kọmunist", n'agbanyeghị na o kwusiri ike na usoro echiche ya dị iche na echiche Soviet. Ụzọ Ransome-Kuti gbanyere mkpọrọgwụ na nhazi obodo, ịdị n'otu klaasị, na ụkpụrụ ọchịchị onye kwuo uche ya n'Africa. [2] Ndị ọkà mmụta dị ka Adam Mayer na-etinye Ransome-Kuti dị ka onye bụ isi na mmepe nke nkà ihe ọmụma ndọrọ ndọrọ ọchịchị Nigeria siri ike, dịka ọbịbịa ya na-emegide ndị eze ukwu bụ ihe mmalite nke echiche ekpe nke malitere n'ime iri afọ ndị sochirinụ. [1]

Ransome-Kuti na-ejikọtakwa ụmụ nwanyị na echiche ya na-emegide ọchịchị colonial. N'ime omume ya na ihe odide ya, ọ na-arụ ụka na ọ bụ ọchịchị mba ọzọ, ọ bụghị omenala Africa, na-emegbu ụmụ nwanyị Africa. [1] Arụmụka a na-agbagha echiche ụmụ nwanyị ọdịda anyanwụ wee jikọta Ransome-Kuti na ọdịnala sara mbara nke ụmụ nwanyị nọ na Sub Saharan Africa nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-elekwasịkarị anya na ntọhapụ ụmụ nwanyị na ntọhapụ mba. [2]

Ndị ọkà mmụta nke ụmụ nwanyị Africa na-elekarị Ransome-Kuti anya dị ka onye na-eme usoro usoro ihe omume nke na-edoghị anya ruo mgbe ọrụ ya gasịrị. Dịka ọmụmaatụ, edemede Chikwenye Okonjo Ogunyemi "Womanism: The Dynamics of the Contemporary Black Female Novel in English" buru ụzọ chepụta echiche nwanyị Africa n'afọ 1985, agbanyeghị, ihe nketa Ransom-Kuti na-egosipụta otu ụkpụrụ ahụ na-ebute ikike mkpokọta karịa nnwere onwe onye ọ bụla. N'otu aka ahụ, ederede Catherine Obianju' Acholonu's 1995 Motherism: The Afrocentric Alternative to Feminism kwadoro usoro nke gbadoro ụkwụ na ikike ndọrọ ndọrọ ọchịchị ụmụ nwanyị Africa n'ime ọrụ ha dị ka ndị na-azụ obodo; Ransome-Kuti kwuputara nke a site na nkwado ya na arụmụka ya na ụmụ nwanyị na-azụ ahịa, na ndị ọzọ na-arụ ọrụ obodo, kwesịrị inwe nnọchite anya ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Arụmụka ya bụ ma na mgbakwasị ụkwụ nke feminism na nne. [1]

## Ihe Nketa
Onye na-ede akụkọ ndụ Cheryl Johnson-Odim na-ekwu na aha Funmilayo Ransome-Kuti ka amara nke ọma na Nigeria na na "ọ dịghị nwanyị Naijiria ọzọ n'oge ya dị ka onye mba ma ọ bụ nwee [ụdị ahụ] mgbasa ozi mba ụwa na njikọ"[1]: 144  Onye na-akwado Naijiria bụ Hajiya Gambo na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Margaret Ekpo abụọ aha ya bụ Ransome-Kuti, na mmetụta siri ike na ọrụ ha. Onye edemede nwanyị Naijiria-British bụ Amina Mama akọwapụtala mbọ Ransome-Kuti mere ka okwukwe na echiche nke onwe ya dị.[3] Onye ndọrọndọrọ ọchịchị Ghana Kwame Nkrumah (onye mechara bụrụ Prime Minister nke Ghana) bụ Ransome-Kuti nwere mmụọ mmụọ siri ike na nhazi mmalite ya nke otu ndị inyom Ghana.[4]

N'afọOnye na-ede akụkọ ndụ Cheryl Johnson-Odim na-ekwu na aha Funmilayo Ransome-Kuti ka amara nke ọma na Nigeria na na "ọ dịghị nwanyị Naijiria ọzọ n'oge ya dị ka onye mba ma ọ bụ nwee [ụdị ahụ] mgbasa ozi mba ụwa na njikọ"[1]: 144  Onye na-akwado Naijiria bụ Hajiya Gambo na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Margaret Ekpo abụọ aha ya bụ Ransome-Kuti, na mmetụta siri ike na ọrụ ha. Onye edemede nwanyị Naijiria-British bụ Amina Mama akọwapụtala mbọ Ransome-Kuti mere ka okwukwe na echiche nke onwe ya dị.[3] Onye ndọrọndọrọ ọchịchị Ghana Kwame Nkrumah (onye mechara bụrụ Prime Minister nke Ghana) bụ Ransome-Kuti nwere mmụọ mmụọ siri ike na nhazi mmalite ya nke otu ndị inyom Ghana.[4] 2012, Central Bank of Nigeria tụrụ aro itinye onyinyo Ransome-Kuti na akwụkwọ ego ọhụrụ N5000 . N'ọnwa Ọgọstụ nke afọ ahụ, nwa nwa Ransome-Kuti, onye na-eti egwu Seun Kuti, gwara ndị mgbasa ozi na ọ hụrụ atụmatụ ahụ "dị egwu ikwu nke nta", n'ihi ọrụ gọọmentị rụrụ n'ọnwụ nne nne ya. Kuti kwuru na ezinụlọ ya enwetụbeghị mgbaghara maka mwakpo ahụ e mere n'ogige ha, na nkwupụta gọọmentị na-ekwupụta na "otu puku ndị agha a na-amaghị ama" waporo Ransome-Kuti.

Onye na-eme ihe nkiri bụ Deola Sagoe gosipụtara Ransome-Kuti na ihe nkiri 2014 October 1. N'abalị iri abụọ na ise n'ọnwa *[[October 1 (film)|Ọktoba 1]]*'afọ 2019, e ji Google Doodle  nke onye Naijiria na-ese ihe nkiri Diana Ejaita mepụtara. 

N'afọ 2022, Bolanle Austen-Peters duziri ihe nkiri, *Funmilayo Ransome-Kuti*, nke na-akọ akụkọ Funmilayo; site n'oge ọ bụ nwa akwụkwọ nwanyị mbụ na Abeokuta Grammar School ruo n'alụmdi na nwunye ya na Israel Ransome-Cuti. Ihe nkiri ahụ meriri ihe nrite Best Overall Feature Film na Best Screenplay na 2023 Africa International Film Festival. Ọ na-egosi ndị na-eme ihe nkiri dị ka Joke Silva, Kehinde Bankole, Ibrahim Suleiman, Jide Kosoko, na Dele Odule.

Na 17 Mee 2024, Tunde Babalola dekwara egwu egwu akpọrọ Funmilayo Ransome -Kuti. Dị ka ihe nkiri 2022, ọ na-egosi ndụ Funmilayo Ransome Kuti, malite n'afọ ya dị ka nwa akwụkwọ na Abeokuta Grammar School ma na-aga n'ihu na alụmdi na nwunye ya na Israel Ransome-Kuti. Ha abụọ chere ikpe na-ezighị ezi ihu site n'iguzobe otu ụmụ nwanyị Abeokuta, nke butere ọgụ ike n'etiti ndị isi ọdịnala na ndị nwe ala na-emegide ịchụso ikpe ziri ezi na nha anya.[1].

Na 2025, onye na-ese ihe nkiri Kahlil Joseph gosipụtara BLKNWS: Usoro & Ọnọdụ, ihe nkiri nnwale nke malitere na Sundance Film Festival. Emere ihe nkiri a na Nọvemba 2025 wee gosipụta isi agwa aha ya bụ Funmi, onye na-elekọta mmadụ na onye ọkọ akụkọ ihe mere eme, na aha ya bụ Funmilayo Anikulapo-Kuti. Ntinye ya na ihe nkiri a bụ ihe si na Josef chọpụtara na aha ya esonyeghị na mbata ezinụlọ ya na W.E.B. Du Bois' Africana Encyclopedia. Enweghị ya na ederede agbakwunyere na fim ahụ dịka akụkụ nke ajụjụ ka ukwuu banyere ihe na onye e kpochapụrụ na ndekọ akụkọ ihe mere eme nke Black, Joseph kwenyere na ọbịbịa ya abụghị ihe mberede, kama ọ bụ ọnọdụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị. [1]

## Hụkwa

## Ihe edeturu
 

## Edensibia

## Ịgụ ihe ọzọ

* Byfield, Judith A. (2003). "Taxation, Women, and the Colonial State: Egba Women's Tax Revolt". *Meridians* **3** (2). JSTOR 40338582

## Njikọ mpụga

* ''Funmilayo Ransome-Kuti na Women's Union of Abeokuta''. Ihe osise nke Alaba Onajin, edemede na ederede nke Obioma Ofoego, UNESCO, 2014
* Ihe nkiri na-adịghị ekwu okwu nke Funmilayo Ransome-Kuti na ndị isi Naijiria ndị ọzọ na London, England na YouTube
* Ihe ngosi banyere Funmilayo Ransome-Kuti nke Jad Abumrad (December 5, 2025) 
Otú:Pages with unreviewed translations