Herman Neubronner van der Tuuk

**Herman Neubronner van der Tuuk** (23 Febụwarị 1824 &#x2013; 17 Ọgọst 1894) bụ onye nsụgharị Baịbụl na ọkachamara n'asụsụ Dutch East Indies .

## Afọ mbụ na ọmụmụ ihe
A mụrụ Van der Tuuk na Malacca (akụkụ nke Dutch East Indies n'oge ahụ), ebe nna ya, onye ọkaiwu Dutch, biri ma lụọ nwunye onye German na ọkara Dutch Eurasia aha ya bụ Louisa. Aha nna ya bụ Neubronner, e tinyere ya dị ka aha etiti na "Herman". Na 1825, Nkwekọrịta nke London (1824) malitere ịdị irè, Malacca wee ghọọ onye Britain n'ọnọdụ Bengkulu (mpaghara dị na Sumatra ). N'ihi ya, ezinụlọ Van der Tuuk kwagara Surabaya na Isle nke Java .

Mgbe ọ dị ihe dị ka afọ iri na abụọ, e zigara Van der Tuuk na Netherlands, ebe ọ gara ụlọ akwụkwọ ụtọasụsụ, na 1840, mgbe ọ dị afọ iri na isii, o mere ule ntinye na Mahadum Groningen . Ọ gụrụ iwu, mana ihe masịrị ya bụ n'ihe gbasara asụsụ, na 1845 ọ kwagara Mahadum Leiden ịgụ Arabic na Persian ya na Th. W. Juynboll, ọkà mmụta a ma ama na ọmụmụ Arabic. Van der Tuuk gụkwara Sanskrit ma mụta asụsụ Malay nke ọma.

## Asụsụ na ndọrọ ndọrọ ọchịchị asụsụ na East Indies
Ọrụ ozi ala ọzọ kpaliri ọrụ asụsụ na Dutch East Indies ruo narị afọ nke iri na itoolu. E mere ọmụmụ asụsụ iji sụgharịa Baịbụl n'asụsụ Indonesia, Malay na Javanese sokwa bụrụ ebe mmalite. Ka ọ na-erule etiti narị afọ nke iri na itoolu, ndị ọkà mmụta asụsụ okpukpe dị njikere ịtụgharị uche n'ime nnyocha n'asụsụ ndị ọzọ e ji asụ asụsụ obodo ma sụgharịa Baịbụl n'ime ha.

Otu n'ime asụsụ mbụ e ji asụsụ *ndị* a họpụta maka ebumnuche a bụ Batak . Ebumnuche ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke okpukpe kpaliri nhọrọ ahụ. Ndị ozi ala ọzọ nke Roman Katọlik, bụ́ ndị a machibidoro ịrụ ọrụ ha, nabatara ọzọ n'ógbè ahụ site na 1807, na n'ime narị afọ nke 19 niile nọ na-asọmpi siri ike na ọnụ ọgụgụ ndị Protestant ha. Ihe ọzọ kpatara ya bụ ọchịchọ ijide Islam . Ndị Malay bi na East- Sumatra na mpaghara ndị dị n'ụsọ oké osimiri aghọọla ndị Alakụba n'oge a, mana agbụrụ ndị dị n'ime obodo aghọọla ndị Alakụba n'oge a, dịka okwu ndị a na-ekwu n'oge a si kwuo, ha ka bụ "ndị ọgọ mmụọ". E chere na ha ga-anabata mgbanwe karịa ndị e tinyelarị na Islam. N'ime ebo ndị dị n'ime obodo a bụ Batak. Ozi Protestant sitere na Netherlands dị n'aka *Nederlands Bijbel Genootschap* ("Society for the Translation of the Bible", *NBG* ).

## Ọkà mmụta asụsụ
N'agbanyeghị aha ya, Van der Tuuk ka na-agụ iwu, mana a maara ya nke ọma maka nkà ya dị egwu n'ịmụ asụsụ, dabere na aha ọma ahụ, *NBG* kpebiri iziga ya na mpaghara Batak ka ọ mụọ asụsụ ha. Ndị ọdịda anyanwụ ka na-amaghị mpaghara ime obodo Sumatra n'oge ahụ, ya mere ọ dịịrị Van der Tuuk ikpebi asụsụ Batak ọ ga-eme nnyocha iji sụgharịa Baịbụl n'ime ya. N'ikpeazụ, ọ họọrọ Toba Batak .

Van der Tuuk rutere Java na 1849. O rutere n'ọrịa dị oke njọ ozugbo, ọrịa dị iche iche na ịda mbà n'obi ga-esogbu ya ruo ndụ ya niile. Ọgwụ a họọrọ n'ọnọdụ ya bụ ọgwụgwọ sulfur, nke yiri ka ọ ka njọ, na n'akwụkwọ ozi ndị na-egosi mgbagwoju anya ya, Van der Tuuk rịọrọ ka *NBG* wepụ ya n'ọrụ ya. Ha jụrụ, ihe kpatara ya nwere ike ịbụ na ha amụtala maka ọnọdụ ya.

Na 1851, ọ gbakechara nke ọma iji nwee ike ịpụ gaa mpaghara Batak. Site n'ụzọ Padang, o rutere obodo nta dị n'ụsọ oké osimiri nke Siboga (nke a makwaara dị ka Sibolga ), ebe, Otú ọ dị, ọnọdụ adịghị mma maka ihe ịga nke ọma. Ọtụtụ ndị bi na ya bụ ndị Malay dị n'ụsọ oké osimiri, maka inwe mmekọrịta chiri anya na Batak, ọ ghaghị ịga n'ime ime obodo ahụ. Ọ garaghị nke ọma tupu 1852, mgbe ọ gara njem n'ime obodo ihe dị ka maịlụ iri isii. Mgbe e mesịrị, ọ ga-eme njem ọzọ n'ime obodo, bụrụ onye Europe mbụ lere anya n'Ọdọ Mmiri Toba . N'oge ahụ, ọ biri n'obodo Baroes dị n'ụsọ oké osimiri nke dị n'ebe ugwu (nke a makwaara dị ka Barus), ebe mmetụta Batak ka siri ike.

Ọrụ ya nwere akụkụ asụsụ (ide akwụkwọ ọkọwa okwu na usoro asụsụ nke asụsụ a na-amụ) yana nke bara uru (ịsụgharị Baịbụl gaa n'asụsụ ahụ). Otú ọ dị, n'afọ 1854, ọ dara ọrịa ọzọ, o yikwara ka ọ na-arịa nsogbu imeju na ịda mbà n'obi ọhụrụ. N'ihi ya, ọ ghaghị ịlaghachi Netherlands maka mgbake na 1856. Ọ nọgidere na Europe ruo 1868, na-asụgharị akwụkwọ Baịbụl gaa na Batak (1859), na-ebipụta Dictionary of Batak (1861), na-emepụta iwu asụsụ ya, na-enweta akara ugo mmụta dọktọ nsọpụrụ site na Mahadum Utrecht na 1861.

Na 1862, *NBG* kpebiri na Van der Tuuk nwere ike ịpụ ọzọ gaa Dutch East Indies. Ugbu a, a chọrọ ka a sụgharịa Baịbụl n'asụsụ Balinese, a ga-emekwa ka Van der Tuuk nọrọ n'Agwaetiti Bali . Van der Tuuk ekweghị ka ihe ndị a metụta ya. Ọ nọgidere na Netherlands, na-arụ ọrụ na asụsụ Batak ya nke nwere mpịakọta abụọ, nke e bipụtara na 1864 na 1867. Otú ọ dị, ọ malitere ịmụ asụsụ ndị ọzọ, gụnyere Balinese na Old Javanese ma ọ bụ Kawi, ma bipụtakwa ya nke ọma n'asụsụ Malay.

N'afọ 1868, ọ ghọrọ onye nta akụkọ nke Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences  wee laghachi na Dutch East-Indies, buru ụzọ gaa mpaghara Lampung nke South Sumatra iji dee akwụkwọ ọkọwa okwu nke asụsụ ya. Ọrịa dakwasịrị ya ọzọ, wee laghachi na Java na 1869, na-amụ asụsụ Sundanese (West Javanese), na 1870 ọ gara Bali.

N'agwaetiti ahụ, ọ malitere ịrụ ọrụ na akwụkwọ ọkọwa okwu nke Balinese, mana ọ chọpụtara na nke a chọrọ ịmụ Kawi (Old Javanese). Nke a mere ka o kpebie na ọ ka mma ide akwụkwọ ọkọwa okwu *n'asụsụ atọ* : nke Kawi, Balinese na Dutch. Agbanyeghị, *NBG* nwere mmasị karịsịa na nsụgharị Baịbụl, kama ọ na-agbaso atụmatụ Van der Tuuk. Ya mere, o kpebiri ịgba arụkwaghịm wee ghọọ onye ọrụ gọọmentị na 1873.

N'ọkwa ahụ, ọ rụrụ ọrụ na akwụkwọ ọkọwa okwu ya nke *asụsụ* atọ ruo ndụ ya niile, ọ gaghị apụtakwa tupu ọnwụ ya. Ka ọ dịgodị, ọ nọkwa na-arụsi ọrụ ike n'ihe omume asụsụ ndị ọzọ, dịka ịtụgharị akwụkwọ ọkọwa okwu nke Malay na akwụkwọ ọkọwa okwu nke Kawi na Javanese nke oge a. Ọ nwụrụ, mgbe ọ dị afọ 70, na Surabaya .

Van der Tuuk nyefere akwụkwọ edemede ya niile, ihe odide agụmakwụkwọ, eserese, foto na akwụkwọ nye ọbá akwụkwọ Mahadum Leiden . 

### Iwu asụsụ
E wezụga ịmụ ọtụtụ asụsụ Indonesia, o nwekwara ọtụtụ asụsụ ndị ọzọ dịka Arabic, Tamil, Sanskrit na asụsụ ndị sitere na mpaghara ndị ọzọ nke Ndịda Ọwụwa Anyanwụ Eshia . A na-ekwu na o buru akwụkwọ ọkọwa okwu n'isi n'ime ụbọchị ole na ole, ma mụta asụsụ n'ime ọnwa ole na ole.

### Ụzọ na nghọta
Usoro Van der Tuuk dị okpukpu abụọ. N'otu aka, ọ chọrọ iso ndị na-asụ asụsụ obodo ahụ na-akpakọrịta, ọ bụkwa ya mere o ji zere Siboga n'ihi mmetụta siri ike ya na Malay mgbe ọ chọrọ ịmụ asụsụ Batak kama. N'ihi otu ihe ahụ, mgbe ọ nọ na Bali, ọ gara biri n'obodo nta n'etiti ndị bi na ya. N'ọnọdụ abụọ ahụ, ọ chọrọ ịnọ n'etiti ndị bi n'ezie. Ọ na-ejikarị ọrụ nke onye na-agwa ndị obodo ya okwu, na-anọnyere ya, na-ekerịta nri, si otú a na-enweta ozi asụsụ ọ bụla o nwere ike. Ọ na-ede ọtụtụ ihe, na-ede ha n'uhuruchi.

N'aka nke ọzọ, o mesiri ike mkpa ederede e dere ede dị ka isi iyi ozi. Nke a kwekọrọ n'echiche ya na e nwere ihe dị ka "ojiji asụsụ dị ọcha". O kwukwara na asụsụ ọ bụla bụ usoro na-ada ada, nke naanị site na nhazigharị ka a pụrụ ịchọpụta ọdịdị ya dị ọcha. 

Ọ na-enwekwu mmasị n'ịmụ asụsụ ndị mmadụ n'ozuzu. Mgbe ọ na-etinye uche na asụsụ Balinese, o kwubiri, ọ bụghị n'ụzọ ezi uche na-adịghị na ya, na nke a ga-ekwe omume naanị ma e jiri ya tụnyere ọmụmụ nke asụsụ Javanese Ochie.

### Iwu Van der Tuuk
N'ọtụtụ arụmụka ya, Van der Tuuk kwuru iwu abụọ e ji aha ya kpọọ. 

Iwu **mbụ** nke Van der Tuuk kwuru na n'ime ọtụtụ asụsụ Indonesia, ụda olu /r/, /g/, na / *h* / yiri ibe n'otu asụsụ na *pahe* n'otu asụsụ. *urat* na-agbanwe agbanwe na *ogat* *na ohat* *.*

Iwu **nke abụọ** nke Van der Tuuk kwuru na fonume /r/, /d/, na /l/ nwekwara ike ịgbanwe agbanwe: *pari* n'akụkụ *padi* na *palai*, na *ron* n'akụkụ *daun* n'akụkụ *laun* .

## Àgwà na echiche

### Iso Ụzọ Kraịst
A na-ekwukarị na Van der Tuuk na-ele Iso Ụzọ Kraịst anya ọjọọ ma na-enweta ihe ọ ga-eji na-arụ ọrụ ozi ala ọzọ, nke a emeela ka ndị mmadụ chee na ọnọdụ ya adịghị mfe. A pụrụ ịjụ nke a na ọ dịghị mgbe ọ na-ekpughe echiche ya. N'ezie, mgbe a tụlere Van der Tuuk maka ọkwa onye nsụgharị ozi ala ọzọ nke *NBG*, Prọfesọ Taco Roorda n'akwụkwọ nkwado ya mesiri ike na onye a na-azọ ọkwa "abụghị ọkà mmụta okpukpe".

Otú ọ dị, o lere ọrụ a anya dị ka ike mmepeanya, ma tinyekwa n'uche na ọ ga-enwe ike ịchọpụta ọganihu nke Islam. Akwụkwọ ndụmọdụ nke *NBG* nyere gọọmentị Netherlands dabere na akụkọ Van der Tuuk dere.

Mgbe Van der Tuuk mechara kewapụ onwe ya n'ọrụ ozi ala ọzọ, nke a bụ n'ihi nsogbu ọ na-enwe. N'otu aka, o nwere nsụgharị asụsụ kwesịrị ntụkwasị obi ga-ebute esemokwu na ndị ozi ala ọzọ - n'aka nke ọzọ, ịkpụzi asụsụ ahụ dịka omenala Baịbụl si dị ga-akpalite mkpesa site n'aka ndị ọkà mmụta asụsụ.  N'ịbụ onye e boro ebubo ime nsụgharị, o kwenyesiri ike na ọ bụ naanị ọmụmụ ihe zuru oke gara aga banyere isi mmalite ya  asụsụ ga-eme ka nke a kwe omume. N'oge ya, a naghị enweta amamihe a. Ọtụtụ ndị ozi ala ọzọ ebipụtala akwụkwọ n'asụsụ Malay na-ezughị ezu, nke mere ka Van der Tuuk chịa ọchị.

### Esemokwu
Van der Tuuk tinyere aka n'ọtụtụ esemokwu na ndị ọzọ na-asụ asụsụ. Ọ na-ekwu okwu n'ezoghị ọnụ, mgbe ụfọdụkwa ọ na-ekwu okwu n'ụzọ na-adịghị mma. Iwe o tiri Prọfesọ Roorda kemgbe ndụ ya niile aghọọla ihe a ma ama. Onye nke ikpeazụ bụ ọkà mmụta na-anaghị asụ asụsụ nke ọma, nke nwere ụkpụrụ asụsụ megidere nke Van der Tuuk, ma nwee echiche na-ezighị ezi na Javanese bụ ụdị asụsụ nkịtị (Ur-) nke, o kwuru, bụ isi ihe dị na asụsụ ndị ọzọ dị na Indonesia.

Van der Tuuk emeghị nke ọma n'ịkatọ asụsụ Malay na-adịghị mma nke ndị na-eme onwe ha ka ndị ọchịchị na-ejikarị eme ihe - ụdị asụsụ na-adịghị mma nke e gosipụtara n'ụzọ na-ezighi ezi dị ka ọkọlọtọ asụsụ ma ọ bụ ụdị asụsụ. Arụmụka dị ka ndị a bụ ihe a na-ahụkarị n'oge nghọta asụsụ ọhụrụ hụrụ ìhè na mgbe ndị ọkà mmụta na-akwa ndị ọrụ ibe ha emo na mkparị.

### Akụkọ ihe mere eme
Mgbe ọ nwụrụ na Bali, Van der Tuuk ghọrọ ihe ndị Yurop na-achọ ịmata. Ọ bi n'ebe dị iche iche pụọ n'aka ndị ọdịda anyanwụ, a na-akọkwa na ụlọ ya jupụtara n'uzuzu, unyi na ọgba aghara. Otu onye ọrụ gọọmentị chọrọ ileta ya nwere ike ịhụ ya site n'ebe dị anya, ka ọ nọ ọdụ n'elu veranda ya, jide otu iberibe chiiz Edam . Ozugbo Van der Tuuk hụrụ onye ọ chọrọ ịbịa, o mere ihe dị ka a ga-asị na ọ chọrọ igbochi onye ọbịa ahụ, na-eti mkpu, sị, "Anọghị m n'ụlọ!"

Akụkọ ọzọ nke otu akụkọ ahụ na-akọ na onye ọbịa ọ bụla na-enweta ihe ọṅụṅụ sitere na tin nwere ụdị cheese dị iche iche, na ịjụ onyinye ahụ ga-akpatara Van der Tuuk iro ebighị ebi. Otú ọ dị, a na-ewere nke a dị ka akụkọ apocryphal nke nwere ike ịbụ nke akụkọ dị n'elu kpaliri.

N'otu oge ahụ, ndị Balinese kwanyeere ya ùgwù nke ukwuu. O mere nnyocha miri emi banyere omenala na omume ha nke na otu n'ime ndị okenye ha kwuru na "ọ bụrụ na anyị enwee nsogbu, anyị ga-agakwuru Tuan Dertik [Maazị Van der Tuuk]".

## Họrọ akwụkwọ ndekọ

### Isiakwụkwọ

* 1861 - *Bataksch-Nederduitsch woordenboek* ; Amsterdam, Muller ("A Batak-Dutch Dictionary").
* 1864 - *Tobasche spraakkunst, nke stuk* ; Amsterdam, Muller ("A Toba-Batak Grammar, Nkebi 1").
* 1866 - *Hikajat Pandja-tandaran; Tamilsche omwerking van het Indische fabelboek: de Pantja-Tantra, vermaleischt door Abdullah ben Abdilquadir bijgenaamd 'de Munsji' (de Tolk).* *Uitgegeven en met aanteekeningen voorzien door HN van der Tuuk* ; Leiden, Brill (mbipụta akụkọ Sanskrit Panchatantra ụdị Malay a sụgharịrị n'asụsụ Tamil).
* 1864 - *Tobasche spraakkunst, tweede stuk* ; Amsterdam, Nederlandsch Bijbelgenootschap ("A Toba-Batak Grammar, Nkebi 2").
* 1897-1912 - *Kawi-Balineesch-Nederlandsch woordenboek* ; Batavia, Landsdrukkerij, 4 dln (na 1971 uitgebracht na Engelse vertaling, red. A. Teeuw en R. Roolvink) (“A Kawi-Balinese-Dutch Dictionary”; Mbipụta Bekee na 1971).

### Nke abụọ

* Grijns, CD "Van der Tuuk na Ọmụmụ nke Malay". Na *BKI* 152[1996]-3:353-381.
* Groeneboer, Kees. *N'ezie, ọ dị n'aka nri. Herman Neubronner van der Tuuk. Afgevaardigde voor Indië van het Nederlandsch Bijbelgenootschap 1847-1873* . Leiden, KITLV, 2002 (na omume Van der Tuuk dị ka onye ntụgharị asụsụ ala ọzọ).
* Ngajenan, Drs Mohamad. *Kamus Etimologi Bahasa Indonesia* . Semarang, Dahara Prize, 1992 3 ("An Indonesian Etymological Dictionary").
* Nneuwenhuys, Rob. "Van der Tuuk". Na *Tussen twee vaderlanden* . Amsterdam, Van Oorschot, 1988 3, ibe. 85-158 (edemede).
* Saussure, Ferdinand de. *Ọmụmụ ihe na Asụsụ Izugbe* (sụgharịrị Wade Baskin), London, Fontana, 1974 [1959].

## Ihe ndetu

## Njikọ mpụga
 
Otú:Pages with unreviewed translations