open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edward von Siebold Dingle

**Edward von Siebold Dingle** (Ọktoba 18, 1893 - Eprel 21, 1975) bụ onye America na-ese nnụnụ na onye na-amụ banyere nnụnụ si South Carolina. A na-edebe nchịkọta nnụnụ ya na ụfọdụ ihe osise ya ugbu a na Charleston Museum.

## Akụkọ ndụ
A mụrụ Von Siebold Dingle na nso Charleston ebe nna ya John Rutledge Dingle na nne ya Agatha Von S. Dingle na-elekọta ubi. Ọ tolitere na-enwe mmasị na okike ma malite nka na nne ya. Ọ gụrụ akwụkwọ na Porter Military Academy ma gụsịrị akwụkwọ na 1913 wee nweta nzere A.B. na College of Charleston na 1917.  rụrụ ọrụ na ndị agha mmiri n'oge Agha Ụwa Mbụ ma gaa n'àgwàetiti ndị dị n'oké osimiri mgbe agha ahụ gasịrị, ọkachasị n'ịchọ ụdị ndị na-efe n'ime ala mgbe ajọ ifufe gasịrị. Ọ zụrụ na eserese ala na Alfred Hutty.  lụrụ Marie Guerin Ball na 1927 ma ha biri na Middleburg Plantation na South Carolina, ebe o biri ruo mgbe ọ nwụrụ.

Dingle chịkọtara nnụnụ ma soro Arthur Trezevant Wayne rụọ ọrụ. O jiri ihe atụ ya mepụta ihe osise mmiri ziri ezi nke nnụnụ n'ebe obibi ha, ọkachasị na mmiri. O gosipụtara ihe osise nnụnụ ya na 1926 ma tinye ụfọdụ n'ime ọrụ ya na ngosi na Rockefeller Center na New York na 1937. Ọtụtụ 'ime ihe osise ya gara na Gibbes Art Gallery na Charleston Museum . 

## Ihe odide
Nnukwu Mgbawa

alt=A model of the expanding universe opening up from the viewer's left, facing the viewer in a 3/4 pose.|thumb| Usoro ihe mgbaàmà nke mgbasa nke nwunye na ala, ebe nchekwa, echiche nke ndị na-ahụ ahụ anya nke ese na ala, na-anya anya oge ọ mgbasa site na ebubo.  N'aka ekpe, mgbasawanye dị egwu na-eme n'oge nri;  na n'etiti, mgbasawanye accelerates (echiche nke onye na-ese ihe; ọ bụghị oge ma ọ bụ nha ga-abụ nha).
 
Ihe omume Big Bang bụ echiche anụ nke ahụ na-ahụ ka ọnụnọ na ụwa si hụ site na ngosi nke nnukwu n'ibu na ebumnuche .  [1] Onye na-egbochi Roman na-akpa physics bụ Georges Lemaître bụ mbụ nke tụpụtara ya na 1927. Ụdị dị iche iche nke mbara nke Big Bang na-achọpụta nke ndụ na ụwa a na-ahụ anya site na oge mbụ amara.  site n'ụdị buru ibu na-esote ya.  [2] [3] [2] Modelsdị ndị a na-enye ụmụ zuru oke maka ọtụtụ ihe ndị a na-ahụ anya, ndị agha ihe ọkụ, radieshon mbara igwe (CMB) na ihe owuwu buru ibu .  A na-ịyọ baabi n'otu nke Eluigwe na Ala, nke a maara dị ka nsogbu flatness, site na onu oriri nke mbara igwe : mgbasawanye na ngwaọrụ na ngwa ngwa nke oghere n'oge oge mbụ.  Otú ọ dị, physics ugbu a egwu nke quantum gravity nkeanabatara nke ọma nke nwera ike ị mmetụta mbụ nke Big Bang.

. N'ụzọ dị mkpa, ụdị ndị a da ụzọ na iwu Hubble-Lemaître - nhụta na ka ike dị anya, ka ọ na-esi n'ụwa ngwa ngwa.  N'ịkọwa mgbasa mgbasa nke mbara igwe azụ n'oge na-eji iwu ama nke physics, ụdị ahụ na-ahụ mbara igwe na-agbakọbawanye elu nke na-ebute ụzọ nke oghere na oge na-efunahụ ihe (nke a na-  akpọ "Big Bang singularity").  [1] N'afọ 1964, a emechira CMB, nke mere ka ọtụtụ ndị na-ekiri ihe gbasara mbara igwe kwenye na e mebiri usoro evolushọn nke ụwa nke na-aṣọ mpi, [2] ebe ọ bụ na ụdị Big Bang na-  ebua otu ụdị radishon nke oke akara na n'akpata na-akpata n'oge gara aga.  Ọtụtụ ihe njikere doro anya na-akwado ihe omume Big Bang, bụ nke a nabatara ugbu a n'ụwa niile.  [3] nkọwa zuru ezu nke mmadụ mgbasawanye nke ọnụnọ na ala na-etinye Big Bang singularity na ụgwọ 13.787± 0.020 ijeri afọ gara aga, nke a na-ewere dị ka awụ nke ọnwụ na ala.

. A ka nwere ikike nke na ala ahụ nke a na-enweta akara nke ọma site na ụdị Big Bang.  Mgbe akwa akwa ya, ማያ na ụwa oyi nke ọma iji kwe ka e guzobe ụmụ irighiri ihe subatomic, na emesia atom .  Ozi na- nha nke ihe na ihe ozi nke kwere ka nke a mee bụ izi a na-adịghị nke a mara dị ka baryon asymmetry .  Ihe ndị a mbụ—akpasịa hydrogen, nwere ụfọdụ helium na lithium —emesịa gbakọọ site na ike ndoda, na-akpụ akpa mbụ na-amata.  Ndị na- na-ekiri mbara igwe na-ahụ ndị ndọda nke ihe gbara mgbochi a na-eme ama nke gbara mgbochi gburugburu.  Ọtụtụ n'ime ike ndoda n'arụ na ala yiri ka ọ dị n'ụdị a, na ụdị Big Bang na dị iche iche na-egosi na ike ndoda a na-emebiga ihe ókè ewere ihe baryonic, dị ka atom ụzọ  .  Ntụle nke redshifts nke supernovae na-egosi na mgbasawanye nke ọnụnọ na ala na-aga n'ihu, ihe nleba anya sitere na ihe a na-adịghị nke a mara dị ka ike mgbochi .
Ebe Anụ Ọhịa nke Ash Creek State

thumb|Ebe Anụ Ọhịa Ash Creek
Ash Creek State Wildlife Area bụ mpaghara echedoro nke Ngalaba Azụ na Anụ Ọhịa nke California (CDFW) na-elekọta n'etiti Big Valley. -agbasa ihe dị ka 14,400 acres, ọ na-agụnye ebe obibi dị iche iche ma na-eje ozi dị ka ebe nsọ dị mkpa maka ụdị osisi na anụmanụ dị iche iche.

## Nchịkọta
A maara ya na mbụ dị ka Ash Creek Wildlife Refuge, a gbanwere aha mpaghara ahụ ka ọ bụrụ Ash Creek State Wildlife Area mgbe Ngalaba Azụmaahịa na Egwuregwu nke California nyere ikike ịchụ nta nnụnụ mmiri n'ime ókèala ya.  bụ otu n'ime ebe ndị dịpụrụ adịpụ, nke a na-emeghị ka ọ dịkwuo mma, na nke a na'ahụ maka anụ ọhịa nke CDFW na-elekọta.

## Ebe obibi
Ash Creek State Wildlife Area nwere Ala mmiri dị ọcha, nke mmiri isii na-asọ asọ, gụnyere Ash Creek. Mpaghara ahụ nwere 3,000 acres nke ala mmiri, ọdọ mmiri oge okpomọkụ, na ala sagebrush. Mpaghara a ọhịa ahụ nwere oke ọdọ mmiri kachasị ukwuu n'ime mmiri ahụ, na-enye ebe obibi pụrụ iche maka ụdị osisi na anụmanụ na-enweghị azụ.  

### Flora na anụmanụ
Ụdị anụmanụ na nnụnụ dị iche iche bi na Ash Creek State Wildlife Area. Ụmụ anụmanụ na-enye nwa ara gụnyere antelope pronghorn, beaver, na bobcat. Ụ nnụnụ dị iche iche sitere na nnụnụ mmiri, sandhill cranes, falcons, sage grouse, owls nwere ntị mkpụmkpụ, na ugo bald. 

## Ihe ntụrụndụ
Ash Creek State Wildlife Area bụ ihe a ma ama n'etiti ndị na-achụ nta, ndị na-esi na California na steeti ndị gbara ya gburugburu na-achụrụ nnụnụ mmiri n'oge mgbụsị akwụkwọ na oge oyi. Ihe ntụrụndụ ndị ọzọ dịnụ gụnyere ịkụ azụ na ikiri nnụnụ.  Creek -enye ohere maka ijide trout mpaghara, na ikiri nnụnụ n'oge mgbụsị akwụkwọ na oge opupu ihe ubi.

## Ebe ndị a ma ama
nkwakọba ihe abụọ nwere akụkọ ihe mere eme, ihe fọdụrụ n'oge ebe ahụ bụ ebe a na-arụ ọrụ, nwere ike ịbanye site n'okporo ụzọ obodo site n'ebe ọwụwa anyanwụ.

## Ụzọ e si abanye
Ndị nleta nwere ike ịga site n'okporo ụzọ ndị a wụrụ awụ gburugburu Ash Creek State Wildlife Area, malite na igwe ihe dị n'ebe ugwu Bieber, California. Ụzọ ahụ na-enye ọhụụ nke ala mmiri na ohere ịchọpụta ụlọ nkwakọba ihe akụkọ ihe mere eme. Ndị nleta nwekwara ike ịchọta ihe oriri  ebe a na-eme ngagharị iwe na Adin Supply, ahịa dị n'akụkụ Ash Creek n'obodo Adin.

## Ihe odide
Arikomban

Arikomban (amụrụ  ) bụ enyí oke ọhịa India sitere na Kerala, India. A maara elephant ahụ maka mwakpo ọ wakporo ụlọ ahịa osikapa na mpaghara na-emebi emebi na mpaghara Chinnakanal nke Munnar ma na-ekwu na ya.

A na-eme atụmatụ na a mụrụ Arikomban na ngwụcha afọ 1980. A maara ya na mbụ dị ka *Chinnakomban* .  Enyí ahụ malitere ime ihe ike  mpaghara ahụ na mbido afọ 2010. [1] Omume Arikomban -agụnye ịbanye n'ụlọ ahịa nri, kichin ụlọ na ụlọ ahịa nri na iri osikapa. Arikomban mebiri ụlọ ahịa nri nke nwa amaala  Panniyar Estate ugboro itoolu n'ime afọ.  afọ 2005, enyí ahụ ebibiwo ihe karịrị ụlọ 75. 'abalị iri abụọ na itoolu n'ọnwa Eprel afọ 2023, ngalaba na-ahụ maka anụ ọhịa na Kerala mere ka Arikomban si Chinnakanal kwụsị ma hapụ ya n'Ogige Ntụrụndụ Periyar. [1]

## Akụkọ ihe mere eme
N'afọ 2017, Ngalaba Ọhịa Kerala gbalịrị ijide Arikomban n'enweghị ihe ịga nke ọma. Otu n'ime ndị "Kumkis" (nri enyí) nwere ahụmahụ na India, Anamalai Kaleem, duziri ọrụ ahụ, soro enyí ahụ, wee gbaa ya égbè tranquilliser, mana ọ gbalaga n'ọzara.

N'ọnwa Machị afọ 2023, atụmatụ gọọmentị Kerala mere iji weghara Arikomban bụ nke esemokwu na mbụ. Ndị na-ahụ maka ihe ndị ruuru ụmụ anụmanụ megidere mkpebi nke Ngalaba Ọhịa Kerala ijide ma chịkwaa enyí Kumuki na Kodanad Elephant Center na Mpaghara Ernakulam.  rịọrọ ụlọ ikpe dị elu nke Kerala, nke gbochiri ngalaba ahụ ịga n'ihu. Ụlọikpe ahụ họpụtara kọmitii ọkachamara iji nyochaa okwu ahụ, nke tụrụ aro ịkwaga enyí ahụ na Parambikulam Tiger Reserve, mpaghara ọzara na-enweghị ohere nke esemokwu mmadụ na enyí. Ngagharị iwe malitere ngwa ngwa  mpaghara Parambikulam ka ndị obodo ahụ megidere mkpebi ahụ. Ụlọikpe Kasị Elu nyere gọọmentị Kerala iwu ka ha tọhapụ Arikomban n'ebe gọọmentị họọrọ ka ha na-ezobe ebe ahụ. Ụlọ ikpe ahụ wee nye ngalaba ọhịa iwu  ha soro enyí ahụ, mee ka ọ dị jụụ, wee kegide olu redio n'olu ya iji nyochaa ọrụ ya.

 chọrọ ebe ndị ọzọ iji bufee enyí ahụ. Arun Zachariah, onye na-ahụ maka anụ ọhịa, bụ onye na-elekọta ọrụ iji jide Arikomban, nke ndị uwe ojii, ahụike, na ngalaba ụgbọ ala yana ọrụ nnapụta nyere aka. 'ime ọrụ ụbọchị abụọ, e mere ka enyí ahụ nwee obi iru ala ma tinye ya n'ime gwongworo site na iji Enyí kumki anọ wee zigara ya na Periyar Tiger Reserve na 29 Eprel 2023.

## N'omenala a ma ama
A na-eme Ihe nkiri Malayalam nke na-egosi ndụ Arikomban. 

## Hụkwa

* Ndepụta nke enyí n'otu n'otu
* Enyí na omenala Kerala
* Padayappa

## Ihe odide
Ụgbọ mmiri

Arụ ọrụ ugbo Aboiteau n' ala ahịhịa a na eweghachite bụ usoro ọrụ siri ike nke a na-eji ihe mgbochi ụrọ iji gbochie oke mmiri ịba n'ala ahịhịa. 

A na-ewuru oghere osisi ma ọ bụ aboiteau (ọtụtụ aboiteaux) n'ime dike ahụ, nke nwere ọnụ ụzọ mgbanaka (valvụ valụe) nke na-emeghe na mmiri dị ala iji mee ka  mmiri na adoputa na àlà ugbo, mana ọ na-emechi na mmiri dị elu iji gbochie mmiri nnu ịba n'ubi.  Mgbe ọtụtụ afọ gasịrị, mmiri ozuzo a na-ewepụ n'ala ahụ na-ewepu nnu nke ala ahụ, na-eme ka ọ dị mma maka ọrụ ugbo.
thumb|Bootes
Ọrụ ugbo Aboiteau nwere njikọ chiri anya na akụkọ nke French Acadian colonization nke ụsọ mmiri nke Canada's Bay of Fundy na narị afọ nke 17 na 18. Ndị Acadians wuru ihe mgbochi ụrọ iji kewapụ ebe ndị nwere nnu site na idei mmiri ugboro ugboro. Okpokoro mmiri ndị a ma ama na Acadian gụnyere diking nke marshes na Grand-Pré (na Nova Scotia nke oge a) na mbido afọ 1680.  N'ihe dị ka 1755, e weghachiri 13,000 acres nke nnu marsh site na iji dike a maka ịta ahịhịa na mmepụta ugbo siri ike. 

N'Quebec" id="mwIg" rel="mw:WikiLink" title="Kamouraska, Quebec">Ógbè Kamouraska nke St. Lawrence Valley nke Quebec, aboiteau diking nke nnu marshes nwere njikọ chiri anya na mmepe nke ọrụ ugbo na narị afọ nke 19 na mmalite nke 20. 

Otu aboiteau mbụ a na-adịghị ahụkebe bụ ọla nke ihe ochie nke West Pubnico Acadian Museums. N'afọ 1990, ndị bi n'ógbè ahụ hụrụ bọọdụ abụọ na-apụta n'ụsọ osimiri na-agbada na Double Island, West Pubnico. Ha laghachiri n'ebe ahụ na 1996 iji wepụ ụgbọ mmiri ahụ, iji chekwaa ma gosipụta ya na ebe ngosi ihe mgbe ochie.

N'oge ọkọchị nke afọ 2023, n'oge ọkụ ọhịa na-agbaji,  gọọmentị Nova Scotia nyere iwu ka a mechie ụgbọ mmiri na ụzọ Windsor "iji mee ka mmiri dị n'oge ọgba aghara".  Mmeghe nke aboiteau na Machị 2021 mere ka ọdọ mmiri Pisiquid dị nso na-agbanye mmiri.

## Ebenside
Nayadikali

**Nayadikali** (nke pụtara n'ụzọ nkịtị ịgba egwu ịchụ nta) bụ ụdị nka ọdịnala nke dị n'etiti obodo Panan nke mpaghara Valluvanad (nke dị ugbu a Palakkad, Thrissur) na Kerala, India. A na-emekarị ya tupu emume Pooram na ụlọ nsọ Devi dị na mpaghara ahụ, maka ọdịmma na ọganihu nke ndị mmadụ na mpaghara ahụ.

## Egwuregwu
Nayadikali bụ ụdị nka ọdịnala nke a na-agbasa kemgbe oge ochie maka ọdịmma na ọganihu nke mpaghara ahụ.  emume Pooram na ụlọ nsọ Devi, ìgwè Nayadikali na-agagharị gburugburu ụlọ dị na mpaghara ahụ. -eyi uwe ka ndị mmadụ na-aga ịchụ nta n'ime ọhịa, obodo Panan na-aga site n'ụlọ ruo n'ụlọ ma na-abụ abụ ma na-egwuri egwu.  na-enwekarị otu onye ruo mmadụ ise n'otu ìgwè. Ngwá egwu  ji mee ihe bụ osisi achara abụọ, otu ga-adị ogologo na nke ọzọ ga-adị mkpụmkpụ.  na-abụ abụ ọdịnala site na ijide ogologo osisi n'ogwe aka ekpe ma jiri obere osisi kụọ ya.

ụwa na-abịa na-eyi uwe pụrụ iche n'elu mundus a na-ekpuchi n'úkwù ha, na mundu ọzọ e kere n'isi ha ma na-ese ụcha dị iche iche n'ahụ ha.  ga-enwekwa akpa ákwà n'ubu.  na-ebukwa obere ihe oyiyi e ji osisi mee n'aka ha, nke a na-akpọ *Ittingalikutty* . [1]  na-etinye ihe oyiyi a n'ogige ma na-agba egwú gburugburu ya site na ịkụ osisi ahụ. Ha na-abụkarị abụ ndị metụtara ịchụ nta na ya.  nwekwara omume nke ịmepụta abụ nke aka ma bụrụ ha n'ebe ahụ.

 Nayadikali gasịrị, a ga-enye ndị na-eme ihe nkiri osikapa, paddy na ego site n'ụlọ. N'ụbọchị Pooram, ìgwè niile rutere n'ụlọ nsọ ahụ ma kpọọ egwu ikpeazụ.   na-emekwa ụdị ihe ngosi nwa bebi na nwa bebi osisi n'aka ha.

## Ihe odide
Guruvayur Padmanabhan

**Guruvayur Padmanabhan** nke a maara nke ọma dị ka **Gajaratnam Padmanabhan** bụ onye ndú nke enyí nke Ụlọ nsọ Guruvayur na Kerala mgbe ọnwụ nke enyí ụlọ nsọ a ma ama aha ya bụ Guruvayur Kesavan na 1976.  Enyí ahụ  arụsị nke Onyenwe anyị Vishnu ruo afọ iri isii na isii.

## Ihe ndị mere n'oge gara aga
A mụrụ Padmanabhan n'ọhịa nke Nilambur. Site 'ebe ahụ ka e si kpọbata ya na Alatur na Palakkad tupu e jiri otu àkwà mmiri buru ya. N'afọ 1954 mgbe ọ dị afọ iri na anọ, e nyere ya Ụlọ nsọ Guruvayur.  Thrissur Puram, ọnụnọ mgbe niile, enyí ga-anọ n'abalị na Thiruvambadi na ngwụcha afọ 1990. [1] A makwaara Padmanabhan maka inweta ego kachasị elu enyí nwere ike inweta maka ememme na Kerala n'oge ahụ. Enyí ahụ natara ₹2,22,222 iji sonye na emume Vallangi nke Eprel 2004 na obodo Nemmara. 'abalị iri abụọ na isii n'ọnwa Febụwarị afọ 2020, Padmanabhan nwụrụ n'ihi nsogbu ndị metụtara afọ ndụ mgbe ọ dị afọ iri asatọ.

## Ihe odide
Loonkito

**Loonkito** (2004 - 10 Mee 2023) bụ ọdụm ọhịa si Kenya . 

## Akụkọ ndụ
Ndị ọrụ anụ ọhịa Kenya kọwara Loonkito  2021 dị ka "onye agha a ma ama" ebe ọ gbachitere ókèala ya ihe karịrị afọ iri. Mgbe  dị afọ 19, ndị na-azụ atụrụ Maasai mara Loonkito mma n'akụkụ obodo Olkelunyiet maka ịchụ anụ ụlọ. Ndị -azụ atụrụ gburu ọdụm itoolu ndị ọzọ n'ime izu ahụ gafee Ogige Ntụrụndụ Amboseli, na-esote mwakpo a wakporo anụ ụlọ.  kwenyere na Loonkito bụ ọdụm kachasị ochie n'ụwa, ebe ọtụtụ ọdụm na-adị ndụ ruo ihe dị ka 13.

## Ihe odide

## Hụkwa

* Ogbugbu nke Cecil ọdụm
Oghere ojii

alt=Blackness of space with black marked as centre of donut of orange and red gases|thumb|  Onyonyo redio redio nke nnukwu oghere ojii dị na isi nke Messier 87
thumb| Ihe ngosi nke oghere ojii Schwarzschild nwere ikike ndị na-agafe n'azụ.  N'ihe dị ka oge mkpọgharị, a na-ahụ anya lensị anya ike ndòda nke ọrịa.
.Oghere ojii bụ mpaghara oghere oghere ebe ike ndọda siri ike nke na ọ na-adịghị ihe ọ mgba, ìhè na ebili mmirika electromagnetic ndị ọzọ, nwere ike zuru oke iji gbanarị ya.  [1] Ozizi nke relativity izugbe na-ebu nje na kọmpat zuru oke nwere ike hárọda oge ka ọ bụrụ oghere ojii.  [2] [3] A na-akpọ ókè nke ike mgbapụ ihe omume horizon .  N'agbanyeghị na ọ na-enwe ike dị ukwuu na foto na ọnọdụ nke ihe na-agafe ya, ọ dịghị ihe ọ llaa a na-ahụ na mpaghara dịka nkwekọ n'ozuzu ya si dị.  [4] N'ọtụtụ ụzọ, oghere ojii na-eme dị ka ezigbo ahụ ojii, ebe ọ na- akara ìhè.  [5] [6] Ọzọkwa, quantum field theory na curved spacetime na-ebu ihe na ihe omume horizons emit Hawking radieshon, na otu ụdị dị iche iche dị ka oji ahụ nkenke na- agbanwe agbanwe na oke ya.  Ọnọdụ a bụ nke ihie kelvin maka oghere ojii stellar, na-eme ka ọ bụrụ ihe na-ahụ ekwe omume ịhụ ụzọ.

.  Enwere ike ịpụtapụta nke oghere ojii site na ndị na ihe ndị ọzọ yana radieshon electromagnetic dị ka ìhè a na-ahụ anya.  Ihe ọ blu nke dabara na oghere ojii nwere ike ike diski acretion ikike nke na-ekpo ọkụ site na nri, na-ahụ quasars, ụfọdụ ihe na-akpa na mbara igwe.  Kpakpando ndị na-agafe nso na nnukwu ojii nwere ike kụrie n'ime mmiri iyi na-enwu nke ukwuu tupu 'e ilo ya.  [1] Ọ bụrụ na ndị ọrụ ndị ọzọ na-agba gburugburu oghere ojii, ikiri ike iji orbits ha igodo oke oghere na ebe ọ dị.  Enwere ike iji nleba anya dị otú ahụ ihe ihe ndị ọzọ na-enwe ike dị ka ndị neutron.  N'ụzọ dị otú a, ndị na- mbara igwe mgbasa ọtụtụ ndị na-agba oghere ojii na ọnụọgụ abụọ wee gosi na ebe redio a maara dị ka Sagittarius A*, nke dị n'etiti mmụ Milky Way, nwere nnukwu  ojii dị ihe dị ka 4.3.  nde mmadụ igwe .
Ìgwè kpakpando

thumb|Kpakpando igwe

 

. Otu mpaghara bụ mpaghara dị na mbara igwe nke otu ndị na-ahụ anya na-etolite a na-ahụ anya ma ọ bụ ndepụta, na-ele anya anụmanụ, anụmanụ ifo, ma ọ bụ ihe na-ahụ ndụ.

. Isi akpa nke mbụ nwere ike la mgbanaka ihe mere eme .  Ndị mmadụ ha kpọkpọkpọkpọ aha ịkpọ ha, ihe e kere eke, ma ọ bụ ndị na-eso .  Omenala na mba dị iche iche chepụtara mpụtara nke ha, ụfọdụ n'ime ha dịgidere na akpan akpan afụ nke 20 tupu a mata m mịpụta nke ha, ụfọdụ n'ime ha dịgidere na-akpa afọ nke 20 tupu a mata m mịpụta nke ha.  Nghọta nke m ike agbanweela nke ukwuu ka oge na-aga.  Ọtụtụ na nha ma ọ bụ abụ.  Ụfọdụ echiche ndị a ma ama, ikike ha dabara n'Ịdịrị.  Ụfọdụ bụ otu omenala ma ọ bụ mba.  Ịkpọ akụkụ aha ndị na-egosi mbara igwe na ndị na-agụ ụgbọ mmiri aka ndị n’ụzọ dị mfe mfe

Iri na abụọ (ma ọ bụ iri na atọ) mgbịrị oge ochie bụ nke zodiac (straddling the ecliptic, nke Sun, ọnwa, na mbara ala niile).  Isi okwu nke zodiac ihe na ihe mere eme na-ejighị n'aka;  nkewa ịgụ akwụkwọ wee bụrụ nke a ma ama c.  400 BC na mbara igwe nke nche ma ọ bụ Kaldea .  [1] Otu ụfọdụ na-egosi na ntụrụndụ site na Gris ma echiche ya n'arịa Hesiod, Eudoxus na Aratus .  Omenala 48 akwụkwọ, nke m Zodiac na 36 ụzo (ugbu a 38, na-eso nkewa nke Argo Navis n'ime mamị atọ) bụ Ptolemy, onye Gris na Rom na-akwọ mbara igwe si Alexandria, Egypt, depụtara na Almagest ya.  .  Nhazi nke igwe bụ isiokwu ndị ifo buru ibu, na Metamorphoses nke onye na-ede uri Latin bụ Ovid .  A gbakwụnye mkpọ ndị dị na mbara igwe dị ebube site na mbụ awụ nke 15 ruo n'etiti akpa afụ nke 18 mgbe ndị na-eme njem Europe mere njem na Southern Hemisphere .  N'ihi mgbasa ozi Rome na ndị Europe, mgbịrị ọ blea nwere aha Latin.
Comet

A comet bụ oyi, obere ahụ ahụ nke na-ekpo ọkụ ma malite gas mgbe ọ na-agafe nso usoro, a na-akpọ outgassing .  Nke a na-ahụ ikuku gbatịrị elele, ike ndòda mpaghara oke ma ọ bụ coma gbara oghere gburugburu, na mgbe ụfọdụ ọdụ gas na uzuzu uzuzu na-esi na coma.  Ihe omume ndị a bụ n'ihi mgbatị nke radieshon ọmụmụ na plasma na ike apụ nke ụfọdụ na-arụ ọrụ na nucleus nke comet.  Nuclei Comet na-adị site na ụzọ mita ole na ole ruo iri puku kilomita n'ofe ma bụrụ nke ihe ọmụmụ akpụrụ akpụ nke akpụrụ mmiri, uzuzu na obere ihe ndị nwere okwute.  Coma ahụ nwere ike ihe ruru okpukpu iri na ise n'ahụ ụwa, ebe ọdụ nwere ike gbatịa ntụ ntụ mbara igwe .  Ọ bụrụ na ọ dị nso ma na- mmetụta, ọnọdụ ike ịhụ comet site na mmetụta na-ahụ nhọrọ nke teliskop ma nwee ike ibelata arc nke ruru 30º (nana 60) n'ofe mbara igwe.  A hụla ma dekọọ comets ochie oge site n'ọdịdị omenala na alụrechi

Comets na-enwekarị orbits elliptical nke ukwuu, na ha nwere ọtụtụ oge nke orbital, sitere na ọtụtụ afọ ruo ọtụtụ nde afọ.  Ihe ọchị oge dị ndị sitere na eriri Kuiper ma ọ bụ diski gbasa nsonaazụ ya, nke dị n'ofe orbit Neptune .  A na-eche na comets ogologo oge sitere na ígwé ojii Oort, ígwé ojii dị nke na-esi na ike eriri Kuiper ruo ọkara ruo elekere kacha nso.  [1] A na-edobe comets ogologo oge na-aga n'ihu ndụ site na mkpa nke ndòda sitere na akwụkwọ na-agafe na oke mmiri nke galactic .  Ọkpụkpụ hyperbolic nwere ike kpọrọ otu ugboro site na Sistemụ Igwe Ọdụdọ nke dị n'ime tupu atụba ya na mbara igwe.  A na-akpọ nke comet ihe ngosi.

. na-akpa ọchị ekpokpola nke ndị na-enwe ọtụtụ oge atụfuola ihe ike nke ndị nta ka ọ bụrụ ice na uzuzu ha niile na agbanwe agbanwe ma nwee ike ịbịa yie obere asteroids.  [1] A na-eche na asteroids nwere ebe dị iche site na comets, ebe ha hiwere n'ime orbit nke Jupita ọzọ na mbara igwe.  [2] [3] Otú ọ dị, ike nke comets isi-belt na obere mbara ala centaur na-arụ ọrụ emewo ka dị n'etiti asteroids na comets .  Na-akpa afụ nke 21, egwu nke ụfọdụ obere ozu nwere ogologo oge comet orbits, ma e ji mara n'ime usoro asteroids, na-akpọ Manx comets .  A ka na-ekewa ha dị ka comets, dị ka C/2014 S3 (PANSTARRS).  [4] Achọtara ihe nkiri Manx iri abụọ na asaa site na 2013 ruo 2017

.N'ime Nọvemba 2021[mmelite], enwere comets 4,584 ama ama.[1]  Agbanyeghị, nke a na-anọchi anya obere akụkụ nke ngụkọta ọnụ ọgụgụ comet nwere ike ime, ebe nchekwa nke ozu ndị dị na mbara igwe (n'ime igwe ojii Oort) dị ihe dị ka otu puku ijeri.[2][3]  Ihe dị ka otu comet kwa afọ ka a na-ahụ anya na anya gba ọtọ, n'agbanyeghị na ọtụtụ n'ime ndị ahụ dara ada na ndị na-adịghị ahụkebe.[4]  A na-akpọ ọmụmaatụ pụrụiche na-egbuke egbuke "nnukwu comets".  Ihe nleba anya na-enweghị atụ eletala comets dị ka mmetụta miri emi nke NASA, nke gbawara olulu mmiri dị na Comet Tempel 1 iji mụọ ime ya, yana Rosetta nke European Space Agency nke ghọrọ onye mbụ butere ụgbọ elu rọbọt na comet.

## Etymology
Cetus

Cetus / / ˈsiːtəs / ) bụ mgbọ, mgbe ụfọdụ a na-akpọ ' whale ' na bekee.  Cetus bụ nnukwu anụ mmiri na ogbugbu ifo ndị Gris nke ma Perseus na Heracles egbu igbu.  Cetus dị na mpaghara mbara igwe nke nwere ihe ndị ọzọ, mmiri mmiri: Aquarius, Pisces na Eridanus .

Cetus esoghị na akwụkwọ iri na abụọ nke zodiac n'oge J2000, ma ọ bụ zodiac ụgwọ 12 oge gboo.  Ecliptic na-agafe ihe na- mgbochi 0.25° site n'otu akpa ya.  Ya mere, amụrụ na mbara ala ga-abanye Cetus (na-ekpuchiri ọ blla dị ka ihe dị n'ihu) na 50% nke ntụgharị ha na-aga n'ihu na nkenke na ndị nkenke na- na-eche na Cetus  ihe dị ka otu ụbọchị kwa afọ.  Ọtụtụ asteroids na eriri nwere ogologo oge na-ekpuchi ugwu-ọdịda nke Cetus, ndị nwere ikike dịtụ ukwuu na eklips ụfọdụ na mbara ala.

α Ceti, nke a na-akpọkarị Menkar ("imi"), bụ nnukwu ikike na-acha ọkụ nke ọma 2.5, 220 ìhè afụ site na ejedebe.  Ọ bụ abụọ sara mbara;  nke abụọ bụ 93 Ceti, ndị na-acha ndị na-agbara agha 5.6, 440 ìhè-afọ.  β Ceti, nke a na-akpọ Deneb Kaitos na Diphda bụ izi ozi na Cetus.  Ọ bụ nnukwu mkpama nwere oke 2.0, afọ 96 site n'ụwa.  Aha omenala "Deneb Kaitos" sere "ọdụ whale".  γ Ceti, Kaffaljidhma ("isi nke whale") bụ nke abụọ dị ezigbo nso.  Nke mbụ bụ ikike nke odo nke ogo 3.5, 82 ìhè-afọ site na ikike, na nke abụọ bụ ndị na-acha ọkụ nke nha 6.6.  [2] Achọpụtara Tau Ceti maka ịbụ ndị dị nso Sun n'ebe dị anya nke afọ 11.9 ìhè.  Ọ bụ nnukwu usoro nwere ikike odo odo nwere oke 3.5.
thumb| Messier 77 gburugburu ụyọkọ kpakpando - HST (Hubble Space Telescope).
Nkwado (nchụ nta)

, na falconry na reintroduction nke nnụnụ, bụ usoro nke ịzụlite nnụnụ maka iwebata ha n'ime ọhịa nke gụnyere itinye ụmụ ọkụkọ n'akwụ́ nke di na nwunye nwere ndị ọzọ nke afọ na ogo yiri ya.  ụfọdụ, a pụkwara iji ya mee ihe mgbe ụmụ ọkụkọ ahụ ahapụla akwukwo ma nne na nna ha na-anọgide na-enye ha nri.

Enwere ike iji usoro a mee ihe na ụdị ndị na-enweghị omume Sibikide na ndị nwere ike ịme nkuchi a n'ebughị ụmụ ọhụrụ.  mgbakwunye, a ga-enyocha ndị nne na nna n'oge gara aga iji chọpụta ma ha nwere ike inye ụmụ ọkụkọ nri.

## Hụkwa
 

* Cross-forcement
* Ịkụ nta
* Ịzụlite aka
* Ịkwaga nke mmadụ
* Ịzụ ụmụ bebi

## Edensibia
Ịzụ ụmụ bebi

thumb|Nri nwa bebi nke nwa bebi California condor.
thumb|Nri nke ụmụaka na-eto eto.
**Ịzụ ụmụ bebi** bụ usoro nke ịzụlite nnụnụ n'ụlọ mkpọrọ maka iweghachi ya n'ime ọhịa nke na-agụnye inye ụmụ bebi nri nke na-eme ka ndị okenye nke ụdị ha zere mmekọrịta ha na ụmụ mmadụ.  

Site na imprinting, nnụnụ na-ejikọta foto nlekọta mbụ na nne na nna ha. N'ịkụ àkwá ma ọ bụ ụmụ mgbei ọ dị mkpa iji aka nye ha nri ma ọ bụrụhaala na ha enweghị ike ime ya n'onwe ha. 'ihi nke a, a na-eji ụmụ bebi eme ihe iji hụ na a ga-ahapụ nnụnụ ahụ mgbe e mesịrị, ebe ha na ụdị nke ha nwere njikọ ma bụrụ ndị na-enweghị ntụkwasị obi na mmadụ.
 

* Igwe ihe eji eme ihe
* Cross-forcement
* Nkwado (nchụ nta) 
* Ịkụ nta
* Ịzụlite aka
* Ịkwaga nke mmadụ
* Nnụnụ

## Edensibia
Carina (ìgwè kpakpando)

α Ceti, nke a na-akpọkarị Menkar ("imi"), bụ nnukwu ikike na-acha ọkụ nke ọma 2.5, 220 ìhè afụ site na ejedebe.  Ọ bụ abụọ sara mbara;  nke abụọ bụ 93 Ceti, ndị na-acha ndị na-agbara agha 5.6, 440 ìhè-afọ.  β Ceti, nke a na-akpọ Deneb Kaitos na Diphda bụ izi ozi na Cetus.  Ọ bụ nnukwu mkpama nwere oke 2.0, afọ 96 site n'ụwa.  Aha omenala "Deneb Kaitos" sere "ọdụ whale".  γ Ceti, Kaffaljidhma ("isi nke whale") bụ nke abụọ dị ezigbo nso.  Nke mbụ bụ ikike nke odo nke ogo 3.5, 82 ìhè-afọ site na ikike, na nke abụọ bụ ndị na-acha ọkụ nke nha 6.6.  [2] Achọpụtara Tau Ceti maka ịbụ ndị dị nso Sun n'ebe dị anya nke afọ 11.9 ìhè.  Ọ bụ nnukwu usoro nwere ikike odo odo nwere oke 3.5.

. Carina bụbu nke Argo Navis, nnukwu ụgbọ mmiri nke ndị mmụọ ifo Jason na Argonauts bụ ndị na-achọ Ajị Ọlaedo .  E webatara m ike Argo na Gris oge ochie .  Otú ọ dị, n'ihi nnukwu Argo Navis na ọnụ ọgụgụ nke ndị aha dị iche, Nicolas-Louis de Lacaille kewara Argo n'ime atọ atọ na 1763, akpọ Carina (akwa ma ọ bụ keel).  [3] Na apụ nke 19, atọ ndị a dị ka m ike dị iche iche, ma tinye ya na ndepụta nke 88 mkpị IAU ọgbara ọhụrụ na 1930. [1] Lacaille debere otu ihe Greek maka Argo dum, yana ụdị  Ahụ Latin dị iche iche maka ngalaba atọ ahụ.  Ya mere, Carina nwere α, β na ε, Vela nwere γ na δ, Puppis nwere ζ, na ihe ndị ọzọ.

Carina nwere Canopus, nnukwu akwụkwọ na-acha ọcha nke bụ ọrịa nke abụọ na-amalite na mbara igwe ikuku n'ogo -0.72.  Alfa Carinae, dị ka Canopus ka ahaziri nke ọma, dị afụ 313 site n'ụwa.  Aha omenala ya sitere na Canopus gbara ifo, onye bụ onye ụgbọ mmiri maka Menelaus, eze Sparta.  [3]

Enwere ọtụtụ okporo ụzọ ụzọ 3 na Carina.  Beta Carinae, nke a na-akpọkarị Miaplacidus, bụ ndị na-acha ọkụ na-acha ọkụ nke dị 1.7, 111 ìhè afụ site n'ụwa.  Epsilon Carinae bụ nnukwu orọma nwere agba n'otu aka ahụ na- pre na Miaplacidus n'ogo 1.9;  ọ bụ 630 ìhè afụ site mmetụta.  Kpakpando ọzọ na-akpa ndị mbụ bụ Theta Carinae na-acha ọkụ;  ọ bụ nnukwu 2.7 440 ìhè-afọ site na ike.  Theta Carinae bụkwa onye a ma na mberede IC 2602 .  Iota Carinae bụ nnukwu faịlụ na-acha ọcha nke nwere oke 2.2, 690 ìhè afụ site n'ụwa.  [3]

Eta Carinae bụ mgbanwe na-agbanwe agbanwe na Carina, nke nwere oke ihe dị ka 100 igwe ọmụmụ yana ugboro nde a na-nnagide dị ka egwuregwu.  [3] Achọpụtara na mbụ na ọ bụ ihe a na-ahụ ahụkebe na 1677, mgbe ikike ukwuu ya ruru 4 na ike, na-- uche Edmond Halley .  [6] Eta Carinae dị n'ime NGC 3372, nke a na-akpọkarị Carina Nebula .  [3] Ọ gbawara ogologo oge na 1827, mgbe ọ na-egosi na ndị ukwuu 1, na-ebeta ikike 1.5 na 1828. Mwapụta ya kacha pụta ìhè mere Eta Carinae nhata Sirius ;  ọ na-ahụ mmetụta -1.5 na 1843. N'ime iri awụ ndị sochiri 1843 ọ polis na ọ dị ngwaọrụ, na-enwe oke n'etiti 6.5 na 7.9.  [6] Otú ọ dị, na 1998, ọ na-pupu polypụ ọzọ, ọ bụ ebe na ọ bụ naanị 5.0 ka ọ dị ukwuu, nkwuwa okwu na-adị njọ.  Eta Carinae bụ ọnụọgụ ọnụọgụ abụọ, ya na onye otu ya nwere oge nke afọ 5.5;  Kpakpando ahụ ahụ gbara gburugburu Homunculus Nebula, nke anwụ gas nke ewepụtara na 1843. [3]
Margaret Brownlow

**Margaret Eileen Brownlow** (1916 - 1968) bụ onye England na-ese ihe osise, onye edemede, onye ọrụ ugbo na onye na-ese ubi.

## Ndụ
A mụrụ Brownlow na 1916 na West Kirby na Wirral. Nne na nna ya bụ Eva Annie (onye a mụrụ Sutcliffe) na Richard Sydney Brownlow. Nna  na-eme ihe ndị e ji nkume mee.

'afọ 1933, ọ malitere ịrụ ọrụ na Herb Farm na Seal, Kent nke Dorothy Hewer malitere na 1926, nke natara osisi site na Maud Grieve na 1929. Ihe ọkụkụ nke ugbo ahịhịa ahụ nyere azụmahịa nri  akwụkwọ ozi ahụike na ụlọ ahịa azụmahịa ahụ na London na 16 North Audley Street. Brownlow mere ule na Royal Horticultural Society wee gaa Mahadum Reading iji nweta BSc na horticulture. Ọ gafere diplọma mba nke Royal Horticultural Society na 1943. gara rụọ ọrụ na Waterperry Horticultural School tupu ọ laghachi na Herb Farm ebe mpịakọta mụbara kemgbe ọ rụrụ ọrụ n'ebe ahụ.  bipụtara akwụkwọ Hewer bụ Practical Herb Growing na 1941.

N'afọ 1945, afọ abụọ Brownlow laghachiri na Seal, a họpụtara ya dịka onye nduzi Herb Farm. Mgbe Hewer nwụsịrị na 1948, Brownlow weghaara Herb Farm. N'afọ 1949, Herb Farm pụtara nke mbụ ya na Chelsea Flower Show. A maara Brownlow dị ka onye na-emepụta ogige. Ọrụ imewe ya gụnyere ogige ahịhịa na Ụlọ ime obodo Knole na Kent nke o mepụtara na 1963. Ọ gara n'ihu na-egosi na Chelsea Flower Show kwa afọ ruo mgbe ọ nwụrụ. O dere ma gosipụta Herbs na Fragrant Garden nke gụnyere ihe osise mmiri ya na uri ya  na ndụmọdụ dabere na ahụmịhe nke ya.  Akwụkwọ ahụ, nke e bipụtara na nzuzo na 1957, kọwara osisi 300, ma nye ndụmọdụ gbasara ahịhịa na nhazi ubi.  bipụtara mbipụta buru ibu na 32 n'ime ihe osise ya na 1963.

Brownlow bipụtara akụkọ ndụ ya, The Delights of Herb Growing, na 1965. 

weghachiri ikpe a kpughere na 1968 mgbe a chọtara ozu ya na 17 Febụwarị 1968 na-egbu egbu.

## Edensibia
Mmụba nke ọnụ ahịa (cosmology)

N'ihe gbasara mbara igwe, nke onye mbara igwe, ọnụ ala igwe, ma ọ bụ naanị onu oriri, bụ echiche nke mgbasawanye nke oghere na mbara igwe.  A dike na oge ọnụ nke ọnụ ahịa sitere na 10  sekọnd ruo n'etiti 10 na 10  Sekọnd ka Big Bang gachara .  N'ịgbaso oge ọnụ ọnụ ọnụ, ọnụnọ na ụwa ihe na-amụba, ma na-eji mgbada.  Mmụbawanye nke mgbasawanye a n'ihi ike iwu ndị mgbe nsogbu na ụwa agafeela 7.7 ijeri afọ (5.4 ijeri afọ gara aga)

Emebere usoro nrịanrịa n'ọgwụgwụ 1970 na oge 80s, yana ndị na-enye ama sitere ama sitere n'aka ọtụtụ ndị na-achị chọgharịa, Alexei Starobinsky na Landau Institute for Theoretical Physics, Alan Guth na Mahadum Cornell, na Andrei Linde na Lebedev Physical Institute .  Alexei Starobinsky, Alan Guth, na Andrei Linde meri 2014 Kavli Prize "maka ịsụ ụzọ na tiori nke onu oriri na mbara igwe".  [1] E ikpe ya n'ihu na akwụkwọ 1980s.  Ọ na-akpa nke nnukwu ihe owuwu nke mbara igwe .  Mgbanwe nke Quantum na mpaghara ọnụọgụ ọnụ nke microscopic, na-ebuli elu na nha nke mbara igwe, na-aghọ maka uto nke ihe owuwu na Eluigwe na Ala (lee nhazi nke galaxy na evolushọn na nhazi nhazi ).  [2] Ọtụtụ ndị ndọrọ ndọrọ ndọrọ kwe na-ahụ na-ahụ na-anya ihe mere nji na ụwa ji dị ka otu n'ụdị niile ( isotropic ), ihe na-eme ihe na-ekesa radieshon mbara igwe na-ekesa n'otu n'otu,  mere mba na ụwa ji dị ike, na ihe eserese na a hụ monopoles magnetik .

Usoro ozi fiziks zuru ezu na-akpata ọnụ ego nri.  Ihe ka ọtụtụ ndị na-agụ mgbaàmà na-anabata usoro nrịanrịa dị mkpa bụ isi, dị ka ọtụtụ ndị enyemaka mgbaàmà akwadoro site na nleba anya;  [lower-alpha 1] Otú ọ dị, ọnụ ọgụgụ dị nta nke ndị ọkà-akpa ekwetaghị n'aka a.  [1] [2] [3] A na-akpọ ubi a na-eche echiche na ọ bụ ya agba oriri oriri.

N'ihe dị ka n'afọ 1930, Edwin Hubble pụtara na ìhè sitere na ojiji ndị dị mkpa na-acha uhie uhie;  nke dị mkpa, ka ọ na-agbanwe.  Nke a na-egosi na ndị ọrụ na-esi n'ụwa alọta, na mgbochi ndị dị anya na-agbada ngwa ngwa, nke na ọgụ na-alọghachikwa n'ebe ibe ha nọ.  Alexander Friedmann na Georges Lemaître bu ụzọ mgbasa mgbasa mgbasa nke na-eso na ala site na tiori nke njikọ izugbe .  Enwere ike ikike ya dị ka ihe sitere na mkpali mbụ, nke zipụrụ ngwaọrụ nke ese na ala na-efegharị n'ụzọ dị otú ahụ na ngwaọrụ ndị ndòda ibe ha agbanwe agbanwe nkewa ha.
Ụgbọelu nyocha

Systematic Reconnaissance Flight (SRF) bụ usoro sayensị na nyocha Anụ ọhịa maka ịtụle nkesa na ọtụtụ anụ ọhịa. A na-eji ya eme ihe n'ọtụtụ ebe n'Africa, Australia na North America ma ka nyocha nke ala dị larịị na anụ ọhịa na ụdị ndị ọzọ.

Usoro  a na-agụnye usoro ụgbọ elu, ma ọ bụ nke na-enweghị isi (transects) n'elu ebe a na-achọ na dị elu mgbe niile n'elu na ala ọ dịkarịa ala otu onye na-ekiri ihe na-edekọ anụ ọhịa n'ime eriri a kapịrị ọnụ na ọ dịkwuo ala otu akụkụ nke ụgbọ elu ahụ.

na-akatọkarị usoro ma ka nkenke na nkenke dị ala, ma na a na-ewere ya dị ka nhọrọ kachasị mma ma ka mkpuchi dị ọnụ ala nke nnukwu ebe egwuregwu.

## Edemsibe
Centaurus

Centaurus / sɛ n ˈt ɔːrəs , _ _ - ˈtɑːr - / bụ mịmịka na-afọ na mbara igwe ndò .  Otu n'ime m ụgbọala ndị kasị ibu, Centaurus so na m ike 48 nke onye na- mbara igwe nke ike afụ nke abụọ Ptolemy de, ọ bụkwa otu n'ime mkpọ 88 nke ọgbara ọhụrụ .  Na ndị ifo ndị Gris, Centaurus na- anya anya centaur ;  ihe e kere eke bụ ọkara mmadụ, ọkara ụkwụ (ìgwè ndị ọzọ aha ya bụ centaur bụ otu sitere na zodiac : Sagittarius ).  Kpakpando ndị a ma ama egwu Alfa Centauri, usoro mkpọ kacha nso na Sistemụ ikike, onye agbata obi ya na mbara igwe Beta Centauri, na V766 Centauri, otu n'ime ozi nnyefe ego .  Otu Man Flash Omega Centauri, mkpuchi ụwa na-ahụ anya dị ka nke a na-ahụ anya site na ikike na nke ozi na-ahụ na Milky Way, na-eme ihe mgbaàmà nke Mgbidi dwarf.
áká_èkpè|thumb| Centaurus na mbara igwe ndịda ọdịda anyanwụ, obere oge ka anyanwụ dasịrị.
Centaurus nwere ọtụtụ ugboro ugboro.  A na-eji iwe alfa na beta ya dị ka "kpakpando pointer" iji nyere ndị na-ekiri ihe aka mịkpọ Crux .  Centaurus nwere ike 281 dị elu mgbanaka 6.5, nke poly na a na-ahụ ha na anya na-emegide, nke ejekwasịrị n'ime ike mgba ọ llaa.  Alfa Centauri, usoro kacha nso na Sun, nwere ike dị elu nke kwesịrị ;  ọ ga-abụ ọkara ogo site na Beta Centauri n'ihe dị ka afọ 4000. [2]

Alfa Centauri bụ ndị agụ ndị agụ, ọnụọgụ ọnụọgụ abụọ nke Proxima Centauri na-agba, ogbugbu kacha kacha nso na ọmụmụ.  A na-akpọkarị Rigil Kentaurus (nke sitere na Arabic رجل قنطورس, nke መምረጥ "ụkwụ nke centaur") ma ọ bụ Toliman (nke sitere na Arabic الظليمين nke ụdị "enyi abụọ abụọ"), usoro ahụ nwere oke -0.28 yana 4.4 ìhè  -afọ site na mmetụta.  Nke mbụ nwere nke abụọ bụ ma ọtụtụ odo odo;  nke mbụ bụ oke -0.01 na nke abụọ: 1.35.  Proxima, nke nke atọ, bụ dwarf na-acha uhie nke ogo 11.0;  ọ na-eche ihe nsogbu nke nta ka ọ bụrụ ogo 2 site na ngosi nso nke Alfa ma nwee oge ihe dịka otu nde afọ.  Ọzọkwa a flare , Proxima nwere njigide-ogologo outbursts ebe ọ na-enwu site n'elu a see ukwuu.  Di na nunihu Alfa na-agbagịgị n'ime afọ 80 na oge na-esote ga- kwuru nso dị ka a site site na telescopes ụwa na 2037 na 2038, ọnụ ka ha na-na anya gba ɔtɔ ha na-enye "kpakpando  "nke atɔ egwu mma na mbara igwe.  [2]
Igbe ịchụ nta

thumb| Igbe ịchụ nta, site na Museum nke Haute-Saône
**akpa ịchụ nta** bụ akpa onye na-achụ nta na-eji ebuga ngwá ọrụ ha, nri na ihe ndị na-achụrụ nta, dịka cartridges, wdg. Ọ na-abụkarị akpa dị n'etiti ebe ọ bụ na a na-ejikwa ya iburu iberibe e jidere. A na-eji akpụkpọ anụ ma ọ bụ ákwà eme akpa ahụ, a na-ejikarị nnukwu eriri a na-etinye n'olu iji kwụnye ya n'ubu. E nwere jaket ịchụ nta nwere akpa jikọtara n'azụ.

## Nkọwa
thumb| Igbe ịchụ nta, site na Museum nke Haute-Saône
A na-eji akpụkpọ anụ siri ike eme akpa ịchụ nta ma na-eyi ya n'ubu n'elu eriri sara mbara.  bụ rectangular ma nwee oghere maka obere ihe, nke mkpuchi akpa ahụ na-echebe, nke na-abụkarị nnukwu. Enwere eriri na-ejikarị ya, (mgbe ụfọdụ na mgbaaka na njedebe ya) iji kwụgbuo nnụnụ nwụrụ anwụ. Maka ịchụ nta mkpirikpi, ihe a na-akpọ *Akpa ịchụ nta America*, nke nwere ọdịdị square-round-oblong, bụ nke kachasị mfe.

## Edensibia

## Akwụkwọ

* Yadhash // Akwụkwọ ọkọwa okwu encyclopedic nke Broghauz na Efron:v 86 t. (82 t. na 4 mbipụta). - SBB., 1890—1907.
* Ягдташ // Akwukwo okwu / I. A. Pugachev (onye isi nchịkọta akụkọ). - M.: Ụlọ ọrụ na-ebipụta akwụkwọ na-ere ahịa, 1961. - T. Nke itoolu. - Isiokwu. 976-977.

## Njikọ mpụga

*
Cygnus (ìgwè kpakpando)

thumb|kpakpando igwe Cygnus
 

Cygnus nwere Deneb (ذنب, translit. ḏanab, ọdụ) otu n'ime kpakpando na-egbukepụ egbukepụ na mbara igwe abalị yana kpakpando mbụ kacha dị anya dị ka "kpakpando ọdụ" ya na otu akụkụ nke Triangle Summer.  triangle.[1]  O nwekwara ụfọdụ isi mmalite X-ray ama ama na nnukwu stellar mkpakọrịta nke Cygnus OB2.[2]  A na-akpọkwa Cygnus dị ka Northern Cross.  Otu n'ime kpakpando nke mkpakọrịta a, NML Cygni, bụ otu n'ime kpakpando kachasị ukwuu ama ama ugbu a.  Otu kpakpando ahụ bụkwa ebe obibi nke Cygnus X-1, ọnụọgụ X-ray dị anya nke nwere nnukwu enyi na-adịghị ahụ anya nke bụ ihe mbụ a na-ewere na ọ bụ oghere ojii.  Ọtụtụ usoro kpakpando na Cygnus amatala mbara ala n'ihi ọrụ Kepler na-ekiri otu patch nke mbara igwe, mpaghara gburugburu Cygnus.

Na Polynesia, a na-amatakarị Cygnus dị ka ike dị iche.  Na Tonga, a na-akpọ ya Tuula-lupe, na asụsụ Tuamtus, a na-akpọ ya Fanui-tai .  Na New Zealand a na-akpọ ya Mara-tea, na Society Islands a na-akpọ ya Pirae-tea ma ọ bụ Taurua-i-te-haapa-raa-manu, na na Tuamotus a na-akpọ ya Fanui-raro .  Beta Cygni bụ aha ya na New Zealand;  Ogbu ka a kpọrọ ya Whetu-kaupo .  A na-akpọ Gamma Cygni Fanui-runga na Tuamotus.  [3]

Na ike ifo ndị Gris, a matala Cygnus na ọtụtụ swans ozugbo ifo dị iche.  Zeus akwụkwọ onwe ya dị ka swan iji rafuo Leda, na-egosi eze Spartan Tyndareus, onye akwụkwọ Gemini, Helen nke Troy, na Clytemnestra ;  [4] Ọ bụrụ na ọ bụrụ na ọ swan mgbe e gbusịrị ya, ekwuru na ịdịrị ya na mbara igwe n'ụdị ụdọ ya ( Lyra);  na eze Saịgnus wee swan.

Ndị Rom nwụnahụrụ mgbọ a na ndị na-eso nke Phaethon, nwa Helios chi ọmụmụ, bụ́ onye mmetụta ịnya ụgbọ egwuregwu nke nna ya otu ụbọchị.  Otú ọ dị, Phaethon ahụ ike ike ikike, manyere Zeus iji égbè bibie ụgbọ ụgbọ ahụ (na Phaethon), na-eme ka ọ daa n'ime osimiri Eridanus .  Dị ka nwanne ifo ahụ si kwuo, ezigbo enyi Phaethon ma ọ bụ onye ya n'anya, Cygnus, nwere ike nke ukwuu ma tinye ọtụtụ ụbọchị na-emikpu n'ime osimiri iji chịkọta ọkpụkpụ Phaethon iji nye ya olili kwesịrị .  Nraranye nke Cygnus metụrụ chi ndị ahụ anya nke ukwuu nke na ha mere ka ọ na-abụ swan ma tinye ya n'etiti ịgụ.
Akụkọ ifo e kere eke

thumb| Ihe Okike (c. 1896–1902), nke James Tissot
. Akụkọ ifo nke okike ma ọ bụ asụsụ ifo cosmogonic bụ ụdị nke cosmogony, [1] ihe atụ nke ka ụwa siri isi na ndị mmadụ si malite ibi na ya.  [2] [3] [4] Ọ bụ ebe na a na- ike okwu ahụ bụ ike ifo na-ezokarị aka n'ibuka ma ọ bụ nje ifo, ndị otu omenala na-ekwu arọ eziokwu iche iche na-eme ifo okike  ha.  [5] [6] N'obodo a na-akọ ya, a na-ewere àgwà ifo e kere eke dị ka ihe na-ezipụta eziokwu ndị gbara mbọ – ihe atụ, ihe atụ, ihe mere eme, ma ọ bụ n  'ụzọ.  [7] [8] A na-ewere ha dị ka ndị mmụọ ifo cosmogonical, ọ bụ ebe na ọ bụghị mgbe niile – ya bụ, ha na-achọta nhazi nke cosmos site na ọnọdụ ọgba aghara ma ọ bụ amorphousness.

. Akụkọ ifo okike na-eke ngosi nna nna.  A na-ewere ha dị ka ihe ndị dị nsso, a pụta ịhụ ha n'ihe nke nta ka ọ bụrụ omenala nile a mara .  [1] Ha niile bụ ndị nwere nkata na agwa ndị bụ chi, ụdị mmadụ, ma ọ bụ anụmanụ, ndị na-ekwukarị ma na-agbanwe ngwa ngwa.  [2] A na-edobe nkịtị ha n'oge gara aga nke ɔkɔ ihe mere eme nke ndị Mircea Eliade hụrụ illo tempore ('n'oge ahụ').  [1] [3] Akụkọ ifo okike na-aza asị ndị bara uru nke ukwuu nye ọha mmadụ nke na-ekerịta ha, na- LED echiche etiti ha na usoro maka onwe onye nke njikọ na onye ọ nchebe na gburugburu ụwa.

* A "akụkọ ihe atụ nke mmalite nke ụwa dị ka a ghọtara n'otu omenala na obodo. Akụkọ ifo okike bụ ihe dị mkpa maka ọnụ ahịa ụwa, maka nhazi nke ụmụ mmadụ na mbara igwe, na maka usoro ndụ na omenala ndị bụ isi. " 
* " Akụkọ ifo okike na-agwa anyị ka ihe si malite. Omenala niile nwere akụkọ ifo okike; ha bụ akụkọ ifo anyị bụ isi, nke mbụ n'ime ihe a nwere ike ịkpọ ndụ psychic nke ụdị. Dị ka omenala, anyị na-amata onwe anyị site na nrọ mkpokọta anyị na-akpọ akụkọ ifo okike., ma ọ bụ cosmogonies . . . Akụkọ ifo ndị e kere eke na-akọwa n'ụzọ ihe atụ, echiche anyị banyere ndị anyị bụ n'ọnọdụ nke ụwa, n'ime nke a, ha na-ekpughe ihe ndị anyị na-ebute ụzọ n'ezie, yana ajọ mbunobi anyị. gbasara onye anyị bụ." 
* A "nkà mmụta sayensị na nkà mmụta okpukpe elaboration nke primal akụkọ ifo nke e kere eke n'ime a okpukpe obodo. Okwu ụgha ebe a na-ezo aka n'echiche efu n'ụdị akụkọ nke ihe ahụmahụ ma ọ bụ jide dị ka isi eziokwu ... Okwu okike na-ezo aka ná mmalite nke ihe., ma ọ bụ site n'ọchịchọ na omume nke ịdị ndụ karịrị akarị, site n'isi mmalite, ma ọ bụ n'ụzọ ọ bụla ọzọ."
Okpueze kpakpando

áká_ịkẹngạ|thumb| N'oge a egwuregwu eklips, Sun's corona na prominences na-hụrụ na gba ɔtɔ anya .
Korona anwụ anwụ dị n'elu chromosphere ma gbatịa ọtụtụ nde kilomita n'ime mbara igwe.  A na-ahụ ya nke ọma n'oge chi jiri n'ehihie zuru oke, mana a na-ahụkwa ya site n'iji akara akwaa.  Ntụle spektroscopic na-egosi ionization siri ike na corona na umu plasma umu 1000 000 kelvin, [1] dị ọkụ ụfọdụ elu, nke a mara dị ka photosphere.
thumb|  .José Joaquín de Ferrer sere Corona n'oge chi jiri n'ehihie nke June 16, 1806 na Kinderhook, New York.
.Na 1724, French-Italia na-egosi mbara igwe Giacomo F. ​​Maraldi akwụkwọ na aura a na-ahụ anya n'oge chi jiri n'ehihie bụ nke ọmụmụ, ọ bụghị nke ọnwa .  [1] N'afọ 1809, onye Spain na-egosi mbara igwe bụ José Joaquín de Ferrer chepụtara okwu 'corona'.  [2] Dabere na nlebanya ya nke chi jiri n'ehihie nke afọ 1806 na Kinderhook (New York), de Ferrer tụkwara aro na corona bụ isi nke ọ bụghị nke nwanyị.  Onye England na-ịhụ mbara igwe Norman Lockyer ihe ihe mbụ a na-eme n'ụwa na chromosphere nke ọmụmụ, nke a na-akpọ helium (nke sitere na helios Greek . 'sun').  Onye France na-ihụ mbara igwe bụ Jules Jenssen kwuru, mgbe o tụlechara ihe ọ na-agụ n'agbata 1871 na 1878 n'ehihie, na nha na-acha corona na- agbanwe site n'usoro ọmụmụ .  [3] Na 1930, Bernard Lyot chepụtara coronograph, nke na-enye nhọrọ ikiri corona na-achọ n'ehihie.  N'afọ 1952, onye America na-akpa mbara igwe bụ Eugene Parker nrọ na a ga-eji ọtụtụ 'nanoflares' na-acha ọkụ na mbara igwe na-ekpo ọkụ, nke na-pụpụpụ dị ka ọkụ nke ga-  eme n'elu akụkụ.

. Okpomọkụ dị elu nke korona Sun na-enye ya ihe ngosi iche, nke mere ụfọdụ ndị na-akpa afọ nke 19 na-atụ aro na ọ nwere ihe a na-star na mbụ, " coronium ".  Kama nke ahụ, igwe ionized dị ukwuu ahụmahụwo ihe ndị a na-ahụ anya (Fe-XIV, ma ọ bụ Fe 13+ ).  Bengt Edlén, na-agbaọsọ ọrụ Grotrian (1939), nke mgbagwoju ahịrị spectral coronal mbụ na 1940 (nke a na-ahụ anụ 1869) dị ka ntụgharị site na ọkwa metastable dị ala nke nhazi ala nke nnukwu ionized ọla (akara akwụkwọ ndụ akwụkwọ.  ndụ Fe-XIV sitere na Fe. 13+ na 5303 Å, kama ahịrị Fe-X na-acha uhie uhie sitere na Fe 9+ na 6374 Å ).

Korona, na-ekpo ọkụ nke ukwuu (site na 150 ruo 450) ụfọdụ elu ọmụmụ a na-ahụ anya: , ọjọọ corona dị nde 1 ruo 3 kelvin ma e jiri ya ọnwụ nkezi nke photosphere - gburugburu 5800 kelvin .  Corona dị obere nke foto, ma na-ahụ ihe dịka otu nde ka ọkụ a na-ahụ anya.  chromosphere na-emi jaket emi kewapụrụ corona na fotophere.  Usoro ziri ezi nke corona na-ekpo ọkụ ka bụ isiokwu nke ike ụfọdụ, mana ọrụ ike mgbochita ike episodic sitere na oghere magnetik na ebili mmirika magnetohydrodynamic si n'okpuru.  A na-ebupụ ụzọ m nke pụta korona Sun mgbe niile, na-ekepụta “oghere” nchọta ikuku ikuku na ikuku.
Delphinus

Delphinus (akpọ / d ɛl ˈf aɪnəs / ma ọ bụ / ˈdɛlfɪnəs / ) bụ obere mkpị na Northern Celestial Hemisphere, nke dị nso na mbara igwe .  Aha ya bụ Latin maka okwu Grik maka dolphin ( δελφίς ).  Ọ bụ otu n'ime akwụkwọ iri aanọ na nọmba nke onye na-agụ akwụkwọ Ptolemy nke ike awụ nke abụọ depụtara, ma bụrụkwa otu n'ime ngwaọrụ 88 ọgbara ọhụrụ nke International Astronomical Union akwụkwọ.  Ọ bụ otu n'ime m ike pere mpe, bụ nke 69th na nha.  Kpakpando ise nke Delphinus na-Malite na-etolite asterism, iche nke na-5 anya dolphin nwere ikike a na-amị anya ahụ na otu ọdụ.  Ọ gbara ya gburugburu (na elekere na ugwu) site na Vulpecula, Sagitta, Aquila, Aquarius, Equuleus na Pegasus .

. Akụkọ nke abụọ na-akọ akụkọ onye Gris na-ede uri Arion nke Lesbos (narị afọ nke asaa BC), onye dolphin azụra.  [3] Ọ bụ onye na-akụ n'obí Periander, bụ onye na-agụ akwụkwọ.  Arion kpakọbara akụ na nyere n'oge njem ya na Sicily na Ịtali.  Mgbe ọ na-ala Tarentum akụ ya mere ka ndị ọrụ ụgbọ mmiri ya gbaa izu megide ya.  N'ịbụ ndị yiri egwu anwụ, Arion ọnụ ka e nye ya ahụ egwuregwu ikpeazụ nke ndị ọrụ mmiri mmiri nyere: ọ bụrụ ịbụ abụ iru uju.  [1] Nke a ka o mere, ma mgbe ọ na-eme otú ahụ, ọ tụbara onwe ya n'ime oké osimiri.  N'ebe ahụ, otu dolphin nke egwu Arion masịrị ya napụtara ya.  Dolphin ahụ buuru Arion gaa n'oke oke osimiri Gris wee jiri

Na mbara igwe nke China, ndị Delphinus dị n'ime Black Tortoise nke North (北方玄武, Běi Fāng Xuán Wǔ ).

Delphinus dị n'ikiri Vulpecula n'ebe ugwu, Sagitta n'ebe ugwu egwuregwu, Akwịla n'ebe-akwịnda na ndị na-azụ egwuregwu, Aquarius na ndị na-eme egwuregwu, Equuleus n'ividi isiokwu na Pegasus n'ebe star.  Mkpuchi 188.5 ogo square, nke ịhụnanya na 0.457% nke mbara igwe, ọ nọ n'ọkwa 69th nke ike 88 n'ogo.  [1] Mbiri nke ụgbọala atọ maka mgbụsị akwụkwọ, dị ka ndị IAU nakweere na 1922, bụ "Del".  [2] Oke ọnụ ọgụgụ ndị na-arụ ọrụ, dịka Eugène Delporte debere na 1930, ka ejiri polygon nke ngwá iri na anọji.  N'ime usoro nhazi nke equatorial, nhazi nhazi nke ịrị elu nke oke ndị a dị n'etiti 20h 14 m 14.1594 s na 21h 08 m 59.6073 s, ebe nhazi nke dị n'etiti +2.4021468 na +20.9399471 A na-ahụ ndị ọzọ.  na-ekiri ihe niile n'ebe ugwu nke latitude 69°S .  [1] [Alfa dị ala 1]

## Atụmatụ
Mpaghara Dyson

thumb| Freeman Dyson, onye ọkà chọgharịa mbụ echiche ahụ
A Dyson sphere bụ echiche megastructure nke na-agụnye ịgụnye ma anyị nwere ike buru ibu nke ike ya.  [1] [2] [3] Echiche a bụ echiche nke na-anwa iche n'echiche ka mma na-emepe ụzọ ga-esi nweta ume ya ma ọ bụrụ na ihe ndị ahụ na-egosi ihe ike ike site na akụ site na akụ  nke ụwa.  N'ihi na ọ bụ naanị obere akụkụ nke ume nke na-erute n'elu mbara ala ala ọ elala na-agba gburugburu, ihe owuwu ụlọ na-agba gburugburu ga-eme ka ihe na-enwe ike iweta ume ụfọdụ.

Echiche mbụ nke ọgbara ọhụrụ ọzọ usoro dị otú ahụ bụ Olaf Stapledon n'ikpegharị ikpe ya bụ Star Maker (1937).  Ọkachamara physicist Freeman Dyson mechara mesịrị echiche a na akwụkwọ 1960 ya "Search for Artificial Stellar Sources of Infrared Radiation".  Dyson chere na ihe owuwu ndị dị otú ahụ ga-abụ ihe ezi uche dị na ya ga-esi na mkpa ike na- button nkeanya ike na ọ ga-abụ ihe dị mkpa makagidegide ya ogologo oge.  mbinye aka nke ndị dị otú ahụ a na-achọpụta nke mbara igwe nwere ike ịbụ ihe na-egosi ndụ ndị ọzọ

N'ịbụ onye sitere na akwụkwọ ndị mgbaàmà 1937 Star Maker site n'aka Olaf Stapledon.  agba 1960 ya "Chọọ maka Isiዕድ Stellar Artificial nke Infra-Red Radiation. Dyson chepụtara na ka ike ike maka mgba siri ike dị elu na- , oge ga-abụ mgbe ọ ga-adị mkpa iji hazie ike wepụta ike sitere na akwụkwọ obodo  ya n'ọtụ̀tụ̀ buru ibu.O chere na a ndọrọ ime nke a site n'usoro ihe owuwu na-agba gburugburu ebe ahụ, bụ nke e mere iji jide ya na ahụkọta ume ya.  -eme ka ngbanwe dị ukwuu nke Mpịakọta Ga na radieshon infrared dị anya, nchọta ụwa isi iyi nke radieshon infrared nwere ike ike achụ na-akwado nwere ikike isi.
Mbelata

Na igwe igwe, mbelata (nke a na-akpọ dec; akara δ ) bụ otu n'ime akara abụọ ahụ na-ahụ ebe dị na mbara igwe na nhazi nke equatorial, nke ọzọ bụ elekere .  A na-atụ aro amụma nke ugwo ma ọ bụ ndịnda nke mbara igwe equator, n' nti elekere mbụ na-agafe ebe a na-ajụ.
áká_ịkẹngạ|thumb|300x300px| .Mgbago ziri ezi na mbelata dị ka a n'ime oghere nke ijide.  Isi usoro nke ahụ bụ vernal equinox, ọnụ na-arịgo nke ecliptic (red) na mbara igwe (acha ọkụ ọkụ).  A na-atụ mbelata n'ebe ugwu ma ọ bụ na ndịda site na mbara igwe equator, n'ịmadi elekere elekere na-agafe ebe a na-ajụjụ.
N'ihe dị ka ihe odide nke mbara igwe nke narị afọ nke 18 na nke 19, a na-enye nbibi dị ka *North Pole Distance* (NPD), nke ya na 90 - (declination). Dịka ọmụmaatụ, ihe akpọrọ dị ka mbelata -5 ga-enwe NPD nke 95, na nbibi -90 (osisi ndịda celestial) ga-enwe NPD nke 180.

Mbelata na mbara igwe bụ ihe atụnyere latitude geographic, atụpụtara ya na mbara igwe, na nrịgo aka nri ka longitude.  [1] Isi ihe dị n'ebe ugwu nke ọnụnọ equator nwere mbelata dị mma, ebe ndị nwere ikike ndakpọ na-adịghị mma.  Enwere ike iji mkparịta ụka nke ihe ọ̀tụ̀tụ̀ angular mee ihe maka mbelata, mana a na-atụ aro ya na ogo (°), nsogbu (′), na Nhọrọ (″) nke ihe ọ̀tụ̀tụ̀ sexagesimal, yana 90° dakọrọ na ịnọ anọ gburugburu gburugburu.  .  Mbelata nke nwera oke 90 Celsius eme, n'ihi na mmetụta ndị ahụ bụ ugwu na ndịda nke mbara igwe.