1 Ndị Eze 16

1 Ndị Eze 16 bụ isi nke iri na isii nke Akwụkwọ Ndị Eze na Akwụkwọ Nsọ Hibru ma ọ bụ Akwụkwọ Mbụ nke Ndị Eze na Agba Ochie nke Akwụkwọ Nsọ Ndị Kraịst.[1][2]. Akwụkwọ a bụ nchịkọta akụkọ ndekọta dị iche iche nke dekọtara omume ndị eze Izrel na Juda site n'aka onye na-achịkọta Deuteronomic na narị afọ nke asaa TOA, yana mgbakwunye mgbakwunye na narị afọ nke isii TOA.[3] 1 Ndị Eze 12:1-16:14 na-edekọ njikọ nke alaeze ebe ugwu Izrel na Juda.[4] Isiakwụkwọ a na-elekwasị anya n'ọchịchị Beasha, Ila, Zimri, Ọmraị na Ehab n'alaeze ugwu n'oge ọchịchị Esa n'alaeze ndịda.[5]

## Ihe odide
E dere isiakwụkwọ a na mbụ n'asụsụ Hibru ma ebe ọ bụ na narị afọ nke 16 kewara n'amaokwu 34.

### Ndị akaebe ederede
Ụfọdụ ihe odide oge ochie nwere ederede nke isi a na Hibru bụ nke ọdịnala Masoretic Text, nke gụnyere Codex Cairensis (895), Aleppo Codex (narị afọ nke iri), na Codex Leningradensis (1008). [6]

E nwekwara nsụgharị n’asụsụ Grik Koine nke a maara dị ka Septuagint, nke e mere na narị afọ ole na ole gara aga TOA. Ihe odide ochie nke nsụgharị Septuagint gụnyere Codex Vaticanus (B; 𝐺 B; narị afọ nke anọ) na Codex Alexandrinus (A; 𝐺 A; Narị afọ nke ise).[7][a] A na-ahụ ogologo mgbakwunye na Septuagint nke Codex Vaticanus na-eso 1 Ndị Eze 16:28 (gụnyere amaokwu 28a–28h).[9]

## Ọgwụgwụ nke ọchịchị Baasha, eze Izrel (16:1-7)
Beasha ‘na-eje ije n’ụzọ Jeroboam’, hapụkwa òtù nzuzo nke Betel (na Dan), ọ bụ ezie na o kpochapụrụ ndị eze Jeroboam, n’ihi ya, otu onye amụma, bụ́ Jihu ben Hanani, chere ya ihu ma nye ya ịdọ aka ná ntị na ịbara ya mba (amaokwu 2–4) dị nnọọ ka nke Ahaịja nke Shaịlo), (14:11–11) eze Beasha na nke Jeroboam.[10][11]

## Elah, eze Izrel (16:8-14)
Dị ka o mere Jeroboam, ọgwụgwụ nke usoro eze adabereghị n'oge ọchịchị nke onye malitere usoro eze, kama nke nwa ya nwoke, obere oge ka ọ banyechara. Ewe kpochapuru ulo Beasha n'arọ nke-abua nke Ila nwa Beasha, nke nādighi-adigide kari Nedab nwa Jeroboam. Ogbugbu ahụ bụ Zimraị onye ọkwá dị elu, “onyeisi nke ọkara ndị agha ụgbọ ịnyịnya” (ụdị agha e ji mee ihe n’Izrel kemgbe oge Sọlọmọn, dc. 1 Ndị Eze 5:6, 10:26; onye ọzọ na-eje ozi n’otu ndị agha ụgbọ ịnyịnya, bụ́ Jihu, mechakwara duo n’agha dị ka e dekọrọ na 2 Ndị Eze 9).[10] Izu Zimri gụnyere ọ bụghị nanị ezinụlọ Beasha kamakwa ndị enyi ezinụlọ (amaokwu 11).[12]

### Amaokwu nke 8

: *N'afọ nke iri abụọ na isii nke Asa eze Juda malitere Elah nwa Baasha ịchị Israel na Tirzah, afọ abụọ.*

* "Afọ nke iri abụọ na isii nke Asa...ọchịchị... afọ abụọ": na usoro iheomume Thiele (nke McFall meziwanyere), Elah ghọrọ eze n'etiti Septemba 886 na Eprel 885 BCE ma nwụọ n'etiti September 885 na Epral 884 BCE (a hapụrụ afọ ya). [14]

### Amaokwu 14

: *Ugbu a, ihe ndị ọzọ Elah mere, na ihe niile o mere, edeghị ha n'akwụkwọ akụkọ ihe mere eme nke ndị eze Izrel?*

## Zimri, eze Izrel (16:15-20)
Zimri bụ 'eze kachasị njọ na-enweghị ihe ịga nke ọma' ndị ọchịchị niile nọ n'Izrel na Juda ka igbu onwe ya kwụsịrị ọchịchị ụbọchị asaa ya.[16] Mgbe ha ka na ndị Filistia nọ n'agha, ndị agha Israel were iwe n'ihi nnupụisi ahụ n'isi obodo ya, dịka onye isi ụgbọ ịnyịnya, Zimri nwere ike 'na-anọchite anya ndị obodo ukwu, ndị Kenan nke steeti ahụ n'ụzọ siri ike maka ndị agha ịnagide', n'ihi na ndị agha Israel, ndị agbụrụ na-achịkwa ya.[10]

### Amaokwu nke 15

: *N'afọ nke iri abụọ na asaa nke Eze Asa nke Juda, Zimri chịrị ụbọchị asaa na Tirzah. Ugbu a, ndị agha ahụ mara ụlọikwuu megide Gibbethon, nke bụ nke ndị Filistia.*

* "Afọ nke iri abụọ na asaa nke Asa": na usoro iheomume Thiele (nke McFall meziwanyere), Zimri ghọrọ eze ụbọchị asaa ruo mgbe ọ nwụrụ n'etiti Septemba 885 na Eprel 884 BCE (a hapụrụ afọ ya). [18]

## Omri, eze Izrel (16:21-28)
áká_ịkẹngạ|thumb|200x200px|Mkpọmkpọ ebe nke obodo Sameria (1925)
Ndị agha na-enweghị obi ụtọ amataghị Zimri, dị ka eze, kama, jiri aka ha too onyeisi ndị agha Omri dị ka onye ndú ha ka ọ gaa ozugbo ma weghara ebe obibi eze na Tirzah. Zimri ji aka ya gbaa obodo ahụ ọkụ wee nwụọ n'ọkụ ahụ.[10] Omri aghọghị naanị onye na-achị Israel n'onwe ya, n'ihi na ọkara ndị mmadụ họpụtara otu Tibni dị ka eze ruo mgbe ọ nwụrụ afọ anọ ka e mesịrị (cf ụbọchị dị na 1 Ndị Eze 16:15 na 16:23). [19] Aha Omri abụghị nke Israel, mana ọ nwere ike ịbụ nke Arab; ma eleghị anya ọ rụrụ ọrụ ya ịbụ ọchịagha ndị agha ma bụrụkwa onye isi ala n'ihi 'àgwà ya pụrụ iche'.[20] O guzobere usoro ndị eze n'ebe ugwu Israel nke nwere nnukwu ihe dị mkpa maka mmepe ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke mba ahụ, dịka ọ ga-abụ na ọ bụ naanị ezigbo steeti n'oge ahụ.[10] Nnyocha ndị na-amụ banyere ihe mgbe ochie achọpụtala ọtụtụ ụlọ site n'oge usoro ndị eze a (narị afọ nke itoolu BCE) gafee ala ahụ dum: mgbidi obodo na mgbidi, ebe nchịkwa wdg, ebe isi mmalite ndị na-abụghị nke Akwụkwọ Nsọ sitere na Asiria, Aram, na Moab na-egosi 'nkwanye ùgwù na-adịghị mma' maka ike na mmetụta nke Israel n'oge ọchịchị Omri (ihe ndekọ ndị Asiria na-ezo aka n'Izrel dị ka "ala nke ụlọ Omri"). [10][16] Site n'ịtọlite isi obodo ọhụrụ nke okpueze, dịka Devid mere n'ihu ya (cf. 2 Samuel 5), alaeze Omri nwetara nkwụsi ike.[20] Sameria (mgbe e mesịrị Sebaste) dị n'ọnọdụ dị mma na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma nwee ike iwu ya n'ebughị ibu, ihe owuwu ndị dị ugbu a.[20] E nyere ya nnukwu obodo (ihe dị ka mita 180 x 90 n'oge Omri ruo ihe dị ka mita 200 x 100 n'oge Ehab), ma mepụta obodo bara ọgaranya n'ụzọ niile (cf. Aịsaịa 28:1), nke jere ozi dị ka ebe obibi ndị eze nke ndị Izrel ruo mgbe e bibiri steeti ahụ.[20] Otú ọ dị, alaeze ahụ nọ n'ebe dị anya site na Yahweh, n'ihi ya, a na-ebuwanye ndị amụma n'ihu, karịsịa Ịlaịja na Ịlaịsha, bụ ndị, n'agbanyeghị na ha na-eguzosi ike n'ihe nye Yahweh mgbe niile, ghọrọ 'ndị ibe ha dị mkpa' na mgbe ụfọdụ ndị ndụmọdụ nke ndị eze Israel, ka ha na-esetị ụkpụrụ nke ihe dị mkpa na nke ziri ezi na Israel.[10]

### Amaokwu 23

: *N'afọ iri atọ na otu nke Asa eze Juda malitere ịchị Israel, afọ iri na abụọ: afọ isii ọ chịrị na Tirzah.*

* "Afọ nke iri atọ na otu nke Asa...ọchịchị... afọ iri na abụọ": na usoro iheomume Thiele (nke McFall meziwanyere), Omri malitere ịchị n'ọchịchị Israel ya na onye iro ya, Tibni, n'etiti Septemba 885 na Eprel 884 BCE. Omri ghọrọ naanị onye na-achị Israel mgbe ọnwụ Tibni gasịrị, nke dị n'etiti Eprel na Septemba 880 BCE, ruo mgbe ọ nwụrụ n'etiti Septemba 874 na Eprel 873 BCE (a hapụrụ afọ ya).[22]

### Amaokwu 24

: *Ọ zụrụ ugwu Sameria nke Shemer maka talent ọlaọcha abụọ, ma wuo ya n'elu ugwu ahụ, ma kpọọ aha obodo ahụ o wuru, site na aha Shemer, onye nwe ugwu ahụ, Sameria.*

* "Talent abụọ nke ọlaọcha": ihe dị ka pound 150 (68 ;  talent bụ ihe dị ka kilogram 75 (34 . 
* "Sameria": Hibru:  Shomeron.

## Ehab, eze Izrel (16:29-34)
áká_ịkẹngạ|thumb|316x316px|Ihe ncheta Kurkh nke Shalmaneser nke Atọ. Ihe odide cuneiform dị n'azụ ya kwuru na "Ahab nke Israel" sonyere n'Agha nke Qarqar na 853 BCE.
A na-ewere Ehab dị ka 'ajọ onye n'anya Onyenwe anyị karịa ndị niile nọ n'ihu ya', ọkachasị ka ọ lụrụ nwa eze nwanyị El="mw:WikiLink" title="Baal">Bel" id="mwAQo" rel="mw:WikiLink" title="Jezebel">Jezebel nke Phoenicia, wuru ụlọ nsọ maka Bel (chi ọmụmụ nke ndị Kenan, nke na-ahụ maka ọmụmụ ọzọ) na Sameria, ma guzobe ihe nnọchianya ofufe maka chi nwanyị Asherah (nne nke chi nwanyị nne ndị Kenan nke guzo n'akụkụ El, Bel, ma ọ bụ ọbụna Yahweh, nke a na-eche na ọ bụ ihe ụfọdụ osisi dị ka osisi a haziri ahazi).[20] Ndị a nwere ike ịbụ ihe ịrịba ama nke mmetụta ndị Finishia (cf. aha nna Jezebel: Ethbaal), ọ bụ ezie na omume Ehab 'aghaghị ịbụ mkpa ọ dị ime ka mmetụta okpukpe nke ndị bi n'obodo ukwu Kenan dị n'Izrel dị jụụ', n'ihi na Betel na Dan bụ ndị Israel na-efe Yahweh (cf. 1 Ndị Eze 12:25-30).[20] Nnyocha ndị ọkà mmụta ihe ochie chọpụtara ntọala nke narị afọ nke 9 na Jeriko. Ụmụ nwoke abụọ nke Hiel, onye na-ahụ maka iwu Jeriko, nwụrụ n'oge a na-ewu ya (e gbughị ha n'ememe), a kọwakwara ihe omume a dị ka ihe atụ nke okwu doro anya nke Chineke n'ụdị ọbụbụ ọnụ Jọshụa (amụma) n'elu Jeriko (Joshua 6:26). [20]

### Amaokwu 29

: *N'afọ nke iri atọ na asatọ nke Eze Asa nke Juda, Ehab nwa Omri malitere ịchị Israel, Ehabkwa nwa Omri chịrị Israel na Sameria afọ iri abụọ na abụọ.*

* "Afọ nke iri atọ na asatọ nke Asa... chịrị Israel... afọ iri abụọ na abụọ": na usoro iheomume Thiele (nke McFall meziwanyere), Ehab ghọrọ eze n'etiti Septemba 874 na Eprel 873 BCE wee nwụọ n'etiti Eprel na Septemba 853 BCE.[29] Dị ka Thiele si kwuo, a lụrụ Agha Qarqar na July / August 853 BCE  dị ka akụkọ ihe mere eme nke Shalmaneser nke Atọ dekọrọ (na "Shalmaneser III Stela") ọgụ ya na Qarqar n'afọ nke isii ya (853 BCE) [./1_Kings_16#cite_note-32 [2] na n'afọ ya nke iri na asatọ (841 BCE) ọ natara ụtụ site n'aka Jehu (na "Black Obelisk"), ya mere afọ iri na abụọ a kwekọrọ kpọmkwem na usoro iheomume Hibru ma tinye agha Qarqar n" afọ ikpeazụ nke ọchịchị Ehab wee nye Shalmanesar ụtụ n'afọ mbụ ya.

### Amaokwu nke 34

: *N'oge ya, Hiel nke Betel wuru Jeriko. O tọrọ ntọala ya na ọnụ ahịa Abiram nwa mbụ ya, ma guzobe ọnụ ụzọ ya na ọnụahịa nke nwa ya nwoke nke nta Segub, dị ka okwu Onyenwe Nwanyị si kwuo, nke Joshua nwa Nun kwuru.*

* "N'oge ya": ya bụ, "n'oge ọchịchị Ehab".

Na Jọshụa 6:26 e dere na Jọshịa na-ekwupụta ọbụbụ ọnụ nye onye ọ bụla nwere ike iwughachi Jeriko, nke mezuru n'amaokwu a, ya mere a na-ele ọbụbụ ọnụ ahụ anya dị ka amụma nke Yahweh kwuru site na Jọhịa.

## Hụkwa
 

## Ihe edeturu

## Ihe odide

## Ebe e si nweta ya

## Njikọ mpụga