Owens Wiwa

Monday Owens Wiwa (amụrụ na 10 Ọktoba 1957 na Bori, Naịjirịa) bụ dọkịta na onye na-ahụ maka ihe ndị ruuru mmadụ. Ọ bụ nwanne nwoke nke onye isi Ogoni e gburu egbu Ken Saro-Wiwa, na nwa nwoke nke onyeisi Ogoni Jim Wiwa. Wiwa bụ ọkachamara a ma ama n'ụwa niile na mmetụta nke ijikọ ụwa ọnụ, ọkachasị dịka ọ na-emetụta omume azụmahịa na-ese okwu nke Royal Dutch Shell na Niger Delta. Onye isi oche nke Toronto nke Sierra Club Canada na onye otu Amnesty International, a na-akpọkarị Wiwa ka ọ kwado mmemme mmepe na Canada na mba ofesi na ime mkpọsa maka ibu ọrụ ụlọ ọrụ. Ọrụ a akpọrọla ya Ireland, nke ọ gara iji kwado mkpọsa Shell to Sea. Ugbu a, ọ bụ osote onye isi oche Global Human Resource for Health, Director for West Africa and Central Africa and Country Director, Nigeria for Clinton Health Access Initiative.
áká_ịkẹngạ|thumb|'''Owens Wiwa''' na-ekwu maka nzukọ Shell to Sea na Dublin mgbe a tọhapụrụ Rossport Five n'ụlọ mkpọrọ

## Mmụta
Wiwa gụsịrị akwụkwọ na ụlọ akwụkwọ ahụike na Mahadum Calabar na 1985 wee gụchaa ọzụzụ ya na Mahadum nkuzi Port Harcourt.  N'afọ 1989, o hiwere ụlọọgwụ nke onwe ya n'obodo Ogoni nke Bori.&#x5D;

## Mgbalị
Ala-eze isii nke Ogoni—Gokana, Ken-Khana, Nyo-Khana, Eleme, Babbe na Tai—dị na ndịda ọwụwa anyanwụ nke steeti Rivers nke Naijiria n'ime etiti ọdọ mmiri Niger.  Otu agbụrụ nke ndị ọkụ azụ na ndị ọrụ ugbo, ndị Ogoni bụ agbụrụ, ruru ihe karịrị nde mmadụ abụọ.  N'afọ 1958, Royal Dutch Shell chọtara mmanụ ala na Ogoniland.  N'ime afọ ole na ole sochirinụ, Shell chọpụtara mkpokọta mmanụ mmanụ isii dị na mpaghara Ogoni bụ nke ọ malitere irigbu site na njikọ aka ya na gọọmentị.  N'ime afọ 35 sochirinụ, ọrụ a—nke gọọmentị bụ ndị mmekọ ka ukwuu na Shell bụ onye mmekọ onwe ya kacha ukwuu—wepụtara barel mmanụ 634 nke ruru ijeri US $ 30.  Chevron, ExxonMobil, Texaco, BP, Agip na Elf Aquitaine nwekwara ọrụ na delta na n'ikpere mmiri, mana ọnụnọ ha jikọtara ọnụ bụ nke Shell na-ebelata.

N'ụlọọgwụ ya dị n'ime etiti Ogoniland, Owens hụrụ mmụba nke ọrịa ụkwara ume ọkụ, bronchitis na ọrịa akpụkpọ ahụ nke gburugburu ebe obibi na-akawanye njọ.  Iji lebara nsogbu mmekọrịta ọha na eze anya na gburugburu ebe obibi na-emetụta ndị ọrịa ya, Owens sonyeere òtù nwanne ya nwoke na 1992, ghọọ onye isi oche nke MOSOP's Social Welfare and Health Committee.

Dị ka ọnụ na-ekwuchitere MOSOP, Ken wetara nsogbu nke ndị Ogoni n'ọkwa ụwa. N'ime afọ 1991 na 1992, ọ kwuru okwu na nzukọ gburugburu ebe obibi na ihe omume ụwa dị elu, ọkachasị na-agwa United Nations Working Group on Indigenous Peoples na Geneva okwu. N'ọnwa Disemba afọ 1992, MOSOP nyere Shell, Chevron na ụlọ ọrụ Naịjirịa National Petroleum Corporation iwu, na-akpọ maka ijeri $ 6 na ụgwọ na ụgwọ ọrụ na ijeri $ 4 maka nkwụghachi ụgwọ maka mbibi gburugburu ebe obibi - na ha niile n'ime ụbọchị 30 ma ọ bụ a ga-ewere na ha bu n'obi ịhapụ Ogoniland. Enweghị azịza. Otu ọnwa mgbe nke ahụ gasịrị, a nụrụ na a wakporo onye ọrụ Shell ma Shell kwupụtara na ọ na-apụ na Ogoniland iji zere itinye ndị ọrụ ya n'ihe ize ndụ. Na Febụwarị 1993, Shell nwere nzukọ na London iji kwurịta ihe ọ kwesịrị ime banyere ọnọdụ dị na Ogoniland n'ozuzu na Ken Saro-Wiwa karịsịa. Gọọmentị Naịjirịa na-arụkwa ọrụ na "nsogbu Saro-Wiwa".

Na 28 Eprel 1993, otu ụlọ ọrụ na-ahụ maka nkwekọrịta na United States nke ndị ọrụ agha Naijiria so na-adọsa ọkpọkọ maka Shell na Ogoniland.  Mgbe ọtụtụ ndị ọrụ ugbo mere mkpesa maka oke ehi a na-akụ n'ubi ha, puku Ogoni iri mere ngagharị iwe ụbọchị anọ nke udo iji mee mkpesa banyere ihe owuwu ahụ.  Gọọmenti meghachiri omume site n’ịkpọbata ndị agha ka ha kwụsị ìgwè mmadụ ahụ, n’ụbọchị ikpeazụ, a gbagburu otu n’ime ndị ngagharị iwe ahụ.  Amnesty International nyere mkpu maka ihe a mere.

Esemokwu na Delta mụbara na June 1993 mgbe e jidere Saro-Wiwa ma boo ya ebubo ịgba ọchịchị mgba okpuru. Mgbe nrụgide dị ukwuu nke Amnesty International na ndị otu ndị ọzọ gasịrị, a tọhapụrụ ya otu ọnwa ka e mesịrị na mgbapụta. N'oge a, gọọmentị zigara ndị agha iji mechie Ogoniland n'èzí ụwa, mana na 30 Julaị, e wepụrụ ndị uwe ojii n'ụzọ dị omimi n'ógbè ahụ. 

Ụbọchị ise ka e mesịrị, a wakporo ma bibie obodo Ogoni dị n'ụsọ oké osimiri nke Kaa. Ihe karịrị mmadụ 100 nwụrụ na 8,000 enweghị ebe obibi. Ndị agha kọwara ihe omume ahụ dị ka "esemokwu omume" n'etiti ndị Ogoni na ndị agbata obi ha, ndị Andoni. Agbụrụ abụọ ahụ gọnahụrụ itinye aka ọ bụla ma ọ bụ na ha nwere ọbụna esemokwu. N'oge mgbụsị akwụkwọ nke afọ 1993, a wakporo obodo Ogoni iri ọzọ na Obodo Kaa ugbu a chụpụrụ kpamkpam. E gburu narị mmadụ asaa na iri ise ma hapụ puku iri atọ n'enweghị ebe obibi na mwakpo ndị agha a. Amnesty International kwenyere na ndị agha kwadoro mwakpo ndị a na MOSOP boro Shell ebubo na ọ na-akwado.

N'ihi itinye aka na MOSOP, e jidere Owens ma tụọ ya mkpọrọ na Disemba 1993 na Eprel 1994, yana July nke otu afọ ahụ.

Na mbido afọ 1994, onye ọchịchị aka ike nke Naijiria bụ Sani Abacha wakporo Saro-Wiwa na Ogoni. E depụtara atụmatụ ndị agha ya n'akwụkwọ ozi nke Major Paul Okuntimo dere na-ekwu, sị: "Ọrụ ndị agha ka na-agaghị ekwe omume ọ gwụla ma a na-eme ọrụ ndị agha obi ọjọọ maka ọrụ akụ na ụba dị mma iji malite. " Akwụkwọ ahụ na-aga n'ihu na-atụ aro "ịla ọrụ na-agbakọta na usoro uche" n'oge nzukọ MOSOP. 

N'abalị iri abụọ na anọ n'ọnwa Mee n'afọ 1994, e gburu ọtụtụ mmadụ n'obí Eze nke Gokana. Ndị isi Ogoni anọ nwere ọmịiko n'ebe gọọmentị nọ na Shell nọ bụ ndị otu ndị mmadụ na-eti mkpu "nnụnụ, nnụnụ". Ndị agha boro Ken Saro-Wiwa ebubo na ọ na-akpali mwakpo ahụ n'agbanyeghị na a machibidoro ya ịbanye Ogoniland na mbido ụbọchị ahụ na mgbochi ụzọ ndị uwe ojii. Ka o sina dị, e jidere Ken na ndị ọzọ 15. E jidere ha n'ebughị ebubo, jide ha n'ụgbọ ụkwụ ma mekpọọ ha ọnụ.  &#x5B;**&#x5D;

Mgbe Owens nụrụ na e jidere Ken, ọ gara obodo kacha ukwuu na Naịjirịa, Lagos, iji kwurịta okwu na onye ọka iwu Ken. Mgbe ọ bịarutere, ọ hụrụ na njide Ken Saro-Wiwa emeela ka akwụkwọ akụkọ Naijiria ọ bụla dị n'ihu. Akwụkwọ akụkọ ahụ depụtakwara aha ndị uwe ojii na-enyo enyo maka otu mpụ ahụ. 

Owens Wiwa bụ onye mbụ na ndepụta a chọrọ. Ọ gara n'okpuru ala.Ọ bụ ezie na ọ bụ onye na-agba ọsọ, Wiwa zutere ndị otu na-ahụ maka ihe ndị ruuru mmadụ, ndị otu gburugburu ebe obibi, ndị isi ụka, na ndị nnọchi anya ọdịda anyanwụ na Naịjirịa ugboro ugboro, na-agwa ha banyere ọnọdụ ahụ ma na-arịọ ka ha tinye nrụgide maka ntọhapụ Ken. Nzaghachi a na-emeghachi omume na mkpọsa ahụ dị egwu. Ndị mgbasa ozi meghachiri site na nkatọ siri ike banyere ndị agha Naijiria. Ìgwè ndị dị ka PEN International, Amnesty International, Greenpeace, Sierra Club, na Human Rights Watch mere ka njide Ken Saro-Wiwa bụrụ ihe a ma ama. A katọrọ Royal Dutch Shell ma gbochie ya gburugburu ụwa.

Na Febụwarị 1995, mgbe a tụrụ Ken Saro-Wiwa mkpọrọ ọnwa itoolu n'ebughị ya ebubo, e mechara kpụpụ Ken Saro. N'ịgafe usoro iwu nkịtị, Abacha guzobere ụlọ ikpe ndị agha pụrụ iche iji kpee Ken na ndị ọzọ ikpe maka ogbugbu ndị isi Ogoni. Ndị mba ụwa katọrọ ikpe ahụ dị ka ihe adịgboroja. 

N'abalị iri atọ na otu n'ọnwa Ọktoba n'afọ 1995, a mara Ken na ndị ọzọ asatọ na-eme ngagharị iwe ikpe ọnwụ. A kwụgburu ha n'ihe na-erughị izu abụọ ka e mesịrị, na 10 Nọvemba. Mmeghachi omume mba ụwa banyere ogbugbu ahụ dị ngwa. Commonwealth kwụsịtụrụ Naijiria. Ihe karịrị mba iri na abụọ, gụnyere United States, chetara ndị nnọchi anya ha.

## Ịgba ọsọ ndụ
Wiwa bi na Toronto, Canada na nwunye ya na ụmụ atọ.

## Nchọgharị maka ọkpụkpụ Ken Saro-Wiwa
Akụkọ ndụ nke onye Canada bụ J. Timothy Hunt banyere Wiwa nke akpọrọ The Politics of Bones dere agha Wiwa na gọọmentị Naijiria iji chọta ozu nwanne ya mgbe e liri ha n'ili a na-amaghị aha ya. N'ime afọ iri a tara ahụhụ, Wiwa mechara nwee ihe ịga nke ọma n'ịchọta ma lie nwanne ya nwoke n'ụzọ kwesịrị ekwesị n'oge ọkọchị nke afọ 2005.

* Akụkọ ihe mere eme nke Naịjirịa

## Njikọ mpụga

* The Politics of Bones, nke J. Timothy Hunt dere
* Akwụkwọ ozi mkpesa e bipụtara na New York Review of Books obere oge tupu ogbugbu Ken Saro-WiwaThe Ken Saro-Wiwa Foundation]
* Esemokwu agbụrụ na nchebe nke ndị Ogoni
* The Unrepresented Nations and Peoples Organisation (UNPO) 1995 Ogoni akụkọ

## Ihe odide

Otú:Mmadụ ndi di ndụ
Otú:Pages with unreviewed translations