open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
After the Wind

***After the Wind: 1996 Everest Tragedy One Surviivor's Story*** bụ akwụkwọ nke Lou Kasischke dere nke na-akọwa ahụmahụ ya dị ka onye ahịa na njem Rob Hallá n'oge ọdachi nke Ugwu Everest na afọ 1996. Ihe mberede ahụ gburu ndị na-arịgo asatọ gụnyere anọ sitere na njem Hall ma bụrụ ihe mberedo kachasị njọ n'elu Everest ruo mgbe ugwu Everest nke afọ 2014. Akwụkwọ ahụ nwere ihe osiseiri ise na ise nke Jane Cardinal ma bipụta ya na afọ 2014 site na ndị mbipta aha bụ Good Hart Publishing.

## Nchịkọta
Ọ bụ ezie na o dere akwụkwọ ahụ *mgbe* ọdachi ahụ gasịrị, Kasischke chere afọ iri na isii ka ọ wepụta *After the Wind*. Akwụkwọ ahụ na-elekwasị anya na ihe omume ndị na'elu ugwu ahụ, ahụmahụ Kasischkeʹs na ugwu, na mkpali ya maka ịtụgharị ihe dị ka mita 400 site n'ugwu ahụ, nakwa mmekọrịta chiri anya ya na nwunye ya, Sandy.

## Nnabata
*Mgbe ifufe* nwetara nyocha dị mma site n'aka ndị nkatọ. Kirkus Reviews nyere akwụkwọ ahụ nyocha dị egwu, na-akọwa ya dị ka "ihe ncheta doro anya, nke dị nso nke, n'ụzọ doro mma na nlebara anya na nkọwa zuru ezu, nwere akụkọ ndụ a na'echefughị echefu". Blue Ink Reviews kpọrọ akwụkwọ ahụ "akụkọ ịhụnanya nke e chepụtara echepụta, nke edere nke ọma" na "nkọwa oche gị nke ịnya ụgbọ mmiri na ugwu Everest," ma nye akwụkwọ a nyocha kpakpando. A họpụtakwara ya maka 2014 Kirkus Prize maka ihe na-abụghị akụkọ ifo nke a mere n'af ahụ ma bụrụ onye ikpeazụ maka ihe nrite Eric Hoffer Grand Prize na First Horizon Book Awards.

## Ihe nrite

* Ihe nrite ọla edo: Benjamin Franklin Book Award, Best New Voice in Nonfiction
* Ihe nrite ọla nchara: Okwu mbido nke Akwụkwọ nke Afọ: Adventure
* Onye mmeri: New York Book Festival, Memoir 
* Onye mmeri: National Indie Excellence Book Award, Adventure na Memoir
* Onye nke mbụ: Eric Hoffer Book Award maka Independent Books, Memoir
* Onye mmeri: Shelf Unbound Best Independent Published Book
* Ihe nrite ọla nchara: Independent Publishers Association Book Award, Sports

## Hụkwa

### Akwụkwọ na ihe nkiri

* Into Thin Air, akwụkwọ 1997 nke Jon Krakauer dere.
* The Climb, akwụkwọ 1997 nke Anatoli Boukreev dere.
* Into Thin Air: Death on Everest, ihe nkiri TV nke afọ 1997.
* *Everest*, ihe nkiri 2015.

### Ndepụta

* Ndepụta mgbasa ozi metụtara Ugwu Everest
* Ndepụta nke ndị nwụrụ n'ịgbago Ugwu Everest

## Ihe odide

Òtù:Akwụkwọ
Debbie Collins

**Debbie Ugochukwu Collins** nuru (amụrụ n'abalị iri na ise n"ọnwa Anọ, n'afọ otu puku, nari iteolu na iri iteolu na abụọ (15 Eprel 1992) onye Nlereanya na ịma mma nke Naijiria ji njide aha  na onye na-eme ihe ngosi mara mma nke nọchitere anya Naijiria na asọmpi Miss World 2016. Ọ pụtakwara onye mbụ gbara ọsọ na mbipụta 2015 nke Best Girl in Nigeria pageant wee nweta ya ohere ịnọchite anya Naijiria na Miss Universe 2015. Ọ si Ebonyi Steeti.

## Egwuregwu

### Nwa agbọghọ Kasị Mma na Naịjirịa 2015
N'abalị iri abụọ na anọ n'ọnwa iri n'afọ puku abụo na iri na ise (24Ọktoba n"afọ 2015), a họpụtara Debbie dị ka onye nke abụọ n "Nwa agbọghọ kachasị mma na Naịjirịa n'"afọ puku abụọ na iri na ise (2015) mgbe ọ na-anọchite anya Ebonyi Steeti. Ọ nọchitere anya Naijiria na asọmpi Miss Universe 2015 na US.

### Miss World 2016
Debbie nọchitere anya Naijiria na Miss World 2016. Nwa agbọghọ kacha mma na Naịjirịa asọmpi emeghị na 2016 ma dị ka onye mbụ na-esote na afọ puku abụọ na iri na ise (2015) gara aga, a họpụtara ya ka ọ nọchite anya Nigeria na Miss World 2016 pageant.

## Hụkwa

* Ndepụta ndị si Ebonyi Steeti

## Ebemsidee

## Njikọ mpụga

* Profaịlụ banyere Nwa agbọghọ Kasị Mma na Naịjirịa

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Ndị Ebonyi steeti
Òtù:Ndị nnọchi anya Miss World 2016
Òtù:Asọmpi mma mma Igbo
Òtù:Nwa agbọghọ kacha mma na Naịjirịa bụ asọmpi
Òtù:Onye asọmpi Miss Universe 2015
Òtù:Akụkọ nwere microformats hAudio
Otú:Ndị amụrụ n'afọ 1992
Paulinus Igwe Nwagu

thumb|Added photo #WPWP #WPWPIG
**Paulinus Igwe Nwagu**  // (na-ege ntị) (amụrụ na abalị iri na abụọ n'ọnwa isii n'afọ otu puku, narị iteolu na iri ise na iteolu (12 June 1959) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria bụbu onye nnọchi anya Ezza North / Ishielu nke Ebonyi Steetị, Naịjirịa na House of Representatives. Na ntuli aka mba nke ọnwa Anọ n'afọ puku abụọ na iri na otu (Eprel 2011), a họpụtara ya ka ọ bụrụ Sịnetọ maka Etiti Ebonyi  na-agba ọsọ na People's Democratic Party (PDP).

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Nwagu na abalị iri na abụọ n'ọnwa isii n'afọ otu puku, narị iteolu na iri ise na iteolu (12 June 1959), na Ebonyi Steetị.
O nwetara nzere bachelọ na sayensị ndọrọ ndọrọ ọchịchị.
Ọ bụ onye ndụmọdụ maka Ezza North Local Government Council site n'afọ otu puku, narị iteolu na iri iteolu ruo na otu puku, narị iteolu na iri iteolu na atọ (1990-1993) na onye isi oche nke Ezza North Regional Government Area site n'afọ otu puku, narị iteolu na iri iteolu na iteolu ruo na n'afọ puku abụọ na abụọ (1999-2002).

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
A họpụtara Nwagu dị ka onye otu House of Representatives maka mpaghara Ishielu nke Ebonyi's Ezzra North n'ime ọnwa anọ, n'afọ puku abụọ na asaa  (Eprel afọ 2007), na ikpo okwu PDP.
N'ụlọ ahụ, a họpụtara ya na kọmitii na-ahụ maka ndị ntorobịa na mmepe mmekọrịta ọha na eze, ndị na-azụ ahịa ọha, ndị uweojii, Petroleum Resources (Downstream), Environment and Emergency & Disaster Management.
Ọ bụ onye isi oche nke House of Representatives Committee on Rural Development. N'afọ puku abụọ na iteolu  (2009), ụlọ ọrụ na-ahụ maka mpụ na Naijiria, Economic and Financial Crimes Commission (EFCC) jidere Igwe ma tụọ ya mkpọrọ n'ụlọ mkpọrọ Kuje dị na Abuja maka ebubo ya na ọ na'ime aghụghọ eletrik  nke onu ego ya pụtara ijeri ise na nde naira abụọ (N5.2), nde iri atọ na anọ na narị iri isii na isii ma atụgharia ya na onu ego dola ($ 34.66).

Na ọnwa mbụ n'afọ puku abụọ na iri na otu (Jenụwarị 2011) PDP primaries maka oche Ebonyi Central Sịnetorial, a mara Nwagu dị ka onye a họpụtara na PDP mgbe ndị ọzọ na-asọmpi kwụsịrị ọrụ maka ebubo na ọ bụghị ya, gụnyere iji akwụkwọ ntuli aka maka Kwara State iji mee ntuziaka Ebonyi Center.
O meriri ntuli aka n'ọnwa anọ, n'afọ puku abụọ na iri na otu (Eprel 2011) na vootu iri puku ise na ise, na iri n'ise (55,016) na ikpo okwu PDP. Ugo Chima nke All Nigeria Peoples Party (ANPP) nwetara vootu iri puku anọ na otu, na iri ireolu na isii (41,096).

N'ọnwa ise n'afọ puku abụọ na iri abụọ n'abụọ (Mee 2022), o kwupụtara mmasị ya ịzọ ọkwa gọvanọ na steeti Ebonyi. Mmadụ iri na anọ (14) na-achọ ịbụ ndị na'ebu ọkọlọtọ nke PDP maka ntuli aka gọvanọ nke afọ puku abụọ na iri abụọ na atọ (2023); itoolu sitere na mpaghara Ebonyi North Senatorial gụnyere Nwagu, anọ sitere n'Ebonji Central na otu sitere ne Ebonayi South. Obinna Ogba si Ebonyi Central mechara merie na primaries.

## Hụkwa

* Ndepụta ndị si Ebonyi Steeti

## Ebemsidee

Òtù:Ndị Igbo
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Ndị Ebonyi steeti
Òtù:Ndị otu Peoples Democratic Party nke Senate (Naịjiria)
Òtù:1959 ọmụmụ
Òtù:Akụkọ nwere microformats hAudio
Mbeku

**Mbeku** // (ege ntị) (site n'okwu Igbo maka mbe) bụ mbe aghụghọ na Igbo na Ndida  Afrika folktales.

thumb|mbe maobu mbeku

## Akụkọ
N'otu akụkọ aetiological, nnụnụ na-akpọrọ Mbekwu gaa oriri n'eluigwe.  Mgbe ọ na-eri nri niile, nnụnụ ahụ na'egbochi ya ịlaghachi n'ụwa, ọ dara, nke bụ otu mbe si nweta ụkpụrụ na mkpokoro ha.

N'akụkọ ifo Igbo, Mbekwu (ma ọ bụ Mbe) mere ka nke akporo Na broker Grasshopper (*Ukpana*) kwenye inyere aka n'obi mwute ụgha maka ọnwụ nna nna ya, ka o wee nwee ike inweta nri n"aka ndị ikwu ya.  Igurube ahụ raara ya nye ndị ikwu ya, ndị gburu ya.

## Akwụkwọ

* The Flying Tortoise, Tololwa M. Mollel, nke Barbara Spurll sere, Toronto, Oxford University Press, 1994,  .
* Akụkọ anthropological banyere ndị na-asụ asụsụ Ibo nke Naijiria. Northcote W Thomas, 1913, London, Harrison

## Hụkwa

* Àjàpá onye na-eme aghụghọ na mbe Yoruba

## Ndemsibia
Obi nke Nnụnụ

The Heart of a Monkey bu  akụkọ ifo Swahili nke Edward Steere  chikotara na Swahili Tales . Andrew Lang gụnyere ya na The Lilac Fairy Book .  Ọ bụ Aarne-Thompson 91.

Otu enwe na otu azụ malitere ịbụ enyị,ebe enwe ahụ tụbara enyi ya mkpụrụ nke nnukwu osisi nke toro n'elu oké osimiri.   Mgbe oge ụfọdụ gasịrị, azụ ahụ kwuru na ọ bụrụ na enwe ahụ ga-eso ya laa, ọ ga na-enye ya onyinye, osikwara na ya ga eku ya.  Enwe ahụ kwetara, mana mgbe ha na aga, Azụ gwara ya na onye is nke mba ya nọ, na-arịa ọrịa ma obi enwe dị ya mkpa maka ọgwụgwọ ya. Enwe  nwere ọmịiko na- ebe ọ nọ.. Ọ kwuru si na oburu na ya

i o maara, ọ gaara eweta obi ya, mana dịka ọ dị, o hapụrụ AzụShark, nke a ghọgburu, kpọghachiri yawet nweta Enwe nụnụ ahụ wụlielun'ime osisi ahụ oz.b zụkorosazụ ahu hark akụkọ banyere ịnyịnya ibu onye na-asa ákwà, nke a gwara ugboro abụọ ka ya na ọdụm zute, ya mere ọ tụfuru ndụ ya n'ogeugboro  nke abụọ na enwe ahụ abụnyịnya ibu ahụ na asa akwaakọba.

### India
Ụdị akụkọ a nke mbụ, nke nwere agụ iyi kama azụ,na-aru ọrụ dị ka akụkọ etiti maka akwụkwọ nke anọ nke Panchatantra. N'ime nsụgharị a, ọ bu  nwunye agụ iyi ahụ, mgbe o tachara  fig nke dị ya nyere enwe abu chọrọ iri obi enwe. Ọ  bu ezie na nsụgharị Swahili nwere naanị otu akụkọ agbakwunyere, na mbiputa Panchatantra enwe na agụ iyi na-agwa onwe  ha ọtụtụ akụkọ n'oge akụkọ ha, nke abụọ n"ime ha kwekọrọ na akụkọ nke ịnyịnya ibu onye na'asa ákwà.

### Japan
Onye na-akọ akụkọ ọdịnaala Seki Keigo kwuru na akụkọ ahụ "na-ewu ewu" na Japan, ma kwuo maka nsụgharị Japan oge ochie site na narị afọ nke iri na otu, na *Konjaku Monogatarishū*.

## Nkwupụta
J. R.R. Tolkien n'akwụkwọ ya On Fairy-Stories kwuru akụkọ a dị ka ihe atụ nke abụghị  akụkọ ifo mere eme, n"ihi na ọ bụ ezie na obi dịpụrụ adịpụ bụ akụkọ ọdịbendị, ọ na-apụta na ya naanị dị iche dị.

## Edemsibia
The Relaxation Response

***The Relaxation Response*** bụ akwụkwọ Herbert Benson, onye dọkịta Harvard, na Miriam Z. Klipper dere na  afọ 1975. Nzaghachi akọwapụtara n'akwụkwọ ahụ bụ mmeghachi omume onwe onye nke ngwaọrụ uche na àgwà na-adịghị arụ ọrụ nke ejirila mee ihe maka ọnọdụ uche gbanwere n"ọdịnala na ọdịbendị okpukpe dị iche iche. N'ịkọwapụta sayensị nke *Relaxation Response* bụ nke mbụ sitere na nyocha nyocha na Transcendental Meditation ("TM"), usoro ntụgharị uche nke yogic, bụ nke ewepụtara ndị mmadụ na ụwa ọdịda anyanwụ.

## Mmalite
Benson dere n'akwụkwọ ya, "Anyị anaghị ekwu na ọ bụghị ihe ọhụrụ kama ọ bụ naanị nkwenye sayensị nke amamihe ochie". Ndị si n'òtù Transcendental Meditation, ndị chere na ha nwere ike belata ọbara mgbali elu site na iji TM, gara Harvard Medical School na 1968, na-arịọ ka a mụọ ha. Ụlọ akwụkwọ ahụ, nke n'oge ahụ na-amụ mmekọrịta nke omume enwe na ọbara mgbali elu, gwara ha "Ee e, ekele gị". Mana mgbe ha nọgidere, Benson gwara ha na ọ ga-amụ ha. Ọ zutere Maharishi Mahesh Yogi na mbụ iji chọpụta ma ọ nwere ike ikwenye tupu oge eruo na nsonaazụ ọ bụla, nke Mahosh mere. Benson kwuru n'akwụkwọ ya na onye na-achọ PhD n"oge ahụ R. Keith Wallace na Archie Wilson na Mahadum California, nke dị n'obodo Los Angeles amalitelarị ọmụmụ onwe ya, mana ọ nweghị ọmụmụ e bipụtara banyere TM. Nnyocha Benson chọpụtara na mgbe isiokwu ndị ahụ tụgharịrị uche, ọ̀tụ̀tụ̀ metabolic ha na-ebelata nke ọma n'ime nkeji ole na ole. Nnyocha ndị ọzọ gbasara ndị nwere ọbara mgbali elu gosiri na ntụgharị uche n'ime ọtụtụ izu wedara ọbara mgbali elu site na ọnụ ọgụgụ dị ịrịba ama.

## Nnabata
N'ime nnyocha mba US nke afọ 1986, nke a kọrọ na akwụkwọ akụkọ nke a na- akpọ , akwụkwọ a kacha ere ahịa bụ akwụkwọ enyemaka onwe onye nke ndị ọkà n'akparamàgwà mmadụ tụrụ aro ka ndị ọrịa ha.

## Ihe edeturu

## Edensibia

* 
Òtù:Akwụkwọ
Uwe Ojii

The Black Cloth (aha akwụkwọ French Le Pagne Noir: Contes Africains) bụ nchịkọta *akụkọ* ọdịnala Africa nke Bernard Binlin Dadié. E bipụtara ya n'afọ 1955, na French; e bipụtakwara nsụgharị ya na Bekee nke Karen C. Hatch bipụtara n'afọ 1987. E bipụtara akụkọ ndị ahụ n'oge ọtụtụ ndị edemede Afrịka (gụnyere Dadié na ndị na-ede akwụkwọ dị ka Birago Diop) na'ịmepụta ụzọ ọhụrụ maka nka ọdịnala Afrịka , na ịtọghata akwụkwọ a na ya n'akwụkwọ edere ede, ma gbanwee ederede iji gosipụta ọdịbendị nke okwu.
Our Bodies, Ourselves

***Our Bodies, Ourselves*** bụ akwụkwọ gbasara ahụike ụmụ nwanyị na mmekọahụ nke ụlọ ọrụ na-enweghị uru Our Codies Ourelves (nke a na'oge gara aga bụ Boston Women's Health Book Collective) mepụtara. Nke mbụ e bipụtara na afọ 1970,  nwere ozi metụtara ọtụtụ akụkụ nke ahụike ụmụ nwanyị na mmekọahụ. Akwụkwọ ahụ bụ mgbanwe n'ihi na ọ na-agba ụmụ nwanyị ume ime emume mmekọahụ ha, gụnyere isiakwụkwọ gbasara ikike ịmụ nwa, mmekọahụ ụmụ agbọghọ, na nnwere onwe mmekọahụ. Ịga n'ihu na ụmụ nwanyị na-etinye aka na ọchịchọ mmekọahụ ha n"ezie na'emegide akụkọ ifo a ma ama nke "ụmụ nwanyị dị ka ndị na -edo onwe ha na ndị anaghị arụ ọrụ," na "ndị ikom dị ike na onye na  emekọrịta mmekọahụ. Na afọ 2011, e bipụtara mbipụta akwụkwọ a nke kachasị ọhụrụ. 

Ndị otu ụmụ nwanyị gburugburu ụwa sụgharịrị akwụkwọ ahụ ma gbanwee ya ma dị n'asụsụ iri atọ na atọ. Ahịa maka akwụkwọ niile karịrị nde anọ. Akwụkwọ akụkọ *The New York Times* akpọwo akwụkwọ ahụ "akwụkwọ kacha erepụ na America n'akụkụ niile nke ahụike ụmụ nwanyị" na "ihe gbasara ụmụnwaanyị".

## Ụdị ejiji
Akwụkwọ mbụ bụ ngwaahịa nke òtù ụmụ nwanyị ma a ka nwere ike ikwu na ọ na-egosipụta ụkpụrụ ya. A na-eburu ahụmahụ onwe onye nke ụmụ nwanyị n'uche ma na'ozuzu ya.  Akwụkwọ ahụ na-ekwusi ike na ike site na ozi na mmụta, ọkachasị, ozi  na'aka ụmụ nwanyị na ibe ha na akụkọ onwe ha n'ihi na "site n"ịkekọrịta nzaghachi anyị, anyị nwere ike ịmepụta ntọala nke nkatọ ihe ndị ọkachamara  gwara anyị".

## Ihe nkiri
Ìgwè ụmụ nwanyị malitere ihe ngosi *Our Bodies*, Ourselves bụ akụkụ nke ihe ngosi *She's Beautiful When She-s Angry*, banyere ndị guzobere òtù ụmụnwaanyị nke oge a site na afọ 1966 ruo afọ 1971.

## Hụkwa

** The Honest Body Project
** *[[:en:Trans_Bodies,_Trans_Selves|Trans Bodies, Trans Selves]]*

## Edensibịa

## Ịgụ ihe ọzọ

** ''Our Bodies Ourselves'' website
** "The History of ''Our Bodies Ourselves''
** "The Sex Book That Hit the Spot"
** ''Our Bodies, Ourselves'' dị na *[[:en:The_Nation|The Nation]]*
** Schlesinger, Elizabeth. "Boston Women's Health Book Collective". http://oasis.lib.harvard.edu/. President na Fellows nke Harvard College.
** Martin, Emily (Spring 1991). "The Egg and the Sperm" (PDF). *Chicago Journals*. 16 No. 3: 485–501. 

## Njikọ mpụga

* Ihe odide zuru ezu nke mbipụta 1970-1971
* Boston Women's Health Book Collective. Isiokwu, 1980 na 2000. H MS c261. Harvard Medical Library, Francis A. Countway Library of Medicine, Boston, Mass.
* "Our Bodies, Ourselves" 19 Nọvemba 2020 nke mmemme redio BBC Witness History na *akụkọ* nke akwụkwọ ahụ
Òtù:Akwụkwọ
Eloko

**Eloko** (pl, *Biloko*) bụ okwu n' asụsụ Mongo-Nkundo na-ezo aka n' ụdị ihe dị ka ihe  père mpe nke bi nʼoké ọhịa. E kwenyere na ha bụ mmụọ nke ndị nna nna nke mmadụ bi n' ebe ahụ.  

Biloko bi n' akụkụ kachasị ukwuu  na nke kachasị ọchịchịrị nke oké ọhịa mmiri ozuzo dị n' etiti Zaire, na-ekwo ekworo ma n' ụzọ dị egwu na n'  Akụkọ ọdịbendị na-ekwu na ha n' oké ọhịa n' ihi na ọ na ewesara ndị dị ndụ iwe ma na-emesikwa ihe ike. 

Biloko bi n' osisi nwere oghere ma na-eyi naanị akwụkwọ. Ha enweghị ntutu; naanị ahịhịa na-eto n' ahụ ha; ha nwere anya n' elu, snow nwere ọnụ nke nwere ike imeghe n' ụzọ sara mbara iji nabata ahụ mmadụ, dị ndụ ma ọ bụ nwụrụ anwụ, na mkpịsị aka ogologo, nkọ. 

Ha nwere obere mgbịrịgba, nke, na Africa niile, e kwenyere na ha nwere ike ịta ndị na-agafe agafe. Inwe ọtụmọkpọ ma ọ bụ ihe na-eme anwansi nwere ike inye nchebe pụọ na ụdị anwansia a.

A na-ekwu na ọ bụ naanị ndị n' achụ nta n' abanye n' oké ọhịa ma dị ndụ, maka n' ihe ịga nke ọma, ndịnta ga enwe anwansi siri ike, nke ga eme ka ha ghara ịhụ egwuregwu ọbụla. E nwere ọtụtụ akụkọ gbasara ndị nwunye kpọchiri ntị n' usoro dị ha baa n' ọhịa ma ha n' ada mba ozigbo ha hụrụ Eroko mbụ ha. 

enweghị obi ike na ha ga-abanye  n'oké ọhịa ma dịrị ndụ'  n"ih' na iji nwee ihe ịga nke ọma, ndị ọchụnta ga na ya gafere anwansi siri ike, ma ọ bụr' na enweghị ya, ha agaghị ahụ egwuregwu ọ bụla. E nwere ọtụtụ akụkọ banyere ndị inyom na-ekwusi ike na ha ga-esonyere di ha  n'ime ọhịa naanị ka ha daa mbà ozugbo ha hụrụ Eloko mbụ ha. Otu ụbọchị onye na-achụ nta kpọọrọ nwunye ya, na nkwenye ya gaa n' ime ọhịa, ebe o nwere ụlọ nkwari akụ nwere ogidi gburugburu ya.  Mgbe ọ pụtara ileba anya n' ọnyà ya, ọ gwara ya: "Mgbe ị nụrụ mgbịrịgba, emegharịla.  Ọ bụrụ na i mee ya, ị ga-anwụ!"  N' oge na-adịghị anya mgbe ọ hapụrụ, ọ nụrụ ụda dị mma nke obere mgbịrịgba n' ebe dị nso, n' ihi na Eloko nwere ezi imi maka anụ nwanyị.  N' ikpeazụ, otu olu dị nlo rịọrọ ka a hapụ ya ka ọ banye n' ime ụlọ ya.  Ọ dị ka olu nwatakịrị.  Nwanyị ahụ meghere ọnụ ụzọ ma e nwere Eloko, na-esi ísì dị ka ọhịa, dị obere ma bụrụ onye aka ya dị ọcha.  Ọ gwara ya ka o jiri azụ̀ e siri esi mee unere ma ọ jụrụ: "Anyị na-eri naanị anụ mmadụ.  Anaghị m eri eri nri ogologo oge.  Nye m otu akụkụ nke aka gị".  N' ikpeazụ, nwanyị ahụ kwetara, kpamkpam n' okpuru ọgwụ nke Eloko.  N' abalị ahụ, di ya hụrụ ọkpụkpụ ya.N'akwụkwọ akụkọ *Bacchanal* nke Veronica G. Henry dere na 2021, otu n' ime obere ihe odide bụ ihe a na-akpọ Eloko. A na-akọwa ya dị ka onye ikpeazụ n' ụdị ya si Zaire ma n' agụụ mgbe niile maka anụ mmadụ n' agbanyeghị n' a machibidoro ya iri ya.

Akwụkwọ akụkọ Bethany C. Morrow kọrọ n' afọ 2021, A Chorus Rises, nwere onye isi, Naema, onye a na-akpọ eloko mana ọ nweghị ọdịdị akụkọ ifo nke otu.
The Cow-Tail Switch, na Akụkọ Ndị Ọzọ nke West Africa

***The Cow-Tail Switch***, and Other West African Stories nke Harold Courlander bụ nchịkọta akụkọ ọdịnala ọdịda anyanwụ Afrịka banyere ụmụ nwoke na ụmụ anụmanụ, ndị eze, dagiti agha, na ndị ọrụ ugbo. E bipụtara ya n' afọ 1947, ọ bụ onye natara Newbery Honor n' afọ 1948.

## Edemsibịa
Kuino

**Kuino**, n' akụkọ ọdịnala Africa (Guinea), bụ mmụọ ọjọọ nke nwere obi ya n' ihe onwunwe, nke a na-akpọ *sambio*. Onye dibịa afa nwere ike ibibi *sambio*, nke a na-ebute ọnwụ nke mmụọ.

## Njikọ mpụga
Mepee sesame

áká_ịkẹngạ|thumb|250x250px|Ali Baba na-anụ otu n'ime ndị ohi na'ekwu "Open Sesame".
"Open sesame" (French: , ouvre-toi; Arabic) bụ ahịrịokwu anwansi n'akụkọ "Ali Baba na ndị ohi iri anọ" na nsụgharị Antoine Galland nke *Otu puku na otu* abalị.  Ọ na-emeghe ọnụ ọ́gbà ebe ndị ohi iri anọ zoro akụ.

## Okwu mmalite
Okwu a pụtara na mbụ na nsụgharị French nke Antoine Galland nke  abalị (1704X1717) dịka *Sésame*, ouvre-toi (English, "Sesame. N'akụkọ ahụ, Ali Baba nụrụ ka otu n'ime ndị ohi iri anọ na-ekwu "meghe Sesame". Nwanne ya nwoke mechara o nweghị ike icheta ahịrịokwu ahụ, ma na-agbagwoju ya anya na aha ọka ndị ọzọ na sesame, na'ịbụ onye tọrọ atọ n'ime ọgba anwansi.

A sụgharịrị okwu Galland n'ụzọ dị iche iche site na French gaa na Bekee dịka "Sesame, mepee", "Open, sesame" na "Meghe, O sesamo".

Mkpụrụ Sesame na-eto n'ime oghere mkpụrụ nke na-ekewa mgbe ọ ruru ntozu oke, na ahịrịokwu ahụ nwere ike na ọ na - emeghe akụ, ọ bụ ezie na ejighị n"aka na okwu "sesame"  na "osame ma ọ bụrụ mkpụrụ".

Echiche ndị ọzọ gụnyere:

* Sesame bụ mmụba nke abụọ nke Hibru *šem* 'aha', ya bụ. Chineke, maọbụ okwu kabbalistic na-anọchite anya Talmudic šem-ymarayīm ("shem - shamayim"), 'aha nke eluigwe'.
* Sesame nwere njikọ na ọrụ anwansi nke mba Babilọn nke na-eji mmanụ Sesame.

## Nchịkọta
Stith Thompson kewara sesame mepere emepe dịka ihe D1552.2, "Ugwu na-emeghe usoro anwansi".

## Ihe edeturu


## Akwụkwọ

* (in English) Paul Haupt, "Open Sesame" in *Beiträge zur assyriologie und semitischen Sprachwissenschaft* **10**:2, 1927, p. 165*ff*.  Originally presented at the meeting of the American Oriental Society, Washington, Eprelụ  15, 1916.
Hassan nke Basra

**Hassan nke Basra** bụ akụkọ ọdịnala metụtara Arabian Nights, nchịkọta nke akụkọ ifo Persian na Arabic. A na-agba akaebe akụkọ yiri nke ahụ n'otu nchịkọta ahụ: *Janshah* na Mazin nke Khorassan.

Akụkọ ahụ nwere njikọ na okirikiri mba ụwa nke nwa agbọghọ swan, ihe e kere eke nke na-agbanwe n'etiti ụdị mmadụ na nnụnụ, na ụdị akụkọ ATU 400, "Nwoke na Nchọgharị maka Nwunye Nwoke furu efu", nke Aarne-Thompson-Uther Index nke mba niile. Na mgbakwunye, akụkụ mbụ nke akụkọ ahụ, nke a na-ahazi dịka ụdị ATU 936*, "The Golden Mountain", bụ nke ndị ọkà mmụta na'egosi dịKa mmalite nke ihe ndekọ mbụ, n'etiti mpaghara ndị ọzọ, na West Asia na Southern Europe, gụnyere Gris.

## Nsụgharị
A na-asụgharị akụkọ ahụ mgbe ụfọdụ dị ka Hasan nke Basra ma ọ bụ *Hassan nke* *Bassora*. Onye edemede Idries Shah sụgharịrị *akụkọ* ahụ dịka The Bird Maiden n'ọrụ ya World Tales . Onye Ọwụwa Anyanwụ Edward William Lane bipụtara akụkọ ahụ dịka Etu Hasan si jide Bird-Maiden na Adventures nke sochiri, na nsụgharị ya nke The One Thousand and One Nights.

## Ezi Ihe ọ hapụrụ
Onye edemede America bụ Piers Anthony degharịrị akụkọ ahụ dịka akwụkwọ akụkọ ya bụ *Hasan* .

## Edemsibịa
Achuhucanac

**Achuhucanac** bụ chi mmiri ozuzo n'okpukpe Guanche na Tenerife, nke a na-akpọ Chi Kasị Elu (Achamán). Aha ya sitere na: asụsụ ašu_hu_kanak Guanche nke pụtara "nke dị na mmiri ozuzo" maọbụ "onye nọ na mmiri ozuzo".

## Edemsibịa

* Okpukpe Guanche
Achuguayo

**Achuguayo** bụ chi nke ọnwa n'okpukpe Guanche na Tenerife. Ọ bụ okpukpu abụọ nke Magec (chi nke anyanwụ). A na-akpọkwa ya "Nna nke Oge", ebe ọ bụ na ọ na'ahụ maka ịchịkwa oge.

## Edemsibịa
Agadzagadza

thumb|Ogwe agụ.
**Agadzagadza** bụ ihe aghụghọ sitere na akụkọ ifo nke ndị Bura, otu n'ime ndị bi na Naịjirịa. Ọ bụ agụ owuru agama ma na-apụta dị ka akụkụ nke nkọwa nke aetiological maka mmalite nke ọnwụ na ọdịbendị ha.

## Akụkọ ifo nke Agadzagadza
N'akụkọ ifo ahụ, ndị Bura enweghị echiche nke iru uju, ọrịa ma ọ bụ ọnwụ. N'ihi nke a, mgbe nwoke mechara daa ọrịa ma nwụọ, ndị mmadụ ga-ekpebi ihe merenụ na ihe ha kwesịrị ime ya.  E kpebiri na ha ga-eziga onye ozi nye Chineke Eluigwe maka enyemaka. Dị ka onye ozi, ha họọrọ ikpuru.

Mgbe ikpuru ahụ zutere chi eluigwe, o kwuru, sị: "Otu nwoke anwụọla, ha zitekwara m ịjụ gị ihe ha kwesịrị ime ya". Chi eluigwe nyere ya ntụziaka ndị a: "Gaa gwa ha ka ha were ozu ahụ, kobe ya n'osisi ma tụba ya ụrọ ruo mgbe ọ laghachiri na ndụ. Mgbe ọ laghachiri na ndụ, ọ dịghị onye ọzọ ga-anwụ. " Ikpuru ahụ malitere njem laghachi na ndị Bura iji nye ntụziaka.

### Nnabata nke onye nghọgbu
N'amaghị ama nke ikpuru ahụ, ihe ọzọ e kere eke (agadzagadza lizard) anọwo na-ege ntị na mkparịta ụka dị n'etiti ikpere na chi eluigwe.  Dị ka onye aghụghọ, ngwèrè ahụ chọrọ ịmepụta ọgba aghara, na n'ihi na ọ bụ ngwèrè, o nwere ike ịga njem ngwa ngwa karịa ikpuru ahụ.

Agadzagadza buru ụzọ rute ndị mmadụ. Ọ gwara ha na chi eluigwe zitere ya kama ikpuru, n'ihi na ọ bụ ihe e kere eke kacha agasi ike.Agadzagadza gwara ha na ụzọ ziri ezi isi dozie ọnọdụ ahụ bụ "igwu ili, fụchie ozu ahụ na ákwà, ma lie ya n'ili", nke bụ ụgha.

### Nlaghachi nke ikpùrù
Ikpuru ahụ, n'amaghị ihe niile merenụ, mechara jiri ntụziaka ya bịa.  Mgbe ndị mmadụ ghọtara na a ghọgburu ha, ndị ahụ were iwe n'ihi ikpuru ahụ maka ije nwayọ, ma taa ya ụta maka eziokwu ahụ bụ na ha emeela ọnọdụ ahụ n"ụzọ na-ezighi ezi. Ikpuru ahụ megidere ya na ndị mmadụ zitere ya n'ọrụ ahụ, mana n"enweghị ndidi họọrọ ige ntị na ndụmọdụ nke ihe ọzọ e kere eke. Ikpuru ahụ kwuru na n'ihi aghụghọ ahụ, ndị mmadụ kwesịrị iwepụ nwoke ahụ n"ili, ma gakwuru chi eluigwe ọzọ maka ndụmọdụ. Ndị mmadụ achọghị itinye mgbalị ọ bụla ọzọ iji wepụta ozu nwoke ahụ n'ala. ma họrọ ịghara ịchụso okwu ahụ.

### Mmetụta o nwere na  mmadụ
Ọ bụụrụrụ na-agbasoro ntuziaka Chi igwe n'ahụ nwoke ahụ, mmadụ akaraghị ahụ ọnwụ ọzọ, ma ndị mmadụ n'ihi nnupu isi leghaara anya imezi mmejọ ha ọnwụ ga-abụ ihe nketa ha ebeebe. 

## Edemsibịa

## Njikọ mpụga

* Brief history, belief, marriage, and language of this beautiful people at Pulse.ng
Aiwel (onye akụkọ ifo)

Aiwel, nke a makwaara dị ka **Aiwell Longar**, bụ dike akụkọ ifo nke e weere dị bụ nna nna nke ndị Bor na ndị Dinka nke Sudan.

## Ihe Ngosịpụta
Dịka Asante na Mazama si kwuo (2009), a mụrụ Aiwel site n'aka nna mmụọ mmiri na nne mmadụ. Dịka ọtụtụ ndị dike akụkọ ifo ndị ọzọ, Aiwel nwere ike ime mmụọ ma nwee ike ịrụ ọrụ ebube.

## Akụkọ ifo

### Ọmụmụ nke Aiwel
Dịka Lynch na Roberts si kwuo (2010), e nwere nsụgharị abụọ nke akụkọ ifo na-egosi ọmụmụ Aiwel. Na nsụgharị mbụ nke akụkọ ifo ahụ, a mụrụ Aiwel n'aka nwanyị di ya nwụrụ na-ebe ákwá n"akụkụ osimiri. Nwanyị isi mkpe ahụ chọrọ ịmụ nwa nwoke, mana di ya nwụrụ, ọ nwere naanị nwa nwanyị ugbu a. Chi osimiri ahụ hụrụ ihe merenụ wee kpebie ịgọzi ya nye ya nwa nwoke. Ka ọ na-esi n'osimiri ahụ pụta, nwanyị isi mkpe ahụ tụụrụ ime.

N'oge na-adịghị anya, nwanyị ahụ di ya nwụrụ mụrụ nwa nwoke, Aiwel. Ọ bụ ezie na a mụrụ ya n'oge na-adịbeghị anya, Aiwel enweela ike ịgagharị ma kwurịta okwu n"ụzọ zuru ezu. Nwanyị isi mkpe ahụ mechara chọpụta nkà Aiwel. Otú ọ dị, ọ dọrọ ya aka na ntị na ọ ga-anwụ ma ọ bụrụ na ya agwa onye ọ bụla ihe Aiwel nwere ike ime. N'ụzọ dị mwute, ọ gwara mmadụ, ọnwụ wee bịa maka ya. Aiwel tolitere n'aka nna ya mgbe nne ya nwụsịrị. N'ikpeazụ, ọ laghachiri n'obodo nne ya.

N'ụdị nke abụọ nke akụkọ ifo ahụ, nwanyị ahụ di ya nwụrụ na nwa ya nwanyị nọ n'iyi iji jide azụ mgbe chi osimiri wụbara ya. Site mgbe ahụ gaa n'ihu, ọ tụụrụ ime. O were afọ asatọ tupu o mụọ Aiwel. Nwa nwanyị isi mkpe ahụ anabataghị Aiwel dịka nwanne ya nwoke n'ihi na o lere ya anya na ọ gaghị ekwe omume n"ihi agadi nwanyị ahụ di nwụrụ. Aiwel nọgidere n'ime obodo ahụ n"agbanyeghị nke ahụ, ọ bụ ezie na ọ gbalịrị ịlanarị ma ghọọ onye a jụrụ ajụ.

## Edemsibịa
Amokye

Na omenala okpukpe nke ndị Akan na ndị Ashanti nke Ghana, **Amokye** bụ nwanyị na-eche ọnụ ụzọ nke ụwa ọzọ, nke a na'akpọ 'Asamando' (Ala nke Ndị Nwụrụ Anwụ). Ọ bụ nwanyị na-anabata mkpụrụ obi nke ụmụ nwanyị nwụrụ anwụ na ụwa ọzọ. Dịka na nkwenkwe, a na-eyi ụmụ nwanyị Ashanti maka olili ozu na amoasie (uwe) na ọla, nke ha nyere Amokye dịka ụgwọ maka ikwe ka ha gaa Asamando.

## Edemsibịa
Usiququmadevu

**Usiququmadevu** ma ọ bụ **Isiququradeju** bụ ihe e kere eke sitere na akụkọ ifo Zulu. Ọ bụ anụ ọhịa nwere afụ ọnụ, bụrụ ibu nke na-eri ihe ọ bụla dị ndụ ọ hụrụ. 

A na-ekwu na Usiququmadevu nwere di nke nwere áhà dika ya.

## Akụkọ ifo
Dị ka akụkọ ifo si kwuo, otu ụbọchị ọ bịakwutere ụmụ nke otu onye isi. Ka ha na-enweghị onye nche na-eche  ha, o riri ha ngwa ngwa. Onye isi ahụ chọpụtara ihe merenụ wee gaa ozugbo  i chọta ya . N'atufughi oge, Ọ chọtara ya ma gbuo ya site na ịma ya mma n'ubu ; ụmụ ya si n"ọnụ ya pụta n-enweghị mmerụ ahụ.

## Ndemsibia
Chaxiraxi

thumb|150x150px|Foto nke Virgin nke Candelaria (Onye Nlekọta nke Canary Islands) na Basilica nke candelariya (Tenerife).
**Chaxiraxi** bụ chi nwanyị, nke a maara dịka Nne Anyanwụ, n'okpukpe nke ndị Guanche bi na Canary Islands. Chaxiraxi bụ otu n'ime chi nwanyị ndị isi nke pantheon Guanche. E jikọtara ya na kpakpando Canopus.

Dịka e kwenyere na ụmụ amaala nke Canary Islands bụ ndị Berber tupu mmepeanya, a na-eche na Chaxiraxi nwere ike ịbụ nke sitere na chi nwanyị Punic-Berber Tanit, e nyere aha dị iche na njirimara. Ụfọdụ na-ejikọkwa ya na ọdịdị a n'ihe dị ka 1392, 1400 maọbụ 1401 nke Virgin nke Candelaria na Güímar, n'àgwàetiti Tenerife, bu nwa ya, Chijoraji.

## Okpukpe nke oge a
A na-ewere Chaxiraxi dị ka chi nwanyị bụ isi nke okpukpe ọhụrụ na Chọọchị nke ndị Guanche.

## Edemsibịa

## Njikọ mpụga

* (in Spanish) Guanche Religion
* (in Spanish) Mundo Guanche: Chaxiraxi
Akụkọ, Akụkụ

Akụkọ, Akụkọ bụ ***akwụkwọ*** ụmụzi ederede na-esere onyinyo nke Gail E. Haley dere ma gosipụta nke na'akụkọ Afrịka banyere otu onye aghụghọ Anansi jé nweta akụkọ site na Chukwu Eluigwe iji nye ụmụ nke ụwa. E mepụtara akwụkwọ ahụ mgbe Gail E. Haley nọrọ otu afọ na Caribbean na-eme nchọpụta banyere mgbọrọgwụ Afrịka nke ọtụtụ akụkọ Caribbean. Atheneum wepụtara akwụkwọ,  bụ onye natara Caldecott Medal maka ihe osise na 1971.

## Na mgbasa ozi ndị ọzọ
Onye na-eme ihe nkiri bụ Gene Deitch mere akwụkwọ ahụ maka Weston Woods Studios na 197¹1. Emere ihe nkiri ahụ na Kratky Film Prague, na akụkọ nke Dr John Akar na "egwú Afrịka nke e mepụtara" site na Dr Vaclav Kubica site n'iji ngwá egwu Afríku gbazitere na Náprstek Museum Prague.

## Edemsibia
Gaunab

**Gaunab** bụ Ọnwụ n'ụdị mmadụ na akụkọ ifo Khoekhoen. N'akụkọ ifo ụfọdụ, a makwaara ya dịka onye na-anọchite anya ihe ọjọọ. A na-ejikọkarị ya na Tsuiʹgoab, na nsụgharị ụfọdụ, a maara ya dịka onye iro ya.

## Akụkọ ifo
N'akụkọ ifo ndị Khoekhoe, a na-ekwu na Gaunab bụ Mmụọ nke Ọnwụ. N'otu akụkọ ifo, Gaunab gara n'obere obodo nta nke nwere ụkọ mmiri ozuzo n'ebumnuche nke ịkpọrọ ndị obodo na-anwụ anwụ gaa n'ala mmụọ. Ọ gbaworo onwe ya, ma gaa ieleta otu n'ime ndị okenye obodo ahụ nọ na àkwà ọnwụ ya. Otu n'ime ndị obodo ahụ, Tsuiʹgoab, matara ya ma maa Gaunab aka na egwuregwu ịgba mgba. Ọ bụrụ na Tsuińgoab merie, Gaunab ga-akwụsị ụkọ mmiri ozuzo. Ma ọ  bụrụ na Gaunab merie, ọ nwere ike igbu ndụ obodo niile, ma ndị dị ndụ ma na-anwụ anwụ, gụnyere Tsuizgoab n'onwe ya. Gaunab mechara kweta na ihe ịma aka ahụ, ha abụọ lụkwara ọgụ ruo ọtụtụ ụbọchị. N'ikpeazụ, Tsuiñoab meriri ihe ịma aka ahụ na nkụda mmụọ nke Gaunab. Ọ were iwe na mpụtara ahụ ma mechaa gbajie ikpere Tsuiágoabī na ngwụcha ọgụ ahụ. Ka o sina dị, Gaunab mejupụtara nkwekọrịta ahụ, ọ bụ ezie na ọ nweghị ike ịkwụsị ụkọ mmiri ozuzo ozugbo ebe ọ na-anọghị n'okpuru ọchịchị ya. Kama nke ahụ, ọ rịọrọ chi ndị ọzọ ka ha mee Tsuiʹgoab chi mmiri ozuzo. Mgbe Tsuińgoab gbakere site na mmerụ ahụ o nwetara n'aka Gaunab, ọ chọpụtara ike ọhụrụ ya wee nwee ike ịkpọ oku ka mmiri zoo n"obodo ya.

## Edemsibịa
Zomo bụ Rabbit

***Zomo*** ahụ oké onyibo bụ akwụkwọ 1992 nke Gerald McDermott dere nke dabeere n'akụkọ ọdịnala Naijiria nke na-akọwa ihe mere oké onyibo ji agba ọsọ ngwa ngwa kali anụmanụ ndị ọzọ.

Booklist, na nyocha kpakpando nke *Zomo* ahụ oké oyibo, dere "N'ụzọ dị egwu, juputara na slapstick na mischief, mbipụta a nke akụkọ aghụghọ Naijiria na-adịgide adịgide bụ ihe na'anya nke onye na na - akụkọ. " na School Library Journal dere, "Site na odi obere dike ya na onye mmeri na ya yi uwe na okpu mara mma na isi, atụmatụ ya dị mma, yana nnukwu ọchị ya, *akụkọ* a ga-abụ ihe ụtọ iji ụmụaka".

Publishers Weekly kpọrọ ya "ịkọwa ihe ziri ezi" wee dee "ihe ọdé gouache nke McDermott na ụcha fuchsia, kọwaa ndụ akwụkwọ nri na oroma na-olotara agba na akara geometric nke akwa West Afrịka".

## Onyinye

* 1993 National Council of Teachers of English (NCTE) Adventuring with Books akwụkwọ
* 1993-94 Alabama (Camellia) Children's Choice Picture Book Award - onye mmeri
* 1994 Anne Izard Storytellers' Choice Award - onye mmeri
* 1994 Florida Reading Association Children's Book Award - onye mmeri
* 1994 NCTE Kaleidoscope akwụkwọ
* 1996 Montana Treasure State Picture Book Award - onye mmeri
* 1996 Young Hoosier Picture Book Award - onye mmeri

## Edemsibia
Sylvanus Ngele

A họpụtara **Sylvanus Ngiji Ngele** ka ọ bụrụ Sịnatọ maka mpaghara Ebonyi North nke Ebonyi Steetị, Nigeria na mbido Republic nke anọ (4th Republic) nke Naịjirịa, na-agba ọsọ na ikpo okwu People's Democratic Party (PDP). Ọ malitere ọrụ na abalị abụọ na ọnwa ise afọ otu puku, narị iteolu na iri iteolu na iteolu (29 Mee 1999).

Mgbe ọ nọsịrị n'oche ya na Sịnatị, a họpụtara ya ka ọ bụrụ kọmitii na-ahụ maka ụkpụrụ omume, nchekwa na ọgụgụ isi (onye isi oche), gburugburu ebe obibi na ahụike.

## Hụkwa

* Ndepụta ndị si Ebonyi Steeti

## Ebemsidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Afọ ọmụmụ efu
Òtù:Narị afọ 21st onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria
Òtù:Narị afọ 20 onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria
Òtù:Ndị ebonyi Steeti
Òtù:Peoples Democratic pati ndị sinetị Nigeria
Òtù:Ndị dị ndụ
Akụkọ ọdịnala nke ndị Ugu

Ndị ugu Folk-lore bụ ***akwụkwọ*** Maalam Shaihua, nke R. Sutherland Rattray sụgharịrị, bipụtara na 1913. N'ime mpịakọta abụọ, o nwere ntuziaka ịkpọpụta, akụkọ ọdịnala iri atọ nke ndị Hausa nke Africa (mmadụ iri abụọ na otu na mpụga nke mbụ, itoolu na Mpịaka nke abụọ) yana ụfọdụ ozi gbasara omenala ha. Akwụkwọ ahụ dị ịrịba ama n'ihi na ọ bụ otu n"ime ndi ugu dere ya n-ezie, ọ bụghị onye Europe, dịka ọ na-adịkarị n "akwụkwọ ndị dị otú ahụ" nʼoge gbè.

## Njikọ mpụga

* 
*
Julius Ucha

**Julius Ucha** (amụrụ n'abalị iri na itoolu n"ọnwa iri n'afọ otu puku, nari iteolu na iri ise na asatọ (Ọktoba afọ 1958) bụ onye a họpụtara ka ọ bụrụ onye omeiwu maka mpaghara Ebonyi Central nke Ebonyi Steetị, Naịjirịa, ọ malitere ọrụ na abali iri abụọ na iteolu n'ọnwa ise afọ puku abụọ na atọ (29 mee 2003). Ọ bụ onye otu All Progressives Congress(APC).

Ucha nwetara LL.B degree site na Anambra State University of Science & Technology.
Ọ bụ onye otu Enugu Steetị Board of Mercy.
A họpụtara ya ka ọ bụrụ onye otu Ebonyi Steetị House of Assembly, ebe a họpụta ya dịka onye isi oche.
Mgbe ọ laghachiri na Sịnatị na afọ puku abụọ na asaa (2007), a họpụtara Ucha na kọmitii na-ahụ maka ọrụ, ọrụ Senet, ihe gbasara ndị omeiwu, Independent National Electoral Commission na Commerce.
N'ime nyocha nke ndị Sịnatị na ọnwa ise n'afọ puku abụọ na iteoụ (Mee 2009), This Day kwuru na ọ kwadoghị iwu ọ bụla mana ọ kwụrụ ụgwọ ma ọ bụ soro kwado ọtụtụ mmegharị.

## Hụkwa

* Ndepụta ndị si Ebonyi Steeti

## Ebemsidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria nke narị afọ nke 21
Òtù:Ndị otu People's Democratic Party nke Senate (Nigeria)
Òtù:Ndị Ebonyi Steeti
Òtù:Ndị dị ndụ
Òtù:1958 mụrụ
Chijoraji

Chijoraji maọbụ Chijoragi bụ aha e nyere nwa ọhụrụ Jizọs eku na-aka nwaanyị na -amaghị nwoke nke obodo Candelaria. Chijoraji bụ aha ndị Guanches Aborigine tinyere na nnọchiteanya a nke Kraịst.

## Edemsibịa

* Okpukpe Guanche
Nwali Sylvester Ngwuta

**Nwali Sylvester Ngwuta**, CFR (abalị iri atọ, n'ọnwa atọ na afọ otu puku, narị iteolu na iri ise na otu ruo na abalị asaa, n'ọnwa atọ afọ puku abụo na iri abụọ na otu (30 Machị 1951 7 Maachị 2021) bụ onye ọka iwu Naijiria na onye ikpe nke Ụlọikpe Kasị Elu nke Naịjirịa. Ọ rụrụ ọrụ n'Ụlọikpe Kasị Elu site na afọ puku abụọ na iri na otu (2011) ruo mgbe ọ nwụrụ na afọ puku abụọ na iri abụo na otu (2021).

## Oge ọ malitere
A mụrụ Justice Sylvester na afọ otu puku, narị iteolu na iri ise na otu (1951) na Amofia-Ukawu, mpaghara ọchịchị ime obodo Onicha nke Ebonyi Steetị, ndịda ọwụwa anyanwụ Nigeria.

O nwetara nzere bachelọ na Iwu na Mahadum Obafemi Awolowo ma a kpọọ ya n'ụlọ ikpe, ụlọ ikpe Naijiria na afọ otu puku, narị iteolu na iri asaa na asatọ (1978) mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ na ụlọ akwụkwọ iwu Naịjirịa.

## Ọrụ iwu
Justice Sylvester malitere ọrụ iwu ya na afọ otu puku, narị iteolu na iri asaa na asatọ (1978) dị ka onye ndụmọdụ steeti na Benue Steeti Ministry of Justice, n'otu afọ ahụ ka o guzobere ụlọ ọrụ ọka iwu nke ya. N'ọnwa iri n'afọ otu puku, narị iteolu na iri iteolu na ise (Ọktoba afọ 1995), a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye ọka ikpe nke ụlọ ikpe dị elu nke steeti Abia. N'abalị iri abụọ na abụọ n'ọnwa ise na afọ puku abụọ na iri na otu (Mee  2011), a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye isi oche nke ụlọ ikpe mkpegharị ikpe nke Naijiria ma nʼọnwe ise n'afọ puku abụọ na iri na atọ (Mee afọ 2013), a nhọpụta ya n "ụlọ ikpe kachasị elu nke Nigeria" dị ka onye ọka ikpe.

Ọ bụ onye isi oche nke mkpebi nke Ụlọikpe Kasị Elu nke kwadoro Olusegun Mimiko dị ka gọvanọ a họpụtara na Ondo Steeti na ntuli aka gọvana nke onwa ise n'afọ puku abụo na iri na atọ (Mee 2013).
Ọ chịkwara mkpebi nke Ụlọikpe Kasị Elu nke kwadoro Kayode Fayemi dị ka gọvanọ a họpụtara na Ekiti Steeti na ntuli aka gọvana nke ọnwa isii n'afọ puku abụọ na iri na atọ (June 2013) ma ndị ọka ikpe Ibrahim Tanko Muhammad na Suleiman Galadima kwadokwara ya. Ngalaba Na-ahụ Maka Nchebe nke Steeti (DSS) jidere ya na abaị asatọ n'ọnwa iri na afọ puku abụọ na iri na isii (8 Ọktoba 2016) maka ebubo iri ngo na nrụrụ aka. Otú ọ dị, Ụlọikpe nke Code Tribunal (CCT) kpebiri na ọnwa ise n'afọ puku abụọ na iri na asatọ (Mee 2018) na ọ bụ naanị Kansụl Ikpe nke Mba nwere ike ikpebi ma Ngwata ga-eche ikpe ihu ma ọ bụghị. Na ọnwa iteolu, n'afọ puku abụọ na iri na iteolu (Septemba 2019), Ngwuta maliteghachiri ọrụ ya dị ka onye ọka ikpe nke Ụlọikpe Kasị Elu mgbe a kwụsịtụrụ ya afọ atọ.

## Ndị otu

* Onye otu, Nigerian Bar Association
* Onye otu, International Bar Association
* Onye otu, Nigerian Body of Benchers

## Hụkwa

* Ndepụta ndị si Ebonyi Steeti

## Ebemsidee

Òtù:Ụlọikpe ukwu nke Nigerian Justice
Òtù:Ndị Ebonyi Steeti
Òtù:Ndị gụsịrị akwụkwọ n'ụlọ akwụkwọ iwu Naijiria
Òtù:Obafemi Awolowo University Alumni
Òtù:Ndị ọka iwu Naijiria
Òtù:Ndị ọka ikpe Naijiria
Òtù:1951 mụrụ
Òtù:2021 ọnwụ
Mebege

**Mebege** bụ chi kachasị elu nke ndị Fang nke Central African Republic. Ọ bụ chi okike ma nọrọ, dị ka akụkọ ifo si kwuo, naanị ya na mbara igwe, ya na ududo, Dibobia, dịka naanị ndị otu ya.

## Akụkọ ifo
Mebege kere elu ụwa site n'alo Dibobia. O nyere ọtụtụ ntutu isi ya, akụkụ nke ụbụrụ ya na nkume dị nro ma gbanwee ha ka ha bụrụ àkwá. Mgbe ahụ, Dibobia tinyere àkwá ahụ n'oké osimiri. Mgbe oge ụfọdụ gasịrị, àkwá ahụ gbawara ma chi atọ pụtara, nwa mbụ, Zame ye Mebege, ghọrọ onye ndú nke pantheon. A na-ewerekwa ya ka ike nwoke na anyanwụ. Nyingwan Mebege bụ nwa nke abụọ, nwanne nwanyị Zame ye Mobege, a na-ewere ya ka ike ọmụmụ, nwanyị, na ọnwa. Nlona Mebege bụ nke ikpeazụ, nwanne Zame ye Membege, ma na-ahụ ya ka  ihe ọjọọ. Mebege nyere Zame ntụziaka banyere otu esi eke ụwa ma ozugbo o nwere ihe ịga nke ọma, Mobege na Dibobia hapụrụ Zamo ka ọ na-elekọta ụwa, ebe ha abụọ lagooro  n'eluigwe.

## Hụkwa

* Ndepụta nke akụkọ ifo Afrịka

## Edemsibịa
Akụkọ ifo nke Mwindo

Akụkọ ifo ***Mwindo*** bụ akụkọ a na-ekwu n'ọnụ si Congo nke ndị Nyanga kọrọ. Mmalite na okike nke akụkọ ifo Mwindo bụ nke amaghị ebe o bidoro n'ihi na ọ bụ n'ọnụ ka a kọrọ ya o nwee ruo anyị aka.  Kahombo Mateene na Daniel Biebuyck dekọrọ akụkọ ahụ ma bipụta ya na 1969.

## Egwuregwu
A na-ekwu okwu Mwindo Epic, dịka ọtụtụ akụkọ ifo, ma na'etiti nzukọ nke ndị obodo. Akụkọ ifo a na-abụkarị otu onye n'ime ndị na ya na ndị ọzọ na - na: Iji kọọ akụkọ ahụ n'ụzọ ziri ezi, onye na-eme ihe niile ma ọ naghị ezere ịbụ onye nwere obi ụtọ na ịgba egwu na ime ihe nkiri ya. Ọ bụghị ihe a na-adịghị ahụkebe maka onye na'egwuregwu ahụ itinye akụkọ ụfọdụ na akụkọ na ya na nke na - akọwapụtara ndụ ya n'onwe ya. Onye na-akọ akụkọ na ụmụ okorobịa anọ n'eme ihe ngosi na mkpịsị osisi.

Ntinye aka nke ndị na-ege ntị dị mkpa. Ndị na-ege ntị ga-abụkarị abụ na onye n'akọ akụkọ na ndị  na -akụ ọkpọ n'oge abụ, ma na Ndị na-ege ntị na'oge na na - akụ aka, tie mkpu, na onyinye na ekele.

## Edemsibịa

* [Ihe e dere n'ala ala peeji] *Mmalite nke akụkọ ifo*. New York: Oxford University Press.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Ihe omuma nke Mwindo. Berkeley na Los Angeles: University of California Press
Ngewo

Ngewo (**Ngewɔ** na Mende) bụ chi dịkachasịrị elu nke ndị Menda si Sierra Leone.

## Ngosịpụta
Ngewo bụ chi e jikọtara ọnụ site na chi nwoke Ngewa na chi nwanyị Leve, onye bu Ngew ụzọ dị ka chi kachasị elu nke ndị Mende na-asọpụrụ. A na-efe chi abụọ a ofufe ugbu a n'okpuru Ngewo, ebe a na'ewere Leve dịka nwunye ya. Ngewo bụ chi eluigwe, nke na-ahụ maka ịmepụta eluigwe na ala, ọ bụkwa ya ga-ekpebi ihe ndị sitere n'okike n"ụwa. A na-egosikarị ya dị ka chi dị anya, onye na'echebaraghị onwe ya echiche na njem kwa ụbọchị nke ndị na -enye ya ofufe. Otú ọ dị, n'akụkọ ifo ụfọdụ, Ngewo na-ata ndị chefuru ikpe ekpere nye ya ahụhụ nakwa ndị na'adịghị enye ya ụtụ. Ọ na-agwa ndị Mende okwu site n'enyemaka ndị nna nna ha, dyinyinga, ndị na-achọkwa onyinye nri ụfọdụ.

## Akụkọ ifo

### Okike nke mmadụ mbụ
Ngewo biri naanị ya n'ụwa n'ọgbà. Otu ụbọchị, ọ chọrọ mkpakọrịta, ya mere ọ malitere ịmepụta ụmụ anụmanụ, n'etiti ụmụ nwanyị na ụmụ nwoke. N'ikpeazụ, o kere nwoke mbụ na nwanyị mbụ. Ngewo nyere ihe okike ya nnwere onwe ịjụ ya ihe ọ bụla, nke megidere mgbe oge ụfọdụ gasịrị. Arịrịọ ha juru ya anya wee laghachi n'eluigwe, ebe o biri kemgbe ahụ.

### Mmalite nke ọnwụ
Ngewo nyere ozi abụọ nke ndị Mende ga-anata ma gwa ụmụ anụmanụ abụọ, awọ na nkịta, ka ha zipụ ozi ndị a n'ụwa. E nyere nkịta ahụ ọrụ ịgwa ụmụ mmadụ na ha agaghị anwụ anwụ, ebe awọ ga-eweta ozi na-ebu amụma ọnwụ ndị mmadụ. N'ụzọ dị mwute, awọ ahụ bu ụzọ rute, ebe ọ bụ na nkịta ahụ nwetara ihe mmegharị anya. N'ihi ya, ọnwụ ghọrọ akara aka ụmụ mmadụ.

## Hụkwa

* Ndepụta nke akụkọ ifo Afrịka

## Edemsibịa
Nyambi

**Nyambi** bụ chi nke akụkọ ifo nke agbụrụ Hambukushu nke Mgbago Ọdịda anyanwụ  Botswana. A maara Nyambi dị ka onye okike, ma ọ bụ onye kachasị elu. 

Akụkọ ifo ahụ na-akọ otú e si kee ndị mmadụ site na nkume a gbazere agbaze. Ọ na-ekwu na Nyambi chọrọ ka ndị mmadụ gafee ọkụ maka ime ka ha dị ọcha mgbe e kere ha. A maara na ya na nwunye ya bi n'ụwa, aha ya bụ Nasilele. Ihe Nyambi e kere aha ya bụ Kanonu na-egbu ụmụ anụmanụ, Ny ambi maara na e kwesighi igbu ụmụ anụmanụ.  

Dịka akụkọ ifo si kwuo, ndị nwere akpụkpọ anụ dị oji ji nwayọọ nwayọọ gafere ebe ndị na-acha ọcha ga-agafe ngwa ngwa. Ndị Hambukushu kwekwaara na Nyambi kere ụmụ anụmanụ site n'otu nkume ahụ a gbazere agbaze.
Nzame

**Nzame** bụ chi kachasị elu nke e gosipụtara na akụkọ ifo nke ndị Fang nke Equatorial Guinea, Gabon, na Cameroon. A na-eji aha ahụ arụtụ aka na atọ n'ime otu nke chi, nke gụnyere Nzame, Mebere na Nkwa ma a na-ejikwa ya ekwu maka "Nzame", otu n'ime ndị otu atọ na otu a.

## Ngosịpụta
Dịka Atọ n'Ime Otu nke chi, Nzame na-ahụ maka ịmepụta eluigwe na ala na ihe niile dị na ya. Dịka otu n'ime chi atọ ahụ, Nzame na-achịkwa ahụ eluigwe, Mebere na Nkwa naa-ahụ maka akụkụ nwanyị na nwoke nke okike, nke gụnyere àgwà ụfọdụ dịka idu ndú (Mebère) na ịma mma (Nkwa).

## Akụkọ ifo

### Okike nke mmadụ mbụ
Mgbe ndị otu atọ n'ime otu ahụ, Nzame, kere eluigwe na ala, Mebere na Nkwa tụụrụ Nzama aro na ha họọrọ onye ndu maka ụwa ọhụrụ e kere eke. Na mbụ, a họpụtara anụmanụ atọ ka ha na-eduga n'ala: enyí, agụ owuru, na enwe. Otú ọ dị, Nzame ekwenyeghị na ya mere chi atọ kere mmadụ mbụ, Fam. Fam bụ na mbụ ezé nke Mebere kere, onye mgbe ụbọchị asatọ gasịrị, ghọrọ nwoke mbụ n'ụwa. E nyere ya ikike sitere n'aka chi atọ ahụ ma gwa ya ka ọ chịa ụwa. Chi atọ ahụ laghachiri n'eluigwe.

N'ụzọ dị mwute, mgbe oge ụfọdụ gafere, a chọpụtara na Fam bụ onye ndú obi ọjọọ, onye na-emegbu ụmụ anụmanụ n'ụwa. Fam kpebikwara ịlaghachi azụ na Nzame, onye mechara chọpụta ihe merenụ. Na nzaghachi, Nzame bibiri ihe niile n'ụwa ma e wezụga Fam, onye e nyere anwụghị anwụ. A hụghị Fam ọzọ mgbe nke ahụ gasịrị, ọ bụ ezie na ọ ka dị ndụ. O mechara bụrụ onye akụkọ ifo na-eme ihe ọjọọ nke na'eri ụmụ mmadụ ndị ọzọ.

Nzame, Mebere, and Nkwa mgbe ahụ kere ụwa ọhụrụ ma kekwaa mmadụ ọhụrụ, Sekume. Adịghị ka Fam, Sekume nwere ike ịwụ anwụ. Ọ ghọrọ nna nna ndị obodo Fang dịka o kechara nwunye ya Mbongwe, site na osisi.

## Edemsibịa
Kusugu

thumb|Ọdọ Mmiri Kusugu
**Olulu mmiri Kusugu** bụ olulu ochie dị na Daura, Naịjirịa. A maara olulu mmiri ahụ maka mmekọrịta ya na akụkọ ifo nke dike Bayajidda meriri agwọ Sarki. Olulu mmiri ahụ na mma agha a na-eche na ọ bụ nke Bayajidda bụzi ihe na-adọrọ mmasị ndị njem nleta.

## Akụkọ ifo
Dị ka akụkọ ifo ndị Hausa si kwuo, obodo ndị Hausa ebiela na Central Sudan (ọtụtụ n'ime Northern Nigeria nke oge a na akụkụ ụfọdụ nke Niger) ruo ihe karịrị afọ 2000. E kwenyere na Daura bụ otu n'ime obodo ndị Hausa kachasị ukwuu n"oge ahụ. O nwere ndị eze nwanyị dịka ndị isi ọchịchị na-elekọta ihe omume ndị mmadụ. N'oge ọchịchị Eze Nwanyị Daurama, isi iyi mmiri ndị  Daura bụ olulu mmiri Kusugu. Mana a na-ekwe ka ndị mmadụ kuru mmiri na ya naanị ụbọchị Fraịdee n'ihi agwọ a ma ama nke bi n"ime olulu mmiri ahụ.

Nke ahụ bụ otú ndị mmadụ si nọgide na-agụ agụụ ruo otu ụbọchị mgbe onye e kwenyere na ọ bụ nwa eze Baghdadi, Bayajidda (Abu Yazid) bịara Daura n'ihi na o nweghị ike inweta ocheeze mgbe nna ya nwụsịrị. Ọkpara eze nke bụ dị  mgbe ọ nọrọ n'ụlọ otu agadi nwanyị aha ya bụ Ayyana, rịọrọ maka mmiri, mana enyeghị ya nke zuuru ya. Mgbe ahụ, ọ rịọrọ ka egosị ya olulu mmiri ahụ. A dọrọ ya aka ná ntị banyere agwọ a na-amaghị ama. Ọ gara n'olulu mmiri ma mesịa gbuo agwọ ahụ mgbe ha lụchara ọgụ. Eze nwanyị ahụ lụrụ ya o wee ghọọ Eze. N'ihi na *ọ* pụghị ịsụ asụsụ Hausa tupu mgbe ahụ, ndị mmadụ malitere ịkpọ ya Bayajidda, nke pụtara na ya aghọtaghị na mbụ.

Ọ nwere ụmụ asaa ndị chịrị igidimba asaa nke Hausa nke a na-akpọ Hausa Bakwaị . Olulu mmiri Kusugu ahụ bụ ebe e gburu akatakpo agwọ Sarkis nke onye n'abụchaghị Bayajidda na narị afọ 10 n'ihi na agwọ ahụ na-ekwe ka ndị mmadụ kuru mmiri n'olulu ahụ naanị otu ugboro n'izu, ọkachasị Fraịdee.

## Edemsibịa

Òtù:Ȯra Katsina
Mnguni

*Mnguni* bụ onye isi ochichi nke mba Nguni nke si n'ugwu na- abanye  na Southern Africa nakwa nna Eze Xhosa. Ndị Xhosa, ndị a na-ewere taa dị ka mba dị n'okpuru ọchịchị mba Nguni, Dika akụkọ siri koo, a kpọrọ ha AbeNguni. Aha Mnguni sitere na Nguni,aha mba kachaa na South Africa.E tinyekwaziri Zulus,Xhosas, Ndebeles na Swazis . Na ndị ọzọ. 

Ọtụtụ n'ime agbụrụ Nguni dị iche ichie chọpụtara ebe mbido  ha na Mnguni, Eze nke otu (pre-Zulu, pre-Xhosa, tupu Ndebele, Pre-Swazi wdg.) mba Nguni na South Africa. Ndị eze Xhosa chọpụtara agbụrụ ha na Mnguni, dịka onye guzobere alaeze Xhosas bụ onye nketa ya Xhosa.

Mnguni pụtara "onye nke Nguni(Nguni ịbụ onye guzobere ya) ma ọ bụ onye nke mba Nguni". 
Mnguni Lethukuthula, (nwa nke Raymond S MNguni a ma ama) si Newcastle, Osizweni (KwaZulu-Natal) na-azọrọ na ọ bụ nwa eze na onye ndu na'ọdịnihu nke ezinụlọ Nguni.

## Edemsibia
Obassi

**Obassi** bụ chi kachasị elu nke ndị Ekoi, onye bi na Naijiria na Cameroon.

## Ngosịpụta
Obassi gụnyere chi nwoke abụọ dị iche iche, Obassi Osaw na Obassi Nsi, bụ ndị bi n'otu ebe na mbụ. Ha mechara kewaa mgbe ha mepụtara eluigwe na ala. Obassi Osaw na-achị eluigwe, ebe a na-amụ ụmụ mmadụ, ebe Obassi Nsi na-achị ụwa  A na-egosipụta Obassi Osaw nke ukwuu n'akụkọ ifo Ekoi nke metụtara okike nke ihe okpomọkụ.

## Akụkọ ifo

### Mmalite nke mmiri
Nwoke mbụ, Etim Ne, rịọrịọ Obassi Osaw maka mmiri n'ụwa, nke na-adịbeghị. Na nzaghachi, Obassi Osaw nyere Etim nkume asaa. Mgbe e debere otu n'ime nkume ndị a n'ụwa, mmiri si nʼebe ahụ pụta. Mmiri ọ bụla ga-emepụta usoro nkume ọhụrụ asaa. Etim na ụmụ ya gara n'ihu na-emepụta mmiri ọhụrụ n"ụwa site na itinye otu nkume n'otu oge nʼebe ọhụrụ. Otú ọ dị, otu n'ime ụmụ ụmụ ya agbasoghị iwu a wee kpebie itinye nkume asaa niile ahụ n'otu ebe, nke bụ ugbo ya. N'ihi ya, nnukwu idei mmiri malitere ma ọ fọrọ nke nta ka mmiri kpuchie ụwa niile. Etim, onye ka dị ndụ, rịọrọ Obassi Osaw maka enyemaka iji kwụsị ọdachi ahụ ka ọ ghara ịga n'ihu. Obassi Osaw nabatara arịrịọ ya, ọ bụ ezie na ọ hapụrụ ọdọ mmiri n'ebe ugbo nke nwa nwa nnupụisi ahụ nwere dị 

### Mmalite nke ọkụ
Etim 'Ne zigara nwa nwoke n'eluigwe ịrịọ Obassi Osaw maka ọkụ, nke ọ jụrụ. Nwa okorobịa ahụ kpebiri ịga n'ihu na-achọ ya, n'agbanyeghị nke ahụ, o mekwara ka ọ bụrụ otu onye n'ụlọ Obassi Osaw. Mgbe o gosipụtara onwe ya site n'ịrụ ọtụtụ ọrụ, Obassi Osaw zigara nwata nwoke ahụ iji weghachite oriọna n'aka otu na-ejide ya. Ìhè a na-ejide ire ọkụ ebighi ebi n'ime ya, nwa okorobịa ahụ kpebiri iji ya munye osisi ọkụ ma weta ya n'ụwa. N'ụzọ dị mwute, Obassi Osaw chọpụtara ma ziga nwa ya nwoke, Akpan Obassi, ịta onye ohi ahụ ahụhụ. Nwa ya nwoke chọtara nwa nwoke ahụ wee bụọ ya ọnụ ka ọ ghara ịga ije ọzọ.

## Hụkwa

* Ndepụta nke akụkọ ifo Afrịka

## Edemsibịa
Ibo Ihe omuma nke ulo

Kabbo (nwụrụ na 25 Jenụwarị 1876) (nke e jikwara  Sá-ddoro ma ọ bụ **Jantje. mara**) bụ onye a ma ama na-ede akụkọ maka ọdịbendị na amamihe. Ọ rụrụ ọrụ dị mkpa iji nye aka na Bleek na Lloyd archive nke ndi Bushman Folklore. Ọ dere gbasara ndụ, ememe, na nkwenkwe nke ndi obodo ixam.
thumb|Akụkọ: ọdụm na giraffe, Lucy Lloyd

* 
* 

## Edemsibia