Ahmadiyya na Naijiria

Ahmadiyya bụ ngalaba Alakụba na Nigeria n'okpuru caliph na London.[1][2] Ndị otu a kacha si Western Nigeria.

Dịka akụkụ nke atụmatụ ọrụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya, otu a ewulitela ụlọ akwụkwọ ruru iri na ụlọọgwụ abụọ dị na Apapa na Ojokoro, Lagos.

## Akụkọ ihe mere eme

### Ntọala
Emebere Ahmadiyya Movement na British India site n'aka Mirza Ghulam Ahmad, onye mgbanwe mgbanwe Islam na onye omimi, onye na 1891 kwuru na ya bụ onye amụma, mujaddid (“onye ọhụrụ”), na Mesaịa ma ọ bụ Mahdi nke ndị Alakụba na-atụ anya ya.

A haziri Ahmadiyya Movement na Lagos na 1916 mana enwere ọtụtụ, ọ bụ ezie na ọ bụghị na-emegiderịta onwe ya, nsụgharị nke otu Ahmadiyya si bịa Naijiria. Otu akụkọ na-ekwu na n'afọ 1913, otu onye nkuzi ụlọ akwụkwọ aha ya bụ Hamid zutere akwụkwọ Review of Religion, akwụkwọ akụkọ nke Ahmadiyya Movement guzobere na Qadian wee malite iso ha kwurịta okwu. Nkọwa ọzọ na-ekwu na otu onye ọchụnta ego Lagos, Alhaji Ali Fahm gara Ijipt na 1914 wee nweta akwụkwọ Ahmadiyya nke ọ wetara Naịjirịa, mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ nke ya na ụfọdụ ndị enyi ya degaara isi ụlọ ọrụ Movement na Qadian iji kwupụta ebumnuche nke ịghọ ndị otu ahụ. Alhaji Imran Adewuyi Onibudo bụ otu n'ime ndị kwuru na ha ṅụrụ bia'ah (iyi nke iguzosi ike n'ihe) na 1914. 

Ọtụtụ ndị otu ọsụ ụzọ so na otu Muslim Literary Society nọ na Lagos, nke Muhammed Basil Agusto, onye Lagosian nke ihe nketa Afro-Brazili na-achị. Agusto amalitela ụlọ akwụkwọ dị mkpụmkpụ maka ndị Alakụba ma nwee mmasị n'ịmepụta gbasara agụmakwụkwọ Western n'etiti Jamaat Muslim.[1] N'agbata 1916 na 1919, Agusto bụ isi ebe otu ahụ,[7] o bipụtara akwụkwọ nta nke ya iji mejuo ndị ọ rịọrọ n'aka Qadian na nnọkọ ndị otu a na-abụkarị n'ụlọ obibi ya. Agusto nwekwara ike imetụta ntinye nke ọtụtụ ndị Afro-Brazil na-abanye na mmegharị ahụ na 1919. Na 1919, a họpụtara ya onyeisi oche mbụ ma Jibril Martin [8] nọchiri ya mgbe Agusto gara London iji nweta akara mmụta iwu. Na London, ọ matara ndị òtù Lahore, ma mesịa hapụ òtù Ahmadiyya. Mgbe ọ lọghachiri na Naijiria na 1924, o hiwere otu nke ya, Islamic Society of Nigeria. [9]

### 1920 - 1940
Na mbido, ndị Alakụba Ọtọdọks mara ndị Ahmadi aka, onye ụkọchukwu, Adamu Animashaun jiri ígwè obibi akwụkwọ ya wakpo òtù ahụ, a na-ekwu na mkparị na-aga n'ihu nke a na-agwa ndị Ahmadis kpatara mwakpo a wakporo ndị otu na 1921. A chọtara Animashaun na ndị Alakụba ndị ọzọ na-akpata ibu iro megide ndị Ahmadis ma nye ha ikpe ọnwa atọ n'ụlọ mkpọrọ, mgbe nke ahụ gasịrị, esemokwu anụ ahụ megide ndị otu ahụ kwụsịrị.[10]

N'etiti ndị otu na-emechi ọdịiche dị n'etiti agụmakwụkwọ n'etiti Ndị Kraịst na ndị Alakụba na Lagos bụ otu n'ime ọdịmma ha. Ndị na-akwado òtù ahụ so na ndị Lagosian mbụ nabatara agụmakwụkwọ ọdịda anyanwụ, ndị otu abụọ a ma ama, Jibril Martin na Mohammed Agusto bụ ndị ọka iwu ndị Alakụba si Naịjirịa ebe onye otu ọzọ, Abdul Hamid Saka Tinubu bụ dọkịta Alakụba mbụ a zụrụ azụ na mba ahụ. Iji kwalite mmasị ya na agụmakwụkwọ, na 1922, òtù ahụ guzobere ụlọ akwụkwọ praịmarị na Elegbeta, Lagos Island, Lagos.

Tupu e guzobe ụlọ akwụkwọ ahụ, e tinyere arịrịọ maka onye nkuzi Ahmadi si India na 1921, Maulana Abdur Rahim Nayyar, onye nnọchi anya Ahmadiyya na India na-achị achị na onye bụ onye mmekọ Ghulam Ahmad  zigara Naijiria dị ka onye ozi ala ọzọ na-elekọta.[11] Ndị ọchịchị na-achị mba ahụ na mbụ na-enyo enyo banyere ọnụnọ nke Nayyar n'ime obodo ndị Alakụba na-adịghị ike na Lagos nke kewara n'ìgwè ise, otu Lemomu, otu koranic, ndị Ahmadis, ndị Jamaat, na otu Ogunro. A kwụsịrị inyo ya enyo mgbe Nayyar gbara ya ajụjụ ọnụ na-ekwu na ọ nọ na Lagos iji kwusaa nkwenye na omenala ndị e dere na kor'an nakwa na iwu nke gọọmentị na-achị ala.  O kwuru okwu mbụ ya na ụlọ alakụba na-abụghị Ahmadi Shitta Bey ma na-arụsi ọrụ ike n'ịkpọbata ndị otu ọhụrụ na òtù ahụ.[12] Nayyar emeghị njem n'ime òtù ndị ọzọ ma e wezụga otu koranic, nke dị na Okepopo na Aroloya. Mgbe nkwekọrịta iji jikọta ya na Ahmadiyya, a họpụtara Imam Dabiri nke otu koranic dị ka Chief Imam. Dabiri nọchiri Imam Ajose n'afọ ndị 1930.

Ọnụnọ Nayyar na Legọs dabara na nguzobe alaka ndị ọzọ na Ebutte-Meta na Epe. Ihe omume mmegharị malitere na Yaba na 1921, ma n'ime afọ abụọ, ndị otu ewepụtala ndị ozi n'Ibadan, Kano na Zaria.[1] Mgbasawanye na Ado-Odo, Otta, Ijede na Ondo ka emechara n'etiti 1930s. 

N'agbata afọ 1933 na 1940, esemokwu dị n'ime ụlọ kpatara nkewa n'ime ọrụ ahụ n'ime akụkụ abụọ. Otu ìgwè na-eguzosi ike n'ihe nye Imam Ajose na otu ọzọ na-egwuri egwu nye F. R. Hakeem onye Pakistan na onye nnọchi anya Khalifa nke chọrọ ịnọchi Imam Ajose dị ka onye isi Imam. N'adịghị ka omume dị nro nke Nayyar, Hakim tinyere aka nke ukwuu n'ihe omume nke Ahmadi na ọnụnọ ya kpatara esemokwu n'ime otu ahụ.[13] Otu akụkụ gbara Imam Ajose gburugburu ma chọọ ụdị nnwere onwe mpaghara ebe Hakeem chọrọ ịgbaso ozizi Ahmadi. Khalifa wepụrụ nkwado nke otu Ajose na 1940, Hakeem duziri Ahmadiyya Muslim Mission ka emere na mba ahụ site na nkwado nke Khalifa."Full text of "CENTURY OF AHMADIYYA MUSLIM JAMA' AT 2"". *archive.org*. Retrieved 2020-06-06. Òtù Ajose nọgidere na-enwe aha ahụ, Ahmadiyya Movement in Islam na otu Hakeem malitere na aha Ahmadiyya Muslim Mission. Ahmadiyya Muslim Mission mechara nọchite anya isi nke Ahmadi na Naịjirịa.

### 1940 - 1970
Mgbe nkewa ahụ gasịrị, ìgwè abụọ ahụ nwetara ndị otu n'ime obodo ndị Alakụba Yoruba nakwa n'etiti ndị Alakụb na Etsako, Edo State na Nasarawa. Na ngalaba Egbado, nkwado nke onye na-ere ahịa na-emepụta ihe n'ógbè ahụ dugara n'ịmepụta ozi na Ilaro. E nwetara ala dị n'ógbè Sabo nke obodo ahụ ma wuo ụlọ alakụba n'ala ahụ iji nwee ọrụ jum na nkuzi koranic maka ụmụaka. Ọrụ ntọghata nke otu a wusiri ọrụ ọhụrụ na Abeokuta ike.

E wuchara ụlọ ozi ala ọzọ dị na Idumagbo na 1945 ma na 1951, ozi ahụ malitere ikesa akwụkwọ akụkọ kwa izu, The Truth, iji mee ka echiche nke òtù ahụ gbanwee.

### 1970 - ugbu a
N'afọ 1970, Mirza Nasir Ahmad, onye Khalifa nke atọ gara obodo ahụ, onye General Gowon nabatara ya na Lagos. Ahmad meghere mmemme ọrụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya iji gbasaa ụlọ akwụkwọ agụmakwụkwọ na ahụike ka ndị otu ahụ na-ahụ maka ya. Ọ lọghachiri na 1980, oge a, ọ bụghị nanị na ndị otu nọ na Legọs, Ilaro na Ibadan zutere kama ndị òtù na alaka ndị ọzọ dị ka ndị dị na Benin na na Kano. 

N'afọ ndị 1970, otu Imam Ajose kewara na ngalaba a kpọrọ Anwar ul Islam. Kemgbe nkewa ahụ, ihe ka ọtụtụ n'ime ndị Ahmadis nọ na Naịjirịa bụ ndị otu Ahmadiyya Muslim Mission, otu na-eguzosi ike n'ihe Khalifa họọrọ Hakeem dị ka amir na 1940. 

N'afọ 1988, Mirza Tahir Ahmad, onye Khalifa nke anọ gara mba ahụ, ọ họpụtara Abdul Rasheed Agboola dị ka onye ozi ala ọzọ mbụ na Naijiria.

## Ọdịdị nzukọ
Usoro ochichi nke mmegharị ahụ bụ onye Amir nke a makwaara dị ka onye ozi ala ọzọ na-achị, na-enyere ya aka site na isii osote Amirs, na mgbakwunye, e nwere kọmitii ndị isi obodo nke a na-emegharị na sekit mpaghara. Nayyar, onye mbụ amir na onye ozi ala ọzọ na-elekọta eguzobewo National Executive kọmitii na 1921. Mba Executive kọmitii na-emi esịnede Secretary-General, odeakwụkwọ na-elekọta Tabligh, auditor, Treasurer na ndị nnọchiteanya nke alaka n'ime ije..

### Ndị enyemaka na Naịjirịa

* Majlis Ansarullah
* Lajna Imaillah
* Majlis Khuddam
* Majlis Atfal
* Nasirat
* Òtù Ụmụ akwụkwọ Ahmadi Muslim

## Hụkwa

* Alakụba na Naijiria

## Edemsibia

### Ihe ndị e dere n'akwụkwọ

Otú:Pages with unreviewed translations