open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Human trafficking in Iran

Ịzụ ahịa mmadụ na Iran bụ ihe omume nke **ịzụ ahịa mmadụ na mba Iran** maka ebumnuche nke mmegbu mmekọahụ ma ọ bụ ịgba ohu na-enweghị isi.

Gọọmentị Iran machibidoro ụdị ọ bụla nke ịzụ ahịa mmadụ site na Iwu ya nke afọ 2004 banyere ịlụso ịzụ ahịa mmadụ ọgụ, nke na-enye ntaramahụhụ siri ike, na-agụnyekarị ikpe ọnwụ maka ndị na-azụ ahịa a mara ikpe.

## Ihe Ngosi nke Ngalaba Mba U.S. State
Ụlọ ọrụ US State Department na-enyocha ma na-alụso ịzụ ahịa mmadụ ọgụ tinyere mba ahụ na "Tier 3" n'afọ 2017.

Dị ka akụkọ kwa afọ nke Ngalaba Steeti nke United States n'ọnwa Juun 27, 2017, "ụmụagbọghọ Iran dị afọ iri na atọ ruo afọ iri na asaa bụ ndị òtù na-azụ ahịa mmadụ na-ebute n'ike maka ire ere na ọrụ mmekọahụ na mpụga Iran. ".

Dị ka United States si kwuo, Gọọmentị nke Iran anaghị erube isi n'ụkpụrụ kacha nta maka iwepụ ịzụ ahịa ma ọ naghị eme mgbalị dị ukwuu ime nke ahụ. Enweghị ohere ịbanye na Iran site n'aka ndị ọrụ gọọmentị United States machibidoro nchịkọta data zuru ezu banyere nsogbu ịzụ ahịa mmadụ nke mba ahụ na mbọ gọọmentị na-agba iji gbochie ya. Iran enyeghị ihe akaebe nke ọrụ ndị mmanye iwu megide ịzụ ahịa na gọọmentị US.

Na akụkọ kwa afọ nke Ngalaba Steeti nke United States n'ọnwa Juun 27, 2017, na-ekwu banyere ịzụ ahịa mmadụ nye ụmụagbọghọ Iran nwere ụlọ na Kurdistan, Iraq, ọkachasị na Sulaimaniyah, maka ịzụ ahịa mmekọahụ, ụfọdụ ndị na-ebubata mmadụ eburu ebe ahụ.

N'ọnwa Juun 27, 2017, Ngalaba Steeti nke United States wepụtara akụkọ ya kwa afọ banyere ahia mmadụ. Dị ka akụkọ a si kwuo, ndị ọchịchị Iran na ndị nche mgbanwe na-amanye ndị gbara ọsọ ndụ Afghanistan ịlụ ọgụ na Syria na Iraq. Akụkọ ahụ na-ekwukwa na Iran aghọwo isi iyi na ebe ụmụ nwoke, ụmụnwanyị, na ụmụaka na-aga ịzụ ahịa ụmụnwanyị na ọrụ mmanye n'ime afọ ise gara aga.

## Akụkọ gọọmentị Iran
Dị ka akụkọ sitere n'aka ndị uwe ojii na-ahụ maka nchekwa mba nke Tehran Grand Command, yana akụkọ sitere na Center of Women's Affairs na Kọmitii nke Organization for the Defense of Victims of Violence n'afọ 2003, mbubata ụmụnwanyị na ụmụagbọghọ na-aga n'ókè na mba ndị Arab nke Persian Gulf, Pakistan, Afghanistan, na Europe amụbaala. Ndị na-ebubata ndị ha si Bangladesh, Afghanistan, na Pakistan zigara ndị ha metụtara na Iran wee ziga ha na Europe. N'afọ 2003, ọnụ ọgụgụ ndị omekome achọpụtara ma kwụsị na mpaghara ọdịda anyanwụ Azerbaijan ruru narị abụọ.

N'ihe banyere nke a, Ali Sadeghi, onye isi ndị uwe ojii na-ahụ maka mbata na paspọtụ ndị uwe ojii nke gọọmentị Iran, kwetara n'ọnwa Febụwarị 2013 na a na-azụ ụmụ agbọghọ Iran na mba ndị Arab nke ndịda nke Gulf Persian. N'otu oge ahụ, Ismail Ahmadi Moghaddam, ọchịagha nke ndị uwe ojii nke mba ahụ, kwuru na isi ebe a na-aga bụ ịzụ ahịa mmadụ site na Iran, mba Europe, Australia na Canada. N'aka nke ọzọ, kwa afọ na Iran, ọnọdụ ụmụaka ka njọ na afọ ịgba akwụna dị ala.

## Leekwa

* Ịgba akwụna na Iran

## Ebensidee
Human trafficking in Ireland

Mba 
Ireland bụ otu n'ime ọtụtụ mba na-aga maka ụmụnwanyị, ụmụnwoke, na ụmụaka na-atụ mgbere ahịa maka ebumnuche nke mmegbu mmekọahụ na ọrụ mmanye. N'ime akụkọ ya nke afọ 2018 nakwa n'afọ 2019 Trafficking in Persons Report, United States Department of State's Office to Monitor and Combat Trafficking in Persons kwuru na e wedara Ireland site na ọkwa 1 ruo mba nke 2, nke pụtara na ọ naghịzi ezute "ụkpụrụ kacha nta maka iwepụ ịzụ ahịa mana [..] na-eme mgbalị dị ukwuu ime nke ahụ". Akụkọ 2018 gosipụtara "naanị ikpe atọ" na "ọdịda na njirimara na ntụgharị" dị ka ihe kpatara mbelata ahụ.

## Iwu
Na mba Ireland, iwu mpụ ịzụ ahịa mmadụ na-achịkwa Iwu Criminal (Human Trafficking) Act 2008 na Iwu Criminal (Human Trafficking) (Amendment) Act 2013. Iwu nke afọ 2008 na-ekwu na:
 
N'afọ 2017, a kọrọ na e nwere ikpe atọ n'okpuru iwu a.

## Akụkọ Ngala Steeti US na-akọ
Iwu Nchedo Ndị Na-ahụ Maka Ịzụ ahịa na US (TVPA), dị ka emegharịrị, chọrọ ka onye odeakwụkwọ nke Steeti US nyefee akụkọ kwa afọ na US Congress na-enyocha omume nke mba dị iche iche n'ụwa n'ọgụ megide ịzụ ahịa mmadụ.

Ngalaba Steeti US na Tọzdee wepụtara akụkọ na-egosi mmụba pasentị iri asaa na atọ (73) na ọnụ ọgụgụ ndị a chọpụtara na ha na-azụ ahịa mmadụ na Ireland kemgbe afọ 2014. Ireland ka nọgidere na-enwe ọnọdụ Tier 1 na US State Department Annual Human Trafficking Report of 2015. Ọnọdụ Tier 1 nke Ireland pụtara na njikwa mba ahụ zutere ụkpụrụ kacha nta maka iwepụ ụdị ịzụ ahịa siri ike.

Dị ka Ngalaba Steeti nyochara Republic of Ireland dị ka nke na-ezute ụkpụrụ kacha nta maka iwepụ ụdị ịzụ ahịa siri ike dị ka egosiri na US Trafficking Victims Protection Act (TVPA), (dị ka emegharịrị) ọ nọgidere na-enwe ọkwa Tier 1 kachasị elu n'afọ 2015. A na-ahazi Ireland dị ka Tier 1 maka afọ isii (6) gara aga.

Dị ka ọ bụ ụkpụrụ maka mba niile, gụnyere mba Tier 1, Report on Ireland nwere ọtụtụ aro a ga-arụ ọrụ na-aga n'ihu. A na-edozi ndụmọdụ ndị a n'ime ọnọdụ mmepe nke Atụmatụ Ọrụ Mba nke Abụọ iji gbochie ma dozie ịzụ ahịa mmadụ n'ụwa niile.

Ụlọ ọrụ US State Department na-enyocha ma na-alụso ịzụ ahịa mmadụ ọgụ tinyere mba ahụ na "Tier 1" n'afọ 2017. Otú ọ dị, n'afọ 2018 nakwa n'afọ 2019 e debere mba ahụ na "Tier 2". Mba ndị ọzọ gbadara site na Tier 1 ruo Tier 2, dịka akụkọ nke 2019, gụnyere mba Germany na Denmark.

## Ebensidee
Ụkpụrụ ahụike gburugburu ebe obibi

**Ụkpụrụ ahụike gburugburu ebe obibi** bụ ngalaba ọmụmụ nke ná etinyekota iwu ahụike gburugburu ebe obibi na ntụle ụkpụrụ omume maka ihe mgbaru ọsọ a nabatara. N'iburu ọtụtụ nsogbu gburugburu ebe obibi na-eche ọha mmadụ ihu taa, enwere ike itinye ezi ọnọdụ ziri ezi n'ọrụ iji nweta nkwekọrịta n'etiti ọdịmma na-emegiderịta onwe ha, dị ka anthropocentrism, nlekọta ụwa, ụkpụrụ okpukpe, mmepe akụ na ụba, na ahụike ọha na eze. Nwa obere ihe atụ nke ọzụzụ sayensị metụtara ụkpụrụ ahụike gburugburu ebe obibi gụnyere: gburugburu ebe obibi, toxicology, epidemiology, na exposure biology.

## Nchịkwa ahụhụ
Ana eji ọgwụ ahụhụ eme ihe n'ụwa niile iji mata ọtú ága-eji chịkwaa, chụpụ, ma ọ bụ gbuo ụdị ahụhụ. Ọ bụ ezie na a pụrụ ịmata ọtụtụ ụdị ụmụ ahụhụ n'ụwa niile, ndị ọzọ nwere ike imerụ ahụ ike mmadụ na ọdịmma mgbe ha na-enye uru na gburugburu ebe obibi nke mpaghara. Otu ihe atụ nke ihe a bụ ikike aṅụ nwere ịfụ onye nwere ike inwe mmeghachi omume siri ike, ọ bụ ezie na ha na-arụkwa ọrụ dị oke mkpa na mmịpụta nke gburugburu ebe obibi. Ihe atụ ọzọ ga-abụ ụdị bat dị iche iche, nke ọ bụ ezie na ha nwere ike ibufe rabies, na-enyekwa aka ịchịkwa ọnụ ọgụgụ anwụnta.

## Mmetọ na mkpofu
Ikuku, mmiri, na mmetọ nsị siri ike bụ nsogbu ahụike gburugburu ebe obibi nke nwere ike imetụta ndị mmadụ, osisi, na anụmanụ. Site na ụkpụrụ ziri ezi, enwere ike ịmụ ọtụtụ umuihe gbasara mmetọ, dị ka ajụjụ banyere mkpofu, nchekwa, imegharị ihe, na ibu ọrụ. Ihe atụ ole na ole nke ikuku na-emetọ ikuku gụnyere ihe, sulfur dioxide, nitrogen oxides, carbon oxides, chlorofluorocarbons, na ọla dị arọ (dịka mercury). Ikekwe ihe arụmụka kachasị mma gbasara mmetọ ikuku bụ otu esi mekwara mmepe akụ na ụba megide ọdịmma nke ahụike ọha, nchekwa, na ịdị ọcha. N'akụkụ abụọ ahụ na-enye uru na ihe ndọghachi azụ ọ nwere ike isiri ike ịmepụta nkwekọrịta a na-anakwere. Iwu e mere iji gbochie iji chlorofluorocarbons eme ihe n'ọtụtụ ebe, nke na-akpata nnukwu mmebi gburugburu ebe obibi, enwere ike ịhụ ya dị ka otu ihe atụ nke mmepe akụ na ụba na-ebute ahụike ọha na eze ụzọ.

## Edensibia


* 

* Cranor C. 2011. Legally Poisoned: How the Law Puts Us at Risk from Toxicants. Cambridge, MA: Harvard University Press.

* Elliott KC. 2011. *Obere mmetọ ọ dị mma maka gị? Ịtinye ụkpụrụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya na nyocha gburugburu ebe obibi*. New York: Oxford University Press.

* Gardiner S, Caney S, Jamieson D, na Shue H (ed.). Omume ihu igwe: ọgụgụ dị mkpa. New York: Oxford University Press.

* Shrader-Frechette KS. 2002. Ikpe ziri ezi gburugburu ebe obibi: Ịmepụta Equity, Iweghachi ọchịchị onye kwuo uche ya. New York: Oxford University Press.
Human trafficking in Ghana

áká_ịkẹngạ|thumb|Mkpọchi Ndị Ohu na Ghana
Ghana bụ mba sitere, njem, na ebe ụmụ nwanyị na ụmụaka na-azụ ahịa mmadụ, ọkachasị ọrụ mmanye na ịgba akwụna mmanye. Mmegbu na-enweghị nkwekọrịta nke ụmụ amaala Ghana, ọkachasị ụmụaka, bụ ihe a na-ahụkarị karịa ịzụ ahịa nke ndị mbịarambịa si mba ọzọ. Ngaghari ụmụaka ndị azuru nahịa ná mpaghara ímé obodo bụ site n'ime ime obodo gaa n'obodo ukwu, ma ọ bụ site n'otu ime obodo gaa na nke ọzọ, dịka site na ọrụ ugbo gaa n'obodo ndị na-akụ azụ.

## Nzaghachi gọọmentị
Gọọmentị Ghana adịghị agbaso ụkpụrụ kacha nta maka iwepụ ịzụ ahịa. Naagbanyeghi nkeá,, ọ na-eme mgbalị dị ukwuu ime nke a, n'agbanyeghị oke ego. Ghana mụbara mgbalị ndị mmanye iwu ya site n'ịgba ikpe ma maa ọnụ ọgụgụ ka ukwuu nke ndị na-azụ ahịa ikpe, gụnyere ikpe mbụ metụtara ọrụ ụmụaka mmanye na ụlọ ọrụ ịkụ azụ Lake Volta. Ndị uwe ojii Ghana sonyere Interpol iji kwado ọzụzụ mpaghara maka ndị ọrụ mmanye iwu si Anglophone Africa, gọọmentị wee mee ihe iji guzobe ngalaba mpaghara anọ na-emegide ịzụ ahịa iji jikwaa ikpe nke ọma na ọkwa mpaghara.

### Mkpesa
Gọọmentị Ghana gosipụtara mgbalị ndị mmanye iwu megide ịzụ ahịa mmadụ na 2010. Ghana machibidoro ụdị ịzụ ahịa ọ bụla site na 2005 Human Trafficking Act (HTA), nke na-enye ntaramahụhụ kacha nta nke mkpọrọ afọ ise maka ụdị ịzụ ahịa niile. Ntaramahụhụ a siri ike ma kwekọọ na ntaramahụhụ e nyere maka mmejọ ndị ọzọ dị njọ, dị ka ndina n'ike. N'ime ọnwaJulaị 2009, ndị omeiwu Ghana nyere iwu na-agbanwe nkọwa nke ịzụ ahịa iji nye HTA otu asụsụ nke 2000 UN TIP Protocol.

### Nchedo
Gọọmentị gosiri n'ozuzu mgbalị nchebe ndị metụtara n'afọ ahụ. Gọọmentị ejighị usoro iwu maka njirimara nke ndị metụtara n'etiti ndị na-adịghị ike, dị ka ụmụ nwanyị na-agba akwụna ma ọ bụ ụmụaka n'ebe ọrụ, ọ bụ ezie na ọ gosipụtara mgbalị dị ukwuu na njirimara nke ndị dị otú ahụ. Gọọmentị gara n'ihu na-arụ ọrụ ebe a raara onwe ya nye maka ndị ọrụ mmanye - na Osu na Medina na mpaghara Accra ka ukwuu, na Atebubu Amant District Assembly na mpaghara Brong Ahafo - mana enweghị ebe obibi maka ndị na-ahụ maka ịzụ ahịa mmekọahụ. Gọọmentị weputara ọgu ego a na-amaghị maka ebe nchekwa ndị a.

### Mgbochi
Gọọmentị nke Ghana gosikwara mgbalị ọhụrụ iji wéé gbochie ịzụ ahịa n'ime afọ gara aga. O mere mkpọsa agụmakwụkwọ megide ịzụ ahịa na ọmụmụ ihe iji gbochie ịzụ ahịa n'oge akụkọ. Ndị ọrụ na-emegide ịzụ ahịa na-ekwu okwu mgbe niile na ozi mgbochi ịzụ ahịa na ihe ngosi redio na telivishọn. Ndị ọrụ mbata na Ghana nwere ndị ọrụ na-ahụ maka ịgagharị ókèala na ọdụ ụgbọ mmiri iji kpughee mpụ metụtara ịzụ ahịa mmadụ.

## Leekwa

* Ihe ruuru mmadụ na Ghana
* Mpụ na Ghana

**General:**

* Ọrụ ụmụaka na Afrịka

## Edensibia
Missing Link Trust

Missing Link Trust bụ ọgbakọ anaghị akwụ ụgwọ na-eji mkpọsa nka na nkuzi iji kwalite mmata yana gbochie ịzụ ahịa mmekọahụ ụmụaka.  Ọrụ ha gụnyere nrụnye ihe ọkpụkpụ ọhaneze, mkpọsa stencil, egwuregwu vidiyo na-emekọrịta ihe na-efunahụ: Egwuregwu maka ihe kpatara ya, yana mkparịta ụka na-atọ ọchị n'ịntanetị Web nke aghụghọ - faịlụ na-efu efu na ịzụ ahịa.  Enyere nzukọ a onyinye 2021 Kwụsị Mgbasa Ohu site na Thomson Reuters Foundation.

## Ebumnuche
thumb|NGO na-arụkọ ọrụ na MISSING maka ọrụ stencil
Ọrụ nke nzukọ ahụ bụ "ijikọta nka na teknụzụ n'ịmepụta mmata n'etiti ọha, site ná atụmatụ ọhụrụ, na-eduga n'igbochi ịzụ ahịa mmekọahụ. "

Mgbasa ozi ọha na eze nwere akụkụ anọ na efu efu. Ọ na-edozi P mbụ nke United Nations Global Initiative to Fight Human Trafficking atụmatụ P anọ na mgbochi ịzụ ahịa, mgbochi site na nkwado na mmata.

## Ụlọ ọrụ nka ọha na eze
áká_èkpè|thumb|Black silhouettes of young girls placed against the urban skyline
N'ọnwa Jenụwarị afọ 2014, e gosipụtara ntinye M.I.S.S.I.N.G. n'èzí na India Art Fair, nke nwere ụmụ nwanyị atọ e ji ígwè gbupụrụ ma tee oji iji gosipụta ọdịiche nwoke na nwanyị na India, nke Kejriwal kọwara dị ka "dị ka oghere ojii dị nkọ, nke e si n'igwe. Ọtutu oghere nke ọtụtụ nde ụmụ agbọghọ na-apụ n'anya n'ihu ụwa a. "

## ''Missing: Egwuregwu maka ihe kpatara ya''
áká_èkpè|thumb|Ihe ngosi nke egwuregwu ahụ furu efu
Ná 2016, e kesara *Missing*: Game for a Cause dị ka egwuregwu mmekọrịta n'efu maka mobile na PC iji wéé mee ka a mata banyere ahụmịhe nke ụmụaka na-ahụ maka ịzụ ahịa mmekọahụ. Kejriwal mepụtara egwuregwu ahụ na Flying Robot Studios na Kolkata, India. Ka ọ na-erule afọ 2017, ndị otu ahụ na-emepe ụdị egwuregwu egwuregwu, Missing: The Complete Saga, ma na-enweta ego na Kickstarter iji gbasaa ndị otu mmepe. Ndị otu ahụ zụlitere $ 50,795 na Kickstarter iji mepụta egwuregwu ahụ.

## Ihe nrite

* *Missing*: Game for a Cause meriri NASSCOM Indie Game of the Year award na 2016
* 2018 Digital Empowerment Foundation social entrepreneurship for change award for the #Missing stencil project
* 2021 Stop Slavery Campaigns Award site na Thomson Reuters Foundation

## Edensibia
Human trafficking in Uruguay

Uruguay bụ isi iyi na mba njem maka ụmụnwoke, ụmụnwanyị, na ụmụaka a na-azụ ahịa maka ebumnuche nke mmegbu mmekọahụ na ọrụ mmanye. Ihe ka ọtụtụ n'ime ha metụtara bụ ụmụnwanyị, ụmụagbọghọ, na ụfọdụ ụmụnwoke na-azụ ahịa n'ime mba ahụ gaa n'ókè na ebe ndị njem nleta maka mmegbu mmekọahụ. Otu ụlọ ọrụ gọọmentị achọpụtala na ezinaụlọ emeela ka ọtụtụ ụmụaka na-agba akwụna. A kọrọ na ndị nne na nna dara ogbenye na-enyefe ụmụ ha maka ọrụ ụlọ na ọrụ ugbo n'ime ime obodo. A na-azụ ụfọdụ ụmụnwanyị mba Uruguay, mba Spain nakwa mba Italy maka mmegbu mmekọahụ. Ụlọ ọrụ US State Department na-enyocha ma na-alụso ịzụ ahịa mmadụ ọgụ tinyere mba ahụ na "Tier 2" n'afọ 2017.

## Mkpesa
Gọọmentị mba Uruguay mụbara mgbalị ndị mmanye iwu megide ịzụ ahịa n'afọ 2007. N'ọnwa Disemba afọ 2007, Uruguay tiri iwu megide ịzụ ahịa dị ka akụkụ nke usoro mgbanwe mbata zuru oke. Nkeji edemede 78 nke iwu ọhụrụ a machibidoro ụdị ọ bụla nke ịzụ ahịa mmadụ, ma nye ntaramahụhụ nke mkpọrọ afọ anọ ruo afọ iri na isii. Iwu Uruguay na-emekwa mpụ ịzụ ahịa ụmụaka na ụmụaka na-akpali agụụ mmekọahụ, na-enye ntaramahụhụ sitere na ọnwa isii ruo afọ iri na abụọ - ntaramahụhụ nke kwekọrọ na nke mpụ ndị ọzọ dị egwu. A machibidoro ọrụ mmanye n'okpuru Nkebi nke 1 nke Aha XI nke iwu ntaramahụhụ nke Uruguay, ma tụọ ya mkpọrọ afọ isii ruo afọ iri na abụọ. N'afọ 2007, gọọmentị nwetara ikpe mpụ atọ maka ikiri ụmụaka na-akpali agụụ mmekọahụ. Gọọmentị na-enyocha ụlọ akwụna iwu kwadoro na ebe ndị ọzọ maka ọnụnọ ụmụaka. Ọ dịghị onye a zọpụtara ndị mmadụ n'afọ 2008. Gọọmentị na-arụkọ ọrụ na ndị ọchịchị mba ọzọ na ikpe ịzụ ahịa mba ụwa. Enweghị ihe akaebe nke njikọ aka gọọmentị na ịzụ ahịa mmadụ.

## Nchedo
N'ihi oke ego, mbọ gọọmentị mba Uruguay na-agba iji chebe ndị na-azụ ahịa dị ntakịrị. Ọ bụ ezie na gọọmentị enyela ụfọdụ enyemaka nye ndị NGO na-arụ ọrụ na mpaghara ịzụ ahịa, nnweta nke ọrụ ndị metụtara adịghị nhata na mba ahụ, ọkachasị na mpụga isi obodo. Gọọmentị enweghị usoro iwu maka ịchọpụta ndị na-azụ ahịa n'etiti ndị na-adịghị ike, dị ka ụmụnwanyị na-agba akwụna ma ọ bụ ndị mbịarambịa na-enweghị akwụkwọ. Gọọmentị na-agba ume ma ọ naghị amanye ndị a metụtara ka ha nyere aka na nyocha na ikpe nke ndị na-azụ ahịa ha. A na-akwanyere ikike ndị a metụtara ùgwù n'ozuzu ya, na site n'afọ 2008 enweghị akụkọ banyere ndị a tụrụ mkpọrọ, ịchụpụ, ma ọ bụ ntaramahụhụ ọzọ. Iwu mba Uruguay na-enye ụzọ iwu iji wepụ ndị mba ọzọ na mba ebe ha na-eche ihe isi ike ma ọ bụ ntaramahụhụ ihu. N'afọ 2007, gọọmentị nyere aka na IOM na iweghachite ndị mba Uruguay atọ a na-azụ ahịa na mba ọzọ.

## Mgbochi

## Ebensidee
Environmental epidemiology

**Ọrịa gburugburu ebe obibi** bụ nkeji nke ọrịa na-ahụ gbasara ịchọpụta otú ikpughe gburugburu ebe obibi si emetụta ahụike mmadụ. Ubi a na-achọ ịghọta otú ihe ize ndụ dị iche iche dị n'èzí nwere ike isi mee ka ma ọ bụ chebe megide ọrịa, ọrịa, mmerụ ahụ, nsogbu mmepe, ma ọ bụ ọnwụ. Ihe ndị a nwere ike ịbụ ihe na-eme ma ọ bụ nwee ike iwebata na gburugburu ebe ndị mmadụ bi, na-arụ ọrụ, na igwu egwu.

## Mpaghara
Òtù Ahụ Ike Ụwa nke Ụlọ ọrụ European maka gburugburu na ahụike (WHO-ECEH)  

na-ekwu na ọnwụ nde 1.4 kwa afọ na Europe naanị bụ n'ihi ikpughe gburugburu ebe obibi a na-apụghị izere ezere. Enwere ike ịhazi ngosipụta gburugburu ebe obibi n'ụzọ sara mbara n'ime ndị dị nso (dịka, na-eduga kpọmkwem n'ọnọdụ ahụike), gụnyere kemịkal, ndị na-ahụ maka anụ ahụ, na nje microbiological, na ndị dị anya (dịka, na-eduga n'ọnọdụ ahụike), dị ka ọnọdụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya, mgbanwe ihu igwe, na mgbanwe gburugburu ebe obibi ndị ọzọ sara mbara. Ngosipụta dị nso na-eme site na ikuku, nri, mmiri, na mmetụ akpụkpọ ahụ. Ngosipụta distal na-akpata ọnọdụ ahụike dị njọ kpọmkwem site n'ịgbanwe ngosipụta dị nso, na n'ụzọ na-apụtaghị ìhè site na mgbanwe na gburugburu ebe obibi na usoro nkwado ndị ọzọ maka ahụike mmadụ.

## Akụkọ ihe mere eme
Nkwenye na gburugburu ebe obibi na-emetụta ahụike mmadụ nwere ike ịchọta azụ na 460 BC na edemede Hippocrates On Airs, Waters, and Places . N'ime ya, ọ na-agba ndị dọkịta ume ka ha tụgharịa uche n'otú ihe ndị dị ka mmiri ọṅụṅụ nwere ike isi metụta ahụike nke ndị ọrịa ha. Ihe atụ ọzọ a ma ama nke mmekọrịta gburugburu ebe obibi na ahụike bụ nsí ndu nke ndị Rom oge ochie nwetara, bụ ndị na-eji ndu na paịpụ mmiri ha na ite kichin. 

## Nnyocha

### Ọmụmụ ihe nlele
Ọmụmụ ọrịa gburugburu ebe obibi na-abụkarị ihe a na-ahụkarị, nke pụtara na ndị na-eme nnyocha na-eleba anya na ngosipụta ndị mmadụ na ihe ndị metụtara gburugburu ebe obibi *n'enweghị* itinye aka wee hụ usoro ndị na-apụta. Nke a bụ n'ihi eziokwu ahụ bụ na ọ na-abụkarị ihe na-adịghị mma ma ọ bụ ihe na-agaghị ekwe omume ịme nyocha nyocha nke ihe ndị metụtara gburugburu ebe obibi na ụmụ mmadụ. Dịka ọmụmaatụ, onye na-eme nchọpụta enweghị ike ịgwa ụfọdụ ndị ọmụmụ ha ka ha na-ese siga iji hụ ma ha nwere nsonaazụ ahụike dara ogbenye karịa ndị a gwara ka ha ghara ịṅụ sịga.

## Leekwa

* Epidemiology
* Ọrịa na-efe efe na-arụ ọrụ
* Envirome
* Ahụike gburugburu ebe obibi
* Sayensị gburugburu ebe obibi
* Ngosipụta
* Ọrịa na-efe efe na-arụ ọrụ
* Nchebe ọrụ na ahụike

## Edensibia

## Ịgụgụ ọzọ

* 

## Njikọ mpụga

* International Society for Environmental Epidemiology
* "ENVIRONMENTAL EPIDEMIOLOGY journal"
* International Epidemiological Association
* ''Journal of Exposure Science and Environmental Epidemiology''
* Akwụkwọ akụkọ EPIDEMIOLOGY
* *[https://web.archive.org/web/20220425035515/http://ehp.niehs.nih.gov/ Echiche Ahụike Gburugburu Ebe Obibi]* (akụkọ na akwụkwọ nyocha nke ndị ọgbọ nke National Institute of Environmental Health Sciences bipụtara)
* Environmental Health News ihe omume ugbu a na ahụike gburugburu ebe obibi
Idia Renaissance

**Idia Renaissance** bụ otu nzukọ na-abụghị nke gọọmentị nke dị na Edo Steeti, Naịjirịa. Òtù ahụ na-ahazi ọrụ gbasara ịzụ ahịa mmadụ, gụnyere ịnabata ndị na-ahụ maka ịzụ ahịa mmadụ. Onye tọrọ ntọala Idia Renaissance bụ Oriakụ Ekimwona Eki Igbinedion, nwunye Chief Lucky Igbinedion, onye bụbu gọvanọ Edo Steeti. N'afọ 2021, Idia Renaissance sonyere Kọmishọna Ukwu nke Mba Ndị Dị n'Otu maka Ndị Gbara Ọsọ Ndụ (UNHCR) iji mee ka a mara banyere ịzụ ahịa mmadụ na mmegbu ụmụ nwanyị ụmụ nwanyị.

## Akụkọ ihe mere eme
E hiwere Idia Renaissance na July 1, 1999 na Benin City, isi obodo Edo State, Nigeria, dị ka ihe mgbochi iji dozie ịzụ ahịa mmadụ maka mmegbu mmekọahụ.

## Mmekọrịta
Òtù ahụ na òtù / ụlọ ọrụ ndị a na-emekọ ihe iji mezuo ebumnuche ya:

* United Nations International Children's Emergency Fund (UNICEF)
* National Agency For The Prohibition Of Trafficking In Persons (NAPTIP)
* International Organization for Migration (IOM)
* Swedish International Development Agency (SIDA)
* Ụlọ ọrụ United Nations na mpụ na ọgwụ ọjọọ (UNOCD)

## Ebensidee
Steeti na ókèala ndị India a họọrọ site na ihe omume ịzụ ahịa mmadụ

Nke a bụ ndepụta nke steeti na mpaghara njikọ nke India site na ihe omume nke ịzụ ahịa mmadụ na 2016, ma dabere na ọnụ ọgụgụ nke ikpe a mara. A chịkọtara ndepụta ahụ site n'akụkọ nke '2016 Crime in India Report' nke National Crime Records Bureau (NCRB), Government of India bipụtara.

Dị ka akụkọ ahụ si kwuo, steeti atọ kachasị elu nwere ọnụ ọgụgụ kachasị elu nke ihe omume ịzụ ahịa mmadụ dika ọnụ ọgụgụ nke ikpe a kọpụtara bụ West Bengal, Rajasthan na Gujarat na steeti atọ kachasị elu nke ihe omume ịzụ ahịa mmadụ dabere na ọnụego mpụ bụ West Bengal, Daman na Diu na Goa.

## Steeti na mpaghara ndị otu

; Ihe edeturu
: 

## Ebensidee
Olga Korobova

**Olga Vladimirovna Korobova** ( Russian ; amụrụ na Septemba 15, 1978) bụ onye ná adọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị burukwa onye ndi ọha na eze mà ofụmanatnà Russiasia.   Osote onye isi oche nke Duma Steeti kemgbe 2021 (onye otu Kọmitii Duma Steeti na Ezinụlọ, Ụmụ nwanyị na Ụmụaka).  Onye otu United Russia.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Ольга Коробова — мать для всех детей Калу-ской области
* Ольга Коробова: «Во вс'м, что случается с детьми, виноваты взрослые»
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
The International Journal of Children's Rights

International Journal nkè ikike ụmụaka bụ akwụkwọ agụmakwụkwọ metụtara ikike ụmụaka. E guzobere ya n'afọ 1993 na onye nchịkọta akụkọ bụ Laura Lundy.

## Edensibia
Shared residency in England

Ebe obibi ekere eke, **ebe obibi abiko tara ọnụ**, ma ọ bụ nne na nna nwekotara ezinụlọ na-ezo aka n'ọnọdụ ebe nwa nke **nne na nna** gbara alụkwaghịm ma ọ bụ kewaa na nne ma ọ bụ nna ọ bụla bi n'oge dị iche iche, dịka izu ọ bụla ọzọ. Site na ebe obibi, nne na nna nwere ọrụ nne na nna. Ebe obibi nkekọrịta apụtaghị na *oge* nwatakịrị na nne ma ọ bụ nna ọ bụla na-anọ ga-adị nhata.

## Ihe kpatara ya
Ebe obibi ebikotara ọnụ bụ nhọrọ mgbe nne na nna abụọ chọrọ itinye aka n'ụzọ zuru ezu na nkuzi ụmụ ha, mgbe nne na nna ma ọ bụ nna ha abụọ kwenyere na iwu ahụ, na mgbe Ụlọikpe kwadoro na Iwu ahụ dị ka ọdịmma nke nwa ahụ. E jiri ya tụnyere ụmụaka nọ naanị ebe obibi nke ha na naanị otu n'ime nne na nna ha bi, nnyocha sayensị egosila na ụmụaka nwere ndokwa obibi jikoro ọnụ nwere ahụike anụ ahụ ike ka mma (dịka ụra, mmega ahụ, ise siga, ịṅụ mmanya na-aba n'anya), ahụike uche dị elu (dịka nghọta onwe onye, afọ ojuju ndụ, nchekasị, ịda mbà n'obi), nsogbu omume ole na ole (dịka mmebi iwu, omume ọjọọ n'ụlọ akwụkwọ, mmegbu) na mmekọrịta mmekọrịta siri ike (ya na ndị enyi, ndị nne na nna, nne na nna ochie).

## Ugboro ugboro
Ebe obibi a na-ekekọrịta ọnụ bụ ihe amachaghi ámá na United Kingdom. N'etiti ụmụaka na-ebighị n'ime ezinụlọ zuru oke na nne ha ma nna ha, nyocha nke afọ 2005/06 chọpụtara na ọ bụ naanị 7% nwere ndokwa obibi ebe 83% bi naanị na nne ha na 10% bi naanị na nna ha.

## Legal statutes and cases
Iwu Ụmụaka nke 1989 na-akọwa iwu obibi dị ka otu “... na-edozi ndokwa a ga-eme maka onye ya na nwatakịrị ga-ebi.” Nanị ezigbo iwu obibi na-emezi nwa (ren) n'ụlọ otu nne ma ọ bụ nna. A ga-enyekarị nne ma ọ bụ nna nke ọzọ ohere ịkpọtụrụ ya. Usoro obibi nkwonkwo ma ọ bụ nkekọrịta na-enye nwa (ren) ohere ịgbanwe oge obibi n'etiti ụlọ nke nne na nna.

## Leekwa

* Nchekwa ụmụaka
* Ụlọ ọrụ ụmụaka
* Ikike ndị nna
* Ndepụta nke nsogbu nne na nna na-emetụta ndị nne na nna kewara ekewa
* Ibu ọrụ nne na nna (nweta na nlekọta)
* Atụmatụ nne na nna
* Ịkekọrịta nne na nna

## Njikọ mpụga

* The Custody Minefield - Ozi Iwu Ezinụlọ gụnyere iwu ikpe obibi, nduzi n'efu, na nyocha banyere nlekọta òkè
* Shared Parenting Information Group (UK)
* '''Atụmatụ Nne na Nna''' nke Ngalaba Na-ahụ Maka Iwu
* Ọrụ Ndị Nne na Nna na-ekerịta "ụmụaka chọrọ ma kwesị ịrụ ọrụ zuru oke, okike, ịhụnanya, mmekọrịta raara onwe ya nye na nne na nna ha abụọ, n'otu aka ahụ, n'ime na n'èzí alụmdi na nwunye, mgbe ọ bụla o kwere omume. "Olee nwanyị nwanyị n'ụzọ chefuru ịgụ akwụkwọ ntuziaka? hà pụtara nhata"
* Ezinụlọ chọrọ nna
* Association for Shared Parenting (ASP)

## Edensibia
Lucy Smith (legal scholar)

**Lucy Caroline Smith** (née **Dahl**; 12 Ọktoba n'afọ 1934 - 27 Ọgụstụ n'afọ 2013) bụ onye ọkà mmụta iwu Norway na prọfesọ nke iwu na Mahadum nke Oslo . Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye isi mahadum site n'afo1993 ruo 1998.

Ọ bụ onye otu Norwegian Academy of Science and Letters . Na 1987, obukwara nwanyị mbụ (zuru ezu) prọfesọ iwu na Norway. O bipụtara akwụkwọ *Foreldremyndighet og barnerett* . Smith bụ onye otu Kọmitii UN na-ahụ maka ikike nke nwatakịrị. N'afọ ndị 1980, Smith ghọrọ onye ọha na eze maara nke ọma dị ka onye isi ikpe nke ihe ngosi ajụjụ a ma ama *Kvitt eller dobbelt* .

Smith bụ nwunye Carsten Smith, onye bụbu Chief Justice nke Ụlọikpe Kasị Elu nke Norway. Tupu emee nhọpụta ahụ, ọ bụkwa prọfesọ iwu na Mahadum nke Oslo .

## Agụmakwụkwọ
Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ na Oslo Cathedral School, Smith gụrụ akwụkwọ iwu, gusia akwụkwọ n'afọ 1959.

## Edensibia
Mosleh Zamani

Mosleh Zamani (Persian: , nke a na-akpọ **Moslah Zamani**) bụ onye Kurd Iran dị afọ iri abụọ na atọ nke e gburu na Disemba 17, n'afọ 2009 maka inwe "mmekọrịta na-akwadoghị ya na enyi ya nwanyị" mgbe ọ dị afọ iri na asaa.

Dị ka òtù ndí Amnesty International si wéé kwuo, a mara Zamani ikpe maka ịtọrọ otu nwanyị tọrọ ya ọtụtụ afọ (onye ya na ya nwere mmekọrịta nkwekọrịta na mbụ) na idina ya n'ike. Amnesty International kwukwara na Zamani nwere ike ọ gaghị enwe onye nnọchi anya iwu n'ụlọ ikpe.

Ewere ikpe Zamani dị ka ihe na eweta esemokwu n'ihi ụdị mpụ ya na eziokwu ahụ bụ na ọ bụ nwata n'oge ọ mere. N'ihi ya, gọọmentị Iran bịanyere aka na nkwekọrịta mba ụwa maka ikike obodo na ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nkwekọrịta maka ikike nke nwatakịrị; nke dugara n'ịkwụsị ikpe ọnwụ nye ụmụaka na Iran.

## Leekwa

* Ihe ruuru mmadụ na Iran
* Delara Darabi
* Reza Alinejad
* Atefeh Rajabi

## Edensibia
Ruth Marchant

**Ruth Marchant** (Eprel 1961 - Disemba 2018) bụ onye ogbugbo na onye na-agba ajụjụ ọnụ, na onye guzobere nzukọ Triangle.  Triangle bụ nzukọ mba lekwasịrị anya n'ịgwa ụmụaka na ndị na-eto eto nwere ọtụtụ mkpa. 

## Agụmakwụkwọ na mmalite ọrụ
Marchant gụrụ màkà akparamaagwa mmepe na Mahadum Sussex . Ọ mèchàrà gaa n'ihu na-arụ ọrụ maka ọtụtụ ọrụ ebere na òtù na-arụ ọrụ na ụmụaka, dị ka Save the Children na Chailey Heritage School, tupu ya na ọkà n'akparamàgwà mmadụ Mary Jones guzobe Triangle.

## Na-arụ ọrụ na ụmụaka na-etinye aka na ikpe ikpe
Áká Marchant di na ọtụtụ mgbanwe na usoro iwu Bekee, na-eme ka ọ dịkwuo mfe ịrụ ọrụ na ụmụaka na-etinye aka na ikpe ikpe.   Ọ bụ onye mbụ jiri ụlọikwuu maka nwatakịrị ịnọdụ ala mgbe ọ na-enye ihe akaebe n'ụlọ ikpe, ọ bụkwa ya na-akwado omume maka ndị ọka iwu ịkwaga n'ime ụlọ njikọ ndụ maka nyocha nke ụmụaka.

O deela édémédé maka ịzaghachi ụmụaka dị obere mgbe ha nwere ike ịnọ n'ihe ize ndụ, nkwurịta okwu na-abụghị okwu na ụmụaka na-enye ihe akaebe, ichebe ụmụaka nwere nkwarụ, na ikwurịta okwu na ụmụaka dị obere na-enye ihe akaebe na usoro ikpe.  

Osiri na nzukọ ya, Triangle, o nyekwara nkwado maka ụmụaka na-etinye aka na ikpe ikpe.

## Edensibia


## Njikọ mpụga
Ọrụ ebere Triangle.
Secretary of the Department of Health and Community Services v JWB

***Odeakwụkwọ nke Ngalaba Ahụike na Ọrụ Obodo v JWB na SMB***, nke amaala ezie dika Marion's Case, bụ mkpebi na-eduga nke Ụlọikpe Kasị Elu nke Australia, gbasara ma nwatakịrị nwere ikike ime mkpebi maka onwe ya, na mgbe nke a agaghị ekwe omume, onye nwere ike ime mkpebi maka ha gbasara usoro ahụike dị mkpa. Ọ na-anabata echiche dị na , mkpebi nke House of Lords na England na Wales.

## Ndabere
"Marion", aha ejiri mara nwa agbọghọ dị afọ iri na anọ nọ n'etiti ikpe a, nwere nkwarụ ọgụgụ isi, ogbi siri ike, epilepsy na nsogbu ndị ọzọ. Nne na nna ya, di na nwunye si Northern Territory chogara iwu site n'aka Ụlọikpe Ezinụlọ nke Australia na-enye ha ikike ka Marion mee hysterectomy na oophrectomy (iwepụ ovaries). Mmetụta dị irè ga-abụ ịwa ahụ na igbochi Marion inwe ike ịmụ ụmụ na ọtụtụ mmetụta homonụ nke okenye.

N'okpuru Iwu Iwu Ezinụlọ, nchegbu bụ isi maka okwu metụtara ụmụaka bụ na ụlọ ikpe ga-eme ihe maka ọdịmma nwatakịrị ahụ. Otụtụ ndị Ụlọikpe Kasị Elu mere ka o doo anya na ọ bụ naanị ikpebi isi ihe gbasara iwu nakwa na mkpebi banyere ihe dị mkpa maka "mmasị kachasị mma" nke nwatakịrị ahụ ga-ahapụ Ụlọikpe Ezinụlọ Australia mgbe ikpe ahụ gasịrị: p. 229 

Isi arụmụka iwu nke bilitere bụ onye nwere ikike iwu iji nye ikike maka ọrụ ahụ. Nhọrọ atọ nọkwa yá: nne na nna (dị ka ndị nlekọta iwu nke nwa ha nwanyị), Marion ma ọ bụ iwu nke ụlọ ikpe ruru eru, dị ka Ụlọikpe Ezinụlọ nke Australia.   A gwara Ụlọikpe zuru ezu nke Ụlọikpe Ezinụlọ ka ha kpebie:

## Ikpe
Ụlọ ikpe dị elu nabatara ikike nke mmadụ nile iguzosi ike n'ezi ihe n'okpuru iwu mba na nke mba ụwa, ma mee ka ọdịiche dị n'etiti usoro ịwa ahụ na-agwọ ọrịa na-abụghị ọgwụgwọ yana ọrụ nke ndị na-ahụ maka ime ihe maka ọdịmma nke onye ọrịa na-enweghị ike.

N'okwu nke ahụ, Ụlọikpe Kasị Elu kpebiri na ọ bụ ezie na ndị nne na nna nwere ike ikwenye ọgwụgwọ maka ụmụ ha, ikike ahụ enweghị ka osi gbasa ọgwụgwọ na-abụghị maka ọdịmma nwa ahụ. Ọzọkwa, Ụlọikpe ahụ kwuru na ọ bụrụ na ọgwụgwọ ahụike nwere ịwa ahụ dị ka ebumnuche ya bụ isi, ndị nne na nna enweghị ikike ikwenye n'aha nwa ha.

## ''Obiter dictum''
Nkwupụta nke Deane J na ndị nne na nna nwere ike inye nkwenye maka ibi úgwù na-abụghị ọgwụgwọ nke ụmụ nwoke bụ *obiter dictum* na ọ soghikwa n'ikpe ahụ. Ibi úgwù ụmụ nwoke abụghị ihe iseokwu n'okwu ahụ ma ọ nweghị ihe akaebe ma ọ bụ akaebe e nyere gbasara ibi úgwù ụmụ nwoke. : p. 297 
 

## Edensibia
Murder of Adnan Patrawala

**Adnan Patrawala** bụ nwa nwoke dị afọ iri na ụma nke onye ọchụnta ego si Mumbai, India. N'ubochi irí na asatọ n'ọnwa Ọgọstụ 2007, a tọọrọ Adnan maka  ~ 2 crore (US $ 260,000) mgbapụta. E gburu ya n'echi ya mgbe akụkọ banyere ntọrọ ahụ pụtara na TV na mgbasa ozi mba.

## Onye a na-ebo ebubo
Ndị na-esonụ bụ ndị a na-ebo ebubo na afọ há dị n'oge ihe a mere;

A tọhapụrụ mmadụ anọ n'ime ha n'ihi na aka ha dị ọcha.

## Ogbugbu
Ka oruru oge ndị ntọ ahụ kpọrọ oku mgbapụta, ntọ ahụ aburula akụkọ mba nke mere na ndị ntọ Adnan nyagburu ya ma tụfuo ozu ya n'okporo ụzọ Palm Beach, Navi Mumbai ma were ụgbọ okporo ígwè obodo laa.

## Ikpe na ikpe
Na abalị irí atọ n'ọnwa Jenụwarị 2012, ụlọ ikpe Mumbai tọhapụrụ mmadụ anọ n'ime mmadụ ise a na-ebo ebubo. Ndị ọka ikpe ahụ egosighi ikpe ya. Aslam Patrawala (nna) kwuru na ọ ga-arịọ arịrịọ n'ụlọ ikpe dị elu. N'ịbụ onye na-eto eto, ndị Juvenile Justice Board kpere onye nke ise a na-ebo ebubo ikpe.

## Leekwa

* Ndepụta nke ntọ
* Ndepụta nke ndị mmadụ na-efu
* Ndepụta nke ogbugbu a na-edozighị edozi
* Ogbugbu nke Snehal Gaware

## Edensibia
Prince v. Massachusetts

***Prince v. Massachusetts***, 321 U.S. 158 (n'afọ 1944), bụ ikpe nke Ụlọikpe Kasị Elu nke United States kwuru na gọọmentị nwere ikike sara mbara iji chịkwaa omume na ọgwụgwọ ụmụaka. Ikike nne na nna abụghị ihe zuru oke ma enwere ike igbochi ya ma ọ bụrụ na ime nke a bụ maka ọdịmma nwatakịrị. Ọ bụ ezie na ụmụaka na-ekerịta ọtụtụ ikike nke ndị okenye, ha na-eche mmerụ ahụ dị iche iche site na ọrụ ndị yiri ya.

## Ndabere
Otu nwanyị ónyé Onyeàmà Jehova aha ya bụ Sarah Prince kà amara ikpe maka imebi iwu ọrụ ụmụaka. Ọ bụ onye na-elekọta otu nwata nwanyị dị afọ itoolu, Betty M. Simmons, onye ọ kpọbatara n'ime obodo mepere emepe iji kwusaa ozi ọma n'okporo ámá. Nkwusa ahụ gụnyere ikesa akwụkwọ iji nweta onyinye afọ ofufo. Iwu ọrụ ụmụaka nke e boro ya ebubo imebi kwuru na ọ dịghị ụmụ nwoke na-erubeghị afọ iri na abụọ na ụmụ nwanyị na-erubeghị afọ iri na asatọ ka e kwere ka ha ree akwụkwọ ma ọ bụ ngwongwo ndị ọzọ n'okporo ụzọ ọha.

E nwere mkpesa atọ gbara megide Prince:

# Ịjụ ikpughe njirimara nwa ya na afọ ndụ ya nye onye ọrụ ọhaneze nke ọrụ ya bụ ịmanye iwu ndị ahụ;
# Inye nwa agbọghọ ahụ magazin, ebe ọ maara na ọ ga-ere ha n'ụzọ iwu na-akwadoghị, ya bụ, n'okporo ámá; na
# Dị ka onye na-elekọta nwatakịrị, na-enye ya ohere ịrụ ọrụ megidere iwu.

## Mkpebi
N'ihe dịka nkebi isé m'obu ànó, na Justice Rutledge na-ede ọtụtụ echiche, Ụlọikpe Kasị Elu kwadoro iwu Massachusetts na-egbochi ikike ụmụaka ire akwụkwọ okpukpe. Mkpebi ahụ kwusiri ike na gọọmentị nwere ikike sara mbara iji chịkwaa omume na ọgwụgwọ ụmụaka. Ikike nne na nna abụghị ihe zuru oke ma enwere ike igbochi ya ma ọ bụrụ na ime nke a bụ maka ọdịmma nwatakịrị. Ọ bụ ezie na ụmụaka na-ekerịta ọtụtụ ikike nke ndị okenye, ha na-eche mmerụ ahụ dị iche iche site na ọrụ ndị yiri ya.

### Echiche ndị na-emegide onwe ha
Ónyé Ọkaikpe Frank Murphy ekwekwaghị: "Nnwere onwe okpukpe bụ ikike dị oke nsọ nke a gaghị egbochi ma ọ bụ machibido ya n'ogo ọ bụla n'enweghị ihe akaebe doro anya na ọdịmma ziri ezi nke steeti nọ n'oké ihe ize ndụ. "

Ọkaikpe Robert H. Jackson, nke ndị ọka ikpe Owen Roberts na Felix Frankfurter sonyeere, ekwenyeghịkwa. Ha kwenyere na ikpe nke Ụlọikpe Kasị Elu nke Massachusetts.

## Leekwa

* Ikike ụmụaka
* *Jacobson v. Massachusetts*

## Edensibia

https://supreme.justia.com/cases/federal/us/321/158/

## Njikọ mpụga

* Works related to Prince v. Massachusetts at Wikisource
* Text of Prince v. Massachusetts, 321 U.S. 158 (1944) is available from: CourtListener  Findlaw  Google Scholar  Justia  Library of Congress  OpenJurist
Putaani Party

***Putaani Party*** (Kannada: ಪುಟಾಣಿ ಪಾರ್ಟಿ, English: The Kid Gang) 

bụ ihe nkiri gbasara asụsụ Kannada 2009.  Ndị otu ụmụaka na-eme ihe nkiri, India mere, a gbara ihe nkiri a n'ime obodo a na-akpọ Honnapura nke dịdebere obodo Dharwad na South India.  Ihe nkiri a na-eji ndị na-eme ihe nkiri na mpaghara, ọtụtụ n'ime ha bụ ndị na-eme oge mbụ bụ ndị ọhụrụ na usoro ihe nkiri.  Ihe nkiri a nwere otu olumba Kannada nke mmadụ ole na ole na-asụ n'akụkụ ahụ nke India.

Ramchandra PN, onye gụsịrị akwụkwọ na Film and Television Institute of India, Pune dere ma duzie ihe nkiri a. Ihe nkiri mbụ ya bụ *Suddha* meriri ihe nkiri India kachasị mma na Osian's Cinefan Festival of Asian Films, New Delhi, n'afọ 2007. *Putaani Party* bụ ihe nkiri ya nke abụọ na nke izizi ya n'asụsụ Kannada.

## Atụmatụ
Gram Panchayat (òtù na-achị ime obodo) n'ime ime obodo India na-eme ka ọrụ nke Makkala Samiti (Kọmitii Ụmụaka) - òtù njikọta ụmụaka nke ụmụaka n'onwe ha họpụtara.

Kọmitii ahụ na-arụ ọrụ dị ka otu nrụgide n'ịgbalị ime ka ọchịchị obodo meghachi omume na nsogbu mmekọrịta mmadụ na ibe ya dị iche iche ọ na-ewelite. N'ịbụ ndị onye nkụzi ụlọ akwụkwọ nwere óbị mmekọ na-eduzi, ịkwụwa aka ọtọ na ịnọgidesi ike nke ụmụaka ahụ na-eme ka ọtụtụ ndị okenye nwee ọtụtụ nku, ụfọdụ n'ime ha na-eji 'Makkala Samiti' maka mkpa ha.

Ihe sotere ya bụ egwuregwu nwamba na òké dị aghụghọ, na njedebe nke ụmụaka na-atụ anya ka a nụ olu ha.

Ihe nkiri a na-ekwu n'ụzọ aghụghọ banyere ikike ụmụaka nwere ịchị onwe ha na àgwà dị mwute anyị ndị okenye nwere n'okwu a dị.

## Ihe nrite
thumb|57th National Film Awards
Ihe nkiri a emeriela Swarna Kamal (Golden Lotus) maka 57th National Film Award for Best Children's Film n'afọ 2009 nke Gọọmenti India guzobere.

## Ntinye aka na mmemme ihe nkiri
áká_èkpè|thumb|Ngagharị iwe nke ụmụaka Kannur

* The Global Film Festival of Indore, India, n'afọ2009
* The Mumbai International Film Festival for Children, India, n'afọ2009
* Kolkata Film Festival, India, 2009
* Istanbul Children's Film Festival, Turkey, 2009
* Bangladesh Children's Film Festival, Bangladesh
* The Cairo International Film Festival for Children, Egypt, 2010
* CMS Children's Film Festival, Lucknow, India, 2010
* Bengaloru Habba Children's Film Festival, Bengaluru, India 2010
* International Children's Film Festival of Iran, 2010

* Ranjita Jadhav dị ka Geeta
* Pavan Hanchinaal dị ka Gaarya
* Sharat Anchatgiri dị ka Anil
* Gurudutta Joshi dị ka Chandru
* Deepak Joshi dị ka Hussain
* Bhavani Prakash Babu dị ka onye nkuzi Neelu
* Jayalaxmi Patil dị ka Nancy
* CS Patil dị ka Deshpande
* Mukund Maigur dị ka Mịnịsta Ahụike

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* 
* Ajụjụ ọnụ nke onye isi na Rediff.com
* Akụkọ na Portal ihe nkiri
* Children's Film Society
IRights Framework

Usoro **iRights** bụ ikike ise maka nchedo na ike nke ụmụaka n'Ịntanet nke nakweere nkwekọrịta United Nations na ikike nke nwatakịrị.  E guzobere ya site na njikọ gụnyere NSPCC, Nesta, Mind Candy, NASUWT, Joanna Shields na Mozilla.
Òtù ahụ na Schillings na-arụ ọrụ maka nyocha iwu, nke e gosipụtara na House of Lords ụbọchị àtó n'ọnwa, n'afọ 2015.

## Ikike Ise ahụ

### Ikike Iwepụ
Nhọrọ nke inwe ikike iwechapu ọrụ ọ bụla e mepụtara tupu afọ iri na asatọ nke enwere ike ịmepụta site na ntozu okè. Nke a na-enye onye ọrụ ohere itinye n'azụ ahụmịhe gara aga nke echefuru kemgbe mana enwere ike iwepụ ya n'ọnọdụ ma jiri ya megide ha na ndụ okenye ha.

### Ikike Ịmara
Ihe ọmụma nke ukwuu na njikwa banyere otu esi eji ozi ha eme ihe na ihe a na-eji ya eme ihe na ihe ọmụma doro anya na nghọta nke ihe nkwupụta nke data ha pụtara.

### Ikike Nchebe na Nkwado
Ụmụaka kwesịrị ịnata nkwado na nchekwa n'aka ndị okenye iji nwee ike ịghọta ọrụ ha n'ịntanetị na ihe ndị na-akpata ya.

### Ikike Ime Nhọrọ Ndị Na-Amamihe na Ndị Kwesịrị Ekwesị
Ụmụaka kwesịrị inwe ozi na ikike itinye aka na iwepu onwe ha na akụkụ okike na òkè nke ịntanetị iji zụlite ma chebe onwe ha.

### Ikike Ịgụgụ na Ịgụ Digital
Ekwesiri ịkụziri ụmụaka otu esi eri ma mepụta ọdịnaya dijitalụ n'efu na n'enweghị nsogbu yana ijikwa onye dijitalụ ha.

## United Kingdom
Na United Kingdom obodo UK nabatara iRights Framework. Otu n'ime atụmatụ ha bụ nyocha na Youth Jury, na-anakọta data banyere otú ndị na-eto eto si aghọta mkpa ha maka ikike nzuzo n'ịntanetị. iRights na-akwado Net-Aware.org.uk iji nye ndị nne na nna na ndị nkuzi ụkpụrụ nduzi na ozi na netwọkụ mmekọrịta.

## Edensibia
Maria Lvova-Belova

thumb|280x280px|2022
**Maria Alexeyevna Lvova-Belova** ( Russian , amụrụ n'abalị iri abụọ na ise na Ọktoba 1984) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke bụ onye bụ Kọmishọna Onye isi ala maka ikike ụmụaka na Rọshịa.

## Akụkọ ndụ
A mụrụ ya ma zụlite ya na Penza, ọ gụsịrị akwụkwọ na A. A. Arkhangelsky College of Culture and Arts n'afọ 2002 dị ka onye nduzi. Site na 2000 ruo 2005, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nkuzi guitar na ụlọ akwụkwọ egwu ụmụaka na Penza. Lvova-Belova bụ onye nchoputa na onye isi nke nzukọ ọha na eze mpaghara Penza maka ịkwalite mgbanwe mmekọrịta mmadụ na ibe ya "Blagovest". N'afọ 2011–14 na n'ime afọ 2017–19 ọ bụ onye otu Civic Chamber nke Penza Oblast, n'otu oge ahụ na 2017–19 onye otu Civic Chamber nke Russian Federation. N'afọ 2019, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye isi oche nke isi ụlọ ọrụ mpaghara All-Russia People's Front.

Nà 2019, Lvova-Belova sonyeere n'otu United Russia party (onye isi ala Dmitry Medvedev nyere ya kaadị ID n'ọnwa Nọvemba 23). N'ọnwa Nọvemba abalị irí abụọ na inọ, a họpụtara ya na Presidium nke General Council of the United Russia, ọ ghọkwara onye isi oche nke otu na-arụ ọrụ iji kwado ọha mmadụ. N'ọnwa Septemba afọ 2020, a họpụtara gọvanọ nke Penza Oblast Ivan Belozertsev họpụtara Lvova-Belova dị ka onye otu Federation Council of Russia site na ngalaba ndị isi nke Penza Oblast. Mgbe ntuli aka nke 2021 gasịrị, Oleg Melnichenko họpụtara ya ọzọ.

Na abalị irí ná asaá n'ọnwa Ọktoba n'afọ 2021, onye isi ala Russia bụ Vladimir Putin họpụtara Senator Maria Lvova-Belova dị ka Kọmishọna gọọmentị etiti maka ikike ụmụaka, otu ọnwa mgbe kọmishọna gara aga bụ Anna Kuznetsova ghọrọ onye omeiwu.

## Ndụ onwe onye
Maria Lvova-Belova lụrụ di site n'afọ 2003 ma nwekwaa ụmụ ise bú nkè yá na ụmụ iri na asaa ọ́ nakweere. Di ya bụ Pavel Kogelman bụ onye ụkọchukwu nke Chọọchị Ọtọdọks nke Russia ma bụrụbu onye mmemme.

## Edensibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Kansk affair

**Ihe gbasara Kansk** (Russian) ma ọ bụ **ihe gbasara ndị** nọ n'afọ iri na ụma Kansk (Russian) bụ ikpe mpụ na-aga n'ihu na obodo Kansk nke Russia ébé obu na n'ime afọ June 2020 ndị ọrụ FSB jidere ụmụ nwoke atọ dị afọ iri na anọ mgbe ha na-etinye akwụkwọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ndị ndị ọchịchị boro ebubo na ha bụ ụlọ ọrụ na-eyi egwu anarchist. Otu n'ime ihe akaebe dị na ikpe ahụ bụ omume ụmụ okorobịa ahụ na egwuregwu vidio *Minecraft*, ebe ha wuru ụlọ FSB nke ha na-afụ na egwuregwu ahụ. Otu nzukọ na-ahụ maka ikike mmadụ na Russia, Memorial, gosipụtara ikpe ahụ megide ndị Kansk atọ nọ n'afọ iri na ụma dị ka mkpagbu ndọrọ ndọrọ ọchịchị.

## Ndabere
Ná mmalite ọnwa June n'afọ 2020, n'ime mbà Kansk nke Russia Siberian, ụmụ nwoke atọ dị afọ iri na anọ na-etinye mpempe akwụkwọ mkpesa ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-akpọ maka nnwere onwe nke nwa akwụkwọ mgbakọ na mwepụ nke Moscow State University PhD na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị anarchist Azat Miftakhov. Ha debere ụfọdụ n'ime mpempe akwụkwọ ndị ahụ na mgbidi mpụga nke ụlọ ọrụ nchekwa gọọmentị etiti. FSB chọtara ụmụ nwoke ahụ ma jide ha na ọnwa June 6, 2020.

## Ikpe mpụ
Mgbe e jidere ụmụ nwoke ahụ na mbụ na ubochi isii n'ọnwa June, ndị ọrụ FSB weghaara ekwentị ha, gbaa ha ajụjụ obere oge ma hapụ ha ka ha laa. Mgbe ha nyochachara ekwentị ụmụ nwoke ahụ nke ọma ma chọpụta ọtụtụ ihe "na-adịghị mma" na ihe FSB n'ebe ahụ, FSB kpọrọ ụmụ nwoke ahụ n'echi ya ma gbaa ha ajụjụ ọnụ ogologo oge.

Kọmitii nyocha nke Russia meghere ikpe mpụ megide ụmụ nwoke atọ ahụ e boro ebubo ọzụzụ maka ọrụ ndị na-eyi ọha egwu na ebumnuche nke ịgbanwe "ọnọdụ dị ugbu a na usoro ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Russian Federation". N'ọnwa Nọvemba afọ 2020, e buliri ebubo mpụ ahụ iji hazie otu ndị na-eyi ọha egwu.

## Mmeghachi omume
Ọtụtụ ụlọ ọrụ mgbasa ozi Russia katọrọ ikpe ụmụ nwoke ahụ dị ka obi ọjọọ na oke. Otu saịtị mgbasa ozi na mgbasa ozi, Baza.io, gbara akụkọ miri emi banyere ikpe "ọdụm Kansk. Otú ụmụ akwụkwọ Siberian dị afọ iri na anọ si tinye mpempe akwụkwọ na ụlọ FSB wee bụrụ ndị na-eyi ọha egwu. Akwụkwọ akụkọ mgbasa ozi *Novaya Gazeta* gbara ọtụtụ akụkọ na-akatọ njikwa gọọmentị banyere ọnọdụ banyere ikpe ụmụ akwụkwọ Kansk ma jiri ikpe ahụ tụnyere ọgwụgwọ ụmụaka n'oge Stalin's Great Purge n'ime n'afọ1930s.
Otu akụkọ nke *Novaya Gazeta* mere ka ọ pụta ìhè na ihe akaebe ndị ọchịchị kpughere na mgbasa ozi na-akwado gọọmentị dị ka e jidere na ikpe Kansk sitere n'ezie site na ikpe dị iche, nke e mere ka ọha na eze mara ọtụtụ ọnwa gara aga.

Ebe mgbasa ozi Grani.ru gosipụtara ikpe ébé FSB na emegide ụmụ okorobịa Kansk atọ dị ka "fabricated". A kọwara nkwupụta mbụ nke Mikhailenko na Andreyev na akụkọ nke otu RFE / RL nke Russia dị ka ewepụtara "n'okpuru nrụgide na iyi egwu".

N'ime ọnwa Machị afọ 2021, otu ụlọ ọrụ na-ahụ maka ikike mmadụ na Russia, Memorial, depụtara ikpe ahụ megide ndị ntorobịa Kansk atọ dị ka mkpagbu ndọrọ ndọrọ ọchịchị.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* КО КАНСК' ПО*ОС*КОВ (Ihe gbasara ndị nọ n'afọ iri na ụma Kansk)

* ело канских подростков, dossier at the Memorial website
Infant oral mutilation

**Ogbugbu ọnụ nwa ọhụrụ** (IOM) bụ usoro ezé ọdịnala dị ize ndụ ma na-egbu egbu mgbe ụfọdụ nke a na-eme n'ọtụtụ mpaghara ebe n'Africa.

## Nkọwa
Dịka osi adị, nne ma ọ bụ nna nwere ike ịkpọrọ nwatakịrị na-arịa ọrịa kpoje yá n'aka onye na-agwọ ọrịa ọdịnala, onye ga-ele anya n'ọnụ nwa ahụ ma kwuo na ọrịa ahụ sitere na "nkpuru ezé". Onye na-agwọ ọrịa ga-egosi obere, na-acha ọcha, na-etolite ezé dị ka "nkpuru ezé", wee gwuo "nkpuru" site na nsí n'enweghị anesthesia mpaghara ma jiri ngwá ọrụ na-adịghị ọcha (nke a na-abụkarị ịnyịnya ígwè na-ekwu okwu). Ezé canine na-abụkarị ndị a na-egosi, ebe ọ bụ na ha bụ ndị a ma ama. A na-egosizi nne ma ọ bụ nna ezé ndị ahụ, obere ọdịdị ha, nke mmiri ara ehi yiri ikpuru.

## Ọjọọ
Ụdi Omume a na eweta áhù ufu na afufu na ahụ nwatakiri nwèrè ike idago ọrịa (ma ọ bụ ezé) nwee ihe mgbu na nhụjuanya, n'ọnọdụ ụfọdụ, a na-eme ya na nwatakịrị dị mma iji gbochie ọrịa. Usoro ndị a na-adịghị ọcha nwere ike ibute ọrịa ọbara, tetanus, na-ebute nje HIV / AIDS, ma nwee ike ịnwụ n'oge ma ọ bụ mgbe usoro ahụ gasịrị. Enwere ike imebi ma ọ bụ kpochapụ ezé na-adịgide adịgide, na-akpata nsogbu ezé na-adịgide adịgide. Na mgbakwunye, ọrịa dị ugbu a nwere ike ọ gaghị enweta nlekọta ahụike dị mkpa.

## Mpaghara mpaghara
E bipụtara ihe akaebe nke IOM na-eme na Chad, DRCongo, Ethiopia, Kenya, Rwanda, Somalia, Sudan, Tanzania na Uganda. A hụwokwa ya na ndị mbịarambịa Africa bi ugbu a na France, Israel, USA, Australia, Norway, New Zealand na UK.  Nnyocha akwụkwọ nke akwụkwọ ndị e bipụtara n'elu na ntụaka zuru ezu dị n'ịntanetị.

## Edensibia

## Njikọ mpụga
 

* Ogbugbu ọnụ nwa ọhụrụ na United Kingdom charity Dentaid
Index of children's rights articles

## A

* Ịhapụ - mgbe nne ma ọ bụ nna, ma ọbu onye nlekọta, ma ọ bụ onye na-elekọta nwatakịrị hapụrụ nwatakịrị n'echeghị banyere ahụike anụ ahụ, nchekwa ma ọ bụ ọdịmma nwa ahụ na ebumnuche nke ịhapụ nwa ahụ kpamkpam, ma ọ bụ n'ọnọdụ ụfọdụ, na-enyeghị nlekọta dị mkpa maka nwatakịrị bi n'ime ụlọ ha.
* Adultcentrism - The exaggerated egocentrism of adults.
* Adultism - A predisposition n'ebe ndị okenye nọ, nke ụfọdụ na-ahụ dị ka ele mmadụ anya n'ihu megide ụmụaka, ndị ntorobịa, na ndị na-eto eto niile a na-akpọghị ma ọ bụ na-ele anya dị ka ndị okenye.
* ADHD - Usoro na-adịgide adịgide nke enweghị nlebara anya na / ma ọ bụ hyperactivity, yana ichefu, njikwa mkpali na-adịghị mma ma ọ bụ mkpali, na ndọpụ uche.
* Afọ nkwenye - Afọ kacha nta nke a na-ewere mmadụ dị ka onye nwere ike inye nkwenye n'ụzọ iwu kwadoro maka nkwekọrịta ọ bụla ma ọ bụ omume nke iwu na-achịkwa na onye ọzọ.
* Afọ nke ibu ọrụ mpụ - Afọ mgbe nke ịgbachitere nwa ọhụrụ abụghịzi ihe ngọpụ.
* Afọ nke ọtụtụ - Ọnụ ụzọ nke okenye dị ka e chepụtara ya na iwu.
* Anorexia nervosa - Nchọpụta ọrịa uche nke na-akọwa nsogbu iri nri nke nwere obere ibu ahụ na mgbagwoju anya nke ọdịdị ahụ na egwu egwu nke ibu arọ.

## B

* Mmasị kachasị mma
* Inye nwa ara
* Mmegbu

## C

* Mmụta Ikike Ụmụaka
* Mbugharị ụmụaka
* Nchedo ụmụaka
* Ịzụ ụmụaka
* Ụmụaka ndị agha
* Ibi úgwù
* Iwu ọrụ ụmụaka na United States
* Ọrụ Ụmụaka

## D

* Ime mkpebi

## E

* Agụmakwụkwọ
* Ikike na-agbanwe agbanwe

## F

* Ikike ezinụlọ
* Mmegharị ikike nke ndị nna
* Egwu ịmụ nwa
* Egwu ụmụaka
* Ikike nwa ebu n'afọ
* Nnwere onwe ikwu okwu
* Nnwere onwe ikwu okwu
* Nnwere onwe iche echiche

## G

* Iguzosi ike n'ezi ihe
* Ogbugbu akụkụ ahụ

## H

* Nlekọta ahụike
* Nri dị mma
* Enweghị ebe obibi

## I

* Mkpọrọ
* Ogbugbu ụmụaka
* Ogbugbu ọnụ nwa ọhụrụ, nke a na-eme na Afrịka
* Ntọrọ ụmụaka mba ụwa
* Ntọrọ ụmụaka mba ụwa na Brazil
* Ntọrọ ụmụaka mba ụwa na Japan
* Ntọrọ ụmụaka mba ụwa na Mexico
* Ntọrọ ụmụaka mba ụwa na United States
* Ụkpụrụ Nduzi nke Inter-Agency na Ụmụaka na-esoghị ha na Ndị E kewapụrụ

## J

* Ụlọ ikpe ụmụaka

## M

* Ikike ịmụ nwa
* Iji ụmụaka eme ihe n'agha

## P

* Nkewa nke nne na nna
* Mmegharị ikike ndị nne na nna
* Aghụghọ nke nna
* Ikike nna
* Nnwale nna
* Egwuregwu
* Ikike ndị ọrịa dị ime

## R

* Ikike ịmụ nwa
* Ikike ka a nụ ya
* Ikike ịrụ ọrụ
* Ebe ọgwụgwọ obibi

## S

* Ọrịa nwa na-ama jijiji
* Ịṅụ sịga
* Ụkpụrụ ndụ
* Ikike ụmụ akwụkwọ

## T

* Ụlọ ikpe ndị nọ n'afọ iri na ụma
* Afọ ime afọ iri na ụma
* Ịzụ ahịa ụmụaka
* Nchedo ụmụaka mba ụwa

## U

* United States
* Nwatakịrị na-enweghị onye na-eso ya

## V

* Verdingkinder - Ụmụaka ndị Switzerland a napụrụ nne na nna ha dara ogbenye, na-arụkarị ọrụ n'ugbo dị ka ndị ọrụ ohu ma na-emegbu ha.

## Y

* Ntinye aka nke ndị ntorobịa
* Ikike ndị ntorobịa
* Ndị ntorobịa igbu onwe ha
* Nhọrọ ndị ntorobịa
* Olu ndị ntorobịa
* Ọrụ ụgwọ ọrụ

## Leekwa

* Mmegharị ikike ụmụaka
** Oge nke ikike ụmụaka na United States
** Oge nke ikike ụmụaka na United Kingdom
* Iwu ikike ụmụaka
** Iwu ọrụ ụmụaka na United States
* Ndepụta nke iwu mba ụwa na nke Europe banyere nchedo ụmụaka na mbugharị

## Edensibia
Grounding (discipline technique)

**Ntọala** bụ usoro ịdọ aka ná ntị n'ozuzu nke a na-eji ụmụaka eme ihe, nke a machibidoro iwu ịhapụ ebe obibi ha, ewezuga ihe omume achọrọ, dị ka ụlọ akwụkwọ (ọ gwụla ma a kwụsịrị ma ọ bụ chụpụrụ ya n'ụlọ akwụkwọ), nlekọta ahụike dị mkpa, ịga ebe.  nke ofufe, ma ọ bụ ileta nne na nna na-adịghị elekọta ya.  N'ime oge a, a na-ewepụ ihe nkwado ọ bụla dị mma, a na-ewepụkarị ihe ùgwù ndị ọzọ, dị ka mana ọnweghị oke na iji ịntanetị, igwu egwuregwu vidiyo, ma ọ bụ ikiri telivishọn.  Ntaramahụhụ ahụ nwere ike ịgụnye ịmekwu ọrụ ọrụ ma ọ bụ ọrụ ụlọ akwụkwọ.  

A na-eji ntọala eme ihe ndị ọzọ dika ịdọ aka ná ntị anụ ahụ, dịka, ịkụ aka, maka njikwa omume n'ụlọ. Dị ka nyocha nke afọ 2000 banyere nsonaazụ ụmụaka si kwuo, "E mepụtala ntọala dị ka ụzọ ịdọ aka ná ntị dị irè karịa ịkụ aka na ndị nọ n'afọ iri na ụma. " Ntọala nwere ike imebi ma ọ bụrụ na ụdị na oge mgbochi dị oke njọ maka omume a chọrọ idozi, ma ọ bụ ma ọ bụrụ na mgbochi ahụ siri ike maka nne ma ọ bụ nna ịmanye n'ihi nguzogide.

## Mmalite
E jiri okwu a mee ihe na mbido n' ihe ụgbọelu: mgbe a na-egbochi onye na-anya ụgbọelu ịkwọ ụgbọelu n'ihi omume rụrụ arụ, ọrịa, nsogbu teknụzụ na ụgbọelu ahụ, ma ọ bụ ihe ndị ọzọ, onye na-anya ụgbọelu "ala" - ya bụ, n'ụzọ nkịtị na-ejedebe *n'ala*.

## Edensibia