Rose Chibambo

Rose Lomathinda Chibambo (8 Septemba 1928 - 12 Jenụwarị 2016) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị ama ama na British Protectorate of Nyasaland n'afọ ndị butere nnwere onwe dịka steeti Malawi na 1964, na ozugbo emechara.

Ọ haziri ụmụ nwanyị Malawi n'ọgụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ha megide ndị Britain dị ka ndị ndọrọndọrọ ọchịchị ga-esonyere ndị nwoke ha na ntinye maka nnwere onwe. E jidere ya na 23 Maachị 1959, ụbọchị abụọ ka ọ mụsịrị nwa nwanyị, ma kpọga ya n'ụlọ mkpọrọ Zomba.[1] E jidere ndị ọgụ nnwere onwe ibe ya, gụnyere Hastings Banda na mbụ, n'ụtụtụ Machị 3 mgbe gọvanọ Robert Armitage kwupụtara ọnọdụ mberede. Mgbe Malawi nwetasịrị nnwere onwe n'afọ 1964, Rose Chibambo bụ nwanyị mbụ na-eje ozi na ọkwa ọhụrụ. Mgbe ya na Hastings Banda daa, a manyere ya ije biri n'ala ọzọ ruo afọ iri atọ, na-alọghachi ka mweghachi nke ọchịchị onye kwuo uche ya.

## Ihe ndị mere n'oge gara aga
A mụrụ Rose Lomathinda Chibambo (aha nwa agbọghọ Ziba) na Kafukule, Mpaghara Mzimba site na ezinụlọ Tumbuka [2] na 8 Septemba 1928 mgbe Nyasaland ka bụ onye nchekwa n'okpuru ọchịchị ndị Britain. N'afọ 1947, ọ lụrụ Edwin Chibambo, onye bụbu onye nkuzi na ugbu a onye ọrụ obodo. [3] Di ya bụ nwa nwoke nke Reverend Yesaya Chibambo, otu n'ime ndị Africa mbụ nọ na nchekwa nke a ga-ahọpụta dịka onye ozi nke Ndị Kraịst. [4] Na 1948 ka ezigara di ya na ngalaba ọrụ ọha Zomba. [3] Ọ gụsịrị akwụkwọ sekọndrị na ụlọ akwụkwọ abalị na Zomba na 1948 ka ọ dị ime nwa mbụ ya. Ọ mụrụ nwa ọzọ na 1951, na anọ ọzọ mgbe e mesịrị. Nke ọdụdụ mụrụ na 1961. [5]

## Onye ndú nke African Congress nke Nyasaland
N'afọ 1952, Rose matara banyere ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Nyasaland African Congress (NAC) n'oge esemokwu banyere atụmatụ gọọmentị na-achị achị iji mee ka Nyasaland bụrụ akụkụ nke Federation of Rhodesia and Nyasaland, nke NAC hụrụ dị ka aghụghọ nke nkwekọrịta site na gọọmentị iji tinye ọdịmma nke ndị Afrịka mbụ. O kpebiri na ụmụ nwanyị kwesịrị itinye aka na ọgụ ahụ, wee malite ịhazi ndị enyi ya na Zomba, ọtụtụ n'ime ha bụ ndị nwunye ndị ọrụ gọọmentị. Nsogbu ụfọdụ bụ maka ụmụ nwanyị, dị ka eziokwu ahụ bụ na n'ụlọ ahịa ụfọdụ ụmụ nwanyị nwere ike ịzụ ahịa naanị site na wicket, nakwa na anaghị enyocha ụmụ nwanyị meworo agadi na nzuzo n'ụlọ ọgwụ, kama n'ime ụlọ jupụtara na ụmụ nwanyị nọ n'afọ ndụ niile. [3]

O kwuru n'otu oge, sị: "[Ma ọ bụ, anyị bụ ndị nne. Anyị bụ ndị na-ewepụta ụmụaka na ụmụaka ndị a na-arụ ọrụ site na Wenela [na South Africa] n'oge ahụ. Ha na-aga Wenela ma ọtụtụ n'ime ha na-anwụ n'ebe ahụ. Ha anaghị alaghachi ndụ. Mgbe ahụ enwere mmegbu dị ukwuu. Ọ bụ *thangata* a ma na njikọ ahụ, ọ dị mwute na ha, n'oge a, ha amalitelarị iwepụ ndị mmadụ n'ógbè ebe ha chere na ọ bụ maka ndị Europe. Anyị ga-eme.[3]

N'afọ 1953, a kpọfere Edwin Chibambo na Blantyre, dịka Rose siri kwuo n'ihi ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya. Rose Chibambo sonyeere alaka ụlọ ọrụ NAC dị na mpaghara ahụ wee họpụta ya ka ọ bụrụ onye na-echekwa ego, nwanyị mbụ nwetara ọkwa dị elu na NAC.[6] Na Blantyre, o sonyeere Vera Chirwa guzobe otu Nyasaland African Women's League, nke ya na NAC nwere njikọ chiri anya.[7] Ndị isi otu Women's League ga-ahọrọ akwa nke ha si mee uwe dabara adaba. Ebumnobi ya bụ iji gosi ịdị n'otu n'oge ọha, na-akọwapụta ndị otu dịka otu[8]

Ọ na-akwanyere ndị isi nke NAC ùgwù mana o chere na ụfọdụ, gụnyere Onye isi ala J.R.N. Chinyama, kpachapụrụ anya. N'okwu Chinyama, nke a nwere ike ịbụ ebe ọ bụ na ọ chetara ogbugbu nna ya mgbe nnupụisi Chilembe nke 1915.  Ọ jụrụ njikọ aka ma n'akụkụ ikpeazụ nke afọ 1955 ọ bụ otu n'ime ndị kpọrọ oku ka ndị otu NAC Manowa Chirwa na Clement Kumbikano pụọ na ndị omeiwu etiti na Salisbury.[9] [4] Na 30 Machị 1956 nzukọ ezumezu kwa afọ na Blantyre ndị nnọchiteanya si Johannesburg kwadoro ọnọdụ ya na enweghị mmekorita ya na gọọmentị etiti, ọ bụ ezie na ọ na-enweghị olileanya na a ga-ege ha ntị. [10]

N'afọ 1956, Rose Chibambo haziri otu ụmụ nwanyị iji mee ngagharị iwe mgbe e jidere onye isi oche NAC James Frederick Sangala na odeakwụkwọ T.D.T. Banda maka ịgba ọchịchị mgba okpuru. E jidere ndị otu ya ma kwụọ ha ụgwọ mgbe ha jiri bọs gaa n'ụlọ ikpe dị elu na Zomba na-abụ abụ:

:: "Agha! Agha taa!Anyị ga-alụ agha.Anyị achọghị, anyị achọghị, anyị chọghị otu. Anyị chọrọ nnwere onwe taa!" [6]

N'ajụjụ ọnụ 1999, Rose kọwara ojiji nke abụ na nzukọ ụmụ nwanyị. O kwuru "N'ọtụtụ ọnọdụ, ịbụ abụ anyị, dịka na league ụmụ nwanyị, anyị ga-ewere ụfọdụ n'ime abụ ndị a na-abụ n'ime obodo nta, mgbe ahụ anyị na-etinye okwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị iji kwekọọ n'oge ahụ... Ọ dịghị onye ọ bụla n'oge a, na nke a bụ onye dere abụ ndị ahụ ka anyị bụrụ abụ. Mba, ọ bụ naanị ịbụ abụ n'ozuzu. Dị nnọọ ka anyị nọ ebe a. Ị nwere ike ịmalite abụ, na abụ anyị niile, ha abụghị omenala.[11] O doro anya na ịbụ abụ na ịgba egwú abụghị ebumnuche bụ isi nke nzukọ ụmụ nwanyị. O kwuru na "Enwere m mmetụta a ... ụmụ nwanyị kwesịrị ịbụ akụkụ nke mmegharị ahụ dum, ọbụlagodi nke ịchịkwa mba ahụ. Ụmụ nwanyị kwesịrị itinye aka na mkpebi. Nke ahụ bụ ebumnuche m". [12]

## Oge Hastings Banda
N'ọnwa Julaị n'afọ 1958, a họpụtara Dr. Hastings Banda ka ọ bụrụ onye isi oche nke Congress, wee malite ịgagharị na mba ahụ na-ekwu maka nnwere onwe. N'afọ 1958, Chibambo haziri Njikọ nke Ụmụ nwanyị Malawi. Ìgwè ahụ jiri uru sitere na ire biya millet iji kwado ọrụ ha.  Site na esemokwu na-arịwanye elu n'etiti NAC na ndị ọchịchị na-achị ala ahụ, na nzukọ Congress nke Jenụwarị 1959, e kwekọrịtara na ọ bụrụ na ejide Banda ma ọ bụ chụpụ ya, a ga-akpọ ya ọgbaghara.[13] Rose Chibambo ga-aghọ onye otu kọmitii na-ahụ maka mmadụ anọ iji duzie ihe omume nke nnọkọ ahụ mgbe Banda na-anọghị. [14]

Na 3 Machị 1959, Gọvanọ Robert Armitage kwupụtara ọnọdụ mberede. N'ime awa 24 sochirinụ, e jidere ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ndị isi MCP niile.  N'ọnwa Eprel afọ 1959, magazin *Jet* kọrọ, sị: "Nwunye nwanyị kachasị elu nke African National Congress, onye a machibidoro iwu, Mrs. Rose Chibambo, 29, onye e jidere mgbe ọ mụsịrị nwa ya nke ise, kpọọrọ nwa ahụ gaa mkpọrọ. [15][16] A hapụrụ ya ka ọ nọrọ n'efu ruo mgbe a mụrụ nwa ahụ.  Ndị Britain mechara kweta na nnwere onwe Nysasaland bụ ihe a na-apụghị izere ezere, wee tọhapụ Hastings Banda na Machị 1960.[17]A họpụtara Banda dị ka onye isi oche nke Malawi Congress Party (MCP), onye nọchiri NAC. MCP meriri ntuli aka nke Kansụl Iwu na 1961.[18]

Na 1 Febụwarị 1963, Nyasaland nwetara ọchịchị onwe onye, a họpụtakwara Banda dịka praịm minista. Rose Chibambo meriri oche Mzimba North na ntuli aka 1964 ma mee ya odeakwụkwọ omebe iwu maka mmepe obodo na mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Mba ahụ nwetara onwe ya dị ka Malawi n'ikpeazụ n'afọ ahụ.

## Ịchụ ya n'ọrụ
Na 7 Septemba 1964 enwere nsogbu nke ụlọ ọrụ, nke Chibambo na ndị ọzọ megidere Hastings Banda.[20] Okwu gụnyere mkpebi Banda ịkwụ ụgwọ maka ọrụ ahụike yana iji nwayọ nwayọ na Africanization nke ọrụ obodo. Nke a jikọtara ya na mmetụta n'ozuzu ya na Banda na-aghọwanye onye ọchịchị.[21] A chụrụ Chibambo n'ụlọomeiwu n'echi ya. [20] Banda kwupụtara na ndị ndú nnupụisi ahụ bụ ndị na-agba ọchịchị mgba okpuru na ndị na-eyi nchebe obodo egwu.[22] A kwụsịtụrụ Chibambo na ndị ọzọ na pati ahụ, nke mere ka ha ghara ịga nzukọ pati ahụ ma gbochie ndị òtù pati ahụ ịga nzukọ ha, mee ka Banda nwee ikike zuru oke na MCP.[23]. A na-akpagbu ya na di ya ihu ruo mgbe ha gbagara Zambia na 1965, bụ́ ebe ha chere ihe ịma aka nke ịmalite ndụ ọhụrụ ihu..[24]

Rose Chibambo laghachiri Malawi na 1994.[24] Ọ ghọrọ onye ọchụnta ego na Mzuzu, ọ bụkwa onye a ma ama na ndọrọ ndọrọ ọchịchị na ọrụ ụka.[25] Ọ bụ onye otu Church Action Relief Development, nke na-enyere ụmụ mgbei nke ndị HIV / AIDS, Kọmitii Ọrụ Ndị Kraịst, Kansụl Chọọchị Malawi na Interdenominational Support Group for Prisoners aka.[2]

Ọ nwụrụ na Jenụwarị 12, 2016, na Mwaiwathu Private Hospital na Blantyre mgbe ọ dị afọ 86. 

N'afọ 2009, Onye isi ala Bingu wa Mutharika zutere Rose Chibambo ma sọpụrụ ya, na-akpọ otu okporo ámá na Mzuzu City n'aha ya. [27]

Ka ọ na-erule 1 Jenụwarị 2012, ọ pụtara na akwụkwọ ego 200 Kwacha nke Malawi.

## Edemsibia

Otú:Pages with unreviewed translations