Asụsụ Yoruba

[thumb|Onye na-ekwu okwu Yoruba, nke edere na South Africa[South Africa|Saụt Afrịka]]
**Yoruba** (US: /US:/'jɒrəbə// YORR-əb-ə,  UK: /ˈgɒrʊbə/ Y ORR-uub-ə;  Yor. , [jōrùbá]; Ajami: عِ режимِ__hau____hau____hau__) bụ asụsụ a na-asụ na West Africa, karịsịa na Southwestern na Central Nigeria. Ọ bụ ndị agbụrụ Yoruba na-asụ ya. Ọnụ ọgụgụ ndị -asụ Yoruba bụ ihe dịka nde 44, gbakwunyere ihe dịka nde mmadụ abụọ na-asụrụ asụsụ nke abụọ. Dị ka Asụsụ dị iche iche, a na-asụkarị ya n'ógbè dialectal nke gafere Naịjirịa, Benin, na Togo na obere obodo ndị kwagara na Côte d'Ivoire, Sierra Leone na Gambia.

A na-ejikwa okwu Yoruba mee ihe n'Okpukpe Afro-Brazil a maara dị ka Candomblé, n'okpere Caribbean nke Santería n'ụdị asụsụ liturgical Lucumí na n'okuku Afro-American dị iche iche nke North America. Ọtụtụ ndị na-eme okpukpe ndị a n'oge a na Amerịka anaghị ekwu ma ọ bụ ghọta asụsụ Yoruba n'ezie, kama ha na-eji okwu Yoruba na ahịrịokwu maka abụ ndị ha na-apụghị ịghọta aghọta.  nke okwu Yoruba  ahịrịokwu dị mkpirikpi n'oge ememe bụkwa ihe a na-ahụkarị, mana ha agafeela mgbanwe n'ihi eziokwu ahụ bụ na Yoruba abụghịzi asụsụ obodo maka ha na ọ dịghịkwa mkpa ka ha nwee ike.

Dị ka Asụsụ Yoruboid bụ isi, Yoruba nwere njikọ chiri anya na asụsụ Itsekiri (nke a na-asụ na Niger Delta), na Igala (nke a-asụ n'etiti Naịjirịa).

## Akụkọ ihe mere eme
 
A na-ekewa Yoruba n'etiti Asụsụ Edekiri, nke ya na Itsekiri na-ekepụ Igala site na otu asụsụ Yoruboid n'ime alaka Volta-Niger nke ezinụlọ Niger-Congo.Ịdị n'otu asụsụ nke ezinụlọ Niger-Congo malitere na akụkọ ihe mere eme miri emi, atụmatụ dị ihe dị ka afọ 11,000 gara aga (ọgwụgwụ nke Upper Paleolithic).  Na Naịjirịa nke oge a, a na-eme atụmatụ na e nwere ihe dị ka nde mmadụ iri ise na-asụ asụsụ Yoruba, yana ọtụtụ nde ndị ọzọ na-asụrụ ya na mpụga Naịjirị, na-eme ka ọ bụrụ asụsụ Afrịka a na-asọpụta n'èzí kọntinent ahụ.

## Asụsụ Yoruboid
 

A na-eche na ìgwè Yoruba sitere na ndị Volta-Niger na-enweghị ọdịiche site na puku afọ nke mbụ BC. A na-eche na ebe obibi nke ndị na-asụ Yoruba n'oge mbụ kwekọrọ na ndị a hụrụ na mpaghara Niger sara mbara site na narị afọ nke anọ BC, ọkachasị na Ife. Asụsụ Yoruba nke North-West na-egosi ihe ọhụrụ asụsụ karịa asụsụ ndịda ọwụwa anyanwụ na Central. Nke , tinyere eziokwu ahụ bụ na mpaghara ndị ikpeazụ na-enwekarị ebe obibi ochie, na-atụ aro ụbọchị maka ịkwaga na Northwestern Yorubaland. Dị ka Kay Williamson Scale si kwuo, ihe na-esonụ bụ ogo mmekọrịta dị n'etiti Itsekiri na asụsụ Yoruboid ndị ọzọ, na-eji ndepụta okwu ndị a chịkọtara nke okwu ndị a na-ahụkarị. Nkenke nke 100% ga-apụta ngụkọta nke asụsụ abụọ, ebe myirịta nke 0 ga-apụtara mpaghara okwu abụọ na-enweghị mmekọrịta ọ bụla.   &#x5B;**'&#x5D;</sup>

Nsonaazụ nke nyocha ndepụta okwu na-egosi na [[Asụsụ Itsekiri|Itsekiri]] nwere ọdịdị kachasị ike na asụsụ South-East Yoruba na karịsịa Ilaje na Ikale, na 80.4% na 82.3% yiri. Dabere na njirimara nyocha asụsụ nke International Language Assessment Conference (1992), ọ bụ naanị mgbe nyocha ndepụta okwu na-egosi ọdịdị okwu nke dị n'okpuru 70% bụ ụdị okwu abụọ a na-ewere dị ka asụsụ dị iche iche. Nchịkọta nke 70% na n'elu na-egosi na ụdị okwu abụọ ahụ bụ otu asụsụ, ọ bụ ezie na ọ ga-adị mkpa ịme ule nghọta nke ire okwu iji chọpụta etu ndị na-asụ otu ire okwu nwere ike isi ghọta ụdị okwu nke ọzọ.Ya mere, ọ bụ ezie na nyocha ahụ na-egosi na [[Asụsụ Igáláà|Igala]], nke nwere 60% bụ asụsụ dị iche, ụdị okwu Yoruboid ndị ọzọ niile bụ naanị olumba nke otu asụsụ ahụ.   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;**'&#x5D;

## Egwú

* Ibeyi, Cuban francophone sister duo, na-abụkarị abụ na Lucumí, ụdị liturgical nke Yoruba eji na Santería.
* Sakara, abụ Yoruba sitere na Abeokuta, Ogun Nigeria. Otu n'ime ndị mbụ na-eme ụdị egwu a bụ na Lagos n'afọ ndị 1930.
* Apala, Apala (ma ọ bụ Akpala) bụ ụdị egwu nke ndị Yoruba nke Naijiria mepụtara, n'oge akụkọ ihe mere eme nke mba ahụ dị ka ógbè nke Alaeze Ukwu Britain. Ọ bụ ụdị ụda nke malitere na ngwụcha afọ 1970.
* Fuji, ụdị egwu Yoruba a ma ama n'oge a.
* Jùjú, ụdị egwu na-ewu ewu na Naijiria, nke sitere na ụda ọdịnala Yoruba.
* Àpíìrì, egwu a ma ama n'etiti Ido na Igbole Ekiti gburugburu Ekiti Steeti. Ngwá egwú ndị a na-ejikarị beaded Calabash guads na gongs na-akwado okwu nkwekọrịta
* Fela Kuti, onye okike Afrobeat

## Hụkwa
 

* Nọmba ndị Yoruba

## Ihe edeturu na ntụaka

### Ihe edeturu
"Pauwi" na Lake Rombebai, ebe ndị Yoke na-ekwu na ha si kwapụ; nke a bụ Yoke n'ụzọ doro anya, ma e wezụga okwu ụfọdụ na-apụtaghị n'asụsụ nke oge a mana a na-ahụ ya na Warembori metụtara ya."Pauwi" na Lake Rombebai, ebe ndị Yoke na-ekwu na ha si kwapụ; nke a bụ Yoke n'ụzọ doro anya, ma e wezụga okwu ụfọdụ na-apụtaghị n'asụsụ nke oge a mana a na-ahụ ya na Warembori metụtara ya.

### Edensibia

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Oyètádé, B. Akíntúndé & Buba, Malami (2000) 'Hausa Loan Words in Yorùbá', na Wolff & Gensler (ed.) Proceedings of the 2nd WoCAL, Leipzig 1997, Köln: Rüdiger Köppe, 241-260.
* 

#### Akụkọ ihe mere eme

* 
* 
* 
* 

#### Akwụkwọ ọkọwa okwu

* 
* 
* 
* 

#### Grammar na eserese

* ''Yoruba: A Grammar Sketch. Nsụgharị 1.0.'' Ọrụ Afranaph.
* 
* 
* 
* 
* 
* Asụsụ Yoruba mbụ. 
* 
* 
* 

## Njikọ mpụga

* Wikipedia Yoruba
* Omniglot: Asụsụ Yoruba
* Akwụkwọ ọkọwa okwu Yoruba
* Yoruba Translation - Ọrụ ntụgharị n'ịntanetị n'efu ozugbo Yorùbá.
* kasahorow Yoruba Dictionary
* Ọ bụ ya na ya na-eme ihe nkiri
* Asụsụ: Yoruba-Online-Dictionary English-Yoruba / Yoruba -English E debere  Wayback Machine
* Sabere d'owo Yoruba video drama series. Redio Abeokuta (2006).
* Asụsụ Yoruba
* Pan-African Ebe obibi maka Yoruba
* Yoruba na North America
* Journal of West African Languages: Yoruba
* yorubaweb.com
* Blog Yoruba (na-egosipụta ederede asụsụ abụọ na Yoruba na Bekee, gụnyere akụkọ ọdịnala)
* Abibitumi Kasa Yorùbá Language Resources E debere  Wayback Machine
* Yorùbá Yé Mi - Akwụkwọ nkuzi Yorùbá
* Okwu nke Asụsụ Yoruba