Ememme Asafotufiam

A na-eme **mmemme Asafotufiam** nke ndị isi na ndị obodo Ada dị na Danube East nke mpaghara Greater Accra nke Ghana .  A na-eme mmemme ahụ n'izu mbụ nke ọnwa Ọgọst kwa afọ.  

## Etymology/si mmalite
Okwu **<nowiki/>'Asafotufiam'<nowiki/>** sitere na okwu **<nowiki/>'Asafotufiami**' nke na Dangme putara 'Divisional Firing of Musketry'.  Aha **"Asafo-tu-fiam"** nwere ihe mejupụtara mkpụrụokwu atọ. 

Akụkụ nke mbụ bụ "Asa" nke bụ ọtụtụ "Sa", aha. Aha mbụ "Sa", nke a na-akpọ mgbe ụfọdụ "Osa", "Asa" ma ọ bụ "Aesir", pụtara ahụ mmụọ nke Onye kere Eluigwe na Ala. Dị ka ndị Ga-Adamgbes si kwuo, aha "Osa" ma ọ bụ "Asa" bụ ihe e merụworo na Osiris .  "Osa" bụ onye ojii Nubian nke a na-efebu ofufe n'ụwa. Ọ bụ otu n’ime chi dị nsọ nke ndị nna ochie nke ndị Ada. 

Akụkụ nke abụọ bụ "Tu". "Tu" bụ aha e nyere egbe ma ọ bụ egbe na Danube . 

Aha "Tu" ma ọ bụ "Tutu" pụtara mkpụrụ obi nke mmụọ. Aha "Tu" ma ọ bụ 'Tutu' bụ aha Chineke nke onye nduzi nkuzi ime mmụọ nke Nubians Osa ochie. Aha zuru oke nke "Tu" ma ọ bụ "Tutu" bụ "Tutu-Ani" nke a makwaara na omenala ụfọdụ dị ka ode akwụkwọ "Ani". 

Akụkụ nke atọ bụ "Fia" ma ọ bụ "Fiam" nke pụtara ịra ụra ma ọ bụ gbaa ma ọ bụ gbaa ma ọ bụ gbaa. "Tu-fia" ma ọ bụ "Tufiam" pụtara n'ụzọ nkịtị agba égbè. 

"Asafotufia" ma ọ bụ "Asafotufiam" sụgharịrị n'ụzọ nkịtị dị ka, "Ndị nkuzi ime mmụọ Osa e chiri echichi ndị na-agba égbè".

Ndị "Asafotu" bụ ụlọ ọrụ ndị dike na-agbapụ musket ha n'ememe. 

## Akụkọ ihe mere eme
Ndị Adangmes lụrụ ọtụtụ agha iji mee ka ndị ha nwee ókèala. Ndị kasị ewu ewu n'ime agha ndị a bụ agha Katamanso nke 1826, agha Glover nke 1876, mbuso agha nke Anglos na 1770 na agha nke Nonobe na 1750.  Ndị obodo Ada jisiri ike iguzogide mwakpo ndị a niile wee lanarị agha ahụ, na-eduga na nguzobe na ịlanarị ala eze Ada nke ọma. Ka agha na-adịwanye njọ, a na-eme ememe iji nabata ndị agha nwere obi ike na ndị dike agha laghachiri n'ụlọ. Ụfọdụ n'ime emume ndị a gụnyere ịsa ụkwụ na ịgba egbe mkpọ iji kwusaa mbata ha.  

N'afọ ndị 1900, n'enweghị agha a ga-alụ ọgụ ma ọ bụ ọgụ sitere na ebo ndị ọzọ, ememe ndị a na-eme iji nabata ndị agha ha nwere obi ike kwụsịrị n'ihi na ọ dịghịzi mkpa. Otú ọ dị, ndị mmadụ ka chere na ọ dị mkpa ka ha wepụta ememe iji mee ememe ndị agha ha, ndị nna nna ha na ndị isi n'oge gara aga bụ ndị niile nyere aka na nguzobe Ada. Nke a meghere ụzọ maka nguzobe nke Asafotufiam Festival, dị ka onye nọchiri anya ememe nnabata ndị agha na-alọta.  

Iji weghachi ihe omume akụkọ ihe mere eme nke ndị Ada, ndị "ndị dike" na-eyi uwe agha ọdịnala ma na-ebu agha mkparị. Ọ bụkwa oge a kpọbatara ụmụ okorobịa n’agha. 

Enwere Asafo (ụlọ ọrụ) abụọ n'ime steeti Ada, ya bụ, Akomfode na Asorkor, ndị otu ha dịka ọdịnala siri dị sitere na agbụrụ matrilineal. 

## Ememme
Dị ka ọdịnala si kwuo, ememe ahụ na-amalite site na Tọzdee n'izu mbụ nke August na mbata nke ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị, ndị na-achọsi ike na ndị ọbịa si ebe ndị ọzọ gaa n'obodo ahụ. Ụbọchị Tọzdee bụ maka emume nhicha ụlọ na ịwụsa mmanya n'ụlọ arụsị nke ezinaụlọ dị iche iche yana idobe nche. 

N'isi ụtụtụ Fraịde, ụlọ ọrụ abụọ ahụ (Asafo) na-akụ ụbọ ha ka ha kpọọ ndị otu ha maka njem gawa Luhuese nke dị na mpụga Big Ada ebe a manyere ha. 

Dị ka omenala oge ochie si dị, a na-amalitezi ụmụ okorobịa niile ndị toruo ogo ntozu n'ụlọ ọrụ Asafo dị iche iche site n'ịkụziri ha otu esi ejizi, ibu egbe na ọkụ otu oge mbụ. 

Nke a na-esote nhazi agha na a na-akụziri ndị malitere usoro agha oge ochie. Nke a na-aga n'ihu ruo n'ehihie mgbe ha laghachiri na Big-Ada yi uwe ndị agha ọdịnala ma yichie akwụkwọ na alaka nkwụ na-egosi ndị dike meriri na-alọta n'ihu agha n'etiti mgbawa nke musketry na mkpu agha. 

Ịbụ abụ, ịgba egwu egwu na ịgba egwu na-aga n'ihu ruo mgbe anyanwụ dara mgbe usoro ahụ na-aga n'ihu na "Kpomkpo-Panya" (ebe a na-eje ozi dị ka ebe ndị dike na-aga agha nakwa ebe ọdịda nke ndị agha na-alọta agha)  Ndị ụlọ ọrụ Asafo na-etolite otu faịlụ n'akụkụ osimiri wee gbaa volley atọ na-esochi n'osimiri ahụ, tinye ụkwụ ha n'ime ya ma saa aka ha iji gosi na ebupụ ihe ọjọọ niile na omens ọjọọ nke afọ na-atụ anya ihe ọma niile na-echekwa maka afọ ndị dị n'ihu. Ndị niile na-eso ụlọ ọrụ Asafo na-agbaso omenala ịkụnye ụkwụ na emume ịsa aka. Ngagharị ahụ wee gbasaa ma onye ọ bụla laa n'ụlọ ha n'ime egwu ọṅụ. 

## Ntụaka

Otú:Pages with unreviewed translations