Afrikaans grammar

This article describes the **grammar of [[Afrikaans language|Afrikaans]]**, a language spoken in South Africa   and Namibia which  from 17th century Dutch.

Enweghị ọdịiche dịka ọmụmaatụ n'etiti ụdị ngwáa ná  originatednke ugbu a, mà e wezụga ngwáa abụọ a:

Ìhè omume á yiri ngwáa Bekee, ebe ọ bụ na infinitives na-abụkarị ngwaa n'oge dị mfe, mà e wezụga n'ụdị onye nke atọ nke Bekee, nkè a na-agbakwunye *-s* ọzọ.

Ná mgbakwunye, ngwaa Afrikaans anaghị ejikọta n'ụzọ dị iche dabere ná isiokwu ahụ. Dịka ọmụmaatụ,

Màkà ọtụtụ ngwaa, preterite (dịka. *M lere anya*) ejirila ihe zuru oke dochie anya yá (dịka. *Anọ m* elewo anya), ma ọ bụ n'ịkọ akụkọ site n'oge a (ya bụ, iji akụkọ ihe mere eme eme eme, nkè a na-ejikwa mgbe ụfọdụ na Dutch). Nanị *ihe ndị* a na-ahụkarị na nkè a bụ ngwaa modal (lee tebụl na-esonụ) ná ngwaa wees "*bụ*" (ụdị ziri ezi bụ).

Ngwaa anọ zuru ezu na-esonụ nwekwara (nkè á na-ejikarị eme ihe) ụdị preterite:

Ọtụtụ ngwaa nwere ụdị zuru okè na-adịghị mma nke a na-eji n'akụkụ ụdị nkịtị, mgbe ụfọdụ ná nkọwa dị iche iche:

Ngwaa barangay (ịmụ, ịmụ nwa) nwere akụkụ abụọ gara aga: *gebaar* na pro. Á na-eji nke mbụ eme ihe na olu na-arụ ọrụ ("ọ mụrụ") na nke ikpeazụ ná olu na'adịghị arụ ọrụ ("a mụrụ ya"). Nke a yiri Dutch, ébé ngwaa *baren* nwere akụkụ gara aga *gebaard* na geboren, na ọdịiche yiri ya. Jiri ọdịiche dị n'etiti Bekee a mụrụ na nkè á mụrụ.

Afrikaans nkè oge a enweghịkwa pluperfect (dịka. *Anọ m kiriri*). Kama nkè ahụ, a na-egosipụta pluperfect, dị kà preterite, site ná iji zuru oke.

Á na-ewu ihe zuru oke ná ngwaa enyemaka **het** + participle gara aga, nke a na-ejighị ngwaa hê (particule gara aga), ngwaa a na-ekewapụ dị ka reghelp (particule ***reggehelp*** gara aga) na ngwaa **nwere** mmalite dị ka ver- na ont- (verkoop, স্ bụ ma infinitive na particile gara aga) Ōis nke a na'ozuzu site ná ịgbakwunye prefix **ge-** ná ụdị infinitive / ugbu a. Dịka ọmụmaatụ,

: Ek breek na-agbapụ agbapụ
: Ek het dit gebreek Á *m* gbajiri agbajiri m ya, agbaji m yá

Ìhè dị mkpa n'okwu á, ma ọ bụghị ya ọ na-egosi ná *isiokwu* (ek) agbajiela. 

Á na-egosikwa oge ọdịnihu site na iji sal + infinitive. Dịka ọmụmaatụ,

: Ek sal kom kom na-abịa (ma ọ bụ n'ụzọ nkịtị m ga-abịa)

Á na-egosi ọnọdụ ahụ site ná ụdị preterite sou + infinitive. Dịka ọmụmaatụ,

: Ek sou ko*m* na-abịa (n'ụzọ nkịtị m kwesịrị ịbịa)

Dị kà asụsụ ndị ọzọ nke German, Afrikaans nwekwara olu nyocha nkè a na-emepụta n'oge a site na iji ngwaa enyemaka (ịghọ) + akụkụ gara aga, na, n'oge gara aga, site ná iji akụkụ aka **bụ** + akụkụ gara áká. Dịka ọmụmaatụ,

: Á na-ekwuna *a na-eme ya*
: Á na-ekwu na e mere ya, e mere yá yá, e meela ya (ya mere ọ dịlarị)

Akwukwo Afrikaans edere edere edekọ na-ekweta ná iwu nkè *bụ ihe* eji egosi olu na-adịghị arụ ọrụ na pluperfect, nke n'ọnọdụ a kwekọrọ ná emere ya. Ìhè ahịrịokwu ahụ pụtara nwere ike ịgbanwe dabere na ngwaa enyemaka eji eme ihe (bụ / dị), dịka ọmụmaatụ, ọ na-egosi na emeela ihe ma ka dị taa, ebe ọ *bụ* ná ọ na-apụta ná emeela, mana e bibiri ma ọ bụ furu efu.

Á na-ejikarị *-ende* (kom/komende), mà mgbe ụfọdụ ọ na-adịghị mma (wees/synde, hê/hebbende, n'ụl/sterwende, bly/blywende), ọ bụ ezie ná a na-ewere nkè a dị ka *ihe* ochie maka ngwaa ọrụ. Mgbe ụfọdụ enwere mgbanwe mkpụrụ okwu ná mgbọrọgwụ nkè na-emetụtaghị ịkpọpụta (maak/makende, weet/wetende)

Ngwaa wees pụrụ ichè nwere ụdị subjunctive, ọ bụ ezie ná a naghị eji ha eme *ihe* n'oge a: *sy* bụ ụdị subjunsive ugbu a, ná ware bụ ụdị subjonctive gara aga.

## Áhà
Áhà ná Afrikaans, dị kà ná Dutch nkè oge a, enweghị usoro mgbanwe, ma enweghị okike ụtọ asụsụ (n'adịghị ka Dutch nke oge ahụ). Otú ọ dị, enwere ọdịiche n'etiti otu na ọtụtụ ụdị aha. Ìhè ngosi nkè ọtụtụ bụ nsonaazụ **-e**, mana ọtụtụ aha a na-ahụkarị na-emepụta ọtụtụ ha kama site na ịgbakwunye **-s** ikpeazụ. Ọtụtụ áha ndị á na-ahụkarị nwere ọnụọgụ dị iche iche:

Enweghị ọdịiche dị ná grammatical case maka áhà, adjectives ná isiokwu.

Otú ọ dị, adjectives nwere ike ịgbanwe mgbe ha bu aha ụzọ. Dị ka iwu n'ozuzu, a na-agbanwekarị adjectives polysyllabic mgbe ejiri ya dị ka adjectives attributive. Enwere ike ịgbanwe adjectives attributive monosyllabic ma ọ bụ na ọ gaghị agbanwe, dabere na ụdị akụkọ ihe mere eme nke adjective. 
Adjectives gbagọrọ agbagọ na**-e**jigide njedebe -e na maka ụfọdụ adjectives, a na-ejide ụdaume ikpeazụ nke okwu furu efu na ojiji njirimara. Dịka ọmụmaa**t**ụ, t ikpeazụ na-esote ụda / / nke ehichapụrụ na predicative na-eji dị ka ***reg*** (cf. Dutch *recht*), a na-ejigide ya mgbe a gbanwere adjective (regte). Ihe yiri nke ahụ na-eme**t**ụta apocope nke t mgbe // gasịrị. Dịka ọmụmaatụ, adjective vas na-aghọ nnukwu mgbe a gbanwere ya. N'aka nke ọzọ, adjecives na-agwụ na -d (nke a na-akpọ /t/) ma ọ bụ -g (nke a Na-akpọ //) na-esote ụdaume ogologo ma ọ bụ diphthong, na-efunahụ **-d** na **-g** mgbe a gbanwere ya. Dịka ọmụmaatụ, lee ụdị mgbanwe nke:

N'ọnọdụ ụfọdụ pụrụ iche, mgbe syncope nkè intervocalic consonant, enwekwara apocope ọzọ nkè akara ntụgharị. Dịka ọmụmaatụ,

: ***màud*** (nke *ochie*) ***ma ọ bụ*** (mgbe ọ na-esote áhà)

N'ikwu yá n'ozuzu, otú mgbanwe ọdịdị ahụ na-emetụta adjectives gbanwere na-emetụtakwa n'ịmepụta ọtụtụ aha. Dịka ọmụmaatụ, ọnụọgụ nkè ajụjụ (ajụjụ) bụ聊 (***ajụjụ***).

## Aha nnọchiaha
Ìhè fọdụrụ na ọdịiche dị n'okwu ahụ kà dị ná usoro nnọchiaha. Dịka ọmụmaatụ,

Rịba ámá ná a na-eji **hullie** na zullie mee ihe kama ***zij*** (isiokwu, onye nke atọ) n'ọtụtụ olumba Dutch.

Enweghị ọdịiche dị n'etiti ndị nnọchiaha dị ichè ichè.
A na-enwekarị ọdịiche dị n'etiti ihe na nnọchiaha nwere mgbe ejiri ya tupu áhà. Dịka ọmụmaatụ,

: m na-e***m***e m
: A na-ewere ụdị ọzọ a na-akpọ onse ugbu a ìhè ochie)

Ìhè dị ichè ná iwu gara aga bụ ónyé nkè atọ bụ nwoke ma ọ bụ ónyé na-anọpụ iche, ebe Afrikaans na-eme kà ọdịiche dị n'etiti ***hom*** (ya) na ***sy*** (ya). N'otu aka ahụ, a na-ekewapụta nnọchiaha na-adịghị ndụ dit (ya, isiokwu ma ọ bụ ihe) site ná ***sy*** (ya), a pụkwara iji okwu **hy** kọwaa ihe ndị na-adịghị adị ndụ n'otu ụzọ ahụ dị ka nwanyị na Bekee, dịka na *Rooibaard* hot sauce brand's slogan 化hy mooi rooizar ("Ọ na-ere uhie"), na-ezo aka na ihe na-esi ísì ụtọ nkè ngwaahịa ya. Maka nnọchiaha nke atọ, ebe ***Hulle*** nwekwara ike ịpụta nke *ha*, a na-ejikarị hul dị iche iche eme ihe iji pụta "ha" iji mee ka ọdịiche dị n'etiti ha ná *ha* / ha. N'otu aka ahụ, mgbe ị na-ekwu na ị nwere ụdị nnwere onwe ***jul***.

## Nchịkọta ókwú

### Usoro ókwú
Afrikaans nwere usoro okwu siri ike, nkè akọwapụtara n'ọtụtụ akwụkwọ ederede South Africa site ná iji ihe a na-akpọ "iwu STOMPI". Áhà iwu ahụ na-egosi usoro nke akụkụ nkè ahịrịokwu kwesịrị ịpụta.

Dị kà ọ dị ná Dutch ná German, infinitives ná participles gara aga na-apụta n'ọnọdụ ikpeazụ ná isi ahịrịokwu, kewara site na ngwaa enyemaka kwekọrọ. Dịka ọmụmaatụ,

: **Afrikaans**: Hy het 'n huis Геcoop.
: **Dutch**: Hij heeft een huis Геcocht.
: **Bekee**: Ọ zụrụ ụlọ.

Akụkụ ndị metụtara yá na-amalitekarị nà nnọchiaha "wat", nkè á na-eji maka akụkọ onwe ónyé na nke na-abụghị nke onwe. Dịka ọmụmaatụ,

: **Afrikaans**: Die man wat hier gebly het bụ ʼn Amerikaner.
: **Dutch**: De man die hier bleef was een Amerikaan.
: **Bekee**: Nwoke nọrọ ebe a bụ onye America.

N'aka nkè ọzọ, ahịrịokwu ikwu nwere ike ịmalite site ná preposition + "wie" mgbe ọ na-ezo aka na antecedent onwe onye, mà ọ bụ aglutination n'etiti "waar" ná preposition mgbe ọ na'ezo aka ná precedent na-abụghị nkè onwe.

### Ihe abụọ na-adịghị mmá
Otú akụkụ pụrụ iche nke Afrikaans bụ ojiji ọ na-eji okpukpu abụọ na-adịghị mma. Dịka ọmụmaatụ,

: Afrikaans: Hy kan nie **Afrikaans** пра nie. (lit. Ọ pụghị ikwu okwu Afrikaans.)
: **Dutch**: Hij kan geen Afrikaans ụgha.
: **Bekee**: Ọ pụghị ikwu Afrikaans.

A tụwo aro mmalite French ná San màkà ịgọnahụ okpukpu abụọ na Afrikaans. Ọ bụ ezie ná á ka na-ahụ mgbagha okpukpu abụọ n'asụsụ Low Franconian ná West-Flanders na ụfọdụ obodo nta "nke dịpụrụ adịpụ" n'etiti Netherlands (ya bụ. Garderen), ọ na-ewere ụdị dị iche, nkè á na-adịghị ahụ na Afrikaans. Ìhè ndị a bụ ihe atụ:

 Jiri yá tụnyere "Ek wil nie dit doen nie", nkè na-agbanwe ìhè ọ pụtara ka ọ bụrụ "Achọghị m ime ihe a kpọmkwem". Ebe ọ bụ na "Ek wil dit nie doen nie" na-ekwusi ike na achọghị ime ìhè, "Ek wil nie dit doen nie" kwusiri ike ná achọghị ịme ìhè ahụ akọwapụtara.

Á na-ejikọta ìhè owuwu abụọ na-adịghị mmá n'ụzọ zuru ezu n'ime asụsụ Afrikaans ma ojiji yá kwesịrị ekwesị na-agbaso usoro iwu dị mgbagwoju anya dịka ihe atụ ndị dị n'okpuru na-egosi:

Okwu het na Dutch ekwekọghị na *het* na Afrikaans. *Het* na Dutch pụtara ya na Bekee. Okwu Dutch nke kwekọrọ na *het* na Afrikaans (n'ọnọdụ ndị a) bụ *heb*.

Rịba ama ná n'ọnọdụ ndị a, ọtụtụ ndị na-asụ Dutch ga-ekwu kama:

Otú ìhè dị ịrịba àmà ná nke a bụ iji ụdị ụtọ asụsụ na-agbagha nkè kwekọrọ ná ịgbagha akụkụ Bekee dị ugbu a. N'okwu a, enwere naanị otu mgbagha.

Ókwú ụfọdụ ná Afrikaans na-ebilite n'ihi ụtọ asụsụ. Dịka ọmụmaatụ, moet nie, nkè pụtara n'ụzọ nkịtị "aghaghị", na-aghọkarị moenie; ọ bụ ezie na mmadụ anaghị ede ma ọ bụ kwuo yá dị kà nke a, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ndị niile na-asụ Afrikaans ga-agbanwe okwu abụọ ahụ ka ọ bụrụ moenie n'otu ụzọ ahụ ka ọ ghara ịgbanwe ka ọ ghara ná Bekee.

## Hụkwa

* Akụkụ ya

## Ihe edeturu

## Edensibia

* 
* 
* 
*  See also 
Òtù:Pages with unreviewed translations