Edo literature

Edemede Edo gụnyere ma ọrụ ederede na nke ọnụ n'asụsụ Edo sitere n'aka ndị Edo nke Nigeria. O sitere na oge precolonial wee malite ka oge na-aga. Akwụkwọ a bụ ngosipụta nke omenala Edo na ọ gụnyere oge dị iche iche, ụdị na ndị odee. Ọ gbanyere mkpọrọgwụ n'okwu ọdịnala dịka nkedo ọla, ịkpụrụ osisi, na ide ihe osise. Ụdị e dere ede ghọrọ ihe a ma ama n'oge ndị ọchịchị na-achị na ịnakwere ihe odide ndị Rom. Egwu ndị mmadụ bụ akụkụ nke akwụkwọ Edo ma bụrụ akụkụ nke omenala Edo. Abụ ndị a na-eje ozi dị ka ebe nchekwa akụkọ ihe mere eme, nkuzi omume, na okwu ọdịnala.

Oge mmalite nke akwụkwọ Edo hụrụ mgbanwe n'okwu ederede. N’oge a, J.E. Edegbe sụgharịrị akụkụ Akwụkwọ Nsọ n’asụsụ Edo, bụ́ nke Òtù Bible Mba Ọzọ, London, bipụtara na 1925, 1927, na 1930. Nsụgharị ndị a webatara Iso Ụzọ Kraịst, sokwa ná ndị mbụ e bipụtara n’Edo. Oge ikpeazụ nke akwụkwọ Edo hụrụ mpụta nke ndị edemede dị iche iche na ụdị edemede. Ndị ode akwụkwọ dịka Jacob Egharevba na D.U. Emokpae rụpụtara ọrụ ndị nyochara akụkọ Edo wee banye n'ime akụkọ ifo. Mgbalị iji guzobe usoro ọbịbịa ahaziri ahazi malitere n'afọ 1920 wee rụọ ọrụ n'ịkwalite asụsụ ederede Edo. Ụfọdụ ndị chịkọtara ma sụgharịa ilu, ilu na akụkọ ifo n'asụsụ bekee, na-esite n'omenala obodo ha.  [8][3][9]

## Akụkọ ihe mere eme
Akwụkwọ Edo gụnyere okwu ọdịnala dị iche iche dị ka ịkpụ ọla, ịkpụ osisi, na ederede ihe osise, nke e ji dekọọ ihe omume akụkọ ihe mere eme.[1][2] Ụdị ederede ahụ ghọrọ ihe a ma ama n'oge ọchịchị ndị ọchịchị na-achị site na nnabata nke edemede Rom. [1][3]

Oge mbụ nke akwụkwọ Edo hụrụ mgbanwe gaa n'okwu ederede. [1] [4] Nke a sitere na nnabata nke edemede Rom, nke keere òkè n'ịkpụzi akwụkwọ Edo. [1][3] N'oge a, Reverend Emmanuel Egiebor Ohuoba sụgharịrị akụkụ Akwụkwọ Nsọ n'asụsụ Edo. Nsụgharị ndị a, n'etiti ọrụ mbụ e bipụtara na Edo, [1] [2] chọrọ mgbanwe nke okwu Edo na okwu iji gosipụta echiche okpukpe dị mgbagwoju anya.[4][7] N'oge mbụ a, akwụkwọ ndị e dere ede nke bụ isi na mpempe akwụkwọ na akwụkwọ nta pụtara ma malite ikwu okwu n'isiokwu dị iche iche metụtara ọha mmadụ Edo, gụnyere agụmakwụkwọ, akụkọ ihe mere eme, na nkọwa mmekọrịta mmadụ na ibe ya. [1] [2] N'oge a, e depụtaghachiri abụ Edo na ukwe maka ebumnuche okpukpe na ọdịbendị.  [8][3][9]

Oge ngwụcha nke akwụkwọ Edo, malite na mmalite 1930s, hụrụ mpụta nke ndị edemede na ụdị edemede dị iche iche.[1] Otu ọrụ dị ịrịba ama sitere n'oge a bụ Ekhre Vb'Itan Edo nke Jacob Egharevba, onye ọkọ akụkọ ihe mere eme na onye edemede, na 1933.[4][11] E mechara mara dị ka Short History of Benin, nke a nyere ozi gbasara akụkọ ihe mere eme, ọdịnala na ndị eze Edo.[2][12] D.U. Emokpae, onye edemede Edo nke oge a, dere The Murder of Adesuwa na 1934. Ọrụ a bụ ọpụpụ na akụkọ ihe mere eme nke Egharevba, na-abanye n'ógbè akụkọ ifo ma na-enyocha isiokwu Edo.[3][13][8] H.O. Uwaifo, onye edemede na onye na-ede uri, ebipụtakwara Edo Composition na 1934 . [3][9]

Na ngwụcha afọ 1930 na 1940 hụrụ mmụba na mmepụta akwụkwọ Edo.  [4][12] Akwụkwọ akụkọ dị ka *Obhio* na Esan Times nyere ndị edemede ohere ịkekọrịta ọrụ ha. Akwụkwọ akụkọ ndị a gosipụtara ọdịnaya dịgasị iche iche, gụnyere akụkọ mkpirikpi, uri, na edemede.  [4][13] Akwụkwọ Asụsụ Esan, otu alaka nke akwụkwọ Edo, mepụtara n'oge a, site n'aka ndị edemede dị ka Osaigbovo Iguobaro na Ekpen Edenojie.  [9][15] Ọrụ ha gụnyere ụdị dịgasị iche iche, gụnyere uri, ihe nkiri, na ịkọ akụkọ.  [2][11] E mere mgbalị iji mee ka asụsụ ahụ bụrụ otu ma mepụta orthography Edo iji mee ka ọ dịrị akwụkwọ na agụmakwụkwọ mfe na uto nke akwụkwọ Edo.  [9][3] N'agbanyeghị ihe ịma aka dị ka ohere mbipụta pere mpe, oge ikpeazụ ahụ tọrọ ntọala maka mmepe na-aga n'ihu nke akwụkwọ Edo site na ndị edemede nke oge a dị ka Ikponmwonsa Osemwingie.  [8][3][13]

### Ọganihu ịgụ na ide
Agụmakwụkwọ ọdịda anyanwụ na edemede Rom mepụtara n'okpuru ọchịchị ndị ọchịchị. Nchịkwa nke ndị na-achị mba ahụ guzobere ụlọ akwụkwọ praịmarị n'afọ ndị 1900 mana ha mechiri ụfọdụ n'ime afọ ndị 1910.[16] Nke a dugara n'ịbawanye ụlọ akwụkwọ elementrị.[9] E guzobere Edo College na Benin City na 1937, na-enweghị ụlọ akwụkwọ sekọndrị ọzọ e guzobere ruo mgbe nnwere onwe gasịrị. Enweghị iwu asụsụ doro anya nke nchịkwa ọchịchị na-achị achị mere ka a ghara ijide n'aka n'ịhọrọ asụsụ maka ntụziaka. N'ikpeazụ, Bekee ghọrọ ụzọ izi ihe. Otú ọ dị, enweghị orthography ọkọlọtọ maka asụsụ Edo ndị obodo gosipụtara ihe isi ike na Bekee si otú a ghọọ asụsụ kachasị amasị ụmụ akwụkwọ ụlọ akwụkwọ, na-emetụta nhọrọ asụsụ maka mbipụta.[18]

Uto nke akụ na ụba nke ndị na-achị achị mụbara n'ihi mgbanwe akụ na ụba na ngwụcha afọ 1930 na mmalite afọ 1940.[16] Nke a, n'aka nke ya, gbara ume itinye ego na agụmakwụkwọ na mbipụta. [9] Obodo guzobere ụlọ akwụkwọ ha, ndị ọchụnta ego obodo batakwara na ngalaba agụmakwụkwọ.[8] Mgbasawanye a mere ka a chọọ akwụkwọ, ọkachasị akwụkwọ edemede.  [3][8] Mgbalị iji guzobe orthography a haziri ahazi malitere n'afọ 1920, nke asọmpi ndị ozi ala ọzọ kpaliri.[18] Ka ọ na-erule 1932, onye ọrụ Colonial, H.M. Butcher, chịkọtara akwụkwọ ọkọwa okwu Edo, na Church Mission Society bipụtara Oghe Edo I na II (Benin Reader) na 1934, na-egosi akwụkwọ Edo mbụ n'ime ihe karịrị afọ iri atọ. Ndị edemede obodo nyekwara aka idozi nsogbu orthography.[2] Ọ bụ ezie na ụlọ akwụkwọ ndị mbụ na-achị ala ọzọ emeghị ka ụmụ akwụkwọ mara ọdịnala ọdịda anyanwụ ma na-elegharakarị omenala na asụsụ ụmụ amaala anya, ụfọdụ ndị mmadụ si n'omenala ụmụ amaala ha nweta ihe mkpali.[18][16] Ha chịkọtara ma sụgharịa ilu, ihe omimi, na akụkọ ọdịnala n'asụsụ Bekee, wughachi akụkọ ihe mere eme, ma depụtaghachi abụ.[13]

### Abụ ọdịnala
Abụ ọdịnala bụ akụkụ nke akwụkwọ Edo. [19] Abụ ndị a, nke a na-enyefe site n'ọgbọ ruo n'ọzọ, na-eje ozi dị ka ebe nchekwa nke akụkọ ihe mere eme, ozizi omume, na ngosipụta ọdịbendị.[18] Egwú ọdịnala Edo malitere n'oge precolonial mgbe ịkọ akụkọ na-aga nke ọma site na ọdịnala ọnụ.[16] Ha na-agụnye isiokwu dịgasị iche iche, gụnyere akụkọ ihe mere eme, akụkọ ịhụnanya, nkuzi omume, na ule na mmeri nke ndị Edo.  [3][20] Abụ ọdịnala Edo na-egosipụta asụsụ dị iche iche na ọdịbendị aghụghọ n'ofe obodo, ma nwee mmetụta n'egwú Edo nke oge a.[16][19][18]

Egwú ọdịnala Edo na-esonyere ngwá egwú ọdịnala, gụnyere 'ikpen', ụdị xylophone, na 'ughegbe', ọjà ọdịnala.[20] Ha bụ akụkụ nke ememe na ememe, na-eme ka ememe, agbamakwụkwọ, na ihe omume ndị ọzọ dị mkpa nke ndụ baa ọgaranya. [3] N'afọ ndị na-adịbeghị anya, e meela mgbalị iji dekọọ ma chekwaa ha.[22]

## Ndị edemede a ma ama
Ọtụtụ ndị edemede enyela aka dị ukwuu na akwụkwọ Edo na mmepe nke Asụsụ Edo. [9]

* J.E. Edegbe bụ onye mbụ nyere aka na akwụkwọ Edo. [18] A mụrụ ya na mmalite narị afọ nke 20, Edegbe sụgharịrị akụkụ Akwụkwọ Nsọ n'asụsụ Edo n'afọ ndị 1920. [9] Nsụgharị ndị a nyere otu n'ime ụdị edemede mbụ nke akwụkwọ Edo.[3]
* Reverend Emmanuel Egiebor Ohuoba sụgharịrị Bible n'asụsụ Edo n'afọ 1910. Ọrụ ya tọrọ ntọala maka nsụgharị Edegbe na mmepe ndị ọzọ na akwụkwọ Edo.[3]
* Na ngwụcha afọ 1930, Jacob U. Egharevba pụtara dị ka onye na akụkọ ihe mere eme nke Edo. Ọrụ ya, *Ekhere Vb'Itan Edo,* nke e bipụtara na 1933, bụ akụkụ dị mkpa nke akwụkwọ Edo.[16]

## Edemsibia