Uto-Aztecan

Asụsụ Uto-Aztecan,[a] nke a makwaara dịka asụsụ Uto-Aztekan ma ọ bụ asụsụ Uto-Nahuatl,[1] bụ ezinụlọ asụsụ ndị America, nke nwere ihe karịrị asụsụ iri atọ. A na-ahụ asụsụ Uto-Aztecan fọrọ nke nta ka ọ bụrụ kpamkpam na Western United States na Mexico. Aha ezinụlọ asụsụ ahụ na-egosipụta usoro nna ochie nke asụsụ Ute nke Utah na asụsụ Nahuan (nke a makwaara dị ka Aztecan) nke Mexico.

Ezinụlọ asụsụ Uto-Aztecan bụ otu n'ime ezinụlọ asụsụ kachasị ukwuu na Amerịka n'ihe gbasara ọnụọgụgụ ndị na-asụ asụsụ, ọnụọgụgụ asụsụ, na mgbasa ozi ala.[2] Asụsụ Uto-Aztecan kachasị na ugwu bụ Shoshoni, nke a na-asụ ruo n'ebe ugwu dịka Salmon, Idaho, ebe nke kacha na ndịda bụ asụsụ Nawat nke El Salvador na Nicaragua.[1][2][3] Ethnologue na-enye ọnụọgụgụ asụsụ niile dị n'ezinụlọ dị 61, na ngụkọta ọnụọgụgụ ndị na-asụ ya dị 1,900,412.[4] Ndị na-asụ asụsụ Nahuatl karịrị 85% nke ndị a.

Nchịkọta dị n'ime ezinụlọ ahụ na-ekewapụkarị ya n'alaka abụọ: alaka ugwu gụnyere asụsụ US niile na alaka ndịda gụnyere asụsụ Mexico niile, ọ bụ ezie na a ka na-atụle ma a kacha ghọta nke a dị ka nkewa mkpụrụ ndụ ihe nketa ma ọ bụ dị ka nke ala. N'okpuru ọkwa nkewa a, a na-anabata alaka ndị bụ isi: Numic (gụnyere asụsụ ndị dị ka Comanche na Shoshoni) na asụsụ California (nke a maara dị ka otu Takic, gụnyere Cahuilla na Luiseño) na-akọwa ọtụtụ n'ime asụsụ ndị dị n'ebe ugwu. Hopi na Tubatulabal bụ asụsụ ndị na-abụghị nke ndị ahụ. A na-ekewa asụsụ ndịda n'Asụsụ Tepiman (gụnyere O'odham na Tepehuán), Asụsụ Tarahumaran (gụnyere Raramuri na Guarijio), Asụsụ Cahitan (gụnyere Yaqui na Mayo), Cora_languages" id="mwRw" rel="mw:WikiLink" title="Coracholan languages">Asụsụ Coracholan (gụnyere Cora na Huichol), na Asụsụ Nahuan.

A na-ewere ala nna nke asụsụ Uto-Aztecan dị na Southwestern United States ma ọ bụ ikekwe Northwestern Mexico. Echiche ọzọ atụwo aro na ezinụlọ asụsụ ahụ malitere na ndịda Mexico, n'ime mpaghara asụsụ Mesoamerican, mana a naghị ele nke a anya dị ka ihe doro anya.

## Ebe a na-ekesa ya
áká_ịkẹngạ|thumb|Obodo ndị na-asụ Uto-Aztecan na gburugburu Central America
A na-asụ asụsụ Uto-Aztecan n'ugwu ugwu ndị dị na North America na ala dị ala nke ọdịda anyanwụ United States na steeti Oregon, Idaho, Montana, Utah, California, Nevada, na Arizona. Na Mexico, a na-asụ ha na steeti Sonora, Sinaloa, Chihuahua, Nayarit, Durango, Zacatecas, Jalisco, Michoacán, Guerrero, San Luis Potosí, Hidalgo, Puebla, Veracruz, Morelos, State of Mexico, na Mexico City. Nahuatl oge ochie (asụsụ nke Ndị Aztec) na ndị ikwu ya nke oge a, Asụsụ Nahuan, bụ akụkụ nke ezinụlọ Uto-Aztecan. Asụsụ Nawat, asụsụ Nahuan, gbasara na Central America n'oge ọpụpụ na-adịbeghị anya ma nwee ọtụtụ ndị na-asụ ya n'ebe ahụ. Ọ kwụsịrị na Guatemala, Honduras, na Nicaragua ma ọ fọrọ nke nta ka ọ kwụsị na ọdịda anyanwụ El Salvador, mana ọ nwetaghachiri asụsụ n'oge na-adịbeghị anya.

## Usoro ide ihe
alt=Nahuatl text|thumb|Ihe odide Nahuatl
Ihe odide Aztec, nke a makwaara dị ka ihe odide Nahuatl, bụ usoro ederede Uto-Aztecan a ma ama tupu oge Columbian. Ọ na-ejikọta ideographic ederede na Nahuatl kpọmkwem phonetic logograms na syllabic signals  nke Ndị Nahua ji mee ihe na etiti Mexico n'oge Epiclassic na Post-classic.  Na mbụ, e chere na a na-eji ya eme ihe maka ndị a ma ama; Otú ọ dị, akwụkwọ ndekọ ala na katkizim mbụ nke ndị ọchịchị na-achị, nke e depụtara n'oge na-adịbeghị anya, bụ nke *tlacuilos* (ndị odeakwụkwọ), *macehuallis* (ndị ọrụ ugbo), na *pochtecas* (ndị ahịa) ji mee ihe.

## Nhazi ọkwa

### Akụkọ ihe mere eme nke nhazi
Ndị ọkà mmụta asụsụ anabatala Uto-Aztecan dị ka ezinụlọ asụsụ kemgbe mmalite afọ 1900, a na-anabatakwa obere asụsụ isii dị ka ndị ziri ezi: Numic, Takic, Pimic, Taracahitic, Corachol, na Aztecan. Nke a na-eme ka asụsụ abụọ a na-ejikọtaghị ọnụ: Tübatulabal na Hopi (mgbe ụfọdụ a na-akpọ "ndị dịpụrụ adịpụ n'ime ezinụlọ"). Ụfọdụ ọmụmụ ihe ndị na-adịbeghị anya amalitela ịjụ ajụjụ banyere ịdị n'otu nke Taracahitic na Takic, ọmụmụ ihe ndekọ ọnụ ọgụgụ nke kọmputa enyerela aka amalitela ịjụ ajụjụ banyere ụfọdụ echiche na nkwekọrịta ndị a na-enwe ogologo oge. Banyere otu dị elu, esemokwu anọgidewo kemgbe narị afọ nke 19. Ugbu a, ndị ọkà mmụta ekwenyeghịkwa n'ebe a ga-ese ókè asụsụ n'ime olumba ahụ ka na-aga n'ihu.

J. C. E. Buschmann hụrụ myirịta dị n'etiti asụsụ Uto-Aztecan na 1859, mana ọ mataghị njikọ mkpụrụ ndụ ihe nketa dị n'etiti alaka Aztecan na ndị ọzọ. O kwuru na myirịta dị n'etiti otu abụọ ahụ na mgbasa ozi. Daniel Garrison Brinton tinyere asụsụ Aztecan na ezinụlọ ahụ na 1891 ma wepụta okwu ahụ bụ Uto-Aztecan. Agbanyeghị, John Wesley Powell jụrụ nkwupụta ahụ na nhazi nke ya nke asụsụ ndị North America (nke e bipụtakwara na 1891). Powell matara ezinụlọ asụsụ abụọ: "Shoshonean" (gụnyere Takic, Numic, Hopi, na Tübatulabal) na "Sonoran" (gụnyere Pimic, Taracahitan, na Corachol). Na mbido afọ 1900, Alfred L. Kroeber dejupụtara foto nke otu Shoshonean,[11] ebe Edward Sapir gosipụtara ịdị n'otu n'etiti Aztecan, "Sonoran", na "Shoshonean".[12][13][14] A na-ewere ojiji Sapir ji usoro ntụnyere mee ihe na asụsụ ndị America na-edeghị ede dị ka ihe ọhụrụ. [ntụaka dị mkpa] Voegelin, Voegelin & Hale (1962) rụrụ ụka maka nkewa atọ nke Shoshonean, Sonoran na Aztecan, na-eso Powell.[15]

Ka ọ na-erule n'ihe dị ka afọ 2011, a ka na-arụrịta ụka banyere ma ị ga-anabata nkewa dị n'etiti asụsụ "Northern Uto-Aztecan" na "Southern Uto'Aztecan".[2] Northern Uto-Aztecan kwekọrọ na "Shoshonean" nke Powell, nke ikpeazụ bụ ihe ndị ọzọ: "Sonoran" nke Powell tinyere Aztecan. Northern Uto-Aztecan ka Jeffrey Heath chepụtara dị ka otu mkpụrụ ndụ ihe nketa na Heath (1978) dabere na ihe akaebe ọdịdị, na Alexis Manaster Ramer na Manaster Ramers (1992) nyere ihe akaebe phonological n'ụdị iwu ziri ezi. Terrence Kaufman na Kaufman (1981) nabatara nkewa dị mkpa n'ime alaka ndị dị n'ebe ugwu na ndịda dị ka ihe ziri ezi. Ndị ọkà mmụta ndị ọzọ ajụla ịdị n'otu nke usoro ọmụmụ nke ma ọ bụ nodes abụọ ma ọ bụ Northern node naanị.[16][17][18][19] Arụmụka Wick R. Miller bụ ọnụ ọgụgụ, na-arụ ụka na asụsụ Northern Uto-Aztecan gosipụtara obere cognates iji were ya dị ka otu. N'aka nke ọzọ ọ chọtara ọnụ ọgụgụ nke cognates n'etiti asụsụ Southern Uto-Aztecan iji gosipụta mmekọrịta mkpụrụ ndụ ihe nketa.[18] Ọnọdụ a kwadoro site na nyocha lexicostatistic nke Cortina-Borja & Valiñas-Coalla (1989) na Cortina-Porja, Stuart-Smith & Valiñas - Coalla (2002). N'ịtụleghachi arụmụka ahụ, Haugen (2008) na-ewere ihe akaebe na-akwado ịdị n'otu nke Northern Uto-Aztecan dị ka ihe na-eme ka mmadụ kwenye, mana ọ ka na-amaghị na Southern Uto-Baztec dị ka otu mkpụrụ ndụ ihe nketa. Hill (2011) kwukwara na nkewa ugwu na ndịda dị irè dabere na ihe akaebe phonological, na-akwado ìgwè abụọ ahụ. Merrill (2013) nyere ihe akaebe ọzọ maka ịdị n'otu nke Southern Uto-Aztecan dị ka otu dị mma.

Hill (2011) jụkwara ịdị irè nke ìgwè Takic na-ekewa ya n'ime ìgwè mpaghara California na Tubatulabal.

Nchịkọta ụfọdụ ekwuola na mmekọrịta mkpụrụ ndụ ihe nketa dị n'etiti Corachol na Nahuan (dịka Merrill (2013)). Kaufman ghọtara myirịta dị n'etiti Corachol na Aztecan, mana ọ na-akọwa ha site na mgbasa kama evolushọn mkpụrụ ndụ ihe nketa.[20] Ọtụtụ ndị ọkà mmụta na-ele nkewa nke Proto-Uto-Aztecan anya dị ka ikpe nke nkwarụ nke nta nke nta nke olumba.[21]

### Atụmatụ dị ugbu a
N'okpuru ebe a bụ ihe nnọchianya nke nhazi nke ezinụlọ asụsụ dabere na Shaul (2014). Nkewa ahụ na-egosipụta mkpebi nkewa nkewa nke Taracahitic na Takic gara aga, nke a na-adịghịzi ele anya dị ka mkpụrụ ndụ ihe nketa ziri ezi. A na-ekwu ma ọ bụ nkewa dị n'etiti asụsụ ndị dị n'ebe ugwu na ndị dị n"ebe ndịda ka ọ dị ka ala ma ọ bụ phylogenetic. Tebụl ahụ nwere ozi gbasara ọnụ ọgụgụ ndị ọkà okwu na ebe ha dị dabere na data sitere na Ethnologue. Tebụl ahụ nwekwara njikọ na akwụkwọ edemede ahọpụtara nke ụtọ asụsụ, akwụkwọ ọkọwa okwu n'ọtụtụ asụsụ.  († = agwụla) 

Na mgbakwunye na asụsụ ndị dị n'elu nke ihe akaebe asụsụ dị, a na-enyo enyo na n'etiti ọtụtụ asụsụ ndị na-adịghịzi adị, ndị na-enweghị akwụkwọ ma ọ bụ ndị a na-amaghị nke ọma n'ebe ugwu Mexico, ọtụtụ n'ime ha bụ Uto-Aztecan.[25]

### Asụsụ ndị na-adịghịzi adị
A na-eche na ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke asụsụ ndị a maara naanị site na ntinye aka dị mkpirikpi bụ asụsụ Uto-Aztecan nke kwụsịrị tupu edekọ ya.[26]

### Mmekọrịta mba ọzọ a tụrụ aro ya
Otu "Aztec-Tanoan" macrofamily nke jikọtara asụsụ Uto-Aztecan na Asụsụ Tanoan nke ndịda ọdịda anyanwụ United States bụ nke mbụ Edward Sapir chepụtara na mmalite narị afọ nke 20, ma mesịa kwado ya na ihe akaebe okwu site n'aka ndị ọkà mmụta ndị ọzọ. Atụmatụ a enwetala nkatọ dị ukwuu banyere izi ezi nke usoro cognate a tụrụ aro ma a gbahapụrụ ya n'ụzọ dị ukwuu kemgbe ngwụcha narị afọ gara aga dị ka ihe na-enweghị ihe akaebe.

## Proto-Uto-Aztecan

## Ihe edeturu
.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:27em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:22.5em}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-alpha]{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-roman]{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-alpha]{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-greek]{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-roman]{list-style-type:lower-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-alpha .references{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-roman .references{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-alpha .references{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-greek .references{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-roman .references{list-style-type:lower-roman}

## Edensibia

## Ebe e si nweta ya
 

### Asụsụ dị iche iche
 

## Njikọ mpụga

* Uto-Aztecan.org, ebe nrụọrụ weebụ raara onwe ya nye ọmụmụ ihe nke ezinụlọ asụsụ Uto-Bztecan
* Ndepụta okwu Swadesh maka asụsụ Uto-Aztecan (site na Wiktionary's Swadesh-list appendix) 
Otú:Pages with unreviewed translations