open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dikeledi Direko

**Dikeledi Rosemary Direko** (amụrụ n'abalị iri abụọ na asatọ n'ọnwa Eprel n'afọ 1985) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị South Africa si Free State onye jere ozi dị ka onye otu National Assembly of South Africa kemgbe afọ 2019. Direko bụ onye otu African National Congress .

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Direko na 28 Eprel, na afọ 1985. Ọ gụrụ akwụkwọ na Phehello Senior Secondary School. O nwetara Project Management Programme (NQF Level 4) na Health Advance Institute ma nwee diplọma na njikwa mmekọrịta ọha na eze. Direko nọ ugbu a [mgbe?] na-amụ maka diplọma na iwu na nchịkwa gọọmentị ime obodo na Mahadum Fort Hare.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Direko bụ onye otu kọmitii na-ahụ maka ngalaba Sipho Mutsi nke African National Congress Youth League site na afo 2005 ruo na afọ 2008 ma jee ozi dị ka odeakwụkwọ alaka maka otu afọ site na afo 2008 ruo na afọ 2009. Ọ rụkwara ọrụ na kọmitii na-ahụ maka mpaghara Lejweleputswa nke otu ndị ntorobịa nke ANC site na afo 2009 ruo na afọ 2011. Site na afo 2014 ruo afọ 2015, ọ bụ odeakwụkwọ mpaghara nke ANC Youth League.

Na African National Congress, ọ bụ onye otu kọmitii na-ahụ maka alaka nke ANC Sipho Mutsi site na afo 2008 ruo na afy 2011. N'afọ 2011, a họpụtara ya ka ọ bụrụ osote onyeisi oche alaka ma jee ozi ruo n'afọ 2014. A họpụtara Direko ka ọ bụrụ onye otu ANC Lejweleputswa Regional Executive Committee na National Executive Committee nke ANC Youth League n'afọ 2015.

## Ọrụ omeiwu
Direko guzoro dị ka onye omeiwu ANC site na Free State na ntuli aka 2019 ma mesịa bụrụ onye a họpụtara na National Assembly ma ṅụọ iyi na 22 Mee 2019.

Direko bụ onye otu Portfolio Committee on Cooperative Governance na Traditional Affairs.

## Ebenside


Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Grizelda Cjiekella

**Grizelda Boniwe Cjiekella** bụ MEC (Member of the Executive Council) maka agụmakwụkwọ na Northern Cape Province, South Africa, ma jee ozi dị ka onye isi ala nke mpaghara ahụ site na 20 Febụwarị na afọ 2012 ruo 2 Eprel 2013.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Cjiekella n'ezinụlọ ndị Xhosa ma too na Pabalello Township na Upington. Ọ gara ụlọ akwụkwọ sekọndrị Paballelo Senior, laghachi ebe ahụ mgbe e mesịrị dị ka onye nkuzi. Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ, Cjiekella debanyere aha na Mahadum nke Western Cape. Ọmụmụ ihe ya kwụsịrị site na itinye aka na mgba nnwere onwe. O mechara gụchaa ihe ọmụmụ ndị a na Mahadum nke Free State: Nnyocha na Nchịkwa, Iwu na Nlekọta, Atụmatụ Atụmatụ, Iwu Ikike na Kọmitii na usoro ụlọ na Gọọmentị Obodo (MFMA) Integrated Performance Management Act.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Ọtụtụ ndị chetara na ọ na-etinye aka na ndọrọ ndọrọ ọchịchị, site n'oge ọ nọ n'ụlọ akwụkwọ mgbe ọ bụ onye otu SRC. N'afọ 1986, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye isi oche nke ANC Youth Congress na Upington, ọrụ ọ rụrụ ruo n'afọ 1988. N'otu oge na ruo n'afọ 1990 ọ bụ onye otu Civic Organisation; ọ ghọrọ onye isi oche nke ANC Women's Congress na Upington (1988-1989). Ọnọdụ ya n'ime usoro African National Congress siri ike n'ịghọ osote onye isi oche nke ngalaba ANC (1990-1994), osote onye osote onyeisiala mpaghara ANC (1995-1996), onye isi oche mpaghara ANC (1996-1997), odeakwụkwọ mpaghara nke ụmụ nwanyị nke ANC (1997-2003), na osote onye oche nke mpaghara nke Njikọ ụmụ nwanyị nke mpaghara ANC (2003-2008). Ọ bụ onye isi oche nke ANC Women's League Provincial ugbu a ma bụrụkwa onye otu PEC na PWC nke ANC. Ọ rụrụ ọrụ na ANC Women's League NEC site n'ịbụ onye isi oche mpaghara.

E zigara Cjiekella na Northern Cape Provincial Legislature dị ka onye otu Provincial legislature (MPL) na Disemba 2003. N'afọ sochirinụ, ọ ghọrọ osote onye isi oche nke Northern Cape Provincial Legislature. Ọ nọ n'ọkwa ahụ ruo n'ọnwa Eprel afọ 2009 mgbe a họpụtara ya MEC maka agụmakwụkwọ na mpaghara ahụ.

## Onye isi ala nke Northern Cape
Mgbe onye isi ala Northern Cape Hazel Jenkins dara, na-arịa ọrịa strok, na afọ 2012, ndị isi oche nke mpaghara ahụ zutere na 20 Febụwarị, na-ekpebi otu olu ịhọpụta Grizelda Cjiekella dị ka onye isi ala na-anọchiteanya oge ezumike nká.

Oge ya dị ka onye isi ala kwụsịrị na 2 Eprel 2013 mgbe Hazel Jenkins si n'ọkwa onye isi ala nke Northern Cape pụta ma Sylvia Lucas, Minista na-ahụ maka gburugburu ebe obibi, ga-anọchi ya.

## Ọnwụ
Grizelda Cjiekella nwụrụ na mberede mgbe ọ nọ n'ụlọ ọgwụ n'obodo Kimberley na 28 Ọgọst, na afọ 2015.

## Ebenside
Gertrude Sizakele Khumalo

**Gertrude Sizakele Khumalo** (amụrụ na 2 Machị 1940), nke a makwaara dị ka **Sizakele MaKhumalo Zuma**, bụ nwanyị mbụ nke South Africa, ọ bụkwa nwunye mbụ na alụmdi na nwunye karịa otu nwanyị na Jacob Zuma, onye bụbu onye isi ala nke South Africa.

## Akụkọ ndụ
Khumalo zutere Zuma na 1959 ma ha abụọ malitere mmekọrịta, mana ha kewara mgbe e jidere Zuma n'afọ 1963 ma maa ya ikpe ịga mkpọrọ afọ iri. Zuma na Khumalo lụrụ di na nwunye mgbe a tọhapụrụ ya na 1973, na 1975 Zuma gara mba ọzọ wee hapụ Khumalo n'azụ. Mgbe ọ nọ n'ebe a chụgara ya, ya na onye ọzọ a chụpụrụ na ANC bụ Nkosazana Dlamini-Zuma malitere mmekọrịta ma ha abụọ mechara lụọ, na-eme ka Khumalo Zuma bụrụ nwunye mbụ n'alụmdi na nwunye karịa otu nwanyị dịka omenala Zulu si dị. Di na nwunye ahụ enweghị ụmụ.

Site n'ihe odide dị nso n'ezinụlọ Zuma, a na-ebo ebubo na Khumalo emeela ka ọ bụrụ "nne" atọ n'ime ụmụ Zuma nke o nwere n'alụghị di dịka omenala na omenala Zulu si dị. A na-akpọ ụmụaka ahụ Nombuso, Nonhlanhla na nwoke dị afọ 39 a na-akpọghị aha. 

## Nwanyị Mbụ nke South Africa
Zuma ghọrọ onye isi ala nke anọ nke South Africa mgbe ntuli aka n'ozuzu ya na 2009, wee họrọ Khumalo ka ọ bụrụ nwunye mbụ ya site na 2009 ruo 2014, mgbe nke ahụ gasịrị ọ họọrọ otu n'ime ndị nwunye ya ndị ọzọ, Nompumelelo Ntuli Zuma, iji nọchie ya. Ọ bụ onye guzobere Sizakhele MaKhumalo Zuma Foundation.

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Anna Elizabeth Botha

**Anna Elizabeth Botha** (née ; 6 May 1922 ̊ 6 June 1997) bụ nwanyị mbụ nke South Africa, dị ka nwunye onye isi ala Pieter Willem Botha, site na 1984 ruo 1989. Site na 1978 ruo 1984 Botha jere ozi dị ka praịm minista nke South Africa.

Anna Elizabeth Rossouw lụrụ Botha na 13 Machị 1943. Ọ gara aha Elize, ọ bụkwa nwa nwanyị nke onye ụkọchukwu si Senekal, Dr S.H. Roussouw.  Ha nwere ụmụ nwoke abụọ, Rossouw na Pieter Willem, na ụmụ nwanyị atọ, Elanza, Amelia na Rozanne.

Elize Botha nọrọ jụụ n'azụ dị ka nwanyị mbụ nke South Africa.  Ọ nwetara mmasị site n'aka Nelson Mandela maka inye aka ịhazi nri ehihie nke Mandela na ndị inyom di ha nwụrụ nke ndị isi oge ịkpa ókè agbụrụ gara.

Ọ nwụrụ na 6 June 1997 mgbe ọ dị afọ 75.  Ọ rịara ọrịa aneurysm n'afọ 1978 mana ọ nọ na ahụike dị mma kemgbe ahụ.

## Ebensidee
Ayoka Olufunmilayo Adebambo

**Ayoka Olufunmilayo Adebambo** bụ onye sayénsị Naijiria na prọfesọ nke Animal Breeding and Genetics. Ọ bụ nwanyị mbụ prọfesọ nke Animal Breeding and Genetics. Na Septemba 2010, e nyere ya ọnọdụ nke Fellow nke Animal Science Association of Nigeria (ASAN).

## Ọrụ
Prọfesọ Ayoka malitere ọrụ ya na Mahadum Ibadan dị ka onye na-eme ngagharị iwe tupu ọ kwaga na Institute of Agricultural Research and Training nke Mahadụm Obafemi Awolowo, Ile-Ife. Mgbe ọ nọ na Ile-Ife, o lekwasịrị anya n'imeziwanye ụdị ezì maka ebumnuche nke ịzụ ahịa. N'afọ 1993, ọ kwagara na Ngalaba nke Ịzụ Anụmanụ na Genetics, Federal University of Agriculture, Abeokuta, Nigeria. Ọ bụ onye otu Kansụl N'achị Mahadum ugbu a.

## Onyinye na mmata
N'afọ 2010, Ayoka natara onyinye nke Fellow nke Animal Science Association of Nigeria (ASAN) n'akụkụ ndị ọka nke iri na isii mmụta sayensị ndị ọzọ. E depụtara ya na ụmụ nwanyị Naijiria 16 a ma ama na Silverbird TV na sayensị na nyocha. Ayoka nwetakwara onyinye British Council Award na Commonwealth Fellowship.

## Akwụkwọ ndị e bipụtara

* Ntinye nke isi ihe na nyocha dị iche iche na ihe ngosi ọdịdị nke ụmụ ọkụkọ na ndị dịpụrụ adịpụ zụlitere n'okpuru usoro nchịkwa siri ike
* Mmetụta nke crossbreeding na ọmụmụ, hatchability na ọnwụ nwa ọhụrụ nke ọkụkọ ndị Naijiria
* Mmetụta mkpụrụ ndụ ihe nketa na usoro nkesa nke ihe mgbochi ọrịa sitere n'aka nne megide ọrịa Newcastle na ọkụkọ ndị Naijiria
* Mmetụta nke Chicken Genotype na uto arụmọrụ nke Pure na Crossbred Progenies na mmepe nke Broiler Line
* Genetic Diversity nke zyxin na TNFRSF1A genes na Nigerian Local Chickens na Nera Black Chickens
* Polymorphism nke IGF-1 Promoter na UTR Regions nke Nigerian Locally Adapted Chickens
* Mmekọrịta nke MULTIVARIATE PRINCIPAL ANALYSIS na MORPHOLOGical ChARACTERization nke chi ndị India na Southern NIGERIA
* Ụkpụrụ Mmalite: Ihe Nketa Mba

## Njikọ mpụga

* https://web.archive.org/web/20220701135529/https://unaab.edu.ng/prof-adebambo-ayoka-olufunmilayo/
* https://www.researchgate.net/profile/Olufunmilayo-Adebambo
* https://www.wikidata.org/wiki/Q93872525
* https://angr.org.ng/national-advisory-committee/prọfesọ-olufunmilayo-ayoka-adebambo/
* https://orcid.org/0000-0001-8741-1264
*

## Ihe odide

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Otú:Ụmụ nwanyị Naijiria gụrụ akwụkwọ
Otú:Ụmụ nwanyị Naijiria
Belinda Bozzoli

**Belinda Bozzoli** (17 Disemba na afọ 1945 na 5 Disemba na afọ 2020) bụ onye edemede mba South Africa, ọkà mmụta, ọkà mmụta mmekọrịta mmadụ na ibe ya, na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Ọ bụ osote osote onye isi nke Mahadum nke Witwatersrand maka oge site na afo 2002, ebe ọ bụ onye isi ụlọ akwụkwọ sayensị mmekọrịta mmadụ na ibe ya.  N'afọ 2014, a họpụtara Bozzoli ka ọ bụrụ onye otu ndị omeiwu South Africa maka Democratic Alliance .  Site na afọ 2019 ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista Nlekọta nke Mmụta Kasị Elu, Sayensị na Teknụzụ.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Bozzoli na 17 Disemba, na afọ 1945 na Johannesburg na Guerino Renzo na Cora Bertha Bozzoli, ndị Itali South Africa. O nwetara nzere Bachelor of Arts na Honours na Mahadum nke Witwatersrand wee nweta Master of Arts na Doctor of Philosophy na Mahadụ Sussex. Bozzoli bụ Associate Fellow na Mahadum Yale n'etiti afọ 1978 na afọ 1979.

## Ọrụ agụmakwụkwọ
Bozzoli dere akwụkwọ atọ e dere n'otu, nke e bipụtara na mba ụwa ma bụrụ onye nchịkọta akụkọ ma ọ bụ onye nchịkọta akụkọ nke anọ ọzọ. O bipụtara, n'ozuzu ya, isiokwu iri abụọ na isii.

Bozzoli ghọrọ onye isi nke sociology na Mahadum nke Witwatersrand na ngwụcha afọ 1990 ma bụrụ onye isi nke School of Social Sciences site na afọ 2001 ruo na afọ 2003. Ọ ghọrọ osote osote onye isi oche n'afọ 2002 ma bụrụ onye isi oche nke Board nke National Research Foundation ruo oge ụfọdụ. E nyere ya akara A-rating site na National Research Foundation na afọ 2006. Bozzoli bụ onye ọkà mmụta mmekọrịta mmadụ na ibe ya mbụ a na-asọpụrụ n'ụzọ a. Bozzoli rụkwara ọrụ dị ka onye nduzi na-anọchite anya Wits Institute for Social and Economic Research.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
N'afọ 2014, Bozzoli guzoro maka ntuli aka na South African National Assembly dị ka onye nke 77 na ndepụta mba Democratic Alliance (DA). Na ntuli aka ahụ, Bozzoli meriri oche na National Assembly. Mgbe a họpụtara ya, ọ ghọrọ Minista Na-ahụ Maka Mmụta na Ọzụzụ dị elu. Ọ bụ onye otu Kọmitii Portfolio na agụmakwụkwọ dị elu na ọzụzụ na kọntaktị DA maka mpaghara Boksburg West n'oge ndị omeiwu nke afọ 2014 .  N'ọnwa Ọktoba n'afọ 2016, ọ katọrọ iwu mahadum nke African National Congress Party nke o kwuru na ego gọọmentị si na 50% ruo 40% nke ego mahadum na-enweta kemgbe afọ 1994 wee mee ka mmefu ego daa, nnukwu klas na ụgwọ dị elu.

A họpụtara Bozzoli ọzọ ka ọ bụrụ onye omeiwu n'afọ 2019. E mechara mee Bozzoli Minista Nchịkọta maka agụmakwụkwọ dị elu, sayensị na teknụzụ ọhụrụ.  N'ọnwa Juun afọ 2020, o welitere nchegbu banyere mbọ gọọmentị South Africa na-eme iji wepụ ụgwọ ijeri rand 1.96 nke ụgwọ ụmụ akwụkwọ. Bozzoli kwuru na DA enweghị mgbagha maka ụgwọ ụmụ akwụkwọ na-enweta ego dị ala, mana ọ jụrụ ma ọ ga-abara ụmụ akwụkwọ na'enweta ego dị elu uru bụ ndị na-achọghị ịkwụ ụgwọ.  Ọ na-echegbu onwe ya banyere mmetụta na ego maka mahadum.

## Ọnwụ
Bozzoli nwụrụ n'ọrịa kansa na 5 Disemba na afọ 2020, ụbọchị iri na abụọ tupu afọ iri asaa na ise ya. Di ya, Charles van Onselen, na ụmụ ha atọ hapụrụ ya.  Ọ gara n'ihu na-arụ ọrụ na ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'oge ọrịa ikpeazụ ya.

## Ebenside
Stergomena Tax

Stergomena Lawrence Tax (amụrụ na 6 Julaị na afọ 1960) bụ minista Tanzania maka ihe gbasara mba ọzọ na imekọ ihe ọnụ n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ Afrịka kemgbe afọ 2022. Ọ bụbu Minista na-ahụ maka nchekwa na ọrụ mba site na afo 2021 ruo afọ 2022, na-aghọ nwanyị mbụ nwere aha ahụ kemgbe mba ahụ nweere onwe ya. Tupu nke ahụ, ọ rụrụ ọrụ dị ka odeakwụkwọ ukwu nke Southern African Development Community (SADC).

## Oge ọ malitere
Ọ gụrụ akwụkwọ ụtụ isi n'ọtụtụ ụlọ akwụkwọ praịmarị na Tanzania na Lake Secondary School na Mwanza ebe ọ bụ onye ya na onye isi ala nke ise nke Tanzania bụ *John Magufuli* dịkọrọ ndụ.

O nwetara nzere Bachelor of Commerce na Finance na Mahadum Dar es Salaam n'afọ 1991. O mechara nweta Master of Philosophy na Policy Management na Development Economics na Doctor of Philosophie na International Development na Mahadum Tsukuba na Japan.

## Ọrụ
Ọ rụrụ ọrụ dị ka odeakwụkwọ na-adịgide adịgide na Ministry of East African Cooperation site na afo 2008 ruo na afọ 2013 mgbe a họpụtara ya dị ka odeakụkọ onye isi nke Southern African Development Community na 33rd Summit of the Heads of State and Government na Lilongwe, Malawi.

N'ọnwa Ọgọstụ afọ 2021, Elias Mpedi Magosi nọchiri ya dịka odeakwụkwọ nke SADC. N'abalị iri n'ọnwa Septemba n'afọ 2021, Onye isi ala Samia *Suluhu Hassan* họpụtara ya ka ọ bụrụ onye omeiwu. Na 12 Septemba na afọ 2021, a họpụtara ya ka ọ bụrụ minista na-ahụ maka nchekwa. N'abalị atọ n'ọnwa Ọktoba n'afọ 2022, a họpụtara ya ka ọ bụrụ minista na-ahụ maka ihe gbasara mba ofesi.

## Ebenside


## Njikọ mpụga

* Profaịlụ: Ụtụ isi Stergomena na SADC
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:1960 births
Hawo Tako

**Hawo Tako** (nwụrụ n'afọ 1948) bụ onye ama ama na Somalia.

## Akụkọ ndụ
Hawo Tako bụ nke Abaskuul, ezinaụlọ Jidwaaq Absame nke bi na mpaghara Middle Juba nke Somalia yana ndagwurugwu Fafan na mpaghara Somalia nke Ethiopia. Onye otu SYL, Tako sonyere na ọgba aghara 1948 na Mogadishu nke sochiri nleta nke Four-Power Commission, ebe e gburu ya. Mgbukpọ nke Mogadishu nke 1948 gbụrụ ọtụtụ mmadụ ịrị na anọ, gụnyere Hawo Tako onye nwara ichebe ndị ya.

## Hụkwa

* Òtù Ndị Ntorobịa Somalia

## Ihe edetụrụ

## Ebensidee

* 
*
Asha-Kos Mohamud Omar

**Asha-Kos Mohamud Omar** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Somalia bụ onye otu Federal Parliament of Somalia .

## Hụkwa

* link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Asha-Kos_Mohamud_Omar_after_Somaliland_House_of_the_People_elections_%2857161%29.jpg/220px-Asha-Kos_Mohamud_Omar_after_Somaliland_House_of_the_People_elections_%2857161%29.jpg|thumb|Asha-Koos Mohamud Omar na 25 Jenụwarị 2022.Ndepụta nke ndị otu Federal Parliament of Somalia

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Khadra Haji Ismail Geid

**Khadra Haji Ismail Geid** (Somali: , Somali: ) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Somalia. N'afọ 2011 ọ ghọrọ onye isi obodo Gabiley City, na-aghọ nwanyị mbụ bụ onye isi obodo na Somaliland. Ọ bụ taa osote onye isi obodo Gabiley.

## Ọrụ
Geid sonyeere Peace, Unity, and Development Party na-achị n'afọ 2002. N'ọnwa Mee afọ 2011, Minista Na-ahụ Maka Ihe Ndị Dị n'Ime Obodo kwadoro ya dị ka onye isi obodo nke Gabiley District. Geid bụ onye isi obodo nke asaa kemgbe 1991 na nwanyị mbụ jere ozi na ikike a na mpaghara Somaliland. Tupu a họpụta ya n'ọkwa ahụ, ọ rụrụ ọrụ afọ anọ dị ka onye otu kansụl na afọ isii dị ka osote onye isi obodo.

E wepụrụ Geid n'ọfịs site na ntuli aka nke enweghị ntụkwasị obi na kansụl obodo Gabiley na 13 2012 wee họpụta ya ọzọ dịka osote onye isi obodo.

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Suad Abdi

**Suad Ibrahim Abdi** bụ onye na-ahụ maka ihe ndị ruuru ụmụ nwanyị si Somaliland.  Ọ bụ onye nnọchi anya mba maka Progressio ma bụrụkwa onye na-eme mkpọsa iji meghee ọchịchị onye kwuo uche ya maka ụmụ nwanyị na mba ahụ ihe karịrị afọ 25.   Ọ na-azọ oche na ndị omeiwu site na Maroodi Jeex na ntuli aka afọ a, nke a ga-eme na Mee 31,2021.

## Ọrụ
Suad Ibrahim Abdi bụ onye na-ahụ maka mmekọrịta ọha na eze na Somaliland kemgbe afọ 1996.  Ọ bụ onye otu Somaliland National Women's Network (Nagaad) nke o nyere aka guzobe na 1997.  Ọ bụ onye nnọchi anya mba Somaliland maka Progressio, otu mba ụwa na-abụghị nke gọọmentị na-eme mkpọsa maka ọchịchị onye kwuo uche ya na mba ahụ.  Progressio enyewo ndị ọkachamara iji kwado ọrụ nke òtù ndị dị n'ógbè ahụ na-arụ ọrụ n'ọhịa ma nye ndị na-ekiri maka ntuli aka onye isi ala Somaliland nke 2010 nke ọ kwupụtara n'efu na ikpe ziri ezi.

Abdi na-eme mkpọsa maka mmejuputa 20% nke ndị omeiwu Somaliland ka ha bụrụ ụmụ nwanyị.  Ka ọ dị ugbu a, ọ bụ naanị otu onye omeiwu n'ime mmadụ 164 bụ nwanyị.  Ụlọ ndị okenye (ụlọ elu) gbochiri iwu ndị omeiwu abụọ gara aga ma ọ bụ oge arụmụka gwụchaa.  Abdi kwuru na ọ ga-azọ ọkwa na ntuli aka 2015 (nke e yigharịrị na 2017) mana ọ gaghị achọ ịghọ minista gọọmentị.

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Nigeria Women's Cup

AITEO Cup (nke bụbu Women Challenge Cup na Federations Cup) bụ asọmpi **iko** na Naijiria. Rivers Angels nke Port Harcourt enwetala ọtụtụ utu aha. Egwuregwu ahụ tinyere Nigeria Women Premier League bụ asọmpi abụọ a ma ama maka bọọlụ ụmụ nwanyị nke Nigeria Football Federation haziri. A na-emekarị egwuregwu ikpeazụ na Teslim Balogun Stadium na Legọs Steeti.

Na June 2017, Nigeria Football Federation mechara nwee nkwekọrịta afọ ise na AITEO Group maka ikike aha nke asọmpi ahụ. Nkwekọrịta ahụ ga-eme ka ndị nwetara mmeri na ndị nke abụọ nweta 10,000,000 na 5,000,000 kwa afọ ọbula.
N'abalị iri abụọ na asatọ n'ọnwa Julaị n'afọ 2019, ndị Nasarawa Amazons meriri n'asọmpi Aiteo Cup nke abụọ ha, merie Rivers Angels na nke ikpeazụ.

Nke a bụ ndepụta nke ndị mmeri na ndị na-agba ọsọ kemgbe mmalite.
Ifeoma

**Afa Igbo bụ Ifeoma** nwere ike izo aka na:

* Ifeoma Aggrey-Fynn (amụrụ na afọ nari iri itoolu na iri asatọ), onye mgbasa ozi Ghana-Nijiria, onye edemede na ọkà okwu n'ihu ọha
* Ifeoma Ajunwa (amụrụ n'afọ nari iri itoolu na asatọ), onye edemede Naijiria-America na prọfesọ nke mmekọrịta ọrụ, iwu, na akụkọ ihe mere eme
* Ifeoma Dieke (amụrụ n'afọ nari iri itoolu iri asatọ na otu), onye na-agbachitere bọọlụ na Scotland nke a mụrụ na Amerika
* Ifeoma Iheanacho (amụrụ n'afọ narị iri itoolu iri asatọ na asatọ), onye na-agba mgba na Naijiria
* Ifeoma Malo, onye ọka iwu Naijiria
* Ifeoma Mbanugo (amụrụ n'afọ nari iri itoolu iri ise na abụọ), onye Naijiria na-agba ọsọ ogologo oge
* Ifeoma Nwoye (amụrụ n'afọ nari iri itoolu iri itoolu na atọ), onye na-agba mgba na Naijiria
* Ifeoma Okoye, onye edemede Naijiria
* Ifeoma Onumonu, onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Ifeoma Onyefulu (amụrụ n'afọ nari iri itoolu iri ise na itoolu), onye edemede ụmụaka Naijiria
* Ifeoma Ozoeze (amụrụ n'afọ nari iri itoolu iri asaa na otu), onye na-eme egwuregwu heptathlete n'Ịtali
* Ifeoma Ozoma, ọkachamara n'iwu America na onye na-akwado ikpe ziri ezi
* Ifeoma Uddoh, onye ọchụnta ego Naijiria
Angelique Rockas

**Angelique Rockas ** bụ onye omere South Africa, onye na-emepụta ihe na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị.  Ọ sụrụ ụzọ mmepụta ihe egwuregwu oge gboo na ọtụtụ agbụrụ na London. Ọ kpọrọ ụlọ ọrụ ihe nkiri ya Internationalist Theatrethumb|Angelique RockasỌ bụ onye Grik , ọ bụ Onye Kraịst Ọtọdọks na ndọrọ ndọrọ ọchịchị bụ nnukwu onye na-akwado BRICS: Brazil, Russia, India, China na South Africa.  Na-akatọ nke ukwuu nke ọdịda anyanwụ

## Links
*WikiCommons
*[ https://ig.wikiquote.org/wiki/Angelique_Rockas WikiQuote Igbo]

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Dorcus Acen

Dorcus Acen nke a makwaara dị ka ***Dorcas Acen*** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda na onye nnọchi anya ụmụ nwanyị nke Alebtong District na Nzukọ Ndị Omeiwu nke iri na otu nke Uganda. O guzoro dị ka onye nnọchi anya ụmụ nwanyị nke Alebtong District na Nzukọ nke iri nke Uganda dị ka onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nwere onwe ya mana Christine Acen nke jikọtara ya na National Resistance Movement meriri ya. Christine Acen bụ nwanyị a họpụtara ka ọ bụrụ onye omeiwu maka Alebtong na afo 2016. Christine gụsịrị Senior Six wee malite ịrụ ọrụ ya.

Na ntuli aka nke afo 2021, Dorcus Acen nwere njikọ na National Resistance Movement dị ka otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-achị. N'oge mkpọsa ya, o nyere ndị ambulance abụọ na mpaghara obodo ya iji nyere aka n'ịchịkwa ikpe ndị a na-enye na mpaghara ahụ ma bulie mmeghachi omume ngwa ngwa maka ọrịa COVID-19. O nyekwara posho na agwa nye ndị nọ n'ihe ize ndụ na mpaghara ahụ bụ ndị ụzọ ha si ebi ndụ metụtara mkpọchi ahụ na usoro ndị ọzọ nke onye isi ala na-eme iji jikwaa COVID-19, na mba niile.

## Ọrụ
Ọ rụrụ ọrụ na GBV Prevention Network dị ka onye na-elekwasị anya maka ime ihe ike mmekọahụ na VAW na ọnọdụ mberede. Na afọ 2018, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye ndụmọdụ gbasara nwoke na nwanyị na nchekwa na CARE International na South Sudan, ebe ọ na-ahụ maka ntụziaka zuru oke nke mmemme gbasara nwoke na nwoke.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị otu nke iri na otu nke Uganda
* National Resistance Movement.
* Nzukọ omebe iwu nke Uganda.
* Ógbè Alebtong
* Onye omeiwu
* Onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nwere onwe ya

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ nke Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda.
* Ihe nkiri Dorcus na Linkedin
* Dorcus Acen na Facebook
* Acen Dorcus na Twitter
* Ndị omeiwu dị iche iche 2021-2026.
* GBV Sub cluster Onye na-elekwasị anya maka GBV mainstreaming na ụyọkọ dị iche iche

## Ebemsidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Hauwa Ojeifo

**Hauwa Ojeifo** (amụrụ n'afọ 1992) bụ onye Naijiria n'ebu agha megide idakpo mmadụ na-ike na ihụkwa maka ahụike nke akọ na uche. A maara ya dị ka nwanyị Naijiria mbụ natara onyinye Queen's Young Leader Award maka ọrụ ya.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ ya
Ojeifo gara Mahadum nke Reading di na England ebe ọ nwetara nzere Master of Science na Investment Banking na Islamic Finance.

## Ọrụ
N'oge ntorobịa na mmalite afọ ndụ agbọghọ ya, ọ lụsoro ịda mbà n'obi ọgụ. Na Febụwarị 2016, Ojeifo nwara igbu onwe ya. N'afọ 2014, e metọrọ ya n'ụzọ mmekọahụ. A chọpụtakwara na ọ na-arịa ọrịa uche na post traumatic stress disorder na obere psychosis. Iji gbanwee ahụmahụ ya siri ike ka ọ bụrụ ihe dị mma, o guzobere ntọala She Writes Woman na Eprel 2016. Site na ntọala ya, ọ na-enye nkwado maka ndị mmetọ mmekọahụ na ndị mmadụ nọ na West Africa chọrọ nlekọta ahụike uche.

N'ọnwa Febụwarị 2020, n'oge Naịjirịa na-achọ ime iwu mbụ ya maka ahụike akọ na uche, a maara Ojeifo ka onye gbachitere ikike nke ndị nwere ọrịa akọ na uche, na nkwarụ psychosocial n'ihu ndị omeiwu Naịjirị, nke mere ka ọ bụrụ nwanyị mbụ mere ihe dị otú a. 

## Onyinye e nyere ya na ihe ndị ọ rụzuru
Ewezuga ịnata onyinye Queen's Young Leader Award maka ọrụ ya na 2018, Ojeifo enwetala ọtụtụ onyinye ndị ọzọ gụnyere ndị a:

* N'afọ 2017, IWOW kwanyeere Ojeifo ugwu dị ka nwanyị nke ihe niile kwere omume 2017
* A họpụtakwara ya dị ka onye a na-asọpụrụ nke AstraZeneca Young Health Programme scholarship na nzukọ One Young World na The Hague, Netherlands
* N'afọ 2018, e nyere ya onyinye MTV EMA Generation Change na Bilbao, Spain.
* N'afọ 2019, ọ ghọrọ onye isi Obama Foundation.

## Edensibịa

## Njikọ mpụga

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Sahra Mohamed Ali Samatar

**Sahra Mohamed Ali Samatar**, nke a makwaara dị ka **Sahra Ali Samatar** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Somalia. Ọ bụ onye bụbu Minista nke Ụmụ nwanyị na Ihe Ndị Ruuru Mmadụ nke Somalia, ebe onye bụbu Praịm Minista Omar Abdirashid Ali Sharmarke họpụtara ya n'ọkwa ahụ na 27 Jenụwarị 2015. N'oge ọ nọ n'ọkwa, o webatara mmachibido iwu maka igbupụ akụkụ ahụ nwanyị na mba niile ma rụọ ọrụ maka ikike nhata maka ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị na Somalia. Nwa nwanyị nke Mohammad Ali Samatar, ọ bụ onye ezinụlọ Tumal.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
A họpụtara Sahra Mohamed Ali Samatar ka ọ bụrụ Minista nke Praịm Minista Omar Abdirashid Ali Sharmarke dị ka Minista nke Ụmụ nwanyị na Ihe Ndị Ruuru Mmadụ na 27 Jenụwarị 2015. Ọ so na mgbanwe iri abụọ Sharmarke mere na kansụl, nke gụnyere ọtụtụ ndị minista na-amalite na mgbakwunye na Samatar.

Samatar kwupụtara ebumnuche gọọmentị machibido igbu akụkụ ahụ nwanyị n'ụwa niile n'ọnwa Ọgọstụ afọ 2015. O kwuru na "Oge eruola ka anyị kpochapụ omume ọjọọ a ma chebe ikike ụmụ agbọghọ na ụmụ nwanyị na mba anyị, onye ọ bụla nwere ikike iguzosi ike n'ezi ihe ma enweghị ike imebi ya. Ibi úgwù ụmụ nwanyị bụ omume obi ọjọọ na nke na-emebi ihe ma bụrụ ihe yiri ịta ahụhụ. A machibidoro ibi úgwù ụmụ agbọghọ. " Mgbanwe a sochiri mmachibido iwu mpaghara na mpaghara Puntland na 2014.

Ọ gara emume iji mee emume Ụbọchị Ụmụ nwanyị na Mogadishu na Machị 2015. N'ọnwa Julaị, Samatar katọrọ asịrị gbasara iwu okike ọhụrụ nke chọrọ inye ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị ikike hà nhata, mgbe asịrị gbasara na ọ na-eme ka alụmdi na nwunye nwoke na nwanyị bụrụ nke iwu kwadoro n'ụzọ megidere iwu Alakụba, na-akpọ nkwupụta ahụ "mgbasa ozi na akụkọ na-enweghị isi".

## Ndụ onwe onye
Samatar bụ onye otu ezinụlọ Tumal. Ọ bụ nwa nwanyị nke Mohammad Ali Samatar, onye bụbu praịm minista na osote onye isi ala nke Somalia, onye sonyere na nnupụisi ndị agha nke Siad Barre na 1969.

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Saynab Qayad

**Saynab Qayad** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Somalia, ọ bụkwa onye otu Transitional Federal Parliament. Ọ bụ onye isi oche nke kọmitii omebe iwu na ikike mmadụ. Saynab nọ na Muna Hotel dị na Mogadishu mgbe ndị agha Islamist wakporo ya n'afọ 2010.

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Dry Corridor

Dry Corridor ma ọ bụ Central American Dry Corredor (**CADC**) bụ mpaghara oké ọhịa kpọrọ nkụ na Pacific Coast nke Central America. Mpaghara a, nke sitere na ndịda Mexico ruo Panama, nwere oke nsogbu maka mgbanwe ihu igwe n'ihi ọtụtụ ndị bi n'ime ime obodo na ịda ogbenye, ya mere na-adabere na ihe ọkụkụ maka ndụ ha.

Ndị na-emetụta mgbanwe ihu igwe karịsịa bụ mpaghara Guatemala, El Salvador, Honduras, na Nicaragua. Kemgbe afọ 2001, mpaghara ndị a enweela nsogbu site na usoro ụkọ mmiri ozuzo na-adịghị mma n'ihi mgbanwe na El Niño-Southern Oscillation (ENSO). N'oge ihe omume El Niño na 2009 (afọ e dere okwu ahụ bụ Corridor Dzhia), a na-eme atụmatụ na 50-100% nke ihe ọkụkụ na mpaghara ndị a nwere nsogbu mmiri, na n'etiti afọ 2014 na  afo 2016, ọtụtụ nde mmadụ nọ n'okporo ụzọ kpọrọ nkụ chọrọ enyemaka nri n'ihi ụkọ mmiri ozuzo n'oge a, nke kpatara mfu nke ihe ọkpọkọ ọka. Ka ọ na-erule afọ 2018, e mere atụmatụ na ọ dịkarịa ala 25% nke ezinụlọ ndị dị na mpaghara ahụ nwere nsogbu nri. N'ihi ya, a dụrụ ụlọ ọrụ enyemaka ọdụ ka ha mee ihe maka nri mbụ mgbe ha na-edozi nsogbu a, na-elekwasị anya na mbụ na mpaghara ndị nwere ihe ize ndụ kachasị elu nke enweghị nri.

Mmetụta ụkọ mmiri ozuzo dị njọ karịsịa na Honduras na Guatemala.

2019 bụ afọ nke ise n'usoro nke ụkọ mmiri ozuzo, na "afọ nke abụọ n'usoro maka mmepụta na-akụ afọ n'ala maka ndị ọrụ ugbo na-ebi ndụ". Ọnọdụ ihu igwe anọwo na-ekpo ọkụ ma kpọọ nkụ, ihe ndị na-egbu egbu na-abawanye, mmiri ozuzo na-ebelata ma ọ bụ na-adịghị, na idei mmiri adịkwa arọ.

Ihe dị ka pasentị asatọ 8% nke ezinụlọ ndị nọ n'ógbè ahụ na-akọ na ha na-eme atụmatụ ịkwaga na mgbalị imeziwanye ọnọdụ ha, na mmụba nke ịkwaga nke ndị na-akwaga mba ọzọ n'etiti afọ 2010 na afo 2015. A na-atụ anya na ihe ruru nde mmadụ anọ na-akwaga na Central America na Mexico site n'afọ 2050, dị ka akụkọ ụlọ akụ ụwa si kwuo, ọ bụrụ na emeghị ihe iji gbochie mgbanwe ihu igwe ma mee ka omume ugbo kwekọọ. Ndị na-akwaga mba ọzọ na-ebu ụzọ gaa n'obodo ukwu ndị dị nso, ebe ole na ole na-aga n'ihu n'ebe ugwu Mexico, na ole na ole ka na-aga ruo n'ókè USA.

Mgbanwe ihu igwe dị ka nke a hụrụ na Dry Corridor bụ otu n'ime isi iyi nke esemokwu na ókèala US-Mexico. Na US, Donald Trump akọwaala mbata dị ka mwakpo nke ndị otu na ndị ọjọọ, n'agbanyeghị na onye isi US nke US Customs na nchebe ókèala na-ekwu na ọ bụ isi ọkwọ ụgbọala. Ihe na-eme ka mmekọrịta a dị mgbagwoju anya sie ike bụ eziokwu ahụ bụ na ndị US emeela karịa mba ọ bụla ọzọ iji kpatara okpomọkụ ụwa, ya mere, ha bụ ma ọ dịkarịa ala ihe kpatara ọnọdụ nke ndị mbịarambịa a.

Ọganihu na mpaghara ahụ ga-achọ ka e jiri ọtụtụ akụkụ mee ihe, gụnyere inye nchekwa nri na enyemaka dị mkpirikpi, idozi mgbanwe ihu igwe n'ụwa niile, yana atụmatụ mmepe na-adịgide adịgide iji kwalite mmepụta ihe ọkụkụ siri ike na mpaghara ndị a na-eche n'ihu ihu na ihu igwe ọhụrụ.

## Hụkwa

* Ndị na-akwaga mba ọzọ na Central America
* Ndị gbara ọsọ ndụ na ihu igwe
* Triangle nke Ebe Ugwu nke Central America

## Ebensidee

## Njikọ mpụga

* Ebe Ọmụmụ Ihe Ihe Ihe Ọmụma nke Central America
* Njikọ Okporo Ụzọ Mmiri kpọrọ nkụ
Obiageli

**Afa Igbo bụ Obiageli**,ma ọbụ Obyna mkpilisi bụ aha nwanyị ọdịnala nke ndị Igbo nke Naijiria ji. Ọ pụtara "Onye amụrụ iji rie akụ na ụba".

Ndị ama ama nwere aha a gụnyere:

* Oby Ezekwesili, Chartered accountant na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị
* Obigeli Olorunsola, onye na-egwu Badminton
* Oby Kechere, onye na-eme ihe nkiri na onye nduzi ihe nkiri
* Oby Onyioha, Onye na-agụ egwú na onye na-ede egwú
Safiya Hassan Sheikh Ali Jimale

**Safiya Hassan Sheikh Ali Jimale** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Somalia. Ọ bụ onye isi obodo Beledweyne, ọ bụkwa nwanyị mbụ bụ onye isi ala nke mba ahụ.

## Ebensidee

## Hụkwa

* Ndepụta nke ụmụ nwanyị mbụ bụ ndị isi obodo (narị afọ nke iri abụọ na otu)
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Hanan Ibrahim

**Hanan Ibrahim** MBE (Somali: , Arabic: ) bụ onye Somalia na-ahụ maka mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Ọ bụ onye isi oche nke Barnet Muslim Women's Network, n'etiti òtù ndị ọzọ.

## Afọ ndị mbụ
Ibrahim tolitere na Somalia. Ọ bụ nne nke ụmụ atọ na onye Alakụba. Mgbe agha obodo tiwapụrụ na mba ya, ọ kwagara United Kingdom na 1998.

## Ọrụ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Hanan_Ibrahim4.jpg/170px-Hanan_Ibrahim4.jpg|áká_èkpè|thumb|210x210px|Hanan Ibrahim na-ekwu okwu na ISSAT (2013).
N'ọrụ ọkachamara, Ibrahim rụrụ ọrụ na Women Interfaith Network, Sisters against Violent Extremism, African SANG na Women's Federation for World Peace.

Mgbe ọ nọ na London, o guzobere Somali Family Support Group (SFSG), otu na-abụghị nke gọọmentị na-enye ndị Somali na UK na ndị ọzọ Horn African. SFSG na-akwalite mkparịta ụka na nghọta n'etiti okpukpe, ma na-akwado ka ụmụ nwanyị sonye n'okwu dị iche iche. Ọ na-enyekwa ọrụ mmekọrịta dịgasị iche iche, gụnyere ụlọ ọrụ ndụmọdụ ezinụlọ, ihe mmata ahụike, enyemaka nyocha ọrụ na ogbako inweta nkà.

Ọ na-eje ozi dị ka Onye isi oche maka Barnet Muslim Women's Network. N'afọ 2008, ọ ghọrọ onye otu SAVE UK Advisory Board, otu Women Without Borders. Ibrahim sokwa n'òtù na akụkụ dị iche iche ndị ọzọ. Ndị nke ikpeazụ gụnyere National Muslim Women Advisory Group na National Community Forum, otu ndụmọdụ maka Ngalaba nke Obodo.

Dabere na ihe ọmụma ya na ahụmịhe ya na iwu, na 2011 ka gọọmentị etiti nke Somalia họpụtara Ibrahim na Kọmitii nke Ndị Ọkachamara (CoE) nke e nyere ọrụ ịkwadebe iwu ọhụrụ nke mba ahụ.

## Onyinye
Maka onyinye ya na ọha mmadụ, e nyere Ibrahim na 2004 onyinye Queen's Award for Voluntary Service. Ọ natara onyinye Ambassador For Peace Award na 2009.

N'afọ 2010, ọ meriri London Borough of Barnet Civic Award na Community Engagement Award site na HAYA - Somali Organization na London. N'afọ ahụ, e mere ya onye otu Order of the British Empire (MBE) maka ọrụ obodo ya na SFSG.

## Ebensidee

## Njikọ mpụga

* SAVE UK Advisory Board - Hanan Ibrahim 
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Fawziya Abikar Nur

thumb|Fawziya Abikar Nur
 **Fawziya Abikar Nur** (Somali: ) bụ Minista Federal nke Somalia maka ahụike na nlekọta ọha na eze kemgbe Machị 2017. A zụrụ ya n'iwu na ahụike ọha na eze ma rụọ ọrụ na World Health Organization. Ọ nọ n'ọkwa ahụ n'oge ntiwapụ nke ọrịa COVID-19 na Somalia na mbata nke ọgwụ mgbochi mbụ.

## Ndụ
Ọ gụrụ akwụkwọ iwu na Mahadum Mba Somalia ma na Febụwarị 1985 ọ gụsịrị akwụkwọ. Ọ gara Ịtali ebe ọ gụsịrị akwụkwọ afọ abụọ na iwu ọha na eze na Mahadum Bologna . Ọ nọrọ n'Ịtali wee gaa n'ihu na Istituto Superiore di Sanità na Rom ebe ọ nwetara nzere masta na Health Services Management tupu ọ gụchaa nzere doctorate na Mahadum Sapienza nke Rome na ahụike ọha.

Ọ rụrụ ọrụ na Mahadum Mba Somalia dị ka onye nkuzi na-enyere ya aka ma mesịa na mmemme ọzụzụ iji belata ịda ogbenye na Sapienza na Istituto Superiore di Sanità . Site na 2012 ruo 2016, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye ndụmọdụ maka World Health Organization na Somalia.

N'abalị iri abụọ na otu n'ọnwa Machị n'afọ 2017, ọ ghọrọ Minista Federal nke Somalia maka ahụike na nlekọta ọha na eze wee sonye na kọmitii ọhụrụ nke Praịm Minista Hassan Ali Khaire. Ngalaba ahụike dị na Mogadishu.

N'afọ 2018 o kwuru banyere ihe ịga nke ọma mba ya nwere n'ịlụso ọgbụgbọ na polio ọgụ.

N'ọnwa Eprel 2020, e dekọrọ ọnwụ mbụ nke ọrịa COVID-19 na Somalia. Nur kwupụtara ọnwụ nke onye mbụ e gburu bụ nwoke dị afọ 58. Onye nke abụọ e gburu bụ Khalif Mumin Tohow onye bụ Minista Ikpe Ziri Ezi maka steeti Somalia nke Hirshabelle. Ọ ka si nleta ọ gara United Kingdom lọta.

N'abalị asatọ n'ọnwa Eprel 2021, ọnụ ọgụgụ ndị nwụrụ n'ihi ọrịa COVID-19 bụ 576. N'abalị iri na otu n'ọnwa Eprel 2021, minista ahụ natara ọgwụ mgbochi coronavirus mbụ site na China. Onye nnọchi anya China bụ Qin Jian nyere ọgwụ mgbochi ọrịa Sinopharm BIBP 200,000. Ụbọchị iri ka e mesịrị, Somalia natara ọgwụ mgbochi ọrịa Oxford-AstraZeneca 300,000 site na atụmatụ COVAX; Nur kwuru na a ga-eziga ọgwụ mgbochi ahụ na mpaghara ọ bụla nke Somalia ma nye ndị ọrụ ahụike ihe mbụ n'oge mmemme ịgba ọgwụ mgbochi.

N'ọnwa Eprel, ọ kwupụtakwara na Òtù Ahụ Ike Ụwa ga-eduga n'imeziwanye na nlekọta ahụike uche. Ọrụ a na-elekwasị anya na ndị Somalia na-eto eto ndị esemokwu metụtara. Enwere obere ndokwa maka ahụike uche na mba ebe ụzọ abụọ n'ụzọ atọ nke ndị bi na ya erubeghị afọ iri atọ ma ọtụtụ na-ebi na ime ihe ike.

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Zakia Hussein

Zakia Hussein (Somali: , Arabic: زكية حسين), nke a makwaara dị ka **Zakia Hussein** Ahmed, bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Somalia. N'ọnwa Ọgọstụ afọ 2018, ọ ghọrọ nwanyị mbụ na onye osote onye isi ndị uwe ojii Somalia.  Hussein anwụọla ugboro abụọ a nwara igbu ya.  Ọ bụ odeakwụkwọ ukwu nke Hanoolaato Party, otu ndị ntorobịa Somalia na-akwado ndị ntorobịa. N'ọnwa Juun afọ 2014, a họpụtara ya dịka onye nduzi ọhụrụ nke ndị uwe ojii obodo na ndị uwe ojii Somalia. Nwanyị mbụ n'ime ọtụtụ afọ iji nwee ọkwa dị elu n'ime SPF, ọ na-echere onye colonel zuru oke na onye isi nchịkwa nke ndị uwe ojii obodo na mmekọrịta ọha na eze na ụlọ ọrụ mba Mogadishu. Zakia Hussein si na mpaghara Surre nke agbụrụ Dir sara mbara. Tụkwasị na nke a, o nwere nwa amaala Britain.

## Ebensidee
 

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Qamar Aden Ali

**Qamar Aden Ali** (Somali: , Arabic) (b. 19 Septemba 1957 d. 3 Disemba 2009) bụ onye ọka iwu na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Somalia. E gburu ya mgbe ọ na-eje ozi dị ka Minista nke Ahụike na Gọọmentị Federal nke Somalia.

## Akụkọ ndụ
A mụrụ Qamar na 19 Septemba 1957 na obere obodo dị na mpụga Mogadishu, isi obodo Somalia. Ọ bụ nwa nke atọ n'ime ụmụ iri na otu. Qamar biri na Mogadishu mgbe ọ bụ nwata, ebe ọ gakwara akwụkwọ ma gụsịrị akwụkwọ na kọleji. O mechara kwaga mba ọzọ na East Germany iji mụọ sayensị ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ma mesịa mụọ iwu na England. O mechara gafee ọkàiwu dị ka onye ọka iwu wee ghọọ nwa amaala Britain. N'etiti afọ ndị 1990, Qamar laghachiri n'obodo ya bụ Somalia, ebe o mechara sonye na Gọọmentị Federal nke mba ahụ. Site na 2007 ruo mgbe ọ nwụrụ, ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista Ahụike nke mba.

## Ogbugbu
Na 3 Disemba 2009, Qamar, ya na Minista nke Mmụta Ahmed Abdulahi Waayeel na Minista na-ahụ maka agụmakwụkwọ dị elu Ibrahim Hassan Addow, nwụrụ na bọmbụ gburu onwe ya na Hotel Shamo na Mogadishu. Ha anọwo na-aga emume ngụsị akwụkwọ nke Mahadum Benadir, ebe nwoke ahụ na-atụ bọmbụ gafere ndị nche na-eyi uwe dị ka nwanyị na-eyi ákwà mkpuchi Islam. Onye isi ala Sharif Sheikh Ahmed mechara kpọọ bọmbụ ahụ "ọdachi mba".

Qamar gwara nwanne ya nwoke, Mohamed Aden Ali, okwu ọtụtụ awa tupu mwakpo ahụ. Ọ nọ na-anwa ime ka o kwenye ịlaghachi Somalia maka mmemme ndị dọkịta ọhụrụ. Mgbe ọ nwụsịrị, o kpebiri ịga n'ihu na atụmatụ Qamar, na-ekwu "Ihe nketa nke nwanne m nwanyị ga-aga n'ihu, anyị agaghị akwụsị. Mee ka ha mara: Ndị Somalia, ha dị njikere ịnwụ, ha bụ ndị nwere obi ike. Anyị agaghị akwụsị ijere ndị anyị ozi".

## Ihe Nketa
E nwere ụlọ akwụkwọ aha ya na nsọpụrụ ya ma a ga-emezigharị ya na 2018 dịka Minista Somalia Deqa Yasin mara ọkwa na Nọvemba 2018.

## Ebensidee
Zahra Abdulla

**Zahra Abdulla** (Somali: , Arabic: ) (amụrụ na 1966 na Somalia) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Finland a mụrụ na Somalia. Ọ bụ onye otu Helsinki City Council site na 1997 ruo 2017, na-anọchite anya Green League.

## Akụkọ ndụ
A mụrụ Zahra na Somalia n'afọ 1966. Ọ nọrọ n'afọ ndị mbụ ya na Egypt na Kenya.

O mechara mụọ ọgwụ na Moscow. Otú ọ dị, mgbasa nke Soviet Union na mgbawa nke Agha Obodo Somalia n'otu oge na mba ya mere ka ọ tinye akwụkwọ maka mgbaba ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Finland agbata obi. O mechara nweta nwa amaala Finland n'afọ 1998.

Zahra bi na Lauttasaari, Helsinki ugbu a. Ọ na-asụ asụsụ Finnish, English, Somali, Arabic na Russian nke ọma.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Na-arụ ọrụ ruo oge ụfọdụ dị ka onye na-amụ nwa, Zahra mechara gaa n'ihu n'ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Na ntuli aka ndị omeiwu Finland nke afọ 2007, ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ onye mbịarambịa Somalia mbụ a họpụtara na Nzukọ Ndị Omeiwu nke Finland. Otú ọ dị, n'ebe dị nso na njedebe nke ọnụ ọgụgụ vootu, onye otu Green League Outi Alanko-Kahiluoto meriri ya naanị narị vootu ole na ole (4586 vs. 4174).

N'ọnwa Ọktoba nke afọ sochirinụ, a họpụtara Zahra ka ọ bụrụ onye kansụl obodo Helsinki na ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ vootu 2,500, "nke e nyere ọnụ ọgụgụ buru ibu n'ebe ndị mbịarambịa na-esiri ike ịpụta dị ka blip na ndekọ ndị bi n'ógbè ahụ. " Ihe ndị e kwuru maka ihe ịga nke ọma Zahra na ntuli aka ahụ bụ ọkwa agụmakwụkwọ ya dị elu, na nkwado dị ukwuu maka Green League.

Ọ bụ ezie na e nwere ihe karịrị mmadụ 400 nwere nzụlite ndị si mba ọzọ. Ụfọdụ n'ime ndị na-azọ ọkwa kwenyere na ndị mbịarambịa chụpụrụ ndị otu ahụ n'ihi ọhụụ ha. Gụnyere ihe nrite Bellman na 1977.

## Ihe edeturu

## Ebensidee

* Ebe nrụọrụ weebụ mkpọsa Zahra Abdulla
* Mgbasa ozi Zahra Abdulla ezughị, Helsingin Sanomat
* Nzukọ omeiwu ọhụrụ, YLE
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Asha Haji Elmi

**Asha Haji Elmi** (Somali: , Arabic: عائشة حاجي علمي) (amụrụ n'afọ 1962) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Somalia na onye na-ahụ maka udo. Ka ọ na-erule n'ọnwa Ọgọstụ afọ 2012, ọ bụbu onye otu Federal Parliament of Somalia.

## Ihe ndị mere n'oge gara aga
A mụrụ Elmi na 1962 na Somalia. Ọ si n'ezinụlọ Saleebaan nke Habar Gidir.

Maka agụmakwụkwọ ya na post-secondary, Elmi nwetara nzere na akụ na ụba na Mahadum Mba Somalia . O nwekwara Master of Business Administration site na US International University.

Elmi lụrụ Abdi Farah Shirdon Saaid, onye ọchụnta ego a ma ama na onye bụbu praịm minista Somalia.

## Ọrụ

### Mgbalị udo
N'afọ 2000, Elmi guzobere òtù ụmụ nwanyị nke isii iji kwalite ụmụ nwanyị itinye aka na ndọrọ ndọrọ ọchịchị Somalia. E mechara họpụta ya ka ọ bụrụ onye omebe iwu Transitional Federal Parliament (TFP) n'abalị iri abụọ na itoolu n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 2004, ma jee ozi ruo n'afọ 2009.

Elmi bụkwa onye guzobere Save Somali Women and Children (SSWC), nke e guzobere na 1992 n'oge agha obodo Somalia.

Tụkwasị na nke a, a nabatara Asha n'ụwa niile maka ọrụ ya megide ibi úgwù ụmụ nwanyị (FGC) na Somalia na mpaghara ndị ọzọ. Ọ na-agakarị na kọleji na mahadum gburugburu ụwa na-ekwu okwu banyere ọnọdụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị mpaghara na mmetụta nke FGC.

### Nzukọ Ndị Omeiwu Federal
N'ọnwa Ọgọstụ afọ 2012, a họpụtara Elmi dị ka onye omeiwu na Federal Parliament of Somalia .

## Onyinye
Elmi enwetala ọtụtụ onyinye maka ọrụ udo ya. N'afọ 2008, ọ ghọrọ onye natara Right Livelihood Award "maka ịga n'ihu na-eduga n'ihe ize ndụ dị ukwuu ụmụ nwanyị na-ekere òkè na usoro udo na ime udo na mba ya agha mebiri". N'ọnwa Septemba afọ 2009, ọ nọkwa n'etiti mmadụ ise a họpụtara ka e nye ha onyinye Clinton Global Citizen Award.

## Ebensidee

## Njikọ mpụga

* WAPPP Fellow, profaịlụ na Kennedy School of Government, Mahadum Harvard
* 2009 Clinton Global Citizen Award Honorees mara ọkwa site n'aka Onye isi ala Clinton
* Akụkọ ndụ na Right Livelihood Award

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Fadumo Dayib

**Fadumo Qasim Dayib**, onye a na-akpọ Deeqo - nke pụtara "onyinye" na Somali-, bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Somalia na nwanyị mbụ gbara ọsọ maka onye isi ala Somalia, na-azọ ọkwa onye isi ala nke Somalia, na ntuli aka nke November 2016.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Dayib na 1972 na Thika, Kenya na nne na nna Somalia. Nne ya gara ebe ahụ mgbe ọ nwụsịrị ụmụ iri na otu n'ihi ọrịa ndị a na-egbochi. Nna ya, onye bụ onye ọkwọ ụgbọala, nyere nne ya na nwanne ya nwoke obere ọfụma. Ha lụrụ di na nwunye n'ụzọ ha na-aga Kenya wee biri na Thika. Nne na nna ya abụọ amaghị akwụkwọ ma nna ya na-asụ ọtụtụ asụsụ. Nne ya bụ nwanyị ọchụnta ego na-eme ihe, onye na-ere tii n'akụkụ ụzọ. O nwere ụmụnne abụọ ọzọ amụrụ na Kenya. Nne na nna ya gbara alụkwaghịm mgbe ọ dị obere. A chụpụrụ ezinụlọ ya na Nairobi na 1989 ma chụga ha na Mogadishu. A tụrụ nne ya mkpọrọ nwa oge n'ihi na a na-enyo nwanne ya nwoke enyo na ọ na-akwado otu ndị na-emegide Siad Barre. Nne Dayib rere ihe niile iji mee ka ya na ụmụnne ya gbalaga dị ka ndị gbara ọsọ ndụ na Finland, ebe ọ bi kemgbe 1990.

Dayib amụtaghị ịgụ na ide ruo mgbe ọ dị afọ iri na anọ. Ọ gụrụ akwụkwọ na Finland ka ọ bụrụ onye nọọsụ na-ahụ maka nlekọta dị egwu, na-enweta nzere masta abụọ. O meriri na mkpakọrịta nwoke na nwanyị na Harvard Kennedy School iji mụọ nchịkwa ọha na eze.  Ọ bụ onye na-achọ nzere doctoral na Mahadum Helsinki na-eme nchọpụta na United Nations Security Council Resolution 1325 (Udo, Ụmụ nwanyị na Nchebe).

Dayib bụ onye na-eme mgbanwe mmekọrịta mmadụ na ibe ya, ọkachamara na ahụike ọha na eze na onye na-ahụ maka mmepe. Ọ rụrụ ọrụ na ngalaba onwe onye na ọrụ maka ndị gbara ọsọ ndụ. Ọ rụrụ ọrụ maka United Nations na Somalia na-eguzobe ụlọ ọgwụ ahụike nne na 2005 mana a kpọpụrụ ya n'ihi nchegbu nchekwa. O guzobere ụlọ ọrụ mgbochi HIV ma zụọ ndị na-ahụ maka ahụike maka UN na Fiji na Liberia.N'afọ 2017, Fadumo ghọrọ nwanyị Somalia mbụ nwere ọkwa onye nduzi mba na UN Somalia.

Dayib kwupụtara ebumnuche ya ịzọ ọkwa onye isi ala nke Somalia na 2014 na ntuli aka ọchịchị onye kwuo uche ya mbụ a ga-eme kemgbe 1967. Ọ bụ otu n'ime mmadụ iri na asatọ na-azọ ọkwa onye isi ala n'afọ 2016, gụnyere onye nọ n'ọkwa Hassan Sheikh Mohamud na onye mmeri Mohamed Abdullahi Mohamed. Ọ bụ naanị nwanyị. Mkpebi ya ịzọ ọkwa onye isi ala dọtara egwu ọnwụ. Ikpo okwu ya gụnyere iwu mgbochi nrụrụ aka, na-egbu ụmụ nwanyị akụkụ ahụ ha, na-akwụsị usoro ọchịchị nke ezinụlọ 4.5 ma na-ekwurịta okwu na al-Shabaab iji gbaa otu ahụ ume ka ha belata njikọ ha na òtù ndị na-eyi ọha egwu mba ụwa ma kwụsị igbu ndị Somalia. O kwuru na o nwere obere ohere mmeri n'ihi nrụrụ aka na usoro ọchịchị nke ezinụlọ 4.5.......

## Ndụ onwe onye
Dayib nwere ụmụ anọ. O kwupụtara ebumnuche ya ịnọgide na-etinye aka n'imeziwanye Somalia ọbụlagodi mgbe ntuli aka gasịrị. Fadumo na ezinụlọ ya bi na Nairobi ugbu a.

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Bim Adewunmi

**Bim Adewunmi** bụ onye edemede nakwa onye nta akụkọ nke mba Britain. Ọ bụ onye mepụtara This American Life ma rụkwaa ọrụ na mgbe gara aga dị ka onye na-ede ọdịbendị na BuzzFeed nakwa *The Guardian* . Ya na onye edemede Nichole Perkins (2017-2020) kwadoro podcast Thirst Aid Kit. Egwuregwu izizi ya, Hoard, gosipụtara na Arcola Theatre na ọnwa Mee 2019.

## Ọrụ
N'afọ 2014, Adewunmi malitere ide edemede echiche na ọdịbendị na ngalaba Lifestyle nke *The Guardian* . Ọ ghọrọ onye nchịkọta ọdịbendị nke BuzzFeed n'afọ 2015. Ọ hapụrụ *The Guardian* n'ọnwa Ọktoba n'afọ 2018 were sonye na mmemme redio ọha na eze nke America akpọrọ American Life dị ka onye na-emepụta ihe n'ọnwa Eprel n'afọ 2019.

### ''Ngwá Ọrụ Enyemaka akpịrị ịkpọ nkụ''
Adewunmi's debut play, *Hoard*, premiered at the Arcola Theatre in May 2019. The play centers on a Nigerian-British family, the Bakares, who reside in East London. A comedy about the relationship between an eccentric mother, who is a hoarder, and her daughters, it received mixed critical reviews.

However, Arifa Akbar, in a three-star review for *The Guardian*, declared that "...the hoarding theme ends up feeling confected and simply not dramatic enough to warrant the emotional ruptures it creates".

N'ide maka Time Out London, Rosemary Waugh kwukwara na egwuregwu ahụ bụ kpakpando atọ n'ime kpakpando ise, ma kwuo, sị: "Adewunmi kọwara egwuregwu ya dị ka akwụkwọ ozi ịhụnanya na ọwụwa anyanwụ London, ọ na-egosikwa. Ọ bụkwa akwụkwọ ozi ịhụnanya nye ndị niile na-ekpo ọkụ ma jiri ịhụnanya dee ya na ọ ga-esiri ike ịnata oge n'ezie na ụlọ ọrụ ha. "

## Ndụ onwe onye
A mụrụ Adewunmi ma zụlitekwa ya na Stratford nke dị na East London site n'aka ndị nne na nna Naijiria si mba ọzọ bụ ndị Yoruba. Ọ bi na Brooklyn nke dị na New York.

## Edensibịa

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Aisha Falode

**Aisha Falode** bụ onye nta akụkọ egwuregwu na Naijiria. O bụkwa onye isi oche nke Nigeria Women Football League (NWFL).

Mgbe nke ahụ gasịrị mgbe Raymond Dokpesi na-eme atụmatụ ụlọ ọrụ mgbasa ozi nke ya nke a maara ugbu a dị ka African Independent Television (AIT) na ọ banyere. Nke a mechara mee ka ọ nweta akara ugo mmụta na Mass Communications. Tupu nke a, ọ rụkwara ọrụ nwa oge na NITEL (Nigerian Telecommunication Limited) na ozo na Graduate Telephone Operators Scheme nke NITEL n'oge ahụ.

Akụkọ ihe ịga nke ọma ya dị ka onye nta akụkọ egwuregwu sitere na ịtinye aka na egwuregwu na mgbasa ozi redio.

N'ọnwa Jenụwarị n'afọ 2017, ndị Nigeria Football Federation meghere ya dị ka onye isi nke Nigeria Women Football League, otu na-ahazi Aiteo Cup na Nigeria Women Premier League.

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Ahụrụ m Jean n'anya uwe ogologo na T-shirts
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Valerie Ebe

**Valerie Maurice Ebe**  (née Bassey, amụrụ na 26 Machị 1947), bụ onye ọka iwụ n'onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria bụ nwanyị mbụ osote gọvanọ nke Akwa Ibom Steeti.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Ebe na 26 Machị 1947 n'aka Edidem Paul Bassey, onye ọchịchị mpaghara nke Etoi Clan. Ọ gara ụlọ akwụkwọ praịmarị Holy Child, Calabar ma nabata ya na Holy Child Secondary School, Calabar na 1957 maka agụmakwụkwọ ụlọ akwụkwọ sekọndrị ya. O mechara zụọ ịbụ onye nkuzi na Holy Child Teacher Training College, Ifuho. O gụrụ akụkọ ihe mere eme na nkà mmụta ihe ochie na Mahadum Naịjịrịa, Nsukka ma mesịa mụọ iwu na Mahadim Uyo . A nabatara ya dị ka onye ọka iwu na onye ọka iwu nke Ụlọikpe Kasị Elu nke Naịjirịa na 1998.

## Ihe odide

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Mary Odili

**Mary Ukaego Odili** (née **Nzenwa** ; CFR  Onye amuru na 12 n'ime onwa Mee 1952) bu onye okaikpe Naijiria na nwunye Peter Odili, onye jere ozi dika Gọvanọ Rivers Steeti site n'aro 1999 rue 2007.  Onye isi ala Goodluck Jonathan họpụtara ya ka ọ bụrụ osote onye isi okikpe nke Ụlọikpe Kasị Elu nke Nigeria (JSC) ma bụrụ onye isi ọkaikpe Katsina-Alu nyere ya iyi ọrụ na 23 na onwa June 2011.

Tupu ọ bụrụ onye isi okikpe nke SCN, o nwere ọtụtụ ọrụ dị mkpa ọrụ, gụnyere Onyeikpe, Ụlọikpe Kasị Elu nke Rivers Steeti (1992-2004), ụlọ ikpe nke ukwu, ụlọ ikpe mkpehari, nkewa Abuja (2004-2010), na ulo ikpe ziri ezi, ụlọ ikpe mkpehari, nkewa Kaduna. (2010-2011). Ọ rụrụ ọrụ dịka nwunye mbụ nke Rivers steeti n'oge di ya bụ gọvanọ.
Mary Ekpere-Eta

**Mary Ekpere-Eta** bụ onye ọka iwu na onye na-eme ngagharị iwe na Naijiria. O bụ onye isi nchịkwa nke National Centre for Women Development (NCWD) na Abuja.

## Ndụ
Mary Eta bụ onye ọka iwu, onye ọrụ ugbo na onye otu Chartered Institute of Taxation nke Nigeria. N'afọ 2012, ọ gbara mbọ ịghọ Gọvanọ nke Cross River State. Ọ bụ onye nnọchi anya ụmụ nwanyị South-South na bọọdù ndị nlekọta nke All Progressives Congress (APC).

Onye isi ala Buhari họpụtara Ekpere-Eta dị ka ọnye isi nchịkwa nke NCWD n'ọnwa Eprel 2017.

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Profaịlụ nke Director General, National Centre for Women Development, Abuja
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ