Rape during the Bangladesh Liberation War

N'oge agha nnwere onwe nke Bangladesh na 1971, ndị agha Pakistan na ndị agha Razakar dinara n'ike n'ike n'etiti ụmụ nwanyị na ụmụ nwanyị Bengali 200,000 na 400,000 na mkpọsa nke idina n'ike.[3][4][1][2] Ụfọdụ n’ime ndị inyom a nwụrụ n’agha ma ọ bụ gbuo onwe ha, ebe ndị ọzọ si East Pakistan (nke bụ́ Bangladesh ugbu a) gbaga India.

Ezubere ma ndị Alakụba Bengali na ndị Hindu Hindu maka idina ha n'ike.[5] Ndị ikom nke West Pakistan chọrọ ime ka mba Hindu dị ọcha ma kwenye na àjà ụmụ nwanyị Hindu dị mkpa; ya mere, a na-ewere ụmụ nwanyị Bengali ndị Hindu ma ọ bụ ndị Hindu.[6] A kọrọ na mmeko nwoke ndị a kpatara ọtụtụ puku afọ ime, ịmụ nwa, ite ime, igbu ụmụ ọhụrụ, igbu onwe ha, na ịchụpụ ndị e merụrụ ahụ. A na-akpọkarị nke a dị ka otu n'ime omume kacha njọ nke ime ihe ike n'oge agha.[7] Obi ọjọọ ahụ kwụsịrị mgbe ndị agha Pakistan nyefere na Disemba 1971 wee kwado ndị agha Razakar. [8][9]

N'oge agha ahụ, ndị mba Bengali dinara ụmụ nwanyị ndị Alakụba nke agbụrụ Bihari n'ike, ebe ọ bụ na a na-ebo ndị Alakụga Bihari ebubo na ha na-akwado Pakistan.[10] [nnyocha na-adaghị] Ndị ikom ndị Alakụba Bengali bụkwa ndị ndị agha West Pakistan dinara n'ike.&#x5B;**&#x5D;

Na 2009, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ afọ 40 ka ihe omume nke 1971 gasịrị, akụkọ nke Òtù Na-ahụ Maka Mpụ Mgbukpọ nke Bangladesh bipụtara chọpụtara na mmadụ 1,597 bụ ndị ikpe mpụ agha, gụnyere ndina n'ike. Kemgbe afọ 2010, International Crimes Tribunal (ICT) ebola ọtụtụ mmadụ ebubo, nwaa ma maa ọtụtụ mmadụ ikpe ndụ ma ọ bụ ọnwụ maka ihe ha mere n'oge esemokwu ahụ. Egosiwo akụkọ banyere idina mmadụ n'ike n'ihe nkiri na akwụkwọ, ma gosi ya na nka. Sheikh Mujibur Rahman bu ụzọ chepụta okwu ahụ bụ Birangana na 1971 iji zoo aka na ndị e dinara n'ike n'ike n'oge agha nnwere onwe nke Bangladesh, na mbọ iji gbochie ha ịbụ ndị ọha na-achị. Kemgbe 1972, ndị ọchịchị Bangladesh amatala ndị agha ahụ metụtara dị ka Birangona, ma ọ bụ “ndị dike agha”.[1]

## Ihe ndị mere n'oge gara aga
áká_èkpè|thumb|250x250px|Ụmụ akwụkwọ nwanyị nke Mahadum Dacca na-agagharị na Language Movement Day, 21 Febụwarị 1953
Mgbe e kewasịrị India na okike Pakistan, e kewara nku Eastern na Western ọ bụghị naanị na mpaghara kamakwa n'ọdịbendị. Ndị ọdịda anyanwụ lere ndị Alakụba Bengali nọ n'ọwụwa anyanwụ anya dị ka "Bengali" na ntinye ha na Islam dị ka "ndị dị ala na adịghị ọcha", nke mere ka ha bụrụ ndị a na-apụghị ịtụkwasị obi. Iji mezuo nke a, West malitere mkpọsa ịmanye omenala ya na ndị Bengalis.[13] Ndị Bengali nke East Pakistan bụ ndị Alakụba, ma ọnụ ọgụgụ ha bụ ndị Hindu pere mpe na-achị ha. Ọ bụ nanị mmadụ ole na ole na-asụ Urdu, bụ́ nke a kpọsarala asụsụ mba Pakistan na 1948.[14] Iji kwupụta mmegide ha, ndị na-asụ Bengali n’Ebe Ọwụwa Anyanwụ Pakistan hiwere Òtù Asụsụ Bengali. Ná mmalite 1949, ndị ọzọ na-eme ihe ike hiwere Awami League dị ka ihe ọzọ na Muslim League nke chịrị West Pakistan.[15] N'ime afọ iri na ọkara sochirinụ, ndị Bengalis ji nwayọọ nwayọọ tụfuo nnwere onwe na nguzozi nke ike na Pakistan, nke nọ n'okpuru ọchịchị ndị agha ugbu a, mechara mee ka a kpọọ oku maka nkewa ya.[16][17] Ka ọ na-erule ngwụsị 1960, enwere echiche na ndị bi na East Pakistan bụ ụmụ amaala nke abụọ. Ọ bụghị n'enweghị ihe kpatara ya na General A. A. K. Niazi, onye ọchịagha ndị agha Pakistan na East Pakistan, kpọrọ East Pakistan "ala dị larịị nke ndị ọ na-enweghị ka ọ hà ha"[18].

Enweela mmegide megide ọchịchị ndị agha na West Pakistan. N’ikpeazụ, ndị agha laghachiri, na December 1970 kwa, e mere ntuli aka. N'iju ọtụtụ ndị anya, otu ndị Awami League nke East Pakistan, nke Sheikh Mujibur Rahman na-edu, meriri nnukwu mmeri. Ihe si na ya pụta adịghị ndị West Pakistan mma.[19] Na Dacca, mgbe ntuli aka ahụ gasịrị, otu ọchịagha kwuru, "Echegbula onwe gị, anyị agaghị ekwe ka ndị isi ojii a chịa anyị"[20][21] N'oge na-adịghị anya ka nke ahụ gasịrị, Onye isi ala Yahya Khan machibidoro Njikọ Awami ma kwupụta iwu agha na East Pakistan.[22][23]

Site n'ebumnobi nke ịkwụsị mba Bengali, ndị agha Pakistan malitere Operation Searchlight na 25 Maachị 1971.[24] Ndị agha Pakistan wakporo ndị Alakụba Bengali na ndị Hindu.[25] Na 1971 mgbukpọ nke Bangladesh, ndị agha gburu ihe dị ka nde mmadụ atọ, kee atụmatụ nde ndị gbara ọsọ ndụ na India, ma chụpụkwa nde mmadụ iri ọzọ n'ime East Pakistan.[26]

Rounaq Jahan boro ebubo ịkpa ókè agbụrụ n'ime ndị agha Pakistan, nke ọ na-ekwu na a na-ewere Bengalis dị ka "agbụrụ dị ala - agbụrụ na-abụghị ndị agha na nke anụ ahụ na-adịghị ike", ma na-ebo ndị agha ebubo iji mmeko nwoke n'usoro dị ka ngwa agha.[27][28] Dị ka ọkà mmụta sayensị ndọrọ ndọrọ ọchịchị R. J. Rummel si kwuo, ndị agha Pakistan lere Bengalis anya dị ka "ndị na-adịghị ike" ma na-ele ndị Hindu anya "dị ka ndị Juu nye ndị Nazi: ihe ruru unyi na nje kasị mma ikpochapụ" [29]. Ekwuputara ịkpa ókè agbụrụ a n'eziokwu na ndị Bengalis, ebe ọ bụ agbụrụ dị ala, ga-emezigharị mkpụrụ ndụ ihe nketa ha site na ndina n'ike.[30] Belén Martín Lucas akọwawo idina mmadụ n'ike dị ka "ihe sitere n'agbụrụ agbụrụ".[31]

## Omume ndị agha Pakistan
Ọ bụ General lit duziri mwakpo ahụ." data-linkid="471" href="./Tikka_Khan" id="mwzA" rel="mw:WikiLink" title="Tikka Khan">Tikka Khan, onye bụ onye isi n'azụ Operation Searchlight na ndị Bengalis kpọrọ ya "onye na-egbu anụ Bengal" maka ihe omume ya. Khan kwuru - mgbe e chetara ya na mpaghara 9 nke March - nke ahụ na-echetara ya na March 9. "M ga-ebelata ọnụ ọgụgụ a na ọnụ ọgụgụ dị nta". Ndị Alakụba na-adịghị eguzosi ike n'ihe na ndị Pakistan enweghị ala.[34]

Edoro ụmụ nwanyị Alakụba na ndị Hindu maka idina ha n'ike.[5] Ndị ikom nke West Pakistan chọrọ ime ka mba Hindu dị ọcha na nrụrụ aka ya ma kwenye na àjà ụmụ nwanyị Hindu dị mkpa; ya mere, a na-ewere ụmụ nwanyị Bengali ndị Hindu ma ọ bụ ndị Hindu.[6] Imams, mullahs, na fatwa si West Pakistan kwuputara na enwere ike ijide ụmụ nwanyị Bengali dị ka gonimoter maal ("ihe nkwata agha" ma ọ bụ "ihe nke ọha").[35][36]. Susan Brownmiller edewo na 80% nke ụmụ nwanyị a dinara n'ike bụ ndị Alakụba, kwekọrọ na ọnụ ọgụgụ ndị Bangladesh, ọ bụ ezie na Christian Gerlach ekwuola na nke a "enweghị ihe akaebe."[37] [38] Dị ka D'Costa si kwuo, a dinara ụmụ nwanyị Bengali n'ike n'enweghị onye ọ bụla na-ekiri ha, n'agbanyeghị na a manyere ụmụ nwanyị Alakụba ịmụ nwa ebe e gburu ụmụ nwanyị Hindu mgbe e dinara ha n'ike.[39]. Salil Tripathi dere na ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ndị niile e dinara n'ike n'ike ọ gbara ajụjụ ọnụ bụ ndị Alakụba, n'ụzọ megidere nzọrọ na ndị inyom Hindu bụ ndị a na-achọsi ike.[40] Lisa Sharlach dere na ndị e dinara n'ike n'ike gụnyere ụmụ nwanyị Bengali "nke agbụrụ na okpukpe niile", mana na enwere ike ịzọpụta ụmụ agbọghọ ma ọ bụrụ na ha nwere ike ịgụ ekpere ndị Alakụba.[41] M. Rafiqul Islam kọwara ụmụ nwanyị Hindu na ụmụ agbọghọ dịka ndị bụ isi ebumnuche nke ndina n'ike na ime ihe ike mmekọahụ.[42]

Ndị na-eme ya mere mwakpo abalị, na-awakpo ụmụ nwanyị n'ime obodo ha,  *Oge* mgbe n'ihu ezinụlọ ha, dịka akụkụ nke mkpọsa iyi egwu. [43][44] A tọọrọ ndị ahụ ma debe ha n'Ogige pụrụ iche ebe a wakporo ha ugboro ugboro. E gburu ọtụtụ n'ime ndị nọ n'ogige ahụ ma ọ bụ gbuo onwe ha,   ụfọdụ na-egbu onwe ha site na iji ntutu ha kwụgbuo onwe ha; ndị agha meghachiri omume na igbu onwe ndị a site na ịkpụ ntutu ụmụ nwanyị ahụ. [45][46][34] Magazin Time kọrọ banyere ụmụ agbọghọ 563 ndị ndị agha tọọrọ ma jide; ha niile dị n'agbata ọnwa atọ na ise dị ime mgbe ndị agha malitere ịtọhapụ ha.[47] A na-eji ụfọdụ ụmụ nwanyị eme ihe dị ka ndị akwụna.[48] Ọ bụ ezie na gọọmentị Pakistan mere atụmatụ na ọnụọgụ ndina n'ike dị ọtụtụ narị, atụmatụ ndị ọzọ dị n'agbata 200,000 na 400,000.[49][50][51] Gọọmentị Pakistan gbalịrị inyocha akụkọ ndị na-esi n'ógbè ahụ apụta, mana akụkọ mgbasa ozi banyere arụrụala ahụ ruru ọha na eze n'ụwa niile, ma mee ka ọha na eze gbasaa nkwado zuru ụwa ọnụ maka nnwere onwe.[52]

N'ihe Jenneke Arens kọwara dị ka mgbalị a kpachapụrụ anya ibibi otu agbụrụ, e dinara ọtụtụ n'ime ndị a wakporo n'ike, gbuo ha, wee gbaa ha mma n'ahụ ha.[53] Adam Jones, onye ọkà mmụta sayensị ndọrọ ndọrọ ọchịchị, kwuru na otu n'ime ihe kpatara ndina n'ike bụ imebi ọha mmadụ Bengali site na "ịme ihere" nke ụmụ nwanyị Bengali nakwa na e dinara ụfọdụ ụmụ nwanyị n'ike ruo mgbe ha nwụrụ ma ọ bụ gbuo ha mgbe mwakpo ugboro ugboro.[54][55] International Commission of Jurists kwubiri na arụrụala ndị agha Pakistani mere "bụ akụkụ nke iwu a kpachaara anya mee site n'aka ndị agha a dụrụ aka".[56] Onye edemede Mulk Raj Anand kwuru na ndina n'ike ahụ gbasara n'ọtụtụ ebe ma ọ bụ usoro ihe ọ bụla ma e wezụga iwu agha maara ihe, "nke ndị West Pakistan haziri na mgbalị kpachapụrụ anya ịmepụta agbụrụ ọhụrụ" ma ọ bụ imebi nkewa nke Bengali.[57] Amita Malik, na-akọ akụkọ site na Bangladesh mgbe ndị agha Pakistan nyefere onwe ha, dere na otu onye agha West Pakistani kwuru, "Anyị na-aga. Mana anyị na-ahapụ mkpụrụ anyị n'azụ".[58]

Ọ bụghị ndị agha Pakistani niile kwadoro ime ihe ike ahụ: General Sahabzada Yaqub Khan na Mitty Masud, bụ ndị dụrụ onye isi ala ọdụ megide ọrụ agha,  na Major Ikram Sehgal, niile gbara arụkwaghịm iji mee mkpesa.[59] Onye bụbu Air Marshal Asghar Khan, onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Pashtun na onye ndú nke Tehreek-e-Istiqlal; Ghaus Bakhsh Bizenjo, onye ndọrọndọrọ ọchịchị Balochi; na Khan Abdul Wali Khan, onye ndú National Awami Party, mere ngagharị iwe maka omume ndị agha. Ndị a tụrụ mkpọrọ maka echiche ha na-emegide ime ihe ike ahụ gụnyere Sabihuddin Ghausi na I. A. Rahman, ndị bụ ndị nta akụkọ; onye isi Sindhi G. M. Syed; onye na-ede uri Ahmad Salim; Anwar Pirzado, onye bụ onye otu ndị agha ụgbọelu; Prọfesọ M. R. Hassan; Tahera Mazhar; na Imtiaz Ahmed.[60] Malik Ghulam Jilani, onye e jidekwara, megidere n'ihu ọha ọrụ agha n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ; akwụkwọ ozi o degaara Yahya Khan ka a kpọsara n'ọtụtụ ebe. A tụkwara Altaf Hussain Gauhar, onye nchịkọta akụkọ nke akwụkwọ akụkọ Dawn, mkpọrọ.[61] N'afọ 2013, gọọmentị Bangladesh kwanyeere Jilani na Faiz Ahmad Faiz, onye na-ede uri, ùgwù maka omume ha.[62]

### Ndị agha
Dị ka Peter Tomsen, onye ọkà mmụta sayensị ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ndị ọrụ nzuzo nke Pakistan, Directorate for Inter-Services Intelligence, na njikọ aka na pati ndọrọ ndọrọ ọchịchị Jamaat-e-Islami, guzobere ndị agha dịka Al-Badr ("ọnwa") na Al-Shams ("anyanwụ") iji rụọ ọrụ megide òtù mba.[63][64] Ndị agha a lekwasịrị ndị na-abụghị ndị agha anya ma dinaa ha n'ike yana mpụ ndị ọzọ.[65] ndị na-arụkọ ọrụ n'ógbè ahụ a maara dị ka Razakars sonyekwara n'ihe omume obi ọjọọ ahụ. Okwu a aghọwo okwu mkparị yiri okwu ọdịda anyanwụ "Judas".[66]

Ndị otu Muslim League, dị ka Nizam-e-Islam, Jamaat-e-Islami, na Jamiat Ulema Pakistan, bụ ndị meriri na ntuli aka ahụ, sooro ndị agha rụkọọ ọrụ ma rụọ ọrụ dị ka òtù nzuzo maka ha.[67] Ndị otu Jamaat-e-Islami na ụfọdụ n'ime ndị isi ya sooro ndị agha Pakistan rụkọọ ọrụ n'ike na igbu ọchụ.[68] Obi ọjọọ nke Al-Badr na Al-Shams dọtara uche zuru ụwa ọnụ site n'aka ụlọ ọrụ mgbasa ozi; a kọrọ akụkọ banyere ogbugbu na ndina n'ike n'ọtụtụ ebe.[64]

## Mmetụta mba ụwa
thumb|The Blood telegram, nke e zigara na 6 Eprel 1971
E nwere nkwekọrịta agụmakwụkwọ na ihe omume nke esemokwu ọnwa itoolu ahụ bụ Mgbukpọ agbụrụ.[69][70] Obi ọjọọ ndị e mere n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ Pakistan bụ oge mbụ e dinara mmadụ n'ike n'agha iji dọta uche ndị mgbasa ozi mba ụwa,  na Sally J. Scholz edeela na nke a bụ mgbukpọ agbụrụ mbụ iji jide mmasị nke mgbasa ozi. [71][72] Òtù na-ahụ maka ihe ndị ruuru ụmụ nwanyị bụ Bangladesh Mahila Parishat sonyere n'agha ahụ site n'ịkpọsa arụrụala ndị agha Pakistan na-eme.[73]

N'ihi oke arụrụala ahụ, ndị ọrụ nnọchi anya US zitere telegrams na-egosi na Mgbukpọ agbụrụ na-eme. Otu, nke a maara dị ka Blood telegram, bụ nke Archer Blood, US Consul General na Dhaka, zitere, ya na ndị ọrụ US si USAID na USIS bịanyere aka na ya bụ ndị na-eje ozi na Dhaka n'oge ahụ. N'ime ya, ndị bịanyere aka katọrọ "mmekọrịta America na Mgbukpọ agbụrụ".[74][75] N'ajụjụ ọnụ a gbara ya n'afọ 1972, Indira Gandhi, praịm minista India, kwadoro iji ndị agha tinye aka, na-asị, "Anyị ga-anọdụ ala ma kirie ka a na-edina ụmụ nwanyị ha n'ike?"  A tụlere ihe omume ndị ahụ nke ọma na British House of Commons.[76] John Stonehouse tụrụ aro ka ndị otu 200 ọzọ nke ndị omeiwu kwadoro na-akatọ arụrụala ndị ndị agha Pakistan na-eme.[77] Ọ bụ ezie na e gosipụtara arịrịọ a ugboro abụọ n'ihu ndị omeiwu, gọọmentị ahụ ahụghị oge iji rụrịta ụka banyere ya.[78]

Tupu agha ahụ agwụ, ndị mba ụwa amalitela inye ndị gbara ọsọ ndụ bi na India enyemaka buru ibu. Ọ bụ ezie na e nyere enyemaka enyemaka, e nwere obere nkwado maka ikpe mpụ agha nke Bangladesh tụrụ aro na njedebe nke agha.[79] Ndị na-akatọ United Nations ejirila arụrụala nke 1971 kwuo na ntinye aka ndị agha bụ naanị ihe ga-akwụsị igbu ọchụ.[80] N'ide akwụkwọ ozi na *The New York Times*, otu ìgwè ụmụ nwanyị kwuru na nzaghachi maka ụmụ nwanyị ndị ezinụlọ na ndị di na-ezere, "Ọ bụ ihe a na-apụghị ichetụ n'echiche na ndị inyom aka ha dị ọcha nke agha fọrọ nke nta ka ha bibie ndụ ha ugbu a". Enyemaka mba ụwa na-abịakwa n'ihi nsogbu nke ndina n'ike n'agha.[81]

## Ihe si na ya pụta
Ozugbo agha ahụ gachara, nnukwu nsogbu bụ ọnụ ọgụgụ dị elu nke ime ime na-achọghị n'ihi n'ike. Atụmatụ nke ọnụ ọgụgụ ndị dị ime sitere na ndina n'ike sitere na 25,000 ruo atụmatụ gọọmentị Bangladesh nke 70,000, ebe mbipụta nke Center for Reproductive Law and Policy nyere ngụkọta nke 250,000.[71][82][83] E hiwere mmemme enyemaka gọọmentị nyere iwu site na nkwado nke Òtù Ahụ Ike Ụwa na International Planned Parenthood Federation, otu n'ime ihe mgbaru ọsọ ha bụ ịhazi ụlọ ọgwụ na-ete ime iji nyere ndị a na-edina n'ike aka ịkwụsị ime ha na-achọghị. Otu dọkịta n’ụlọ ọgwụ dị na Dhaka kọrọ na e nwere ime 170,000 sitere n’ike n’ike, yana ụmụ ọhụrụ 30,000 a mụrụ n’agha a mụrụ n’ọnwa atọ mbụ nke 1972.[84] Dr. Geoffrey Davis, bụ́ dọkịta Australia na ọkachamara na-ete ime nke na-arụ ọrụ maka mmemme ahụ, mere atụmatụ na a na-enwe ihe dị ka 5,000 ite ime kwa afọ.[85] O kwukwara na n'oge ọ na-arụ ọrụ, na ya anụla ọtụtụ okwu gbasara igbu ụmụ ọhụrụ na igbu onwe onye nke ndị ọ metụtara. Atụmatụ ya banyere ọnụ ọgụgụ ndị e dinara n'ike n'ike bụ 400,000, okpukpu abụọ atụmatụ gọọmentị Bangladesh nke 200,000.[86] Ọtụtụ n'ime ndị ahụ metụtara ebutekwara ọrịa ndị a na-ebute site ná mmekọahụ.[87] Ọtụtụ ndị nwetara mmetụta nke oké ihere na mweda n'ala, ọtụtụ n'ime ha bụkwa ndị ezinụlọ ha na obodo ha gbapụrụ ma ọ bụ gbuo onwe ha.[73]

Onye edemede ụmụ nwanyị Cynthia Enloe edeela na ndị agha na ikekwe ndị isi ha bu n'obi ime ụfọdụ.[83] Akụkọ sitere na International Commission of Jurists kwuru, "N'agbanyeghị ọnụ ọgụgụ ziri ezi, ìgwè ndị dọkịta America na ndị Britain na-awa ahụ na-eme ite ime na mbọ gọọmentị na-agba iji mee ka ndị mmadụ nabata ụmụ agbọghọ ndị a n'ime obodo, gbaa akaebe maka oke nke ndina n'ike mere".[88] Kọmitii ahụ kwukwara na ọ bụghị naanị na ndị uwe ojii Pakistan kwere ka ndị ikom ha dinaa n'ike, kamakwa ha mere ụmụ nwanyị ohu.[89]

Mgbe esemokwu ahụ gasịrị, a na-ahụ ụmụ nwanyị ndị e dinara n'ike dị ka ihe nnọchianya nke "mmebi ọha na eze" na ihere. Ọ bụ mmadụ ole na ole nwere ike ịlaghachi n'ezinụlọ ha ma ọ bụ n'ebe obibi ochie ha n'ihi ya.[90] Sheikh Mujibur Rahman kpọrọ ụmụ nwanyị ndị a Birangona ("dike"), ma nke a bụ ihe ncheta na a na-ewere ụmụ nwanyị ndị a dị ka ndị na-adịghị anabata n'ihi na ha "na-enweghị nkwanye ùgwù", na okwu ahụ metụtara barangona (" akwụna"). A na-erekarị ụmụ nwanyị lụrụ di na nwunye, ọtụtụ n'ime ndị ikom ahụ, ozugbo ha natara onyinye ahụ, gbahapụrụ nwunye ha.[93]

Na 18 Febrụwarị 1972, gọọmentị hibere Board of Rehabilitation Board nke Bangladesh, nke e nyere ọrụ inyere ndị e dinara n'ike aka na ịkwado mmemme nkuchi.[94] Ọtụtụ otu mba ụwa sonyere na mmemme nkuchi, dịka nne Teresa's Sisters of Charity. Netherlands na Canada kpọbatara ọtụtụ n'ime ụmụ ọhụrụ a na-alụ agha n'ihi na gọọmenti chọrọ iwepụ ihere Pakistan na mba ọhụrụ ahụ.[95] Otú ọ dị, ọ bụghị ụmụ nwanyị nile chọrọ ka e kuchi ụmụ ha, ma wepụ ụfọdụ ma debe ha ka ha bụrụ ndị e kuchiri, omume nke Rahman gbara ume, onye kwuru, sị, "Achọghị m ka e metọọ ọbara [sic] na obodo a"[96]. Ọ bụ ezie na ọtụtụ ụmụ nwanyị na-enwe obi ụtọ na usoro ime ime ahụ, n'ihi na ha agaghị amụ nwa e dinara n'ike, ndị ọzọ ga-aga n'ihu, na-ejupụta n'ịkpọ nwa ha asị. Ndị ọzọ, bụ́ ndị e kuchiri ụmụ ha ka ha laghachi na “ndụ dị oké mkpa,” agaghị ele nwa ọhụrụ ha anya ka à ga-asị na e napụrụ ha ya.[97] N'afọ ndị 1990, ọtụtụ n'ime ụmụaka ndị a laghachiri Bangladesh ịchọ nne ha.[98] Na 2008, D'Costa gbalịrị ịkpọtụrụ ndị e kuchiri, ma ole na ole zara. Otu kwuru, sị, "Akpọrọ m asị ịbụ nwata, akpọrọ m Bangladesh asị n'ihi na anaghị elekọta m mgbe m chọrọ ya. Enweghị m mgbọrọgwụ na nke ahụ na-eme ka m bee ákwá. Ya mere m na-agbalị ịmụtakwu banyere ebe a mụrụ m "[34].

Afọ iri anọ mgbe agha ahụ gasịrị, Deutsche Welle gbara ụmụnne nwanyị abụọ e dinara n'ike ajụjụ ọnụ. Aleya kwuru na ndị agha Pakistan jidere ya mgbe ọ dị afọ iri na atọ, a na-edekwa ya n'ike ugboro ugboro ruo ọnwa asaa. Ọ na-ekwu na a tara ya ahụhụ ma dị ime ọnwa ise mgbe ọ laghachiri n'ụlọ ya. Nwanne ya nwanyị, Laily, kwuru na ọ dị ime mgbe ndị agha kpọọrọ ya, nwa ahụ nwụkwara. O mechara lụọ ọgụ n'akụkụ Mukti Bahini. Ha abụọ na-ekwu na steeti ahụ adaala na *Birangona*, nakwa na ihe niile ha natara bụ "mmechuihu, mkparị, ịkpọasị, na ostracism".[99]

### Mmeghachi omume nke gọọmentị Pakistan
Mgbe esemokwu ahụ gasịrị, gọọmentị Pakistan kpebiri ịgbachi nkịtị maka idina n'ike.[50] Ha guzobere Hamoodur Rahman Commission, kọmitii ikpe iji kwado akụkọ maka ọnọdụ gbara Pakistan itinye aka na agha 1971. Kọmishọna a katọrọ ndị agha nke ukwuu.[100] Ewepụrụ ndị isi ndị ọrụ nke ndị agha Pakistan na ndị agha ikuku n'ọkwa ha maka ịnwa igbochi ọrụ ahụ.[101] Kọmishọna a dabere na akụkọ ya na ajụjụ ọnụ a gbara ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ndị isi na ndị isi ndị agha. E wepụtara akụkọ ikpeazụ na Julaị 1972, ma e mechakwara bibie ihe niile ma e wezụga otu nke Zulfikar Ali Bhutto, bụ Prime Minister nke Pakistan mgbe ahụ. Amaghi ihe nchoputa a.[102]

N'afọ 1974, e megharịrị kọmitii ahụ ma wepụta akụkọ mgbakwunye, nke nọgidere na-arụ ọrụ ruo afọ 25 ruo mgbe akwụkwọ akụkọ India Today bipụtara ya.[103] Akụkọ ahụ kwuru na mmadụ 26,000 anwụọla, e dinwo ọtụtụ narị mmadụ n'ike, nakwa na ndị nnupụisi Mukti Bahini kpara n'ike n'ike na mmegide ndị ọzọ ruuru mmadụ.[49] Sumit Ganguly, onye ọkà mmụta sayensị ndọrọ ndọrọ ọchịchị, kwenyere na ụlọ ọrụ Pakistan anabatala arụrụ arụ ndị a na-eme, na-ekwupụta na, na nleta na Bangladesh na 2002, Pervez Musharraf kwupụtara ịkwa ụta maka arụrụ arụ ahụ kama ịnakwere ibu ọrụ.[104].

### Ikpe nke mpụ agha
áká_ịkẹngạ|thumb|250x250px|Ndị Bangladesh nọ na Manchester, na United Kingdom, na-ekwupụta ịdị n'otu na 2013 Shahbagh Protest, nke na-achọ ntaramahụhụ siri ike maka ndị a mara ikpe maka mpụ agha na 1971.
N'afọ 2008, mgbe nyocha afọ iri na asaa gasịrị, Kọmitii Nchọpụta Ihe Ndị Na-eme n'Oké Mgbukpọ Agha wepụtara akwụkwọ na-akọwapụta mmadụ 1,597 sonyere na arụrụala ahụ. Ndepụta ahụ gụnyere ndị otu Jamaat-e-Islami na Bangladesh Nationalist Party, otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị e guzobere na 1978.[105] N'afọ 2010, gọọmentị Bangladesh guzobere International Crimes Tribunal (ICT) iji nyochaa arụrụala nke oge ahụ. Ọ bụ ezie na Human Rights Watch akwadowo ụlọ ikpe ahụ,  ọ katọkwara mkpagbu a kọrọ na ndị ọka iwu na-anọchite anya ndị a na-ebo ebubo.[106] Brad Adams, onye nduzi nke alaka Asia nke Human Rights Watch, kwuru na a ga-enye ndị a na-ebo ebubo nchebe zuru oke nke iwu iji zere ihe ize ndụ nke ikpe ndị a na'adịghị ewere n'ụzọ siri ike,  na Irene Khan, onye na-ahụ maka ihe ndị ruuru mmadụ, egosila obi abụọ ma a ga-edozi ndina n'ike na igbu ọchụ nke ụmụ nwanyị. [107][108] Khan kwuru banyere mmeghachi omume gọọmentị ya:
 
Onye osote onye ndú Jamaat-e-Islami, Delwar Hossain Sayeedi, onye mbụ chere ebubo metụtara esemokwu ahụ ihu, bụ onye ICT boro ebubo iri abụọ nke mpụ agha, nke gụnyere igbu ọchụ, ndina n'ike, na ịgba ọkụ. Ọ gọnahụrụ ebubo niile.[109] N'abalị iri abụọ na asatọ n'ọnwa Febụwarị n'afọ 2013, a mara Sayeedi ikpe maka mgbukpọ agbụrụ, ndina n'ike, na mkpagbu okpukpe, a mara ya ikpe ọnwụ site n'ịkwụgbu ya.[110] Mmadụ anọ ndị ọzọ so na Jamaat-e-Islami Bangladesh, gụnyere Motiur Rahman Nizami, ka a na-ebo ebubo maka mpụ agha.[109] Abul Kalam Azad, onye otu Razakar, bụ onye mbụ a mara ikpe maka mpụ n'oge agha ahụ. A mara ya ikpe igbu ọchụ na ndina n'ike na-anọghị ya, a mara ya ikpe ọnwụ.[111][112] Muhammad Kamaruzzaman, osote odeakwụkwọ ukwu nke Bangladesh Jamaat-e-Islami, chere ebubo asaa nke mpụ agha ihu, gụnyere ịhazi na inye ndụmọdụ maka ndina n'ike ụmụ nwanyị n'obodo Shohaghpur na 25 Julaị 1971.[113] ICT mara ya ikpe ọnwụ site n'ịkwụgbu ya na 9 Mee 2013.[114] N'ọnwa Julaị afọ 2013, a mara Ghulam Azam ikpe afọ iri itoolu maka ndina n'ike na igbu ọchụ n'oge esemokwu ahụ.[115] Abdul Quader Molla, onye otu ndị agha Razakar n'oge agha ahụ, e boro ya ebubo na ọ na-akwado ndị agha Pakistan ma na-ekere òkè na arụrụala Bangladesh na 1971: ndina n'ike (gụnyere ndina n'ime ụmụaka) na igbu ọchụ nke ndị Bangladesh na mpaghara Mirpur nke Dhaka n'oge Agha Nnwere Onwe Bangladesh.  Mgbe gọọmentị gbanwere iwu mpụ agha iji kwe ka a kpegharịa ikpe mkpegharị dabere na ntaramahụhụ, ndị ọkàiwu rịọrọ Ụlọikpe Kasị Elu nke Bangladesh ka ọ kwalite ikpe Molla site na ndụ n'ụlọ mkpọrọ ruo ọnwụ. N'abalị iri na asaa n'ọnwa Septemba n'afọ 2013, Ụlọikpe Kasị Elu nabatara arịrịọ ahụ ma maa Molla ikpe ọnwụ. N'ikpeazụ, a kwụgburu ya na Dhaka Central Jail na 12 Disemba 2013 na 22:01 .  

## N'akwụkwọ na mgbasa ozi
]
*Orunodoyer Ognishakhi* (Pledge to a New Dawn), ihe nkiri mbụ banyere agha ahụ, gosipụtara na 1972 na ememe mbụ nke Bangladesh Independence Day.[123] Ọ na-adabere na ahụmịhe nke onye na-eme ihe nkiri a na-akpọ Altaf. Ka ọ na-agbalị iru ebe nchekwa na Calcutta, ọ zutere ụmụ nwanyị e dinara n'ike. A na-eji ihe oyiyi nke *Birangona* ndị a, ndị e wepụrụ ma ghara inwe anya n'ihi mmerụ ahụ, mee ihe dị ka ihe akaebe maka mwakpo ahụ. A na-egosi ndị ọzọ Altaf zutere na-egbu onwe ha ma ọ bụ na-echefu onwe ha.[124]

N'afọ 1995, Gita Sahgal mepụtara ihe ngosi War Crimes File, nke e gosipụtara na Channel 4.[125] N'afọ 2011, e gosipụtara ihe nkiri *Meherjaan* na Guwahati International Film Festival. Ọ na-enyocha agha ahụ site n'echiche abụọ: nke nwanyị hụrụ onye agha Pakistan n'anya na nke onye a mụrụ site na ndina n'ike.[126]

N'afọ 1994, e wepụtara akwụkwọ Ami Birangana Bolchi (The Voices of War Heroines) nke Nilima Ibrahim. Ọ bụ nchịkọta nke akaebe anya ya site n'aka mmadụ asaa e dinara n'ike, nke Ibrahim dere mgbe ọ na-arụ ọrụ n'ụlọ ọgwụ.[127] Akụkọ banyere ndị lanarịrị n'ọrụ a na-akatọ nke ukwuu ọdịda ndị Bangladesh na-akwado ndị e dinara n'ike mgbe agha gasịrị.[128]

E bipụtara na 2012, akwụkwọ Rising from the Ashes: Women's Narratives of 1971 gụnyere akaebe ọnụ nke ụmụ nwanyị ndị agha nnwere onwe metụtara. Tinyere akụkọ sitere n'aka Taramon Bibi, onye lụrụ ọgụ ma nye ya Bir Protik (Ihe nnọchianya nke Ike) maka omume ya, enwere ajụjụ ọnụ itoolu na ụmụ nwanyị e dinara n'ike. E bipụtara akwụkwọ ahụ n'asụsụ Bekee n'oge ncheta afọ iri anọ nke agha ahụ na *The New York Times* dị ka "akụkọ ihe mere eme dị mkpa".[108]

Ihe nkiri 2014 Children of War na-egosi ime ihe ike mmekọahụ n'oge agha ahụ. Ihe nkiri nke Mrityunjay Devvrat, nke Farooq Sheikh, Victor Banerjee, Raima Sen, na ndị ọzọ na-eme, bụ iji "kpochapụ ọgba aghara n'ọkpụkpụ azụ ndị na-ekiri ya. Anyị chọrọ ime ka ọ bụrụ ihe na-asọ oyi nke na ọ dịghị onye na-echetara echiche nke ịgbaghara ndị dinara mmadụ n'ike, ma ya fọdụkwa ime mpụ ahụ. 
.

## Edensibia

## Akwụkwọ
 

## Njikọ mpụga

Otú:Pages with unreviewed translations