Igbukpọ osisi

thumb|Ikpọkpọsị osisi na New Zealand.
thumb|Foto Satellite nke igbukpọsị osisi na-aga n'ihu na ọwụwa anyanwụ Bolivia. Gburugburu ụwa, 10% nke mpaghara ala ịkpa furu efu n'etiti 1990 na 2015.
[thumb|Index nke odida obodo na egosi mgbanwe anthropogenic nke ọhịa fọdụrụ.1]
thumb|Igbukpọsị osisi kwa afọ
thumb|Mgbanwe kwa afọ na mpaghara ọhịa
Ikpochapụ oke ohia ma ọ bụ ikpochapụ oke ọhịa bụ iwepụ oke ọhịa ma ọ bụ nkwụ osisi sitere n'ala nke na agbanwezi ka ọ ghara iji ọhịa eme ihe. Ikpochapụ osisi nwere ike ịgụnye ịtụgharị ala ọhịa gaa n'ugbo, ebe a na azụ anụ, ma ọ bụ iji obodo mepere emepe. Ịkpokọta ọgbakọ dị n'ókè ọhịa okpomọkụ. a dị n'ime oke ọhịa ebe okpomọkụ. Ihe dị ka pasent 31 nke ala ụwa bụ oke ọhịa kpuchie ugbu a. Nke a bụ otu ụzọ n'ụzọ atọ na erughị oke ọhịa tupu mgbasawanye nke ọrụ ugbo, na ọkara nke ọnwụ ahụ mere na narị afọ gara aga. N'agbata nde hectare 15 ruo nde 18 nke oke ọhịa, ógbè buru ibu nke Bangladesh, na emebi kwa afọ. Ná nkezi, a na egbutu osisi 2,400 kwa nkeji.

Òtù Na ahụ Maka Nri na Ọrụ Ugbo nke Mba Ndị Dị n'Otu na akọwa igbukpọ osisi dị ka ntụgharị nke ọhịa gaa na ala ndị ọzọ (n'agbanyeghị ma ọ bụ mmadụ kpatara ya). "Ikpochapụ oke ọhịa" na "mgbanwe net nke ọhịa" abụghị otu: nke ikpeazụ bụ nchikota nke mfu ọhịa niile (ịkpọtu ọhịa) na uru niile nke ọhịa (mgbasa nke ọhịa) na oge enyere. Ngbanwe netwọk, ya mere, nwere ike ịbụ ihe dị mma ma ọ bụ nke na adịghị mma, dabere ma uru ọ nwetara karịrị mfu, ma ọ bụ ọzọ.

Mwepụ nke osisi na enweghị oke ọhịa ebutela mmebi nke ebe obibi, mfu nke ụdị ndụ dị iche iche, na kpọrọ nkụ. Ikpochapụ oke ọhịa na ebute mbibi, mgbanwe na ọnọdụ ihu igwe, ọzara, na nchụpụ nke ndị mmadụ, dị ka a na ahụ na ọnọdụ dị ugbu a na n'oge gara aga site na ndekọ fosil. Ikpochapụ osisi na ebelatakwa biosequestration nke ikuku carbon dioxide, na abawanye usoro nzaghachi na adịghị mma na enye aka na okpomoku zuru ụwa ọnụ. Okpomọkụ zuru ụwa ọnụ na etinyekwa nrụgide dị ukwuu n'obodo ndị na achọ nchekwa nri site na ikpochapụ oke ọhịa maka ọrụ ugbo na ibelata ala a na akụ ihe n'ozuzu ya. Mpaghara ndị e gbuturu egbutu na ebutekarị mmetụta gburugburu ebe obibi ndị ọzọ dị egwu dị ka ajọ mbuze na mkpọda n'ime ala tọgbọrọ chakoo.

Nkwụsi ike nke usoro nri mmadụ na ikike ha ime mgbanwe maka mgbanwe n'ọdịnihu jikọtara ya na ihe dị iche iche dị iche iche   gụnyere osisi shrub na eme ka akọrọ na ụdị osisi ndị na enyere aka ịlụso ọzara ọgụ, ụmụ ahụhụ na ebi n'oké ọhịa, ụsụ na ụdị nnụnụ na emetọ ihe ọkụkụ, osisi nwere nnukwu mgbọrọgwụ mgbọrọgwụ. na gburugburu ugwu nke na egbochi mbuze ala, na ụdị mangrove nke na enye ike imegide idei mmiri na mpaghara mmiri. Site na mgbanwe ihu igwe na eme ka ihe ize ndụ dị na usoro nri dịkwuo njọ, ọrụ nke oke ohia na ejide na ịchekwa carbon na ibelata mgbanwe ihu igwe dị mkpa maka mpaghara ọrụ ugbo.

## Akụkọ nso nso a (1970 gawa)
thumb|Ikpochapụ oke ọhịa Amazon na steeti Maranhão nke Brazil, 2016
FAO na eme atụmatụ na oke oke ohia zuru ụwa ọnụ agbadala 0.9%, na mkpuchi osisi 4.2% n'etiti 1990 na 2020.[11] Mkpụrụ osisi carbon nke ọhịa dị na Europe (gụnyere Russia) mụbara site na 158.7 ruo 172.4 Gt n'etiti 1990 na 2020. Na North America, oke carbon carbon sitere na 136.6 ruo 140 Gt n'otu oge ahụ. Agbanyeghị, ngwaahịa carbon gbadara site na 94.3 ruo 80.9 Gt na Africa, 45.8 ruo 41.5 Gt na South na Southeast Asia jikọtara, 33.4 ruo 33.1 Gt na Oceania, 5 ruo 4.1 Gt na Central America, yana site na 161.8 ruo 144.8 Gt na South America. 12] IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) na ekwu na enweghị nkwekọrịta gbasara ma oke ọhịa zuru ụwa ọnụ ọ na ebelata ma ọ bụ na ọ bụghị, na ehota nyocha na egosi na mkpuchi osisi abawanyela 7.1% n'etiti 1982 na 2016.[lower-alpha 1] IPCC dekwara: "Ọ bụ ezie na ebuka carbon biomass nke dị n'elu ala na eche na ọ ga ebelata na okpomọkụ, ha na abawanye n'ụwa nile n'ihi ụbara ebuka dị na oke ọhịa na oke ọhịa.[13

Mgbasawanye ọrụ ugbo na aga n'ihu na abụ isi ihe na ebute igbutu osisi na nkewa oke ọhịa yana mfu nke ụdị dị iche iche nke ọhịa. Azụmahịa buru ibu (karịsịa ịhịa anụ na ịkụ mkpụrụ soya na nkwụ mmanụ) ruru pasenti 40 nke igbukpọ osisi n'oge okpomọkụ n'etiti 2000 na 2010, na ọrụ ugbo na eri nri mpaghara maka pasent 33 ọzọ. A na egbutu osisi maka ihe eji ewu ụlọ, osisi ma ọ bụ na ere ya dị ka mmanụ ọkụ (mgbe ụfọdụ n'ụdị unyi ma ọ bụ osisi), ebe a na eji ala a kpochapụrụ dị ka ebe ịta nri maka anụ ụlọ na ihe ubi. Ọnụ ọgụgụ ka ukwuu nke ọrụ ugbo na akpata igbukpọsị osisi bụ ego ụtụ isi gọọmentị na akwado. Ileghara uru a na ekwu, nlekọta oke ọhịa, na enweghị iwu gburugburu ebe obibi bụ ụfọdụ n'ime ihe ndị na ebute igbutu oke ọhịa. Ikpọkpọsị osisi n'ọtụtụ mba ma nke sitere n'okike ma nke mmadụ kpatara bụ okwu na aga n'ihu. N'agbata 2000 na 2012, 2.3 million square kilometa (890,000 sq mi) nke ọhịa gburugburu ụwa ka ebibiri. Mkpọkpọsị osisi na mbibi nke oke ọhịa na aga n'ihu n'ọ̀tụ̀tụ̀ dị egwu, bụ́ nke na enye aka n'ụzọ dị ukwuu na efunahụ ihe ndị dị ndụ na aga n'ihu
áká_ịkẹngạ|thumb|A ga ebelata oke ala ubi a chọrọ n'ụwa niile site na ụzọ atọ ma ọ bụrụ na ndị mmadụ niile nakweere nri anaghị eri anụ.
Igbukpọsị osisi dị oke egwu n'ime oke ohia okpomọkụ na nke dị n'okpuru ọnọdụ akụ na ụba na apụta. Ihe karịrị ọkara nke ụdị anụ ọhịa na nke ala dị n'ụwa na ebi n'oké ọhịa. N'ihi igbutu osisi, naanị 6.2 million square kilomita (2.4 million square miles) fọdụrụ na nde square kilomita 16 (nde square kilomita) nke ọhịa mmiri ozuzo nke kpuchiri ụwa mbụ. A na ekpochapụ mpaghara oke egwuregwu bọọlụ n'oké ọhịa Amazon kwa nkeji, yana nde acres 136 (nde hectare 55) nke ọhịa mmiri ozuzo na ekpochapụ maka ọrụ ugbo n'ozuzu ya. Ihe karịrị nde hectare 3.6 nke ọhịa na amaghị nwoke na ekpo ọkụ furu efu na 2018. Nri na mmepụta anụ ehi bụ isi ihe na akpata igbutu osisi na Amazon, na gburugburu 80% nke ala niile gbanwere na eji azụ ehi. 91% nke ala Amazon nke e gbuturu osisi kemgbe 1970 agbanweela ka ọ bụrụ ịzụ ehi. A na eme atụmatụ na atụfu ụgbụ osisi n'ụwa niile ihe ruru ijeri iri. Dị ka Global Forest Resources Assessment si kwuo 2020 nkezi ala zuru ụwa ọnụ kwa afọ na ekpochapụ ọhịa n'ime afọ iri nke 2015-2020 bụ hectare 10 na nkezi ụgbụ mpaghara ọhịa kwa afọ na afọ 2000-2010 bụ hectare 4.7. Ụwa furu efu nde hekta 178 nke ọhịa kemgbe 1990, nke bụ mpaghara dịka Libya

Dabere na ọmụmụ 2020 e bipụtara na Scientific Reports, ọ bụrụ na igbutu osisi na aga n'ihu na ọnụego ugbu a, ọ nwere ike ịkpalite mkpokọta ma ọ bụ ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mkpochapụ nke mmadụ n'ime afọ 20 ruo 40 na esote. Ha kwubiri na "site n'echiche ndekọ ọnụ ọgụgụ ... ihe gbasara nke puru omume na mmepeanya anyị na adị ndụ n'onwe ya bụ ihe na erughị 10% n'ọnọdụ kacha nwee nchekwube." Iji zere ọdịda a, ụmụ mmadụ kwesịrị ịgafe site na mmepeanya nke akụ na ụba na achịkwa na "omenala ọha mmadụ" nke "na enye mmasị na gburugburu ebe obibi karịa mmasị onye ọ bụla nke akụkụ ya, ma n'ikpeazụ dabere na mmasị ọha mmadụ."

N’afọ 2014, ihe dị ka mba 40 bịanyere aka n’akwụkwọ nke New York Declaration on Forest, bụ́ nkwa afọ ofufo ibelata igbutu osisi n’afọ 2020 ma kwụsị ya n’afọ 2030. Otú ọ dị, nkwekọrịta ahụ ejighị iwu kwadoro, yana ụfọdụ mba ndị bụ́ isi, dị ka Brazil, China, na Russia , abanyeghị na ya. N'ihi nke a, mbọ ahụ dara, na igbutu osisi mụbara site na 2014 ruo 2020. Na Nọvemba 2021, mba 141 (nke nwere ihe dịka 85% nke oke ọhịa ebe okpomọkụ ụwa na 90% nke mkpuchi osisi zuru ụwa ọnụ) kwetara na COP26 ihu igwe na Glasgow. Nkwuwapụta nke ndị isi Glasgow maka oke ọhịa na iji ala eme ihe, nkwa ịkwụsị na ịtụgharị igbutu osisi n'afọ 2030. Nkwekọrịta ahụ so ihe dị ka ijeri $19.2 na nkwa ego metụtara. Nkwekọrịta Glasgow 2021 ka mma na nkwupụta New York ugbu a gụnyere Brazil na ọtụtụ mba ndị ọzọ na abịanyeghị aka na nkwekọrịta 2014. Ụfọdụ mba ndị bụ isi nwere ọnụ ọgụgụ dị elu nke igbutu osisi (gụnyere Malaysia, Cambodia, Laos, Paraguay, na Myanmar) abịanyeghị aka na nkwupụta Glasgow. Dị ka nkwekọrịta mbụ ahụ, abanyela nkwuwapụta ndị ndu Glasgow na mpụga UN Framework Convention on Climate Convention ma yabụ na ọ bụghị iwu kwadoro. Na Nọvemba 2021, onye isi EU depụtara usoro iwu chọrọ ka ụlọ ọrụ gosipụta na ngwa ahịa ugbo, anụ ehi, osisi, mmanụ nkwụ, soy, kọfị na koko nke ezubere maka ndị na eri EU nde 450 enweghị njikọ na igbutu osisi. Na Septemba 2022, ndị omeiwu EU kwadoro ma wusie atụmatụ ahụ ike site n'aka ndị isi EU jiri votu 453 gaa na 57.

## Ihe kpatara ya
thumb|Ndị na ahụ maka igbutu osisi na mmebi ohia site na mpaghara, 2000–2010, sitere na mbipụta FAO State of the World's Forests 2020. Oke ọhịa, ụdị ndụ dị iche iche na ndị mmadụ   Na nkenke.
thumb|Ndị na anya igbutu osisi n'ebe okpomọkụ
thumb|Oge ikpeazụ nke sawnwood sitere na oke ọhịa peat na Indragiri Hulu, Sumatra, Indonesia. Ikpochapụ osisi maka ịkụ nkwụ mmanụ.
Dị ka ndị odeakwụkwọ nke United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) si kwuo, nnukwu ihe na akpata igbukpọsị osisi bụ ọrụ ugbo. Ọrụ ugbo bụ ihe na akpata 48% nke igbutu osisi; ọrụ ugbo na azụ ahịa bụ 32%; Ịkụ osisi na ahụ maka 14%, na mkpochapụ osisi mmanụ na eme 5%.

Ndị ọkachamara ekwenyeghị na igbutu osisi n'ụlọ ọrụ ọ̀ bụ ihe dị mkpa na akpata igbukpọsị osisi n'ụwa nile. Ụfọdụ na ekwu na ndị ogbenye na enwekarị ike ikpocha ọhịa n'ihi na ha enweghị ụzọ ọzọ, ndị ọzọ na ndị ogbenye enweghị ike ịkwụ ụgwọ maka ihe na ọrụ dị mkpa iji kpochapụ ọhịa.

Ihe ndị ọzọ na akpata igbukpọsị osisi n'oge a nwere ike ịgụnye nrụrụ aka nke ụlọ ọrụ gọọmentị, nkesa na ezighi ezi nke akụ na ụba na ike, mmụba ọnụ ọgụgụ mmadụ na oke mmadụ, na ime obodo. A kọwawo mmetụta mmụba nke ọnụ ọgụgụ mmadụ nwere na igbutu osisi. Otu nnyocha chọpụtara na ọnụ ọgụgụ ndị mmadụ na abawanye n'ihi ọnụ ọgụgụ ọmụmụ dị elu bụ isi ihe na akpata igbutu osisi n'ebe okpomọkụ na naanị 8% nke ikpe. N'afọ 2000, Òtù Na ahụ Maka Nri na Ọrụ Ugbo nke Mba Ndị Dị n'Otu (FAO) chọpụtara na "ọrụ nke mgbanwe ndị mmadụ na mpaghara mpaghara nwere ike ịdịgasị iche site na nke siri ike ruo na nke a na adịghị ahụ anya", na igbutu osisi nwere ike ịmalite site na "nchikota nke nrụgide ndị bi na nke akụ na ụba, mmekọrịta ọha na eze na nke na ada ada. ọnọdụ teknụzụ".

A na elekarị ijikọ ụwa ọnụ anya dị ka isi ihe ọzọ na akpata igbukpọsị osisi, ọ bụ ezie na e nwere ọnọdụ ndị mmetụta nke ijikọ ụwa ọnụ (mpụta ọhụrụ nke ọrụ, isi ego, ngwa ahịa, na echiche) kwalitere mgbake n'ime ime ọhịa.

Ihe ọzọ na akpata igbukpọsị osisi bụ mgbanwe ihu igwe. 23% nke mfu mkpuchi osisi sitere na ọkụ ọhịa na mgbanwe ihu igwe na abawanye ugboro na ike ha. Okpomọkụ na arị elu na ebute oke ọkụ n'ọhịa ọkachasị n'ime oke ọhịa Boreal. Otu mmetụta nwere ike ime bụ mgbanwe nke nhazi ọhịa. Ịkwụsị oke ọhịa nwekwara ike ime ka ọkụ na esiwanye ọkụ site na usoro dị ka igbutu osisi.
thumb|Ngwuputa ọla edo na ezighi ezi na Madre de Dios, Peru.
Achọpụtakwa nbibi nke ihe ndị dị ndụ n'oké ọhịa site na mkpali akụ na ụba nke na eme ka ntụgharị ọhịa yie ka ọ bara uru karịa ichekwa ọhịa. Ọtụtụ ọrụ dị mkpa nke ọhịa enweghị ahịa, ya mere, enweghị uru akụ na ụba nke pụtara ngwa ngwa nye ndị nwe ọhịa ahụ ma ọ bụ obodo ndị na adabere n'oké ọhịa maka ọdịmma ha. Site n'echiche nke mba ndị na emepe emepe, uru dị n'oké ọhịa dị ka ikuku carbon ma ọ bụ ihe dị iche iche dị iche iche na aga n'ihu na mba ndị mepere emepe na aga n'ihu na enweghị ụgwọ zuru oke maka ọrụ ndị a. Mba ndị na emepe emepe na eche na ụfọdụ mba ndị mepere emepe, dị ka United States of America, na egbutu ọhịa ha ọtụtụ narị afọ gara aga ma rite uru n'ụzọ akụ na ụba site na igbutu osisi a, nakwa na ọ bụ omume ihu abụọ ịgọnarị mba ndị na emepe emepe otu ohere ahụ, ya bụ na ndị ogbenye kwesịrị ekwesị. ọ dịghị mkpa ka ọ bụrụ ọnụ ahịa nke nchekwa mgbe ndị ọgaranya kere nsogbu ahụ.

Ụfọdụ ndị na akọwa nkọwa achọpụtawo mgbanwe ndị na akwọ ụgbọala na egbutu osisi n'ime afọ 30 gara aga. Ebe ọ bụ na ọrụ iri nri na ọrụ mmepe nke gọọmentị na akwado dịka mbugharị na mba ndị dị ka Indonesia na ịchịisi na Latin America, India, Java, na ihe ndị ọzọ, na ebute igbutu osisi n'oge ngwụcha narị afọ nke 19 na ọkara mbụ nke narị afọ nke 20. N'afọ 1990, ihe ka ọtụtụ n'ime igbutu osisi kpatara, gụnyere ụlọ ọrụ mmepụta ihe, ịzụ ehi buru ibu, na ọrụ ugbo buru ibu. Kemgbe afọ 2001, igbukpọsị ihe ndị e ji emepụta ihe na akpata, bụ́ nke yikarịrị ka ọ ga adịgide adịgide, akpatawo ihe dị ka otu ụzọ n'ụzọ anọ nke ọgba aghara ọhịa nile, mfu a agbasawokwa na South America na Ndịda Ebe Ọwụwa Anyanwụ Eshia.

Mkpa nke Ngwuputa ihe dị ka ihe na akpata igbutu osisi mụbara ngwa ngwa na mmalite narị afọ nke 21, n'etiti ndị ọzọ n'ihi ụbara ọchịchọ nke mineral. Mmetụta nke ngwuputa ihe dị ntakịrị, mana mmetụta ndị na apụtaghị ìhè dị oke mkpa karị. Enwere ike imetụta ihe karịrị otu ụzọ n'ụzọ atọ nke oke ọhịa nke ụwa, n'ọkwa ụfọdụ na n'ime afọ 2001-2021, "755,861 km2 ... ... e kpochapụrụ ọhịa site na ihe kpatara na-emetụtaghị ọrụ Ngwuputa n'akụkụ ndị ọzọ na anya ụgbọ ala (dabere na data). sitere na WWF)"

## Mmetụta gburugburu ebe obibi

### Igwe ikuku
 
thumb|Usoro biophysical nke oke ohia na emetụta ihu igwe.
thumb|Nnụnụ CO2 n'otu n'otu site na igbutu osisi maka mmepụta nri
thumb|Omume “slash na ọkụ” na ezighi ezi na Madagascar, 2010
thumb|Mbelata carbon carbon kwa afọ site na igbutu oke ọhịa.
Ikpọkpọsị osisi na aga n'ihu ma na akpụzi ihu igwe na ọdịdị ala.

Igbukpọsị osisi bụ ihe na enye aka na okpomoku zuru ụwa ọnụ, a na akpọkarịkwa ya dịka otu n'ime isi ihe na ebute mmetụta griin haus. Mgbakọ ndị e mere n'oge na adịbeghị anya na atụ aro na ikuku carbon dioxide sitere na igbutu ọhịa na mbibi nke oke ọhịa (ewezuga ikuku peat) na atụnye ihe dị ka 12% nke mkpokọta carbon dioxide anthropogenic na esi na 6% ruo 17%. Nnyocha 2022 gosiri na ikuku carbon kwa afọ sitere na igbutu osisi amụbaala okpukpu abụọ n'ime iri afọ abụọ gara aga ma na aga n'ihu na abawanye. (0.97 ±0.16 PgC  kwa afọ na 2001-2005 ruo 1.99 ±0.13 PgC  kwa afọ na 2015-2019

Dabere na nyocha, n'ebe ugwu nke 50 ° N, igbukpọ osisi buru ibu na eduga n'ozuzu net dị jụụ zuru ụwa ọnụ ebe ikpochapụ oke ọhịa na eduga na okpomọkụ dị ukwuu ọ bụghị nanị n'ihi mmetụta CO2 kamakwa n'ihi usoro biophysical ndị ọzọ (na eme ka carbon centric metrics ezughị ezu) . Ọzọkwa, ọ na atụ aro na oke ohia na ekpo ọkụ na enyere aka mee ka okpomọkụ dị n'ụwa juo ihe karịrị 1 Celsius C.

Otu nnyocha na atụ aro na oke ọhịa ndị a gbanyere mkpọrọgwụ ma na emebi emebi bụ carbon sitere na opekata mpe afọ iri  ọbụlagodi mgbe ọ na agbake [nkọwa dị mkpa]   n'ihi nnukwu mfu carbon sitere na ihe ala na osisi nwụrụ anwụ, na egosi oke ikuku carbon ikuku (opekata mpe na South Asia). ) "nwere ike ịdị obere karịa ka e mere atụmatụ na mbụ", na emegide na "ịweghachi oke ọhịa ndị gbagoro agbagoro na nke e mebiri emebi bụ ikuku carbon siks".

Ikpọkpọsị osisi na eme ka carbon dioxide na anọ n'ime ikuku. Ka carbon dioxide na agbakọta, ọ na emepụta oyi akwa n'ime ikuku nke na ejide radieshon sitere na anyanwụ. Radieshon na atụgharị gaa na okpomọkụ nke na akpata okpomoku zuru ụwa ọnụ, nke a maara nke ọma dị ka mmetụta griin haus. Osisi na ewepụ carbon n'ụdị carbon dioxide site na ikuku n'oge usoro photosynthesis, ma na ahapụ ụfọdụ carbon dioxide azụ n'ime ikuku n'oge iku ume nkịtị. Naanị mgbe na eto eto na arụsi ọrụ ike ka osisi ma ọ bụ ọhịa nwere ike wepụ carbon, site na ịchekwa ya na anụ ahụ osisi. Ma ire ure na ọkụ osisi na ahapụ ọtụtụ carbon a echekwara azụ n'ikuku. Ọ bụ ezie na nchịkọta osisi na adịkarị mkpa maka carbon sequestration, n'ime ọhịa ụfọdụ netwọk nke symbiotic fungi nke gbara mgbọrọgwụ osisi ahụ gburugburu nwere ike ịchekwa nnukwu carbon, na echekwa ya n'okpuru ala ọ bụrụgodị na osisi nke nyere ya anwụọ ma ree ere, ma ọ bụ egbute ma gbaa ọkụ. Ụzọ ọzọ oké ọhịa nwere ike isi na agbakọta carbon bụ ka a na egbute osisi ma mee ka ọ bụrụ ihe na adịte aka, na eji osisi ọhụrụ dochie ya. Igbukpọsị osisi nwekwara ike ime ka a tọhapụrụ ụlọ ahịa carbon ndị e debere n'ala. Ọhịa nwere ike ịbụ mmiri mmiri ma ọ bụ isi iyi dabere na ọnọdụ gburugburu ebe obibi. Oke ọhịa tozuru oke na agbanwe n'etiti ịbụ sinks net na isi iyi nke carbon dioxide (lee carbon dioxide sink na carbon okirikiri).

N'ebe ndị e gbuturu osisi, ala ahụ na ekpo ọkụ ngwa ngwa wee rute oke okpomọkụ, na eduga na mmegharị nke mpaghara na eme ka iguzobe ígwé ojii pụta ma mechaa mepụtakwuo mmiri ozuzo. Agbanyeghị, dị ka ụlọ nyocha Geophysical Fluid Dynamics Laboratory si kwuo, ụdị ndị a na enyocha azịza ndị dịpụrụ adịpụ maka igbutu oke ọhịa gosipụtara oke okpomọkụ mana ọ dị nro na abawanye site na ikuku okpomọkụ. Ihe nlereanya ahụ buru amụma Ọnụego mfu mkpuchi osisi zuru ụwa ọnụ amụbaala ihe dị ka okpukpu abụọ kemgbe 2001, ruo na mfu kwa afọ na abịaru nso mpaghara nha Italy.


Nnyocha e mere n'afọ 2002 nke onyonyo satịlaịtị tụrụ aro na ọnụ ọgụgụ nke igbutu osisi na mpaghara iru mmiri (ihe dị ka nde hectare 5.8 kwa afọ) dị ihe dị ka 23% ala karịa ọnụego ndị a na ekwukarị. Akụkọ 2005 sitere n'aka Òtù Na ahụ Maka Nri na Ọrụ Ugbo nke Mba Ndị Dị n'Otu (FAO) mere atụmatụ na n'agbanyeghị na mkpokọta oke ọhịa nke ụwa nọgidere na ebelata n'ihe dị ka nde hectare 13 kwa afọ, ọnụ ọgụgụ nke igbutu osisi n'ụwa nile anọwo na eji nwayọọ nwayọọ. N’aka nke ọzọ, nnyocha e mere n’afọ 2005 nke ihe oyiyi satịlaịtị na ekpughe na igbutu ọhịa nke Amazon ji ngwa ngwa okpukpu abụọ karịa ka ndị ọkà mmụta sayensị kwuru na mbụ.

Site na 2010 ruo 2015, oke ọhịa zuru ụwa ọnụ ji 3.3 nde ha belata kwa afọ, dịka FAO siri kwuo. N'ime afọ ise a, nnukwu mfu n'ọhịa mere na okpomọkụ, ọkachasị na South America na Africa. Ọdịda nke oke ọhịa n'otu n'otu bụkwa nke kachasị ukwuu n'okpomọkụ na ebe okpomọkụ mana ọ na 

eme na mpaghara ihu igwe ọ bụla (ma e wezụga na ọnọdụ ihu igwe) ka ndị mmadụ  a-abawanye.

Ihe dị ka nde hekta 420 nke oke ọhịa apụọla n'ụwa niile site na igbutu osisi kemgbe 1990, mana ọnụọgụ nke mfu ọhịa adalatala nke ukwuu. N'ime afọ ise kacha nso nso a (2015-2020), ọnụ ọgụgụ nke igbutu osisi kwa afọ ka e mere atụmatụ na nde ha dị nde 10, gbadata site na nde 12 ha na 2010-2015.

 

 N'ozuzu, 20% nke oke ohia Amazon 'gbanwere' (kpachapuru oke ohia) na 6% nke ozo 'mebiri emebi nke ukwuu', na eme ka Amazon Watch dọọ aka na ntị na Amazonia nọ n'etiti ọgba aghara.

Afrịka nwere ọnụọgụ ụgbụ a na efu kwa afọ na 2010-2020, na 3.9 nde ha, South America sochiri ya, na nde 2.6. Ọnụego mkpofu ọhịa amụbaala n'Africa n'ime afọ iri atọ ọ bụla kemgbe 1990. Ọ gbadara nke ukwuu na South America, agbanyeghị, ihe dị ka ọkara ọnụego na 2010-2020 ma e jiri ya tụnyere 2000-2010. Eshia nwere uru net kacha elu nke mpaghara ọhịa na 2010–2020, Oceania na Europe sochiri ya. Ka o sina dị, ma Europe na Eshia dekọtara ọnụ ahịa net dị ntakịrị na 2010-2020 karịa na 2000-2010. Oceania nwetara mfu ụgbụ nke mpaghara ọhịa n'ime iri afọ 1990–2000 na 2000–2010.

akatọ data FAO  a-ekwu na ha anaghị ama ọdịiche dị n'etiti ụdị ọhịa, nakwa na ha  a-adabere n'ụzọ dị ukwuu na akụkọ sitere na ngalaba ọhịa nke mba ndị dị n'otu n'otu, nke  a-adịghị echebara ihe omume  a-akwadoghị dị ka igbutu osisi iwu  a-akwadoghị. N'agbanyeghị ejighị n'aka ndị a, enwere nkwekọrịta na mbibi nke oke ọhịa ka bụ nnukwu nsogbu gburugburu ebe obibi.

#### Ụzọ nyocha
Ụfọdụ na arụ ụka na usoro igbukpọ osisi nwere ike iso usoro Kuznets, nke ọ bụrụ na ọ bụ ezie na ọ ga eme ka ọ ghara ikpochapụ ihe ize ndụ nke mfu na enweghị atụ nke ụkpụrụ ọhịa na abụghị nke akụ na ụba (dịka ọmụmaatụ, mkpochapụ nke ụdị).

Ụfọdụ ndị na ese foto anwaala iji katọgram gosi oke igbutu osisi site na mba.
thumb|Onyonyo Satellite nke ókèala Haiti na Dominican Republic (n'aka nri) na egosi oke igbutu osisi n'akụkụ Haiti.
thumb|Mkpọkpọsị osisi na gburugburu Pakke Tiger Reserve, India

#### Mpaghara

Ihe ruru 90% nke oke ọhịa dị n'ụsọ oké osimiri ọdịda anyanwụ Africa apụọla kemgbe 1900. Madagascar furu efu 90% nke oke ọhịa nke ọwụwa anyanwụ.

thumb|Onyonyo Satellite nke ọnọdụ ọkụ ọhịa Amazon 2019 dị ka MODIS chọpụtara site na Ọgọst 15 ruo Ọgọst 22, 2019
thumb|Ikpọkpọsị osisi na Ecuador.
Ọtụtụ n'ime ihe fọdụrụ n'ime ọhịa mmiri ozuzo dị n'ụwa dị na Amazon basin, ebe oke ọhịa Amazon na ekpuchi ihe dịka nde kilomita anọ. Ihe dị ka 80% nke igbukpọsị ọhịa nke Amazon nwere ike ịsị na ọ bụ ịkpa ehi, ebe Brazil bụ mba kacha ebupụ anụ ehi n'ụwa. Mpaghara Amazon aghọwo otu n'ime ógbè ndị kasị ibu anụ ụlọ n'ụwa. Mpaghara nwere ọnụ ọgụgụ igbukpọ osisi kacha elu n'etiti 2000 na 2005 bụ Central America   nke na efunahụ 1.3% nke ọhịa ya kwa afọ   yana ebe okpomọkụ Eshia. Na Central America, ụzọ abụọ n'ụzọ atọ nke oke ọhịa ndị dị larịị ka agbanweela ka ọ bụrụ ebe ịta nri kemgbe 1950 na 40% nke oke ọhịa niile efuola n'ime afọ 40 gara aga. Brazil atụfuola 90–95% nke ọhịa Mata Atlântica ya. Mkpọtu osisi na Brazil mụbara site na 88% maka ọnwa June 2019, ma e jiri ya tụnyere afọ gara aga. Agbanyeghị, Brazil ka bibiri hectare 1.3 na 2019. Brazil bụ otu n'ime mba dị iche iche kwuputara igbutu osisi ha dị ka ihe mberede mba. Paraguay nọ na efunahụ oke ọhịa nke nwere obere iru mmiri dị na mpaghara ọdịda anyanwụ nke mba ahụ n'ogo hectare 15,000 na ọnwa abụọ a na enyochaghị usoro na 2010. N'afọ 2009, ndị omeiwu Paraguay jụrụ ime iwu nke ga akwụsị igbutu oke ọhịa kpamkpam. .

N'ihe dị ka afọ 2007, ihe na erughị 50% nke oke ọhịa Haiti ka dị.

Site na 2015 ruo 2019, ọnụ ọgụgụ nke igbutu osisi na Democratic Republic of Congo mụbara okpukpu abụọ. N'afọ 2021, igbutu oke ọhịa nke Congo rịrị elu site na 5%.

World Wildlife Fund's ecoregion project na edepụta ụdị ebe obibi n'ụwa niile, gụnyere mfu ebe obibi dị ka igbutu osisi, na egosi dịka ọmụmaatụ na ọbụna n'oké ọhịa ndị bara ụba nke akụkụ Canada dị ka ọhịa Mid Continental Canadian nke ógbè prairie ọkara nke mkpuchi ọhịa. furu efu ma ọ bụ gbanwee.

N'afọ 2011, Conservation International depụtara oke ọhịa iri kacha nọrọ n'ihe ize ndụ, nke e ji mara na ha niile funahụrụ 90% ma ọ bụ karịa nke ebe obibi mbụ ha, na nke ọ bụla nwere opekata mpe ụdị osisi 1500 (ụdị a na ahụghị ebe ọ bụla n'ụwa).

;

## Njikwa

### Na ebelata ihe ọkụkụ
A na arụkwa nnukwu ọrụ na ngwa ọrụ a ga eji naeleba anya na mba ndị ka na emepe emepe na agbasosi ebumnuche REDD ha kwekọrịtara. Ngwa ndị a, nke dabere na nleba anya n'ime ime ọhịa site na iji onyonyo satịlaịtị na ebe data ndị ọzọ, gụnyere atụmatụ Center for Global Development's FORMA (Forest Monitoring for Action) na Group on Earth Observations' Forest Carbon Tracking Portal. E mesikwara ụkpụrụ nduzi usoro maka nlekota oke ọhịa na COP-15. Òtù gburugburu ebe obibi Avoided Deforestation Partners na eduga mgbasa ozi maka mmepe nke REDD site na ego sitere n'aka gọọmentị U.S. N'afọ 2014, Òtù Na ahụ Maka Nri na Ọrụ Ugbo nke United Nations na ndị mmekọ malitere Open Foris ngwá ọrụ ngwanrọ na emeghe na enyere mba dị iche iche aka n'ịchịkọta, na emepụta na ikesa ozi gbasara ọnọdụ akụ nke ọhịa. Ngwá ọrụ ndị a na akwado usoro ndụ ihe ndekọ ego, site na ntule mkpa, imewe, atụmatụ, nchịkọta na njikwa data ubi, nyocha atụmatụ, na mgbasa ozi. Agụnyere ngwaọrụ nhazi ihe onyonyo dịpụrụ adịpụ, yana ngwa maka mkpesa mba ụwa maka ibelata ihe ọkụkụ sitere na igbutu osisi na mbibi nke oke ọhịa (REDD) na MRV (Measurement, Reporting and Verification) na FAO's Global Forest Resource Assessments

In evaluating implications of overall emissions reductions, countries of greatest concern are those categorized as High Forest Cover with High Rates of Deforestation (HFHD) and Low Forest Cover with High Rates of Deforestation (LFHD). Afghanistan, Benin, Botswana, Burma, Burundi, Cameroon, Chad, Ecuador, El Salvador, Ethiopia, Ghana, Guatemala, Guinea, Haiti, Honduras, Indonesia, Liberia, Malawi, Mali, Mauritania, Mongolia, Namibia, Nepal, Nicaragua, Niger, Nigeria, Pakistan, Paraguay, the Philippines, Senegal, Sierra Leone, Sri Lanka, Sudan, Togo, Uganda, United Republic of Tanzania, and Zimbabwe are listed as having Low Forest Cover with High Rates of Deforestation (LFHD). Brazil, Cambodia, Democratic People's Republic of Korea, Equatorial Guinea, Malaysia, Solomon Islands, Timor-Leste, Venezuela, and Zambia are listed as having High Forest Cover with High Rates of Deforestation (HFHD).

Na 2021, ihe karịrị 100 ndị isi ụwa, na anọchite anya mba nwere ihe karịrị 85% nke oke ọhịa ụwa, kpebisiri ike ịkwụsị ma weghachi igbutu osisi na mbibi ala site na 2030.

Na Bolivia, igbukpọ osisi n'osimiri dị elu akpatala nsogbu gburugburu ebe obibi, gụnyere mbuze ala na mbelata ogo mmiri. Oru ngo ohuru iji nwalee na idozi ọnọdụ a gụnyere ndị nwe ala na mpaghara elu nke ndị ọrụ mmiri na akwụ ụgwọ maka ichekwa oke ọhịa. Ndị nwe ala na enweta US$20 iji chekwaa osisi ndị ahụ, zere imerụ anụ ụlọ, ma kwalite ụdị ndụ dị iche ica. Ha na anatakwa US$30, bụ́ ndị na azụta aṅụ, iji kwụọ ụgwọ maka nchekwa maka hectare abụọ nke ọhịa na eji mmiri eme ihe ruo afọ ise. Ego a na enweta na mmanụ aṅụ kwa hectare nke ọhịa bụ US$5 kwa afọ, ya mere n'ime afọ ise, onye nwe ala erela US $ 50 mmanụ aṅụ. Ọrụ a bụ Fundación Natura Bolivia na Rare Conservation na eduzi, yana nkwado sitere na Climate & Development Knowledge Network.

### Amụma mba ụwa, mba na nke mba
thumb|Echiche ezughị ezu nke usoro nke ngwakọta amụma usoro maka ọchịchị igbutu osisi efu. Enweghị itinye aka na usoro metụtara mmepụta anụ site na atumatu nwere ike ịbụ isi ihe na akpata igbukpọsị oke ọhịa.
 
Atumatu maka nchedo oke ohia gunyere mmemme ozi na nkuzi, usoro aku na uba iji mee ka nkwughachi ego ha nwetara site na ihe omume enyere ikike na usoro iji mee ka “oru ohia na ndi na ahu maka oke ohia”. Achọpụtara na ịda ogbenye na ụgwọ ọrụ ugbo bụ isi ihe na ebute igbutu osisi. Ndị na eme mkpebi ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'ime ụlọ na nke mba ọzọ nwere ike ịmepụta ma mejuputa atumatu ndị nsonaazụ ya na ahụ na ọrụ akụ na ụba na oke ohia dabara na uru sayensị nyere ha maka ọrụ gburugburu ebe obibi, mbelata mgbanwe ihu igwe na ebumnuche ndị ọzọ.

Amụma ndị dị otú ahụ nwere ike iji ma hazie mmepe nke ụzọ ọrụ aka na nke akụ na ụba gụnyere maka obere mmepụta anụ ehi, ire ahịa na oriri (nke  a enwekwa nnukwu uru maka mbelata mgbanwe ihu igwe), ọkwa dị elu nke ọrụ akụ na ụba ndị ọzọ akọwapụtara na mpaghara ndị dị otú ahụ ( dị ka ịkwagharị ọhịa, nchebe ọhịa, ọrụ ugbo  a adịgide adịgide maka klas ụfọdụ nke ngwaahịa nri na ọrụ quaternary n'ozuzu), ihe ọmụma ngwaahịa chọrọ, omue   na ngwaah a certifications na eco tarifu, yana nlekota na traceability achọrọ. Ịmepụta imepụta na mmanye nke atumatu ndị dị otú ahụ nwere ike, dịka ọmụmaatụ, wepụta oge zuru ụwa ọnụ nke igbutu anụ ehi metụtara. Site na usoro ọchịchị polycentric dị mgbagwoju anya, ebumnuche dị ka mbelata mgbanwe ihu igwe zuru oke dịka e kpebiri na eg. Enwere ike nweta nkwekọrịta Paris na nkwụsị nke igbutu osisi site na 2030 dị ka e kpebiri na 2021 United Nations Climate Change Conference. Otu nnyocha egosila na mba ndị  a akpata ego dị elu kwesịrị ibelata mbubata ngwaahịa ndị metụtara oke ohia ma nyere aka na mmepe akụ na ụba metụtara oke ọhịa. Amụma gọọmentị  a agbasi mbọ ike na amụma oke ọhịa nke mba ụwa "ịgagharị[na] na nhazigharị[ime] ahia oke ọhịa zuru ụwa ọnụ” dịkwa mkpa.

N'afọ 2022, ndị omeiwu Europe kwadoro iwu na achọ ịkwụsị mbubata jikọtara ya na igbutu osisi. Ụgwọ ahụ nwere ike ime ka Brazil, dịka ọmụmaatụ, kwụsị igbutu osisi maka mmepụta ugbo wee malite "ịbawanye mmepụta na ala ugbo dị ugbu a". Ndị European Council nakweere iwu a na mgbanwe ụfọdụ na Mee 2023 ma na atụ anya na ọ ga abanye n'ike ọtụtụ izu ka e mesịrị. Ụgwọ ahụ chọrọ ụlọ ọrụ ndị chọrọ ibubata ụdị ngwaahịa ụfọdụ na European Union iji gosi na mmepụta nke ngwaahịa ndị ahụ adịghị ejikọta na mpaghara ndị a kpochapụrụ n'ọhịa mgbe 31 nke Disemba 2020. Ọ machibidokwara ibubata ngwaahịa jikọtara na mmetọ ikike mmadụ. Ndepụta ngwaahịa gụnyere: mmanụ nkwụ, ehi, osisi, kọfị, koko, roba na soy. A na agụnyekwa ụfọdụ ihe mmepụta nke ngwaahịa ndị ahụ: chọkọleti, arịa ụlọ, akwụkwọ e biri ebi na ọtụtụ ihe sitere na mmanụ nkwụ.

### Nkà na ụzụ

### Ikike ala
thumb|A na arụ ụka na ịnyefe ikike ala n'aka ụmụ amaala na arụ ọrụ nke ọma iji chekwaa oke ọhịa.
Obodo ụmụ amaala abụwo ụzọ n'ihu megide igbutu osisi. A na arụ ụka na ịnyefe ikike maka ala site n'aka ọha na eze nye ndị bi na ya bụ atụmatụ dị ọnụ ahịa iji chekwaa oke ọhịa. Nke a gụnyere nchekwa nke ikike ndị a nwere n'iwu ndị dị adị, dị ka Iwu ikike oke ọhịa nke India. A na ekwu na ịnyefe ikike ndị dị otú ahụ na China, ikekwe nhazigharị ala kachasị ukwuu n'oge a, ka a na ekwu na ọ na abawanye oke ọhịa. Na Brazil, mpaghara oke ọhịa enyere ndị otu ụmụ amaala nwere obere mkpochapụ karịa ogige ntụrụndụ mba.

Nkwekọrịta obodo na oke ọhịa Congo nwere obere igbutu osisi dịka a na agba ndị obodo ume ijikwa ala ahụ nke ọma, ọbụna na ebelata ịda ogbenye.

### Ọrụ ugbo
A na emepụta ụzọ ọhụrụ iji na arụ ọrụ ugbo nke ọma, dị ka ihe ọkụkụ na amịpụta mkpụrụ dị elu, ụlọ griin haus, ọrụ ugbo kwụ ọtọ, ubi ụlọ kwụụrụ onwe ya, na hydroponics. Ụzọ ndị a na adaberekarị na ntinye kemịkalụ iji nọgide na enwe mkpụrụ dị mkpa. N'ọrụ ugbo cyclic, a na ata ehi n'ala ugbo nke na ezu ike ma na emegharị ahụ. Ọrụ ugbo nke cyclic na abawanye n'ezie ọmụmụ nke ala. Ịrụ ọrụ ugbo kpụ ọkụ n'ọnụ nwekwara ike ibelata nri ala na edozi ahụ site na iri nri mineral dị mkpa maka uto ihe ọkụkụ n'ọsọ ọsọ. Ụzọ kachasị mma, Otú ọ dị, bụ echiche nke oke ọhịa nri na permaculture, nke nwere usoro agroforestl nke ejiri nlezianya mee ka ọ dị ka ọhịa ọhịa, na emesi ike na ụdị osisi na anụmanụ nke mmasị maka nri, osisi na ihe ndị ọzọ. Sistemu ndị a nwere ntụkwasị obi dị ala na mmanụ ọkụ na agrochemicals, na ejigide onwe ya nke ukwuu, na arụpụta nke ọma, yana mmetụta dị mma siri ike na mma ala na mmiri, na ụdị dị iche iche.

Ọzọkwa, n'ihi mmetụta gburugburu ebe obibi nke mmepụta anụ na mmepụta iri ara ehi, a na enyocha mmepụta nke analogues anụ na mmiri ara ehi (fermentation, protein cell, ...). Nke a nwere ike ma ọ bụ ọ gaghị emetụta akụ na ụba nke ịkpa ehi (yana mmepụta soy na mbupụ, dịka akụkụ ya ka a na eji dị ka nri anụ ụlọ).

### Nyochaa igbutu osisi
thumb|Ndị ọrụ sitere na IBAMA, ndị uwe ojii gburugburu Brazil, na achọ ọrụ igbutu iwu na akwadoghị na mpaghara ụmụ amaala na oke ọhịa Amazon, 2018
Enwere ọtụtụ ụzọ dabara adaba na nke a pụrụ ịdabere na ya maka ibelata na nyochaa igbutu osisi. Otu ụzọ bụ "nkọwa anya nke foto ikuku ma ọ bụ ihe onyonyo satịlaịtị na arụsi ọrụ ike mana ọ chọghị ọzụzụ dị elu na nhazi onyonyo kọmputa ma ọ bụ akụrụngwa mgbakọ na mwepụ buru ibu". Usoro ọzọ na agụnye nyocha ebe na ekpo ọkụ (ya bụ, ebe mgbanwe ngwa ngwa) na eji echiche ọkachamara ma ọ bụ data satịlaịtị mkpebi siri ike iji chọpụta ebe maka nyocha dijitalụ zuru ezu na ihe oyiyi satịlaịtị dị elu. A na enyochakarị igbutu ọhịa site n'ịgụta ọnụọgụgụ ebe a na egbutu osisi, nke a tụrụ n'oge ugbu a. Site n'echiche gburugburu ebe obibi, ịkọwa mmebi na ihe ga-esi na ya pụta bụ ọrụ dị mkpa karị, ebe mbọ nchekwa na elekwasị anya na nchebe ala ọhịa na mmepe nke ụzọ ndị ọzọ iji zere igbutu osisi. A na eji ọnụ ọgụgụ igbutu osisi na mkpokọta mpaghara egbutusịla ihe n'ọtụtụ ebe maka nyochaa igbutu osisi n'ọtụtụ mpaghara, gụnyere nyocha nke igbutu osisi Amazon nke Brazil sitere na INPE. Ihe nlele satịlaịtị zuru ụwa ọnụ dị, ihe atụ nke nyocha sayensị mgbanwe ala nke mkpuchi ala ka oge na aga.

Onyonyo Satellite aghọwo ihe dị mkpa n'inweta data na ọkwa nke igbutu osisi na mkpọgharị osisi. Dị ka ihe atụ, ejirila data satịlaịtị Landsat mee map igbukpọsị osisi dị ka akụkụ nke NASA's Landsat Pathfinder Humid Tropical Deforestation Project. Ihe oru ngo a weputara maapụ igbutu osisi maka Amazon Basin, Central Africa, na Southeast Asia maka oge ato n'ime 1970s, 1980s, na 1990s.

Agbalịrị mbọ iji kwụsị ma ọ bụ igbukpọsị osisi nwayọ nwayọ kemgbe ọtụtụ narị afọ n'ihi na ọ dịla anya amatala na igbutu osisi nwere ike imebi gburugburu ebe obibi zuru oke n'ọnọdụ ụfọdụ iji mee ka ọha mmadụ daa. Na Tonga, ndị ọchịchị kacha elu mepụtara amụma ndị e mere iji gbochie esemokwu n'etiti uru na adịru nwa oge site n'ịgbanwe ọhịa gaa n'ubi na nsogbu ogologo oge ga akpata oke ọhịa, ebe n'ime narị afọ nke 17 na 18 na Tokugawa, Japan, ndị shōguns mepụtara usoro dị mgbagwoju anya. nke atụmatụ ogologo oge iji kwụsị na ọbụna gbanwee igbutu osisi nke narị afọ ndị bu ụzọ site n'iji ihe ndị ọzọ na emepụta osisi dochie osisi na iji ala nke a na akọ ugbo kemgbe ọtụtụ narị afọ dochie osisi nke ọma. Na narị afọ nke 16 na Germany, ndị nwe ala zụlitekwara silviculture iji merie nsogbu nke igbukpọ osisi. Agbanyeghị, amụma ndị a na abụkarị naanị na gburugburu ebe nwere ezigbo mmiri ozuzo, enweghị oge ọkọchị na obere ala (site na ugwu mgbawa ma ọ bụ glaciation). Nke a bụ n'ihi na n'ala ndị agadi na ndị na adịghị eme nri, osisi na eto nwayọọ nwayọọ ka silviculture bụrụ nke akụ na ụba, ebe n'ebe ndị nwere oge ọkọchị siri ike, a na enwekarị ihe ize ndụ nke ọkụ ọhịa na ebibi ihe ọkụkụ tupu ya etoo.

N'ebe a na eme "slash and burn", ịgbanwee gaa na "slash and char" ga egbochi igbutu osisi ngwa ngwa na mmebi nke ala na esote. Biochar si otu a kee, nke eweghachite n'ala, abụghị naanị usoro ịhe carbon sequestion na adịgide adịgide, mana ọ bụkwa ezigbo mmezi maka ala. Ejikọtara ya na biomass ọ na eweta okike nke terra preta, otu n'ime ala kachasị baa ọgaranya na mbara ala na naanị nke a maara na ọ na emegharị onwe ya.

#### Omume na adịgide adịgide
thumb|A na akwado bamboo ka ọ bụrụ ihe ọzọ na adigide maka igbutu osisi maka mmanụ.
Asambodo, dị ka usoro asambodo zuru ụwa ọnụ nyere dị ka Mmemme maka nkwado nke asambodo ọhịa na Council Stewardship Council, na enye aka n'ịlụso igbutu osisi site n'ịmepụta ọchịchọ ahịa maka osisi sitere n'oké ọhịa a na achịkwa nke ọma. Dị ka Òtù Na ahụ Maka Nri na Ọrụ Ugbo nke Mba Ndị Dị n'Otu (FAO) si kwuo, "Ọnọdụ dị mkpa maka nnabata nke nlekọta ọhịa na adịgide adịgide bụ ọchịchọ maka ngwaahịa ndị a na emepụta na adịgide adịgide na njikere ndị ahịa na akwụ ụgwọ maka ọnụ ahịa dị elu dị elu. Asambodo na anọchite anya mgbanwe site na nhazi usoro. na abịaru nso n'ịzụ ahịa iji kwalite njikwa oke ọhịa na adigide Site n'ịkwalite àgwà dị mma nke ngwaahịa ọhịa sitere na oke ọhịa a na achịkwa nke ọma, asambodo na elekwasị anya n'akụkụ mkpa nke nchekwa gburugburu ebe obibi." Rainforest Rescue na arụ ụka na ụkpụrụ nke otu dị ka FSC nwere njikọ chiri anya na mmasị ụlọ ọrụ osisi na ya mere anaghị ekwe nkwa nlekọta ọhịa na gburugburu ebe obibi. N'ezie, usoro nleba anya ezughị oke ma edepụtala ụdị aghụghọ dị iche iche n'ụwa nile.

Ụfọdụ mba emeela ihe iji nyere aka mụbaa ọnụ ọgụgụ osisi n'ụwa. Na 1981, China kere National Tree Planting Day Forest na oke ọhịa eruola ugbu a 16.55% nke ala China, dị ka naanị 12% afọ iri abụọ gara aga.

Iji mmanụ si na achara kama ịka osisi na ebute ọkụ dị ọcha, ebe ọ bụ na achara na eto ngwa ngwa karịa osisi, a na ebelata igbukpọ osisi n'ihi na enwere ike imeju ngwa ngwa.

### Mkpugharị ọhịa
N'ọtụtụ akụkụ nke ụwa, karịsịa na mba ndị dị n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ Eshia, ịkụgharị ọhịa na ịkụ osisi na amụba ebe nke ala ọhịa. Ọnụ ọgụgụ nke ọhịa amụbaala n'ime 22 n'ime mba 50 kasị oké ọhịa n'ụwa. Eshia n'ozuzu nwetara otu nde hectare nke ọhịa n'etiti 2000 na 2005. Oke ọhịa dị na El Salvador gbasaa karịa 20% n'etiti 1992 na 2001. Dabere na usoro ndị a, otu nnyocha na arụ ọrụ na oke ọhịa zuru ụwa ọnụ ga amụba site 10%   mpaghara mpaghara. nha India   site na 2050.

Dịka okwu FAO siri kwuo okwu a bụ "ịkwagharị ọhịa" anaghị etinye aka na mmụba na mpaghara ọhịa. Mweghari osisi pụtara iweghachi ọhịa nke e gbuturu ma ọ bụ tụfuo n'ihi ihe ndị sitere n'okike, dị ka ọkụ, oké ifufe, wdg. Ebe okwu a bụ "osisi ọhịa" pụtara iguzobe ọhịa ọhụrụ n'ala ndị na abụghị ọhịa mbụ (dịka ọrụ ugbo gbahapụrụ agbahapụ). .

Ọnụego mfu nke oke ọhịa gbadara site na nde 7.8 ha kwa afọ n'ime afọ iri 1990–2000 ruo nde 5.2 ha kwa afọ na 2000–2010 yana nde ha dị nde 4.7 kwa afọ na 2010–2020. Ọnụọgụ mbelata nke mfu igbo akwụsịla n'ime afọ iri kacha nso nso a n'ihi mbelata nke mmụba nke oke ọhịa.

Na China, bụ́ ebe e mebiwo oké ọhịa, n’oge gara aga, gọọmenti chọrọ ka nwa amaala ọ bụla dị n’agbata afọ 11 na 60 kụọ osisi atọ ma ọ bụ ise kwa afọ ma ọ bụ rụọ ọrụ hà nhata n’ọrụ ọhịa ndị ọzọ. . Gọọmenti na ekwu na ọ dịkarịa ala 1 ijeri osisi ka a na akụ na China kwa afọ kemgbe 1982. Achọkwaghị nke a taa, mana March 12 nke afọ ọ bụla na China bụ ezumike ihe ọkụkụ. Ọzọkwa, o webatara oru ngo Green Wall nke China, nke na achọ ịkwụsị mgbasawanye nke ọzara Gobi site na ịkụ osisi. Otú ọ dị, n'ihi ọnụ ọgụgụ buru ibu nke osisi na anwụ mgbe a kụrụ ya (ihe ruru 75%), ọrụ ahụ adịghị nke ọma. Enweela mmụba dị nde hectare 47 na mpaghara ọhịa na China kemgbe 1970s. Ngụkọta ọnụ ọgụgụ osisi ruru ihe dị ka ijeri 35 na 4.55% nke oke ala China mụbara na oke ọhịa. Mkpuchi ọhịa bụ 12% afọ iri abụọ gara aga ma ugbu a bụ 16.55%.

Atụmatụ dị oke egwu maka China bụ Sistemụ Mgbochi ọhịa na Mgbochi Mgbochi nke ikuku na atụpụta ya na oru ngo nke ọhịa Sahara nke a na atụpụta ya yana Greenhouse Seawater.

Na mba ndị dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ, ịba ụba nke ndị ahịa na achọ ngwaahịa osisi nke emepụtara ma na egbute n'ụzọ na adịgide adịgide na eme ka ndị nwe ala ọhịa na ụlọ ọrụ ọhịa na azawanye ajụjụ maka nlekọta ọhịa na omume igbu osisi.

Mmemme nnapụta mmiri ozuzo nke ụbọchị Arbor Day Foundation bụ ọrụ ebere na enyere aka igbochi igbutu osisi. Ndị ọrụ ebere ahụ na eji ego enyere aka zụta ma chekwaa ala ọhịa tupu ụlọ ọrụ osisi enwee ike ịzụta ya. Arbor Day Foundation wee chebe ala ahụ site na igbutu osisi. Nke a na egbochikwa ụzọ ndụ nke ebo ochie bi n'ala ọhịa. Otu dị ka Community Forestry International, Cool Earth, The Nature Conservancy, World Wide Fund for Nature, Conservation International, African Conservation Foundation na Greenpeace na elekwasịkwa anya n'ichekwa ebe obibi ọhịa. Greenpeace ewepụtala mawapụta oke ọhịa ndị ka naemebibeghị wee bipụta ozi a na ịntanetị. Ụlọ ọrụ World Resources n'aka nke ya emewo maapụ isiokwu dị mfe nke na egosi ọnụọgụ oke ọhịa dị ntakịrị tupu afọ mmadụ (afọ 8000 gara aga) na ọkwa dị ugbu a (belata) nke ọhịa. Maapụ ndị a na egosi oke oke ọhịa achọrọ iji rụkwaa mmebi nke ndị mmadụ kpatara.

#### Osisi ọhịa
thumb|Ikpọkpọsị osisi na Germany.
Iji nweta mkpa osisi nke ụwa na achọ, a na atụ aro na oke ọhịa na amịpụta mkpụrụ dị mma dị ka ndị edemede ọhịa Botkins na Sedjo si kwuo. Osisi ndị na amị 10 cubic mita kwa hectare kwa afọ ga enye osisi zuru oke maka ịzụ ahịa 5% nke oke ọhịa dị n'ụwa. N'ụzọ dị iche, oke ọhịa na emepụta ihe dị ka 1-2 cubic mita kwa hectare; ya mere, a ga-achọrọ ugboro 5–10 karịa oke ọhịa iji gboo ihe achọrọ. Forester Chad Oliver atụwo aro maka mosaic ọhịa nwere ala ọhịa na emepụta ihe dị elu nke jikọtara ya na ala nchekwa.

Oke ọhịa na ekpuchi ihe dị ka nde hekta 131, nke bụ pasent 3 nke oke ọhịa zuru ụwa ọnụ yana pasent 45 nke ngụkọta oke ọhịa a kụrụ.

N'ụwa niile, oke ọhịa ndị a kụrụ akụ gbagoro site na 4.1% ruo 7.0% nke mkpokọta oke ọhịa n'etiti 1990 na 2015. Osisi ihe ọkụkụ mejupụtara hekta 280 na 2015, mmụba nke ihe dị ka nde 40 n'ime afọ iri gara aga. N'ụwa niile, ọhịa ndị a kụrụ n'ubi nwere ihe dị ka 18% dị iche iche ma ọ bụ ụdị ewepụtara ebe ndị ọzọ bụ ụdị nke obodo a kụrụ.

Oke kachasị elu nke oke ọhịa dị na South America, ebe ụdị ọhịa a na anọchi anya pasent 99 nke mkpokọta ọhịa a kụrụ na pasent 2 nke mkpokọta ọhịa. Oke kachasị ala nke oke ọhịa dị na Europe, ebe ọ na anọchi anya pasent 6 nke ala ọhịa a kụrụ na 0.4 pasent nke mkpokọta ọhịa. N'ụwa niile, pasent 44 nke oke ọhịa a na akụ ihe mejupụtara tumadi nke ụdị ewepụtara. Enwere nnukwu ọdịiche dị n'etiti mpaghara: dịka ọmụmaatụ, oke ọhịa dị na North na Central America na enwekarị ụdị ụmụ amaala na ndị dị na South America nwere ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ụdị ndị ewepụtara.

Na South America, Oceania, na East na South Africa, ụdị ndị ewepụtara na achị oke ọhịa ndị a kụrụ: 88%, 75% na 65%, n'otu n'otu. Na North America, West na Central Asia, na Europe, oke nke ụdị ewepụtara n'ubi dị obere na 1%, 3% na 8% nke mpaghara a kụrụ n'otu n'otu.

A na ejikwa oke ọhịa na akụ ahịhịa, nke nwere otu ụdị ma ọ bụ abụọ, ndị torola agadi, a na akụ ya na oghere mgbe niile, ma guzobe ya maka ebumnuche na arụpụta ihe. A naghị ejikwa oke ọhịa ndị ọzọ a kụrụ akụ, nke nwere pasent 55 nke oke ọhịa niile a kụrụ, na ha nwere ike yie oke ọhịa mgbe ha tozuru oke. Ebumnuche nke oke ọhịa ndị ọzọ a kụrụ nwere ike ịgụnye mweghachi nke gburugburu ebe obibi na nchekwa nke ụkpụrụ ala na mmiri.

Na mba Senegal, nke dị n'ụsọ oké osimiri ọdịda anyanwụ nke Africa, otu òtù ndị ntorobịa na eduzi enyeworo aka kụọ ihe karịrị nde osisi mangrove 6. Osisi ndị ahụ ga echebe obodo nta ndị dị n'ime obodo pụọ na mbibi nke oké ifufe ma nyekwa anụ ọhịa ebe obibi. Ọrụ a malitere na 2008, ma a gwalarị gọọmentị Senegal ka ha guzobe iwu na ụkpụrụ nke ga echebe ọhịa mangrove ọhụrụ.

#### Tụnyere nchedo ọhịa
thumb|Ogologo oge igbutu oke ọhịa nke Amazon na nso nso a
Ndị na eme nchọpụta, gụnyere site na European Commission, chọpụtara na, n'ihe gbasara ọrụ gburugburu ebe obibi, ọ ka mma ịzere igbutu osisi karịa ikwe ka igbutu osisi na emesị megharịa, dịka nke mbụ na eduga na i.a. mmetụta a na apụghị ịgbagha agbagha n'ihe gbasara ọnwụ dị iche iche nke biodiversity na mmebi ala. Ọzọkwa, ihe gbasara nke puru omume na a ga ahapụ ikuku carbon sitere na ala dị elu n'ime oke ọhịa boreal. Enwere ike ilele ihe ọkụkụ ikuku griin haus zuru ụwa ọnụ nke mmebi nke oke ọhịa mmiri ozuzo nwere ike bụrụ nke a na eledaghị anya ruo n'ihe dị ka afọ 2019. Ọzọkwa, mmetụta nke mpụta ma ọ bụ mkpụgharị ọhịa ga adị n'ọdịniihu karịa idobe oke ọhịa ndị dị adị. Ọ na ewe ogologo oge   ọtụtụ iri afọ   maka uru maka okpomoku zuru ụwa ọnụ iji gosipụta otu uru ịghasa carbon sitere na osisi tozuru oke n'ime oke ọhịa yana site na ịmachi igbutu osisi. Mackey na Dooley na atụle "nchedo na mgbake nke carbon ọgaranya na ogologo ndụ gburugburu ebe obibi, karịsịa ọhịa eke" "isi ihu igwe ngwọta".

## Ọnọdụ agha
Igbukpọsị osisi nwekwara ike ịkpata ụma kpachapụrụ anya nke ndị agha. Ikpocha oke ohia ghọrọ ihe na aga nke ọma na Alaeze Ukwu Russia meriri Caucasus n'etiti narị afọ nke 19. Ndị Britain (n'oge Mberede Malayan) na United States (na Agha Korea na Agha Vietnam) jiri defoliants (dị ka Agent Orange ma ọ bụ ndị ọzọ).

### Enyemaka ndị agha
Ọnọdụ ndị agha ọzọ bụ iji teknụzụ ndị agha, nzukọ ndị agha na ndị agha maka ebumnuche nchekwa ọhịa. Otu mmemme nke gọọmentị Brazil ebula ụfọdụ ndị ọrụ agha steeti ahụ iji gbochie igbutu osisi Amazon.

## Hụkwa
 

## Isi mmalite
 Edemede a na etinye ederede sitere na ọrụ ọdịnaya efu. Enyere ikike n'okpuru CC BY-SA 3.0 (nkwupụta ikike/ikike). Edemede ewepụtara na Ntụle Ego Global Forest Resources 2020, FAO, FAO.

 Edemede a na etinye ederede sitere na ọrụ ọdịnaya efu. Enyere ikike n'okpuru CC BY-SA 3.0 IGO (nkwupụta ikike/ikike). Ederede ewepụtara na steeti oke ọhịa nke ụwa 2020. oke ọhịa, ụdị dị iche iche na ndị mmadụ - Na nkenke, FAO & UNEP, FAO & UNEP.

## Edensibia
; Notes

* Global map of deforestation based on Landsat data
* JICA-JAXA Forest Early Warning System in the Tropics: JJ-FAST (FOREST GOVERNANCE INITIATIVE)- JICA-JAXA
* Old-growth forest zones within the remaining world forests
* EIA forest reports: Investigations into illegal logging.
* EIA in the USA Reports and info.
* Cocaine users are destroying the rainforest - at 4 square metres a gram The Guardian
* "Avoided Deforestation" Plan Gains Support – Worldwatch Institute
* OneWorld Tropical Forests Guide Archived 22 July 2011 at the Wayback Machine
* Some Background Info to Deforestation and REDD+
* General info on deforestation effects Archived 18 April 2021 at the Wayback Machine
* Deforestation and Climate Change
* 

; In the media

* Watch the National Film Board of Canada documentaries ''Battle for the Trees'' & ''Forest in Crisis''
* Video on Illegal Deforestation In Paraguay