open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karai-Karai

**Karai-Karai** (Francophonic spelling: **Karekare**, **Kerrikerri**, Ajami: كاراي-كاراي) bụ asụsụ a na-asụ na West Africa, nke kachasị pụta ìhè na mpaghara North East Naịjirịa .

 Atụmatụ na ọnụ ọgụgụ ndị na-asụ Karai-Karai dị n'agbata nde 1,500,000 na 1,800,000, nke ndị agbụrụ Karai-Krai na-asụ. Ọ bụ asụsụ Afro-Asiatic nke a na-asụkarị na Naịjirịa na obodo ndị dị na Bauchi State, Yobe State, Gombe State na akụkụ ndị ọzọ nke Naịjirị. Ọtụtụ okwu Karai-Karai nwere otu mmalite na asụsụ Northwest Semitic nke Hibru na Arabic. Asụsụ Karai-Karai nwere njikọ chiri anya na asụsụ Ngamo na Bole (nke a na-asụ n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ Naịjirịa) nke a na-ewere dị ka ndị sitere na asụsụ Karai-Karaï.

## Nchịkọta
A na-ekewa Karai-Karai n'etiti asụsụ Bole-Tangale, tinyere Bure, Deno, Gero, Geruma, Galambu, Giiwo, Kubi, Maaka, Kiwe, Daza, Pali, Ngamo, Bole na Tangale dịpụrụ adịpụ mejupụtara otu asụsụ BoleTangale n'ime alaka West Chadic nke ezinụlọ Chadic. Na Naịjirịa nke oge a, a na-eme atụmatụ na e nwere ihe karịrị nde mmadụ abụọ na-asụ asụsụ mbụ na nke abụọ nke Karai-Karai n'ime Naịjirị, ọ bụ asụsụ nke abụọ a na-asụ n'ọtụtụ ebe na North eastearn Naịjirịa

## Asụsụ Bole-Tangale
N'okpuru ebe a bụ ndepụta zuru oke nke aha asụsụ Bole Tangale, ndị mmadụ, na ebe sitere na Blench (2019). Ọ bụ obere ìgwè nke asụsụ Karai-Karai bụ 

Standard Karai-Karai malitere na 1950s, mgbe Northern Region Literary Agency (NORLA) rụrụ ọrụ n'akwụkwọ **Ndar Ma Karatu** nke bụ mbipụta mbụ na Karai-Karaay nke Gaskiya Corporation bipụtara.
Asụsụ Lamang

Lamang (**Laamang**) bụ asụsụ Afro-Asiatic nke Naịjirịa. Blench (2006) na-ekewa ụdịdi Woga ndị iche iche dị ka asụsụ dị iche.

## Iche
Blench (2019) depụtara asụsụ ndị a dị ka akụkụ nke ụyọkọ Lamang.

* Zaladva (Zalaladva) (Lamang Ugwu)
* Ghumbagha (Lamang etiti)
* Ghudavan (Lamang ndida)
Mafa language

Mafa bụ asụsụ Afro-Asiatic nke ndị **Mafa** na-asụ n'ebe ugwu Cameroon na Northern Nigeria.

A na-ahụta okwu Matakam ka ọ na-ekwu okwu..

A na-asụ Mafa n'ọtụtụ ebe na ngalaba Mayo-Tsanaga site na Mokolo ruo n'ebe ugwu. Mafa gụnyere olumba ndị a.

* Central Mafa na obodo Koza na obodo Mokolo
* West Mafa na ugwu ọdịda anyanwụ nke Mokolo Commune (Magoumaz)
* East Mafa n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ (Soulede na Roua communes)

E nwere ndị ọkà okwu 136,000 na Cameroon.

## Ihe edeturu
Gbantu language

Gbantu (**Gwantu**) bụ ụyọkọ asụsụ nile nke Plateau na Naịjirịa. *Gwantu* bụ isi aha asụsụ, ndị ọzọ bụ Numana, Janda na Numbu.

## Ụdị dị iche iche
Blench (afọ 2019) depụtara ụdị dị iche iche ndị a n'ihe ọ na-akpọ ụyọkọ *Numbuo-Nunkuo-Numana*.

* Numbu
* Gbantu
* Klọb (uzọ asụsụ atọ)
** Klọb (ekwuru na Klọb na Ungwar Mallam)
** Klọb (ekwuru na Klọb na Anku)
** ụzọ asụsụ a na-asụ n'obodo Nicok (Ungwar Jatau) na Ungwan Makama ogbe
* Numana

## Edensibịa
Asụsụ Angas

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Afro_asiatic_peoples_nigeria.png/200px-Afro_asiatic_peoples_nigeria.png|áká_ịkẹngạ|thumb|200x200px|Ndị isi na-asụ asụsụ Chadic na Naịjirịa
**A**sụsụ Angas, **Angas**, ma ọ bụ Central West Chadic (nke a makwaara dị ka A.3 West Chadic) bụ alaka nke **asụsụ** West Chadic a na-asụ na Plateau State, n'ebe ugwu nke etiti Nigeria.

## Asụsụ
Asụsụ Angas bụ gasi:

; Angas

* Ngasic: Ngas (Angas), Belnəng
* Mwaghavulic: Mwaghavul, Mupun (Mapun), Takas (Toos); Cakfem-Mushere
* Miship (Ụgbọ)
* Ìgwè achịcha
** Chakato; Jorto (onye ụgha)
** Jipal, Mernyang (Mirriam), Kwagallak, Kofyar (Doemak), Bwol, Goram, Jibyal
* Nteng
* [Ihe e dere n'ala ala peeji]
* Talic: Tal, Pyapun, Koenoem
* Goemaic: Goemai
* Yiwom (Ywom, Gerka)

Rịba ama na n'aha asụsụ, orthographic *oe* na-anọchite anya ụdaume etiti **ə**, omume nke ndị ozi ala ọzọ nabatara na mpaghara Shendam n'afọ ndị 1930, dị ka Nna E. Sirlinger.

N'adịghị ka ọtụtụ asụsụ ndị ọzọ nke West Chadic, asụsụ Angas enweghị ụdị aha na okwu dị mgbagwoju anya.

Ywom bụ asụsụ kachasị dị iche iche.

## Ọmụmụ ụdaolu
Ụfọdụ njirimara ụdaume ndị a na-ahụkarị n'asụsụ Chadic A3:

* Mkpụrụ okwu ndị a na-akpọ Palatalised
* Mkpụrụ okwu ndị na-adịghị mma ɓ, ɗ
* Usoro ụdaume isii nke nwere i, ɨ, u, ɛ, ɔ, a
* Ụdị ụda atọ

## Aha na ebe
N'okpuru ebe a, bụ ndepụta zuru oke nke aha asụsụ Angas, ọnụ ọgụgụ mmadụ, na ebe dị íchè iche sitere na Blench (2019).

## Edensibia
 This article incorporates text available under the CC BY 3.0 license.
Òtù:Asụsụ ndị Naijiria
Asusu Futop

**Asụsụ Futop**, ***Efutop*** (*Ofutop*), bụ asụsụ Ekoid nke Naijiria. *E-* na *Efutop* na-anọchite anya nganiihu klas maka "asụsụ", yiri Bantu *ki-* na *KiSwahili*.

Otu n'ime ọtụtụ asụsụ ndị yiri ya ma dị iche iche a na-asụ na mpaghara Cross River, mpaghara ya gụnyere obodo Abaragba yana Ekpokpa, Mkpura, Ndim, Okanga-Nkpansi, Okanga -Njimowan, na Okosura. Okwu maka ihe David W. Crabb na Ekoid Bantu Asusu make Ogoja sitere n'aka Maazị Anthony A. Eyam nke Abaragba.

## Okwu
Ụfọdụ okwu (n'ụdị akwukwo edemede Nile dị mfe, na-enweghị akara ụda):

* *nhnham* - anụmanụ (olu dị ala) nh bụ ọnụ
* *nggurɛ*  ele (nke dị ala-nke dị ala) ng bụ syllabic
* *obuɔ* - aka, aka
* *ngkuɔn* - aṅụ
* mmuɔn - nwatakịrị
* ofuu - ụbọchị (*nke* dị ala)
* *nim* - mee (nke dị ala)
* *yum* - kpọrọ nkụ (olu dị elu)
* *yinə* - chefuo (elu-ala).
Asụsụ Lame

Lame bụ uyoko olumba Bantu a na-asụ na Naijiria. Asụsụ Rufu *Ruhu) na Mbaru agwụla n'afọ 1987. Blench (2019) depụtakwara Gura dị ka olumba.

## Ihe odide
Bure language

**Bure bu asusu eji kwa bubure** were mara, ọ bụ asụsụ Afro-Asiatic nke sitere n'òtù Bole-Tangale nke alaka West di na Chadic. A na-asụ ya na n'obodo nta Bure di na Naijiria (10°31 Ájá, 10°20 Ájá, Gọọmentị Obodo Kirfi, Bauchi Steeti, Naijiria) na ụfọdụ obere obodo ndị dị nso. A di mmadu ole na ole na asu asusu a, nke ọgbọ nne na nna nna ochie. Ewezuga Hausa, nke bụ lingua franca n'ógbè ahụ, asụsụ Chadic ndị ọzọ dị ka Gera, Giiwo na Deno (Bole group) gbara Bure gburugburu..I jiri ya tụnyere asụsụ ndị ọzọ nke otu ìgwè ahụ (dịka. Bole ma ọ bụ Karekare), ihe ize ndụ nke Bure bụ nke kachasị njọ.

## Ihe edeturu

## Edensibia

* Grammatical Sketch nke Bure. Köln: Rüdiger Köppe: 2014. .
* Documenting Bure, asụsụ Chadic nke Northern Nigeria: usoro nkwekọrịta. Na 14th Italian Meeting of Afro-Asiatic Linguistics (Dell'Orso), peeji nke 2250.
* Documenting Bure, asụsụ Chadic nke Northern Nigeria: usoro nkwekọrịta. Akwụkwọ e gosipụtara na '14th Italian Meeting of Afro-Asiatic Linguistics' (Mahadum nke Turin, 15 Xing18 June 2011).
* Asụsụ Bure: Nchịkọta. Akwụkwọ e gosipụtara na '6th Biennial International Colloquium on the Chadic Languages' (CNRS LLACAN, Villejuif 2222 September 2011).
* Ọnwụ Asụsụ: Ọnọdụ Bubburè na Southern Bauchi Area, Northern Nigeria. Na Matthias Brenzinger (ed.), 'Asụsụ ndị nọ n'ihe ize ndụ n'Africa': 27-51. Köln: Rüdiger Köppe.
Ciwogai language

**Ciwogai** (Tsagu) bụ asụsụ ndị Afro-Asiatic a na-asụ na Bauchi State, Nigeria.

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Naijiria
Òtù:Asụsụ ndị West Chadic
Asụsụ Iceve-Maci

**Ceve** (Iceve), ma ọ bụ *Iceve-Maci*, bụ asụsụ Tivoid nke ndị Cameroon.. Asụsụ dị iche iche bụ Ceve n'onwe ya (Becheve), na Maci (Matchi, Oliti).

## Usoro ide ihe

## Edensibia
AsụsụJagham

**Asụsụ Jagham**, ***Ejagham***, nke a makwaara dị ka Ekoi, bụ asụsụ **Ekoid** nke Naijiria na Cameroon nke ndị Ekoi na-asụ. E- na Ejagham na-anọchite anya prefix klass maka "asụsụ", yiri Bantu ki- na KiSwahili

Ndị Ekoi bụ otu n'ime ọtụtụ ndị na-eji ideographs Nsibidi, ma nwee ike ịbụ ndị meputara ha.

## Usoro ide ihe
Ọ bụ John R. Watters na Kathie Watters mepụtara mkpụrụedemede Jagham na 1981.

## Asụsụ
Ekoi nwere asụsụ dị iche iche. A na-ekewa olumba nke Ejagham n'ime ìgwè ndị dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ na nke Ọwụwa Anyanwụ:

* Ụdị ọdịda anyanwụ gụnyere Bendeghe, Northern na Southern Etung, Ekwe na Akamkpa-Ejagham;
* Ụdị ndị dị n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ gụnyere Keaka na Obang.

Blench (2019) depụtakwara Ekin no ọnọdụ olumba Ejagham.

## Ọdịdị
Ekoi nwere klass aha ndị a, edepụtara ebe a na ndị Bantu ha. Watters (1981) na-ekwu na e nwere ole na ole karịa na Bantu n'ihi njikọta (klass 4 n'ime 3, 7 n'ime 6, wdg), ọ bụ ezie na Blench na-ekwu ete enweghị ihe mere ị ga-eji chee na asụsụ ndị nna nna nwere ọtụtụ aha dị ka proto-Bantu.

('N' na-anọchite anya homorganic nasal. 'j' bụ "y".)

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Ejagham basic lexicon na Global Lexicostatistical Database
Nkem-Nkum Asusu

**Nkem-Nkum**, ma ọ bụ *Isibiri*, bụ asụsụ Ekoid nke Naijiria. E nwere asụsụ olumba abụọ dị iche iche, Nkem (Nkim) na **Nkum.** 

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Nkem-Nkum isi okwu na global Lexicostatistical Database
Asusu Margi

Margi, nke a makwaara dị ka Marghi na mpaghara **Marghi** Central, bụ asụsụ Chadic (alaka nke Afroasiatic) nke a na-asụ na Naijiria, Cameroon na Chad. Ọ bụ ma eleghị anya nke a kọwara nke ọma n'ime alaka BiuńMandara nke ezinụlọ ahụ. Asụsụ Marghi South na Putai nwere njikọ chiri anya ma na-ewere ya mgbe ụfọdụ dị ka olumba nke Margi.

E nwere ọtụtụ ụdị asụsụ Marghi, gụnyere ndi did ka Madube, Izge, Lassa, Gulak, Damboa, Mulgwai, Uba na Sukur. 

A na-asụ ụdị asụsụ ọ bụla n'asụsụ dị iche iche ma si n'ebe nile dị iche iche. 

## Ọmụmụ ụdaolu

### Mkpụrụedemede igbo

Dị ka Mddieson si kwuo (1987), a maara Margi maka inwe usoro ụdaume kwụ ọtọ, nke nwere naanị ụdaume abụọ, // na /a/, na okwu ala. kwu mgbazinye na-egosikwa ọdịiche // na /o/.

### Mkpụrụ okwu
Margi nwere nnukwu ndepụta nke ụdaume, yana ọtụtụ ụdaume labialised na ụda okwu a na-adịghị ahụkebe dịka flap labiodental. Hoffmann (1963) kọwara ụdaume ụdaume iri asatọ na anọ, ọnụ ọgụgụ buru ibu ma e jiri ya tụnyere nke ọtụtụ asụsụ. Usoro a, nke nwere ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke ụdaume ndị na-abụghị pịa, jiri ya tụnyere nke asụsụ ndi Caucasian Ubykh, nwere ndepụta kachasị nke asụsụ ọ bụla na-enweghị pịa. Otú ọ dị, ndepụta Hoffmann nke ụdaume gụnyere usoro niile nke ụyọkọ ụdaume na-eme na mmalite n'asụsụ ahụ. A na-enyocha ọtụtụ n'ime ụyọkọ ndị a dị ka usoro, dị ka // na //. Ọ bụrụ na a na-agụ ụdaume labialized iche iche, enwere ụdaume 66 na-anọgide na nyocha ahụ, na 54 ma ọ bụrụ na a kọwara ya dị ka usoro / / .

Velar // nwere ike ịdị nso na approximant Bura ma o nwekwara usoro dị n'akụkụ. A na-eji ya eme ihe na mimesis kama na okwu okwu. A kọwaala ụdaume glottalised /ɓ̰ ɓw ɗ̰/ dị ka ma ọ bụ ụda olu ma ọ bụ implosive; dị ka Maddieson si kwuo, ha abụọ doro anya, dịka na Hausa.

Usoro nke Hoffmann tinyere na ndepụta ụdaume ya niile bụ labialʹcoronal:

: 

## Hụkwa

* Marghi South
* Marghi West

## Edensibia
Asụsụ Como Karịm

Asụsụ Como Karim (Chomo / Shomo, Kirim) bụ asụsụ Jukunoid nke Naijiria.

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Naijiria
Òtù:Asụsụ ndị Jukunoid
Olumba Oworo

Oworo (Aworo) bụ olumba ndi Yoruba nke a na-asụkarị na **Oworo** distrikti nke di n'okpuru ọchịchị Lokoja, Kogi Steeti Naịjiria. Ọ dị nso na olumba Abinu (Bunu), Ikiri, Owe, Yagba na Ijumu nke a maara dị ka *Okun*. Olumba ndị Okun na-aghọta ibe ha.

O diri ka e nwere iwu doro anya na nke siri ike nke mgbanwe sitere na (*f*) na Yoruba (na olumba ndị ọzọ nke Okun) gaa na (*h*) na Oworo. Mgbanwe ndị yiri ya na-eme n'ọtụtụ ụdaume ndị ọzọ na consonants nwere obere nkpagide.  Dịka ọmụmaatụ, a na-asụgharị okwu *funfun*, *ìfẹ́* na òsì nke pụtara ọcha, ịhụnanya na aka ekpe dịka *hunhun*, *ìhẹ́* na *òhì* na Oworo *n'otu* n'otu.

N'ihi ọnọdụ ala nke ndị Oworo, Nupe, Igala, Hausa na asụsụ ndị ọzọ ha na ya gbara agbata obi emetụtala olumba Oworo. Mmetụta nke ndi Nupe dika ọ bụ ya kachasị ukwuu nke nwere ike ị bụ site na agha Nupe nke narị afọ nke iri na itolu.

## Edensidee

## Njikọ mpụga

* http://mauricearchibongtravels.blogspot.co.ke/2012/07/welcome-to-oworo-land-where-igbo-nupe.html?m=1

Georgina OM, Adebola AI. "An Optimality Analysis of Oworo Vowel Harmony" E nwetara ya na 14 Ọktoba 2015
Òtù:Asusu ndi Naijiria
Semi-Bantu

**Semi-Bantu** ma ọ bụ Semibantu bụ okwu ochie a na-eji eme ihe maka ndị bi na mpaghara akuku ọdịda anyanwụ nke ala Cameroon (akụkụ nke mpaghara Adamawa, West, Northwest, na nke Southwest), ndị na-asụ asụsụ ndị nwere ụfọdụ njirimara na ezinụlọ asụsụ Bantu, mana ewepụrụ ha na ya. A naghị ele ndị mmadụ n'onwe ha anya dị ka agbụrụ nke Bantu (ma ọ bụ ụmụ amaala etiti na ndịda nke Afrịka).

Mgbe agbụrụ ndị a kwagara n'ebe ugwu nke Cameroon, asụsụ nke agbụrụ abụọ India na-asụ Bantu n'oké ọhịa ndị dị n'ebe ndịda na nke ndị na-asu asusu Benue-Congo nke savanna ndị dị n"ebe ugwu nke nwere mmetụta n'asụsụ ha.
Òtù:Asusu ala Naijiria
Asụsụ ndi kiong

**Kiong**, ma ọ bụ **Kayon**, bụ asụsụ ihe émenchefu mgbegbo Upper Cross River nke dị na Naịjirịa fọrọ nke nta ka ọ ghara ịdị. Ndị Okoyong na-asụ asụsụ Kiong dị na mpaghara Odukpani na Akamkpa nke Cross River State. 

## Edensibia
Ntoro

**Ntoro** bụ akụkụ nke ime mmụọ nke nna nke ndị  obodo Akan kwenyere na ọ na-enyefe ụmụ ya. Ndia by Ntoro iri na abụọ a dị ka chi (mmụọ) ndị e ketara eketa na-achịkwa na-eduzi ma na-echebe agbụrụ ha iri na abụọ n'ụzọ nna. Ndị obodo Akan kwenyere na Ntoro anaghị anwụ na nna ya. Kama nke ahụ, a na-enyefe ya Andi ụmụ nwoke ahụ, ma ọ bụ ma ọ bụrụ na ụmụ ahụ adịghị ndụ, ụmụ nwanne ya nwanyị na ụmụ nwanne ya. Ntoro nna na-anọchite anya ịdị adị nke nwatakịrị ruo mgbe nwatakịrị ahụ ruru ogo. N'oge a, Ntoro tinyere Sunsum na Kra na-akọwa etu mmadụ si emekọrịta ihe n'ụwa.  N'ihi ya, ndị Akan na-akọwa Ntoro ka ọ bụrụ njirimara nna na àgwà ime mmụọ nke enwere ike iketa. Ya mere, ọ bụ  na nkwado nke Ntoro nna na ọbara nne (Mogya) Abusua nke ekwere na ọ na-emepụta nwa ma kpụzie ya n'ime mmadụ.

7) Ọkpụkpụ azụ (The Eccentric/Jittery)

10) Bosomkrete (The Chivalrous)

## Edensibia
1.  %20Studies%20Research%20Review/1967v3n3/asrv003003010.pdf
Asụsụ Igáláà

**Igáláà** bụ asụsụ Yoruboid, nke ndị agbụrụ Igala nke Naijiria na-asụ. N'afọ 1989, e mere atụmatụ na mmadụ 800,000 kwuru okwu Igala, ọkachasị na Kogi Steeti, ọ bụ ezi ya na atụmatụ dị ugbu a na-etinye ọnụ ọgụgụ ndị na-asụ Igala n'elu nde abụọ. Asụsụ ndị a gụnyere Idah, Imane, Ankpa, Dekina, Ogugu, Ibaji, na Ife.

Ndị Idoma na ndị Bassa na-eji Igala eme ihe n'ụlọ akwụkwọ praịmarị. Asụsụ Igala, yana omenala na ọdịnala Igala, emetụtala asụsụ na ọdịbendị ndị ọzọ gburugburu njikọ nke osimiri Niger na Benue.
Glavda language

Glavda (nke a makwaara dị ka **Galavda**, Gelebda, Glanda, Guelebda, Galvaxdaxa) bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ na Borno Steeti, Naijiria na ote-aka ugwu Province, Cameroon.

Ogbe Gelvaxdaxa dị obere na Cameroon (ihe dị ka ndị na-ekwu okwu puku abụọ na narị asatọ). A na-asụ asụsụ ahụ, nke a na-akpọkwa *Guélebda*, gburugburu obodo nta nke otu aha ahụ, nke dị n'ókè ya na Naịjirịa, n'ebe ndịda obodo Ashigashia (arrondissement nke Mayo-Moskota, ngalaba nke Mayo-Tsanaga, ote-aka ugwu Region). Ọ bụ ihe a na-ahụkarị na ahịa Naijiria ndị agbata obi, nagbanyeghị na Cameroon, asụsụ Wandala na asụsụ Mafa ka-ahọrọ n'ógbè ahụ.

## Ihe edeturu
Asụsụ ndị Paʼa

**Paʼa**, nke a makwaara dị ka **Afa** (Afawa) ma ọ bụ **Fucaka** (ihe mgbochi), bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ na Bauchi Steeti, Nigeria.

## Ihe edeturu

## Agụmagụ dị n'ịhu

* Margaret Gardner Skinner, 1979.  "Aspects of Pa'anci Grammar," University of Wisconsin PhD dissertation.

Òtù:Asụsụ ndị Naịjirịa
Chamba Leko

**Chamba Leko** bụ otu n'ime asụsụ abụọ ndị Chamba na-asụ, nke ọzọ bụ Chamba Daka. Ọ bụ onye otu Leko nke asụsụ Savanna, a na-asụkwa ya n'ebe ugwu Naịjirịa na Cameroon.

A na-asụkwa *Chamba* 'Samba', *Leko* na 'Leeko', 'Lego' ma ọ bụ 'Lekon'. A makwaara asụsụ ahụ dị ka *Suntai*.

## Asụsụ
Samba, nke a na-akpọ Samba Leeko, dị nnọọ iche na Chamba Daka, nke a na-akpọ Daga Mumi ('asụsụ Daka'), nke otu obere ndị Chamba ọzọ na-asụ na Nigeria. Asụsụ abụọ a ka Joseph Greenberg kewara n'otu n'otu n'otu 2 na 3 (lee asụsụ Adamawa).
Gusu language

.mw-parser-output .infobox-subbox{padding:0;border:none;margin:-3px;width:auto;min-width:100%;font-size:100%;clear:none;float:none;background-color:transparent}.mw-parser-output .infobox-3cols-child{margin:auto}.mw-parser-output .infobox .navbar{font-size:100%}body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-header,body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-subheader,body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-above,body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-title,body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-image,body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-full-data,body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-below{text-align:center}

**Gusu** (Gussum, Baw) bụ kwa ra asụsụ East Kainji nke Naijiria nke sitere na ụyọkọ Shammo. 
A na-asụ kwa  ya na Toro LGA, Bauchi State na Bassa LGA, Plateau State.
Asụsụ Fyer

Agbụrụ Fyer nwéré ọnụ ọgụgụ mmadụ dị ihe dị ka mmadụ puku iri ato na ise . Ọ bụ agbụrụ nọ n'ihe ize ndụ na ihe ọmụma na-ebelata banyere ọdịbendị na asụsụ ya.

## Ihe odide
Asụsụ ndị Daba

Daba (nke a makwaara dị ka **Dabba**) bụ ngalaba asụsụ Chadic a na-asụ na Cameroon na oteeka North Province na otu obodo dị na Naijiria dị nso. Blench (2006) weere Mazagway dị ka olumba.

A na-asụ Daba n'akụkụ ugwu nke ngalaba Mayo-Louti na Northern Region (na obodo Mayo-Oulo), na-agbasa ntakịrị na ngalaba Mayo-Tsanaga (na obodo Hina na Bourrha) na ngalaba Diamaré (Ndoukoula na mpaghara Far North). Daba (Kanakana), ụdị ọdịda anyanwụ kachasị nke dịpụrụ adịpụ na asụsụ ndị ọzọ, a na-asụ ya na Douroum, n'akụkụ ugwu nke obodo Mayo-Oulo na mpaghara Garoua Daba (nke dị n'ime obodo Hina) na obodo Bourrha. A na-asụ Tpala, nke dị n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ, n'ógbè Ndoukoula.

## Ihe ndétu

## Edensibia

* [Ihe e dere n'ala ala peeji]  *Asụsụ daba*: usoro ụtọ asụsụ.  Yaounde: Ụlọ Ọrụ Nnyocha Sayensị nke Cameroon.
Òtù:Asụsụ ndị Naijiria
Òtù:Asụsụ ndị Cameroon
Òtù:Asụsụ ndị Biu-Mandara
Asụsụ Nko

Nkɔ bụ asụsụ Plateau nke Obodo Naijiria.

## Edensibia
 

* Blench (2008) Na - atu anya  proto-Plateau. Ihe odide.
Buru–Angwe language

**Buru** na **Angwe** mejupụtara asụsụ nke Southern Bantoid nwere ike ịdị iche iche nke a na-asụ na Sardauna LGA, Taraba State nke Nigeria.

Buru bụ asụsụ obodo dị nso obodo a na-asụ Batu, n'ebe ọwụwa anyanwụ nke Baissa. Echebu na Angwe bụ Batu, asụsụ Tivoid, mana ọ bụ otu asụsụ ahụ dị ka Buru. E nwere ihe yiri Tivoid, ọ bụ ezie na ewezuga ịkekọrịta ụfọdụ okwu na Northwest Tivoid، ikekwe n'ihi kọntaktị, enwere obere ihe akaebe iji kewaa ya. Blench na-emeso ya dị ka ihe dịpụrụ adịpụ n'ime Bantoid (2016).

## Edensibia
Miship language

Miship, ma ọ bụ **Chip**, bụ asụsụ ndi obodo Afro-Asia nke a na-asụ na Plateau Steeti, mba Naijiria. Doka bụ olumba. Blench depụtara asụsụ abụọ *Longmaar* na *Jiɓaam*.

A na-ahụ ndị Chip na okpuru ọchịchị ime obodo Pankshin .

Ọrụ ọdịnala nke ndị Chip bụ ọrụ ugbo. Ndị mmadụ na-efe Na'an (Chineke). Akụkọ ọdịnala na-ekwu na ha si na Kanem-Bornu kwaga n'ala nna ha ugbu a, ya na agbụrụ ndị ọzọ, Ngas, Mupun, na Mwaghavul.

Ọtụtụ aha chọọ enweghị ndiche  oke na nwunye, ya bụ iji mee ka nwoke na nwanyị dị iche, a na- etinye agbakwunye  Na *na* aha nwanyị ahụ ma tinye *Da* na nke nwoke ahụ. Dịka ọmụmaatụ, maka nwoke na nwanyị na-ekerịta Nandi, nwoke ahụ ga-abụ Danan, ebe  nwanyị ga abụzị Nanan.

## Okwu

* Chineke - Na'an / Nan
* Nna - Nda
* Nwatakịrị - La
* Nwa agbọghọ - Larep
* Ịsa ahụ - Vang
* Onye - Gurum
* Mmiri ozuzo - Fuan/Fwan
* Ụmụaka - Jep
* Nri - Sehh/ Gwom/Mun

* Osikapa - Kapa
* Acha - Kuzuk
* Soup - Tok
* Nnụnụ - Co
* Nkịta - Dị ka
* Nwa ewu - Irr
* Anụ - Lu

A na-eji *Lu* ('anụ') eme ihe iji gosiputa nke ọma na anụ sitere na anụmanụ. Dịka ọmụmaatụ, 'okpukpu' ga-abụ Lu Co.

## Okwu Ndị e kwuru

* Gịnị bụ aha gị - Sim yi awe? (nwa agbọghọ); Sim parl awe? (nwoke)
* Ezigbo abalị - Nan yakal khih mun.
* Bye - Sai n'ikpeazụ. Tehra_ Ezi ụtụtụ.

## Ọnụ ọgụgụ

* Otu - Kihme
* Abụọ - Vul
* Atọ - Kun
* Anọ - Agha
* Ise - Pa'ad

## Ihe edeturu
Chadian Arabic

Chadian **Arabic** (Arabic), nke a makwaara dị ka **Shuwa Arabic**, **Baggara Arabic**, Western Sudanic Arabic, ma ọ bụ **West Sudanic Arabic** (WSA), bụ ụdị Arabic dị iche iche na asụsụ mbụ nke nde mmadụ 1.6, ma ndị bi n'obodo ma ndị na-azụ ehi. Ọtụtụ n'ime ndị na-asụ ya bi na ndịda Chad. Ogologo ya bụ oval site n'ebe ọwụwa anyanwụ gaa n'ebe ọdịda anyanwụ na Sahel, ihe dị ka kilomita 1,400 (2,300 km) n'ogologo (12 ruo 20 degrees n'ebe ugwu) site na kilomita 300 (480 ) site n'enyemaka gaa n'okpuru (n'etiti 10 na 14 degrees n'akụkụ ugwu). Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ókèala a niile dị na Chad ma ọ bụ Sudan. A na-asụkwa ya n'ebe ndị ọzọ dị nso n'Ọdọ Mmiri Chad na mba Cameroon, Nigeria, Niger. N'ikpeazụ, a na-asụ ya na slivers nke Central African Republic, na South Sudan. Na mgbakwunye, asụsụ a na-eje ozi dị ka asụsụ a na'ọtụtụ mpaghara. N'ọtụtụ ebe ọ dị, ọ bụ otu n'ime ọtụtụ asụsụ mpaghara ma na-abụkarị ọ bụghị n'etiti ndị isi.

## Aha na mmalite
Asụsụ a enweghị aha ala nke ndị niile na-asụ ya na-eke karịa "Arabic". O bilitere dị ka asụsụ obodo nke ndị na-achị ehi na-akwagharị (baggāra, Standard Arabic baqqāra بَقَّارَة, pụtara 'ndị na-achị ehi', sitere na baqar). Kamgbe e bipụtara ụtọasụsụ Igbo n'afọ 1920, a na-akpọ asụsụ a n'agụmakwụkwọ dịka "Shuwa Arabic"; Otú ọ dị, a na-eji okwu ahụ bụ "Shuwa" nanị n'etiti ndị na-abụghị ndị Arab na Borno State, Nigeria. N'ihe dị ka afọ 2000, onye ọkachamara n'asụsụ ahụ bụ Jonathan Owens tụpụtara okwu ahụ "Western Sudanic Arabic". Echiche ala nke "Sudanic" nke Owens na-akpọku abụghị obodo Sudan nke oge a, kama Sahel n'ozuzu ya, mpaghara akpọrọ bilad al-sudan, 'ala nke ndị ojii', nke ndị Arab na-azụ azụ dị ka oge ochie. N'oge nke British colonialism na Africa, colonial nchịkwa jikwa "Sudan" pụtara Sahel dum.
Asụsụ Igede

thumb|Asụsụ Igede
**Igede** bụ asụsụ a na-asụ na Lower Benue State na Cross River State, Nigeria, e be mmadụ 250,000 na asụ ya.Igede bụ akụkụ atọ na-ezo aka na ""ndị mmadụ" na "ala igede" nke ndị Igede bi. [citation needed]
Sha language

**Sha** bụ asụsụ Afro-Asiatic nke a na-asụ na Plateau State ya na Kaduna State, nke di na Naijiria. Ka ọ nime afọ 2018, a na-eji asụsụ ahụ eme ihe dika nkwurịta okwu ihu na ihu ma ọ nweghị ụdị ederede nke a kapịrị ọnụ. Asụsụ a nke ana-asụ ihe dị ka mmadụ 1000 ma onaghi -adịgide adịgide.

Isi mpaghara Sha dị na Sha District, Bokkos LGA, Plateau State. Ha na-asụ Mundat, asụsụ nke yiri ya bu nke ọzọ nke dị na alaka Chadic do na Obodo Mundat nke otu mpaghara ahụ.
Òtù:Asusu ala Naijiria
Asụsụ Maaka

Maaka (a makwaara dị ka Maha, Maka, Maga, Magha)bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ na Yobe State na North-Eastern Nigeria. N'ihe dị ka n'afọ 1993, ihe dị ka mmadụ 10,000 kwuru ya.

## ntụaka

* Ihe omuma asụsụ Maka sitere na UCLA
* Maka Okwu Ndepụta
Asụsụ Giiwo

Giiwo

(nke a makwaara dị ka Bu **Giiwo**, Kirfi, Kirifi, Kirifawa) bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụkari  na Naijiria.

## ndetu

Òtù:Asụsụ ndị Naijiria
Gvoko language

Gvoko (nke a makwaara dị ka Gevoko, Ghboko, **Gavoko**, Kuvoko, Ngossi, Ngoshi, Ngoshe-Ndhang, Ngweshe-Ndaghan, Ngoshe Sama, Nggweshe) bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ na Borno Steeti, Naịjirịa nke dị na ote aka mpaghara Ugwu, Cameroon.

## Edensibịa
Pe

**Pe** enwere ike kpọọ pe dịka: Mmụta mgbasiahụike

## Asụsụ

* Asụsụ ndị Pe
* Pe (Cyrillic), mkpụrụedemede (П) na ime mkpụrụedemede Cyrillic
* Pe (akwụkwọ ozi Semitic), akwụkwọ ozi (פ ,ف, wdg) n'ọtụtụ mkpụrụ akwụkwọ Semitic
** Pe (akara Persian), mkpụrụedemede (پ) na mkpụrụedemede ndị Arab
* Pe (Armenian), akwụkwọ ozi (See պ) na mkpụrụ akwụkwọ ndị Armenian

## mgbakọ na mwepụ, sayensị, na teknụzụ

* Weierstrass p (nke a na-akpọkwa "pe"), mkpụrụedemede mgbakọ na mwepụ nke e ji mee ihe na ọrụ elliptic na ike nke Weierstras
* Péclet number (nke a na-akpọ "Pe."), bụ nọmba na-enweghị akụkụ nke a na-eji na nmụta physics
* Pe (onye nchịkọta ederede), onye nchịkọta ederede maka BeOS
* Petlyakov, ụlọ ọrụ na-emepụta ụgbọelu na mba Russia
* Pulmonary emphysema, ọrịa akpa ume
* Embolism nke akpa ume, ọnọdụ ahụike
* Portable Executable, usoro faịlụ Microsoft Windows executable
* Onye na-enye onye na-ahụ maka onye na-arụ ọrụ n'akụkụ, onye na-enye ọrụ n'ihu netwọk
* Polyethylene, ụdị plastik

## Ebe ndị a na-anọ

* Pe (obodo), obodo Ijipt oge ochie nke sonyere na Buto
* Pe, Tibet, obodo dị n'Osimiri Yarlung Tsangpo
* .pe, koodu mba Ịntanetị nke ngalaba dị elu (ccTLD) maka Peru
* Port Elizabeth, South Africa (nke a na-akpọ P.E. mgbe ụfọdụ)
* Prince Edward Island, Canada (nke a na-akpọ PE)

## Hụkwa ihe ndịa

* PE (ndakpọ olileanya)
* Pi (ndakpọ olileanya)
* Pee (ndakpọ olileanya)

Òtù:Asusu ndi Naijiria
Kariya language

Kariya ma ọ bụ **Vinahə** (Vìnà__), bụ asụsụ Afroasiatic nke a na-asụ n'otu ụyọkọ obodo dị nso na ebe nchọpụta ihe ochie nke **Kariya** Wuro na Ganjuwa LGA, Bauchi State, Naịjirịa. Amaara agbụrụ ahụ dị ka Wììhə́.

Ndị Wiihə nwere omenala bara ọgaranya ma dị mgbagwoju anya nke gụnyere masquerades dị iche iche, ememe ibi úgwù a maara dị ka *sár*, kalenda omenala, na ihe ndị ọzọ.

## Nkesa
Ndị na asụ asụsụ a bi na obodo abụọ dị na Kariya Gyada na Tulu. E nwekwara ndị na-ekwu okwu n'obodo nta ndị dị nso nke Sabon Kariya na Sabon Tulu. Ebe obibi nke Dutsen Giwa nwere ndị na-asụ Vinahə, mana ọ bụzi ndị na-ekwu okwu Hausa.

## Ezinụlọ
Ahan language

**ButAahan** (Ààhàn) bụ asụsụ dị iche iche nke Volta-Niger na Naijiria, nke nwere njikọ chiri anya naanị na Ayere.

## Nkesa
Dị ka Ethnologue si kwuo, a na-asụ Ahan na:

* Ekiti steeti: Ekiti East LGA, obodo Omuo
* Kogi steeti: Ijumu LGA
* Ondo steeti: Akoko North West LGA, Ajowa, na Igashi obodo

## Ọmụmụ ụdaolu
Ndepụta ụdaume nke Ahan bụ:

### Mgbochiume

### Udaume

## Ebe e si nweta ya
Asụsụ ndị Dadiya

Dadiya (**Dadiya**, Loodiya) bụ otu n'ime asụsụ Savanna nke ugwu ọwụwa anyanwụ Nigeria. A na-ahụ ha na Gombe, Adamawa & Taraba steeti. A na-ahụ ndị Dadiya nke Gombe Steeti na gọọmentị ime obodo Balanga, ebe ndị nọ na Adamawa na Taraba na-ahụ na mpaghara Lamurde na Karim-Lamido.

Obodo Dadiya na ndị bi na ya na-anọchite anya otu Association a na-akpọ Dadiya Community Development Association (DACODA). Dadiya Elders Forum yana òtù ndị ọzọ metụtara ndị ntorobịa na-arụ ọrụ na mmepe nke Dadiya gụnyere Dadiya Youth Development Association (DAYODA), Dadiya Youth development Foundation (DYDF) na Dadiya Success Forum.

A na-akọwa eze / onye na-achị ndị Dadiya dị ka 'Folo Dadiya' ọ bi na isi ụlọ ọrụ nke ala Dadiya, Bambam. Ndị Dadiya nwere omume enyi na nnabata, Ha na agbụrụ ndị ọzọ bi n'udo na Bambam gụnyere agbụrụ Waja, Tula, cham na agbụrụ Tangale.

A na-akpọ ọtụtụ ebe obibi Dadiya aha "Loo" nke pụtara ebe obibi ma ọ bụ ụlọ. Ebe obibi ndị a ma ama na Dadiya gụnyere Anguwan magaji, lookwila, lookulakuli, loogolwa, looja, lofiyo, lobasi, loofa, loodib, loobware ebe obibi ndị ọzọ bụ kafin bawa, Dogon dutse, Mai-tunku, Bambam, Balaifi, Tunga, Delifla, Sabara, Yelwa, Nasarawa n'etiti ndị ọzọ.

Ndị Dadiya nwere emume ha na-eji egosipụta ọdịbendị ha, ụfọdụ na-eme kwa afọ ebe ụfọdụ na-adị otu ugboro dịka Yeelin, "KAL" nke na-eme otu ugboro n'ime afọ asaa.

A maara ndị Dadiya dị ka ndị ọrụ ugbo n'ihi oke ha na ala ha na-eme nri, ha na-akọ nri, osikapa, ọka, agwa, were dịrị gaba n'ihi na nkume na ugwu gbara ala ahụ gburugburu ndị Dadiya kwenyere na a na-agọzi ala ahụ na ọtụtụ ihe ndị dị n'ime ala.

Ndị Dadiya enweghị ụzọ na-ejikọ obodo nta ndị ahụ. Gọọmentị Naịjirịa leghaara ala Dadiya na ndị ha anya n'ihi na ha enweghị ọtụtụ ndị ya na gọọmentị nke ga-eme ka ala Dadiya nwee ọganihu. Ozugbo oge mmiri ozuzo malitere, a na-ewepụ ndị Dadiya n'akụkụ ụwa ndị ọzọ n'ihi nnukwu osimiri nke na-asọ ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ n'oge mmiri ozuzo niile.

Ndị Dadiya na-agbasapu obi maka ụdị ọ bụla nke mmepe dị mma.

## Nkesa
Ebe obibi Dadiya dị na mbụ n'ime na gburugburu Ugwu Muri.

* Ugwu Muri (n'ebe ugwu, n'ebe obibi ndị dị ka LɔɔKwila, LɔɔFiyo, LɔɔBwarɛ, na LɔɔKulakuli)
* Loo Basin (dị ka na LɔɔTip na LɔɔFaa)
* ndịda nke Ugwu Muri (ebe obibi dị n'okpuru ugwu, dị ka Tunga na Bollere)

Taa, a na-asụ Dadiya na Bambam, ebe 'Folo nke Dadiya' bi n'otu n'ime ngalaba ya.

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Naijiria
Mak language

**Asụsụ Mak** (Chinese; autonym: *ʔai3 maːk8*) bụ  KamáSui a na-asụ na Libo County, Qiannan Prefecture, Guizhou, China. A na-asụkarị ya na obodo anọ dị na Yangfeng (羊/阳风乡, gụnyere Dali 大利村 na Xinchang 新场村 olumba[3]), Fangcun (方村), Jialiang (甲良), na Diwo (導) in Mpaghara Jialiang (甲良), Libo County. A pụkwara ịchọta ndị ọkà okwu Mak na Dushan County. A na-asụ Mak n'akụkụ Ai-Cham na Bouyei. Gọọmentị China na-ahazi Mak dị ka Bouyei. 

Yang (2000) na-ewere Ai-Cham Mak bụrụ olumba dị iche iche nke otu asụsụ

Ọ bụ Fang-Kuei Li mụrụ asụsụ Fangcun na 1942, Dabai Ni nke Mahadum Minzu nke China mụkwara asụsụ Yangfeng na 1980. Ni kwukwara na ndị Mak na-abụ naanị abụ ndị Bouyei, nakwa na ihe dị ka puku mmadụ ise abanyela n’asụsụ Bouyei.

## Ntụaka
Xilinx

thumb|Xilinx
Xilinx, Inc. (/ˈzaɪlɪŋks/ ZY-links) bụ ụlọ ọrụ teknụzụ na semiconductor nke America nke na-enye ngwaọrụ arụmụka a na-eme atụmatụ. Amara ụlọ ọrụ ahụ maka imepụta ụzọ ụzọ ámá ga-emepe emepe nke mbụ (FPGA) na ịmepụta ụdị nrụpụta mbụ na-enweghị isi.

Ross Freeman, Bernard Vonderschmitt, na James V Barnett II guzobere Xilinx na 1984 na ụlọ ọrụ ahụ pụtara n'ihu ọha na NASDAQ na 1990. AMD kwupụtara nnweta Xilinx na Ọktọba 2020 na nkwekọrịta ahụ mechara na February 14, 2022 site na azụmahịa ahịa niile ruru ihe ruru ijeri $50
Ningye language

Ndị mmadụ 3,000 ruo 4,000 na-asụ Ningye n'obodo Ningeshen Kurmi, Kaduna State, Naijiria. Obodo nta a dị ihe dị ka kilomita 19 n'ebe ndịda Fadan Karshi n'okporo ụzọ Akwanga.


* [Ihe e dere n'ala ala peeji] Asụsụ Ningye nke Obodo Etiti Naijiria na njikọ ya.
Chakato language

**Chakato** (Jakato [ʒàkàtɔ̀] mà ọ bụ Jakattoe) bụ asụsụ West Chadic á na-asụ ná Plateau State, Nigeria. Ọ bụ Roger Blench chọpụtara yá ná 2016. Ìhè dị kà mmadụ 500 na-asụ yá n'otu ọbọdọ, Dokan Tofa, nkè dị n'okporo ụzọ Jos-Shendam ná Plateau State. Blench (2017) na-atụ aro ná Chakato nwèrè ike ịnwe njikọ ná ndekọ ụgha nke asụsụ Jorto. Ndị na-asụ Chakato na-ekwu ná asụsụ ha nwèrè njikọ chiri ányá ná Goemai.

A na-asụ Jakato n'obodo Dokan Tofa ná obodo ntà ndị dị nso ná ndịda Plateau State. Obodo Dokan Tofa dị ihe dị ka kilomita 50 n'ebe ugwu Shendam.

Jorto bụ asụsụ Afro-Asiatic nkè á na-ekwu ná á na-asụ ná Plateau State, Nigeria, mà depụta yá ugbua á ná Ethnologue. E webatara yá ná nyocha ethnographic nkè C. G. Ames na 1934. *Glottolog* lara ezumike nká ugbu a, dabere na ìhè áká ebe ọrụ ubi nkè Roger Blench gosipụtara nkè na-egosi na ọ nweghị ìhè áká ebe kwụụrụ onwé yá ná Jorto dị.

N'aka nkè ọzọ, a jụrụ arịrịọ màkà ịla ezumike nká ná koodu Jorto ISO 639-3 jrt n'ihi ná otú ìgwè ná Naịjirịa nyochara mpaghara, nkè ọ bụ ezie ná há na-akpọ asụsụ ha "Jakattoe", otu ndị àgbàtà obi na-eji "Jorto". Mànà ọnọdụ nkè koodu jrt n'onwe yá mèchàrà gbanwee nwa ógè kà ọ bụrụ "Deprecated" na ngwụcha 2020. Na Jenụwarị 15, 2021, SIL weghachiri jrt ma gbanwee aha yá kà ọ bụrụ Jakattoe.

## Edensibia

*
Asusu Damakawa

**Damakawa** bụ asụsụ Benueño Congo nke dị n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ Naịjirịa. Asụsụ ahụ adịkwaghị, ọ dịghịzi ndị na-asụ asụsụ ahụ, ọ bụ ezie na ndị okenye nwere ike icheta okwu ole na ole. A chịkọtara ihe dị ka okwu na ahịrịokwu iriasatọ ma ọ bụ karịa, na ijisi ike, n'ọnwa Eprel afọ 2008 (asụsụ ahụ di ka ndị ọkà mmụta asụsụ amaghị ya ruo mgbe ahụ).

Ndị Damakawa agafeela n'asụsụ C'Lela dị nso, o yikarịrị ka ha niile, ma ọ bụ ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ha niile, na-asụkwa asụsụ Hausa. Aha Hausa maka agbụrụ ahụ bụkwa Damakawa. [citation needed]

## Nchịkọta
Dabere na obere data nke a na-ejighị n'aka, osiri ike ịhazi Damakawa n'ụzọ ziri ezi. O yikarịrị ka ọ kachasị mma na alaka Northwest Kainji nke BenueʹCongo. Okwu ndị a chịkọtara na-egosi ihe yiri asụsụ C'Lela na Kambari, ọ pụkwara ịbụ na okwu Kambari bụ mgbazinye ma ọ bụ ncheta na-ezighi ezi.

## Aha ndị ọzọ
Ndị asụsụ Cicipu dị nso na-akpọ asụsụ Damakawa 'Tidama'un'. N'asụsụ azụmahịa Hausa aha a tụrụ anya maka asụsụ ahụ ga-abụ Damakanci, ebe ọ bụ na a na-akpọ ndị mmadụ Damakawa. Otú ọ dị, Damakawa yiri ka ọ na-ahọrọ Damakawa n'onwe ya, ruo n'ókè a pụrụ ịchọpụta.

## Ebe a na-ekesa ya
Ndị Damakawa nwere ike ịbụ ihe dị ka 500-1000, ma biri n'obodo atọ ma ọ bụ anọ dị nso na Maganda na Sakaba Local Government Area, Kebbi State.

## Ihe odide


* 

## Njikọ mpụga

* ISO 639-3 Arịrịọ maka koodu asụsụ ọhụrụ
Asụsụ ndị Daka

Daka (**Dakka**, Dekka, anaghị adịkarịghị Deng ma ọ bụ Tikk) bụ otu n'ime asụsụ abụọ ndị Chamba na-asụ na Naịjirịa, nke ọzọ bụ kwa Chamba Leko.

## Ụdị dị iche iche
Daka bụ ụyọkọ asụsụ. A na-akpọ asụsụ **Chamba Daka** (ma ọ bụ Samba, Tsamba, Tchamba, Sama, Jama Daka; nakwa Nakanyare) ma bụrụ 90% nke ndị na-ekwu okwu. A na-akpọkwa Chamba Daka *Sámá Mūm*.

Asụsụ ndị ọzọ bụ Dirim (Dirin, *Dirrim*), Lamja, Dengsa, na *Tola*. Dirim na LamjańDengsaʹTola nwere koodu ISO dị iche iche, mana Ethnologue na-ekwu na ha 'dị nso na Samba Daka ma nwee ike ịbụ olumba' ma ọ bụ 'ọ nwere ike ọ gaghị adị iche na Samba daka iji bụrụ asụsụ dị iche', ma n'ezie depụta Dirim dị ka olumba n'okpuru Daka. Blench (2011) depụtara Dirim dị ka onye na-ejikọta ya na ụdị Daka ndị ọzọ: Nnakenyare, Mapeo, Jangani, Lamja, Dirim, na-atụ aro na ọ bụrụ na a na-ewere Lamja na Dirim dị iche iche, dịka na Ethnologue, mgbe ahụ Samba Daka n'onwe ya kwesịrị ka e kewaa ya n'asụsụ atọ ọzọ.

Blench depụtara ụdị ndị a dị ka asụsụ Samba Daka.

* Samba Jangani
* Samba Nnakenyare
* Samba nke Mapeo

## Nchịkọta
Greenberg debere Samba Daka n'ime atụmatụ Adamawa ya, dị ka otu G3, mana Bennett (1983) gosipụtara na afọ ojuju zuru oke na ọ bụ asụsụ Benuezongo, ọ bụ ezie na a na-arụ ụka banyere ọnọdụ ya n'ime Benuez Congo. Blench (2011) weere ya dị ka Bantoid. Otú ọ dị, Boyd (ms), na-ewere Daka dị ka alaka dịpụrụ adịpụ n'ime Niger Congo (Blench 2008). Blench (2011) depụtara Taram dị ka asụsụ dị iche, ọ bụ ezie na ọ nwere njikọ chiri anya.

## Ọmụmụ ụdaolu

### Mkpụrụedemede

### Mkpụrụ okwu

* /ɾ/ nwekwara ike ịpụta dị ka trilled [r].
* /d͡z/ nwere ike ịnwe allophone nke [z].

## Edensibia

## Ịgụ ihe ndi ọzọ

* Blench (2008) Prospecting proto-Plateau. Ihe odide.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] 'Ndị otu na usoro dị n'ime Bantoid na ókèala ya na Bantu'. *Bantu* IV, Mahadum Humboldt, Berlin.

## Njikọ mpụga

* Ihe Chamba-Daka sitere na Raymond Boyd
Òtù:Asụsụ ndị Naijiria
Òtù:Asụsụ ndị Northern Bantoid
Òtù:Asụsụ ndị Adamawa
Kholok language

**Kulung** (Nke a makwaara dị ka Kode, Koode, Kwoode, Pia, Pitiko, Widala, Wurkum) bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ na Naịjirịa.
Asusu Defaka

**Defaka** bụ asụsụ Naijiria dị n'ihe ize ndụ na nke dị iche iche nke a na-ejighị n'aka. A na-asụ ya na OpobońNkoro LGA nke Rivers State, na Defaka maọbụ Afakani ward nke obodo Nkọrọ na Ịwọma Nkọrọ. Ọnụ ọgụgụ dị ala nke ndị na-asụ Defaka, tinyere eziokwu ahụ bụ na asụsụ ndị ọzọ na-achịkwa mpaghara ebe a na-asụrụ Defaka, n’eme ka asụsụ ahụ dị nso na njedebe site n'afọ ruo n'afọ. A na-ekewapụta ya n'ozuzu ya na alaka Ijoid nke ezinụlọ Niger Congo. Otú ọ dị, atụmatụ Ijoid bụ nsogbu. Blench (2012) na-ekwu na "Defaka nwere ọtụtụ ihe ndị ọzọ na-abụghị nke ya ma nwee ike ịbụ alaka dịpụrụ adịpụ ma ọ bụ nke nwere onwe ya nke Niger Dzongo nke batara n'okpuru mmetụta Ịjọ".

N'agbụrụ, ndị Defaka dị iche i he na ndị Nkoroo, mana ha ejikọtala na omenala Nkoroo ruo n'ókè nke na asụsụ ha yiri ka ọ bụ naanị ihe ịrịba ama nke njirimara Defaka dịpụrụ adịpụ. Otú ọ dị, ojiji nke asụsụ Defaka na-ebelata ngwa ngwa maka asụsụ Nkoroo, asụsụ Ijaw. N'oge ndị a, ọtụtụ ndị na-asụ Defaka bụ ndị agadi, ọbụnakwa n'etiti ndị a, a na-asụghị Defaka nke ọma. Ọnụ ọgụgụ ndị na-asu Defaka bụ mmadu nari abuo n'oge ndị ahụ (SIL / Ethnologue 15th ed.Ọ dị iche iche Mbelata nke ojiji nke Defaka siri ike n'obodo Nkoroo karịa na mpaghara Iwoma. Ebe ọ bụ na obodo asụsụ dị n'etiti Defaka na Nkoroo jikọtara ọnụ, ọ na-esiri ike ikpebi asụsụ nke na-emetụta nke ọzọ. Ụmụaka niile na-etolite na-asụ Nkoroo (asụsụ Ijo) dị ka asụsụ mbụ. Asụsụ ọzọ a na-ejikarị eme ihe n'etiti ndị Defaka bụ Igbo, n'ihi mmetụta ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Opobo kemgbe ụbọchị nke Azụmaahịa Osimiri Mmanụ. Igbo abụwo asụsụ nkuzi n'ọtụtụ ụlọ akwụkwọ dị na mpaghara ahụ ma ka na-arụ ọrụ dị ka asụsụ azụmahịa mpaghara.

Asụsụ Defaka na-egosi ọtụtụ ihe yiri Ijọ, ụfọdụ na-ekerịta nkwekọrịta ụda na ụfọdụ ọdịdị yiri proto-Ịjọ. Dịka ọmụmaatụ, asụsụ abụọ ahụ nwere usoro okwu bụ isi, nke na-adịghị ahụkebe n'ezinaụlọ asụsụ Niger Congo, a na-ahụ ya naanị na alaka Mande na Dogon.

* a ebere ko̘ a okuna ɓááma &nbsp; (Nkita SUBJECT plump kill:PAST) &nbsp; Nkita gburu okuko(Defaka)
* Obiri nke anụ ọhịa ahụ gburu:PAST) *Nkịta ahụ gburu* anụ ọhịa ahụ (Ịjọ, Kalaɓarị dialect)

Ọzọkwa, Defaka nwere usoro nwoke na nwanyị nke na-eme ka ọdịiche dị n'etiti nwoke, nwanyị, na nnọchiaha nke atọ; nke a bụ ihe ọzọ a na-adịghị ahụkebe n'etiti asụsụ ndịda etiti Niger Congo ndị ọzọ karịa Ịjoid na Defaka.

* á tóɓo 'isi ya'
* o toɓo 'isi ya'
* yé tóɓo 'isi ya'

Ọ bụ ezie na ụfọdụ n'ime okwu na ma eleghị anya ụdị yiri ya nwere ike ịbụ maka ịgbazinye ego (dị ka Defaka na Ijọ anọwo na-emekọrịta ihe nke ọma ruo  karịrị afọ nari ato), nkwekọrịta ụda na-egosi mmekọrịta (nke dịtụ anya). [citation needed]

## Ọmụmụ ụdaolu
Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ndị Defaka niile na-asụ asụsụ abụọ na Nkọrọọ, na omumu Ufa olu yiri ya ka ọ bụ otu asụsụ ahụ.
Miya language

## Ụtọ asụsụ

### Ụdị ngwaa
Ngwaa Miya morphology bụ nke kachasị elu, ebe onye mbụ nwoke nwere ụda dị elu.
Damlanci language

**Damlanci** (Damlawa, Damla) bụ asụsụ Southern Bantoid Jarawan nke Naijiria. Roger Blench kọrọ ya (2019), mana akọghị ya na Ethnologue ma ọ bụ na Glottolog. Ndị na-ekwu okwu karịrị afọ iri ise dị n'obodo Maccido, Alkaleri LGA, nke Bauchi State.
Ajuwa language

**Ajuwa** (Ajegha) bụ asụsụ Plateau nke Kaduna Steeti, Naịjirịa. A na-asụ ya n'obodo Kalla, Afogo, Iburu, Idon, na Makyali. Roger Blench bu onye kọrọ Ajuwa (2019), mana akọghị ya na Ethnologue ma ọ bụ na Glottolog. Blench kewara ya dị ka Northwestern.

## Ebe ha si nweta ya

## Njikọ mpụga

* Ndepụta okwu Ejegha
Ngamo language

**Ngamo** (nke a makwaara dị ka Ngamawa, Gamo, Gamawa) bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ na Naịjirịa. Asụsụ ala nna Ngamo nwere nnukwu olumba abụọ, viz, Gudi Ngamo na Yaya Ngamo. Asụsụ ndị a na-asụ site n'agbụrụ dị iche iche ma n'ime ma n'èzí Gadaka.
Ngamo bụ onye otu West Branch nke Chadic ma ya mere nwere njikọ na Hausa, asụsụ kachasị n'ebe ugwu Naịjirịa. Otú ọ dị, ndị ikwu asụsụ kacha nso bụ ndị agbata obi ya, Karekare, Bole, na Maka.

Ethnologue na-enye ọnụ ọgụgụ maka puku iri na isii dị ka ọnụ ọgụgụ ndị na-asụ Ngamo, nke yiri ka ọ bụghị ihe ezi uche dị na ya. Onye ọchịchị ọdịnala a ma ama nke ndị Ngamo bụ Mai Gudi, Alhaji Isa Bunuwo, onye ụlọ ikpe ya dị na Gadaka, ihe dị ka kilomita iri na ise n'ebe ndịda Potiskum.

E nwere nnukwu olumba abụọ nke Ngamo, olumba Gudi na olumba Yaya. Asụsụ ndị ahụ dị iche iche na ibe ha na phonology, morphology, na lexicon nke na ha na-ejikọta onwe ha na ịbụ asụsụ dị iche iche, mana enwere ezi nghọta, nke na-akwado ịhazi ha dị ka asụsụ nke otu asụsụ. A maghị mmalite nke aha ahụ. A na-eji mgbọrọgwụ a eme ihe ma dị ka aha na-achị onwe ya ma site n'aka ndị agbata obi asụsụ.

Ndị Ngoi Ngamo (m), An Ngamo (f) Ngamaye (pl)	                        

Nnyocha banyere asụsụ Ngamo ka Yobe Languages Research Project duziri. Ọrụ a enwetala nkwado abụọ site na US National Science Foundation. Nke mbụ, Asụsụ Chadic nke Yobe Steeti, Naịjirịa (nke a na-enye #BCS-0111289, Russell G. Schuh, Onye isi nchọpụta), gbara site na 2001-2004. Nke abụọ, nke a na-akpọ, Linguistic Structure, na Verbal Arts in Chadic Languages of Northeastern Nigeria (award #BCS-0553222, Russell G. Schuh, Principal Investigator), malitere site na 2006-2009. Ndị nduzi nke ọrụ ahụ n'okpuru enyemaka abụọ ahụ bụ Russell G. Schuh, onye isi nchọpụta, na Alhaji Maina Gimba, onye nduzi obodo. Site na 2002-2004, ndị otu Ngamo bụ Umaru Mamu Goge, Jibir Audu Janga Dole (ha abụọ na-ekwu Gudi Ngamo), na Isa Adamu Gashinge (onye na-ekwu Yaya Ngamo). N'ihi njedebe nke oge na ihe onwunwe, e kpebiri maka 2006-2009 ilekwasị anya na nyocha Ngamo na olumba Gudi, ọ bụ ezie na a chịkọtara ụfọdụ data ọhụrụ banyere Yaya Ngamo na 2009, ihe karịrị ọkara nke ihe dị na nchịkọta 2009 nke Ngamo okwu nka dị na Yaya Ngamo. Ndị otu Ngamo bụ Umaru Mamu Goge na Jibir Audu Janga Dole maka Gudi, na Isa Adamu Gashinge na-enye data Yaya. Ekele gakwara HRH Alhaji Isa Bunuwo, Mai Gudi maka nkwado ya na Madu Liman na ezinụlọ ya maka nkwado dị mkpa.
Asụsụ ndị Dakoid

**Asụsụ Dakoid** bụ alaka nke asụsụ Northern Bantoid a na-asụ na steeti Taraba na Adamawa nke ọwụwa anyanwụ Naịjirịa.

## Asụsụ dị iche iche

* GaaDong
** Donga (Dong)
** Gaa (Tiba)
* Daka Taaram
** Taram
** Daka (otu olumba nke Dirim, Samba, Lamja, Dengsa, na Tola).

## Nchịkọta
Greenberg debere Samba Daka (Daka) n'ime atụmatụ Adamawa ya, dị ka otu G3, mana Bennett (1983) gosipụtara na afọ ojuju zuru oke na ọ bụ asụsụ Benuezongo, ọ bụ ezie na a na-arụ ụka banyere ọnọdụ ya n'ime Benuez Congo. Blench (2010) weere ya dị ka Benueño Congo. Otú ọ dị, Boyd (ms), na-ewere Daka dị ka alaka dịpụrụ adịpụ n'ime Niger Congo (Blench 2008).

Dong (Donga), ọ bụ ezie na o doro anya Niger-Congo, siri ike ịnye nhazi. Enweghị data e bipụtara na Gaa (Tiba), na Taram (nke Ethnologue depụtara dị ka olumba nke Daka) ka a maara naanị site na data anakọtara na 1931 (Blench 2008).

## Aha na ebe
N'okpuru ebe a bụ ndepụta nke aha asụsụ, ọnụ ọgụgụ mmadụ, na ebe sitere na Blench (2019).

## Ihe edeturu n'okpuru ala

## Edensibia

* Blench (2008) Prospecting proto-Plateau. Ihe odide.
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] 'Ndị otu na usoro dị n'ime Bantoid na ókèala ya na Bantu'. *Bantu* IV, Mahadum Humboldt, Berlin.
Òtù:Asụsụ ndị Naijiria
Òtù:Asụsụ ndị Northern Bantoid
Ahwai language

**Ahwai**, nke a na-akpọkwa **asụsụ ndị Ndunic** (nke bụbu **Nandu-Tari**), bụ ụyọkọ asụsụ Plateau nke a na'ebe ndịda ọdịda anyanwụ nke Fadan Karshi na Sanga LGA, Kaduna State, Nigeria. Ọtụtụ obodo nta dị na ala Ugwu Ahwai na Kaduna Steeti.

## Olumba
E nwere olumba atọ a na-aghọta ibe ha:

* **Ndun** (**Nandu**), a na-asụ ya na ndịda ọdịda anyanwụ nke Ugwu Ahwai.
* **Nyeng** (**Ningon**), nke a na-asụ n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ nke Ugwu Ahwai. Nke mbụ edere na 2003.
* **Shakara** (**Tari**), nke a na-asụ n'ebe ndịda ọwụwa anyanwụ nke Ugwu Ahwai.

Blench (2008) kewara ha dị ka asụsụ Ndunic dị iche iche. Otú ọ dị, n'otu afọ ahụ, Ethnologue jikọtara ha dị ka otu asụsụ.

*Ahwai* bụ okwu a na-akọwa onwe ya nke a na-eji egosiputa ndị na-asụ asụsụ Ndunic atọ ahụ.

### Ndun
A makwaara Ndun site na aha Hausa **Nandu**. Obodo nta Ndun bụ Ànkpòŋ, Anfufalǐm, Ŋ̀bòk, Ànkàrà, Bányìn, na Ungwar Rimi.

N'ime obodo Nince, Kaduna Steeti, ndị Nadeji (Nince) niile akwagala Ndun. Asụsụ Nadej ka na-enweghị akwụkwọ.

### Nyeng
Ihe dị ka mmadụ 2,000 na-asụ Nyeng na Adu na obodo nta ndị ọzọ dị na Kaduna Steeti, Naịjirịa. Ndị Nyeng na-ebibu n'ugwu nke siyal n'afọ. Taa, obodo ha bụ:

Roger Blench na Barau Kato chịkọtara ndepụta okwu nke Nyeng na 2003.

### Shakara
Ebe obibi ndị Shakara bụ Jije Fyal, Nggwakum, Akayi, Apɔhɔt, Telehwe, Kobo, Koba, Nggwa Dauda, Nggwa Mangoro, Nggwa Igyan, Barib, na mbụ Nggwa Yiri (nke a na-ebighị ugbu a).

## Aha na ebe
N'okpuru ebe a bụ ndepụta nke aha asụsụ Ndunic, ọnụ ọgụgụ mmadụ, na ebe sitere na Blench (2019).

## Ebe e si nweta ya

* [Ihe e dere n'ala ala peeji] ''Nnyocha proto-Plateau''. Ihe odide.
* Njikọ Ethnologue nke Ndunic

## Njikọ mpụga

* Roger Blench: Ihe ndị Ndunic
Cakfem-Mushere language

**Cakfem-Mushere** bụ asụsụ ndị Afro-Asiatic nke a na-asụ na obodo Bokkos LGA, Plateau State, Nigeria.  Asụsụ a bụ Kadim-Kaban na Jajura. Mmetụta nke Mwaghavul dị elu.

**Mushere** bụ obodo dị  na akuku Mwaghavul.

Cakfem kere ụzọ abụọ abụọ, ya bụ mpụta Cakfem na **ime Cakfem**. Mepụta Cakfem yiri nnọọ Mwaghavul, mana Ime Cakfem dị iche iche, ebe ndị na-ekwu okwu Mwagha vul nwere nsogbu ịghọta Inner Cakafem. Dị ka Blench si kwuo na 2019, ndị Cakfem nwere obodo iri na atọ, ebe Tim bụ isi obodo. Ọgbọ na-eto eto na-ejikarị asụsụ Hausa eme ihe.

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Naijirịa
Kimba language

kimba

gaushi
Wenci

**Kimba** (***Tsikimba***; ma ọ bụ **asụsụ Kambari** II) bụ asụsụ Kainji nke Naijiria nke ndị Kambari na-asụ. Ka ọ na-erule afọ 2004, e nwere 100,000 ndị na-asụ asụsụ ala.

## Asụsụ
E nwere asụsụ atọ: Kimba, Gaushi (Agaushi) na Wənci (Ngwunci). Roger Blench na-ewere Gaushi na Wənci (Ngwunci) dị ka asụsụ dị iche iche.

Asụsụ **Kimba** nwere olumba atọ: Auna, Yumu na Wara.

A na-asụ asụsụ **Ashɛ** (Gaushi, Agaushi) na Garafini, ndịda ọdịda anyanwụ nke Ọdọ Mmiri Kainji.

Asụsụ **Ngwunci** nwere olumba abụọ: Agwara (tsu-saweni) na Rofia (tsu-ɓwəshi).

## Ihe odide
Dangana language

Dangana, ma ọ bụ Kurmin **Dangana**, bụ asụsụ Plateau a na-amaghị nke ọma na Naịjirịa.
Montol language

**Montol** bụ asụsụ  nke Afro-Asiatic a na-asụ na  obodo Plateau Steeti, Naijiria.  Olumba bụ Baltap-Lalin na Montol. Roger Blench nke afọ (2017) na-eji aha Tel ma ọ bụ T Diablo maka Montol.

## Ihe edeturu
Ninka language

**Asụsụ Nka** (**Ninka**, **Aninka**) bụ asụsụ Plateau nke Naijiria. Nghọta nke ibe ya na asụsụ Gbantu yiri ya dị ala.

Edesiabia

* Blench (2008) Prospecting proto-Plateau. Ihe odide.

Òtù:Asụsụ ndi Naịjirịa
Oguta Lake

thumb|'''Ọdọ Mmiri Oguta'''

**Ọdọ Mmiri Oguta** bụ 'ọdọ mkpịsị aka' dị ala nke e guzobere site na mgbochi nke ala Osimiri Njaba na alluvium. Ọ bụ ọdọ mmiri kachasị ukwuu di na Imo Steeti, Ndịda Ọwụwa Anyanwụ Naịjirịa; n'ime mpaghara mmiri ozuzo nke Niger Delta. Ebe ọdọ mmiri Oguta na-agụnye ebe mmiri na-asọba n'osimiri Njaba na akụkụ nke ala mmiri nke Osimiri Niger na mpaghara ndịda Onitsha.

Ọdọ mmiri ahụ dị na Oguta ihe dị ka kilomita 50 (30 mi) site na njikọ nke Osimiri Ndoni na Orashi. Ọ dị ihe dị ka kilomita asatọ (5 ) n'ogologo site n'ebe ọwụwa anyanwụ ruo n'ebe ọdịda anyanwụ na kilomita 2.5 (1+1⁄2 mi) n"obosara.Mmiri si n'osimiri Njaba bụ isi mmiri na-abanye n'Ọdọ Mmiri Oguta. Mmiri atọ ndị ọzọ bụ Awbana, Utu na Orashi. Osimiri Orashi na-agafe Ọdọ Mmiri Oguta na mpaghara ndịda ọdịda anyanwụ nke ya.

Ọdọ mmiri ahụ dị mkpa nye ndị bi na ndagwurugwu Osimiri Njaba jupụtara na mmanụ nke gụnyere Oguta, Orsu, Mgbidi, Nkwesi, Osemotor, Nnebukwu, Mgbele, Awa, Awo-Omamma na Akabo dị ka isi iyi mmiri, azụ, njem nleta na ụzọ maka nsị. Uhamiri bụ chi nwanyị nke ọdọ mmiri ahụ.

Ụzọ osimiri Njaba na Orashi site na Ọdọ Mmiri Oguta gaa n'ụsọ oké osimiri, na-agafe Awo-omamma, Mgbidi, Oguta, Ndoni, Abonnema, Degema mere ka Oguta، Osemotor, Awo-omamma na obodo ndị gbara ya gburugburu ebe azụmahịa dị mkpa nke azụmahịa mba ụwa karịsịa maka nkwụ mmanụ. Ọdọ Mmịri Oguta rụkwara ọrụ dị ka ụlọ ọrụ ụgbọ mmiri nke ndiagha Biafra n'oge Agha Obodo Naijiria.

## Foto nke Ọdọ Mmiri Oguta

Usòrò:Oguta Lake 01.jpg|Bank of Oguta Lake showing human activities and rural dwellers. These includes motorcyclists,loaded pontoon and automobile drivers engaged in movement of goods, services and people.
Usòrò:Oguta Lake 02.jpg|Bank of Oguta Lake showing human activities such as motorcycle washing and transportation of goods and people.
Usòrò:Oguta Lake 03.jpg|Bank of Oguta Lake showing farmland and vegetation.
Usòrò:Oguta Lake 04.jpg|A view of the infrastructure (housing) at the opposite bank of Oguta
Usòrò:Oguta Lake 09.jpg|Different means of water transportation such as canoes and speed boat displayed at the sloping point bar of Oguta Lake.
Usòrò:Oguta Lake 11.jpg|A loaded pontoon (goods, cars and people) at Oguta Lake
Usòrò:Oguta Lake 13.jpg|Types of housing structures at Oguta Lake
Usòrò:Oguta Lake 14.jpg|Swimming activity and buckets at Oguta Lake.
Usòrò:Oguta Lake 15.jpg|Cassava fermentation process by rural women and canoes at Oguta Lake.


## Ihe edeturu n'okpuru ala

Òtù:Odo mmiri di na Imo steeti
Òtù:Ȯra Imo
Margi South language

**Marghi South** bụ asụsụ nke ndi Chadic na Naijiria. O nwere ike ịbụ na ọ dị nso na Huba karịa Margi.

## Edensibia
Mawa language (Nigeria)

**Mawa** bụ asụsụ na-adịghịzi adị ma nke a na-ejighị n'aka nke Naịjirịa. O doro anya na ọ dị iche na asụsụ nke Chad nke a makwaara dị ka Mawa, ya mere, a naghị ahapụ ya.

## Edensibia
Moo language

Ma **ọ bụ** **Mọọ**, nke a maara dị ka Gomu (**Gwomu**) n'ihi ọnọdụ ya, bụ asụsụ Bikwin (Adamawa), nke ihe dị ka mmadụ puku ise na-asụ na Taraba Steeti, Naijiria.

## Edensibia
Dazawa language

Blench (2006) depụtara **Dazawa** ma ọ bụ Daza dị ka asụsụ Chadic n'ime otu Bole.
A na-ekwu na ọ bụ [onye?] na-asụ ya n'obodo nta ole na ole nke Darazo LGA, Bauchi Steeti, Naijiria.
*Glottolog* (2017) depụtara asụsụ ahụ dị ka "enweghị ihe akaebe".
Newman (2019) depụtara *Daza* dị ka otu okwu nke Bole.

## Ihe edeturu