open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shanghai Expo Mart

thumb|Shanghai Expo Mart

**Shanghai Expo Mart** (Chinese: 上海世博会展中心; :  zhǎn zhōngxīn; Shanghainese: ), nke bụbu **Africa Joint Pavilion** (Chinese), bụ ụlọ ngosi dị nso na Osimiri Huangpu na Shanghai, China. E wuru ụlọ nzukọ ahụ maka Expo 2010 ma nwee 21,000 square mita (230,000  ft) nke ime ụlọ na 3,600 square mita (39,000 sq ) of outdoor space. A rụzigharịrị ụlọ nzukọ ahụ mgbe ngosi ahụ gasịrị, na mmezigharị na-agwụ na Nọvemba 2011.

## Africa Joint Pavilion
E wuru Shanghai Expo Mart maka Expo 2010 dị ka Africa Joint Pavilion. E wuru ya dị ka mmekorita ya na ndị China na ndị Africa, ma wuchaa ya na Septemba 2009. Ogige ahụ nwere nnukwu mgbidi osisi ndị e sere n'akụkụ ụlọ ahụ. Ihe osise ahụ na-eru nso na June 11, 2009, ma gosipụta ya n'ụlọ ahụ n'oge ngosi ahụ. E ji saịtị ahụ gosipụta mmepe na ọdịbendị nke obodo ukwu dị n'Africa. Ihe ngosi ahụ were site na Mee 1 ruo Ọktoba 31, 2010. Na Mee 19, ihe ngosi ahụ setịpụrụ ndekọ mgbe ọ natara otu nde ndị ọbịa n'oge ihe ngosi ahụ, na June 22 mebiri nde ndị ọbịa ise, wee gafee nde 10 na July. Ọ bụ ma nnukwu ụlọ ma na-anọchite anya ọnụ ọgụgụ kachasị elu nke mba ọ bụla na World Expo. Ihe ngosi ahụ gosipụtara ihe ngosi sitere na mba 42 nke Afrịka na mba 8 nọchitere anya site na ndị otu ha nke African Union.

Mgbe ngwụcha nke Expo 2010 gasịrị, atụmatụ nchịkwa nke ngosi ahụ bụ ịkwatu ụlọ ọrụ mba niile site na ihe omume ahụ ma e wezụga nke China. Ụfọdụ n'ime ụlọ ndị ahụ furu $ 16 nde iji wuo, mgbe ihe omume ahụ gasịrị, e nyere obodo Shanghai isii n'ime ha site na mba ndị ọzọ: Saudi Arabia Pavilion, Italy Pavilion. E weghachiri ụfọdụ n'ime ụlọ ndị ahụ nwa oge: Italy Pavilion ghọrọ Shanghai Italian Center, Expo Performance Center ghọrọ Mercedes-Benz Arena, China Pavilion ghọkwara China Art Palace, na Africa Joint Pavilion ghọọ Shanghai Expo Mart. Ogige egwuregwu ahụ bụ ebe egwuregwu, kọntaktị, na ihe omume ndị ọzọ na-eme; Ụlọ Ọrụ nka China na-akwado ihe osise. Pudong Expo Site Management Office ka na-eme atụmatụ ịkwatu ọtụtụ n'ime ụlọ ndị ahụ ma ọ bụrụ na atụmatụ mmepe mpaghara dị mkpa maka mpaghara ahụ; Otú ọ dị, a ga-edebe Africa Joint Pavilion ruo mgbe ebighị ebi. Mgbe ngosi ahụ gasịrị, a rụzigharịrị Africa Joint Pavilion, na mmezigharị ahụ gwụchara na Nọvemba 2011. A gụgharịrị ụlọ ahụ ka ọ bụrụ Shanghai Expo Mart.

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Official website
Gina Blay

**Gina Ama Blay** (amụrụ na 29 Ọktoba 1956) bụ onye odeakụkọ na onye nnọchi anya mba Ghana na onye nkwado nke New Patriotic Party of Ghana.  Ugbu a ọ bụ onye nnọchi anya Ghana na Germany.

## Ndụ agụmakwụkwọ
Gina Blay bụ nwa akwụkwọ gara aga nke OLA Girls School na Ho. O nwetara nzere Bachelor of Arts na Mahadum Ghana na diplọma post-graduate na Journalism na Mass Communication.

## Ndụ ọrụ ya
Blay malitere ọrụ ya na 1981 dị ka onye na-ahụ maka mmekọrịta ọha na eze nke ọnụ ahịa na Board Income.  O mechara kwaga na Achimota Brewery Company Limited dị ka onye na-ahụ maka mmekọrịta ọha na eze, ebe o deziri ma bipụta akwụkwọ akụkọ ebe a na-eme biya, ABC News.  Ọ bụ onye isi ụlọ ọrụ Western Publication Limited, ụlọ mgbasa ozi na-ebipụta akwụkwọ (ndị na-ebipụta akwụkwọ akụkọ Daily Guide na akwụkwọ ndị ọzọ). O nyere aka na uto nke azụmahịa ahụ site na ezinụlọ na-arụ ọrụ ruo n'otu n'ime ụlọ mgbasa ozi kachasị ukwuu na Ghana.

Ọ jere ozi na bọọdụ nke ọtụtụ ụlọ ọrụ na otu dị na Ghana, gụnyere Social Security and National Insurance Trust (SSNIT), Ghana Telecom, Ghana News Agency, National Media Commission, na World Association of Akwụkwọ akụkọ.  Ọ chịkwara Board nke Mokola Marketing Company Limited na Onye isi oche nke Private Newspapers Publishers Association of Ghana (PRINPAG) afọ iri.

## Ịlụso ọrịa kansa ọgụ
A chọpụtara na ọ na-arịa ọrịa kansa ara n'afọ 2008 ma nwee usoro ọgwụgwọ ọgwụgwọ.

## Nhọpụta onye nnọchi anya
Na June 2017, Onye isi ala Nana Akuffo-Addo kpọrọ Blay dịka onye nnọchi anya Ghana na Germany.  Ọ so na ndị Ghana asatọ ndị ọzọ a ma ama bụ ndị ahọpụtara ka ha bụrụ onyeisi ndị ọrụ nnọchi anya mba Ghana dị iche iche n'ụwa..

## Onyinye

* Ihe nrite Media Communications Entrepreneur maka afọ 2016

## Ndụ onwe
Blay lụrụ Freddie Blay, onye bụ onye ọka iwu Ghana, onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye isi oche mba nke New Patriotic Party. Ha nwere ụmụ atọ. N'oge ezumike ya, ọ na-enwe mmasị igwu mmiri na ịgụ akwụkwọ.

## Edensibia
 

 
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Nyiva Mwendwa

Winfred Nyiva Mwendwa bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Kenya.  Ọ bụ nwanyị Kenya mbụ jere ozi dịka minista minista.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ ya
Ọ gụrụ akwụkwọ na Alliance Girls High School . A họpụtara ya maka ọkwa nke Kitui West Constituency MP ugboro atọ, na 1974 na 1992 na-anọchite anya KANU na 2002 na-anọchi anya NARC. Na ntuli aka nke afọ 2007 ọ sonyeere oche na tiketi ODM-Kenya, mana Charles Mutisya Nyamai meriri ya. A họpụtara ya dị ka onye nnọchi anya nwanyị mbụ nke Kitui County na ntuli aka ime obodo 2013 na tiketi Wiper Democratic Movement-Kenya (WDM-K). N'afọ 2016, ọ kwupụtara ebumnuche ya ịla ezumike nká na ndọrọ ndọrọ ọchịchị afọ 40 kemgbe ọ malitere.

## Ndụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
A họpụtara Mwendwa ka ọ bụrụ Minista na-ahụ maka ọdịbendị na ọrụ ọha na eze na Mee 9, 1995, na-aghọ nwanyị minista mbụ na Kenya.

O butere ọgbaghara mba na 1995 mgbe ọ gara ogbako ụmụ nwanyị na Beijing na 1995 wee were onye na-edozi isi dịka akụkụ nke ndị nnọchi anya ya.  Mwendwa n'onwe ya gbachitere mkpebi ahụ site n'ikwu na ịbụ onye ndu ndị nnọchi anya, ọ ghaghị ilekọta ọdịdị ya.

Di ya bụ Kitili Maluki Mwendwa bụ onye ọka ikpe Kenya na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị.  Kitili Mwendwa nwụrụ n'ihe mberede okporo ụzọ na 1985. Ọ bụ n'oge Kitui West MP, e weere oche ya na ntuli aka nke ọzọ site n'aka nwanne ya nwoke Kyale Mwendwa.  Nwanne ya nwoke nke ọzọ, Eliud Ngala Mwendwa bụkwa onye bụbu onye ozi Kenya.

Ọ bi n'obodo Matinyani na Kitui District. Nyiva Mwendwa nwere ụmụ abụọ, Kavinya na Maluki.

## Onyinye
E nyere ya Order of the Golden Heart of Kenya, 2nd Class, Elder of the Golden heart (EGH)

## Edensibia



Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Thomas Edward Barter

**Thomas Edward Barter** bụ onye ahịa Cape Coast na narị afọ nke iri na asaa.

A maara na mpaghara dịka Tom Ewusi, a mụrụ ya nwa nwoke nke nne na nna Afro-European;  ihe a kpọziri mulatto.  Ụlọ ọrụ Royal African zigara ya England na 1690 maka agụmakwụkwọ nna ya.  Ọ laghachiri na Cape Coast na 1693 wee were ya dị ka onye na-agba ọsọ maka ndị Britain.  Ọ ghọrọ onye ahịa nọọrọ onwe ya wee bụrụ onye a ma ama dịka onye isi ahịa na Cape Coast

## Edensibia
Bridget Boakye

thumb|Bridget Boakye
**Bridget Boakye** bụ onye ọchụnta ego Ghana, onye sayensị data na onye edemede. O mebere TalentsinAfrica, otu n'ime usoro nka na-eto ngwa ngwa n'Afrịka na ikpo okwu ewebata.  Ụlọ ọrụ ya so na ụlọ ọrụ iri abuo kachasị ahọpụtara na October 2019 maka Harambe Entrepreneur Alliance na Bretton Woods, New Hampshire. Ụlọ ọrụ ya pụtakwara dị ka otu n'ime ụlọ ọrụ atọ kachasị elu na Oxford University Africa Innovation Fair.

## Afọ ndị mbụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Bridget ma zụlite na Ghana.  Ọ kwagara United States ka ya na ndị mụrụ ya biri mgbe ọ dị afọ iri ma gụchaa akwụkwọ sekọndrị ya na Swarthmore College, wee gụchaa nzere bachelọ na Economics..

## Ọrụ ya
Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ na Swarthmore College, ọ rụrụ ọrụ na mmepe na agụmakwụkwọ tupu ọ kwaga Ghana.

Ọ bụ onye nchịkọta akụkọ na She Leads Africa ebe ọ na-arụrịta ụka banyere akụkọ ihe mere eme nke Africa, ụmụ nwanyị, akụ na ụba na ọchụnta ego. Na Ghana, o guzobere TalentsinAfrica na ChaleKasa. TalentsinAfrica bụ ikpo okwu na-akwado AI na-akwado iji nweta ohere maka ndị na-eto eto Afrịka, ebe ChaleKasa bụ ụlọ ọrụ na-ahụ maka ihe omume ndị a haziri ahazi iji jikọta ndị Diasporans na ndị Afrịka. Ọ bụkwa onye guzobere Women's Corner GH na onye na-eme atụmatụ maka ndị Afrịka na China.

## Nkwado

* Ọ bụ onye Amplify Africa Fellow
* Ọ bụ onye otu Global Shapers Accra Hub.
* A kpọrọ ya Frank 5 Fellow nke Swarthmore College, 2018-2019
* Hamambe Alliance Onye Ọchụnta ego, 2019

## Ọrụ ebere
N'ime ụbọchị ọmụmụ nke Iri abụọ na asaa  ya, Bridget jikọrọ aka na Crowdfrica.org iji mepụta Bridget Gives @ 27, ọrụ nzụlite ego nke ọ na-eji nyere aka nweta $2,000 site n'aka ndị enyi ya na ezinụlọ ya iji kwado inye ndị Ohua Ghana nlekọta ahụike.

## Edensibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Africa Paradaịs

***Africa Paradis*** bụ ihe nkiri akụkọ ifo nke afọ 2006 nke onye Benin na-eme ihe nkiri Sylvestre Amoussou dere ma duzie. E mepụtara ya na France na Benin ma bu n'uche ikwu okwu banyere ọnọdụ ndị Africa gbara ọsọ ndụ na Europe.

## Atụmatụ
N'afọ 2033, United States of Africa bụ mba na-eme nke ọma ma baa ọgaranya nke dị n'Africa. N'otu oge ahụ, Europe na-alụ ọgụ na nsogbu akụ na ụba na ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ịda ogbenye na enweghị mmepe. Olivier bụ onye sayensị kọmputa nke bi na France na Pauline, onye nkuzi. Ha abụọ enweghị ọrụ na atụmanya ole na ole n'ihi akụ na ụba ọjọọ nke Europe. Di na nwunye ahụ na-enweghị olileanya kpebiri ịkwaga Africa na olile anya ịchọta ndụ ka mma, ọbụlagodi na ha maara na ha ga-eche ịkpa ókè megide Europe ihu n'Africa.

Mgbe ha rutere n'Africa, a jụrụ visa Olivier na Pauline. Di na nwunye ahụ na-anwa ịgafe ókèala n'ụzọ iwu na-akwadoghị zoro n'ụgbọala ndị na-ebubata ihe, mana ndị uwe ojii na-ahụ maka ókèala kwụsịrị ha ma jide ha ruo mgbe a ga-achụpụ ha na France. Olivier jisiri ike gbapụ, otu ìgwè ndị ọcha Africa dara ogbenye bi na ụlọ ọrụ kpọbatara ya. O mechara zuo njirimara nke nwoke ọcha nwụrụ anwụ ka o wee nwee akwụkwọ ọrụ.

Ka ọ dị ugbu a, Pauline na-enweta ọrụ dị ka onye na-arụ ọrụ n'ụlọ nye Modibo Koudossou, onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-akwado iwu mgbanwe mgbanwe nke ndị na-ese okwu iji dozie idei mmiri nke ndị gbara ọsọ ndụ na Europe. N'elu ihe omuma ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke gụnyere mgbalị igbu ọchụ site n'aka ndị mmegide ndọrọ ndọrọ ọchịchị rụrụ arụ, Pauline na Modibo na-adọrọ mmasị n'ebe ibe ha nọ. N'ikpeazụ, e jidere Olivier ma chee nchụpụ gaa Europe ihu, na-amanye Pauline ịhọrọ n'etiti ndị ikom abụọ ahụ na ndụ ya.

## Ndị na-eme ihe nkiri

* Stéphane Roux dị ka Olivier Morel
* Eriq Ebouaney dị ka M'Doula
* Sylvestre Amoussou dị ka Modibo Koudossou
* Charlotte Vermeil dị ka Pauline
* Sandrine Bulteau dị ka Clémence
* Martial Odone dị ka M'Douala
* Mylène Wagram dị ka Koudossou
* Emil Abossolo-Mbo dị ka Yokossi
* Christian Gibert dị ka Woytek
* Thierno Ndiaye Doss dị ka Le ministre (dị ka Thierno Ndiaya)
* Cheik Doukouré dị ka Kobaou
* Jean-Pierre Beau dị ka Sylvain
* Nathalie Chaban dị ka Charlotte
* N'Gwamoué Diabaté dị ka Papa
* Sonia Kagna dị ka Mamy

## Nnakwere
Na The Moving Arts Film Journal, onye nyocha Alison Frank weere *Africa Paradis* dị ka "ihe na-atọ ụtọ dị ka ihe ọchị" ma na-akpali echiche, mana o kwukwara na ihe nkiri ahụ "dị ka ọ bụ ihe na-atọ ọchị" na-eme ka o sie ike itinye aka n'akụkọ ahụ.

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

*
Adrica

Africa bụ aha nna.  Ndị ama ama nwere aha nna gụny

*
*
*
*
*
*
* (1931-1985), a mụrụ Vincent Leaphart, onye guzobere MOVE, otu ndị isi ojii dị na Philadelphia
*
*
*
Mélanie Komzo

**Mélanie Komzo** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Republic of the Congo . Ọ bụ kwa onye otu Pan-African Parliament.
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ngozi Okolie

**Ngozi Lawrence Okolie** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria na onye otu a họpụtara maka okpuru ochichi is nke Aniocha / Oshimili Federal Constituency nke Steeti Delta .

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Onye otu Parti labo Okolie meriri onye isi Minoriti nke Federal House of Representatives Ndudi Elumelu nke People's Democratic Party, PDP. Okolie nwetara vootu 53,879 iji merie Elumelu onye nwetara vootu 33,466 na ntuli aka nke abalo iri abuo n'ise nke onwa Febụwarị afo 2023. Tupu ntuli aka ahụ, a na-ewere Ngozi dị ka onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-enweghị ike ịma Elumelu onye bụ onye omeiwu na-anọchite anya mpaghara ahụ na House of Reps aka n'ihu. Mmeri o meriri Elumelu bụ otu n'ime nnukwu nsogbu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na ntuli aka nke afo 2023 nke a na-ekwu na ọ bụ n'ihi na onye na-azọ ọkwa onye isi ala nke LP bụ Peter Obi.

Ọ bụbu onye isi nchịkwa nke Direct Labour Agency, ma mesịa bụrụ Kọmishọna-Ọrụ Pụrụ Iche (Direct Labour Agency)

## Edemsibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Hyacinthe Wodobodé

**Hyacinthe Wodobodé** (amụrụ n'afọ 1953) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị etiti Afrika.

## Ndụ
A mụrụ Hyacinthe Wodobodé na 16 Machị 1953 na Bangui. Ọ gụrụ akwụkwọ azụmahịa, sayensị na ụlọ ọgwụ atụmatụ ego na Belgium tupu ọ laghachi ọrụ dị ka onye ọrụ gọọmentị na étíti Afrika Republik na 1983. N'afọ 2007, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye nhazi nke *Kọmitii* Ọrịa AIDS nke Mba (Comité national de lutte contre le sida, CNLS). N'afọ 2014, Catherine Samba-Panza họpụtara ya dịka onye nọchiri ya dị ka onye isi obodo mba Bangui. N'afọ 2016, Emile Gros Raymond Nakombo nọchiri ya dịka onye isi obodo.

## Edemsibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Lydia Katjita

**Lydia Katjita** (amụrụ na 15 Ọktoba na afo 1953 na Omatjete, Erongo Region, Namibia) bụ onye bụbu onye otu National Assembly of Namibia na Pan-African Parliament.

A mụrụ Lydia Katjita na 15 na onwa Ọktoba na afo 1953 na Omatjete na mpaghara Erongo nke etiti Namibia.  N'afọ 1989, ọ natara asambodo agụmakwụkwọ praịmarị dị elu (HPEC) na Mahadum Namibia.  Ọ nwetara B.A. na Mahadum nke South Africa na afo 1996 wee debanye aha na Master of Educational Management and Administration program na Mahadim nke Namibia n'afọ sochirinụ.

Site na afo 1980 ruo mmalite nke ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị mba ya na afo 1999, Katjita bụ onye nkuzi.  N'oge a, o nwere ọtụtụ ọkwa ndị ọzọ, gụnyere onye isi ngalaba maka sayensị, mgbakọ na mwepụ, Bekee, na Afrikaans na Ministry of Education na Grootfontein (na afo 1993 wee ruo 1999), onye otu ụlọ akwụkwọ na kọmitii njikwa na Kalenga English Primary School (na afo 1993 wee ruo 1995), onye na-ahụ maka akụ nke ụka Evangelical Lutheran na Grootfonstein (1994-n'oge na-adịbeghị anya), onyeisi oche nke Grootfontein Town Council (1995-1996), onye nkuzi oge na Namibia College of Open Learning (NAMCOL) na Grootfontain (1995-1999), na Grootfon protein (1997).
Katjita ghọrọ onye otu nke atọ National Assembly of Namibia na afo 2000 (na-anọchite anya SWAPO) ma nọgide n'ọkwa ruo mgbe ntuli aka ndị omeiwu Namibia gasịrị na onwa Nọvemba na afo 2004. O lekwasịrị anya karịsịa na iwu na-emetụta ime obodo ma bụrụ onye otu kọmitii na-adịgide adịgide na Human Resources na Gender Development na Privileges na Reports of the Ombudsperson. N'afọ 2002, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onyeisi oche nke kọmitii ndị omeiwu iji nabata nhọpụta maka Nobel Peace Prize na Namibia.  Katjita bụkwa onye otu alaka Namibia nke Commonwealth Parliamentary Association na Pan-African Parliament, ebe ọ nọ na Kọmitii Ikpe Ziri Ezi na Ihe Ndị Ruuru Mmadụ na Pan-Africa Parliamentary Women Caucus.  N'ọnwa Julaị na afọ 2005, a họpụtara ya ka ọ bụrụ odeakwụkwọ maka nchịkwa na ego nke nzukọ ụmụ nwanyị Pan African.
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Emeka Nwabueze

**Emeka Patrick Nwabueze** bụ Prọfesọ Emeritus mbụ nke ihe nkiri na ihe nkiri nke Mahadum Naịjirịa, Nsukka. Ọ bụkwa onye bụbu dean nke Faculty of Arts na onye bụbu onye nduzi nke ọmụmụ Africa nke ụlọ ọrụ ahụ.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Emeka na Septemba 23, 1949, n'ime ezinụlọ Chief John Nweke Nwabueze na Josephine Nwabueze si n'obodo Umubele dị na Awka South Local Government Area nke Anambra State. Ọ gara St. Patrick's School, Awka site na (1958-65). Ọ gara Zik's College, Onitsha site na (1966-1971) wee banye na Mahadum Naịjirịa, Nsukka na 1971. Ọ gụsịrị akwụkwọ na 1975 na Ngalaba Bekee, na Dramatic Arts dị ka ebe ọ na-elekwasị anya. N'afọ 1977, ọ nwetara diplọma postgraduate na Education Administration and Planning na Mahadum Jos. Mgbe ahụ, ọ gara Mahadum Eastern Michigan na Mahadum Bowling Green State ebe ọ nwetara nzere masta na nzere doctorate ya.

## Ọrụ
Emeka malitere ọrụ ya dị ka onye nkuzi n'oge National Youths Service Corps na Kano State Institute for Higher Education na 1978. N'oge ọ nọ na United States na ngwụcha afọ 1983 a họpụtara ya ka ọ bụrụ osote prọfesọ na onye isi oche nke Humanities na Edward Waters College, ụlọ akwụkwọ dị elu nke afọ anọ na Jacksonville, Florida, U.S.A. N'ịgbaso oku sitere na Alma mater ya, ọ laghachiri Naịjirịa n'afọ 1983 wee rụọ ọrụ dị ka onye nkuzi nke abụọ, kwalite dị ka onye nkụzi nke mbụ n'afọ 1985, na onye nkuzi dị elu n'afọ 1987 kwalite dị na prọfesor n'afọ 1996 na 2023.

Na June 30, 2000, o kwuru okwu mmeghe ya nke akpọrọ "N'ime Mmụọ nke Thespis: The Theatre Arts and National Integration" nke na-achọpụta mmalite dị iche iche nke ihe nkiri ma **na** agụmakwụkwọ Eester na obodo ọdịnala, ọganihu nke ihe nkiri dị ka ọzụzụ agụmakwụkwọ na Mahadum Naijiria, ọ bụ mmepe na-aga n'ihu, echiche nke mgbanwe ihe nkiri, na n'ikpeazụ na-ekwu maka ọrụ nke ihe nkiri na njikọta mba dị ka Naijiria.

Ọ bụ prọfesọ nleta na Mahadum Swaziland (nke bụzi Eswatini), n'etiti 1999/2000, a kpọrọ ya na Randolph-Macon College dị ka Prọfesọ Nleta Mba Nile Quillian. N'afọ 2008, Mahadum Trinidad na Tobago kpọrọ ya dị ka Prọfesọ nke Ihe nkiri; ọ bụ ọrụ o nwere ruo afọ atọ. Ọ bụkwa prọfesọ nleta na Mahadum Imo State, Mahadum Alex Ekwueme Federal na Ndufu Alike, Ikwo.

## Ndị otu na mkpakọrịta
N'afọ 1993, ọ bụ onye otu National Formative Evaluation of Federal Universities Sector Projects site na National Universities Commission ma bụrụkwa onye otu World Health Organisation na ojiji nke Drama iji gbochie ọnwụ nne na afọ ime ndị ntorobịa, na mmekorita ya na Nigerian Society for Gynaecology and Obstetrics. N'afọ 1994, e nyere ya Honorary Fellow in Writing site na University of Iowa International Writing Program. Ọ bụkwa onye otu Society for Nigerian Theatre Artists (FSONTA); Association of Nigerian Authors; African Studies Association, USA; National Association of African American Studies.

## Ndụ onwe onye

## Akwụkwọ ndị a họọrọ

### Ihe nkiri ndị a họọrọ

### Ọrụ nkatọ ndị a họọrọ

## Ihe odide

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Emilie Beatrice Epaye

**Emilie Béatrice Epaye** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye nkuzi nke Central Africa. Ọ bụ Minista Gọọmentị ma jee ozi na National Assembly. Epaye na-akwado Mana agbasa kwa ọchịchị ka mma, mmepe akụ na ụba, na nnwere onwe ọha na eze, na-agbachitere nkwanye ùgwù maka ikike mmadụ, ma na-akwalite nkwekọrịta mba. N'afọ 2015, ọ meriri U.S. State Department's international Women of Courage Award.

## Akụkọ ndụ
Emilie Beatrice bụ onye amụrụ na ihe dika 1956 ma zụọ ya ka ọbụrụ onye nkụzi.Ọ na-arụ ọrụ na azụmahịa njem ezinụlọ ma na-azụ ahịa.

### Ntọala Olu nke Obi
La Fondation la Voix du coeur (The Voice of the Heart Foundation) guzobere na 1994 site n'aka Lucienne Patassé, nwunye onye isi ala Ange-Félix Patassé n'oge ahụ, iji duzie ụmụaka nọ n'okporo ámá. Ụlọ o mepụtara, nke dị na Bangui, bụbu ebe a na-enye ụmụaka nri, na-agụ akwụkwọ, na-enye nlekọta ahụike ma na-enye ọzụzụ na ebe nchekwa. Mgbe Lucienne Patassé nwụrụ n'afọ 2000, Epaye weghaara nduzi nke nzukọ ahụ.

### Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
N'afọ 2003, General François Bozizé duziri nnupụisi megide onye bụbu onye ndú Patassé nke Central African Republic ma weghara ọchịchị. O guzobere kansụl mgbanwe sara mbara gụnyere ọtụtụ n'ime ndị otu mmegide, ma nye ha ebubo idepụta iwu 2004. A họpụtara Epaye dị ka onye isi oche nke Kọmitii Na-ahụ Maka Ihe Ndị Na-eme ná Mba Ọzọ nke Nzukọ Ndị Omeiwu na dịka onye otu National Transitional Council site na 2003 ruo 2005.  N'afọ 2005, ọ malitere ije ozi dị ka Minista nke Azụmaahịa, Ụlọ Ọrụ na Obere na Obere Ụlọ Ọrụ ma nọrọ n'ọkwa ahụ afọ ise. N'afọ 2008, ọ ghọrọ Minista na-ahụ maka azụmahịa na ụlọ ọrụ mmepụta ihe ma nọrọ n'ọkwa ahụ ruo n'afọ 2011.

N'afọ 2013, otu ndị agha na-akpọ onwe ha *Séléka* (Alliance in the Sango language) kwaturu ọchịchị Bozizé. Michel Djotodia hoputara ma mee  onwe ya onye isi ala ma tinye mba ahụ na nsogbu. Nchịkwa ndị Alakụba nke Djotodia na mba ndị Kraịst n'ụzọ dị ukwuu mere ka e guzobe ndị agha, ime ihe ike nke ịrọ òtù, na n'ikpeazụ nkwekọrịta nke Djotodiya ịpụ. Kansụl Nchebe nke UN, African Union na gọọmentị France zigara ndị agha iji nyere aka mee ka mpaghara ahụ kwụsie ike ma họpụta Kansụl Mgbanwe ọhụrụ. A kpọrọ Epaye ọzọ ka ọ rụọ ọrụ na gọọmentị mgbanwe ma họpụta Catherine Samba-Panza ka ọ duzie mba ahụ n'oge mgbanwe ahụ. A ga-eme ntuli aka ọchịchị onye kwuo uche ya ọzọ na ngwụcha afọ 2015.

### Otú pan nke Afrịka
Site na 2003-2005, Epaye bụ onye otu Inter-Parliamentary Commission of the Economic and Monetary Community of Central Africa (CEMAC). Ọ bụ onye isi oche nke African Intellectual Property Organization (OAPI) malite na 2008 ma dị ka onye otu Board of Directors, ọ duziri African Conference on Intellectual Properties na Dakar. Ọ rụkwara ọrụ na Council of Ministers of the Economic Union of Central Africa (CAEU)Nke na afọ 2010 turu ya ugo medal of grand officer nke enyere ya n'ihi oruru ya bụ nke si n'aka cemac community.

## Nrụtụ aka

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Funke Adesiyan

**Funke Adesiyan**   bụ onye Naijiria na-eme ihe nkiri, onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye na-enyere Aisha Buhari aka n'ihe omume ụlọ na nke mmekọrịta mmadụ na ibe ya.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
Adesiyan si Ibadan, Steeti Oyo . Ọ gara Ulo akwukwoTime and Tide International na  Ibadan City academy, Saint Anne's School, na Oriwu College Ikorodu maka ụlọ akwụkwọ elementrị na post-elementary ya. O nwere nzere bachelọ na Performing Arts na Diploma na mmúta gbasara iwu na Mahadum Olabisi Onabanjo. Adesiyan gụrụ gbasara ihe nkiri na nduzi ihe nkiri na Ulo mmuta ihe nkiri bu New York Film Academy .

## Ọrụ

### Ime ihe nkiri
Adesiyan malitere ime ihe nkiri n'afọ 2003.

### ndọrọ ndọrọ ọchịchị
N'afọ 2011, Funke Adesiyan sonyeere ndọrọ ndọrọ ọchịchị mgbe ọ ghọrọ onye nhazi ndịda ọdịda anyanwụ maka mkpọsa onye isi ala nke Ibrahim Shekarau. N'afọ 2014, ọ ghọrọ onye ntụrụndụ nke abụọ meriri ntuli aka, mgbe Desmond Elliot gasịrị.
O sonyere ma merie na ntuli aka afo 2015 Oyo State House of Assembly n'okpuru Parti ndoro ndoro ochichi nke People's Democratik Party.

N'afọ 2019, a họpụtara Adesiyan dị ka onye na-enyere Aisha Buhari aka n'ihe omume ụlọ na nke mmekọrịta mmadụ na ibe ya.

## Ihe nkiri

* *Eti Keta*
* *Ọ bụ nwa e ji esi*
* *Ayoku Leyin*
* *Aparo*
* *Kakaaki*

## Onyinye na nhọpụta

## Edemsibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Nadia Makram Ebeid

**Nadia Makram Ebeid** (Arabic) bụ onye agụmakwụkwọ Ijipt nke jere ozi dị ka minista nke steeti maka gburugburu ebe obibi, bụrụ nwanyị Ijipt mbụ jere ozi n'ọ́kwa ahụ.

## Akụkọ ndụ
Ebeid si n'ezinụlọ Coptic nke malitere na Qena ebe nwanne nna ya bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Makram Ebeid. Nwa nwanne nna ya bụ Mona Makram-Ebeid.

Ebeid nwetara nzere masta nke nka na Mahadum America nke dị na Cairo n'afọ 1977. A họpụtara ya ka ọ bụrụ minista na-ahụ maka gburugburu ebe obibi na Julaị afọ 1997 na mgbanwe nke ndị isi ọchịchị, nke Praịm Minista Kamal Ganzouri mere. E guzobere isi ụlọ ọrụ ahụ ọhụrụ, Ebeid bụrụkwa minista mbụ nke gburugburu ebe obibi nke Ijipt. Ọ nọgidere na-eje ozi n'ọfịs ahụ ruo n'afọ 2002. Mgbe ọ nọ n'ọchịchị, ọ rụkwara ọrụ dị ka osote onye isi oche nke ụlọ ọrụ Council of Arab Ministers Responsible for the Environment (CAMRE) na nke ndị nlekọta nke Centre for Environment and Development for the Arab Region and Europe (CEDARE). N'agbata afọ 2002 na afọ 2003 ọ bụ onye nnọchi anya udo pụrụ iche nke Arab League na Sudan. Ọ bụ ọkà mmụta nleta na Mahadum George Washington, USA. Ka ọ na-erule afọ 2016 ọ bụrụla onye isi nchịkwa nke CEDARE.

## Ihe odide

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Marie-Thérèse de Chateauvieux

Nwa nwanyị nke Georges d'Armand de Chateauvieux na Amélie Adam de Villiers, a mụrụ **Marie-Thérèse de Chateuvieux** na Eprel 20, 1915, na Saint-Denis. Nwa nwa nke Marquis Joseph Antoine Sosthènes d'Armand de Chateauvieux, ọ bụ onye isi nke nnukwu ala ugbo nke Marquis guzobere na Hauts nke obodo Saint-Leu, mgbe nna ya Georges nwụrụ na 1961.

N'afọ 1965, de Chateauvieux bu nwanyị mbụ bụ onyeisi npaghara nke ngalaba Réunion.  Ọ nọchiri Henri Bègue, onye gwara ya ka ọ nọchie ya dị ka onye isi obodo nke Saint-Leu. A họpụtara ya ọzọ na 1971 na 1976, tupu Mario Hoareau eti ya ihe na 1983. De Chateauvieux bụkwa General Councilor nke La Réunion na 1970.

De Chateauvieux bụ nwa nwanne nna nna onye ọchụnta ego Jacques de Chateauvierux.  Ezinaụlọ ya nwere otutu ala nke oyibo kpolo(estate), mana ọ rere ha ka a gbanwee ya ka ọ bụrụ Nechonal Botanical Conservatory of Mascarin na mbido afọ 1990. O mere emume ncheta ọmụmụ 100 ya n'ụbọchị ncheta ọmụmụ ya n'Eprel 20, 2015.

De Chateauvieux nwụrụ na Eprel 12, 2017, na Paris, ụbọchị ole na ole tupu afọ 102 ya. E liri ya na Saint-Leu.
Marie Agba-Otikpo

**Marie Belkine** (amụrụ n'abali otu n'ọnwa Disemba 1948), nke a maara dị ka **Marie Agba-Otikpo**, bụrụ  onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Central Afrika Republik. Ọ bụ onye otu National Assembli na onye isi nke Defence na security Commission (CDS).

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Agba-Otikpo n'abali otu n'ọnwa Disemba 1948 na Bocaranga . Na mbido ọrụ ya, Agba-Otikpo rụrụ ọrụ dị ka onye ọrụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya ma were ya n'ọrụ n'ụlọ ọrụ nnọchiteanya nke sentral Afrika Republik, na Paris dị ka onye ndụmọdụ na mmekọrịta mmadụ na eze.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
N'ịgbaso onwe ya na Onye isi ala Ange-Félix Patassé, a họpụtara Agba-Otikpo ka ọ bụrụ onye nnọchi anya MLPC maka Ngaoundaye na 1998. O nwetara pasent 76.3 nke votu, ma jee ozi dị ka onye nchịkwa nke nzukọ ahụ site na arụ 1999 ruo arụ 2000. A họpụtara Agba-Otikpo ọzọ na arụ 8 Mee 2005. Ọ bụ onye otu Pan-Afrikan Parliament site na arụ 2005 rụo na arụ 2011 na onye otu Kọmitii na-ahụ maka ahụike, ọrụ na mmekọrịta mmadụ na ibe ya. E meriri ya na ntuli aka ndị omeiwu nke afọ 2011.

Agba-Otikpo bụkwa onye otu REFPAC (Network of sentral Afrikan Women Parliamentariansi) n'afọ 2007. 
N'abalị iri abụọ na itoolu n'ọnwa Eprel n'afọ 2015, Agba-Otikpo guzobeghachiri Ministri nke Nchebe Ọha mgbe ndị uwe ojii mere ngagharị iwe n'ọnwarị n'afọ 2015 na Bangui. N'oge ndị uwe ojii na-eme ngagharị iwe, Agba-Otikpo bụ onye na-ahụ maka Commission nke Defence na nchekwaba ndị National Transitional Council (CNT).

Na ntuli aka 2015-16, Agba-Otikpo gbara ọsọ maka Ngaoundaye nke abụọ nke Ouham-Pendé maka Party nke Democratik Governance. Mgbe ntuli aka nke abụọ gasịrị n'ọnwa Eprel 2016, Antoine Koirokpi meriri ya.

## Ihe odide

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Marie-Noëlle Koyara

**Marie-Noëlle Koyara** (amụrụ n'afọ 1955) bụ onye bụbu minista gọọmentị nke Central African Republic. Ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista na-ahụ maka nchekwa mba na 2015 .mekwa ya na afọ 2017 nakwa 2021. Ọ bụkwa nwanyị mbụ na-ahụ maka nchekwa na mba ahụ kemgbe NWere onwe malitere ịdị na afọ 1960. Na oge gara aga onwere ọtụtụ ọkwa onye nye maka ma jee ozi dị ka onye nnọchi anya Central African Republic na Food and Agriculture Organization.

Koyara gụrụ akwụkwọ na Bouar na Bangui. Ọ hapụrụ ụlọ akwụkwọ sekọndrị ka a nabata ya na ndị uwe ojii mba, ebe ọ nọ wee bụrụ otu n'ime ụmụ nwanyị mbụ anabatara. Otú ọ dị, n'otu afọ ahụ nne ya nwụrụ, Koyara laghachikwara ụlọ akwụkwọ sekọndrị, ma mesịa gaa mahadum, gụsịrị akwụkwọ dị ka injinia na ahụ maka ọrụ ugbo. O nwere ọtụtụ ọkwa na ọrụ mmepe ọrụ ugbo, yana ịrụ ọrụ na African Development Foundation, tupu a họpụta ya ka ọ bụrụ minista na-ahụ maka nkwalite ime obodo ma mesịa bụrụ minista nke nkwalite ụmụ nwanyị na mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Ọ rụrụ ọrụ ndị Nyemeaka a n'agbata afọ 1993 na Kwa 1996.

N'ikpeazụ, Koyara ghọrọ onye nnọchi anya Central Africa nke Food nakwa Agriculture Organization. Ọ biri na Cape Verde, nakwa  afọ asaa na Burkina Faso, nakwa afọ asaa na okara na Ivory Coast. N'ọchịchị nke abụọ nke Nicolas Tiangaye, na June 2013, a họpụtara ya ka ọ bụrụ Minista nke Ọrụ Ugbo na Mmepe Ime Obodo, mgbe ahụ ọ nọ n'ọkwa Minista nke State nke Ọrụ na Mmekọrịta Ọha, na-aghọ nwanyị mbụ na-ahụ maka steeti na mba ahụ, mgbe ahụ Minista nke Steeti nke Mmepe Ime obodo, na Jenụwarị 2015 a họpụtara ọ bụ Minista nke mbụ nke Nchebe Mba.

## Nrụtụ aka

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Sahar Nasr

**Sahar Nasr** (Arabic, amụrụ n'afọ 1964) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Ijipt nke jere ozi dị ka Minista nke itinye ego na imekọ ihe ọnụ mba ụwa nke Arab Republic of Egypt (afo 2015-2019).

A mụrụ ya na afọ 1964, Nasr gụsịrị akwụkwọ na Mahadum America na afọ 1985 na nzere na akụ na ụba na mgbakọ na mwepụ, na afọ 1990 natara nzere masta. N'afọ 1993-1995, ọ rụrụ ọrụ na American Chamber of Commerce nke obodo Ijipt. N'afọ 1995-1996, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye ndụmọdụ na Arthur Andersen audit company privatization project. Ọ nwetara PhD ya na ngalaba nke Economics na ndọrọ ndọrọ ọchịchị, Mahadum Cairo na ọnwa Nọvemba afọ 2002, ka ọ bụrụ prọfesọ na Mahadum America kemgbe ahụ. N'afọ 2002-2011, ọ rụrụ ọrụ dị ka Associate Professor, Department of Economics, American and British University in Egypt. N'afọ 1996-2014, ọ ghọrọ onye ọkachamara, onye isi akụ na ụba, onye nhazi, onye nduzi mpaghara nke World Bank Fund.

N'afọ 2015-2019, ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista na-ahụ maka itinye ego na imekọ ihe ọnụ mba ụwa nke Arab Republic nke Ijipt. N'afọ 2021, ọ ghọrọ prọfesọ na Mahadum Al-Yamamah, Saudi Arabia. Ọ ghọkwara onye otu na "

## Edensibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Nancy Gathungu

**Nancy Gathungu** bụ Auditor General nke mba Kenya, na-amalite ọrụ na onwa June afo 2020. Ọ nọchiri Edward Ouko onye lara ezumike nká n'ọnwa Ọgọstụ afo 2019. Ọ rịọrọ ka ọ bụrụ Auditor General n'okpuru iwu afo 2010.

Gathungu bụ onye ọrụ gọọmentị na-arụ ọrụ, sonyeere ọfịs Auditor General na 1993 ma bụrụ onye a na-akwalite n'ọkwa Director Quality Assurance, Ofis nke Auditor General. N'oge nhọpụta, ọ bụ onye na-achọ ịzọ ọkwa PhD na Jomo Kenyatta nke University nke Agriculture n Technology. Degree ndị gara aga gụnyere MBA na Strategic Management na nzere bachelọ nke azụmahịa (Accounting Option).

N'oge ọ malitere ọrụ n'afo 2020, Gathungu nwere ego ruru nde Ksh30.89.

## Nnukwu nyocha
N'onwa 2021, Nancy Gathungu lekọtara akụkọ na-egosi na ọkara nke ijeri KSh 18.5 nke ọnụ ọgụgụ ndị mmadụ nke ụlọ Kenya enweghị ike ịkọwapụta.

## Edensibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Margarita Michelena

**Margarita Michelena** (Juli iri abuo na otu, 1917, Pachuca, Hidalgo &#x2D; Machi iri abuo na asaa, 1998, Mexico City) bụ onye na-ede uri na Mexico, onye na-enyocha akwụkwọ, onye ntụgharị na onye nta akụkọ.

Nne na nna ya bụ ndị Spain biri na France ruo oge ụfọdụ tupu ha abịarute Mexico. Ọ gụrụ akwụkwọ na National Autonomous University of Mexico (UNAM) na Mexico City, na Faculty of Philosophy and Letters. Ọ malitere ọrụ edemede ya na magazin *América*, ma mesịa bụrụ onye nchịkọta *akụkọ* nke El Libro y el Pueblo na Secretariat of Public Education (ruo 1962). O mechara bụrụ *onye* nchịkọta akụkọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na akwụkwọ akụkọ Novedades na Excélsior. N'otu oge ahụ, o nwere mmemme redio na-ekwu maka ajụjụ gbasara akwụkwọ nkọwa okwu. N'afọ 1967, ọ ghọrọ onye isi ụlọ ọrụ mgbasa ozi nke ndi Secretariat of Tourism.

N'afọ 1980, o guzobere akwụkwọ akụkọ Cotidiano, nke ụmụ nwanyị mepụtara ma na-egosi akụkọ ahụ site n'echiche ụmụ nwanyị. Ọ bụ onye nduzi nke akwụkwọ akụkọ ahụ.

A na-ekwu na uru ya dị egwu, ziri ezi ma nwe kwa ihe atụ. O kọwapụtara ha n'ọtụtụ ebe.

## Olu

:: Echiche nke ụgbọ elu (ihe e wepụrụ)

: Ha anaghị alụso nnụnụ na efe efe ọgụ.
: Nnụnụ bụ egwu
: na ikuku bụ ngwá ọrụ ya.
: Iji mara ihe mere nnụnụ ji efe efe
: Ị gaghị ahụ ọmarịcha nku ya,
: kama ọ na-ege ntị n'osimiri na-eru eru
: nke na-malite n'olu ya.
: Ihe kpatara ụgbọ elu bụ ihe kpatara egwu
: ma ọ bụrụ na nnụnụ ahụ na-efe efe, ọ bụ nanị n'ihi na ọ na-bụ abụ.

Nsụgharị:

:: Echiche nke Ịgba ọsọ

: Ha anaghị asọmpi, nnụnụ na ikuku
: Nnụnụ bụ egwu
: Na ikuku bụ ngwá ọrụ ya a na-eme ka ọ bụrụ ihe a na-akpọ.
: Ịmara ihe mere nnụnụ ji efe efe
: Ọ dịghị mkpa ịhụ sophisms nke nku ha,
: Naanị ịnụ osimiri ahụ na-enwu gbaa
: Nke na-amalite n'olu ya.
: Ihe kpatara ụgbọ elu ahụ bụ ihe kpatara egwu na kpo.
: Ọ bụrụkwa na nnụnụ ahụ felie enu, ọ bụ maka ọ na-abụ abụ.

Akwụkwọ ndị o bupụtara gụnyere ndị a: Ha niile bụ akwụkwọ uri ma e wezụga dịka egosiri.

* *Paradaịs na nostalgia* (1945)
* *Laurel nke mmụọ ozi* (1948)
* Abụ atọ na otu akụkọ ndụ (1953)
* Mwute nke Ụwa (1954)
* *Ihe odide banyere uri Mexico nke oge a* (criticism; 1959)
* *Nchịkọta nke ihe oyiyi* (abụ uri; 1969)
* *Mba gafere alụlụ* (1969)

## Ihe e kwuru
Octavio Paz: "Abụ ya bụ ụlọ elu dị nro, ihe owuwu ọgụgụ isi nke nwere ọgụgụ isi". (Ebumnuche ya bụ ụlọ elu dị gịrịgịrị, ihe owuwu ọgụgụ isi nke ọgụgụ isi.)

## Ihe odide

* (in Spanish) "Michelena, Margarita", in *Enciclopedia de México*, v. 9. Mexico City: 1987.
* (in Spanish) Musacchio, Humberto, *Diccionario enciclopédico de México*, Colombia: Andrés León Editor, 1990, vol. 3.

* (in Spanish) Her article at Encarta (Archived 2009-11-01)
* (in Spanish) Short biography
* (in Spanish) A critical appraisal of her work
Hala Helmy el-Said

**Hala Helmy el-Said** (Arabic; amụrụ na 19 Mee afọ 1957) bụ Minista Na-ahụ Maka Atụmatụ na Mmepe Akụ na ụba nke Ijipt ugbu a.

A mụrụ Hala na Cairo n'afọ 1957. Ọ bụ onye mbụ a họpụtara dị ka dean nke Ngalaba nke akụnụba na sayensị ndọrọ ndọrọ ọchịchị site na afo 2011 ruo afọ 2016 na Mahadum Cairo. O nwetakwara ọkwa osote onye isi oche nke Mahadum Cairo maka Nnyocha Sayensị na Mmekọrịta Mgbakwunye site na ọnwa Septemba afọ 2013 ruo afọ 2016.

## Ikike
Hala nwere ogo ndị a:

* Doctor of Philosophy in Economics site na Ngalaba nke akụnụba na sayensị ndọrọ ndọrọ ọchịchị site na Mahadum Cairo - na afọ 1989
* nzere masta na akụ na ụba na akara dị mma site na ngalaba nke akụ na ụba da sayensị ndọrọ ndọrọ ọchịchị site na Mahadum Cairo - na afọ 1983

## Edensibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Verónica Macamo

thumb|Verónica Macamo
**Verónica Nataniel Macamo Dlhovo** (amụrụ na onwa Nọvemba 13, na afo 1957) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Mozambik nke jere ozi dị ka Minista nke Mmekọrịta Mba Ọzọ kemgbe afo 2020. Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye isi oche nke Nzukọ nke Republic of Mozambique site na 2010 wee ruo afo 2020. Dlhovo bụ onye otu Frelimo.

Ọ malitere ọrụ ya dị ka onye nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Gaza Province dị ka onye otu nke Organization of Mozambican Women ma ruo n'ókè nke ọrụ ya mgbe ọ buru nwanyị mbụ bụ onye isi oche nke Nzukọ ahụ kemgbe Mozambique nwetara nnwere onwe.

A mụrụ Veronica Nataniel Macamo Dlhovo na ubochi iri na atonke onwa Nọvemba na afo 1957, na Bilene, Gaza Province. Ọ lụrụ di ma nwee ụmụ atọ. Dlhovo nwetara akara ugo mmụta na Mahadum Eduardo Mondlane n'afọ 1994. Ọ gakwara ọmụmụ na physics na mgbakọ na mwepụ n'otu mahadum ahụ.

Dlhovo malitere ịrụ ọrụ maka Frelimo ọbụna tupu nnwere onwe na mgbe Mozambique nweere onwe ya, ọ rụrụ ọrụ n'ọtụtụ ebe maka pati ahụ. Ọ na-etinye aka na ọrụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya na-arụ ọrụ na Kọmitii ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke nkwadebe ndọrọ ndọrọ ọchịchị ndị agha na Moamba 1975 wee ruo 1977, dị ka onye ndụmọdụ iwu nke ụlọ ọrụ kemgbe 1994, onye ndụmọdụ ikpe ziri ezi site na 2005 wee ruo 2007, yana dịka onye ndụmọdụ ikpe na onye isi oche nke Board of the Tourism Fund site na afo 2000 wee ruo 2009. Ọ rụkwara ọrụ na òtù ụmụ nwanyị na-arụ ọrụ dị ka National Secretary for Formation of the Organization of Mozambican Women site na 1985 wee ruo afo 1989, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye otu nsọpụrụ nke Mozambican women's Organization na onye isi nke ngalaba ụmụ nwanyị na isi ụlọ ọrụ Central Committee, site na 1994 wee ruo afo 1995. Dị ka onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị, a họpụtara Dlhovo ka ọ bụrụ onye omeiwu na 1999 site na mpaghara Gaza. N'afọ 1999, a họpụtara ya ka ọ bụrụ osote onye isi oche nke National Assembly.  N'afọ 2004, a họpụtara ya dị ka onye otu Pan-African Parliament site na Mozambique.

A họpụtara Dlhovo dị ka nwanyị mbụ bụ onye isi oche nke Nzukọ ahụ n'afọ 2010, na ngụkọta vootu nari iri iteolu na abuo n'ime nari iri iteolu na ano. Dị ka onye isi oche nke nzukọ ahụ, a maara Dlhovo maka àgwà ya siri ike. O nyere echiche ya n'isiokwu ndị metụtara ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Mozambique ma rụọ ọrụ dị mkpa n'ịmepụta iwu, gụnyere iwu gbasara alụmdi na nwunye ndị nọ n'afọ iri na ụma na mmetọ ụmụaka. A họpụtara ya ọzọ dị ka ọkà okwu n'afọ 2015.

Na ubochi 17 Jenụwarị na afo 2020, onye isi ala Filipe Nyusi họpụtara ya dị ka Minista na-ahụ maka ihe gbasara mba ofesi na kọmitii ọhụrụ ya.
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Mervat Tallawy

thumb|Mervat Tallawy
Mervat M. Tallawy (Egyptian Arabic; amụrụ n'afọ 1937) bụ onye nnọchi anya mba ọzọ na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke obodo Ijipt.

Mervat Tallawy nwere B.A. na sayensị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nchịkwa azụmahịa site na Mahadum America dị na Cairo. Ọ gụchara akwụkwọ na Graduate Institute of International Studies (HEI) na Geneva, Switzerland. N'afọ 1963, ọ sonyeere Ministri Na-ahụ Maka Ihe Ndị Na-eme ná Mba Ọzọ nke obodo Ijipt.

Site na afọ 1985 ruo afọ 1988, Ms. Tallawy bụ osote onye nduzi nke United Nations International Research and Training Institute for the Advancement of Women (UN-INSTRAW). N'ikpeazụ, ọ bụ onye nnọchi anya Ijipt na Vienna, Austria, ruo afọ 1991. Site na afọ 1991 ruo afọ 1993, ọ bụ osote minista mba ọzọ. Site na afọ 1993 ruo afọ 1997, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nnọchi anya Ijipt na Japan. Ms. Tallawy rụrụ ọrụ dị ka Minista na-ahụ maka ịnshọransị na mmekọrịta ọha na eze nke Ijipt site na afọ 1997 ruo afọ 1999.

N'abalị iri abụọ na abụọ n'ọnwa Nọvemba n'afọ 2000, a họpụtara Mervat Tallawy ka ọ bụrụ osote odeakwụkwọ ukwu nke United Nations na odeakwụkwọ ukwu ya nke United Nations Economic and Social Commission for Western Asia (ESCWA). N'afọ 2007, Bader Al-Dafa si Qatar nọchiri ya.

Tallawy bụ onye otu Sawiris Foundation for Social Development na onye isi nke afọ 2011 e guzobere n'aka ekpe nke Egyptian Social Democratic Party.

## Nsọpụrụ

* Usoro nke Rising Sun, Gold na Silver Star (2017)

## Edensibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Mounkaïla Aïssata

**Mounkaïla Aïssata** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria. N'otu oge ọ bụ naanị nwanyị so na ndị omeiwu, Aïssata bụkwa onye otu ndị omeiwu Pan-Afrika. Na Nzukọ Ndị Omeiwu Pan-Afrika, ọ bụ onye otu Kọmitii na elekota ndị obodo ha nile.

* Nnukwu mmeri ndọrọ ndọrọ ọchịchị maka ụmụ nwanyị na Niger - Site n'otu olu gaa na iri na anọ ACPSP: Gender Equality Network
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Amal Othman

**Amal Abdulrahim Othman** (amụrụ na 13 Febụwarị 1934) bụ onye bụbu minista Ijipt, onye otu National Democratic Party na onye bụbu onye otu Egyptian People's Assembly (Parliament) site na mpaghara Dokki nke Giza. Ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista nke Inshọransị na Mmekọrịta Ọha na Eze na ozi 15 na-esote site na ozi nke atọ nke Mamdouh Salem ruo Kamal al-Ganzouri mbụ ruo ihe dị ka afọ 20 n'oge site na 3 Febụwarị na afọ 1977 ruo 8 Julaị afọ 1997 n'okpuru onyeisi oche nke ndị isi ozi itoolu dị iche iche.

## Mmụta
Ikike nke Iwu Mahadum Cairo, afọ 1955. Diploma na sayensị mpụ  na Masters site na Mahadum Cairo, afọ 1958

PhD na okwu mpụ, Mahadum Cairo, afọ 1964

PhD site na Mahadum nke Rome, n'echiche nke prọfesọ omume na iwu ntụnyere, afọ 1964

## Ọrụ
National Democratic Party - Ọfịs ndọrọ ndọrọ ọchịchị

Kansụl Mba Maka Ụmụ nwanyị (Ijipt)

Prọfesọ na Ngalaba iwu, Mahadum Cairo, ma lekọta ọtụtụ n'ime akwụkwọ doctoral na master na ngalaba mpụ.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* أبرزهم امال عثمان وحمدي السيد.. قائمة بسبعين نائبا Activity النقض ببطلان بەغدادیمی، مصراوي، 25 أبری 2009م
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Anna Darius Ishaku

**Anna Dickson Ishaku** (née **Mbasughun**; *amụrụ ya* n'abalị iri abụọ na anọ n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 1957)o bụ onye guzobere na onye isi oche nke NGO "Hope Afresh Foundation Taraba" buru kwa onye otu Nigerian Bar Association. Ọ lụrụ Darius Dickson Ishaku, Gọvanọ na Taraba Steeti.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Mbasughun na 24 Ọgọstụ 1957 na Wusasa, Zaria mana o si na Vandeikya Local Government Area nke Benue State. Ọ gara Ulo akwukwo St. Bartholomew's Primari , Wusasa, Zaria (1964-1969); ya na Girls High Skul, Gindiri (1969-1973). Ọ debara aha ya na School of Basic Studies, Ahmadu Bello University site na 1975 ruo 1976 ma gụsịrị akwụkwọ nwekwa nzere mmuta iwu na 1979. Ọ gara ụlọ akwụkwọ iwu Naịjirịa, Lagos n'afọ 1979 ma kpọọ ya ka ọ bụrụ onye ọka iwu Naịjarịa n'afọ 1980.

Mbasughun bidoro Non-Governmental Organization "Hope Afresh Foundation Taraba" na Julaị asaa n'afo 2016. Ọhụụ ya bụ ịghọ onye isi ụwa na-enye ọrụ enyemaka.

Na Machị iri abuo n'abuo n'afo 2017, ntọ ala ahụ kwupụtara mmekọrịta ya na Central Bank of Naijiria iji zụọ ndị ntorobịa na-enweghị ọrụ. CBN Entrepreneurship Development Training anọwo na-adị ihe karịrị afọ abụọ na mpaghara North-East nke Naijiria mana o nweghị ndị Tarabans sonyere na ọzụzụ ahụ ruo mgbe Hope Afresh Foundation batara.

Ọrụ ọzọ bụ Hope Health Center (HHC), ụlọ ọrụ na-agbanwe agbanwe nke na-etinye aka n'imeziwanye ndụ ụmụ amaala Taraba, na-ebi ndụ na mmetụta nke iji ọgwụ ọjọọ eme ihe ma na-ebelata mmetụta ọjọọ na ezinụlọ na ọha mmadụ n'ozuzu. Ọ bụkwa onye nkwado siri ike maka ụmụ nwanyị na iso,ndọrọ ndọrọ ọchịchị na udo.

## Ndụ onwe onye
Mbasughun lụrụ MAzi Darius Dickson Ishaku, Gọvanọ nke Taraba Steeti ma ha nwere ụmụ ise.

## Hụkwa

## Edensibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ghada Waly

thumb|Ghada Waly
**Ghada Fathi Waly** (amụrụ n'afọ 1966) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Ijipt nke na-eje ozi dị ka onye isi nchịkwa / onye isi nchịwa nke United Nations Office na Vienna (UNOV) / United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) kemgbe afọ 2020, mgbe odeakwụkwọ ukwu António Guterres họpụtara ya. O nwere ọkwa nke Under-Secretary-General nke United Nations.

## Mmụta
Ghada Waly nwere MA na BA site na Mahadum Colorado State (US) na Ụmụ mmadụHumanities; o nwekwara diplọma na mmepe mba ụwa na diplọma na njikwa ọrụ ma nwee asambodo na Micro Finance site na Machịkwa Colorado Boulder. Ọ na-asụ Arabic, Bekee na French nke ọma ma nwee ihe ọmụma na-arụ ọrụ nke Spanish.

## Ọrụ
Waly jere ozi dị ka Minista nke ịdị n'otu nke Ijipt site na ọnwa Machị afọ 2014 ruo Disemba afọ 2019. Ọ rụkwara ọrụ dị ka onye nhazi nke Kọmitii Inter-Ministerial maka Ikpe Ziri Ezi ma bụrụ onye isi oche nke Executive Council of Arab Ministers of Social Affairs na League of Arab States site na afọ 2014 ruo afọ  2019. Ọ bụ onye isi oche nke  Nasser Social Bank, ụlọ ọrụ ego na-akwado mmepe ogbenye. Ọ bụ onye isi oche nke National center maka nyocha gbasara mmekọrịta mmadụ na mpụ, National Fund for Drug and Addiction Control na National Authority of Social Insurance, nke na-ejere nde ndị Ijipt 25 ozi. Ọ nọdụrụ na bọọdụ nke Social Housing Fund na Ministry of Housing and Urban Development, Unplanned Settlement Fund, Youth Fund na Ụlọ ọrụ nchịkwa mba.

Waly na-anọdụ na bọọdụ nke ọtụtụ òtù ọha na eze ma bụrụ onye na-akwado nkwado maka ike akụ na ụba na mmekọrịta mmadụ na ibe ya na SMEs. Ọ rụkwara ọrụ dị ka osote onye isi oche nke Njikọ Red Crescent Egypt.

## Nkọwa ọha
A họpụtara ya dị ka nwanyị kachasị nwee mmetụta na Egypt na 2016, dị ka Baseera Public Opinion Research Center si kwuo, Forbes Middle East họpụtara ya dịka otu n'ime ụmụ nwanyị Arab iri kachasị ike na gọọmentị maka 2015, 2016, 2017 na 2018.

## Ihe omume ndị ọzọ

* Joint United Nations Programme on HIV/AIDS (UNAIDS), Onye bụbu onye ọrụ nke Kọmitii nke Òtù Na-akwado (site na 2020)
* Ndị mmeri mba ụwa (IGC), Onye otu (site na 2020)

## Edensibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Adiato Djaló Nandigna

**Adiato Djaló Nandigna** (amụrụ na ubochi isii na onwa Nọvemba na afo 1958) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Bissau-Guinean na onye bụbu praịm minista nke Guinea-Bissau. A kwaturu ọchịchị ya na 2012 Guinea-Bissau coup d'état, ndị ọrụ nchekwa jidekwara ya na afo 2013. O mechara laghachi dị ka Minista na-ahụ maka nchekwa na ụlọ ọrụ Praịm Minista Carlos Correia na 2015.

Ka ọ na-erule afọ 2008, Adiato Djaló Nandigna na-eje ozi dị ka Minista na-ahụ maka ọdịbendị, ntorobịa na egwuregwu n'ime gọọmentị Guinea-Bissau.

Ọ bụ onye na-anọchite anya praịm minista nke Guinea-Bissau site na ubochi iri na onwa Febụwarị wee ruo 12 Eprel na afo 2012. Ọ bụ praịm minista mbụ onye bu ya ụzọ họpụtara (n'ihi na onye isi ala na-anọchi anya ya enweghị ike ịhọpụta praịm Minista) yana nwanyị mbụ nọ n'ọfịs ahụ. Ọ rụkwara ọrụ dị ka ọnụ na-ekwuru gọọmentị. Ọ bụbu Minista na-ahụ maka nkwukọrịta n'okpuru Praịm Minista Carlos Gomes Júnior, onye gbara arụkwaghịm n'ọfịs ya iji mee mkpọsa maka ọkwa onye isi ala na-enweghị isi mgbe ọnwụ Malam Bacai Sanhá gasịrị.

A chụpụrụ ya n'ọchịchị, ya na onye isi ala Raimundo Pereira na ndị ọzọ so n'ọkwa gọọmentị. N'oge nnupụisi ahụ, a gbara ya égbè n'onwe ya. Ndị ọrụ nzuzo na nchekwa Guinea-Bissau jidere Nandigna na ubochi nke iri abuo na otu na onwa Nọvemba na afo 2013, nke Guinean Human Rights League katọrọ.

Mgbe ọ ghọsịrị onye ndụmọdụ nke Onye isi ala José Mário Vaz, a họpụtara ya ka ọ bụrụ Minista na-ahụ maka nchekwa n'afọ 2015 n'okpuru onye na-anọchite anya Praịm Minista Carlos Correia. Ọ gara n'ihu n'ọrụ a n'afọ 2016, mgbe ọ kwuru banyere ihe isi ike na-alụso mbubata ọgwụ ọjọọ ọgụ na Bissagos Islands.
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Aliyu

* Aliyu Abubakar bu onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria
* Aliyu Abubakar (onye bọọlụ) (amụrụ n'afọ 1996), onye bọọlụ Naijiria
* Aliyu Attah, onye uwe ojii Naijiria
* Aliyu Babba (nwụrụ n'afọ 1926), Emir nke Kano
* Aliyu Bawa (amụrụ n'afọ 1991), onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Aliyu Doma (amụrụ n'afọ 1942), onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria
* Aliyu Ibrahim, onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Aliyu Kama (amụrụ n'afọ 1949), ọchịagha Naijiria
* Aliyu Mohammed Gusau (amụrụ n'afọ 1943), onye isi ndị agha Naijiria
* Aliyu Mai-Bornu (1919-1970), onye Naijiria na-ahụ maka akụ na ụba
* Aliyu Musa (amụrụ n'afọ 1957), onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria
* Aliyu Obaje (1920-2012), onye ọchịchị ọdịnala Naijiria
* Aliyu Okechukwu (amụrụ n'afọ 1995), onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Aliyu Modibbo Umar (amụrụ n'afọ 1958), onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria
* Aliyu Magatakarda Wamakko (amụrụ n'afọ 1953), onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria

* Abdullahi Aliyu, onye ọrụ gọọmentị Naijiria
* Akilu Aliyu (1918-1999), onye Naijiria na-ede uri, onye edemede, ọkà mmụta na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị
* Dabo Aliyu (amụrụ n'afọ 1947), onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria
* Hadiza Aliyu (amụrụ n'afọ 1989), onye Naijiria na-eme ihe nkiri
* Ibrahim Aliyu, ọchịagha Naijiria
* Jummai Babangida Aliyu, onye ọrụ enyemaka Naijiria
* Mohammed Goyi Aliyu (amụrụ n'afọ 1993), onye Naijiria na-agba bọọlụ
* Mu'azu Babangida Aliyu (amụrụ n'afọ 1955), onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria
* Nasiru Aliyu (amụrụ n'afọ 1990), onye Naijiria na-agba bọọlụ
Nagwa Khalil

**Nagwa Hussein Khalil** bụ minista na-ahụ maka mmekọrịta ọha na eze na mkpuchi n'Ijipt. E duru ya n'iyi ọrụ ka O soro na ndị òtù ọrụ praịm minista Hesham Qandil n'ụbọchị nke abụọ n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 2012, mgbe mgbanwe ọchịchị nke Ijipt wepụrụ onye isi ala Hosni Mubarak. Ọ bụ otu n'ime ndị minista nwere onwe ha na kansụl, yana naanị otu n'etiti ụmụ nwanyị abụọ nọ na kansụl.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
Khalil nwetara nzere Ph.D. ya na Mahadum Cairo, ebe akpọrọ thesis ya "Nsogbu nke ndị Ijipt ka Agha mba Ụwa nke Abụọ gasịrị".

## Ọrụ na-abụghị nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya
Khalil jere ozi dị ka onye otu kọmitii na-achọpụta eziokwu, nke e nyere iwu ịchọpụta ihe ike maọbu ihe ize ndụ ndị mere n'oge Mgbanwe Ijipt nke afọ 2011.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya
E wepụrụ Ministri n'ahụ maka mmekorita mmadụ na ibe ya n'ime obodo na nkpuchi (Ministry of Social Affairs and Insurance)  afọ isii tupu mgbanwe ọchịchị nke Egypt nke afọ 2011, mana e weghachiri ya n'oge ọchịchị nwa oge nke praịm minista nke oge ahụ bụ Kamal Ganzouri. Khalil jere ozi dị ka minista na-ahụ maka mmekọrịta ọha na eze na mkpuchi na òtù ndị ọrụ Ganzouri. N'ụbọchị nke abụọ n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 2012, e duru Khalil n'iyi ọrụ. Nkwupụta mbụ Khalil kwuru mgbe a họpụtara ya bụ na ọ ga-arụ ọrụ iji mụbaa ụgwọ a na-akwụ́ ndị lara ezumike nká n'Ijipt.

Na ngwụcha ọnwa Ọgọstụ, Khalil gwara *Al-Masry Al-Youm* na ụfọdụ ndị otu Ụmụnne ndị Alakụba bịakwutere ya iji mee ka òtù ndị Ụmụnne Alakụba bụrụ nke iwu kwadoro, nke ga-enye ha ohere ime ka ọnọdụ ya bụrụ nke iwu kwadoro ma kwụsị esemokwu banyere okwu ahụ. Otú ọ dị, Khalil kwuru na ha etinyeghị arịrịọ n'ụzọ o kwesịrị, n'ihi na ha na-atụ egwu n'ihi "ọnụ ọgụgụ ndị otu ya, isi mmalite ego na ebumnuche iwu na-akwadoghị ga-ekpughe".
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Nnadozie Ugonna Ezenwaka

**Nnadozie Ugonna Ezenwaka** (amụrụ na June 16, 1994) bụ onye Naijiria na-agba bọọlụ.

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Nnadozie Ugonna Ezenwaka – Israel Football Association league player details
* Nnadozie Ugonna Ezenwaka at FootballDatabase.eu

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ