Asụsụ Oroha

**Oroha**, nke ewepụtara dị ka asụsụ Austronesian, bụ otu n'ime ọtụtụ asụsụ ndị Melanesia na-asụ na Solomon Islands . A makwaara ya dị ka **Maramasike** (mgbe Maramasike Passage nke kewara n'àgwàetiti abụọ nke Malaita Province, ebe *masike* pụtara 'obere'), **Mara Ma-Siki** (n'ụzọ nkịtị "Little Mala / Mara" [na 'Tolo' ndị na-enweghị ụda [l] n'asụsụ ha], mgbe mpaghara), **Oraha**, na **Oloha** n'ebe ndịda nke Province na Malaita bụ isi n'ime agwaetiti ahụ. Obere Mala nwere asụsụ atọ nke ndị 'Tolo' bụ Na'oni, Pau, na Oroha. Ha niile dịtụ iche, ma ha sitere n'otu ebe. Enwere ike iche asụsụ atọ ahụ dị ka olumba dị iche iche nke otu asụsụ. Obodo Tolo atọ a nwere ọdụ ụlọ akwụkwọ n'okpuru ozi Melanesia. 

Enwere mmadụ 38 ka na-asụ asụsụ Oroha ugbu a. Oroha bụ asụsụ obodo, nke dị n'oké osimiri, na ọnọdụ ya ugbu a na-agbanwe, nke pụtara na ndị na-asụ ya nọ na-asụ asụsụ dị iche, na asụsụ Sa'a, asụsụ ọzọ nke Solomon Islands. Ọtụtụ n’ime ndị na-asụ Oroha amaworị ka e si agụ Sa’a; ya mere, ọ dị mfe ịtụgharị n'iji asụsụ ọzọ a. N'iji Sa'a atụnyere asụsụ Oroha, mmadụ nwere ike ịhụ ebe ha si malite. Dịka ọmụmaatụ, [d] n'asụsụ Sa'a dabara na [s] ma ọ bụ, karịa, na [t] na Oroha. 

Ndị Oroha esiwo na ọwa nkewa dị na Mala bịa n'ụlọ ha ugbu a. Ọtụtụ ndị na-asụ asụsụ Oroha kwenyere na Iso Ụzọ Kraịst. 

## fonology

### Ekwentị
Asụsụ Oroha nwere consonants iri na ụdaume ise ewepụtara n'okpuru. 

Udaume nwere ogologo na nkenke nsụgharị. Udaume okpukpu abụọ na-agbatị ụda. A  na-egosi mwepụ nke consonant, a na-ewepụkarị [k] ma ọ bụ [t]. A naghị atụgharị [r] ahụ. Oraha enweghi ike imi [ŋ]; a na-eji imi eze [n] eme ihe kama.

Enwere ike asụpe okwu mgbe ụfọdụ n'ụzọ dị iche, na-egosikwa nkpọpụta dịtụ iche. Dịka ọmụmaatụ, maka 'gaa, bịa', ma *raa* na *ra* ka edere. 

### Diphthong
Ndị diphthong dị na Oroha bụ *ae*, *ai*, *ao*, *au*, *ei*, na *unu* . 

### Nhazi mkpụrụedemede
Oroha nwere naanị mkpụrụokwu mepere emepe. Enweghị mkpụrụokwu mechiri emechi. 

### Mgbanwegharị
Enwere ike ịmegharị ngwaa ka ọ gbasie ike n'ihe okwu pụtara. Enwere ike ime nke a n'ụzọ atọ:

# nkwughachi nke syllable nke mbụ; *suri* ka *susuri*
# ikwughachi okwu dum; *horo* to *horohoro*
# ikwugharị okwu ahụ dum na mwepụ nke consonant nke ime na onye nke mbụ. *rahi* na *rairahi*

A pụkwara iji ya mee ọtụtụ okwu. Dịka ọmụmaatụ, *naanị* pụtara nwata ebe *meramera* pụtara ụmụaka. 

## Ọmụmụ ihe ọmụmụ

### Prefixes

#### Nkọwa nkọwa okwu
Prefixes bu ụzọ ụfọdụ adjectives gụnyere *ma-*, *ta`i -*, *take -*, *tara -*, na *tata* - . 

#### Mbido ngwaa
Enwere prefixes na-akpata na nkwughachi nke agbakwunyere na mmalite ngwaa. Ihe prefix na-akpata bụ *ha'a*, ebe prefix nke nkwughachi bụ *hai* nwere ike igosi mgbanwe ma ọ bụ mgbakwunye mgbe agbakwunyere adverb *or'u* . Enwere ole na ole nke nwekwara ike bụrụ prefixed na aha na adjectives kwa.

#### Ọtụtụ
*Moi* na *mo* na-ebute aha iji gosi ọtụtụ. Dịka ọmụmaatụ, *mo hanua iwera* nwere ike ịpụta 'ọtụtụ ala' ma ọ bụ 'ọtụtụ mmadụ'. 

#### Mgbakwunye aha
Enwere ike itinye nnọchiaha n'okwu ndị ọzọ ka ịgbakwunye na ma ọ bụ gbanwee ihe okwu pụtara. A na-eji nke a tumadi igosi inwe ihe nwere aha. Dịka ọmụmaatụ, *maa* 'anya' nwere ike iji suffix onye mbụ nwere otu *-ku* mepụta *maaku* 'anya m'. 

N'ọnọdụ ndị ọzọ, enwere ike ịgbakwunye nnọchiaha dị ka mgbakwunye na ngwaa ma ọ bụ amụma amụma iji rụtụ aka n'ihe dị n'ahịrịokwu ahụ. 

#### Mgbakwunye okwu
A na-etinye ngwụcha *-'a* na *-ta'a* n'azụ ụfọdụ nkọwapụta. 

#### Mgbakwunye ngwaa
Enwere ike itinye suffixes na njedebe ngwaa iji gosi okike. Enwere ụdị suffixes abụọ enwere ike ịgbakwunye na ngwaa. Nke mbụ bụ *i* nke nwere ike iguzo naanị ya ma ọ bụ jiri consonant agbakwunyere tupu ya. Ụdị nke abụọ bụ nkwụsị nke *a'i* nke a na-etinye na aha iji mee ka okwu ahụ ghọọ ngwaa.
 

## Syntax

### Usoro Okwu
Usoro okwu maka nhazi ahịrịokwu Oroha bụ isiokwu, ngwaa, ihe (SVO).

A na-emepụta okwu ọnụ mgbe ị na-agbakwunye *-na*, *-ta*, *-ra*, *-raa*, *-ha*, ma ọ bụ *-h* na njedebe nke mgbọrọgwụ ngwaa. Dịka ọmụmaatụ, *mae* 'to die' nwere ike ịdepụta iji mepụta ụdị ewepụtara *maena* 'ọnwụ'. A pụkwara itinye otu usoro mwepu a n'ọrụ na adjectives, dịka na *sieni* 'mma' na *sienina* 'ịdị mma'.

A na-emepụta aha ndị nọọrọ onwe ha site na iji *na*, nke a na-agbakwunye na azụ nke aha iji gosi ụdị mmekọrịta ma ọ bụ ịgbanwe nọmba kadinal ka ọ bụrụ ordinal (lee tebụl ọnụọgụ na ala nke ibe). 

#### Ngwaa
Ngwaa na-egosi omume. Asụsụ Oroha nwere ihe a maara dị ka ngwaa. A na-eji ihe ndị a dị ka prefixes nwere ngwaa n'ezie iji mepụta okwu. Enwere ike iji ihe ndị ahụ *ko*, *koi*, *ka*, *ke*, na *ka'i* mee ihe. 

#### Adjectives
Ndị na-eme mgbanwe na-agbaso aha isi ha. Enwere ike iji adjectives pụrụ iche tụnyere ihe. A na-ejikọtakarị ha ọnụ na prepositions ma ọ bụ nkwupụta okwu iji gosi ntụnyere a. Dịka ọmụmaatụ, *riuta*' gafere, nke karịrị' na-egosi ntụnyere n'etiti ihe abụọ ma ọ bụ karịa. 

#### Okwu okwu
E nwere ụdị adverbs anọ:

# ọnọdụ
# uzo
# oge
# ebe 

## Ọnụọgụ

Ọnụọgụ nkịtị na-abịa n'ihu aha mgbe a na-akọwa ọnụọgụ ihe dị. 

## Ntụaka

## Njikọ mpụga

* OrohaLanguage.org - ụtọ asụsụ Oroha na-aga n'ihu n'ịntanetị
* Ụdị ntanetị nke 1927 Ivens "Ihe Ọmụmụ nke Asụsụ Oroha" edemede
* Ihe ndị dị na Oroha gụnyere na oghere oghere Arthur Capell ( AC1 na AC2 ) nke Paradisec nwere.
Otú:Pages with unreviewed translations