open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mumuye people

Ndị **Mumuyes** bụ ndị obodo Naijiria. Ha na-asụ asụsụ Mumuye. Ha mejupụtara agbụrụ kachasị ukwuu na Taraba Steeti nke dị na Naịjirịa, ma mepụta agbụrụ ndị kachasị na Zing, Yorro, Jalingo, Ardo-Kola, Lau, Gassol, Bali na Gashaka, ndi niile bụ mpaghara gọọment,ị mpaghara nke steeti ahụ. A na-ahụkwa ndị Mumuyes n'ọtụtụ akụkụ nke steeti Adamawa dị nso.

## Ihe odide
Community youth development

Community Youth Development (**CYD**) bụ nkà ihe ọmụma na-ekwusi ike na ọdịdị symbiotic nke **mmepe ndị ntorobịa** na mmepe obodo site na itinye omume abụọ ahụ n'otu usoro. CYD na-ejikọta ikike okike nke ndị na-eto eto ka ha na-achọ ịmepụta mgbanwe na gburugburu ha site n'ịzụlite mmekọrịta n'etiti òtù ndị na-emetụta ndị ntorobịa na ụlọ ọrụ mmepe obodo iji nweta ohere ọhụrụ maka ndị ntorobịa ijere obodo ha ozi  na inwe ikikere izụpụta akara aka nke onwe ha. 

## Hụkwa

## Njikọ mpụga
Ebemsidee 

* ''Community Youth Development Journal'' nke Institute for Just Communities (IJC) na Institute for Sustainable Development, Heller School of Social Policy and Management, Brandeis University bipụtara.
* Community Youth Development: Programs, Policies, and Practices A resource publication.
* CommonAction Otu mba ụwa CYD resource, ọzụzụ, na teknụzụ enyemaka.
* YoMo - nkwado na ihe onwunwe maka ndị na-eto eto na-ekere òkè na obodo.
* Youth Outreach Team - Usoro obodo Vancouver nke itinye ndị ntorobịa na mkpebi obodo.
* Learning for a Cause, otu agụmakwụkwọ na-enweghị uru nke onye nkuzi na onye edemede Michael Ernest Sweet guzobere.
* Mmepe Ndị Ntorobịa Obodo na Mahadum Nazaret
First Christian Missionary Cemetery in Nigeria

thumb|First Christian Missionary Cemetery in Nigeria
Ebe ili ozu Ndị Kraịst nke Mbụ na Naịjirịa, nke a makwaara dị ka Ebe ili oju Ndị Kraịst nke Ndị Ozi ala ọzọ na Badagry, bụ ili ozu **ebe e liri ndị** ozi ala  Europe nke narị afọ nke iri na itoolu na nke iri abụọ nwụrụ n'obodo Badagry na gburugburu ya. Ebe olili ozu dị n'okporo ụzọ ụlọ ọgwụ ọha nke obodo ahụ. Akara plus kod ya na nke  ndị ụzọ ya na akwụkwọ ndị ụzọ   Google ya bụ CV7Q+CPR, 103101, Badagry, Nigeria. Ụfọdụ ihe ndekọ na-ekwu na e liri ihe karịrị ndị ozi ala ọzọ dị narị abụọ n'ebe a. E guzobere ihe akpuruakpu iji cheta ndị ozi ala ọzọ nwụrụ anwụ. Taa, ebe ili ozu ahụ bụ otu n'ime ebe akụkọ ihe mere eme nke na-adọta ndị njem nleta n'obodo Badagry.

## Akụkọ ihe mere eme
Ọtụtụ ndị Europe nwụrụ n'akụkụ dị iche iche nke Africa n'oge ndị Europe na-agba ohu nke ndị Africa, oge nke Ndị Kraịst, na oge ọchịchị na kọntinent ahụ. Ọtụtụ n'ime ndị Europe a nwụrụ site na ọrịa  ịba na ụdị dị iche iche nke ahụ ọkụ nke ọtụtụ n'ime ha enweghị ikike mgbochi nke na-enweghị ọgwụgwọ dị irè n'oge ahụ. Ọ bụ ogologo oge ka e mesịrị ka a chọpụtara na quinine na agwọ ịba. Nke a bụ ọnọdụ ebe ọtụtụ ndị ozi ala  Europe nke kwagara n'obodo Badagry malite n'afọ 1845 nwụrụ ma lie ha n'obodo ahụ.

Ọ bụ n'oge na-adịghị anya mgbe ndị ozi  Europe mbụ rutere na Badagry ka achọpụtara  ọnwụ mbụ n'etiti ha. Oriakụ Eliza Phillips Gollmer, nwunye otu n'ime ndị isi nke ozi ahụ, bụ Rev. Charles Andrew Gollmer (onye ọ lụrụ mgbe nwunye mbụ ya nwụsịrị na Sierra Leone n'ọnọdụ yiri nke ahụ), bụ onye mbụ na ndepụta ogologo nke ọnwụ ndị ozi ala ọzọ na / ma ọ bụ olili na Badagry nke ga-esote. Oriakụ Gollmer nwụrụ n'ụbọchị iri na otu nke ọnwa Eprel n'afọ 1845, mgbe ọ rịasịrị ọrịa siri ike ruo ọnwa atọ. Ọ bụ mgbe e liri ya n'ebe a ka e guzobere ili ozu ndị ozi ala ọzọ.

Ndị ozi ala ọzọ Europe ndị ọzọ nwụrụ ma lie ebe a gụnyere Mrs. Müller, nwunye Rev. J. C. Müller onye nwụrụ n'abali iri abụọ na isi nke ọnwa Febụwarị n'afọ 1848; na Eugene Celadon Van Cooten (onye dọkịta na-awa ahụ Dutch) na nwunye ya, Emily Primrose Van Cooten, onye nwụrụ site na oke ọkụ n'abalị atọ nke onwa Machị afọ 1851, na Mee 17, 1850, n'otu n'otu.

E nwekwara ndị Europe ndị ọzọ, ọ bụ ezie na ha abụghị ndị ozi ala ọzọ, e liri ha n'ebe ili ozu a. Otu ihe atụ bụ Maazị George Brand, onye nnọchi anya Britain na Lagos nke nwụrụ n'ọrịa afọ ọsịsa na ahụ ọkụ na June 16, 1860. E lie ụfọdụ ndị ozi ala ọzọ Africa n'ebe ahụ, dị ka Maazị Edward Philips, onye nkuzi ozi ala ọzọ nke Sierra Leone nke nwụrụ site na nkụnwụ na abalị iri na atọ nke ọnwa Machị afọ 1847. E nwekwara Maazị Mark Willoughby, onye ntụgharị Sierra Leonian nke Gollmer, onye nwụrụ na Mee 9, 1850, mgbe ọ rịasịrị ọrịa ogologo oge. N'ime iri afọ ndị na-adịbeghị anya, e lie ndị ụkọchukwu Naijiria ole na ole nke oge a, ọkachasị nke Anglican na Methodist, n'ebe ili ozu a. Ndị Katọlik na Society of African Missions ya n'obodo ahụ nwere ebe ili ozu dị iche na Topo Island ebe ọrụ ha dabeere n'ụzọ dị ukwuu.

## Edensibia
Eti-Osa East

**Eti-Osa** East bụ mpaghara mmepe obodo na Naịjirịa. E kewara ya na mpaghara Gọmentị Obodo Eti-Osa na afọ 2003.

## Ihe odide
EPE

Epe ma ọ bụ **EPE** nwere ike ịchọ ya na:

## Ebe ndị a na-anọ

* Epe, North Rhine-Westphalia, Germany
* Epe, Netherlands
* Epe, Lagos, Nigeria
* Eastern Peripheral Expressway, National Capital Region, India

## Sayensị

* Ike eletrik
* Elvis Presley Enterprises, ụlọ ọrụ ntụrụndụ America
* England's Past for Everyone, ọrụ nyocha akụkọ ihe mere eme nke Bekee
* Ephenidine
* European Parliament of Enterprises, otu ụlọ ọrụ azụmahịa
* Everyday Practical *Electronics*, magazin ndị Britain na-eme ihe ntụrụndụ
* Polyethylene gbasaa

## Hụkwa

* Épée, ngwá agha a na-eji eme ihe n'egwuregwu fencing
* Nkwekọrịta nke Epe
2003 Lagos State gubernatorial election

Ntuli aka gọvanọ nke steeti Lagos nke afọ **2003** mere n'ụbọchị iri na itoolu nke ọnwa Eprel afọ 2003. Gọvanọ AD na-achị ugbu a bụ Bola Tinubu meriri ntuli aka maka oge nke abụọ, na-emeri Funsho Williams nke PDP na ndị ọzọ anọ.

Bola Tinubu pụtara n'enweghị onye na-emeghe ya na ntuli aka gọvanọ AD mgbe ndị niile na-achọ ịpụ. O nwere Femi Pedro dị ka onye ya na ya na-agba ọsọ.

Funsho Williams bụ onye na-azọ ọkwa PDP.

## Usoro ntuli aka
A na-ahọpụta Gọvanọ nke Lagos Steeti site na iji usoro ịtụ vootu.

## Nsonaazụ
Ngụkọta nke mmadụ isii dere aha na Independent National Electoral Commission iji sọọ mpi na ntuli aka ahụ. Gọvanọ AD Bola Tinubu meriri nhọpụta ọzọ maka oge nke abụọ, na-emeri Funsho Williams nke ndị PDP na ndị otu anọ dị obere.

Ọnụ ọgụgụ ngụkọta nke ndị debanyere aha na steeti ahụ bụ 4,558,216.

## Ihe odide
Moi moi

Moi moi bụ ezigbo nri na Naịjirịa, a na-eji agwa akwọrọ akwọ wee mee ya na ngwa nri pụrụ iche. Enwere usoro eji esi moi moi n'ụzọ dị iche iche, usoro ana-ahụkarị bụ isi nri moi moi na ọkwá, aluminom foil akpa, akwụkwọ banana, naịlọn. 

ọ bụ nri na-agbanwe agbanwe nke ọma, ụfọdụ na-agbakwunye azụ, akwa esiri esi, iji tinye na ụtọ ya
E nwere ụị moị mọị dị iche iche, mọị mọị ọka, mọị mọi ọgede na mọị mọị agwa akwọrọ akwọ.
Enterprise Bank Limited

Enterprise Bank Limited (EBL), nke a na-akpọkwa Enterprise Bank, bụ **ụlọ** akụ azụmahịa na Naịjirịa. Central Bank nke Naijiria nyere ya ikikere dị ka ụlọ akụ azụmahịa, onye na-ahụ maka ụlọ akụ nke mba ahụ.

## Nchịkọta
Ụlọ akụ Enterprise bụ nnukwu onye na-enye ọrụ ego na Naịjirịa.  n'ọnwa Disemba afọ 2012, e mere atụmatụ na ngụkọta akụ ụlọ akụ ahụ dị ijeri US $ 1.63 (NGN:261.1 ijeri). Dị ka ebe nrụọrụ weebụ ụlọ akụ ahụ si kwuo, ọnụ ahịa ndị nwere òkè ruru ihe dị ka US $ 186.5 nde (NGN:29.8 ijeri) n'ọnwa Ọgọstụ afọ 2011.

E guzobere ụlọ akụ Enterprise Bank n'ọnwa Ọgọstụ afọ 2011 site n'iweghara akụ na ụfọdụ ụgwọ nke ụlọ akụ Spring Bank, nke a kagbuola ikike ụlọ akụ azụmahịa ya. E nyere EBL ikike ụlọ akụ azụmahịa na 5 Ọgọst, na afọ 2011.

## Onye nwe ya
, the assets of Enterprise Bank Limited are 100% owned by **Asset Management Company of Nigeria** (AMCON), an arm of the Federal Gomenti nke Naijiria . Na afọ 2015, azuru Enterprise Bank site na Heritage Banking Company Limited mgbe emere ihe ego ntinye nke nde ₦56.

## Ọchịchị
Onye isi oche nke ndị nduzi nke Enterprise Bank Limited bụ **Sir**. **Ogala Osoka MFR** Onye isi nchịkwa na onye isi nchịkwa nke ụlọ akụ ahụ bụ **Ahmed Kuru** .

## Hụkwa

* Ndepụta ụlọ akụ na Naịjirịa
* Central Bank nke Naịjirịa
* Ọnọdụ akụ na ụba nke Naịjirịa
* Ebe Ọkụ Mmiri

## Edensidee

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ nke Enterprise Bank Limited
* Ebe nrụọrụ weebụ nke Central Bank of Nigeria
* Gọọmentị etiti na-ahọpụta ndị isi nke ụlọ akụ mba
Òtù:Uloaku ego na Steeti Lagos
Dangote Cement

**Dangote Cement Plc** bụ onye Naijiria na-ere ahịa ciment na mba dị iche iche nke nwere isi na Lagos. Ụlọ ọrụ ahụ na-arụ ọrụ n'ịmepụta, ịkwadebe, mbubata, nkwakọba, na nkesa nke simenti na ngwaahịa ndị metụtara ya na Naịjirịa, ma nwee ụlọ ọrụ ma ọ bụ ọdụ mbubata na mba Afrịka itoolu ndị ọzọ.

## Akụkọ ihe mere eme
A mara ya n'oge gara aga dị ka Obajana Cement Plc, ma gbanwee aha ya ka ọ bụrụ Dangote **Cement** PlC na Julaị, na afọ 2010. E hiwere Obajana Cement Plc na afọ 1992. Dangote Cement Plc bụ onye enyemaka nke Dangote Group ma bụrụkwa ụlọ ọrụ kachasị na-ere ahịa na Nigerian Stock Exchange.

Dangote Cement depụtara na Naịjirịa Stock Exchange n'ọnwa Ọktoba afọ 2010 nakwa dị ka ọ dị n'ọnwarị afọ 2014 maka pasent 20 nke ngụkọta ahịa ahịa nke Exchange. N'afọ 2014, ụlọ ọrụ Investment Corporation nke Dubai (ICD) zụrụ $ 300 nde na Dangote Cement.

Aliko Dangote etinyela US $ 6.5 ijeri n'ime ụlọ ọrụ ahụ n'etiti afọ 2007 na afọ 2012. Cement mejupụtara ihe dịka pasent 80 nke azụmahịa Dangote Group ka ọ na-erule afọ 2011.

## Ọrụ
Ụlọ ọrụ Dangote Cement dị na Obajana, Kogi, bụ nke kachasị ukwuu na Sub-Saharan Africa na 10.25 nde tọn kwa afọ ikike gafee ahịrị atọ na nde tọn 3 ọzọ kwa afọ ikike a na-ewu ugbu a. 

N'afọ 2012, ụlọ ọrụ ahụ meghere ụlọ ọrụ simenti $ 1 ijeri na Ibese, Ogun.  Ụlọ ọrụ ahụ nwere ike ịmepụta nde 6 nke simenti kwa afọ, na-ebuli ngụkọta mmepụta ụlọ ọrụ ahụ site na pasent 40 n'oge ahụ. Ụlọ ọrụ China na-ewu ụlọ na injinia Sinoma wụnyere ụlọ ọrụ ahụ, ọ na-anọchite anya otu n'ime nnukwu itinye ego na-abụghị mmanụ na Naịjirịa.

Ụlọ ọrụ ụlọ ọrụ ahụ dị na Gboko, Benue nwere ikike nde tọn 3 kwa afọ na nkwalite ruo nde tọn 4 kwa afọ nke a haziri na afọ 2013. Otu ụlọ ọrụ na Senegal tinyere otu ụlọ ọrụ na Tanzania meghere na afọ 2015. N'otu afọ ahụ, e meghere ụlọ ọrụ na Etiopia kwa, nke nọ n'okpuru egwu nke ọgba aghara obodo na afọ 2017 na agha obodo na afọ 2021.

## Ebenside

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ gọọmentị
* Dangote Cement na Bloomberg.
* Cement Dangote na BusinessWeek.
* Dangote Cement na Reuters.
* Dangote Cement na Financial Times.
* Cement Dangote na Forbes Global 2000.
Òtù:Kompani cement na Naijiria
Vitafoam Nigeria Plc

**Vitafoam Nigeria Plc** bụ ụlọ ọrụ na-emepụta ụfụfụ nke dị na Lagos, Naijiria. Ọ bụ otu n'ime ndị na-emepụta ụfụfụ na Naịjirịa, na-emepụta ngwaahịa polyurethane na-agbanwe agbanwe na nke siri ike. Ụlọ ọrụ ahụ nwekwara mmasị na Vitafoam Ghana na Vitafoum Sierra Leone.

N'afọ 2011, ọ banyere n'ime njikọ aka na onye na-asọmpi, Vono Products tupu ọ zụta ụlọ ọrụ ahụ. Ịzụta Vono Products mụbara òkè ụlọ ọrụ nke ahịa oche. N'afọ 2000, ụlọ ọrụ ahụ gbasaa ngwaahịa ya site na itinye ego na nhọrọ ụra nke oge a nke anọ n'ime ndị enyemaka ya na-achịkwa ugbu a: Vitapur, Vitagreen, Vitavisco na Vitablom. Vitapaur na-enye ihe owuwu na-egbochi mmiri.

British Vita guzobere ụlọ ọrụ ahụ na 1962 na mmekorita ya na onye na-ekesa mpaghara G.B. Ollivant. Mmepụta nke akwa ụfụfụ latex na matarasị malitere na afọ 1963 na Ikeja Industrial Estate. N'okpuru iwu ọhụrụ dị irè na afọ 1978, British Vita belatara ego ya site na 50% ruo 20%.

## Edenside

Òtù:Kompani no na Lagos
Òtù:Kompani no na Naijiria
Bates Cosse

Cosse Group bụ ụlọ ọrụ nkwukọrịta ahịa na Lagos, Naijiria. 

Onye guzobere Cosse bụ Funmi Onabolu, onye bụ onye isi nchịkwa mbụ na Chief Operating Officer na ụlọ ọrụ nkwukọrịta ahịa Biodun Shobanjo's Insight-Grey (nke jikọtara ya na Grey Global Group). Ụlọ ọrụ ahụ malitere ọrụ na afọ 1995.

Ndị ahịa ụlọ ọrụ ahụ gụnyere United Bank for Africa (UBA), Virgin Nigeria Airways, Wema Bank, Nigerian Breweries Plc, ARM, Interswitch, UAC Dairies, Nando's, Unilever, Nordica Fertility Centre, Lumos, na CFAO Motors. Cosse merikwara azụmahịa okike maka Promasidor na Naịjirịa, na-esote asọmpi asọmpi siri ike nke gụnyere ụlọ ọrụ mgbasa ozi Naịjirị na Disemba na afọ 2010.

Cosse na ụlọ ọrụ ndị ọzọ na ụlọ ọrụ mmepụta ihe dị ka London Advertising na mba London & Joe Public na South Afrika na-arụ ọrụ ugbu a.

## Ihe ngwọta
Cosse mepụtara ihe ngwọta pụrụ iche dị ka 'Sunny Golden World of B&H' Radio music hit show maka British American Tobacco (BAT) na mgbakwunye na 'Star Wheel of Fortune' na 'Looking Good with Amstel Malta' ma maka Nigerian Breweries Plc (ụlọ ọrụ Heineken mba ụwa) Ụlọ ọrụ ahụ nyekwara aka n'ime ka Star Lager na Benson & Hedges bụrụ akara mbụ na ahịa ha, site na atụmatụ ahịa pụrụ iche.

Cosse malitere nkwurịta okwu Through-the-line (TTL) na akaụntụ Benson & Hedges na afọ 2000 wee sonye na netwọk Bates Worldwide na afọ 2001.

Ọ ghọọ kwara ụlọ ọrụ mpaghara mbụ na-abụghị ebe ahụ nyere ohere ịmepụta echiche okike maka ma B & H na akaụntụ ụlọ ọrụ BAT.

N'afọ 2003, mgbe a na-agbaso mkpọsa mgbasa ozi squib, Cosse meriri Globacom Advertising pitch, akaụntụ nke ụlọ ọrụ ahụ mechara gbaa arụkwaghịm mgbe afọ ole na ole gachara mgbe nkwekọrịta dị n'etiti òtù abụọ ahụ.

## Ụlọ ọrụ enyemaka
Cosse TTL bụ onye otu ụlọ ọrụ nke Cosse Group, n'akụkụ ụlọ ọrụ ndị ọkachamara ndị ọzọ gụnyere TownCriers (Experiential Marketing and Brand Activation) MediaIntegra (Strategic Media Planning and Buying) ProChannel (Trade/Channel marketing) Media Junction (Audio-visual production and content development)

N'afọ 2009, onye isi oche Cosse, Funmi Onabolu ghọrọ onye isi oche nke Association of Advertising Agencies na Naijiria (AAAN). 

## Ihe odide

 
Òtù:Pages with unreviewed translations
Kakawa Discount House Limited

Kakawa Discount House bụ otu n'ime ụlọ nkwụnye ego ise na-arụ ọrụ na Naijiria nke na-eje ozi dị ka ngwá ọrụ ego gọmentị ma na-arụ dị ka ebe dị n'etiti etiti n'etiti ụlọ akụ ndị ọzọ niile dị na Naijeria na **ụlọ** akụ Apex nke Naijiria, Central Bank of Nigeria. Dị ka ụlọ nkwụsịtụ niile, azụmahịa na bonds gọmentị na akwụkwọ ego bụ ọrụ azụmahịa bụ isi.

Kakawa Discount House bụ nke FBNQuest nwetara, aha aha nke ụlọ ọrụ Merchant Banking and Asset Management nke FBN Holdings Plc. Ọ malitere ọrụ ụlọ akụ na 2 Nọvemba na afọ 2015 ma bụrụ nke a maara ugbu a dị ka FBN Merchant Bank Limited.

## Akụkọ ihe mere eme
A mụrụ ngalaba Discount Houses nke ụlọ ọrụ ọrụ ọrụ ego Naịjirịa na afọ 1995 ma bịa dị ka nwa nke gọmentị etiti nke Naịjirị site na Central bank of Nigeria (CBN). Ụlọ nkwụnye ego ghọrọ ebe ụlọ akụ nwere ike isi mee ka ego karịrị akarị ma nweta otu na CBN. E mepụtara ahịa nke abụọ site na ụlọ nkwụsịtụ ọkachasị maka ahia nke akwụkwọ Treasury na akwụkwọ azụmahịa ndị ọzọ. A na-enweta aha Kakawa site n'okporo ámá (Kakawa Street) ebe isi ụlọ ọrụ nke otu onye nwe òkè ha kachasị ukwuu dị (First Bank of Nigeria).

Ndị nwe ya bụ: First Bank of Nigeria Plc, Guaranty Trust Bank Plc, Sterling Bank Plc. First City Monument Bank, Skye Bank, na Unity Bank.

### Taa
Kakawa agbanweela site n'ịbụ ụlọ ọrụ na-emepụta otu ihe ka ọ bụrụ onye ọsụ ụzọ maka ire ahịa nke Treasury bill nye ndị na-etinye ego n'otu n'otu site na iwebata onye nwe ya Treasury Bill Backed Investment (TBBI) ngwaahịa na afọ 1997.

N'afọ 1998, a chọpụtara Corporate Finance ma guzobe otu ọrụ ndụmọdụ (Wealth Management Unit).

Kakawa Asset Management Limited bụ ụlọ ọrụ enyemaka nwere ikikere ịrụ ọrụ dị ka ndị njikwa ego.

### Nchịkwa Ihe onwunwe Kakawa
E hiwere Kakawa Asset Management (KAM) n'afọ 2004. Tupu e sonye ya, KAM na-arụ ọrụ dị ka ngalaba nke Kakawa kemgbe afọ 2001. E guzobere KAM n'ihi mkpa ọ dị inye ndị ahịa na-arụkọ ọrụ na Kakawa ka oge na-aga, na nhọrọ itinye ego ogologo oge na ahịa ọrụ ego.

KAM debanyere aha na Securities & Exchange commission (SEC) dị ka onye njikwa ego / ego na onye ndụmọdụ itinye ego.

## Ebenside


## Njikọ mpụga

* Official website
* Ụlọ Akụnụba Kakawa na Alacrastore
Òtù:Kompani na Lagos
Ensure

Nkwado bụ ụdị America nke ihe na-edozi ahụ na ihe ndị na-anọchite anya nri nke Abbott Laboratories mepụtara. 

Otu karama 237-ml (8-fl oz) nke Ensure Original nwere calorie 220, gram isii nke abụba, gram 15 nke shuga, na gram itoolu nke protein. Ihe isii kachasị elu bụ mmiri, ọka maltodextrin, shuga, mmiri ara ehi protein concentrate, mmanụ canola, na protein soy. A na-ewere ya dị ka lactose-free maka ndị na-enweghị lactose.

## Akụkọ ihe mere eme
N'afọ 1903, Harry C. Moores na Stanley M. Ross malitere "Moores & Ross Milk Company", nke na-ahụ maka ịde mmiri ara ehi maka nnyefe ụlọ maka afọ ole na ole mbụ. Ka ọ na-erule afọ 1964, ụlọ ọrụ ahụ jikọtara ya na Abbott Laboratories. Ihe ọṅụṅụ a na-akpọ Ensure bụ nke mbụ Ross Laboratories rere na afọ 1973.

N'afọ ndị afọ 1990, Ensure na ihe ọṅụṅụ ndị ọzọ na-edozi ahụ dị ka Mead Johnson's Sustacal na Nestlé's Boost and Resource na-asọ mpi siri ike iji nweta òkè ahịa n'etiti ndị okenye nwere ahụike. N'afọ 1996, Ensure nwere ahịa nke ihe dị ka $ 300 nde ma bụrụ 80% nke ahịa protein mgbakwunye; Abbott mefuru $ 45.4 nde iji kpọsaa Ensure n'ime ọnwa itoolu mbụ nke afọ 1996, ihe dị ka 70% karịa ka o mefuru n'otu oge ahụ nke afọ 1995.

## Nkatọ
N'afọ 1995, Center for Science in the Public Interest kwuru na mgbasa ozi maka Ensure bụ "mgbasa ozi nri kachasị aduhie eduhie" nke afọ ahụ. N'afọ 1997, Abbott kwụsịrị ebubo sitere na Federal Trade Commission na ọ na-ere ahịa ụgha Assure dị ka inwe vitamin yiri nke ahụ dị ka ihe mgbakwunye multivitamin, yana dịka ndị dọkịta tụrụ aro karịa ihe mgbakwunye nri ọ bụla ọzọ dị ka ụzọ ndị mmadụ ga-esi nọgide na-arụ ọrụ ike ma nwee ahụike.

E jirila jide n'aka na a na-enye ndị mkpọrọ na-achọ agụụ na ogige ndị mkpọrọ Guantanamo Bay nke mba United States nri.

## Ngwaahịa
Mgbe Abbott kewara ngalaba ọgwụ ya, Abbvie, na afọ 2013, usoro ngwaahịa Ensure nọgidere na Abbott tinyere ngwaahịa ndị ọzọ na-edozi ahụ.

Ka ọ na-erule afọ 2016, ụdị dị iche iche nke Ensure gụnyere:

* Nkwado Mbụ
* Gbaa mbọ hụ na Pudding Original
* Mee Ka Obi Mmetụta Na-enwekwu
* Mee Nwe Nwe Ya Ka Obi Dị Ndụ
* Gbaa mbọ hụ na Protein Dị Elu
* Mee na Obi Ụtọ
* Mee ka Ìhè hụ na
* Nkwekọrịta Na-adịru Mkpa
* Gbaa mbọ hụ na Ọgwụ Nri Dị Mma
* Gbaa mbọ hụ na ahụike uru ahụ

Ka ọ na-erule n'afọ 2016, a kwụsịrị Ensure Complete.

## Hụkwa
 

* Ihe mgbakwunye nri
* Ịmanye mmadụ inye nri
* Ihe oriri mmiri
* Mgbapụta protein
* Nri ọgwụgwọ

## Ihe odide




## Njikọ mpụga

* Official website
Jiji.ng

thumb|Jiji.ng
**Jiji** bụ ahịa n'ịntanetị nke Afrịka nke na-enye ndị na-azụ ahịa na ndị na-ere ahịa ụzọ iji zute ma gbanwee ngwaahịa na ọrụ.

## Akụkọ ihe mere eme
Ka ọ na-erule Jenụwarị, na afọ 2018, ọ nwere ihe karịrị 800,000 mgbasa ozi, na-adọta ihe karịrị ndị na-ere ahịa 160,000 na nde ndị ọrụ 7 kwa ọnwa, ndị na-achọ ahịa na ụgbọala, ngwongwo ụlọ, ekwentị mkpanaaka, ihe ntecha, ihe egwuregwu, anụ ụlọ, ngwá electronic, ọrụ, na n'oge na-adịbeghị anya, ịchọ ọrụ site na ịchọ ọrụ site n'ịchọ ọrụ. Site na akụkọ nke The Economist Intelligence Unit (EIU), Jiji bụ otu n'ime ndị isi na-ere ahịa n'ịntanetị nke mba ahụ na-ejere ndị ahịa ahịa ahịa ozi. Ka ọ na-erule Machị 8, na afọ 2018, a họpụtara Jiji dị ka ebe nrụọrụ weebụ nke 39 kachasị eleta na Naịjirịa site na Alexa nakwa dị ka ebe 32 nke TOP na Naịjarịa maka ụdị niile site na SimilarWeb.

E hiwere Jiji na afọ 2014 na Lagos, Nigeria site n'aka Anton Wolyansky, onye bụ onye isi ụlọ ọrụ ahụ. N'oge mgbụsị akwụkwọ nke afọ 2015 Jiji malitere ọrụ a maara dị ka blog Jiji, na-enye ndị ọbịa ozi gbasara azụmahịa, teknụzụ, ntụrụndụ, ụdị ndụ, ndụmọdụ, akụkọ ndụ, akụkọ.

N'afọ 2016, Jiji sonyeere Airtel, ụlọ ọrụ na-ahụ maka nkwukọrịta zuru ụwa ọnụ. Nke a pụtara na ndị ahịa na saịtị Jiji agaghị akwụ ụgwọ maka data ma ọ bụrụ na ha abanye na weebụsaịtị site na netwọk Airtel.

N'ọnwa Nọvemba, na afọ 2016, Jiji nwere nzukọ mbụ maka ndị na-ere ahịa, nke mere na Westown Hotel na Lagos.

N'ọnwa Eprel, na afọ 2017, Jiji natara Nigeria Internet Registration Association Awards dị ka ọrụ ntanetị kachasị ọhụrụ n'afọ na Naịjirịa.
Na Mee, na afọ 2017, Jiji pụtara dị ka onye ikpeazụ nke The West Africa Mobile Awards (WAMAS), ebe ọ banyere na ndị nnọchiteanya 5 kachasị elu na Commerce & Retail Category

Enwekwara ebe nrụọrụ weebụ ụlọ ọrụ dị iche iche raara nye ihe ndị isi na ebumnuche nke akara a. Kemgbe afọ 2019, Jiji anọwo na-arụ ọrụ na mba ise dị n'Afrịka: Nigeria, Kenya, Ghana, Uganda, na Tanzania.

## Ngwa mkpanaka
Jiji nwere ụdị mkpanaka nke ebe nrụọrụ weebụ ahụ, mepụtara maka gam akporo na iOS. Dabere na ọnụ ọgụgụ Google Play, Jiji App nọ na ndepụta nke ngwa iri kachasị ebudata na Naịjirịa.

## Edenside


## Njikọ mpụga

* jiji.ng
* jiji.africa/
Aero Contractors

Aero Contractors bụ aha ụlọ ọrụ ndị na arụ ụgbọ elu abụọ na-enweghị njikọ:

* thumb|Aero Contractors( Naijiria)Aero Contractors (Naijiria), ụlọ ọrụ ụgbọ elu dị na Lagos, Naijiria 
* Aero Contractors (US), otu a na-ebo ebubo maka CIA
C&I Leasing Group PLC

C&I Leasing Group PLC bụ ụlọ ọrụ ụgbọ mmiri ọha na eze nke Naijiria. E guzobere ya na afọ 1990 dị ka ụlọ ọrụ onwe onye, a gbanwere ya ka ọ bụrụ ụlọ ọrụ ọha na eze edepụtara na ụlọ ahịa ahịa Naịjirịa na afọ 1997.

A na-achịkwa ụlọ ọrụ ọrụ ahụ n'ụzọ azụmaahịa atọ

C & I Fleet Management nke a na-achịkwa ya na ikike ịgbazite ụgbọ ala Hertz na Naịjirịa na-akwado nke ọma site na ụlọ ọrụ ọrụ C & I na-akwụ ụgwọ na ihe ngwọta Citracks Telematics ha na-eme ka azụmahịa Fleet Management bụrụ akara otu nkwụsị maka ọrụ njikwa ụgbọ mmiri.

Ụlọ ọrụ enyemaka Ghana nke otu ahụ; Leasafric Ghana PLC bụ onye na-eweta ọrụ njikwa ụgbọ mmiri kachasị na Ghana.

Ngalaba C & I outsourcing bụ ọkachamara na outsourcing nke akụ mmadụ, ọrụ recruitment, ọrụ ịkwụ ụgwọ na usoro azụmahịa outsourcing maka òtù blue chip yana ụlọ ọrụ ọzụzụ SDS nke na-ele anya na mmepe ikike mmadụ maka ndị ahịa outsourcing dị ugbu a na ndị ọzọ.

A na-ahazi C & I Marine Unit iji nye ọtụtụ ọrụ dị n'ụsọro oké osimiri na n'ụsoro oké osimiri iji nweta ohere dị na iwu ọdịnaya mpaghara Naịjirịa. Ọ na-akwụ ụgwọ ma na-arụ ọrụ ụgbọ mmiri na nkwekọrịta site na obere oge ruo ogologo oge. Ọ na-akwụ ụgwọ ụgbọ mmiri ndị dị n'ụsọ oké osimiri na ụgbọ mmiri ndị nche nche, na-arụ ọrụ na Gulf of Guinea na osimiri Bonny. Dị ka ebe nrụọrụ weebụ ya si kwuo, ụlọ ọrụ ahụ na-ewe ihe dị ka mmadụ 4,500 n'ọfịs isii dị na Port Harcourt, Benin, Enugu, Lagos, Abuja na Ghana. Ọ na-arụkwa ọrụ na Ghana site na enyemaka ya Leasafric Ghana Limited na United Arab Emirates site na enyemaka Epic International FZE.

## Edenside

Òtù:Kompani no na Lagos
John Holt plc

**John Holt plc** bụ ụlọ ọrụ Naijiria nke na-ekere òkè n'ọtụtụ akụkụ nke akụ na ụba. Ụlọ ọrụ Naịjirịa bụ enyemaka nke John Holt & Co. (Liverpool) Ltd, ụlọ ọrụ Britain.  A na-ere obere òkè na Naịjirịa Stock Exchange.

## Akụkọ ihe mere eme

### Mmalite ya
Ụlọ ọrụ ahụ malitere na afọ 1862 mgbe John Holt, onye dị afọ 20 n'oge ahụ, na £ 27 n'akpa ya, si Liverpool gaa were ọrụ dị ka onye na-enyere ụlọ ahịa aka na ụlọ ahịa nri na Fernando Po (nke bụ akụkụ nke Equatorial Guinea ugbu a). Afọ ise ka e mesịrị, ọ zụrụ onye were ya n'ọrụ, nwanne ya nwoke Jonathan sonyeere ya.  N'afọ 1868, Jonathan zụrụ ụgbọ mmiri, nke mere ka ụmụnne ahụ nwee ike imeghe ụlọ ahịa ndị ọzọ na Ọdịda anyanwụ Afrịka.  N'afọ 1874, ụmụnne ahụ meghere ọfịs na Liverpool.  N'afọ 1881, John banyere n'ahịa mmanụ nkwụ.

N'afọ 1884, ụmụnne ahụ guzobere mmekọrịta, **John Holt na** Company, iji mee ka ọdịmma azụmahịa ha sie ike.  N'ikpeazụ, John banyere na mmekọrịta ọhụrụ, gụnyere ọrụ na Lagos na Naịjirịa na 1887.

### Ụlọ ọrụ Liverpool
N'afọ 1897, e webatara mmekọrịta ahụ n'ime ụlọ ọrụ ọhụrụ, John Holt & Co. (Liverpool) Ltd.  Ụlọ ọrụ ahụ wuru nnukwu ahịa mmepụta, nke a na-ebupụ mmanụ nkwụ, mkpụrụ nkwụ, rọba na koko site na Naịjirịa gaa England.  Mbubata gụnyere akwa si Lancashire na ịnyịnya ígwè si Birmingham.   Ụgbọ mmiri na-arụ ọrụ izu abụọ site na Liverpool ruo West Africa na ụlọ ọrụ ahụ nwekwara ụgbọ mmiri nke ya.

Ewezuga ihe na ngwaahịa, ụgbọ mmiri ndị a na-ebu ego. Ebe ụlọ akụ na-adịghị, John Holt nwere ọnụ ụlọ siri ike. Ọbụna mgbe e guzobere ụlọ akụ, ọtụtụ ndị Naijiria họọrọ itinye ego ha na John Holt.

N'afọ 1970, Lonrho weghaara ụlọ ọrụ ahụ.  N'afọ 2001, Lonrho rere ụlọ ọrụ ahụ nye otu ndị na-etinye ego na njikwa.

### Ụlọ ọrụ Naịjirịa
N'afọ 1961, ụlọ ọrụ Liverpool guzobere ụlọ ọrụ enyemaka dị na Naịjirịa, John Holt Limited, iji jide ọdịmma Naịjirị. Ọ ghọrọ ụlọ ọrụ ọha na eze ma kpọtụrụ ya aha na Naịjirịa Stock Exchange na Mee, na afọ 1974.

## Ụlọ ọrụ taa
Azụmahịa ụlọ ọrụ ahụ na Naịjirịa gụnyere mgbakọ na nkesa nke ndị na-emepụta ike, ịgbazite, nkesa nke ngwá ọrụ ọkụ, nhazi, iwu ụgbọ mmiri na imepụta ngwá ọrụ ụlọ ọrụ na ọrụ ugbo.

Ụlọ ọrụ nne na nna dị na Liverpool na-etinye aka na ịzụta na ego nke mbupụ.

## Edenside


## Ịgụ ihe ọzọ

* Decker, S. Laghachi na Azụmaahịa Alaeze Ukwu? John Holt & Co (Liverpool) Ltd. dị ka ụlọ ọrụ na-akwụghị ụgwọ n'oge a, 1945-2006 na *Alaeze Ukwu n'otu obodo?*: Liverpool's inconvenient imperial past Manchester University Press (2008)  

## Njikọ mpụga
 

* Ebe nrụọrụ weebụ ụlọ ọrụ John Holt
* Ndepụta ego Google maka John Holt
Òtù:Akụkọ ihe mere eme na Naijiria
Òtù:Kompani no na Lagos
Chocolate City Records

Chocolate City Records bụ ụlọ ọrụ ndekọ nke Casablanca Record na FilmWorks. Ọ malitere na afọ 1975 site n'aka Cecil Holmes, onye mmekọ Neil Bogart na Casablanca. N'afọ 1980, e rere akara ahụ na PolyGram tinyere Casablanca, nke bụzi akụkụ nke Universal Music Group; n'afọ 1983, Chocolate City Records kwụsịrị azụmahịa na Cecil Holmes hapụrụ Casablanca Records & Filmworks wee gaa n'ihu bụrụ VP nke egwu Black maka CBS Records.

## Akụkọ ihe mere eme
Ndị otu mbụ nke akara ahụ bụ The New York City Players, bụ ndị mechara gbanwee aha ha ka ọ bụrụ *Cameo*, na egwu "Find My Way" na "Rigor Mortis".

Ndị ọzọ bịanyere aka na Chocolate City bụ Brenda & the Tabulations, na nwayọ ha akpọrọ "Home To Myself", na Blacksmoke, onye akpọrọ *Blacksmoke* nke mbụ ya gosipụtara egwu abụọ "Your Love Has Got Me Screaming" na "There It Is".

N'afọ 1977, ma Cameo na Brenda & The Tabulations dekọrọ abọm mbụ ha maka Chocolate City Records. Cameo kpọrọ abọm mbụ ha Cardiac Arrest . Abụọ bụ "Funk Funk" na "Post Mortem". Abọm mbụ Brenda & The Tabulations bụ I Keep Coming Back For More, nke e si na ya wepụta egwu "Let's Go All The Way (Down) " na "Superstar". N'oge mgbụsị akwụkwọ nke afọ 1977, Cameo kpọrọ abọm nke abụọ ha We All Know Who We Are . Egwú anọ ahụ bụ "C On The Funk", "Why Have I Lost You?", "Anyị niile maara onye anyị bụ" na "Ọ dị oke njọ".

N'afọ 1978, ndị omenkà ọhụrụ abụọ bịanyere aka na Chocolate City Records: onye na-agụ egwu Vernon Burch, na Townsend, Townsend , Townsend & Rogers. A kpọrọ abọm Burch Love-A-Thon, ya na egwu "Brighter Days" na "Love Is"; Townsend, Townsend", Townsend & Rogers' album nwere aha onwe ya ma tinye egwu "Bring It Down To The Real" nke Dave Rogers na Ed Townsend dere.

Ìgwè anọ ọhụrụ bịanyere aka na akara ahụ na afọ 1980. Randy Brown, onye bịanyere aka na Parachute Records, wepụtara abọm mbụ ya n'okpuru Chocolate City Records: Midnight Desire . Abụọ ndị a gụnyere na abọm a bụ "We Outta Be Doin' It" na "It's The Next Best Thing (To Being There) (7th Wonder, nke a bịanyere aka na Parachute, wepụtara abọm mbụ ha n'okpuru Chocolate City Records: *Thunder*. Abọm ahụ gụnyere egwu "The Tilt" na "I Enjoy Ya". Starpoint wepụtara abọm mbụ ha akpọrọ onwe ha. Egwú atọ sitere na abọm ahụ bụ "I Just Wanna Dance With You", "Get Ready, Get Down" na "Gonna Lift You Up". Kevin Moore wepụtara abọm akpọrọ Rainmaker, nke nwere egwu egwu "The Way You Hold Me".

Na Jenụwarị, na afọ 1976, otu ọzọ a na-akpọ Funkateers bịanyere aka na Chocolate City. Ha dèrè egwu ha akpọrọ, "Give What You Got".

## Njikọ mpụga

* Obodo Chocolate na Discogs
Active ageing

**Ịka nká na-arụsi ọrụ ike** (**ịka nká** siri ike na US) bụ echiche nke European Commission, World Health Organization, wepụtara n'oge na-adịbeghị anya, ma jiri ya mee ihe na Human Resource Management. Echiche a na-eweli echiche nke ịrụ ọrụ ogologo oge, na afọ ezumike nká dị elu na omume ọrụ kwekọrọ na afọ nke onye ọrụ. Ọ na-agbata na mmekọrịta ọha na eze nke ndị agadi n'ime obodo.
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Egypte_louvre_105.jpg/220px-Egypte_louvre_105.jpg|thumb|Ndị ikom abụọ na-eme Tahtib, otu n'ime ha tụfuru ntutu isi ya, na-egosi afọ ndụ, n'elu ihe mkpofu si [Ijipùtù Ọkpụ|Ijipt oge ochie, Louvre]]

## Mgbanwe nke ọnụ ọgụgụ mmadụ
Ọnụ ọgụgụ ndị mba Europe na-agbanwe na ndị agadi nwere ọnụ ọgụgụ ọmụmụ dị ala. Nke a ga-enwe mmetụta na akụ na ụba mba Europe ka ndị na-adịghị arụ ọrụ ga-akwado ụgwọ ọrụ ọha na eze nke nlekọta ahụike na ezumike nká nke ndị kwụsịrị ịrụ ọrụ.
Kọmitii EU setịpụ ihe mgbaru ọsọ abụọ maka afọ 2010:

# Ihe mgbaru ọsọ Stockholm nke afọ 2001, nke bu n'uche iru 50% ọrụ dị elu nke ndị agadi nọ n'agbata 55 na 64.
# Ihe mgbaru ọsọ Barcelona nke afọ 2002, nke bu n'uche iji nwayọọ nwayọọ bulie afọ ezumike nká site na afọ 5 iji gbatịkwuo ndụ ọrụ nke ndị agadi.

## Ihe ndị e chepụtara echepụta
Echiche nke ịka nká na-arụsi ọrụ ike sitere n'ike mmụọ nsọ nke Robert Havighurst na nkuzi ọrụ, nke ọdịmma ndị okenye dabere na ha na-arụ ọrụ na ndụ mgbe e mesịrị; site n'echiche a, ịnọgide na-arụsa ọrụ bụ isi ihe na-eme ka ịka nkụ.

## Nghọta dị ugbu a
Na ngwụcha narị afọ nke iri abụọ, òtù ndị dị ka OECD na International Labour Organization jiri echiche ahụ mee ihe iji dozie ihe ịma aka ndị ahịa ọrụ na-eche ihu: ịgbatị ezumike nká, idebe ndị agadi na-arụ ọrụ, wdg. N'afọ 2002, World Health Organization (WHO) nyere echiche ọhụrụ site n'ịkwado mgbochi nke nsogbu ahụike. A na-emepụta ọtụtụ nyiwe ICT. E mechara gbasaa echiche ahụ na ndị okenye na-etinye aka na obodo ha (dịka site na ọrụ afọ ofufo) na ezinụlọ ha. Site n'echiche a, onye agadi kwesịrị imeziwanye ahụike ya iji rite uru na ndụ ya dịka ọ baa ọgaranya n'obodo ahụ. Ndị nkatọ na-akatọ iwu nke ihe nlereanya a dị ka "n'ụzọ gara nke ọma" ịka nká nke ndị okenye ga-anọgide na-arụsi ọrụ ike ma tinye aka n'ihe omume ndị a ghọtara dị ka ndị bara uru n'ebughị n'uche ụdị ndụ ha dị iche iche.

## Ihe edeturu na ntụaka

Òtù:Ika nka
Òtù:Ndị oru
Shall-Zwall language

**Shall-Zwall** bụ obere ìgwè asụsụ nke Plateau na Naịjirịa.

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Ndepụta okwu Shall-Zwall
Asụsụ ndị Iko

**Iko** bụ asụsụ Lower Cross River nke ndịNaịjirịa. Ndị na-asụ ya bụ agbụrụ, ọ bụ ezie na ọ bụghị asụsụ, Obolo.
Asụsụ Shama

**Shama**, ma ọ bụ **Shama-Sambuga** mgbe asụsụ abụọ ya gasịrị, bụ asụsụ Kainji nke Naijiria.

A na-eche na Sambuga adịghịzi. A na-asụ ya n'obodo Sambuga, kilomita iri n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ nke Kagara, na Rafi LGA, Niger State.

## Ihe odide
Burak language

Burak (Burak) bụ asụsụ  ndị Adamawa na-asụ. Di n'obodo **Burak** nke Shongom LGA, Naịjirịa.

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Naịjirịa
Alumu language

**Alumu** bụ asụsụ Plateau nke ihe dị ka mmadụ 7,000 na-asụ na Nassarawa State, Nigeria. Ọ tụfuru usoro aha aha nke ezinụlọ Niger Congo.

## Asụsụ
Ụdị abụọ, Alumu na Tesu, dị iche naanị n'olu. E depụtara ozi maka Alumu na Tesu site na Blench (2004).

A na-asụ **Alumu** (ma ọ bụ Arum), nke nwere ndị na-asụru ya ọgụ ọnụ 4,000, n'obodo Arum-Kado (isi obodo), **Arum**-Tsabo, Arum-Sarki, Arum'Tumara, Arum - Chugbu, Arum (Gbira), na Arum-Chine.

A na-asụ Tesu (**Təsu**) (Hausa: Chessu), nke nwere ihe na-erughị ndị ọkà okwu 2,000, n'obodo abụọ nke Chessu Sarki na Chessu Madaki, nke dị ihe dị ka otu kilomita site na ibe ya n'okporo ụzọ Wamba - Fadan Karshi.

Akpondu nwekwara njikọ chiri anya (nke a na-akpọkwa Babur, Nadeji na Nigbo) mana ọ na-anwụ anwụ ma ọ bụ na-apụ n'anya, na nhazi ya dị ka asụsụ dị iche ma ọ bụ dị ka asụsụ na-agbanwe agbanwe ma ọ bụ otu mmekọrịta nke asụsụ ndị yiri ya edoghị anya.

Ọ bụghị ihe doro anya ma ụdaume nasality bụ phonemic na Alumu.

## Ihe odide
AsụsụLoro

.mw-parser-output .infobox-subbox{padding:0;border:none;margin:-3px;width:auto;min-width:100%;font-size:100%;clear:none;float:none;background-color:transparent}.mw-parser-output .infobox-3cols-child{margin:auto}.mw-parser-output .infobox .navbar{font-size:100%}body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-header,body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-subheader,body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-above,body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-title,body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-image,body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-full-data,body.skin-minerva .mw-parser-output .infobox-below{text-align:center}

**Loro** bụ asụsụ East Kainji nke Toro LGA, Bauchi steeti , Naijiria  nke dị na ụyọkọ Shammo.

## Ntụaka
Alege language

**Alege** bụ asụsụ ndi Bendi nke Naijiria.

## Ịgụ ihe ọzọ

* Obikudo, Ebitare F. na Bosco C. Okolo-Obi. "Ụdị ụdaume nke Àlégē." Arusha Working Papers in African Linguistics, 4(1): 3-20.

## Edensibia
Bu language

**Bu-Ninkada** (Ibut, Abu, Jida) bụ asụsụ Plateau nke Naijiria. Asụsụ abụọ ahụ, Bu na Ninkada, dị iche iche n'agbụrụ.

Ihe dị ka mmadụ puku  año na-asụ **Bu** n'obodo nta anọ nke Nakere, Rago,  na Abu. Ọ nwere njikọ chiri anya ma dị iche na Ningkada (Jidda).

Ihe dị ka mmadụ puke abuo na-asụ Ningkada na obere obodo abụọ nke **Ningkada** (Jidda) na Lago.

## Edensibia
Cara language

Cara (**Chara**, Fachara), nke a na-akpọkwa **Teriya** n'ihi obodo a na-asụ ya, bụ ntakiriasụsụ Plateau nke etiti Naịjirịa. Ihe dị ka mmadụ 3,000 na-asụ Cara n'obodo Teriya, Bassa, Plateau State, Nigeria.

Ethnologue na-etinye Cara na Central Plateau. Ọrụ Beromic na-esote Blench (afo 2008).

## Ihe odide

## Ịgụ ihe ọzọ

* *[https://www.sil.org/resources/publications/entry/88205 A Sociolinguistic Profile of the Cara (cfd) Asụsụ nke Plateau State, Nigeria]*

## Njikọ mpụga

* Ndepụta okwu Cara
Asụsụ ndị Agoi

**Agoi**, ma ọ bụ **Ibami**, bụ asụsụ ndị Ugwu Cross River nke Naịjirịa.

Udaume IPA:

Mkpụrụedemede dị mkpirikpi: **ụdaume iri dị mkpirisi** -Ii I e £ ~ a J 0 u ul

Ogologo ụdaume: ogologo **ụdaume asaa** -Ii: e: £: a: J: 0: u:/

Ebe e si nweta ya: Yul-Ifode, Shirley. Nkwekọrịta ụdaume na njikọta ụdaume na Agoi. Ọmụmụ asụsụ Africa 32. 1-16.

## Ebe e si nweta ya
Asụsụ Ikom

**Ikom**, nke a makwaara dị ka **Lulumo**, bụ asụsụ Upper Cross River nke dị na Naijiria. E nwere ụdị atọ, Okuni, Olulumo, Ikom; 80% na-asụ Ikom.

## Ihe odide
Boze language

* Màlēēmpē (Jéjìn Fílí)
* Oghere ò ò ọ̀tụ̀tụ̀ ọ̀
* Rɛ̀shɔ́kɔ̄
* Rɛ̀tɛ̄ɛ rūjà (Ùrɛ̀ сту)
* Rɛ̀wɔ̄ɔ̄ (Ràfín Gwázá)
* Úlìndāŋ

; Asụsụ Firu

* Tūmbàkīrì (Kìrāŋ̄gō)
* Ùkwə̀shì
* Zə̀ə̀lə̀kì (Gìndáu)
Asusu Lufu

**Asụsụ Lufu** bụ asụsụ Yukubenic nke Naịjirịa bụ asụsụ ndị okenye ka na-asụkarị n'etiti ndị Lufu nke Takum Local Government Authority, Taraba State; ndị na-ekwu okwu ya agbanweela Jukun. Ọ dị nso na Bete.

## Akwụkwọ akụkọ

## Ntụaka
Gera language

**Gera** (nke a makwaara dị ka **Gerawa** ma ọ bụ **Fyandigeri**) bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ na Naịjirịa.  Ndị na-asụ ya na-agagharị na Hausa. Ndị na-ekwu okwu na-akpọ onwe ha Fyandigeri (otu: laa Fyandigiri, ọtụtụ Fyandigere).

E nwere ọ dịkarịa ala obodo iri atọ. Ọtụtụ obodo Gera anaghịzi asụ asụsụ ahụ. Nnyocha e mere n'afọ 2018 gosiri na e nwere naanị obodo anọ ebe a na-enyefe ụmụaka asụsụ ahụ.Blench, Roger (2019). *An Atlas of Nigerian Languages* (4th&nbsp;ed.). Cambridge: Kay Williamson Educational Foundation.
Ambo language (Nigeria)

**Ambo** bụ asụsụ Tivoid nke obodo Naijiria.

## Edensibia
Asụsụ ndi Naijiria

Asụsụ ndị Tivoid
Asụsụ Ogbia

**Ogbia** (AgBeya ma ọ bụ Abaya) bụ asụsụ a na-asụkarị na Central Delta dị na Naịjirịa. Ihe karịrị mmadụ 200,000 na-asụ ya.

Blench (2019) depụtara ụdị dị iche iche dị ka Kolo (Agholo), Oloiʹiri, na Anyama. Ụdị Anyama enweghị ihe akaebe ma o  enweghị kwa data.

## Edensibịa

Òtù:Asụsụ ndị Naịjirịa
Afade language

Afade (**Afaɗə**) bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ n'ebe ọwụwa anyanwụ Naịjirịa na n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ Cameroon.

## Udi di iche iche
Afade bụ onye otu Biu-Mandara nke ezinụlọ asụsụ Afro-Asiatic. Ọ nwere njikọ na asụsụ Cameroon Mpade, Maslam, Malgbe, Mser, na Lagwan.

## Ebe a na-ekesa ya

### ''Ọkà mmụta banyere agbụrụ''
Ndị na-asụ Afade bụ ụmụ amaala Kotoko nke Cameroon na Naijiria. Dị ka Ethnologue si kwuo, na Cameroon, a na-asụ ya na mpaghara North dị anya: Logone-and-Chari ọke, South Makari nkewa, Afade area. Ndị na-asụ asụsụ a bụ ndị Cameroon 6,700. Na Na Naịjirịa, ndị na-ekwu okwu 40,000 na-asụ Afade na Borno Steeti, Ngala LGA, obodo nta iri na abụọ. Enweghị olumba a maara.

### ''ALCAM'' (2012)
Na Cameroon, a na-asụ Afade n'akụkụ ndịda nke obodo Makari, nke dị n'etiti obodo Afade ma gbasaa na Logone-Birni (Logone-et-Chari department, Far North region). A na-asụ ya karịsịa na Naijiria.

## Ọmụmụ ụdaolu

Afade nwere nnukwu ndepụta nke ụdaume, gụnyere ejectives, implosives, na labial-velar stops. Mkpụrụedemede nke Afade bụ /i u e ɤ o ɛ ɔ a ɑ/. /a/ bụ n'ihu, kama ịbụ n'etiti.

## Ihe edeturu


## Edensibia

* [Ihe e dere n'ala ala peeji]  "Inventory phonetics of a Kotoko language: the Mandagué de Mara," Tschadian Phonological Studies.  [Ihe e dere n'ala ala peeji]  Paris: SELAF  Peeji nke 5977.
Asüsü Mama language

Mama, ma ọ bụ **Kantana**, bụ asụsụ Bantu a na-asụ na Naijiria.

Ọnụ ọgụgụ ndị ọkà okwu amabeghị. E bipụtara ọnụ ọgụgụ nke 20,000 na 1973. N'afọ 2011, a sịrị na "Kantana" (ma eleghị anya otu asụsụ) nwere ndị na-asụ asụsụ 2,000-3,000, ndị kakarịsịrị afọ 25.Ngụkọta akụkụ nke obodo agbụrụ na ngụkọ 2006 bụ 6,000–9,000

## ntụaka
Asusu Basa-Benue

Basa, nke a na-akpọ **Basa-Benue**, a na-akpokwa ya Abacha, Abatsa, Bassa-Komo, **Bassa**, Rubasa, Rubassa, bụ asụsụ Kainji a na-asụ n'etiti Naịjirịa, na akuku Bassa, Ankpa, Nasarawa, na Kwali Local Government Areas na obodo Makurdi. Blench (2008) na-ekwu na Basa-Makurdi, Basa-Gurara (nke Gurara), na Basa-Kwali bụ ụdị dị iche iche site na Bassa nke Bassa LGA na ndị ọzọ na-asụ bassa bụ Bassa Nge.

Ndị na-asụ asụsụ Basa na-asukarị Igala ma ọ bụ Nupe.

## edensibia
Asusu ndi Nigiria
Sambe language

**Sambe** bụ asụsụ a na-eche na ọ dịghịzi adị nke Plateau nke ala Naịjirịa nke a na-asụ n'obodo nta nke otu aha ahụ. Ndị Sambe atughariala na asuzi Ninzo.

Sambe bụ asusu na-adịghị enwekebe odiche // na //, ọdịiche a na-ahụkarị n'asụsụ ụwa. Dịka ọmụmaatụ, 

:  "cough"
:  "choose"

## Edensibia
AsusuIyive

**Iyive**, nke a na-akpọkwa Uive, **Yiive**, **Ndir**, Asumbos, bụ asụsụ Bantoid dị oke egwu nke a na'asụ na Naijiria na Cameroon. Agbụrụ akọwapụtara site na iji asụsụ a eme ihe bụ Ndir.

## Ihe ọmụma n'ozuzu
Iyive bụ asụsụ Tivoid nke Cameroon dị nso na Tiv n'onwe ya. A na-asụ ya na mpaghara Southwest na mpaghara Manyu, n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ nke obodo Akwaya na ókèala Naịjirịa, obodo Yive. Ọ bụ ezie na ha bi na Cameroon, a manyere ọtụtụ ndị na-asụ asụsụ Iyivez ka ha kwaga Naịjirịa n'ihi esemokwu.

## Ọnọdụ gọọmentị
Iyive nọ n'ihe ize ndụ nke ukwuu ma kewaa ya dị ka onye na-anwụ anwụ ebe ọ bụ na ọ bụ naanị ọgbọ ndị okenye nke Ndir na-asụ asụsụ ahụ ma ọ enyefeghi ya na ọgbọ ndị na-eto eto. Iyive anaghị akwado ụlọ ọrụ gọọmentị ọ bụla ma ọ bụ ụlọ ọrụ ọ bụlo.

## Usoro ide ihe
A na-ede Iyive site na iji mkpụrụedemede Latin.

* Asụsụ nọ n'ihe ize ndụ
* Asụsụ Tivoid
* Cameroon
* Ọnwụ asụsụ
* Naịjirịa

## Ihe odide
Gbo language

**Asụsụ Gbo**, nke a mara dị ka **Legbo** ma ọ  na-eso na ndị mmadụ dị ka **Agbo**, bụ asụsụ Upper Cross River nke Naijiria.

## Edensibia
Asụsụ Otank

**Otank** (Utanga) bụ asụsụTivoid nke di na Naijiria. Ọ dị nso na Tiv n'onwe ya.

## Edensibịa

Òtù:Asụsụ ndi Naịjirịa
Ninzo Asusu

Ninzo (nke’ a na-akpọkwa **Ninzam**) bụ asụsụ Plateau nke ndị Ninzo nke etiti Naịjirịa na-asụ.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Ndepụta Okwu nke asụsụ Ninzo nke’ etiti  Nigeria na njikọ ya site na Roger Blench (PDF)
Ce language

Asụsụ Ce (Che), Kuce (*Kuche*), bụ asụsụ dị mkpa na mpaghara Plateau **nke** Naijiria. A makwaara ya site na aha ọbọdọ yá nà Plateau State, **Rukuba**.

## Edensibia
Asusu ndi Pe

**Pe**, nke a na-akpọkwa **Pai**, bụ obere asụsụ ndi Plateau nke Naịjirịa. E kewara ya na alaka dị iche iche nke Plateau, mana a na-ahụ ya ugbu a dị ka Tarokoid (Blench 2008).

Obodo nta Pe dị na ndịda ọwụwa anyanwụ nke obodo Pankshin. Ha bụ: Dok (Dokpai) (obodo ukwu), Tipap Kwi, Tipap Re, Bwer, Kup (=Tiniŋ), Ban, Kwasam, na Kamcik. Obodo nta ndị ọzọ onye ọkà mmụta asụsụ Roger Blench weere na ha enweghị nkwenye bụ Yong, Jak, Bil, Bwai, Wopti, Kanchi, ya na Yuwan.
Asụsụ Anaang

**Anaang** (Annang) bụ asụsụ nke ndị **Anaang** dị n'ime ala nke Naijiria.

## Hụkwa

*  (Wiktionary)

## Edensibia

Òtù:Ibibio
Òtù:Asụsụ ndi Naịjirịa
Òtù:Asụsụ ndị Ibibio-Efik
Sheni-Ziriya language

**Ziriya** (Jiriya) na Sheni (**Shaini**) mejupụtara asụsụ Kainji nke Naijiria. Ha dị na mpaghara ma eleghị anya ọ bụghị asụsụ no dị iche.

## Ihe akaebe
Ebe mbụ a kpọtụrụ asụsụ Sheni aha bụ na Temple (1922), nke jikọtara Sheni na Srubu ma kwuo ọnụnọ ha na Dan Galadima District nke Zaria Emirate. Ka ọ na-erule afọ 2004, e nwere mmadụ isii fọdụrụnụ na-asụ asụsụ Sheni nke ọma na ikekwe ndị na-asụrụ asụsụ 10 na 15 nke ọma. Ndị na-enye ihe ọmụma Sheni na-ekwu na asụsụ ha na bụ otu ihe ahụ dị ka Ziriya.

Shimizu (1982), onye nyere ndepụta okwu dị mkpirikpi, kwuru okwu Ziriya na mbụ. Okwu nke ndị na-enye Shimizu ihe ọmụma nyere dị iche na ibe ha, ikekwe n'ihi ncheta na-ezighị ezi.  Onye na-enye Shimizu ihe ọmụma Sarkin Abubakar Yakubu bụ ma eleghị anya onye fọdụrụ na-asụ asụsụ Ziriya. Ọ na-asụ ya naanị mgbe ọ bụ nwatakịrị, mbe dị ka afọ iri isii tupu mgbe ahụ. Ọ nwere ike icheta ọtụtụ ekele na nọmba ụfọdụ, nke niile kwekọrọ na Sheni, na-akwado nkwupụta na Sheni na Ziriya bụ otu asụsụ.

## Ọnọdụ asụsụ
Ndị Sheni akwagala na Hausa. Ha na-akpọ onwe ha Shenawa ugbu a ma na-ezo aka n'asụsụ ha dị ka Shenanci. A na-ewere ọnwụ nke asụsụ ha dị ka *ihe* a na-eme ma ọ nweghị mmasị n'ime ka ọ dịghachi ndụ ozo. Ịnọgide na-adị adịgide bụ naanị ihe na-adọrọ mmasị nye ọtụtụ ndị Sheno, dị ka Blench si kwuo.

Blench (2012) na-akọ na si e nwere naanị ndị ọkà okwu Sheni isii.

## Ọdịdị
Sheni nwere ọdịdị dị iche iche nke na-egosi mmetụta sitere na asụsụ a na-amaghị oma mana ọ dị iche iche. A na-emegharị ihe mbụ nke ogwe osisi ahụ dịka usoro dịgasị iche iche si dị. Ihe atụ ụfọdụ:
Ashley Graham (model)

### Oge ọ malitere
Mgbe Graham nọrọ n'ụlọ akwụkwọ sekọndrị, ya na ezinụlọ ya kwagara Lincoln, Nebraska. Mgbe ọ na-etolite, a chọpụtara na ọ na-arịa ADD na dyslexia. O nwere ụmụnne nwanyị abụọ ọ tọrọ. Ọ gara Scott Middle School site n'afọ 1999 ruo afọ 2002 wee gaa Lincoln Southwest High School site n'afọ 2002 ruo afọ 2005. Achọpụtara ya na 2000 site na ụlọ ọrụ I & I mgbe ọ na-azụ ahịa na Oak View Mall na Omaha, Nebraska..
thumb|Ashley Graham (model)

Graham nyere TED Talk na-akwado ịnabata onwe ya n'ihe gbasara ihe oyiyi ahụ, nke gụnyere ya ile anya n'ime enyo zuru oke ma nwee mkparịtaụka enyi na enyi, ya na akụkụ ahụ ya na-ekwu okwu dịka: "N'azụ abụba, ahụ m ị na-apụta n'elu brọ m taa. Mana nke ahụ dị mma. m ga-ahọrọ ịhụ gị n'anya.". "

Ụmụ nwanyị etoola Graham na Instagram maka ịkekọrịta foto na-egosi cellulite ya. N'ajụjụ ọnụ ya na *Vogue*, o kwuru, "Echere m n'ezie na ahụ m agbanweela ndụ ọtụtụ ndị mmadụ. ejirila m ahụ m dị ka ngwá ọrụ iji kwuo maka isiokwu ndị a machibidoro iwu, dị ka cellulite ma ọ bụ enweghị ntụkwasị obi banyere afọ dị ala nakwa [otú] esi ekwu ndụ n'ime ahụ gị ma soro gị nwee ụdị mkparịta ụka. Amaara m ndụ ndị gbanwere: ụmụ agbọghọ na ọbụna ụmụ nwanyị ọgbọ m bụ ndị dere m ma kwuo, 'Enwetụbeghị m akpụkpọ ahụ m nọ na ya ruo mgbe m nụrụ njem gị'. Graham ekwuola na ọ masịghị okwu ahụ bụ "plus-size", na-ekwu, "Echere m na mgbe ị na-eji okwu ahụ bụ 'plus-size' ị na-etinye ụmụ nwanyị ndị a niile n'otu ụdị: 'Ị naghị eri nri nke ọma.' 'Ị naghị arụ ọrụ.' 'Ị pụghị ichegbu onwe gị banyere ahụ gị.' 'Ị nọ n'udo.' 'Ị nweghị obi ike.' Nke ahụ abụghị ihe ọ bụla n'ime nke a (na-ezo aka n'ahụ ya).. Ụlọ ọrụ ejiji nwere ike ịnọgide na-akpọ m 'plus-size', mana ọ na-amasị m iche ya dị ka 'size m'.
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Geruma language

Geruma (nke a makwaara dị ka **Gerema**, Germa) bụ asụsụ Afro-Asiatic a na-asụ na Naịjirịa.  Olumba  a gụnyere Duurum na Sum.  Ndị na-asụ ya na-agagharị na Hausa.
Asụsụ Lala-Roba

**Lala-Roba** (nke a na-akpọ Gworam) bụ asụsụ Adamawa nke Naijiria. Aha ya bụ ngwakọta nke asụsụ abụọ n'olu ya, Lala (Lalla), Roba (Robba), na Ebode.

Blench (2019) depụtara Lala, Roba, Ebode, na Yang dị ka ụdị olu dị iche iche.

## Edensibia
Ndoro language

**Ndoola** (Ndoro) ma ọ bụ **Njoyamɛ** na Cameroon bụ asụsụ Bantoid nke Naijiria, nke nwere ọtụtụ puku ndị na-asụ asụsụ ya na cameroon. Ọ bụ n'etiti ma ọ bụ metụtara asụsụ Mambiloid.

## Edensibia
AsụsụIzere

**Izere** bụ asụsụ na-aga n'ihu nke asụsụ Plateau na Naịjirịa. Dị ka Blench si kwuo (2008), ọ bụ asụsụ anọ, ọ bụ ezie na Ethnologue anaghị eme ka ọdịiche dị na-etiti NW na NE Izere. A na-asụ ụdị Cen na Ganang naanị 2000 nke ọ bụla. Cen agbakwunyere prefixes nke Berom na consonant alternation na isi Izere.

## Asụsụ
Blench (2019) edepụtago asụsụ Izere ndị a.

* Fobur
* Ebe ugwu ọwụwa anyanwụ (Federe)
* Ndịda (Foron)
* Ichèn
* Faishang
* Ganang

## Ọmụmụ ụdaolu
Ndepụta ụdaume Izere gụnyere ụdaume 29 na ụdaume asaa ma na-eme ka ụdaolu atọ dị iche; ụda olu abụọ ọzọ na-apụta naani obere oge, na okwu ndị a gbazitere na n'ihi onomatopoeia.

### Mkpụrụ okwu
A na-egosi ụdaume nke Izere na tebụlu na-esonụ.

### Mkpụrụedemede
A na-egosi ụdaume nke Izere na tebụl na-esonụ.

### Ụda Akụrụngwa
E nwere ọkwa atọ (L, M & H) na abụọ contour tonemes (LM & HL) na Izere; abụọ ikpeazụ a na-ahụ naanị na okwu mgbazinye na onomatopoeia.

## Ihe odide

* Blench (2008) Prospecting proto-Plateau. Ihe odide.

## Njikọ mpụga

* Roger Blench: Izere page
Asụsụ Ibuoro

**Ibuoro** bụ asụsụ Ibibio-Efik nke di na Naijiria. Asụsụ ya bụ Ibuoro n'onwe ya, **Ito**, **Itu Mbon Uzo** na **Nkari**.

## Edensibia
Asụsụ Mada

**Mada**  bụ asụsụ dị mkpa mpaghara a na-asụ na ya Nasarawa na ndịda Kaduna States nke Middle Belt, Nigeria, nwere ọtụtụ olumba. Ọ bụ asụsụ ụda olu dị elu. Asụgharịchara Agba Ọhụrụ gaa n’asụsụ ahụ n’afọ 1999. A chọpụtala na asụsụ Nunku bụ olumba Mada kama ịbụ asụsụ.asụsụ Gbantu. 

Ndị Mada bụ agbụrụ nke abụọ kacha biri na steeti Nasarawa, bụ ndị bi na Akwanga na Kokona. Akụkọ ihe mere eme nke ihe mgbe ochie na-egosi na ha nwere ike ịbụ ụmụ nke mmepeanya Nok. Ha nwere njikọ chiri anya na ndị Ninzo, yana ndị Gbantu. Ekwenyere na asụsụ ha sitere na asụsụ Proto-Plateau.

## ntụaka
Asụsụ ndị Nkukoli

**Nkukoli** (Ekuri, Lokoli, Lokukoli) bụ asụsụ ndị mpaghara elu Cross River nke dị na Naijiria.

## Edensibia


Òtù:Asụsụ ndị Naịjirịa
Sanga language

**Asụsụ Sanga** nwere ike ibu dika :

* asusụ Sanga bu asụsụ nke ala Naijiria
* Asụsụ Sanga (Bantu), bu kwa asụsụ nke di na Democratic Republic of Congo

Òtù:Asusu ndi Naijiria
Agbirigba

**Agbirigba** bụ asụsụ otu (ma ọ bụ asusu nzuzo) dabere na olumba Ogbakiri nke asụsụ Naijiria Ikwerre nke Port Harcourt . E nwere ihe dị ka ndị ọkà okwu iri atọ, site na mpaghara a na-akpagbu nke obodo ahụ.

Agbirigba bụ ihe ndị ọzọ na-asụ Ikwerre na-apụghị ịghọ*t*a aghọta, mana iwu maka mwepụta ya dị mfe: a na-agbakwunye ụdaume t tupu mkpụrụedemede CV ọ bụla (ma ọ bụ, n'ụzọ ziri ezi, CV ọ bụla). Ụfọdụ ndị na-ekwu okwu na-agbakwunye ụdaume epenthetic iji kewaa ụyọkọ ụdaume na-apụta.

## Etu e si nweta ya
Mgbakwunye nke *t* na-ebute ụyọkọ ụdaume nke na-adịghị na Ikwerre ma ọ bụ asụsụ mpaghara ndị ọzọ. Ụfọdụ ndị na-ekwu okwu na-akpọ Agbirigba na ụyọkọ ndị na-esi na ya apụta. Maka ndị ọkà okwu iji kewaa ha na ụdaume, ụdaume niile dị elu (otu n'ime ụdaume anọ //), ma kwekọọ na ụdaume na-esote na ATR, azụ, nasality na ụda.

Usoro NCV na-aghọ NtCV. Dịka ọmụmaatụ, *m̀fù* 'mpi' na-aghọ ǹtfù ma ọ bụ ǹtùfùù.

Enwere ụfọdụ mgbagwoju anya na nke a: ọ bụrụ na ụdaume na-esonụ bụ /a/, na-enweghị ATR ka ụdaume epenthetic iji kwekọọ, mgbe ahụ ụdaume epanthetic ga-abụ /i/ ma ọ bụ /u/ dabere, ma ọ bụrụ na consonant na-esonaka bụ velar, ma ọ bụ ọ bụrụ na olu nke mkpụrụedemede na-esonụrụ (ma ọ bụ CVV) dị mgbagwoju ike (na-arịgo ma ọ bụ na-ada), mgbe ahụ ihe mbụ nke ụdaume ahụ ga-aga na ụdaume epentshetic.

; Ihe Nlereanya

* *ńcetʃí vò* ré ídʒí "Nkechi zụtara ji"

a buru zi:

* *ńtkéttʃí tvò tré ítdʒí*

ma ọ bụ 

* *ńtícetítʃí gị na-ejere gị ozi*

N'ebe a, ụdaume niile bụ ATR, yabụ ụdaume epenthetic bụ /i/ ma ọ bụ /u/ dabere ma ụdaume na-esonụ di n'ihu (/e/ ma ọ dị /i/) ma ọ dị n'azụ (/o/ ma ọ bụrụ /u/). Enweghị t n'ihu okwu mbido syllabic nasal na *Nkechi* ma ọ bụ ụdaume mbido okwu na *iji*, ebe ọ bụ na ọ bụghị mkpụrụedemede CV.

* *ŋ́gɔ́zɪ́ wu* lem "Ngozi nwụrụ"

a buru zi:

* *N'ihi ya, ọ bụ n'oge a ka a na-akpọ ya*

ma ọ bụ 

* *N'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ bụ n'oge a ka ọ ga-anọ n'oge ahụ.*

N'ebe a, anyị nwere ụfọdụ RTR na ụdaume imi. Site na ụda dị elu na lêm, ihe dị elu na-agbanwe na ụdaume epenthetic maka tílèm.

## Ebe e si nweta ya