Asụsụ Ndebele nke Ebe Ugwu

thumb|IsiNdebele akwụkwọ ọkọwa okwu, 1910
Northern **Ndebele** (English), nke a na-akpọkwa Ndebele, **IsiNdebele saseNyakatho**, Zimbabwean Ndebele ma ọ bụ North Ndebele, nke jikọtara ya na okwu **Matabele**, bụ Asụsụ Bantu nke ndị Northern Ndebele na-asụ nke so n'òtù asụsụ Nguni.

Ndebele bụ okwu a na-eji ezo aka na nchịkọta nke ọtụtụ ọdịbendị Africa dị iche iche na Zimbabwe. Ikekwe site  ndabara ọ ghọrọ 'asụsụ' (n'ihi enweghị okwu ka mma) [nkọwa dị mkpa] nke ụmụ Mzilikazi na-asụkarị.  Dị ka asụsụ, ọ dịghị ka asụsụ Ndebele a na-asụ na kwaNdebele na South Africa ọ bụ ezie na, dị ka ọtụtụ olumba Nguni, a ga-ekerịta okwu ụfọdụ. Ọtụtụ n'ime ụmụ amaala ndị Matabele chịrị n'ime alaeze Mzilikazi iji mepụta ụdị isiZulu. Ndị Matebele nke Zimbabwe sitere na ndị na-eso ụzọ onye ndu Zulu Mzilikazi (otu n'ime ndị ọchịagha Zulu King Shaka), onye hapụrụ Alaeze Zulu na mmalite narị afọ nke 19, n'oge Mfecane, rutere na Zimbabwe nke oge a na 1839.

 bụ ezie na e nwere ụfọdụ ọdịiche na ụtọ asụsụ, okwu na ụda olu n'etiti Zulu na Northern Ndebele, asụsụ abụọ ahụ na-ekerịta ihe karịrị 85% nke okwu ha. Nye ndị ọkà mmụta asụsụ Nguni a ma ama dị ka Anthony Trevor Cope na Cyril Nyembezi, Northern Ndebele bụ olumba nke Zulu. Nye ndị ọzọ dị ka Langa Khumalo, ọ bụ asụsụ.   dị n'etiti asụsụ na olumba maka ụdị asụsụ ndị yiri ya siri ike, na mkpebi na-adabere na ọ bụghị na njirimara asụsụ kama na echiche ndị ọzọ, na-abụkarị nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị.

Northern Ndebele na Southern Ndebele (ma ọ bụ Transvaal Ndebele), nke a na-asụ na South Africa, bụ asụsụ dị iche iche ma nwee njikọ ụfọdụ nke nghọta, ọ bụ ezie na nke mbụ nwere njikọ chiri anya na Zulu.  Ndebele, mgbe ọ na-anọgide na-enwe mgbọrọgwụ Nguni, Asụsụ Sotho enweela mmetụta.

## Ọmụmụ ụdaolu

### Mkpụrụ okwu

Ọtụtụ ụda ụda nwere ike ịkpata ịda mbà n'obi (ma ọ bụ iku ume). Alveolar co*nd*="mwAao">t, t, d, na n, nwere ike ịnwe dentalized allophones nke . M*k* k na *h* nwere ike ịpụta na allophones nke  na .

## Ihe Nlereanya
**Ọnwa na Northern na Southern Ndebele**

## Asụsụ
Asụsụ Ndebele yiri nke Zulu, na ụfọdụ ọdịiche dị iche iche. Northern Ndebele bụ asụsụ Nguni ma ruo n'ókè ụfọdụ ya na Swati na Xhosa na-aghọta ibe ha, nwere ọtụtụ ụda click nke asụsụ ndịda Afrịka bụ asụsụ kachasị na Eastern Cape.

### Aha
Aha Northern Ndebele nwere akụkụ abụọ dị mkpa, prefix na stem. N'iji prefixes, enwere ike ịhazi aha n'ime klas aha, nke a na-agụ n'usoro, iji mee ka ọ dịkwuo mfe iji ya tụnyere asụsụ ndị ọzọ nke Bantu.

Tebụl na-esonụ na-enye nkọwa zuru ezu nke klas aha Northern Ndebele, nke a haziri dịka otu abụọ.

1 **umu-** na-anọchi **um-** n'ihu ogwe osisi monosyllabic, dịka mmadụ (**Onye**).

### Ngwaa
A na-eji akara ngwaa ndị a na-esonụ n'ụzọ kwekọrọ na aha aha nke isiokwu na ihe ahụ:

 bụ ezie na nkwekọrịta isiokwu-okwu bụ iwu, akara ihe abụghị, ọ na-apụta naanị mgbe enyere ihe ahụ n'okwu ahụ. Ihe akara na-ejikọta nso na mgbọrọgwụ ngwaa mgbe ọ na-apụta (na akara ndị a: A - ụdaume mmụba; 1 - akara aha klas 1, wdg; 1s - nkwekọrịta isiokwu klas 1, watau; FUT - ọdịnihu; 1o - akara ihe klas 1, weta):
 
E nwere ihe akaebe sitere na Zulu na akara ihe bụ mgbanwe nke nnọchiaha iji bụrụ akara nkwekọrịta,  nke nwekwara ike ịbụ eziokwu maka Northern Ndebele, n'ihi ọdịdị asụsụ dị n'etiti asụsụ.

## Hụkwa
 

* Matabele
* Asụsụ Zulu
* Asụsụ Ndebele nke Ndịda
* Ógbè ndị dị na Zimbabwe
* Ebe Ugwu Matabele
* Matabeleland South
* Bulawayo

## Edensibia
ike ịhazi aha n'ime klas aha, nke a na-agụ n'usoro, iji mee ka ọ dịkwuo mfe iji ya tụnyere asụsụ ndị ọzọ nke ike ịhazi aha n'ime klas aha, nke a na-agụ n'usoro, iji mee ka ọ dịkwuo mfe iji ya tụnyere asụsụ ndị ọzọ nke 

## Ịgụ ihe ọzọ

* 
*  
* 
* 

## Njikọ mpụga
 

* Ndebele nke Ebe Ugwu Maka Ndị Mbido
* Asụ Ndebele
* Akụkọ Ihe Mere Eme nke Ndị Ndebele
Òtù:Pages with unreviewed translations