Gogo Habiba

**Gogo Habiba**, onye a makwaara dị ka **Habiba Sabaci** (1805-1867), bụ nwanyị Fulani a ma ama na onye na-azụ ahịa ohu nke nwere mmetụta ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị ukwuu na Nupeland n'etiti narị afọ nke 19. Ọ bụ ada Mallam Dendo, onye hiwere usoro ọchịchị Nupe-Fulani nke chịrị Nupeland kemgbe mmalite narị afọ nke 19. 

Habiba ruru n'ọkwa kachasị elu n'oge ọchịchị nke abụọ nke nwanne ya nwoke nke nta, Emir Masaba (r. 1859–1873). N'oge a, e nyere ya aha eze nke Sagi, nke mere ka ọ bụrụ onye na-ahụ maka ihe gbasara ụmụ nwanyị na Emirate, nke naanị Emir na-aza ajụjụ. A kwukwara na Habiba bụ onye isi ndị agha yiri nke Masaba na Bida. Ọ na-arụ ọrụ site n'ebe a na-edebe ohu ya na Badegi-Lapai (nke a na-akpọ ugbu a Badeggi),  dị na Katcha), ndị ikom ya na-awakpo ndị ohu mgbe niile n'obodo ndị Nupe na Gbagyi dị nso, ndị na-adịghị ike. Ọ na-ere ndị ohu e jidere ruo Lagos, ọkachasị na Madame Tinubu, onye ọzọ na-azụ ahịa ohu nwanyị a ma ama.

N'ihi egwu na mmetụta Habiba na-eto eto na ewu ewu, Emir Masaba mere ka nwanne ya nwanyị kwaga Bida, isi obodo Emirate ya. Agbanyeghị, na Bida, mmetụta ya nọgidere na-eto, na-ekpuchi nwanne ya nwoke ọzọ. Mbịarute nke ndị ahịa Britain na mbido afọ 1860 nyere Masaba ohere ọzọ iji belata ike nwanne ya nwanyị n'elu Emirate. N'ime afọ iri ahụ, ọ zụlitere ọbụbụenyi siri ike na ndị ahịa a, bụ ndị nyere ya ngwa agha ọgbara ọhụrụ na egbe na-aga n'ihu. Ka akụnụba na ike Masaba na-amụba ngwa ngwa, mmekọrịta ya na Habiba na-aka njọ. Nke a mere ka Habiba kpaa nkata nnupụisi megide ya. Ya na ụfọdụ ndị ezinụlọ na-achị achị, sonyeere Etsu Baba nke usoro ndị eze Nupe ochie iji kpochapụ Masaba. Agbanyeghị, tupu ha emee ihe, a chọpụtara atụmatụ ahụ, a manyere Habiba igbu onwe ya.

## Oge ọ malitere
A mụrụ Gogo Habiba na mmalite narị afọ nke 19 na Rabba, n'oge ahụ bụ isi obodo nke Alaeze Nupe. Nna ya bụ Mallam Dendo, onye na-ekwusa ozi ọma na ndị Fulani. Na ngwụcha narị afọ nke 18, n'oge ọchịchị nke abụọ nke Etsu Ma'azu (r. 1778–1795), Dendo pụtara na mbụ na Nupeland dị ka onye na-agba afa na onye na-ere anwansi. O nwetara ọtụtụ ndị na-eso ụzọ ngwa ngwa na mpaghara ahụ, karịsịa n'etiti ndị Fulani. Na 1796, alaeze ahụ dara n'ọgba aghara n'etiti ndị na-ekwu na ha na-emegide onwe ha, nke kewara alaeze ahụ ụzọ abụọ: Jimada, onye chịrị ọkara ọwụwa anyanwụ site na Gbara, na Majiya, onye chịrị ọkara ọdịda anyanwụ site na Rabba. Site na nkwado nke Dendo na ndị na-eso ụzọ ya, Majiya nwere ike imeri Jimada ma jikọta alaeze ahụ. N'ime ọtụtụ onyinye Majiya nyere Dendo maka nkwado ya bụ ụmụ agbọghọ ohu abụọ. Dendo weere otu dị ka iko nwanyị wee nye nke ọzọ nye Caliph nke Sokoto. Ọ bụ iko nwanyị ohu a mụrụ Gogo Habiba.

N'agbanyeghị ọnọdụ nne ya dị ka ohu, a zụlitere Habiba dị ka nwa iwu kwadoro nke Dendo. N'ime ụmụnne ya asatọ, ọ bụ naanị abụọ lanarịrị na ọkara ikpeazụ nke narị afọ nke 19, ha abụọ bụ ụmụnne ya: Usman Zaki, Emir mbụ nke Bida (r. 1857-1859), na Muhammad Saba, nke a makwaara dị ka Masaba, onye nọchiri ya dị ka Emir nke abụọ nke Bida. Habiba tolitere inwe mmasị n'ebe nwanne ya nwoke nke obere bụ Masaba nọ, onye amụrụ n'aka adaeze Nupe obere oge amuchara ya. Mmekọrịta chiri anya ha bụ n'ihi ọbụbụenyi nne ha abụọ nwere.

## Nsogbu nke ịnọchi
Ka ọ na-erule oge ọnwụ Mallam Dendo na 1832, ọ nwetakwala ike dị ukwuu na Alaeze Nupe, na-achịkwa mpaghara ahụ nke ọma mgbe Etsus nke Nupe jere ozi dị ka ndị ọchịchị nwa bebi. Nwa ya nwoke nke abụọ, Usman Zaki, nọchiri ya. N'oge na-adịghị anya mgbe a họpụtara ya, Usman chere nnupụisi ihu site n'aka nwanne ya nwoke bụ Masaba, onye kwenyere na o kwesịrị inweta ọkwa ahụ n'ihi agbụrụ Nupe ya. Mgbe a chụpụrụ ya na Rabba na 1833, Masaba sonyeere ndị isi Nupe, Idrisu na Tsado, na mgbalị iwepu Usman. Mgbe nnupụisi ha dara, Usman nakweere utu aha *Etsu Nupe* ma guzobere eze ukwu, na-ekwe nkwa iguzosi ike n'ihe ya na Caliphate Sokoto. Mgbe e mesịrị, Tsado duziri nnupụisi ọzọ megide Usman, ọzọkwa, Masaba sonyeere ya. N'oge a, ha jisiri ike weghara Rabba ma manye Usman ịgbapụ n'isi obodo. N'ịzaghachi nsogbu ahụ, Emir nke Gwandu, Ibrahim Halilu, onye nwere ikike na Nupeland, gara Rabba na 1841. Mgbe ya na ndị isi alaeze ahụ, gụnyere Usman, Masaba, na Tsado, họpụtara Masaba dị ka Emir nke Nupe.
thumb|225x225px|Map nke 1897 nke emirates nke Nupe na Ilorin
N'oge ọgba aghara ndị a, Habiba nọgidere na Rabba, na-elekọta azụmahịa ahia ohu o guzobere tupu ọnwụ nna ya na 1832. Otú ọ dị, na mbido afọ 1850, otu n'ime ndị ọchịagha Masaba, Umar Bahaushe, tụgharịrị megide ya ma nupụ isi. Ọ bụ ezie na e meriri Masaba, o jisiri ike gbaga Ilorin. Habiba, onye fọdụrụ ugbu a n'ezinụlọ Dendo na Rabba, ghọtara ihe egwu maka ike na ihe onwunwe ezinụlọ ya. O zigara ndị ozi na Gwandu ngwa ngwa, ebe nwanne ya nwoke Usman Zaki na nwa nwanne ya nwoke Umaru Majigi nọ n'ebe a chụgara ha. O mekwara ka ndị nwunye na ụmụ Masaba gafee Ilorin n'enweghị nsogbu. Site na nkwado nke Gwandu Emirate, ezinụlọ Dendo meriri General Bahaushe na 1856. A họpụtara Usman Zaki dị ka Emir nke Nupe, ọkwá ọ nọrọ ruo mgbe ọ nwụrụ na 1859. Masaba nọchiri ya, onye chịrị ruo 1873.

## Mmetụta na-arịwanye elu
N'oge na-adịghị anya mgbe ezinụlọ Dendo lọghachiri, Emirate nwere mgbanwe dị ịrịba ama, gụnyere ịkwaga isi obodo na Bida. Otu n'ime mgbanwe ndị e webatara bụ iweghachi aha eze Nupe oge ochie, *Sagi*, nke e nyere Habiba. Dị ka Sagi, Habiba bụ onye na-ahụ maka ilekọta ihe omume ụmụ nwanyị na Emirate ma jee ozi dị ka onye otu na-arụsi ọrụ ike na kansụl Emir, na-aza ajụjụ naanị ya. Ọfịs a nyere ya ikike dị ukwuu n'elu ụmụ nwanyị nke Emirate. Onye Britain na-amụ banyere ụmụ mmadụ S F Nadel na-akọwa na a na-ewere Sagi na osote ya, *Nimwoye*, dị ka 'ndị eze karịa ụmụ nwanyị nke Nupe'.  Habiba nyekwara iwu ka ndị isi ọrụ yiri nke Emir, gụnyere onye isi agha, ma nwee ọtụtụ ndị ohu na ndị njem.

Azụmaahịa ahia ohu nke Habiba gbasaa n'oge ọchịchị Masaba. Ọ gbasaa mmasị ya na Gbagyiland, na-enye iwu ma na-eduga mgbe ụfọdụ n'ịwakpo ndị ohu n'ime ebe obibi. Ka ọ na-erule 1860, ọ hapụrụ Bida wee biri n'ụlọ nkwakọba ohu o guzobere na Badegi-Lapai (nke a na-akpọ Badeggi ugbu a,  nke dị na Katcha). N'oge ọchịchị Masaba, ebe a na-edebe ndị ohu toro ghọọ mpaghara nwere ihe karịrị obodo ohu 60 ('tungazi').  N'ihi na ọ na-amasị ya inye ndị na-eso ụzọ ya na ndị agha onyinye dị ukwuu, ndị na-agbaso ya nọgidere na-eto eto. N'ikpeazụ, o wuru ndị agha guzo ọtọ nke a pụrụ iji tụnyere nke Emir. Na Badegi-Lapai, ọ zụrụ ahịa ohu ruo Lagos, ọkachasị ya na nwanyị ọzọ na-ere ahịa ohu, Madam Tinubu. Nnukwu akụ na ụba ya mere ka ọ bụrụ onye na-eguzosi ike n'ihe nke ndị isi nke Emirate, nke mere ka ọ nwee mmetụta dị ukwuu na ndọrọ ndọrọ ọchịchị. E kwuru na Emir Masaba enweghị ike ime mkpebi ọ bụla dị mkpa na-enweghị nkwado ya. Tụkwasị na nke a, ndị na-achọ ihu ọma n'aka Masaba na-agakarị ya.
thumb|Atụmatụ 1897 nke obodo Bida
Mmetụta dị ukwuu Habiba nwere n'ebe Masaba nọ were ndị ndụmọdụ ya ndị ọzọ iwe. Ha zutere Masaba ma kwuo na mmetụta nwanne ya nwanyị nwere ike otu ụbọchị kpuchie nke ya ma ọ bụrụ na ọ bụghị. Ha dọrọ aka ná ntị na ọganihu ya nwere ike iduga n'ịpụpụ ọtụtụ ndị mmadụ site na Bida ka ha soro ya nọrọ na Badegi-Lapai. N'ihi ya, Masaba nọrọ ọnwa asaa na-agbalị ime ka nwanne ya nwanyị kwenye ịlaghachi Bida. Mgbe ọ jụrụ arịrịọ ya na mbụ, o mechara guzobe ebe obibi ọhụrụ ihe dị ka kilomita 15 site na Bida, nke ọ kpọrọ Badegi-Alugi. Otú ọ dị, nke a yiri ka ọ naghị ebelata nchegbu Masaba, ka ọ na-eleta ya ọtụtụ ugboro na ụlọ ọrụ ọhụrụ ya, na-arịọ ya ka ọ laghachi Bida. O mechara kweta arịrịọ ya na ọnọdụ na a ga-ewu ya nnukwu obí eze. Ọ jụrụ atọ mbụ e nyere ya, na-ewere ha dị obere iji nabata ya na ndị na-ejere ya ozi. N'ikpeazụ, a manyere Masaba ka o nye iwu ka o wuo obí eze yiri nke ya maka Habiba. O mechara nabata ụlọ ọhụrụ a, nke dị na mpaghara Bantigi nke Bida, ma weghara ụlọ atọ ndị ọzọ ọ jụrụ na mbụ. A ka na-ahụ mkpọmkpọ ebe nke ụlọ ndị a taa. A na-ekwu na Habiba laghachiri Bida na ihe dị ka puku ndị na-eso ụzọ isii, tinyere ọtụtụ puku ndị ohu na ehi. Ọ bịara na-achịkwa ọtụtụ ọrụ na Bantigi ma ọbụna guzobe usoro nchịkwa nke *Ndeji* ('Prime minista'), onye ọ kpọọrọ dị ka naanị di ya.&nbsp;

## Ọbịbịa nke ndị ahịa Britain na ọnwụ
Na Bida, ewu Habiba nọgidere na-eto, nke na-eme ka Emir Masaba ghara inwe obi ụtọ. Ndị mmadụ hụrụ ya dị ka onye ndu nwere obiọma na obi ike nke duru ndị agha ya gaa agha, n'adịghị ka nwanne ya nwoke nke dị obi ọjọọ na onye nwere aka ike. Mgbe ndị ahịa Britain bịarutere na mbido afọ 1860, Masaba nwetara ohere ọzọ iji belata mmetụta nwanne ya nwanyị nwere n'ebe Emirate dị. N'ime afọ 1860 niile, ọ zụlitere ọbụbụenyi siri ike na ndị ahịa a, ọbụna nye ha ohere ịmepụta obodo Lokoja, ebe azụmaahịa dị na njikọta osimiri Niger na Benue. N'aka nke ọzọ, ndị ahịa nyere Masaba ngwa agha ọgbara ọhụrụ na egbe na-aga n'ihu.  

Ka akụnụba na ike Masaba na-eto ngwa ngwa, mmekọrịta ya na Habiba na-aka njọ. O leghaara mkpesa na nchegbu ya mgbe niile gbasara ihe ndị na-eme n'oge na-adịbeghị anya anya. Nke a mere ka Habiba kpaa nkata nnupụisi megide ya. Na 1867, ya na ụfọdụ ndị ezinụlọ na-achị achị, sonyeere Etsu Baba nke usoro ndị Nupe ochie iji kpochapụ Masaba. Agbanyeghị, tupu ha emee ihe, a chọpụtara atụmatụ ahụ, a manyere Habiba igbu onwe ya.

## Hụkwa

* Efunsetan Aniwura
* Efunroye Tinubu

## Edemsibia

Otú:Pages with unreviewed translations