Takembeng

thumb|Map nke Cameroon na mpaghara Northwest gosipụtara.
**Takembeng** ma ọ bụ **Takumbeng** bụ òtù ụmụ nwanyị na mpaghara Northwest nke Cameroon. Omume ndị a na-ejikọta na omume ọdịnala ndị a na'ebe niile dị n'ebe ọdịda anyanwụ nke Cameroon ebe ìgwè ụmụ nwanyị na-eme emume nchụpụ megide ndị mmadụ n'obodo ha. Ka ọ na-erule ngwụcha nchịkwa ọchịchị na n'afọ ndị mbụ nke Cameroon nwere onwe ya (afọ 1950 na 1960), omume mpaghara ndị a ghọrọ ngwá ọrụ dị mkpa maka mkpesa ndọrọ ndọrọ ọchịchị ka ukwuu, mgbe mgbe megide iwu ọrụ ugbo. Site na nnwere onwe ndọrọ ndọrọ ọchịchị na 1990s, ụmụ nwanyị Takembeng ghọrọ akụkụ dị mkpa nke mmegide megide pati Cameroon People's Democratic Movement (CPDM). Ụmụ nwanyị ahụ sooro Social Democratic Front (SDF) gaa n'ihu ma jiri ọtọ na ọnọdụ ụmụ nwanyị meworo agadi iji gbochie ndị agha na ndị ọrụ nchekwa ịkpasu ndị na-eme ngagharị iwe iwe iwe.

Omume Takembeng na-agụnyekarị otu dị iche iche nke iri atọ na narị ole na ole ụmụ nwanyị na-ekere òkè na ngagharị iwe na Bamenda (isi obodo Northwest Region), mana nnukwu oghere kewapụrụ na ndị ngagharị iwe ndị ọzọ.  A na-eji ịgba ọtọ, ịsa ahụ ọha na eze na mmamịrị, n'ihe metụtara omume ndị a na-emebu tupu ịchịisi, iji mesie ihere nke omume megidere ọchịchị onye kwuo uche ya na igbochi ọgba aghara site n'aka ndị uwe ojii ma ọ bụ ndị nche.  Omume ndị a adịla irè nke ukwuu n'inye ohere maka ngagharị iwe ma nọgide na-eji ya na Northwest Region.

## Mmalite aha
A na-akpọ Takembeng n'ụzọ dị iche iche, gụnyere: Takumbeng, Amazons, les Amazones des SDF, na Mami Takembeng.[1]  Agbanyeghị, Takembeng bụ mkpoputa na nsụgharị a na-ahụkarị n'akwụkwọ akụkọ Bekee nke Cameroon.[1]  A na-ekwu na aha a sitere na obodo ndị isi na mpaghara agbụrụ Bafut precolonial.

## Mgbọrọgwụ
thumb|Nkewa nke Northwest Cameroon.
Mgbalị Takembeng bụ nke kachasị ọhụrụ n'ime ogologo akụkọ ihe mere eme nke mmegharị ụmụ nwanyị na mpaghara ahịhịa ọdịda anyanwụ nke Cameroon. Ọkà mmụta mmekọrịta ọha na eze Susan Diduk kewara mmegharị ndị a n'ime oge atọ dị iche iche (nke ụdị ndị gara aga na-aga n'ihu na-adị n'oge ndị ọzọ). Oge mbụ nke ụmụ nwanyị na-ahụ maka nlekọta omume ọma gụnyere ụmụ nwanyị nọ n'ime ime obodo na-akpali akpali iji mee ndị mmadụ ihere mebiri ụkpụrụ omume ọma dị mkpa nke obodo. Oge nke abụọ gụnyere ụmụ nwanyị si n'ọtụtụ obodo na-ejikọta ibe ha iji mee mkpesa megide iwu ndị ọchịchị na-achị achị na nke nnwere onwe, ọkachasị ọrụ ugbo, site na 1950s gaa n'ihu. Takembeng bụ aha maka mkpokọta nke malitere na mbido afọ 1990 ma na-emekarị na ndị na-emegide gọọmentị, Social Democratic Front (SDF). [1] Ụfọdụ akwụkwọ na-ekwu na Takembeng bụ omume ogologo oge na obodo Ngemba nakwa na ọ naghị eto site na omume dị na obodo dị iche iche.[3]

### Nlekọta omume ọma
N'ọtụtụ obodo dị n'ọhịa ahịhịa nke Cameroon (ọtụtụ n'ime mpaghara ugwu ọdịda anyanwụ nke oge a), enwere omume dị ogologo oge nke ụmụ nwanyị na-agbakọ ọnụ dị ka ndị na-elekọta obodo na imenye ndị na-emebi iwu isi ihe ihere.[4]  Na mgbakwunye, ụmụ nwanyị na-arụ ọrụ emume dị mkpa n'ọtụtụ ime obodo n'ime mpaghara ahụ niile: ya bụ ichekwa ọmụmụ ọrụ ugbo.[5]  Ọgbakọ nlekọta omume na-ejikarị omume rụrụ arụ na-achụpụ ndị mmadụ n'otu n'otu iji gosi ịdị njọ nke mmejọ ahụ na igbochi ndị ọzọ itinye aka na ntaramahụhụ ahụ.[4]  Omume ndị ahụ dị iche na obodo dị iche iche na-akpọ fombuen ma ọ bụ keluh na mpaghara Kedjom Keku, anlu na obodo Kom, na ndofoumbgui na agbụrụ Aghem.

N'ozuzu, nnọkọ ndị a ga-agụnye ụmụ nwanyị meworo agadi, na-abụkarị mgbe ha kwụsịrị ịhụ nsọ, na-ezukọta ọnụ iji nye ndị mmadụ ntaramahụhụ maka mmejọ dịka ebubo amoosu, ebubo ụgha na ndị ọzọ na amoosu, imegbu ndị ezinụlọ ma ọ bụ ụmụ nwanyị dị ime, ịlụ di na nwunye, ma ọ bụ ime mmejọ ndị ọzọ.[7] N'ọnọdụ precolonial, omume ndị a dị nnọọ n'ógbè, ọ dịghị mgbe ọ gbasaa n'èzí otu agbụrụ, ma guzobe ihe ngwọta doro anya maka ndị a na-elekwasị anya (na-arịọ maka mgbaghara n'aka ụmụ nwanyị, ịkwụ ụgwọ, na ịbụ ndị a na'ememe ememe). [2][8] Ụmụ nwanyị ndị toro eto na-ezukọta n'ụlọ onye ahụ a na-elekwasị anya, na-abụ abụ ma na-abụku abụ, ma na-akpa àgwà n'ụzọ ndị na-emegide omume ọma (gụnyere ịpụ apụ, ịsa ahụ na ịsa ahụ n'ihe onwunwe onye ahụ, iyi egwu mmekọahụ na puns na-agwa ndị na-agafe agafe, iyi uwe nwoke, wdg) iji gosipụta ịdị njọ nke mmejọ ahụ.[7][9] N'ime obodo Kedjom Keku, ndị na-eme ihe ọchị (nke a na-akpọ vugweys) ga-eduga ụmụ nwanyị ahụ n'ime ihe ọchị na puns na ndị na-agafe agafe na onye ahụ na-eme ihere.[7] N'ime obodo Kom, ụmụ nwanyị kachasị okenye n'ime obodo ga-eduzi ụmụ nwanyị, nke a na-akpọ na-anlu (nne anlu) maka oge ihere, onye na-ahụ maka ịhazi mbọ dị iche iche.[10]

Uwe bụ ihe dị mkpa n'ihe omume ndị a na ụmụ nwanyị na-eyi uwe ochie ma ọ bụ ákwà nwere okpu (nke na-aga n'ihu na Kedjom Keku) ma jiri osisi chọọ ya mma nke a na-azọrọ na ọ na-echebe ụmụ nwanyị.[7][11]

Ụmụnwoke na-ezere ihe ngosi nke ukwuu wee gbanarị ngagharị iwe ahụ ka ụmụ nwanyị na-eme ihe mkparị.[7]  Enwere asịrị na ịhụ ụmụ nwanyị nwere ike igbapu ike dị mkpa mmadụ na nke a na-egbochi ụmụ nwoke itinye aka na omume ahụ ma ọlị.[9]  A na-ewere omume ime obodo ndị a dịka akụkụ dị oke mkpa n'ịkwado ụkpụrụ omume nke obodo na inye ụmụ nwanyị akụkụ pụrụ iche nke ike n'ihe gbasara obodo.

### Mmepe dị ka ngagharị iwe ndọrọ ndọrọ ọchịchị
N'oge ọchịchị ndị ọchịchị, a gbanwere nzukọ ndị a ka ha bụrụ omume ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke a ga-elekwasị anya na ụlọ ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị.  [12][8] Ha ga-agụnye ọtụtụ obodo, ọ bụ ezie na ha ka nwere njikọ chiri anya na agbụrụ ụfọdụ, ha ga-ejikọkwa na òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị. N'oge a, isi okwu maka ịhazi gụnyere egwu maka ụmụ nwanyị na-achị ala, asịrị banyere ire ala nye agbụrụ dị iche iche, mbibi ihe ọkụkụ nke anụmanụ na-ata ahịhịa kpatara nke mụbara n'ala ahịhịhịa, na esemokwu banyere iji usoro ọrụ ugbo ọhụrụ achọrọ (ya bụ, ịkọ ugbo). [13][14]

Ngwá ọrụ ọdịnala nke ihe ihere na ịchụpụ mmadụ toro eto ma hazie ya megide ndị ọchịchị colonial na otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị kpọmkwem na-eji ngagharị iwe, ọgba aghara n'ọha ọha, mgbochi ụzọ, na ụzọ ndị ọzọ na-adịghị eme ihe ike.[15]  Ihe atụ kacha pụta ìhè bụ anlu ndọrọ ndọrọ ọchịchị 1958-1961 na obodo Kom.[12]  Ihe omume a malitere na 4 Julaị 1958 n'obodo Njinikom mgbe ụmụ nwanyị na-ewe iwe maka mkpebi iwu gbasara ọrụ ugbo gbara gburugburu ebe a na-enwe nzukọ ma manye onye otu kansụl obodo C.K.  Batholomew ka ọ gbaga n'ụka obodo maka nchekwa.  Ọgbaghara ahụ gbasaara wee bute nnukwu mmechi nke ụlọ akwụkwọ, mebie ma ndị ọchịchị ọdịnala na ndị ọchịchị, guzobe ihe mgbochi okporo ụzọ gburugburu mpaghara ahụ, ma mebie ọtụtụ akụkụ nke ndụ.[12]  Ndị inyom haziri nhazi ọchịchị dị iche iche nọchiri ọchịchịr na mpaghara ahụ ma nwee ike imetụta ọnọdụ gburugburu mpaghara ahụ.  [16] Mkpesa ahụ gosipụtara na ọ dị oke mkpa n'imebi Kamerun National Congress (KNC), bụ onye nọbu n'ọchịchị na mpaghara ahụ, na-eduga na mmeri nke Kamerun National Democratic Party (KNDP) [16][13]

Ngagharị iwe ndị yiri ya gara n'ihu na Cameroon nwere onwe ya na ụmụ nwanyị na-ahazi dị ka ụdị ngagharị iwe ndọrọ ndọrọ ọchịchị, mgbe mgbe megide iwu ọrụ ugbo.[6]

## Mkpọkọta ndị Takembeng

### Ihe ndị mere n'oge gara aga
Mkpesa Takembeng malitere na mmalite 1990s, nke dị na obodo Bamenda.  Site na nnwere onwe ndọrọ ndọrọ ọchịchị, gụnyere ntuli aka mbụ nke ọtụtụ ndị otu na 1992 na ịkwado ndị otu mmegide (gụnyere Social Democratic Front dị mkpa na Northwest Province), ngagharị iwe Takembeng malitere itinye akụkụ nke mgba ndọrọ ndọrọ ọchịchị sara mbara.  [17] Mgbagharị ahụ ghọrọ ihe dị oke mkpa na-esochi ntuli aka nke 1992 na ọgba aghara sochiri na Northwest Province, ebe ọtụtụ ndị mmadụ kwenyere na nsonaazụ ya bụ aghụghọ na ngagharị iwe ghọrọ ebe niile.

### Omume
Kemgbe mmalite afọ 1990, ọtụtụ n'ime ha na obodo Bamenda, a na-akpọ ndị otu ụmụ nwanyị meworo agadi Takembeng. Ngagharị iwe ndị a na-agụnye ìgwè nke ụmụ nwanyị 30 ruo narị abụọ toro eto na-agagharị ma ọ bụ na-eme ngagharị iwe n'obodo ahụ, na-esokarị na ngagharị iwe ndọrọ ndọrọ ọchịchị ndị ọzọ metụtara otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Cameroon, SDF. Ọ bụ ezie na ndị ọzọ na-eme ngagharị iwe na-eme mkpọtụ ma na-arụsi ọrụ ike na ngagharị iwe ndị a, ụmụ nwanyị Takembeng na-agbachi nkịtị mgbe ha na-agagharị (nke na-eme ka ngosipụta dị ugbu a dị iche na nsụgharị ndị mbụ). [19] N'otu aka ahụ, n'adịghị ka omume ndị gara aga, òtù ndị a na-adịbeghị anya gụnyere ụmụ nwanyị si n'agbụrụ dị iche iche.[19] Ọ bụ ezie na ụmụ nwanyị ime obodo na-enye akụkụ dị mkpa nke mmegharị ahụ, ọ gụnyekwara ụmụ nwanyị bi n'obodo ukwu na Bamenda.[2]

Otú ọ dị, ụfọdụ akara na omume ndị metụtara ụdị ọrụ mpaghara mbụ na-aga n'ihu na Takembeng. Ụmụ nwanyị na-eyi uwe ochie (ọ bụ ezie na ụfọdụ na-eyi ụcha na-egbuke egbuke) na ọtụtụ na-eyi osisi ndị a kwenyere na ha na-enye ike nchebe, ọkachasị osisi *nkung*.[20] Ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị na-etinyeghị aka na-ezere ụmụ nwanyị Takembeng ma enwere asịrị na ụmụ nwoke na-arịa ọrịa ma ọ bụ na-anwụ ma ọ bụrụ na ha na-ele ụmụ nwanyị Takebeng ọtọ.  A na-agbasa asịrị n'ọtụtụ ebe na ndị agha na ndị agha gọọmentị na-agbasoghị na mgbakọ ndị a ma ọ bụ nwụọ ma ọ bụ tụfuo ndị nwunye ha.[19] N'ihi ya, ndị agha na ndị ọrụ nchekwa gbanwere usoro mgbe ha na ụmụ nwanyị Takembeng na-emekọrịta ihe.[21]

Ọtụtụ, ma ọ bụghị ihe niile, n'ime ndị sonyere bụ ụmụ nwanyị post-menopausal na ndị inyom meworo agadi bụ ndị ndú nke àgwà ndị kasị sie ike.  Ụmụ nwanyị na-aga n'ihu meopausal bụ isi ihe dị mkpa n'ihi na a kwenyere na ha agaghị enwe ike ịnweta amoosu nke nwere ike iwepụ ha ọmụmụ, n'ihi na ha nwere nkwanye ùgwù na obodo ha, nakwa n'ihi na ha na-enwekwu oge maka ihe omume.

N'ihe gbasara usoro, ụmụ nwanyị Takembeng na-eji ọnụ ọgụgụ ha na ọnọdụ ọha na eze enyere ụmụ nwanyị meworo agadi iji chebe ndị ọzọ na-eme ngagharị iwe.[22] N'ọnọdụ ụfọdụ, ụmụ nwanyị na-eji ọtọ na ịwụ mamịrị na ịsa ahụ n'ihu ọha dị ka akụkụ dị mkpa nke mkpesa ha.[23] Igosi akụkụ ahụ ha ma ọ bụ iyi egwu ime nke a na-enye ụmụ nwanyị ike pụrụ iche na usoro ndị a dị irè n'igbochi ndị agha ma ọ bụ ndị ọrụ nchekwa itinye aka na ngagharị iwe.[3] Onye na-akọ akụkọ ihe mere eme Henry Kam Kah na-akọwa na "Ihe nnọchianya na egwu a nke akụkụ ahụ nwanyị na-egosi ọrụ dị mkpa nke ụmụ nwanyị n'ihe gbasara ịmụ nwa. Ịsọpụrụ akụkụ ahụ nwanyị bụ nsọpụrụ maka nwanyị na onye okike ya. Nwanyị nwere ike ịhapụ ihe niile ma ọ bụghị akụkụ ahụ nwanyị ya nke na-anọchite anya obere akụkụ ahụ nwanyị nke na-egosi ụmụ nwanyị n" Ụmụ nwanyị anaghị egosipụta ha n'ụzọ na-enweghị isi ma mgbe nke a na-eme ma ọ bụ egwu, ụmụ nwoke na-akpata ha enweghị ike iji mee ihe omimi mee ihe omuma ha mee ihe gbasara ha n'ezie, na-eme ka ha ghara iji mee ihe ọmụma na-eme, na-eche na-eme bụ ihe omimi: "Mankulu na-eme na-eme iji mee ihe onwunwe" Ndị ikom na-eme: "Munking Men Men Men Men'oge a na-akịrị onwe ha mee ihe omume yiri ya: "Muni na-eme [Munking, na-akọta"[*sic*][24][23] A naghị etinye ụmụ nwanyị na-eto eto n'omume ndị a ma na-anọpụ iche na ngagharị iwe ndị a ma dọọ ndị agha na ndị ọrụ nchekwa aka ná ntị tupu ha emee.[25][21]

Ụmụ nwanyị Takembeng na-enye ọgbakọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị pụrụ iche na gburugburu ndọrọ ndọrọ ọchịchị amachibidoro nke Cameroon.  Ka ndị ọrụ nchekwa ghara igbochi ha ka ha na-esi n'ime ime obodo gaa n'ime ime obodo ha na-eyi uwe ka mma na njem ahụ.[19]  Agbanyeghị, mgbe ha mere ngagharị iwe, steeti ahụ na-anabata obere ihe ike karịa ka ha na-eme ndị ngagharị iwe ndị ọzọ(ọ bụ ezie na mgbe ụfọdụ, ndị ọchịchị na-ejidekwa ụmụ nwanyị Takembeng n'ụlọ mkpọrọ, tie ha ihe, ma gbuo ha).[26]  N'ihi ntachi obi a ka ukwuu, ụmụ nwanyị Takembeng na-enye ụfọdụ nkwado dị mkpa na otu mmegide, Social Democratic Front (SDF).  Na 1998, ụmụ nwanyị Takembeng nyere John Fru Ndi, onye isi oche SDF ụgbọ njem nchebe ka ọ hapụ obodo ahụ wee mee njem ndọrọ ndọrọ ọchịchị na France na United States.[27]  Ọ bụ ezie na ha na SDF nwere njikọ chiri anya, ndị otu Takembeng doro anya na ajụjụ ọnụ na ha abụghị alaka ma ọ bụ ngwá ọrụ nke otu ahụ;  kama, ha na-akwado echiche nke pati ahụ ma ọ bụrụhaala na SDF na-agbaso ụkpụrụ ndị ahụ, ngagharị iwe ha ga-adaba.[27][22]  N'oge ọgba aghara nke mmalite 1990s, e dekọrọ ụmụ nwanyị Takembeng na-akpaghasị ndị agha si ebe ọzọ na Cameroon site n'iwepụ ihe n'ihu ha.

Ụmụ nwanyị Takembeng anaghị ejedebe itinye aka ha na mkpesa na ọtụtụ na-ewere ọnọdụ na nlekọta omume ọdịnala na obodo ha ma na-arụkwa ọrụ dị ike n'ịkwalite ọrụ mmepe obodo.

## Ndepụta nke nnukwu mkpokọta Takembeng

* Mgbe 26 Mee 1990 gasịrị, mgbe e gburu ụmụ amaala isii na ngagharị iwe maka ọchịchị onye kwuo uche ya, ụmụ nwanyị Takembeng malitere ịhazi.[28]
* 5 Julaị 1991- Ụmụ nwanyị Takembeng na-ama ndị uwe ojii nke Cameroon aka n'ihu ọha na njem gaa n'ụlọ gọvanọ mpaghara. Ndị agha na ndị ọrụ nchekwa na-enweghị ike imegide ụmụ nwanyị mgbe ha na-eyi uwe ma mechaa njem ahụ.[22]
* Mgbe ntuli aka onye isi ala nke afọ 1992 gasịrị, e jidere onye isi ndị mmegide bụ John Fru Ndi n'ụlọ. Ụmụ nwanyị Takembeng gbara ogige ya gburugburu iji gbochie njide ya ma nye ya nri na ohere maka ndị na-akwado ya.[28]
* 1998- Ụmụ nwanyị Takembeng nyere njem nchebe maka Fru Ndi site na Bamenda gaa Douala maka njem nnọchiteanya na mpụga Cameroon.[27]

## Hụkwa

* Ọgba aghara Ụmụ nwanyị Aba

## Ntụaka

### Ihe edeturu

### Akwụkwọ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ịgụ ihe ọzọ

* 
Òtù:Pages with unreviewed translations