Onye isi

**Ndị a ma ama** bụ ndị a na-ahụ n'ọtụtụ obodo ndị nwere aristocracy. A na-anọkarị ya ozugbo n'okpuru ndị eze. Ọchịchị abụwo ihe onwunwe nke ala nwere ọtụtụ ọrụ na njirimara pụrụ iche. Njirimara ndị metụtara ndị a ma ama nwere ike ịbụ uru dị ukwuu karịa ma ọ bụ metụtara ndị na-abụghị ndị a ma ọ bụ ọrụ nkịtị (dịka, ibu ụzọ), ma dịgasị iche site na mba na oge. Ndị otu, gụnyere ikike na ibu ọrụ, na-abụkarị ihe nketa na patrilineal.

N'akụkọ ihe mere eme, eze ma ọ bụ gọọmentị enyewo ndị otu ndị a ma ama, na inweta ike zuru oke, akụ na ụba, ndị nwe, ma ọ bụ ihu ọma nke eze emeela ka ndị nkịtị nwee ike ịrịgo n'ime ndị a ma ọgaranya.

A na-enwekarị ọkwa dịgasị iche iche n'ime ndị a ma ama. Nkwado iwu nke ndị a ma ama abụwo ihe a na-ahụkarị n'ọchịchị ndị eze, mana ndị a ma ma ama dịkwa n'ọkwa ndị dị ka Dutch Republic (1581-1795), Republic of Genoa (1005-1815), Republic of Venice (697-1797), na Old Swiss Confederacy (1300-1798), ma bụrụkwa akụkụ nke usoro iwu nke ụfọdụ obere ọchịchị na-abụghị ihe nketa, dịka, San Marino, na Vatican City na Europe. N'oge ochie, ndị nobiles (nobles) nke Roman Republic bụ ezinụlọ sitere na *ndị* nwetara ọkwa onye nnọchi anya. Ndị sitere n'ezinụlọ ndị nna ochie bụ *ndị a ma ama*, mana ndị nkịtị ndị nna nna ha bụ ndị nnọchi anya ka a na-ewere dị ka ndị a ma ma ama. N'Alaeze Ukwu Rom, ndị a ma ama bụ ụmụ nke ndị isi Republican a. Ọ bụ ezie na ndị nna nna nke ezinụlọ ndị a ma ama n'oge a sitere na ndị Rom oge ochie nwere ike ime, ọ dịghị ihe a na-eme nke ọma, nke edere n'akụkọ  mere eme site n'ọgbọ ruo n'ọzọ site n'oge ndị Rom oge ahụ ka a maara na ọ dị na Europe.

Utu aha na ụdị nketa agbakwunyere na aha (dị ka "Prince", "Lord", ma ọ bụ "Lady"), yana nsọpụrụ, na-emekarị ka ndị a ma ama na ndị na-abụghị ndị a ma ma ama na mkparịta ụka na okwu edere ede. N'ọtụtụ mba, ọtụtụ n'ime ndị a ma ama enweghị aha, ụfọdụ utu aha nketa anaghị egosi ndị a ma Ama (dịka, vidame). Mba ụfọdụ enweela ndị isi na-abụghị ihe nketa, dị ka Alaeze Ukwu Brazil ma ọ bụ ndị ọgbọ ndụ na United Kingdom.

Okwu a sitere na Latin *nobilitas*, aha na-enweghị atụ nke adjective nobilis ("onye a ma ama ma bụrụkwa onye a ma ama, onye a ma ma ama, ma ama"). N'ime obodo Rom oge ochie, ndị a ma ama malitere dị ka aha a na-amaghị ama maka ndị na-achị ndọrọ ndọrọ ọchịchị nwere ọdịmma ndị jikọrọ aka, gụnyere ma ndị nna ochie na ezinụlọ ndị nkịtị (gentes) nwere nna nna nke ruru n'ọkwa onye nnọchi anya site na uru nke ya (lee novus homo, "nwoke ọhụrụ").

N'iji ya eme ihe n'oge a, a na-etinye "ọkwá dị elu" na ndị nọ n'ọkwá dị ala n'etiti ọha mmadụ tupu oge a. N'ime usoro feudal (na Europe na ebe ndị ọzọ), ndị a ma ama bụ ndị nwere feudal, mgbe mgbe ala ma ọ bụ ọfịs, n'okpuru vassalage, ya bụ, iji gbanwere iguzosi ike n'ihe na ọrụ dị iche iche, ọkachasị ndị agha, ọrụ nye suzerain, onye nwere ike ịbụ onye a ma ama dị elu ma ọ bụ eze. N'oge na-adịghị anya, ọ ghọrọ ndị nketa, mgbe ụfọdụ a na-ejikọta ya na ikike ibute aha nketa na, dịka ọmụmaatụ na France tupu mgbanwe, na-enwe ego na ihe ùgwù ndị ọzọ.

Ọ bụ ezie na ọnọdụ dị elu na-enyebu ihe ùgwù dị mkpa n'ọtụtụ ikike, ka ọ na-erule narị afọ nke 21 ọ ghọwo ihe ùgwù dị ukwuu n'ọtụtụ obodo, ọ bụ ezie na a ka nwere ike ichekwa ihe ùgwù ole na ole fọdụrụnụ n'ụzọ iwu (dịka. Spain, UK) na ụfọdụ ọdịbendị Eshia, Pacific na Africa na-aga n'ihu na-etinye ihe dị mkpa na ọkwa ma ọ bụ utu aha. (Jụọ ọnọdụ siri ike na atụmanya ndị isi nke ndị isi nke Alaeze nke Tonga.) Ihe karịrị otu ụzọ n'ụzọ atọ nke ala Britain dị n'aka ndị aristocrats na ndị isi ala ọdịnala.

Ịbụ onye a ma ama bụ akụkọ ihe mere eme, mmekọrịta mmadụ na ibe ya na mgbe mgbe echiche iwu, dị iche na ọnọdụ mmekọrịta mmadụ na ụba dị elu n'ihi na nke ikpeazụ na-adabere na ego, ihe onwunwe ma ọ bụ ụzọ ndụ. Ịbụ onye bara ọgaranya ma ọ bụ onye nwere mmetụta enweghị ike ime ka otu onye a ma ama, ma ọ bụ ndị a ma ama niile baa ọgaranya ọ bụ nwee mmetụta (ezinụlọ ndị oké ozu efunahụla akụ na ụba ha n'ụzọ dị iche iche, na echiche nke 'onye a ma ama' fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ochie dị ka ndị a ma ọgaranya n'onwe ha).

N'agbanyeghị na ọtụtụ obodo nwere nnukwu ohere na klaasị nwere nnukwu akụ na ụba, ọkwa a abụghị nke a na-eketa, ọ bụghịkwa ọkwa iwu dị iche, ma ọ bụ ụdị adreesị dị iche.  Mba dị iche iche, gụnyere mba Europe dị ka Gris, Turkey, Austria na mba ndị bụbu Iron Curtain na ebe ndị dị na America dị ka Mexico na United States, kagburu n'ụzọ doro anya inyefe na iji utu aha ndị ama ama maka ụmụ amaala ha.  Nke a dị iche na mba ndị na-ewepụbeghị ikike iketa aha, mana nke na-enyeghị ha nkwado iwu ma ọ bụ nchebe, dị ka Germany na Italy, n'agbanyeghị na Germany ghọtara ojiji ha dị ka akụkụ nke aha nna iwu.  Mba ndị ọzọ na ndị ọchịchị na-ekwe ka iji ha eme ihe, mana machibido itinye ohere ọ bụla na ya, dịka Finland, Norway na European Union, [a chọrọ nkọwa] ebe iwu French na-echebekwa aha iwu kwadoro megide nraranye.

Ọ bụghị uru niile nke ịbụ onye a ma ama sitere na ọnọdụ dị elu n'onwe ya. Dị ka ọ na-adịkarị, onye eze na-enye ma ọ bụ na-anabata ihe ùgwù na njikọ ya na inwe otu aha, ọfịs ma ọ bụ ala. Ihe ka ọtụtụ n'ọgaranya ndị a ma ama sitere n'otu ma ọ bụ karịa ala, nnukwu ma ọ bụ obere, nke nwere ike ịgụnye ubi, ahịhịa, ubi mkpụrụ osisi, ala osisi, ebe ịchụ nta, iyi, wdg. Ọ gụnyekwara akụrụngwa dị ka ụlọ elu, olulu mmiri na ihe igwe ihe nke a na-ekwe ka ndị ọrụ ugbo nọ n'ógbè ahụ banye, ọ bụ ezie na ọ na-akwụkarị ụgwọ. A na-atụ anya ka ndị a ma ama bie ndụ "nobly", ya bụ, site na ego nke ihe onwunwe ndị a. Ọrụ na-agụnye ọrụ aka ma ọ bụ ịnọ n'okpuru ndị nọ n'ọkwá dị ala (ma e wezụga ndị a kapịrị ọnụ, dị ka ndị agha ma ọ bụ ndị ụka) bụ nke a machibidoro iwu (dị ka mwepu site na ọnọdụ dị elu) ma ọ bụ nke a jụrụ na ọha mmadụ. N'aka nke ọzọ, ịbụ onye otu n'ime ndị a ma ama na-abụkarị ihe achọrọ maka ịnwe ọfịs ntụkwasị obi na ala na maka nkwalite ọrụ, ọkachasị na ndị agha, n'ụlọ ikpe na mgbe mgbe ọrụ dị elu na gọọmentị, ikpe na ụka.

Tupu French Revolution, ndị isi Europe na-enyekarị ụtụ isi n'ụdị ikike maka ego mgbazinye ma ọ bụ ụtụ isi, ọrụ ma ọ bụ akụkụ nke ihe ọkụkụ kwa afọ site n'aka ndị nkịtị ma ọ bụ ndị isi dị ala bi ma ọ bụ rụọ ọrụ na ala *onye isi* ma ọ bụ n'ime ala ya. Na mba ụfọdụ, onye nwe obodo nwere ike itinye ihe mgbochi na mmegharị, okpukpe ma ọ bụ ọrụ iwu dị otú ahụ. Ọ bụ naanị ndị a ma ama nwere ihe ùgwù nke ịchụ nta. Na France, a gụpụrụ ndị a ma ama n'ịkwụ ụgwọ taille, nnukwu ụtụ isi. Ọ bụghị naanị na ndị ọrụ ugbo na-ejikọta ha na ndị a ma ama site na ụgwọ na ọrụ, mana iji ikike ha eme ihe na-anọkarị n'okpuru ikike nke ụlọ ikpe na ndị uwe ojii nke ikike ha na-ewepụ omume ndị a ma ọ bụ n'akụkụ. N'akụkụ ụfọdụ nke Europe ikike nke agha onwe onye nọgidere bụrụ ihe ùgwù nke onye ọ bụla a ma ama.

N'oge mmalite nke Renaissance, dueling guzobere ọnọdụ nke nwoke a na-akwanyere ùgwù, ọ bụkwa ụzọ a nabatara iji dozie esemokwu.

Kemgbe ngwụcha Agha Ụwa nke Mbụ, e wepụrụ ndị isi nketa nwere ikike pụrụ iche n'ụzọ dị ukwuu na Western World dị ka ndị na-akpa ókè, ma mebie ha dị ka ndị dị ala na arụmọrụ karịa ndị mmadụ n'otu n'otu na nkesa nke akụ ọha na eze. A bịara jikọta ịdị elu na ihe ùgwù ọha na eze karịa nke iwu, nke gosipụtara na atụmanya zuru oke nke nkwanye ùgwù site na ndị nọ n'ọkwá dị ala. Ka ọ na-erule narị afọ nke iri abụọ na otu, ọbụna nkwanye ùgwù ahụ adịla obere. N'ozuzu, ndị isi nọ ugbu a n'ọchịchị ndị eze Europe enweghị ihe ùgwù karịa ụmụ amaala a chọrọ mma na mba.

Na France, seigneurie (bụ onye nwe) nwere ike ịgụnye otu ma ọ bụ karịa manors nke ala na obodo gbara ya gburugburu dabere na ikike na ọnọdụ onye ama ama.  Enwere ike zụta, ree ma ọ bụ gbanye ụlọ ọrụ seigneuries.  Ọ bụrụ na okpueze hibere ya ka ọ bụrụ, ọmụmaatụ, barony ma ọ bụ ọnụ ọgụgụ, ọ ghọrọ ihe gbasara iwu maka otu ezinụlọ, nke nwere ike iji ya dị ka aha ha.  Ma ọtụtụ ndị isi French enweghị aha ("seigneur of Montagne" pụtara nanị nwe nke nwe nwe ahụ ma ọ bụghị, ma ọ bụrụ na onye na-abụghị onye a ma ama, ikike iji aha nke ndị isi, dị ka ndị nkịtị na-azụkarị ndị nwenụ).  Naanị onye otu ndị ama ama nke nwere ọnụ ọgụgụ ka e kwere, ipso facto, ịke onwe ya dị ka comte ya, n'agbanyeghị na mmachi a bịara na-elegharawanye anya ka oge ochie na-abịaru nso.

N'akụkụ ndị ọzọ nke Europe, ndị ọchịchị na-echi ọnụ n'onwe ha ikike ime ihe dị ka nsọpụrụ ofufe n'ógbè ha.  Dị ka ihe atụ, na United Kingdom akwụkwọ ozi patent dị mkpa iji nweta aha nke peerage, nke na-eburu nobility na mbụ oche na House of Lords, ma ọ dịghị mgbe wee na akpaka entail nke ala ma ọ bụ ikike na mpaghara ndị ọrụ ugbo 'mpụta.  .
áká_èkpè|thumb|Ndị Poland a ma ama 1576-1586

A pụrụ iketa ma ọ bụ nye ya site na *[[Ebe a na-asọpụrụ|fons honorum]]*. Ọ na-abụkarị ihe a ma ama nke bụ ihe nketa, ya bụ, ọnọdụ ahụ na-agbadata naanị na ụfọdụ ma ọ bụ niile nke ndị ziri ezi, na-abụrịrị ụmụ nwoke, ụmụ nke onye a ma ama. N'ihe banyere nke a, ndị a ma ama dị ka klas na-adịkarị ukwuu karịa ndị a na-akpọ ndị a ma Ama, nke gụnyere ndị ọgbọ na France na United Kingdom, ndị ukwu na Portugal na Spain, na ụfọdụ utu aha ndị a ma ma ama na Belgium, Ịtali, Netherlands, Prussia na Scandinavia. Na Russia, Scandinavia na ndị na-abụghị Prussian Germany, utu aha na-agbadakarị ụmụ nwoke niile nke onye nwe utu aha mbụ, gụnyere ụmụ nwanyị. Na Spain, ụmụ nwanyị na ụmụ nwoke na-eketa utu aha ndị dị elu ugbu a. N'aka nke ọzọ, ala ndị a ma ama jiri nwayọọ nwayọọ gbadata site na primogeniture n'ọtụtụ ebe ọdịda anyanwụ Europe ma e wezụga Germany. N'Ebe Ọwụwa Anyanwụ Europe, n'ụzọ dị iche, ma e wezụga ala Hungary ole na ole, ha na-agbakarị ụmụ nwoke niile ma ọ bụ ọbụna ụmụaka niile.
Òtù:Pages with unreviewed translations