open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lydia Daphine Mirembe

**Daphine Lydia Mirembe** (amụrụ n'abalị iri na anọ n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 1985) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda. Ọ bụ onye nnọchi anya ụmụ nwanyị distrikti maka mpaghara Butambala na Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda. O meriri oche na ndị omeiwu na 2016 na tiketi onwe ya mgbe o meriri Aisha Kabanda nke National resistance movement (NRM) na ntuli aka 2016 nke Uganda.

## Agụmakwụkwọ
Mirembe gara ụlọ akwụkwọ sekọndrị Kibibi maka ọkwa 'O' na agụmakwụkwọ 'A'. O nwetara asambodo agụmakwụkwọ Uganda na 2002 na asambodo agụmụ nke Uganda Advanced na 2004. O mechara sonye na Makerere University Business School ebe ọ gụsịrị akwụkwọ na Bachelor na Leisure and Hospitality Management na 2009.

## Ọrụ
Mirembe bụ onye omeiwu na-anọchite anya mpaghara Butambala ugbu a dị ka onye nnọchi anya nwanyị distrikti, ọkwá ọ nọ na ya kemgbe 2016. Na omeiwu, ọ na-eje ozi na kọmitii na-ahụ maka ọrịa HIV / AIDS na kọmiti na-ahụ Maka ahụike. Ọ bụkwa onye otu Uganda Women Parliamentary Association ebe ọ na-eje ozi na kọmitii na-ahụ maka mmebi iwu mmekọahụ. Ọ bụkwa onye otu Buganda caucus na ndị omeiwu.

Tupu ọ banye n'ụlọ omebe iwu, Mirembe na-eje ozi dị ka onye nduzi nke Mirembe Foundation site na 2013 ruo 2016. Na mbido ọrụ ya ọ bụ onye na-echekwa ego na Orient Bank n'etiti afọ 2011 na 2012.

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Marie Louise Nignan-Bassolet

**Marie Louise Nignan-Bassolet** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Burkinabé. 

Ọ rụrụ ọrụ dị ka Minista Ikpe Ziri Ezi na afọ 1982-1983.  Ọ bụ nwanyị mbụ bụ Minista Ikpe Ziri Ezi na mba ya.

## Ihe odide
Ọkọlọtọ nke Mali

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Flag_of_Mali.jpg/220px-Flag_of_Mali.jpg|thumb|Ọkọlọtọ nke Mali
**Ọkọlọtọ** mba Mali (French: drapeau du **[[Mali]]**) bụ tricolour nwere akara atọ hà nhata. Site na elu (ebe ọkọlọtọ ahụ zutere ọkọlọtọ) agba bụ akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ, ọla edo, na ọbara ọbara, agba pan-African.  Flag nke Mali fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu na ọkọlọtọ nke Guinea, ma e wezụga na agba dị n'usoro azụ.

## Nnọchianya
Akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ na-anọchite anya ala na-amị mkpụrụ, ọlaedo na-anọchi anya ịdị ọcha na akụ na ụba mmanụ mineral, na ọbara ọbara na-anọchikarị ọbara a na-awụfu maka nnwere onwe site na ndị France.

## Atụmatụ agba

## Akụkọ ndị mere eme
A nabatara ọkọlọtọ dị ugbu a n'ọnwa Machị 1, 1961. A nabatara ọkọlọtọ mbụ na Eprel 4, 1959, mgbe Mali sonyeere Mali Federation. Ọkọlọtọ a bụ otu, ma e wezụga akara ọla edo nwere *kanaga* ojii, ọdịdị nke nwoke na-anọ n'ụlọ na-eweli aka elu. E wepụrụ ọnụ ọgụgụ ahụ n'ihi mmegide, na mba nke ndị bi na ya bụ 90% ndị Alakụba, nke ndị Alakụbụba (lee Aniconism na Islam, nkwenye megide ise foto nke mmadụ).
 

## Edensibịa

## Mpụga njikọ

* Mali at Flags of the World
Antoinette Batumubwira

**Antoinette** **Batumubwira** (amụrụ n'afọ 1956, na Ngozi, Burundi) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị ndị Burundi. Ọ bụ Minista na-ahụ maka ihe gbasara mba ofesi nke Burundi site n'afọ 2005 ruo afọ 2009. Ọ lụrụ onye bụbu minista mba ọzọ bụ Jean-Marie Ngendahayo.

Na ngwụcha afọ 2007, a kpọrọ Batumubwira aha dị ka onye ga-anọchianya Alpha Oumar Konaré dị ka Onye isi oche nke Commission of the African Union na ntuli aka maka ọkwa ahụ na mbido afọ 2008. Gọọmentị gbalịrị inweta nkwado nke mba ndị ọzọ dị n'Afrịka maka nnọchite anya ya, mba ndị dị na Great Lakes nke Afrịka kwere nkwa na ha ga-akwado ya; Otú ọ dị, gọọmentị mechara wepụ nnọchite ya ma kwado Jean Ping nke Gabon.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ụmụ nwanyị mbụ nwere ọfịs ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'Africa

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Ọmụmụ afọ 1956
Susan Mugabi Nakaziba

**Susan Mugabi Nakaziba** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda sitere na NUP nke na-anọchite anya Gọọmenti Buvuma na Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda .

N'afọ 2021, o mere ngagharị iwe megide iyi egwu nke obodo ndị na-egbu azụ.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị otu nke iri na otu nke Uganda

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Christine Ayo Achen

**Christine Ayo Achen** nke a makwaara dị ka **Achen Christine Ayo** (amụrụ na 7 Julaị, na afọ 1983) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye nchịkwa nke Uganda. Ọ bụ nwanyị nnọchi anya distrikti nke Alebtong na 10th parliament nke Uganda. Ọ nwere njikọ na National Resistance Movement na-achịkwa otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Ọ bụkwa onye na-achọ ịbụ onye omeiwu nwanyị maka afọ 2021-2026 na Alebtong.

## Agụmakwụkwọ
Christine nwere diplọma na ọmụmụ mmepe site na Nzamizi Training Institute of social development.

## Akụkọ ọrụ
Ọ bụ onye omeiwu na ụlọ omeiwu nke Uganda kemgbe afọ 2016 ruo taa. Ọ na-eje ozi na ọrụ ọzọ dị ka onye otu kọmitii na Gender Labour and Social Development na PAC ime obodo gọọmentị na Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda. Ọ bụ onye otu Uganda Women Parliamentary Association nke 10th Parliament of Uganda. Tupu ntuli aka nke afọ 2021, o nwere onye na-asọmpi maka oche nwanyị omebe iwu nke Alebtong District, Ms Barbra Akech.

Ọ bụ otu n'ime ndị omeiwu vootu ee na ọgụgụ nke abụọ nke Iwu Ndezigharị Iwu na afọ 2017.

## Ndụ onwe onye
Ọ lụrụ di. Ọ bụ onye Anglịkan site n'okwukwe.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị otu nke iri nke Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda
* Nzukọ omeiwu nke Uganda
* Ógbè Alebtong
* National Resistance Movement

## Ebenside

## Njikọ mpụga

* Achen Christine Ayo na Twitter
* Achen Christine Ayo na Facebook

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Rose Mutonyi Masaaba

**Rose Mutonyi Masaaba** nke a makwaara dị ka **Rose Mutonyi** bụ onye nkuzi Ugandan, na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị bụ onye nnọchi anya nwanyị Manafwa District Bubulo County West, ọkwá ọ nọ na ya kemgbe 2016. Ọ bụ onye otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị National Resistance Movement.

## Mmalite na agụmakwụkwọ
A mụrụ ya n'ụbọchị iri abụọ n'ọnwa Ọgọstụ afọ 1949.  Rose Mutonyi Masaaba gara Nyondo Junior Secondary School maka agụmakwụkwọ ụlọ akwụkwọ sekọndrị ya na 1964.

N'afọ 1968 ọ gụsịrị akwụkwọ dị ka onye nkuzi nwere onye nkuzi Grade II nwere asambodo na 1974 gụsịrị akwụkwọ dịka onye nkuzi nke Grade III na asambodo ndị nkuzi Grate III na 1979. Rose nwetara diplọma na agụmakwụkwọ ma mesịa na 1986, ọ nwetara nzere bachelọ nke nka ma mesịa n'afọ 1997 ọ gụsịrị akwụkwọ na Master of Education na Mahadum Makerere ma nweta nzere ndị a niile na Mahadim Makerere n'oge dị iche iche.

## Ahụmahụ ọrụ

Mutonyi jere ozi dị ka onye ndụmọdụ na onye na-ahụ maka ndekọ ego na ọrụ mba ọzọ nke Uganda na New Delhi na Dar es Salaam. Ọfịs ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya dị na Sibanga Sub County na Sibanga Trading Center.

## Ọrụ ndị omeiwu
E wezụga ọrụ ya dị ka ọkà okwu nke Nzukọ Ndị Omeiwu Ugandan, ọ na-anọdụ na kọmitii ndị omeiwu ndị a:

* Kọmitii na-ahụ maka ihe gbasara mba ọzọ dị ka onye isi oche.
* Kọmitii Azụmaahịa, Onye otu.
* Kọmitii na sayensị na teknụzụ, Onye otu.

## Ndụ onwe onye
Ọ bụ onye Katọlik site n'okwukwe.

## Hụkwa

* Nzukọ omeiwu nke Uganda
* Onye omeiwu
* Ógbè Manafwa
* Ndepụta nke ndị otu nke iri nke Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda

## Ebensidee

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ nke Nzukọ Ndị Omeiwu nke Uganda
* https://web.archive.org/web/20210418020754/http://uwopa.or.ug/page/uwopa-round-table-committees
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Zomura Manezo

**Zomura Manezo** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Uganda na onye otu ndị omeiwu.  A họpụtara ya n'ọfịs dị ka nwanyị Member iji nọchite anya Obongi district nke dị n'akụkụ ugwu nke Uganda n'oge ntuli aka nke 2021 Uganda.

Ọ bụ onye otu National Resistance Movement na-achị.

## Ebensidee


## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị otu nke iri na otu nke Uganda
* Ógbè Obongi
* National Resistance Movement
* Nzukọ omebe iwu nke Uganda.
* Onye omeiwu
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Euphrasie Kandeke

**Euphrasie Kandeke** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Burundi. Jean-Baptiste Bagaza họpụtara ya ka ọ bụrụ Minista na-ahụ maka ajụjụ ụmụ nwanyị n'afọ 1982 (ụfọdụ akwụkwọ na-ekwu na ọ were ọnọdụ ahụ n'afọ 1974.Ọ rụrụ ọrụ n'akụkụ Caritas Mategeko Karadereye, onye n'oge ahụ bụ Minista na-ahụ maka mmekọrịta mmadụ na ibe ya; ha abụọ bụ ụmụ nwanyị mbụ jere ozi na kansụl Burundi. Ọ nọgidere n'ọkwa ya ruo na afọ 1987. N'oge ọrụ ya, ọ rụkwara ọrụ dị ka odeakwụkwọ ukwu nke ndi Burundian Women's Federation, ọ bụkwa onye otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Union for National Progress. E mechara tụọ ya mkpọrọ, e jidere ya n'abalị tupu nnupụisi nke afọ 1987; n'etiti mmejọ ya, a na-atụ aro na ndị agha kwesịrị ịdị obere. Mgbe ọ nọ n'ụlọ mkpọrọ, a na-enye ya Fanta lemonade agwakọta na nnu, n'etiti ihe isi ike ndị ọzọ. Kandeke bụ onye Tutsi.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ụmụ nwanyị mbụ nwere ọfịs ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'Africa

## Ebenside

Òtù:Ndị dị ndụ
Òtù:Ndị Tutsi
Rachael Magoola

**Rachael Magoola** bụ onye na-agụ egwu, onye na-ede egwu, onye a na-agba egwu, na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Uganda. Ọ bụ otu n'ime ndị otu Afrigo Band. Na ntuli aka nke afọ 2021, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye omeiwu, dịka onye nnọchi anya ụmụ nwanyị na Bugweri District, maka National Resistance Movement.

## Mbido ndụ na agụm akwụkwọ
Njem egwu malitere n'ụlọ ebe nna ya, onye nwụrụ anwụ Nicholas Magoola, bụ onye nkuzi egwu na ọtụtụ kọleji dị n'ebe ọwụwa anyanwụ Uganda. Dị ka nwa agbọghọ, ọ bụrụ abụ n'òtù ukwe chọọchị ma kpọọ ngwá egwú n'ụlọ. Na Senior Two, a chụpụrụ ya na Tororo Girls School maka ịrụ ọrụ n'òtù egwu mgbe ọ nọ ezumike ụlọ akwụkwọ. N'afọ 1983, Magoola sonyeere Namasagali College ma mesịa "Kaliro Teacher Training College" ebe ọ zụrụ dị ka onye nkuzi ụlọ akwụkwọ sekọndrị, ọkachamara na egwu na asụsụ. Ọ kụziri na Namasagali College ruo 1993 mgbe ọ hapụrụ Mahadum Kyambogo ebe ọ gụrụ nzere na agụmakwụkwọ, na-agụ akwụkwọ na Music.   Ọ bụ ezie na ọ bụ nwa akwụkwọ kachasị mma na klas ya, Magoola zụghị akwụkwọ n'ihi na a kwụsịrị ya n'ụlọ akwụkwọ ya maka ịgba ọsọ mgbe ọ gara njem na Afrigo Band. O dekọrọ Obangaina na London na Afrigo Band ma abụ ahụ ghọrọ ihe a ma ama ozugbo. Magoola laghachiri na Mahadum Kyambogo na 2012 iji mezue ma nweta akara ugo mmụta ya.

## Egwú
Magoola sonyeere Afrigo ebe ọ haziri ọtụtụ egwu na ihe nkiri. N'afọ 2001, Rachel guzobere ma malite otu nke ya nke dekọrọ abọm atọ: *Inhaife*, *Tyenda Wundi* na *Tonyiiga*. N'afọ 2003, ọ hapụrụ Afrigo band na Uganda, maka United Kingdom. Na South Bank nke London, ọ duziri otu 'Women of Kampala' na London's African Music Festival ma soro onye na-afụ opi South Africa Claude Deppa rụkọọ ọrụ. N'afọ 2009, Rachel na ndị otu ya rụrụ ọrụ na mmemme Sauti za Busara na Zanzibar. Ihe ndị o dere nwere akụkụ nke asụsụ na ụda ọdịnala sitere na mpaghara niile nke Uganda, yana reggae na zouk. Magoola nwere ngụkọta nke abọm isii: *Inhaife* (1997), *Tyenda Wundi* (1998), *Tonyiiga* (2000), *Atubembe* (2001), Songs from the Source of the Nile (2005) na *Eisadha* (2008).

## Nkọwapụta

* *Inhaife* (1997)
* *Tyenda Wundi* (1998)
* *Tonyiiga* (2000)
* *Atubembe* (2001)
* *Abụ sitere na Isi Iyi nke Naịl* (2005)
* *Eisadha* (2008)

## Ebensidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Delphine Zanga Tsogo

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/DelphineTsanga.jpg/220px-DelphineTsanga.jpg|áká_ịkẹngạ|thumb|Delphine Zanga Tsogo
**Delphine Zanga Tsogo** (December 21, na afọ 1935 , Julaị 16, na afọ 2020) bụ onye edemede Cameroon, onye na-ahụ maka ụmụ nwanyị na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Ọ rụrụ ọrụ na National Assembly nke mba ahụ site na afo 1965 ruo na afọ 1972. Aha nna ya bụ **Tsanga**.

## Akụkọ ndụ
A mụrụ ya na Lomié ma gụọ akwụkwọ na Douala, na-aga n'ihu na-amụ ọrụ nọọsụ na Toulouse, France. Ọ laghachiri Cameroon na afọ 1960, na-arụ ọrụ dị ka nọọsụ n'ụlọ ọgwụ dị iche iche. N'afọ 1964, a họpụtara ya dịka onye isi ala nke Council of Cameroonian Women. Site na afo 1970 ruo na afọ 1975, ọ rụrụ ọrụ dị ka osote minista na-ahụ maka ahụike na ọdịmma ọha na eze. Site na afo 1975 ruo na afọ 1984, ọ bụ Minista na-ahụ maka mmekọrịta ọha na eze na Cameroon.

Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye isi oche nke kansụl nchịkwa maka United Nations International Research and Training Institute for the Advancement of Women, yana onye isi oche of the Committee Régional Africain de Coordination pour l'Intégration des Femmes au Développement. na osote onye isi oche ya nke International Council of Women. A kpọrọ ya aha na French National Order of Merit .

N'afọ 1983, o dere akwụkwọ akụkọ mbụ ya Vies de Femmes (*Ndụ* Ndị inyom). Nke a sochiri L'Oiseau en cage (The Caged Bird) n'afọ sochirinụ.

## Ebenside
Mila Aziablé

**Mawougno Mila Ami Aziablé**, nke a na-akpọkarị **Mila Aziablé**. Ọ bụ onye injinia na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Togo, onye na-eje ozi dị ka onye nnọchi anya Minista na Onye isi ala maka ike na ogbunigwe na Cabinet nke Togo, kemgbe ọnwa 1 Ọktoba na afọ 2020.

## Mmalite na agụmakwụkwọ
Mila bụ nwa afọ Togo, amụrụ n'ihe dị ka afọ 1991. Ọ gara ụlọ akwụkwọ sekọndrị na Lomé. A nabatara ya na Mahadum Lomé, na National School of Engineering (ENSI).

N'ihi ịdị mma agụmakwụkwọ, e nyere Mila agụmakwụkwọ iji mụọ injinia na Metz, France. N'afọ 2012, Mila gụsịrị akwụkwọ na nzere na injinia igwe na École Nationale d'Ingénieurs de Metz (ENIM), (National Engineering School of *Metz*), ụlọ akwụkwọ injinia ọha.

N'afọ sochirinụ, a nabatara ya na *Ecole Nationale Supérieure des Mines* de Paris (Paris National Superior College of Mines), nke a na-akpọkarị Mines ParisTech. Mgbe ọ nọ n'ebe ahụ, ọ bụ ọkachamara na Gas Engineering and Management.

N'afọ 2018, a nabatara ya na Paris Institute of Political Studies (Sciences Po), na-agụsị akwụkwọ n'ebe ahụ na nzere masta na mmepe na usoro nchịkwa.

## Ọrụ aka ya
Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ, Mila were ọrụ dị ka "onye injinia na-ahụ maka ọrụ gas" na GRTgaz, onye enyemaka nke ụlọ ọrụ mmepụta ihe nke mba  France ENGIE.

N'ọnwa Ọktoba na afọ 2020, a họpụtara Mila, onye dị afọ iri abụọ na itoolu n'oge ahụ, dịka onye nnọchi anya onye isi ala nke Republic of Togo, onye na-ahụ maka ike na oghere. Ọ bụ onye kachasị nta n'ime ndị otu kansụl. Ọ nọchiri *Marc Ably Bidamon* onye jere ozi n'ọrụ ahụ n'etiti afọ 2015 na afọ  2020.

## Hụkwa nka

* Mmeri Tomegah Dogbé

## Ebesidee


## Njikọ mpụga

* Ònye bụ Mila Aziablé, minista kachasị nta na gọọmentị ọhụrụ nke Togo? Akụkọ ndụ na ọrụ Ka ọ na-erule 1 Ọktoba 2020.
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Shamim Malende

**Shamim Malende** (amụrụ n'afọ 1980), bụ onye ọka iwu Ugandan, onye kọmishọna maka ịṅụ iyi, onye na-ahụ maka ọha na eze, onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye na-eme ihe gbasara obodo. Ọ bụ onye otu People Power, Our Power Movement na nke National Unity Platform (NUP). Ọ bụ naanị nwanyị nọ n'òtù iwu nke Robert Kyagulanyi Ssentamu. Na ntuli aka nke afọ 2021 a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye omeiwu dị ka onye nnọchi anya ụmụ nwanyị maka mpaghara Kampala maka oge 2021-2026.

## Mbido ndụ na agụm akwụkwọ
A mụrụ Malende na Kawempe, Kampala, isi obodo Uganda, na Disemba 1980, nwa Alhajj Jamal Ahmed Sebuta Malende, onye ọka iwu, na Jane Francis Nasunna, onye nkuzi ụlọ akwụkwọ.

Ọ gara ụlọ akwụkwọ praịmarị nke Busaale Church of Uganda na Kayunga District. Ọ gụsịrị akwụkwọ O-Level ya na Buziga Islamic Theological Institute na Bbunga, agbata obi dị na Makindye Division, Kampala. Ọ gara Aisha Girls High School na obodo Mbarara, na mpaghara ọdịda anyanwụ nke Uganda. Ọ gụsịrị akwụkwọ dị ka nwa akwụkwọ kachasị mma na Western Region na n'etiti ndị kacha elu iri na mba ahụ mgbe ọ nwetasịrị AAAA na ule A-Level ya n'afọ 2000.

A nabatara ya na Mahadum Makerere, mahadum ọha na eze kachasị ochie na nke kachasị ukwuu na Uganda, na nkwado gọọmentị. Ọ gụsịrị akwụkwọ na nzere Bachelor of Laws n'afọ 2005. Ọ gara n'ihu nweta diplọma postgraduate na Legal Practice, site na Law Development Centre na Kampala. A nabatara ya na Uganda Bar n'afọ 2008.

## Ọrụ
Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ na mahadum, ọ rụrụ ọrụ n'ụlọ ọrụ nna ya tupu ọ mepee ụlọ ọrụ iwu nke ya, Malende & Company Advocates.

N'ime oge 2018-2020, ọ na-edozi ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ikpe 200 nke ụmụ amaala Uganda a tụrụ mkpọrọ maka mmebi iwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị iche iche. Ọtụtụ n'ime ndị ahịa ya bụ ndị bi n'obodo ukwu, ndị na-eto eto, ndị ogbenye, ma na-edebanye aha na People Power, Our Power Movement na National Unity Platform. A kpọrọ ya ka ọ sonye na People Power Legal Team, nke Asuman Basalirwa na Benjamin Katana na-edu.

## Ihe mgbaru ọsọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
N'afọ 2020, o kwupụtara ebumnuche ya ịzọ ọkwa onye nnọchi anya nwanyị maka Kampala City na ntuli aka ndị omeiwu Uganda nke 2021. Nke a mere ka ọ megide Stella Nyanzi, onye na-agba ọsọ maka otu ọnọdụ ahụ, na tiketi ndọrọ ndọrọ ọchịchị Forum for Democratic Change. Ọ meriri oche ahụ.

## Hụkwa

* Ligomarc Ndị ọka iwu

## Ebensidee

* Ụbọchị Ụmụ nwanyị: Nke a bụ ụmụ nwanyị iri kachasị akpali akpali na Uganda ugbu a Ka ọ na-erule 8 Machị 2020.

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Nimisha Madhvani

**Nimisha Jayant Madhvani** bụ onye nnọchi anya mba Uganda, onye bụbu onye nnọchianya Uganda na mba Nordic. E nyere ya ikike na Denmark, Finland, Iceland, Norway na Sweden.

Gịf Tupu nke ahụ, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye nnọchi anya Uganda na United Arab Emirates, na International Renewable Energy Agency (IRENA).

Tupu nke ahụ, ọ bụ onye nnọchi anya Uganda na France, Spain, Portugal na UNESCO, nke dị na Paris.

## Mmalite na agụm akwụkwọ
A mụrụ ya na Uganda na 1959 n'aka Meena Madhvani na Jayant Madhvani, ụmụ amaala Uganda abụọ sitere na India. Jayant bụ nwa mbụ n'ime ụmụ nwoke ise nke Mulji Prabhudas Madhvani (1894 1958), onye mmepụta ihe, onye ọchụnta ego nke guzobere Madhvani Group of Companies na 1930. Nimisha tolitere n'ụlọ ezinụlọ dị na Kakira, ihe dị ka otu awa na ọkara n'ebe ọwụwa anyanwụ nke isi obodo, Kampala. Mgbe onye ọchịchị aka ike Idi Amin chụpụrụ ndị Eshia Ugandan na 1972, ya na ezinụlọ ya gara United Kingdom, dị ka onye nọ n'afọ iri na atọ.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Mgbe National Resistance Movement nke ugbu a weghaara ike na 1980s, ezinụlọ Madhvani laghachiri Uganda ma weghachite akụ ha. N'afọ ndị 1990 Nimisha sonyeere ndị ọrụ mba ọzọ Ugnda, nke mbụ e zigara ya na Washington, DC, dị ka odeakwụkwọ mbụ nke ụlọ ọrụ nnọchiteanya Uganda n'ebe ahụ. N'afọ 2007, a kpọfere ya na Ugandan High Commission na India, nke dị na New Delhi, dị ka onye nke abụọ na-achịkwa. Otu afọ mgbe nke ahụ gasịrị, a họpụtara ya ka ọ bụrụ Kọmishọna Ukwu, na-eje ozi na ikike ahụ site na Eprel 2008. Mgbe ọ nọ n'ebe ahụ, e nyere ya ikike na Bangladesh, Bhutan, Indonesia, Malaysia, Myanmar, Singapore, Sri Lanka na Thailand.

N'oge ọkọchị nke afọ 2014 a kpọfere Nimisha n'ụlọ ọrụ nnọchiteanya Uganda na Paris, France, dị ka onye nnọchi anya, na-eje ozi na ikike ahụ ruo n'afọ 2017. Mgbe ọ nọ n'ebe ahụ, ọ rụkwara ọrụ dị ka onye nnọchi anya mba ya na Portugal, Spain, BIE, OECD na UNESCO. N'ọnwa Jenụwarị afọ 2017, e zigara ya Abu Dhabi dị ka onye nnọchi anya Uganda mana e mechara chetara ya maka ịkpata esemokwu n'etiti UAE na gọọmentị Uganda. Richard Nduhura nọchiri ya na Paris, onye bụbu onye nnọchi anya Uganda na isi ụlọ ọrụ United Nations na New York City. N'ọnwa Nọvemba afọ 2018, o zigara ozi na Embassy nke Uganda Copenhagen, nke a kwadoro na mba Nordic, na-anọchi Ambassador Kibedi Zaake Wanume, onye e zigara Abu Dhabi, na United Arab Emirates. N'afọ 2020, a kpọghachiri ya na Kampala mgbe ihe a na-anụ na Nimisha Madhvani na ndị ọrụ ibe ya na-agba izu ohi ma kesaa ego e kenyere iji nyere ndị Uganda na-enweghị ebe obibi aka nke ọrịa COVID-19 zuru ụwa ọnụ metụtara. 

## Ebensidee

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ nke Ngalaba Na-ahụ Maka Ihe Ndị Na-eme ná Mba Ọzọ na Uganda
* Akụkọ Ọdịmma: Akụkọ Ezinụlọ
* Onye isi ala Praises Madhvani Group
* Onye nnọchi anya na-arịọ maka égbè dị ka aghụghọ, ọgụ na-akawanye njọ
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Bernadette Essossimna Legzim-Balouki

**Bernadette Essossimna Legzim-Balouki** (amụrụ na ọnwa Jenụwarị 20, na afọ 1959 na Lomé) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị     mba  Togolese.

Legzim-Balouki bụ Minista nke Primary, Secondary na Literacy Education na ọchịchị nke abụọ nke Gilbert Fossoun Houngbo.

Mgbe e mesịrị, Legzim-Balouki bụ Minista nke Azụmaahịa na Nkwalite Ngalaba Na-ahụ Maka Onwe Onye na gọọmentị Arthème Kwesi Séléagodji Ahoomey-Zunu.

## Ebesidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Julienne Keutcha

**Julienne Keutcha** (21 Ọktoba, na afọ 1924, 2000) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Cameroon. N'afọ 1960, ọ bụ nwanyị mbụ a họpụtara na National Assembly nke French Cameroon.

## Akụkọ ndụ
A mụrụ Keutcha na afọ 1924 n'obodo nta Ngwatta dị nso na Santchou. Ọ gụsịrị akwụkwọ na ụlọ akwụkwọ ịma mma na Paris, wee ghọọ onye na-elekọta ụmụaka. Ọ lụrụ Jean Keutcha, onye mechara bụrụ minista na onye nnọchi anya.

Ọ bụ onye na-azọ ọkwa na ntuli aka ndị omeiwu nke afọ 1960 wee bụrụ nwanyị mbụ a họpụtara na National Assembly. Ọ nọgidere n'ọchịchị ruo n'afọ 1972. N'oge ọ nọ na nzuko omeiwu ọ bụ odeakwụkwọ nke Bureau ma nọrọ na Kọmitii Na-ahụ Maka Ihe Ndị Na-eme ná Mba Ọzọ. Ọ ghọkwara onye otu ụlọ ọrụ nke Cameroon National Union ma bụrụ naanị nwanyị so na kọmitii ahụ n'oge ahụ.

Ọ nwụrụ n'afọ 2000.

## Ebenside

Òtù:Ọnwụ afọ 2000
Òtù:Ọmụmụ afọ 1924
Patricia Dagban-Zonvide

**Ayawavi Djigbodi Patricia Dagban-Zonvidé** (amụrụ na ọnwa 17 Machị na afọ 1960 na Lomé) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke mba  Togolese. Onye nwere nzere doctorate na akwụkwọ edemede Africa na nke ntụnyere, Dagban-Zonvidé bụ Minista maka ịkwalite ụmụ nwanyị na gọọmentị Arthème Kwesi Séléagodji Ahoomey-Zunu.

Kemgbe afọ 2013, ọ bụ osote onye isi oche nke atọ nke National Assembly of Togo.

## Ọrụ aka ya
A mụrụ Patricia Dagban-Zonvide na ọnwa 17 Machị na afọ 1960 na Lomé ma gaa Tokoin High School .  O nwere nzere bachelọ na masta na akwụkwọ ozi nke oge a site na Mahadum National nke Ivory Coast na nzere masta na mpaghara okpomọkụ site na Machị Benin.  Site na afọ 1982 ọ kụziri na Moderne College na Dabou, Ivory Coast na ụlọ akwụkwọ ụmụ nwoke na Bingerville.  Ọ laghachiri Togo mgbe afọ iri gachara mba ọzọ iji kụzie na ụlọ akwụkwọ sekọndrị na International Center for Research and Language Studies (CIREL).  Ọ gụrụ maka nzere doctorate na akwụkwọ edemede Africa na nke ntụnyere na Mahadum Lomé ma mesịa rụọ ọrụ dị ka osote prọfesọ nke nka na ọdịmma mmadụ na mahadum ahụ.  Dagban-Zonvide lụrụ di ma nwee ụmụ abụọ.

A họpụtara Dagban-Zonvide ka ọ bụrụ Minista maka Ọganihu nke Ụmụ nwanyị na July 2012 na Faure Gnassingbé's Union for the Republic government.  Ọ nabatara ọrụ ahụ n'ụzọ iwu kwadoro na 1 Ọgọstụ 2012, n'ememe iwu ya na minista na-apụ apụ Henriette Kouévi-Amédjogbé.  Dagban-Zonvide nọ n'elu ndepụta nke Lomé maka ntuli aka July 2013 mana ewepụrụ ya n'ọkwa minista na Septemba nke afọ ahụ.  Ka ọ na-erule n'ọnwa Eprel na afọ 2015 ọ bụ osote onye isi oche nke atọ nke National Assembly.

## Ebesidee
 
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:1960 births
Victoire Tomegah Dogbé

Victoire Sidémého Dzidudu Dogbé Tomegah (amụrụ na ọnwa 23 Disemba  na afọ 1959) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị mba Togolese onye jere ozi dị ka praịm minista nke mba Togo kemgbe ọnwa 28 Septemba na afọ 2020. Ọ bụ nwanyị mbụ nwere ọfịs ahụ.

Tupu ọ bụrụ onye isi gọọmentị, Tomegah Dogbé bụbu Minista nke Grassroots Development, Handicrafts, Youth and Youth Employment na Gọọmentị Komi Sélom Klassou na onye isi oche nke Onye isi ala Faure Essozimna Gnassingbé.

## Ọrụ aka ya
N'afọ 2008, mgbe ọ nọ n'ọfịs United Nations Development Programme na Benin, Onye isi ala nke mba ahụ Faure Essozimna Gnassingbé na Praịm Minista Gilbert Houngbo gwara Dogbé Tomégah ka ọ jikwaa ọfịs onye nnọchi anya Minista na Praịma Minista na-ahụ maka mmepe na ntọala nke e mepụtara na mba Togo.

N'afọ 2010, mgbe a họpụtara onye isi ala Faure Gnassingbé ọzọ, a họpụtara Tomegah Dogbé ka ọ bụrụ Minista na-ahụ maka mmepe, ọrụ ndị ntorobịa na ọrụ ndị ntụrụndụ na nke abụọ nke Gilbert Houngbo. Ọ nọgidere na-arụ ọrụ minista ya na gọọmentị nke mbụ nke Kwesi Ahoomey-Zunu site na afọ 2012 ruo an afọ 2013 na gọọmentụ nke abụọ nke Ahoomey na-Zunu sitere na afọ 2013 ruo na afọ 2015. Mgbe ntuli aka onye isi ala nke Eprel 2015, Komi Sélom Klassou nọchiri Ahoomey-Zunu dị ka praịm minista na ọnwa 5 June nke afọ 2015. Klaassou guzobere ụlọ ọrụ ya na 28 June 2015 nke Tomegah Dogbé ka nọgidere na-enwe Ministry of Development at the Base, crafts, youth and youth employee.

Onye isi ala Faure Gnassingbe họpụtara Tobegah Dogbe dịka praịm minista na ọnwa 28 Septemba nke afọ 2020 mgbe Komi Selom Klassou gbara arụkwaghịm.

## Hụkwa nka

* Mila Asiablé

## Ebesidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Essozimna Marguerite Gnakade

**Essozimna Marguerite Gnakade** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Togolese. N'abalị mbụ n'ọnwa Ọktoba n'afọ 2020, a họpụtara ya ka ọ bụrụ minista na-ahụ maka nchekwa na mba Togo, nwanyị mbụ nwere ọrụ ahụ.

Gnadake enweghị ahụmịhe agha gara aga. Ọ bụ nwunye Ernest Gnassingbé, nwanne nwoke nwụrụ anwụ nke onye isi ala mba   Togo Faure Gnassingbe.

## Ebesidee

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Cristina Fontes Lima

**Maria Cristina Lopes Almeida Fontes Lima** (amụrụ n'afọ 1958) bụ onye ọka iwu na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Cape Verde nke jere ozi dị ka minista ikpe ziri ezi site n'afọ 2001 ruo afọ 2006, Minista na-ahụ maka nchekwa site n'afo 2006 ruo afọ 2011 na osote praịm minista na minista ahụike site n'afo 2011 ruo afọ 2016.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Fontes Lima n'afọ 1958. N'afọ 1981, ọ nwetara nzere iwu na Faculdade de Direito da Universidade Clássica de Lisboa . N'afọ 1996, ọ nwetara Master of Public Administration na Mahadum Southern Illinois .

## Ọrụ
Fontes Lima bụ onye otu African Party for the Independence of Cape Verde . Praịm Minista José Maria Neves họpụtara ya ka ọ bụrụ Minista na 13 Jenụwarị, na afọ 2001, dị ka Minista Ikpe Ziri Ezi. Ọ rụrụ ọrụ a ruo na 8 Machị, na afọ 2006, mgbe a họpụtara ya ka ọ bụrụ Mịnịsta nke Onye isi oche nke Kansụl nke Ndị Minista, Mịnịsta na-ahụ maka mgbanwe nke steeti na Mịnịsta Nchebe.

N'afọ 2011, a họpụtara Fontes Lima ka ọ bụrụ Minista nke Ahụike na osote Praịm Minista. Dị ka Minista Ahụike, ọ lekọtara mmeghachi omume mba ahụ maka ọrịa Ebola na mba ndị agbata obi na ọrịa Zika nke metụtara ihe karịrị mmadụ 7,000 na Cape Verde. N'ọnwa Febụwarị afọ 2014, ọ duziri ịbịanye aka na nkwekọrịta ahụike mba.

N'ọnwa Disemba afọ 2014, mgbe Neves kpebiri ịghara ịgba ọsọ maka oge nke anọ, Fontes Lima bụ onye na-azọ ọkwa onye ndu nke pati ahụ. Ọ bịara nke atọ na 8.5% nke votu na Janira Hopffer Almada (51.2%) na onye isi ndị omeiwu Felisberto Alves Vieira (40.3%). Ọ hapụrụ ndị isi mgbe e meriri pati ahụ na ntuli aka 2016.

Na Septemba, na afọ 2016, Fontes Lima bụ onye na-azọ ọkwa kansụl obodo Praia, mana onye na-agba ọsọ Movement for Democracy Oscar Santos meriri ya bụ onye nọchiri Ulisses Correia e Silva mgbe ọ hapụrụ iji gbaa ọsọ maka idu ndú mba ahụ.

## Ebenside

## Njikọ mpụga

* Fontes Lima na-ekwu okwu na 67th WHO World Health Assembly 19 Mee 2013
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Ọmụmụ afọ 1958
Fátima Veiga

**Maria** de Fátima da Veiga (amụrụ na Juun 22, na afọ 1957) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye nnọchi anya mba Cape Verde. Veiga bụ minista na-ahụ maka mba ofesi site n'afọ 2002 ruo afọ 2004. Ọ bụ nwanyị mbụ bụ minista mba ọzọ n'akụkọ ihe mere eme nke Cape Verde.

A mụrụ Veiga na agwaetiti São Vicente .  O mechara gaa ụlọ akwụkwọ agụmakwụkwọ dị elu gụnyere Mahadum Aix-en-Provence na ndịda France, German Foundation na Berlin, Prague na Brazil. N'afọ 1980, ọ malitere ịrụ ọrụ maka Ngalaba Na-ahụ Maka Ihe Ndị Na-eme n'èzí na Cape Verde.  N'agbata afọ 2001 na afọ 2002, ọ bụ onye nnọchi anya Cape Verde na Cuba.  Mgbe ọ bụ minista mba ọzọ, ọ gara Paris site na Jenụwarị 9 ruo 12, na afọ 2002.

Ruo afọ ole na ole na afọ 2007 ọ bụ onye nnọchi anya Cape Verde na United States. O nyere onye isi ala George Bush asambodo ya n'abalị iri na isii n'ọnwa Ọgọstụ afọ 2007.

Kemgbe Febụwarị 20, na afọ 2014, ọ bụ onye nnọchi anya Cape Verde na France.  Ọ nọchiri José Armando Filomeno Ferreira Duarte onye bụ onye nnọchi anya kacha nọrọ ogologo oge na France.

## Ihe edeturu

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Ọmụmụ afọ 1957
Yawa Djigbodi Tségan

**Chantal Yawa Djigbodi Tségan** (amụrụ n'afọ 1971) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Togolese bụ onye bụ onye isi oche nke otu ụlọ nke mba ahụ kemgbe Jenụwarị 2019.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Chantal Yawa Djigbodi Tségan na 5 August 1971 na Kpélé-Agavé na Kloto. O nwere Master's na Business Law site na Mahadum Benin na Togo na Diploma of Tax Inspection site na National School of Taxes nke Clermont-Ferrand na France.

## Ọrụ aka ya
Tségan bụ onye nyocha ụtụ isi, na-arụ ọrụ maka Ngalaba Nnukwu Ụlọ Ọrụ. Ọ rụkwara ọrụ na Directorate General of Taxes ma n'ọnwa Ọktoba afọ 2010 ọ ghọrọ onyeisi ndị ọrụ maka Ministry of Transport.

A họpụtara Tségan ka ọ bụrụ onye nnọchi anya Kloto-Kpelé na Julaị 2013 na ọzọ na Disemba 2018, mgbe ọ ghọrọ onye isi oche mbụ nke Nzukọ ahụ. Ọ bụ onye otu ndọrọndọrọ ọchịchị nke President Faure Gnassingbe, Union for the Republic (UNIR) ma bụrụkwa onye na-ahụ maka akụ kemgbe Ọktoba 2017.

A họpụtara Tségan ka ọ bụrụ onye isi oche nke Nzukọ ahụ na ọnwa 23 Jenụwarị na afọ 2019 na 88 n'ime 89 vootu, ọ bụkwa nwanyị mbụ nwere ọnọdụ ahụ. Otú ọ dị, ndị otu mmegide akatọwo ịrị elu ya n'ọkwa ahụ dị ka akụkụ nke mgbalị Gnassingbe iji see foto nke ọchịchị onye kwuo uche ya n'agbanyeghị "mgbochi na nhụjuanya" na-aga n'ihu.

N'ọnwa Disemba  na afọ 2020, Tségan duziri ndị Organisation internationale de la Francophonie na-akọ akụkọ banyere ntuli aka n'ozuzu na Niger, na-ekwupụta na ntuli aka ahụ mere "n'okpuru ọnọdụ udo na nke doro anya".

## Ndụ onwe onye
Tségan lụrụ di ma nwee ụmụ atọ.

## Ebesidee


## Njikọ mpụga

* Yawa Djigbodi Tségan on Twitter

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Léonie Banga-Bothy

**Léonie Banga-Bothy** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Central Africa onye jere ozi dị ka Minista na-ahụ maka ihe gbasara mba ofesi nke Central African Republic site na afo 2013 ruo na afọ 2014.

Michel Djotodia họpụtara Banga-Bothy dị ka Minista na-ahụ maka ihe gbasara mba ọzọ na Juun, na afọ 2013. Charles-Armel Doubane nọchiri ya n'ọnwa Eprel afọ 2016.

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Asụsụ Biyanda-Buli

**Biyanda** (waànndà) na **Buli** (waùlì) mejupụtara asụsụ Gbaya nke Central Afrikan Republic. Ethnologue jikotara  ha  dika Ndịda ọdịda anyanwụ Gbaya, mana ọ bụghị ihe doro anya ole n'ime ụdị Ndịda ọdịda Anyanwụ bụ akụkụ nke otu asụsụ; Toongo na Mbodomo, dịka ọmụmaatụ, enweghị njikọ chiri anya, ọ bụ ezie na **ndị** na-asụ Toongo na-akọwa agbụrụ dị ka Buli, na Ethnologue depụtakwara Mbodomo dị ka asụsụ dị iche.

## Ihe odide
Djoueria Abdallah

**Djoueria Abdallah** bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Comorian. Onye na-amụ nwa si n'obodo Mitsamiouli. Ọ rụkwara ọrụ dị ka onye otu Assembly of the Union. Ọ nọchitere anya mpaghara mbụ nke Ngazidja. Ka ọ na-erule afọ 2007, ọ ka bụ nanị nwanyị so na Nzukọ ahụ.

## Ebenside

## Njikọ mpụga

* 

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Asụsụ Bodo (Bantu)

Bodo bụ asụsụ Bantu nke Central African Republic nwere ike ịpụ n'anya ma ọ bu asụsụ ekpochapu. Ọ nwere ike ịbụ akụkụ nke otu asụsụ a na-akpọ "Lebonya".

## Ihe odide
Chaga languages

Chaga, nke a akpọrọ Kichaga ma ọ bụ *Kichagga*, bụ asụsụ Bantu nke ndị Chaga nke ugwu Tanzania, n'ebe ndịda Ugwu Kilimanjaro na-asụ.
Ha na-asụkwa asụsụ itoolu: Kivunjo, Kimarangu, Kirombo, Kimachame, Kisiha, Kikibosho, Kiuru, Kioldimoshi na Kingassa.

Asụsụ ndị Chaga bụ:

* West Kilimanjaro (West Chaga), nke gụnyere Meru na kwa Machame
* Central Kilimanjaro (Central Chaga), nke gụnyere Mochi ( Moshi nke ochie) na Wunjo
* Rombo
* Rusha (Arusha-Chini)
* Kahe
* Gweno

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Tanzania
Asụsụ Bofi

**Bofi** bụ asụsụ Gbaya a na-asụ na mpaghara Boda na Bimbo na ndịda ọdịda anyanwụ Central Afrikan Republic. Ndị na-asụ Bimbo na-abụkarị ndị Bambenga pygmies. Ọ bụ ezie na ha anaghịzi ebi n'oké ọhịa, mpaghara ha ghọrọ ọhịa na otu puku na narị itoolu na iri ise (1950).

## Ihe odide
Central Kilimanjaro language

**Etiti Kilmanjaro (Central Kilimanjaro),** ma ọ bụ Etiti Chaga (**Central Chaga)**, bụ asụsụ Bantu nke Tanzania nke ndị Chaga na-asụ.

Ha nwere olumba dị iche iche:

* Moshi (Old Moshi, Mochi, *Kimochi*).
* Uru.
* Mbokomu.
* Wuunjo (Wunjo, Vunjo, *Kivunjo*), gụnyere Kiruwa, Kilema, Mamba, Moramu (Marangu), Mwika.

Asụsụ Moshi bụ obodo Chaga na asụ ya, Moshi, na olumba dị ùgwù nke asụsụ Chaga.

## Akwụkwọ ndepụta

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Tanzania
Asụsụ Bongo

Bongo (Bungu), nke a makwaara dị ka Dor, bụ asụsụ Central Sudan nke ndị **Bongo** na-asụ n'ógbè ndị mmadụ na-adịghị na Bahr al Ghazal na Ndịda Sudan. 

Nnyocha 2013 kọrọ na agbụrụ Bongo bi na Bussere Boma, Bagari Payam, Wau County, Ndịda Sudan.

## Ụda
Bongo bụ asụsụ ụda nke nwere ụda dị elu (á), etiti (ā), ala (à) na ụda (â) na-ada ada.

Ụda niile na-ada ada na-eme ma ọ bụ na ụdaume ogologo ma ọ bụ n'ìgwè ụdaume ma ọ bụ glides. Mgbe ọdịda ụda abụghị n'ihi ụda dị elu bu ụzọ, enwere ike igosi ya site na ụda dị elu na-esote ụda dị ala.

## Ọnụ ọgụgụ
Bongo nwere usoro ọnụọgụ ọnụọgụ ise.

## Akwụkwọ agụmakwụkwọ
Ethnologists ndị mbụ rụpụtara asụsụ

Bongo bụrụ Jọn Petherick, onye biputara ndepụta okwu Bongo na ọrụ ya 1861, *Egipt, the Soudan, na Central Afrika*; Theodor von Heuglin, onye nke biputara ndepụta  okwu Bongo na Reise *in das Gebiet des Weissen Nil, &c. 1862-1864* in 1869; and Georg August Schweinfurth, onye nyere ahịrịokwu na okwu nke Linguistische *Ergebnisse, Einer Reise Nach Centralafrika* in 1873. E. E. Evans-Pritchard biputara Mgbakwunye ndepụta okwu Bongo na 1937.

Ọ bụ Eileen Kilpatrick mere nnyocha na nso nso a, onye bipụtara phonology nke Bongo na 1985.

## Ihe odide

## Ịgụ ihe ọzọ

* A Small Comparative Vocabulary nke Bongo Baka Yulu Kara Sodality nke St Peter Claver, Rome, 1963.
* *Akụkọ ihe mere eme nke asụsụ Chari - Bongo - Bagirmi - Sara. Segmental Phonology, na ihe akaebe sitere na Arabic Loanwords.* Linda Thayer, Mahadum Illinois na Urbana-Champaign, 1974. Akwụkwọ edemede e dere n'ụdị 309 peeji. Ntinye nke J.A. Biddulph (onye na-ebipụta akwụkwọ Africa, Joseph Biddulf, Pontypridd, Wales).

* Bongo na Gurtong
* Ihe nkiri Jizọs na Bongo
* Bongo na WALS Online
Bozom Asụsụ

**Bokoto** bụ asụsụ Gbaya nke Central Afrikan Republic. Ethnologue na-akọ na ọ nwere ike ịbụ ihe a na-aghọta na Gbaya-Bossangoa.

## Ihe odide
Asụsụ Fer

**Asụsụ Fer**, nke a na-akpọkwa *Dam* Fer ma ọ bụ Fertit, otu n'ime ọtụtụ asụsụ a na- akpọ Kara ("Kara nke Birao"), bụ asụsụ Central Sudan nke ihe dị ka puku mmadụ ise na-asụ n'ebe ugwu Central Afrikan Republic dị nso n'ókè Sudanese na Chad, na mpaghara a maara dị ka Dar Runga .

Ọ bụ ezie na Ethnologue hapụrụ ya na-enweghị aha, o yiri ka ọ bụ asụsụ Bongo Bagirmi n'ime ezinụlọ Central Sudan (Lionel Bender, Pascal Boyeldieu); Roger Blench kewara "Fer" dị ka Bagirmi, mana "Kara nke Birao" dị ka otu n'ime asụsụ Kara ndị metụtara ya.

## Ihe odide

## Njikọ mpụga
Melville Edelstein

A mụrụ **Dr Melville Leonard Edelstein** (1919 - June 16, 1976) na Nachum na Rose Edelstein na King William's Town. Nne na nna ya bụ Litvak bu ụzọ gaa UK ma mesịa gaa Cape Town n'afọ 1896 tupu ha esonye n'ìgwè nke "boere-Jode" [Afrikaner ma ọ bụ ndị ọrụ ugbo ndị Juu] ebe nne na nna ya biri na Nachum malitere ma na-azụ ahịa na-aga nke ọma.

## Ọrụ
Edelstein bụ onye na-ahụ maka mmekọrịta mmadụ na ibe ya na onye nkuzi a na-akwanyere ùgwù ma tinye mgbalị ya na ọrụ enyemaka na ọrụ ọdịmma ọha na eze na Soweto. Ka ọ na-eje ozi dị ka osote onye isi ọrụ ọdịmma, Edelstein guzobere ọtụtụ ọrụ iji nyere ndị ntorobịa, ndị nwere nkwarụ, ndị ogbenye, na ndị a chụpụrụ n'ime Soweto aka, ebe ọ rụrụ ọrụ ihe dị ka afọ 18. Onye Juu Ọtọdọks na-eme ihe, Edelstein anaghị etinye aka na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma raara onwe ya nye ijere ọdịmma nke ihe a kpọrọ mmadụ ozi. Ọ bụkwa onye na-eme udo nke jụrụ ịbanye n'Agha Ụwa nke Abụọ. Mgbe ọ na-arụ ọrụ dị ka onye ọrụ mmekọrịta ọha na eze maka ngalaba ọdịmma nke Ngalaba Na-abụghị nke Europe, nke dara n'okpuru Obodo Johannesburg, o gosipụtara nchegbu dị ukwuu maka ndị Soweto, ebe ọ jere ozi afọ 18.

## Ọnwụ
Dr Edelstein bụ otu n'ime ndị ọcha abụọ nwụrụ na nnupụisi Soweto nke ụbọchị 16 n'ọnwa Juun afọ 1976, mgbe ìgwè ụmụ akwụkwọ iwe ji nkume tugburu ya.

Dr Edelstein anọwo na-akwado mmeghe gọọmentị maka alaka nke Sheltered Workshop Programme ya na Orlando East, nke e mere iji nye ndị nwere nkwarụ ọrụ, mgbe akụkọ banyere ngagharị iwe ụmụ akwụkwọ ruru ọrụ ahụ. Ememe ahụ kwụsịrị ngwa ngwa ka a na-achụpụ ndị isi na ndị ọrụ n'obodo ahụ.
N'inwe nchegbu banyere nchekwa nke onye ọrụ ibe nwanyị bụ Pierette Jacques, mgbe ọ laghachiri na Youth Center na Youth Center dị na Jabavu, Dr Edelstein gbara ìgwè mmadụ nke ụmụ akwụkwọ na-achịkọta iji gaa n'ọfịs ya.  Edelstein wee gbaa ọsọ gafee n'ụlọọrụ ahụ, na-agwa ndị ọrụ ka ha pụọ ozugbo.

Ka ọ nọ n'ebe ahụ, otu ìgwè mmadụ iwe ji wakporo ụlọ ahụ wee jiri nkume tụgbuo ya. Onye nta akụkọ Peter Magubane mechara chọta ozu ya na ihe odide na-ekwu "Kpachara anya na Afrikaans bụ ọgwụ kachasị ize ndụ maka ọdịnihu anyị". Magubane kwuru, "Ọ bụrụ na ha maara onye ọ bụ, nke a agaraghị eme".

## Ebensidee
Gbanu language

Gbanu (*Gbànù*, Banu, **Gbanou**) bụ asụsụ Gbaya nke Central Afrikan Republic . Ndị ahụ anaghị ele onwe ha anya dị ka agbụrụ Gbaya.

## Ọmụmụ ụdaolu
Gbanu nwere ụdaume iri na anọ, ọnụ // na imi //. kpụrụ okwu nwere ike ịbụ CV, ebe N bụ /m/ ma ọ bụ /n/. E nwere ụda anọ na mkpụrụedemede CV, elu, ala, na-arị elu, na-ada. Okwu nwere usoro ụda isii, anọ ndị ahụ tinyere dipping (falling) na peaking (rising). 

N'etiti ụdaume, naanị ọdịiche dị n'etiti ụdaolu nke a na-echekwa bụ /s, z/; ma ọ bụghị ya, ọ bụ naanị nkwụsị okwu na fricatives na-enweghị ụdaume na-eme n'etiti vowel. 
Mkpụrụ okwu imi na-eme ka ụdaume ndị gbara ya gburugburu, na ụdaume imi, gụnyere ndị sitere na ụdaume dị n'imi, na-emebi ụdaume glottalized. Ihe ndị na-eru nso // anaghị apụta na ụdaume imi, yabụ na ọ nwere ike ọ gaghị abụ phonemic; /j~ɲ/, /w~mŋ/ nwere ike ịbụ phonemes dị n'okpuru.
Asụsụ Geme

**Geme** bụ asụsụ Zande a na-asụ na obere obodo abụọ nke Central Afrikan Republic.

A na-asụ Gɛ̀mɛ́ ma ọ bụ ọnụ̀mɛ́ n'ebe ugwu Ndélé n'ime obodo abụọ dị kilomita itoolu (9) site na ibe ha, ya bụ Aliou (mmadụ  narị atọ na iri ise 350, nke a maara dị ka Gɛ̀imbó Tulu) na Goz Amar II (mmadụ 50, nke a maara dịka *Gɛ̀mb́* Kúlágbòlù). N'ozuzu, a maara asụsụ ha dịka *Ngba Gɛ̀mɛ́*.

## Ihe odide
Latifa Habachi

**Latifa Habachi** (amụrụ n'abalị iri na atọ n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 1972) bụ onye ọka iwu na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tunisia bụ onye otu Assembly of the Representatives of the People .

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Habachi na 13 August 1972 na Tunis n'ezinụlọ nwere ụmụ iri na abụọ. Ọ gara ụlọ akwụkwọ sekọndrị na Omrane Superior . O nwere nzere masta na diplọma na sayensị iwu site na Faculty of Law na Tunis.

## Ọrụ
Habachi malitere ịrụ ọrụ dị ka onye ọka iwu na 1995. Ọ bụ osote onye isi oche nke Tunisian Association of Young Lawyers ma wepụta onwe ya na ikpe ndọrọ ndọrọ ọchịchị. O sonyere na ngagharị iwe nke ndị ọka iwu mgbe Mohamed Bouazizi gbasịrị onwe ya. N'abalị iri atọ na otu n'ọnwa Disemba afọ pụkụ abụọ na iri ndị agha tọọrọ ya mgbe ọ nọ n'ụlọ ikpe.

Habachi ghọrọ onye otu Islamist mgbe ọ nọ na mahadum. N'afọ puku abụọ na iri na otu a họpụtara ya dị ka onye otu Constituent Assembly nke Tunisia iji nọchite anya Ennahda maka mpaghara Manouba. O nyere aka dee Iwu Iwu 2014.

A họpụtara Habachi ọzọ na Nzukọ nke ndị nnọchi anya ndị mmadụ na 2014, otu n'ime ụmụ nwanyị 42 so na ya. N'afọ 2014, Habachi na Sana Mersni tụrụ aro ka e dezigharịa iwu ahụ iji nye gọọmentị ikike ịhọpụta ndị otu ikpe. Ndị otu Popular Front na ndị otu Democratic Bloc na-emegide ya n'ụzọ siri ike ma mee ka ndị otu ndị ọka ikpe nke Tunisia kpọọ oku maka ọgbaghara, mana vootu 109 nabatara ya. Habachi bụ osote onye isi oche nke Kọmitii na General Legislation.

N'afọ 2016, Habachi sonyere na njikọ mba ụwa nke ụmụ nwanyị a na-akpọ "Ụgbọ Mmiri ụmụ nwanyị maka Gaza", na-achọ njedebe nke mgbochi nke Gaza Strip.

## Ndụ onwe onye
Habachi lụrụ di ma nwee ụmụ nwoke atọ. Ọ malitere iyi ákwà mkpuchi ahụ mgbe ọ dị afọ iri na isii, mana ọ kwụsịrị ọtụtụ afọ mgbe a machibidoro ya ịrụ ọrụ na di ya fọrọ nke nta ka ọ tụọ ya mkpọrọ.

* Marsad Profile (n'asụsụ French)

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Asụsụ Kaba

**Kaba n'onwe ya** bụ asụsụ Bongo Bagirmi nke Chad na Central Afrikan Republic. Ọ bụ otu n'ime ọtụtụ asụsụ obodo nke a na-akpọ *Kaba* na *Sara*.  E nwere koodu ISO atọ, nke Ethnologue kwetara na ọ nwere ike ịbụ otu ihe ahụ.

## Ihe odide

## Njikọ mpụga
Datooga language

**Datooga** (nke bu kwa Datog, Datoga, Taturu, Mang'ati, Tatoga ma ọ bụ Tatog) bụ asụsụ Nilotic ma ọ bụ ụyọkọ olumba nke Ndịda Nilotic. Ndị Datooga nke  Nnukwu Mgbawa (Great Rift Valley) nke Tanzania na-asụ ya. A na-ejikwa aha Sukuma *Taturu* mee ihe mgbe ụfọdụ na Bekee; eweputara aha Swahili *Mang'ati* sitere na Maasai, ebe ọ pụtara "onye iro". Otú ọ dị, ọ dịghị ka ihe na-akpasu ndị Datooga iwe, ebe ọ bụ na ha nwere mpako n'ịbụ onye iro akụkọ ihe mere eme nke ndị Maasai, *Mang'ati bu* aha eji mara otu ahụ na Swahili. Na mgbakwunye,  ọtụtụ aha agbụrụ na nke olumba ka enwere ike ịchọta maka ndị mmadụ ma ọ bụ asụsụ n'ozuzu. 

A na-ekwu na ndị Datooga bụ otu n'ime ndị na-agughi akwụkwọ na Tanzania, ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ na ọ nweghị agụmakwụkwọ n'asụsụ ahụ; a kọọrọ na agụmakwụkwọ na  ala Swahili dị ntakịrị n'obodo ụfọdụ. Otú ọ dị, edere asụsụ Barabaiga na Gisamjanga, a na-arụkwa ọrụ  na asụsụ nke Asimjeeg.

## Otu ndị
Asụsụ olumba dị iche iche zuru nke ọma iji mee ka nghọta sie ike, Blench (2000) depụtara (East Datooga) Datooga nke owuwa anyanwu na  Datooga nke ọdịda anyanwụ (West Datooga) dị ka asụsụ dịrị omwe ha. A na-eche na olumba na ebo Datooga asaa kwekọrọ, mana asụsụ Gisamjanga (Kisamajeng, Gisamjang) na Barabaig, na ọmụmaatụ, na ada ka ọtụ asụsụ, a pụkwara iwere ya dị ka otu asụsụ. Olumba ndị ọzọ, nke nwere mkpụrụ okwu ndị ọzọ, bụ Bajuta, Barabayiiga (Barabaig, Barabayga, Barabaik, Barbaig), Asimjeeg (Tsimajeega, Isimijeega), Rootigaanga (Rotigenga, Rotigeenga), Buraadiiga (Buradiga, Bureadiga), Bianjiida (Biyanjiida, Utatu).

Nnyocha asụsụ nke emere na aho 1997 gụnyere data sitere na ụdị Datooga anọ:

* Bianjida (nke a kachasị pụọ iche)
* Gisamjanga ( nkea gụnyere Bajuta)
* Barabaiga
* Buradiga
* Asimjeeg
* Gidang'oodiga (otu ndị ọrụ ha bu ikpụ ihe pụrụ iche)

Nsonaazụ *-da* (otu) na *-ga* (ọtụtụ) *na* aha ndị a na ọtụtụ aha Datooga Yitere asụsụ  Bekee pụtara nke.

## Ụtọ Olu
Asụsụ South Cushitic nke a na-asụbu n'ógbè ebe Datooga weghaara, nke mere na o metụtala Datooga nke ukwuu. Otu a ka Datooga si were mmetụta n'otu dị ike n'asụsụ Iraqw nke n'obu na ọtụtụ mpaghara Datooga mbụ ma mịkọrọ Datooga site na alụmdi na nwunye; dịka ọmụmaatụ, ndị Iraqw na-eji okwu Datooga maka asụsụ uri. 

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Tanza
Bochra Belhaj Hmida

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Bochra_Belhaj_Hmida%2C_Nawaat%2C_2_d%C3%A9cembre_2014.jpg/220px-Bochra_Belhaj_Hmida%2C_Nawaat%2C_2_d%C3%A9cembre_2014.jpg|thumb|Bochra Belhaj Hmida (December 2, 2014)

## Akụkọ ndụ
Bochra Belhaj Hmida nwere akara ugo mmụta n'iwu. N'afọ 1989, o jikọrọ aka mepụta Òtù Ụmụ nwanyị Tunisian nke Democrats (Association tunisienne des femmes démocrates ː ATFD) ma bụrụkwa onye isi oche nke nzukọ ahụ site na 1994 ruo 1998.

N'afọ 2012, ọ na-anọchite anya, dị ka onye ọka iwu, nwa agbọghọ nke ndị uwe ojii dinara n'ike. Gọọmentị Ennahda bụ, dị ka ya si kwuo, ọrụ omume na ndọrọ ndọrọ ọchịchị.

Ọ sonyeere nzukọ Democratic maka ọrụ na nnwere onwe (Forum démocratique pour le travail et les libertés) n'afọ puku abụọ na iri na otu . Mgbe ahụ, ọ na-agba ọsọ maka ntuli aka nke ndị omebe iwu dị ka onye ndú nke ndepụta ndị omebe Iwu Zaghouan, mana a họpụtaghị ya.

Bochra Belhaj Hmida bụ, kemgbe Septemba 2012, onye otu kọmitii nduzi nke otu Nidaa Tounes. A họpụtara ya na People Representative Assembly dị ka onye nnọchi anya mpaghara nke abụọ nke Tunis, n'oge ntuli aka ndị omeiwu nke Ọktoba 2014. Ọ na-aga n'ihu, n'oge ntuli aka a, na-akpọ maka mgbanwe nke ikike ụmụ nwanyị na Tunisia.

Bochra Belhaj Hmida bụkwa onye isi oche nke Kọmitii Nnwere Onwe na Ịha nhata (Commission des libertés individuelles et de l'égalité 意 Colibe) nke onye isi ala Tunisia bụ Béji Caïd Essebsi malitere na 13 Ọgọst 2017. Ebumnuche ya bụ iwu akụkọ gbasara mgbanwe iwu maka nnwere onwe na nha nhata nke onye ọ bụla, dịka iwu 2014 chọrọ na ụkpụrụ mba ụwa nke ikike mmadụ.

Dị ka onye isi oche nke kọmitii a, Bochra Belhaj Hmida na-eduga atụmatụ mgbanwe nke ihe nketa n'etiti ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị, nke na-akpata esemokwu siri ike na Tunisia. A na-ahazi mkparịta ụka ya maka 2019.

## Nsọpụrụ
N'abalị iri na atọ n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 2018, onye isi ala Tunisia nyere Bochra Belhaj Hmida akara nke Commander of the Order of the Tunisian Republic (Ordre de la République tunisienne), n'oge ụbọchị ụmụ nwanyị nke mba ahụ. Na 27 Septemba 2018, ọ natara onyinye site na ntọala Global Hope Coalition. A họpụtakwara ya dịka onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke afọ na 2018 site n'aka ndị nta akụkọ Tunisia. N'afọ 2019, e nyere ya Fatima al-Fihriya Prize iji kwado itinye aka ya na usoro nnwere onwe na nha nhata na Tunisia.

## Ebenside


Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Leïla Jaffel

**Leïla Jaffel** (*[[Arabic]]* ليلى جفال) (amụrụ n'abalị iri abụọ na itoolu n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 1960) bụ onye ọka iwu na onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tunisia na-eje ozi dị ka minista ikpe na Bouden Cabinet kemgbe afọ puku abụọ na iri abụọ na otu .

Ọ bụ Minista nke State Domains na Land Affairs na Mechichi Cabinet.

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:1960 births
Doe language

**Doe** (Dohe) bụ asụsụ nke ndị Bantu nke mpaghara Pwani nke obodo  Tanzania .

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Tanzania
Achol Jok Mach

**Achol Jok Mach** (a mụrụ n'afọ 1983) bụ onye mba South Sudan na-eme ihe ike na onye ọchụnta ego teknụzụ, onye na-eji mmepụta redio na podcasting dị ka ụzọ ọhụrụ maka iwu udo.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Mach na South Sudan n'afọ 1984. Ezinụlọ ya hapụrụ mba South Sudan na mbido agha obodo ma ọ tolitere na Cuba. N'afọ 1997, ezinụlọ ya kwagara Canada. O kwuru banyere ahụmahụ ya na-etolite n'ebe ahụ na otu o si metụta njirimara ya, o kwuru, sị: "A gwara m naanị, "Ị bụ ndị South Sudan"... Ọ bụ naanị mgbe e mesịrị ka m matara na m bụ Dinka. " O nwere akara ugo mmụta na Mahadum Alberta na edemede.

N'afọ 2011, o ji aka ya laghachi South Sudan na ọchịchọ inye aka na mba ọhụrụ ahụ. Mgbe ọ laghachiri Juba, ihe mbụ o mere bụ imetụ ala aka.

## Ọrụ
Mach bụ onye ọchụnta ego teknụzụ ma kwuo maka ihe Peace Tech Lab rụzuru n'afọ 2018 Peace Tech Summit. 
Ọrụ ya na-eji mmepụta redio na podcasting dị ka ụzọ isi soro obodo rụọ ọrụ ma gbochie ajọ mbunobi.

N'afọ 2019, Mach bụ ọkà okwu na onye nnọchi anya na National Dialogue Conference na Helsinki, nke mere ka ọtụtụ ndị na-etinye aka n'ọhịa ọmụmụ udo na ngwọta esemokwu gbakọta ọnụ.  2019 Global Research Initiative Fellowship ya na-akwado ọrụ nyocha iji nyochaa mmetụta nke okwu ịkpọasị nke ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị South Sudan na obodo ndị dị na diaspora, ma na-ajụ ma mmetụta ahụ na-akwalite esemokwu ọzọ, ma ọ bụrụ na ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ na offline.

## Onyinye
N'afọ 2019, e nyere Mach Global Research Initiative Fellowship.

## Ebensidee

* Ka anyị kwuo podcast nke gosipụtara Achol Jok Mach na mkparịta ụka ya na ndị isi obodo South Sudan na ụmụ amaala.
* Akpụkpọ anụ
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Fipa language

Fipa (**Fipa**: *Ichifipa*) bụ asụsụ Bantu nke Tanzania . Ọ bụ ndị Fipa na-asụ ya, ndị bi na Ufipa plateau na Mpaghara Rukwa nke Ndịda ọdịda anyanwụ Tanzania n'etiti Odo mmịrị Tanganyika na Odo mmịrị Rukwa. Agbụrụ nke ndị Fipa buru ibu karịa ndị na-asụ asụsụ **Fipa**. Na ala Tanzania, ndị enere ike ikowa ndị na-asụ Mambwe-Lungu dị ka Fipa ma were asụsụ ha dị ka olumba Fipa. A na-asụkwa Lungu na Mambwe na Zambia ebe ewere ha dị ka asụsụ na ndị na-asụ asụsụ a  dị ka agbụrụ n'onwe ha, kama na ndị ọkà mmụta asụsụ na-ewere Lungu na Мambwe dị ka olumba n'ime otu asụsụ. E nwere olumba atọ: Milanzi (nke a na-akpọkwa IchiSukuuma), Kwa (Ichikwa) na Nkansi.

Maho (2009) kewara M.131 Kulwe (Kuulwe, enweghị koodu ISO) dị ka nke kacha yie Fipa. Ma ọ bụghị ya, olumba ndị ahụ bụ Milanzi (Fipa-Sukuma, *Icisukuuma*), South Fipa, Kandaasi (*Icikandaasi*), Siiwa (*Icisiiwa*), Nkwaamba (*Icinkwaamba*), Kwa (*Icikwa*), Kwaafi (*Ickwaafi*), Ntile (Icintile, Cile), Peemba (*Icipeemba*).

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Tanzania
Jamilia Ksiksi

**Jamila Debbech Ksiksi** (amụrụ n'afọ 1968 - 19 Disemba 2022) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tunisia si Ennahda . N'afọ puku abụọ na iri na anọ , a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye omebe iwu nke ndị nnọchi anya ndị mmadụ wee bụrụ nwanyị ojii mbụ na-emepe emepe na mba ahụ.

## Ebenside

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Gogo language

Gogo bụ asụsụ Bantu nke ndị **Gogo** nke a na-asụ na mpaghara Dodoma na Tanzania. A na-asụ asụsụ ahụ na mpaghara Dodoma niile na mpaghara Manyoni dị ya nso.

A na-ewere na asụsụ ahụ nwere olumba

ụsụ atọ: Nyambwa (Cinyambwa ma  West ọdịda anyanwụ)Gogo), nke a na-asụ n'ebe ọdịda anyanwụ Dodoma na Manyoni, Nyaugogo (Cinyaugogo ma Etitintral Gogo),anna-asu na kụkụ Dodoma na Tna kwa ndị agbata obi ha umba (Citumba ma East ọwụwa anyanwụ Gogo), nke ha na-asọpan'ebe ọwụwa anyanwụ. A na-ejikọta otu Gogo na Kagulu, nke nwere 56% okwu yiri Gogo n'onwe ya. Gogo nwere ihe dị ka 50% yiri nke Hehe na Sangu (asụsụ BenaʹKinga (G.60), 48% na Kimbu na 45% na Nilamba. Abụọ ikpeazụ a dị na mpaghara Guthrie F.

Ndị otu Kraịst na ndị Alakụba bu asusu Gogo ka ha na asụ ọ ma bụrụkwa asụsụ bụ isi nke Chọọchị Anglican nke Tanzania.

## Edensibia

Òtù:Asụsụ ndị Tanzania