Durbi Takusheyi

[áká_ịkẹngạ|thumb|260x260px|Durbi Takusheyi dị nso na [Katsina na Mani District nke Katsina State, n'ebe ugwu Naịjirịa]]
Durbi Takusheyi (ma ọ bụ Durbi-ta-kusheyi, nke pụtara "ili nke onye isi nchụaja")[1] [2] bụ ebe a na-eli ozu na nnukwu akara mmụta ihe ochie dị ihe dịka 32 km n'ebe ọwụwa anyanwụ [3] [4] nke Katsina na ugwu Nigeria.[5] Olili ozu nke ndị ọchịchị Katsina mbụ[6] dị na narị afọ abụọ site na narị afọ nke 13/14 AD ruo na narị afọ nke 15/16 AD[7]. Ihe arịa ndị ahụ ewepụtara na-enye nkọwa akụkọ ihe mere eme maka mpụta njirimara Hausa na obodo obodo. Ngwongwo ili ahụ nwere mpaghara mpaghara, nke ụmụ amaala ma e wezụga ihe ndị si mba ọzọ na-agba akaebe na netwọk ndị rutere na Islam nso East. Katsina nọchitere anya isi maka azụmaahịa trans-Saharan n'oge etiti afọ, [3] [6] bụ akụkụ dị mkpa na akụkọ ihe mere eme obodo n'oge obodo obodo Hausa pụtara.

## Akụkọ ihe mere eme
Microliths chọtara na 1965 na ugwu site na R. C. Soper na-atụ aro na a nọgidere na-ebi na nso Katsina kemgbe oge nkume. Akụkọ ihe mere eme nke otu n'ime Alaeze ndị Hausa, ya bụ alaeze Katsina, hiwere isi n'ọtụtụ saịtị, nke Durbi Takusheyi bụ nke a ma ama. Ọ nwetara ọnọdụ ya dị ùgwù tupu narị afọ nke iri na ise n'ihi ọnụnọ nke ebe nsọ maka arụsị ndị nna nna dị na baobabs dị nso na tumuli. Omenala obodo ahụ na-ekwu na ezinụlọ ahụ, nke a na-ejikọta ya na Durbawa, na-asọpụrụ chi anyanwụ nakwa na onye isi nchụàjà ha nwere utu aha "Durbi", nke ka bụ utu aha dị elu na Katsina Emirate. Usman na-ekwu na obodo ndị na-arụ ọrụ ugbo, obodo ndị dị n'ógbè ahụ bụ ndị isi obodo (ma ọ bụ *May gari*), onye a na-eche na ọ bụ onye nnọchi anya ndị okenye. Ikike nke ndị isi obodo na mpaghara Katsina dabeere na njikwa ha nke, na njirimara na, ofufe ndị nna nna na-adabere na ili Durbi. Okpukpe ndị nna nna Durbi Takusheyi na ogo nke ọchịchị ndọrọ ndọrọ ọchịchị mechara kwụsị maka ofufe okike nke dị na ụlọ nsọ Yuna, na osisi tamarind nke Bawada, nso Tilla.  

Ndị ọdịda anyanwụ leghaara ili Durbi anya ruo mgbe Palmer malitere igwu ala mbụ na 1907.  N'abalị iri abụọ na atọ n'ọnwa Eprel afọ 1959, Ngalaba Antiquities nke Naijiria (nke mechara bụrụ NCMM) kwupụtara ebe ahụ dị ka ihe ncheta ihe nketa mba. N'afọ 1959, e weere ya ka ọ gụnye nnukwu ili atọ na obere ili abụọ, na mgbakwunye na osisi ochie baobab a maara dị ka *Kuka Katsi*, na ebe osisi mbụ a maara dị hi *Kuka Kumayo*. Otú ọ dị, e nwere ili asatọ ma ọ bụ itoolu,  nke ọ bụla nwere ihe doro anya na ọ bụ otu ebe dị n'etiti, nke ọ bụla, nke gafere ihe dị ka afọ 200.  Ha dị n'ebe dị larịị na ala na-agbagọ agbagọ, nke ugwu granite na ájá mara.

## Ihe onwunwe e liri n'ili
Ihe ndị e gwupụtara gụnyere ite, nkume igwe, isi ube ígwè, ihe ndị nwụrụ anwụ, ogwe ọla, efere, beads Cornelian, na ọla ntị ọla edo. A na-eji ihe ndị na-adịghị ndụ (metal, glass, na nkume) na ihe ndị dị ndụ (uwe, osisi, na akpụkpọ anụ ma ọ bụ ajị anụ) emepụta ihe ndị ahụ. Otu efere sitere na Near Eastern na tumulus 7, nke e dere na ngwụcha narị afọ nke 15 ruo mmalite narị afọ nke 16, na-agba akaebe maka mmụba nke mba ụwa na nke Islam n'oge a. N'etiti ihe ịchọ mma ahụ bụ belt nwere bead na tumulus 7, okpu ma ọ bụ isi kpuchiri ya na mkpokoro na mgbaaka ụkwụ nwere ajị anụ ma ọ bụ onye nche na tumulus 4, na belt e ji mkpokoro okpokoro chọọ mma na tumulus 5. A na-eji ọla kọpa, ọla kọpa ma ọ bụ ọlaọcha eme ihe ndị na-abụghị ígwè. Ha na-adị site na mgbaaka na / ma ọ bụ nkwonkwo ụkwụ nke ụdị dị iche iche na usoro nrụpụta na ndị nche ụkwụ na efere, bọket, ingots, na ihe ndị dị ka beads, pins, na forks. Nrụpụta ha na ụdị ígwè ha na-atụ aro na-ebubata ihe ndị a rụchara arụcha na ndị a na-arụchabeghị yana ihe ndị a rụrụ na / ma ọ bụ ndị a gbanwere na mpaghara. Nnyocha kemịkal na nke isotopic kpughere ọla sitere n'ọtụtụ isi mmalite, site na Africa ruo Iran.

## Ihe ndị e gwupụtara

### Ihe ndị e gwupụtara n'afọ 1907
Herbert Richmond Palmer gwupụtara obere mkpọda ndị ahụ na 1907 site n'aka Emir Katsina, Muhammadu Dikko. Egwupụtara mkpọmkpọ ebe kasịnụ na n'ikpeazụ abụọ ndị ọzọ mgbe a na-enweghị ike inweta ozi doro anya banyere akụkọ ihe mere eme ha.[1] Ha chọtara ngwa ahịa seramiiki na ọla,[2] mana ihe niile e gwupụtara n'ala mbụ a yiri ka ọ na-efunahụ naanị obere ozi echekwara..

### Ihe ndị e gwupụtara n'akụkụ mmiri n'afọ 1991-1992
Ọ bụ Dierk Lange nke Bayreuth duziri nchọpụta nke abụọ ma nweta ego site na German Research Foundation (DFG). A chọtara ugwu atọ ọzọ,  nke nọmba ya bụ 4, 5 na 7,  nke e gwupụtara n'oge 1991 na 1992. A chọtara ugwu ọ bụla nwere otu ili ozu n'etiti ya. A na-eji ihe ndị na-abụghị nke anụ ahụ dị ka ígwè, ugegbe, nkume, na ihe ndị na'ime ala dị ka ákwà, osisi, na akpụkpọ anụ eme ihe ndị metụtara ili. Ọ bụ ezie na ụfọdụ ihe ochie sitere n'ógbè ahụ, ndị ọzọ si n'ebe ndị Alakụba dị anya. Nnyocha radiocarbon kwuru na otu ìgwè ihe ochie dị na mmalite narị afọ nke 14 AD, ebe ụdị na akụkọ nka tinyere ihe ochie ọzọ na ngwụcha narị afọ nke 15 ruo mmalite narị afọ na nke 16. E bu ụzọ chekwaa ihe ndị ahụ e nwetara na Katsina, wee bufee ha na Gidan Makama Museum na Kano,  ma mesịa tinye ha na Jos Museum maka nyocha ndị ọzọ.  N'afọ 2007, e zigara ya na Roman-Germanic Central Museum na Mainz maka nchekwa n'ozuzu.  

### Ihe ndị e gwupụtara na Breunig n'afọ 2005-2007
N'afọ 2005, ndị ọkà mmụta ihe ochie Germany nke Prọfesọ Peter Breunig duziri malitere igwu ala n'ọtụtụ ebe metụtara ọdịbendị Nok. Ha nwetara nkwado nke Nigerian Museums Commission (NCMM) iji weghachite ma nyochaa ihe ochie Durbi Takusheyi kpamkpam. N'afọ 2007, a na-ekwu na ndị ọkà mmụta ebupụla "ọtụtụ ihe" e gwupụtara na Durbi Takusheyi maka iweghachi na nchekwa na Roman-Germanic Central Museum na Mainz. N'afọ 2011, ebe ngosi ihe mgbe ochie ahụ meghere ihe ngosi mbụ nke ihe ndị ahụ, tinyere ihe ndị e ji mara ọdịbendị Nok, a na-atụkwa anya na a ga-eweghachi ihe niile na Naịjirịa n'afọ 2012.

## Nlaghachi nke ihe ochie
E mechiri ndokwa maka nloghachi nke ihe ndị e bubatara kemgbe afọ 1990.  Nchịkọta ahụ rutere Abuja n'ikpeazụ n'afọ ahụ, ebe e si kpọga ya na National Museum na Katsina. E gosipụtara ya na mbụ na Katsina n'oge emume ụbọchị ngosi ihe mgbe ochie nke mba ụwa na 2015.

## Omenala
áká_ịkẹngạ|thumb|250x250px|Omenala na-ekwu na e wepụrụ ndị ọchịchị ikpeazụ nke Durbi Takusheyi n'egwuregwu ịgba mgba.
A na-ejikọta akụkọ ifo dị iche iche na saịtị ahụ na ndị ọchịchị ya. A na-ekwere na ndị eze ise nke ezinụlọ Durbawa n'ezinụlọ Aznā ga-achị tupu ezinụlọ Korau nke ezinụlọ Hausā abịa n'ọchịchị. Akụkọ ọdịbendị na-ekwu na otu Nwoke Hausa, Kumayo (ma ọ bụ Kumayun), onye e mesịrị nyefee otu n'ime ebe nsọ ndị a, tọrọ ntọala alaeze Katsina na narị afọ nke 13. O nwere isi obodo ya na Durbi Takusheyi, ndị Katsina ya lụrụ ndị Durbawa, Tazarawa, Nafatawa, na ndị Jinjino-Bakawa. Mgbe e mesịrị, Sanau, nwa nwa Bayajidda, ghọrọ eze Durbawa n'ọchịchị Kumayo. Korau (onye nwere ike ịdị ndụ c.1260) bụ onye si Yandoto, malam (ya bụ onye nkuzi, onye gụrụ akwụkwọ, ma ọ bụ onye nwe utu aha) onye na-abụghị nke ọbara eze. Mgbe ọ na-eme enyi na Sanau, o mere nkata megide ya mgbe ọ na-aga oriri dị ka onye ọbịa ya. Ọ dọtara Sanau n'ime egwuregwu ịgba mgba (ma ọ ịlụ ọgụ mgba, ụzọ nke ịnọchi)  na osisi Bawada tamarind. N'ebe a, Korau ji obere mma agha gbuo Sanau mgbe a tụbara Sanau n'ala. N'ụzọ dị otú a, Korau ghọrọ eze mbụ nke usoro ọchịchị ọhụrụ na Katsina,  a ka ga-ahụkwa mma agha ahụ na akara obodo ahụ.

## Edemsibia