Òtù ụmụ nwanyị

Fry 
thumb|324x324px|"Anyị nwere ike ime ya!" akwụkwọ mgbasa ozi agha site na 1943 ka e weghachiri dị ka ihe nnọchianya nke òtù ụmụ nwanyị na 1980s.
**Òtù ụmụ nwanyị**, nke a makwaara dị ka òtù ụmụ nwanyị, na-ezo aka n'usoro òtù mmekọrịta mmadụ na ibe ya na mkpọsa ndọrọ ndọrọ ọchịchị maka mgbanwe siri ike na nke nnwere onwe na nsogbu ụmụ nwanyị nke enweghị nhata n'etiti ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị kpatara. Okwu ndị dị otú ahụ bụ Nnwere onwe ụmụ nwanyị, ikike ịmụ nwa, Ime ihe ike n'ụlọ, ezumike ịmụ nwa, ịkwụ ụgwọ nhata, ikike ọmụmụ nwanyị, iyi egwu mmekọahụ, na ime ihe ike mmekọahụ. Ihe ndị a na-ebute ụzọ n'ịga n'ihu amụbaala kemgbe mmalite ya na 1800s, ma dịgasị iche n'etiti mba na obodo. Ihe ndị a na-ebute ụzọ na-adị site na mmegide megide igbu ọkpụkpụ nwanyị n'otu mba, na mmeghachi omume na elu ụlọ iko n'ọzọ.

n'akụkụ ụfọdụ nke ụwa ọdịda anyanwụ bụ mmegharị na-aga n'ihu kemgbe mmalite narị afọ.  N'oge mmalite ya, Feminism agabigala usoro nke oge anọ dị elu nke a na-akpọ Waves.  Feminism nke mbụ gbadoro ụkwụ na ọdụ nke ụmụ nwanyị ọcha nke etiti ma ọ bụ nke elu ma tinye aka na ntuli aka na nha anya ndọrọ ndọrọ ọchịchị, agụmakwụkwọ, ikike inwe ihe onwunwe, ndu nhazi, na nnwere onwe alụmdi na nwunye.[2]  Feminism nke abụọ gbara mbọ ịlụso enweghị aha n'etiti ọha na eze na omenala ọgụ.  Ọ bụ ezie na ebili mmiri mbụ nke feminism metụtara karịsịa ụmụ nwanyị ndị nọ n'etiti etiti, ebili mmiri nke abụọ wetara ụmụ nwanyị nọ n'ọkwá dị iche iche, ndị inyom nwere agba, na ụmụ nwanyị si mba ndị ọzọ na-emepe emepe bụ ndị na-achọ ịdị n'otu.[4]  Feminism nke atọ gara n'ihu na-eleba anya na enweghị ego, mmekọrịta mmadụ na ibe, na omenala ụmụ nwanyị na azụmahịa na n'ime ndụ ụlọ ha, ma gụnye mgbasa ozi ọhụrụ maka mmetụta dị ukwuu nke ụmụ nwanyị na ndọrọ ndọrọ ọchịchị na mgbasa ozi.  Na mmeghachi omume nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ndị na-ahụ maka ụmụ nwanyị aghaghịkwa ilekwasị anya na ikike ọmụmụ ụmụ nwanyị, dị ka ikike nke ite ime.[3]  Feminism nke anọ na-enyocha usoro njikọ ike nke na-enye aka na nhazi mmekọrịta ọha na eze nke ndị dịpụrụ adịpụ, yana ụwa gbara ha gburugburu.[5]

## Akụkọ ihe mere eme
 
Ntọala nke Women's Movement, kemgbe e bidoro ya, adabere na ikpe na-ezighị ezi nke enweghị nhata n'etiti ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị. N'akụkọ ihe mere eme nile, mmekọrịta dị n'etiti ndị ikom na ndị inyom bụ nke ndị nna ochie, na-ehota iwu nke okike dị ka ihe ziri ezi, nke a kọwara na ọ pụtara na ụmụ nwanyị dị ala karịa ụmụ nwoke.  Allan Johnson, bụ́ ọkà mmụta mmekọrịta ọha na eze nke na-amụ banyere nwoke, dere banyere ndị nna ochie, sị: “Patriarch na-agba ndị mmadụ ume ịchọ nchebe, ọkwá, na ụgwọ ọrụ ndị ọzọ site na njikwa; ịtụ egwu ikike ụmụ nwoke ndị ọzọ nwere ịchịkwa na imerụ ha ahụ; na ịchọpụta ịbụ ndị na-achịkwa dị ka ma ha kacha mma.  echebe megide mfu na mweda n'ala na ụzọ kasị mma isi nweta ihe dị ha mkpa na ọchịchọ" (Jọn 26).[6]  N'oge tupu oge nwanyị, a na-atụ anya ka ụmụ nwanyị bụrụ ndị kwesịrị ekwesị, ndị siri ike, na ndị na-azụ ezinụlọ.  Azụlitere ha n'ụzọ nke inweta di ga-elekọta ha na ịzụlite ezinụlọ bụ ihe kacha ha mkpa.  Onye edemede Mary Wollstonecraft dere banyere inwe mmekọahụ nke nta na akwụkwọ akụkọ 1792 ya A Vindication of the Rights of Woman & A Vindication of the Rights of Men, ".. n'ihi na, dị ka okooko osisi ndị a kụrụ n'ime ala bara ụba, a na-achụ àjà ike na uru.  ka mma; na flaunting epupụta, mgbe ọ na-amasị a fastidious anya, agwụ, eleghara anya na stalk, ogologo oge tupu oge mgbe ha kwesịrị rutere na ntozu" (Wollstonecraft 9).[7] A kọwapụtara echiche ndị mbụ na mmegide nke nkwenkwe pro-feminism tupu ịdị adị nke òtù Feminist dị ka protofeminist.[8] 

Ndị protofeminists na United States haziri tupu mgbakọ Seneca Falls dị ka akụkụ nke ntuli aka, mkpochapụ, na mmegharị ndị ọzọ.[9]  A na-eme mmegharị nha anya nwoke na nwanyị n'ime mba Haudenosaunee (Iroquois) ogologo oge tupu America achịwa (Wagner, Steinem 45).[9]  Ụfọdụ achọpụtala mmalite nke mmegharị nwanyị na 1832, dị ka American Anti-Slavery Society (AASS), na Connecticut Female Anti-Slavery Society malitere na 1833 (Wagner, Steinem 48).  Ka ọ na-erule afọ 1837, e hiwere obodo 139 AASS n'ofe mba ahụ (Wagner, Steinem 47).  Emere mgbakọ AASS mba mbụ na New York City na 1837 (Wagner, Steinem 48).  N'oge mgbakọ nke mbụ, a na-arụrịta ụka n'ebe ahụ ma ụmụ nwanyị ojii nwere ike isonye(48).  Ka ọ na-erule mgbakọ nke abụọ na nke atọ, a nụrụ ihe ndị mere ka o doo anya na mgbakọ mepere emepe maka ndị isi America na nsonye ndị otu.  N’uhuruchi nke mgbakọ nke abụọ e nwere n’Ụlọ Nzukọ Filadelfia, mgbe nzukọ ahụ kwụsịrị ma ndị bịaranụ lawa, otu ìgwè na-eme ihe ike gbara ụlọ nzukọ ahụ ọkụ(49).  Okwu ndị a tụlere gụnyere votu, mmegbu, na ịgba ohu, ma tọọkwa ntọala maka mmegharị ahụ n'ọdịnihu.[9] 

Na Nọvemba 15, 1895, Elizabeth Cady Stanton dere okwu na-akọwa otú, n'echiche ya, Seneca Falls Convention "... bụ mgbakọ mbụ nke ikike ụmụ nwanyị e mere n'ụwa ... ọtụtụ n'ime ndị nọ ebe ahụ gụrụ ma bịanye aka na nkwupụta, yana usoro mkpebi siri ike a nakweere" (356-7). [9] Ncheta Stanton kpaliri ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme kemgbe afọ 1950 ka ha kwuo na Seneca Falls Convention na 1848 (nke Women's Suffrage Movement malitere na United States) bụ North American Feminist Movement. Mgbakọ ahụ na-ezukọ kwa afọ ruo afọ iri na ise mgbe nke ahụ gasịrị.[9] Ndị bịaranụ dere Seneca Falls Declaration of Sentiments, na-akọwa echiche na atụmatụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke òtù ọhụrụ ahụ.

Òtù ụmụ nwanyị mba ụwa mbụ nke North America na Europe bụ International Council of Women, hiwere na 1888 na Washington, DC, US.[10]  E chepụtara okwu Feminist Movement na ngwụcha narị afọ nke iri na itoolu iji mata ọdịiche dị n'etiti Feminist Movement na Women's Movement, na-enye ohere maka ntinye nke ndị nwoke na nwanyị.[11].  Ọhụrụ mmegharị ahụ kpaliri mmasị nwoke feminists George Lansbury nke British Labour Party ịzọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na tiketi feminist na 1906.[11]  Dika mmata nke mmeghari umunwanyi siri nwughari, okpukperechi feminism na mmeghari umunwanyi nke obodo hibere onwe ha n'uwa dum.[11][10]  Ihe ndị dị mkpa na echiche dịgasị iche dabere na ọnọdụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma ọ bụ omenala ụmụ nwanyị nọ na mpaghara ebe otu ọ bụla si malite.[11]  Isiokwu izugbe nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị njikọ aka nke nwanyị gụnyere enweghị ikike iwu, ịda ogbenye, adịghị ike ahụike, na ọrụ.  A na-ahazikarị okwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị ndị a gburugburu nkewa site na klaasị, agbụrụ, agbụrụ, okpukperechi, mmekọahụ, obodo, na afọ.[11]  Ndị na-akwado mba Rọshịa n'oge gboo hiwere otu All-Russian Union for Women's Equality na 1905, na-enye ụmụ nwanyị ohere ịtụ vootu na ikwe ka nkuzi.[11]  N'afọ 1931, e nwere ọgbakọ ụmụ nwanyị Asia niile na Lahore n'ebe bụ British India n'oge ahụ.  Nzukọ a bụ otu ihe atụ nke oge nke "gosipụtara ịkparịta ụka n'Ịntanet nke ụmụ nwanyị n'ofe dị iche iche."[10]  Enwere ike ịghọta mmụọ nke ogbako ahụ dị ka mba ụwa ma ọ bụ nwanyị zuru ụwa ọnụ.[10]