Asụsụ Tîrî

**Tiri** (Ciri, Tĩrĩ), ma ọ bụ **Mea** ( *Ha Mea* ), bụ asụsụ Oceanic nke New Caledonia .

## Ụtọ asụsụ

### Nkpọaha na onye na-akara
Tîrî nwere ụdị nnochiaha abụọ: nnọchiaha nkeonwe, nke na-arụtụ aka na onye, ọnụọgụgụ na ikpe, na nnọchiaha mmadụ, nke nwere naanị otu ụdị ma bụrụkwa nke amachibidoro n'iji ha eme ihe (Osumi, 1995, p.&nbsp;38).

Dịka aha ndị ọzọ niile dị na Tîrî, nnọchiaha nwere ike ịnọ n'ọkwa dị iche iche n'ime nkebiokwu ahụ (Osumi, 1995, p.&nbsp;37). Ha nwere ike ịpụta dị ka isi okwu nke ngwaa ahụ, nke akara isiokwu *nrâ* ma kwenye n'ime mmadụ na ọnụ ọgụgụ ya na nnọchiaha isiokwu dị na predicate ; ihe nke ngwaa; ihe nke preposition; ma ọ bụ onye isi amụma (Osumi, 1995, p.&nbsp;37–38).

Mgbe ha pụtara n'ime akpaokwu ngwaa, nnọchiaha onwe onye na-egosi nkwekọrịta n'onwe yana nọmba ya na isiokwu aha ya bụ nke na-esote predicate (Osumi, 1995, p.&nbsp;38).

Nnọchiaha onwe onye na Tîrî na-akakwa akara nchikota nke ndị na-ege ntị na onye mbụ na-abụghị otu, ma a na-ejikarị eme ihe maka ndị nrụtụ aka mmadụ (Osumi, 1995, p.&nbsp;39). Ihe atụ dị n'okpuru na-egosi ojiji kwesịrị ekwesị nke onye nke atọ nke otu **nrâ** (ka a ghara inwe mgbagwoju anya na nke ikpeazụ **nrâ**, nke na-eme dị ka ihe nrịbama isiokwu maka nhọrọ nhọrọ isiokwu **toni** ).
 
Ọ bụ ezie na enwere ike iji nnọchiaha onye nke atọ mee ihe maka ụlọ ọrụ na-abụghị mmadụ (ebe onye nke mbụ na nke abụọ na-ekwu okwu n'ozuzu naanị mmadụ), ndị na-ekwu okwu na-ejikarị ya eme ihe n'ụdị ya ọbụna mgbe enwere ihe karịrị otu onye ntụgharị, dị ka a hụrụ n'okpuru (Osumi, 1995, p.&nbsp;39).
 
Dịka e gosiri na tebụl dị n’elu, nnochiaha Tîrî na-agbanwe ụdị dabere ma a na-eji ha dị ka ebumnuche, ebumnobi ma ọ bụ ụdị efu, nke ikpeazụ gụnyere ọtụtụ ụdị nnọchiaha ndị ọzọ, dị ka nnọchiaha nke agbagoro n'elu wee mee ahịrịokwu-na mbụ, dịka a hụrụ n'okpuru (Osumi, 1995, p.&nbsp;39–40).
 
Ọ bụ ezie na a na-ekewa ha dị ka nnochiaha ka ha na-ejupụta oghere nnọchiaha isiokwu, nnọchiaha aha abụọ nke Tîrî na-egosi enweghị mgbanwe karịa nnochiaha onwe onye. Ha anaghị egosi ọdịiche ọ bụla maka mmadụ ma ọ bụ ọnụọgụ ma na-eme naanị n'ụdị ha dị iche iche nke *hêrrê* na *va*, enweghị ike ịpụta ebe ọ bụla karịa ọnọdụ nnọchiaha isiokwu (nke mbụ na nkebi okwu ngwaa), ọ dịghị mgbe ọ bụla isiokwu na-esote ya (Osumi, 1995, p.&nbsp;41).

Ndị na-ekwu okwu na-eji *hêrrê* na-ezo aka n'ọnụọgụ ọ bụla nke ụlọ ọrụ a na-akọwapụtaghị mgbe ha achọghị ma ọ bụ na-echeghị echiche ịkọwapụta onye nrụtụ aka dịka onye nnọchite anya ihe (Osumi, 1995, p.&nbsp;41), dị ka ihe atụ dị n'okpuru.
 
Nke a dị iche n’ihe atụ a dị n’okpuru ebe a, bụ nke o yikarịrị ka ọ ga-eji ọkà okwu chọrọ igosi na otu onye mere otu ihe ahụ (Osumi, 1995, p.&nbsp;42).
 
Ọ bụ ezie na a na-ejikarị *hêrê* na-ezo aka n’ebe mmadụ nọ, a na-eji pronoun na-abụghị onye *va* mee ihe n’otu aka ahụ na-ezo aka na ndị na-abụghị mmadụ, n’agbanyeghị na nke a abụghị mgbe nile (Osumi, 1995, p.&nbsp;43). *Va* na-akpa àgwà ka ndị bekee na-akpọ *ya* na *nke ahụ* ruo n’ókè ha nwere ike na-ezo aka n’ihe abụọ ahụ kpọmkwem (dịka *ọ tara gị?;* *Gịnị bụ ihe ahụ n’ebe ahụ?* ) nakwa amụma (dịka *Ọ bụ eziokwu* *.*&nbsp;43).
  
Enwere ike iji nnochite anya isiokwu na njikọ nke ogologo - aspect markers *ei* 'ọdịnihu' na *<nowiki/>*' zuru oke, n'ezie, doro anya', nke mere na ọtụtụ nnọchiaha nwere ike gbanwee ụdị ụda ha (lee ihe atụ dị n'okpuru ebe a, nke ejikọtara onye nke abụọ otu *ke* *)* (Osumi, 1995, p.&nbsp;170).
 

### Nnweta
Tîrî, dị ka ọtụtụ asụsụ Oceanic, na-egosipụta ọtụtụ ụdị ihe owuwu ihe, gụnyere prepositions nwere, classifiers nwere na aha ejikọtara (Osumi, 1995, p.&nbsp;144). Ihe owuwu nke oge gboo gụnyere aha abụọ na- egosi na onye nke ọzọ nwere nke ọzọ. Tîrî nwere ụdị mmekọ abụọ nke inwe, ihe onwunwe na-agaghị ekwe omume na ihe nke nwere ike ịpụnara (Osumi, 1995, p.&nbsp;145). Ihe onwunwe na-enweghị ike ịwepụ na-akọwa mmekọrịta dị n'etiti ndị na-atụgharị uche abụọ dị ka ikwu na ibe, ebe ihe onwunwe nwere ike ịkọwa mmekọrịta na-abụghị nke sitere na ya dị ka nwe nwa oge ma ọ bụ mkpakọrịta afọ ofufo (Osumi, 1995, p.&nbsp;145).

*nrâ* na-arụ ọrụ dị ka ma isiokwu yana akara nwere mgbe ọ na-ebute akpaokwu aha. Dịka ihe nrịbama nwere, ọ na-ejikọ onye nwe ya na nkebiokwu aha bu ụzọ, na-atụ aro ịnwe nwa oge (Osumi, 1995, p.&nbsp;145). Na Tîrî, ọtụtụ aha nwere ike ime na *nrâ.*
 
Ọdịiche nrịbama nwe nwe *rre/rrê* bụ naanị aha, *mwâ* 'hut', *wâ* 'boat' na *ò* 'pot' (Osumi, 1995, p.&nbsp;146).
 
Akpaokwu aha nwere nke nwere ike ime na preposition *ò* bụ nanị *nre* 'ọkụ, nkụ' ma ọ bụ ogige nwere *nre* : *mee-nre* 'bitation', *pwò-nre* 'touch', na *mwârrâ-nre* 'ọkụ ọkụ' (Osumi, 1995, p.&nbsp;147). Mmekọrịta nwere nke ọ na-egosipụta na-emetụta ọkụ, n'ebumnobi nke ikpo ọkụ ma ọ bụ isi ihe.
 
N'ihe atụ ndị a, prepositions ndị nwe, *nrâ*, *rrê* na *ò* dị n'etiti aha abụọ, dịka ọ dị n'usoro dị n'elu.

##### Ọkwa nke nwere
Ụdị mwepu ọzọ bụ n'ihe owuwu ebe aha ndị ahụ nwere na-apụta n'ụdị nke nwere nhazi ọkwa. Ọkwa nke nwere na-ejikọta ya na ndị nnochite anya ma ọ bụ n'aha ma ha na-arụ ọrụ iji chọpụta ọdịdị nke ihe onwunwe kama ịhazi ya (Osumi, 1995, p.&nbsp;49). Na Tîrî, n'adịghị ka asụsụ ndị ọzọ, aha ọ bụla nwere ike ime na nhazi ọkwa nwere. Ha mejupụtara ndị a: *e-,* *ere-*, *hwee-*, *odho-*, *hwiie-*, *êê-* na *hêê-* (Osumi, 1995, p.&nbsp;49).

Na Tîrî, enwere ike idowe nhazi ọkwa n'ihu ma ọ bụ emechaa aha ahụ, dịka a hụrụ n'okpuru (Osumi, 1995, p.&nbsp;149).

NP (nwere) POSS. CLASSIFIER NP (onye nwe ya)

MA ọ bụ,

POSS. CLASSIFIER NP (onye nwe ya) NP (nwere)
    

#### Ihe onwunwe enweghị atụ
Aha ndị na-eme na ihe onwunwe na-enweghị ike ịgbagha bụ n'ozuzu nke ndị nrụtụ aka ha enweghị ịdị adị nwere onwe ha mana ha nwere ihe jikọrọ ya na otu (Osumi, 1995, p.&nbsp;152). Na Tiri, ihe onwunwe a na-apụghị ịgbagha agbagha bụ nchikota nke aha abụọ na nhazi ndị a:

NP (nwetara) – NP (onye nwe ya) (Osumi, 1995, p.&nbsp;152).

##### Ụdị aha ejikọta
Enwere ụdị aha abụọ ejikọtara ọnụ, aha ejikọta na aha njikọ. Klas a bụ ihe a na-apụghị ịgbagha agbagha n'ihi na ndị na-ezo aka na aha ndị ahụ nwere n'ụzọ ụfọdụ a na-apụghị ịpụ apụ, dịka ọmụmaatụ, ikwu na ibe na akụkụ ahụ. Ọtụtụ mgbe, onye nwe ya enweghị ike ịchịkwa ihe onwunwe ahụ.

###### Aha ejikọtara
Aha ejikọtara bụ ndị nwere nnochiaha nke nwere suffixes ma ọ bụ jikọtara ya na onye nwere aha (Osumi, 1995, p.&nbsp;59). Ha na-agụnye aha na-ezo aka na ikwu, ahụ ma ọ bụ osisi ma ọ bụ akụkụ ndị ọzọ na-adịghị ndụ, nzuzo ma ọ bụ nke ahụ ma ọ bụ osisi, àgwà ma ọ bụ ihe onwunwe na mmetụta ma ọ bụ mmalite nke ihe omume mmadụ (Osumi, 1995, p.&nbsp;153).

Enwere ike ijikọta ha na mgbọrọgwụ ọzọ ma ọ bụ aha ma ọ bụ ngwaa, na nhazi ihe (Osumi, 1995, p.&nbsp;59). Dịka ọmụmaatụ nke *afiraa* 'nwunye', ebe ọ jikọtara ya na onye nke atọ nwere *nrî* :
 

*Ihe atụ nke ọnụ akụkụ ahụ ya na onye mbụ nwere otu rò:*
 

###### Aha njikọ
Njikọ aha ndị na-ezo aka so na ụdị aha ejikọta ọnụ dị ka ikwu na ibe na ahụ ma ọ bụ osisi ma ọ bụ akụkụ ndị ọzọ na-adịghị ndụ. A na-ejikọta ha na nnochiaha ma ọ bụ isi nke nkebi ahịrịokwu, ebe egosiputa mmekọrịta nke nwere site na njikọ morpheme *-nrâ-* (Osumi, 1995, p.&nbsp;62) *.* Ihe owuwu a nwere ụdị a:

NP (nwetara) – nrâ (njikọ) – NP (onye nwe ya) (Osumi, 1995, p.&nbsp;154).

Mgbe onye nwe ya bụ onye mbụ dị iche, a na-ahapụkarị njikọ morpheme *-nrâ-* dịka a hụrụ n'okpuru.
 
*-nrâ-* dịkwa otu n'ụdị ya na njiri mara izugbe. Ya mere, aha njikọ yiri aha nkịtị nke ndị nwe *nrâ na-esochi ya.* Ihe owuwu abụọ a siri ike ịmata ọdịiche, aha njikọ na-egosi ihe onwunwe na-enweghị ike ịpụ apụ na enweghị ike ikewapụ ya na onye nwe ya site na mmewere (Osumi, 1995, p.&nbsp;154).

Klas nke aha a gụnyere ụfọdụ n'ime okwu ndị dị na ndepụta na-esonụ.

Enwere ike ịnwe aha njikọ mgbagwoju anya nke morphological, nke gụnyere aha ejikọta ma ọ bụ aha ọnọdụ na ọnọdụ nke mbụ, yana aha njikọ dị na nke abụọ (Osumi, 1995, p.&nbsp;64).

Ọ bụ ezie na ihe atụ ndị a na-anọchi anya ezughị ezu maka ma bounds na njikọ aha, ha na-egosi na ọ dịghị ihe dị iche n'usoro n'etiti subclass abụọ. Nyocha nke Tîrî corpus nke Midori Osumi (1995, p.&nbsp;65) chọpụtara na enwere aha iri atọ na atọ na-ekwu maka akụkụ ahụ dị n'èzí ma e jiri ya tụnyere naanị aha njikọ ise. Nke a na-egosi na enwere ọdịiche dị na semantic n'etiti subclass. Dịka ọmụmaatụ, n'etiti aha njikọ ise bụ *ao-* 'cheek' bụ naanị nke na-ezo aka na akụkụ ahụ mmadụ dị n'èzí ebe ndị ọzọ na-ezo aka na anụ ọhịa na akụkụ ụmụ ahụhụ (Osumi, 1995, p.&nbsp;65). Nke a na-egosi na akụkụ ahụ mmadụ niile dị n'èzí bụ aha ejikọtara, ma ewezuga *ao-* in Tîrî (Osumi, 1995, p.&nbsp;65).

## Ntụaka

* Osumi, M. (1995). *Tinrin Grammar* . Honolulu: Mahadum nke Hawai'i Press.

## Ihe ndetu

Otú:Pages with unreviewed translations