Ndị Eze nke Abụọ

Jerusalem Bible kewara Akwụkwọ Ndị Eze abụọ n'akụkụ asatọ:

* 1 Ndị Eze 1:1–2:46 . Ọchịchị Devid 1 Ndị Eze 3:1–11:43 . Solomon n'ebube-ya nile  1 Ndị Eze 12:1–13:34 . Ọgba aghara ndọrọ ndọrọ ọchịchị na okpukpe  1 Ndị Eze 14:1–16:34 . Ala-eze abụọ ahụ ruo mgbe Ịlaịja  1 Ndị Eze 17:1–2 Ndị Eze 1:18. okirikiri Ịlaịja  2 Ndị Eze 2:1–13:25 . okirikiri Ịlaịsha  2 Ndị Eze 14:1–17:41 . Ala-eze abụọ ahụ ga-ada na Sameria  2 Ndị Eze 18:1–25:30 . Afọ ikpeazụ nke alaeze Juda

### 1 Ndị Eze

#### Onye nọchiri Devid (1:1-2:46)
Devid emeela agadi ugbu a, ya mere ndị na-ejere ya ozi na-achọ nwa agbọghọ na-amaghị nwoke iji lekọta ya. Ha chọtara Abishag, onye na-elekọta ya mana ha enweghị mmekọahụ. Adonia, nwa nwoke nke anọ nke Devid, nke amụrụ mgbe Absalọm gasịrị, kpebiri ịnata ocheeze. Site na nkwado nke Joab, ọchịagha Devid, na Abiathar, onye nchụàjà, ọ malitere ngagharị okpueze. Ọ malitere emume ahụ site n'ịchụ àjà na En Rogel n'ihu ụmụnne ya na ndị ọrụ eze, mana ọ kpọghị Nathan onye amụma; Benanaiah, onyeisi ndị nche eze, ma ọ bụ onye nche n'onwe ya; ma ọ bụ ọbụna nwanne ya nwoke Solomọn.

Natan bịara na Betsaba, nne Solomọn, ma gwa ya ihe na-eme. Ọ gakwuuru Devid ma chetara ya na o kwuru na Solomọn ga-anọchi ya. Ka ọ na-agwa ya okwu, Nathan banyere ma kọwaara David ọnọdụ zuru ezu. Devid kwughachiri nkwa ya na Solomọn ga-abụ eze n'azụ ya ma mee ndokwa ka e tee ya mmanụ na Gihon Spring. Ọ bụ onye ụkọchukwu Zadok na-ete mmanụ. Mgbe nke a gasịrị, ndị bi na Jerusalem kwupụtara na Solomon bụ eze. Adonijah na ndị enyi ya nụrụ nke a, mana ha amaghị ihe na-eme ruo mgbe nwa Abiathar Jonathan rutere ma gwa ha. Mgbe e chiri Solomọn eze, Adonia na-atụ egwu maka ndụ ya ma na-ekwu na ọ bụ ebe nsọ; Solomọn kpebiri ịhapụ ya ọ gwụla ma o mere ihe ọjọọ.

Devid dụrụ nwa ya ọdụ otú ọ ga-esi bụrụ ezigbo eze na otú ọ ga-esi taa ndị iro Devid ahụhụ ma nwụọ. Adonaija bịara Batsheba rịọ Abishag ka ọ lụọ. Solomọn chere na arịrịọ a bụ ime ka Adonaịja n’ocheeze sikwuo ike ma mee ka Benaịa gbuo ya. O wepụrụ ndị nchụàjà Abaiata dị ka ntaramahụhụ maka ịkwado Adonaịja, si otú ahụ mezuo amụma ahụ e buru Ilaị ná mmalite nke 1 Samuel.

Job nụrụ ihe na-eme ma n'onwe ya kwuo na ọ bụ ebe nsọ, mana mgbe ọ jụrụ ịpụ n'ụlọikwuu ahụ, Solomọn nyere Benaaya iwu igbu ya n'ebe ahụ. Mgbe ahụ, o ji Benaaya dochie Joab, e jikwa Sadok dochie Abiathar. Solomon wee gwa Shimei ben Gera, onye Benjamin nke bụrụ Devid ọnụ ka ọ na-agba ọsọ n'aka Absalọm, ka ọ kwaga Jeruselem ma ghara ịpụ. Otu ụbọchị, abụọ n'ime ndị ohu Shimei gbagara Gath ma Shimei chụsoo ha. Mgbe ọ laghachiri Jeruselem, Solomọn gburu ya maka ịhapụ Jerusalem.

#### Solomọn n'ebube ya niile (3:1-11:43)

##### Solomọn onye amamihe (3:1-4:34)
Sọlọmọn na Ijipt jikọrọ aka wee lụọ ada Fero. Mgbe nke a gasịrị, ọ gara n'ihu n'omume ochie nke ịgagharị n'etiti ebe ndị dị elu na ịchụ àjà. Mgbe ọ nọ na Gibiọn, Chineke gwara ya okwu na nrọ wee nye ya ihe ọ bụla ọ rịọrọ. Solomon, ebe ọ bụ nwata, rịọrọ maka “obi nghọta ikpe ikpe” (שָׁפַט)[1][2] Chineke nwere obi ụtọ ma nye ya ọ bụghị naanị "obi nke maara ihe" (חכם),[3] kamakwa akụ, nsọpụrụ, na ogologo ndụ, n'ihi na Solomon bụ onye ezi omume dịka nna ya Devid. Sọlọmọn laghachiri na Jeruselem meere ndị ohu ya oriri n’ihu Igbe ọgbụgba ndụ ahụ.

Mgbe ikpe Sọlọmọn tụrụ ndị Izrel n’anya, ọ họpụtara otu kọbọd ma hazie ọchịchị Izrel n’ọkwa obodo. Mba Izrel nwere ihe ịga nke ọma, ihe oriri Sọlọmọn na-amụbakwa.

##### Solomọn onye wuru ya (5:1-9:25)
N'ime afọ asaa, Solomọn na-arụ ọrụ iji mezuo nkwa Devid nke iji osisi wuo ụlọ nsọ Chineke nke eze Taịra, Hiram nke Mbụ, enyi ochie nke Devid nyere. O wukwara onwe ya obí eze, nke were ya afọ iri na atọ. Ozugbo e wuchara ụlọ nsọ ahụ, Solomọn were onye ọkara nke ndị Taịra aha ya bụ Huram n'ọrụ iji mepụta arịa ụlọ ahụ.

Mgbe emechara, ewebata ihe Devid doziri maka ụlọ nsọ ahụ, Sọlọmọn wee hazie ememe nke ndị nchụàjà na-ebuba igbe ọgbụgba ndụ n’ime ụlọ nsọ ahụ. Ígwé ojii jupụtara n’ụlọ nsọ ahụ, na-egbochi ndị nchụàjà ịga n’ihu n’ememe ahụ. Solomọn kọwara na nke a bụ ọnụnọ nke Chineke, ma were ohere ahụ mee okwu nraranye. A na-eji àjà agwụchaa nraranye ahụ, a na-emekwa ememe ụbọchị iri na anọ. Chineke gwara Solomọn okwu wee nabata ekpere ya, na-ekwughachi nkwa o kwere Devid na Ụlọ ya ga-abụ eze ruo mgbe ebighị ebi ma ọ bụrụ na ha amalite ife arụsị.

Solomọn nyere Haịram obodo iri abụọ na Galili maka ekele maka enyemaka ya, ma ha abaghị uru. Ọ malitere ịrụ ụlọ na imeziwanye ihe n’obodo dị iche iche tụkwasị n’ọrụ ndị bụ́ isi ọ rụrụ na Jeruselem ma mee ka ndị Kenan fọdụrụnụ bụrụ ndị ohu.

##### Solomọn onye ahịa (9:26-10:29)
Solomon wuru ụgbọ mmiri.

Eze-nwanyị Sheba nụrụ amamihe Solomọn wee gaa Jerusalem izute ya. Mgbe ọ bịarutere, o toro ya, na-ekwu na ya ekwetachaghị akụkọ banyere Sọlọmọn ruo mgbe ọ bịara ịhụ ya. Eze-nwanyi we nye Solomon talent 120 na ọtutu uda di iche iche na nkume di oké ọnu-ahia, nke mere ka Hairam ziga oké osisi bara uba na nkume di oké ọnu-ahia n'aza. Solomon nye-kwa-ra eze-nwayi onyinye, o we laghachi n'ala-ya. Solomọn ugbu a nwere talent ọla-edo dị narị isii na isii, ma kpebie ịkpụ ọta na iko. Ọ na-ejikwa Hiram na-emekọ ihe n'ahịa, onye obodo ya na-enweta ọtụtụ ngwa ahịa. N'ozuzu, Israel na-aghọ onye na-ebupụ ngwongwo ọla edo**.**

##### Ọdịda ya (11:1-43)
Solomọn chịkọbara narị ndị nwunye 700 na ndị iko nwanyị 300, ọtụtụ ndị si mba ọzọ, gụnyere mba Chineke gwara ụmụ Izrel ka ha ghara ịlụ di ma ọ bụ nwunye. Solomọn malitere ịnakwere ihe ndị sitere n’okpukpe ha, ma wuo ụlọ arụsị na Jerusalem nye chi ala ọzọ. Chineke gwara Sọlọmọn na n’ihi na o mebiwo iwu ya, na a ga-anapụ nwa ya alaeze ahụ dum ma e wezụga otu ebo.

N'otu oge ahụ, Solomon malitere chịkọta ndị iro. Otu nwa eze aha ya bụ Hadad onye jisiri ike gbapụ na mbọ Joab gbara igbu ndị Edọm, nụrụ na Joab na Devid anwụọla, wee laghachi Edọm idu ndị ya. Ka ọ dị ugbu a, n'ebe ugwu, eze Siria Rezon, onye David meriri ndị agha Zobahite ya, ya na Hadad jikọrọ aka ma mee ka Israel mebie site na isi ya na Damaskọs.

N'ihu ụlọ, Jeroboam, onye lekọtara owuwu nke obí eze Solomọn na iwughachi mgbidi obodo ahụ, zutere onye amụma Ahijah onye Shilonite n'okporo ụzọ si na Jeruselem. Ahia dọwara uwe elu ya n'akụkụ iri na abụọ ma nye Jeroboam iri n'ime ha, na-ekwu na Jeroboam ga-achị ebo iri nke Izrel mgbe ọnwụ Solomọn dị ka ntaramahụhụ maka ofufe arụsị Solomọn. Na nzaghachi, Solomọn nwara igbu Jeroboam, mana ọ gbagara Ijipt. Solomon nwụrụ mgbe ọ chịrị afọ iri anọ ma nwa ya nwoke Rehoboam nọchiri ya.

#### Nkewa ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke okpukpe (12:1-13:34)
Rehoboam gara Shechem ka a kpọsaa ya eze. Mgbe ọ nụrụ nke a, Jeroboam si n'Ijipt lọta ma sonyere ndị ndụmọdụ Rehoboam na-arịọ ka e mesoo ndị mmadụ nke ọma karịa n'okpuru Solomọn. Kama nkahụ, Rehoboam gakwuuru ndị enyi ya maka ndụmọdụ, ma kwupụta na ọ ga-emeso ndị mmadụ ihe ka njọ. Nke a adịghị ndị Izrel obi ụtọ nke ukwuu. Mgbe o zigara onye ozi ọhụrụ nke ọrụ mmanye aha ya bụ Adoniram, ha ji nkume gbuo ya. Rehoboam laghachiri na Jerusalem. Ndị Izrel kpọsara Jeroboọn eze. Juda nọgidere na-eguzosi ike n'ihe nye Rehoboam, ọ na-achịkwa Benjamin. Site n'ebo abụọ a, Rehoboam chịkọtara ndị agha iji wakpo ugwu, mana onye amụma Shemaaya gbochiri agha ahụ.

Laa azụ na Shechem, Jeroboam na-echegbu onwe ya banyere nloghachi nke agbụrụ ya n'ịkwado Ụlọ Devid, ma kpebie ụzọ kachasị mma iji gbochie nke a bụ ịkwụsị ha ife Chineke nke Izrel ofufe, ebe ọ bụ na ọ na-atụle ebe ha nwere ike ịhapụ mgbe ha na-aga Jerusalem iji chụọ àjà. Iji mezuo nkea, o guzobere nwa ehi ọla edo nebe ịchụàjà dị na Betel na Dan ma họpụta ndị ụkọchukwu na ememme nke ya. Otu ụbọchị, onye amụma bịara ma kwupụta na otu ụbọchị a ga-amụ eze Devid aha ya bụ Jọshịa ma jiri ike kpochapụ okpukpe Jeroboam. N'ịchọ ijide ya, Jeroboam gbatịrị aka ya, mana ọ kpọnwụrụ akpọnwụ, dị ka ihe ịrịba ama, ebe ịchụàjà ahụ kewara ma na-awụpụ ntụ ya. N'agbanyeghị ihe a niile, Jeroboam agbanweghị ụzọ ya. Ka e mesịrị, onye amụma ụgha si Sameria nwalere onye amụma ahụ ma daa, na-anwụ na mwakpo ọdụm dị ka ntaramahụhụ. Onye amụma Sameria na-eru uju ọnwụ ya ma rịọ ka e lie ya n'akụkụ ya mgbe ọ nwụsịrị.

#### Alaeze abụọ ahụ ruo mgbe Ịlaịja (14:1-16:34)
Nwa Jeroboam bụ Abịja dara ọrịa, n'ihi ya, Jeroboam gwara nwunye ya ka ọ gaa n'ihu Aịja, onye kpuru ìsì ka ọ na-aka nká. Chineke gwara Ahiya banyere ọbịbịa nwunye Jeroboam. Ahijah buru amụma ọgwụgwụ nke Ụlọ Jeroboam, malite na ọnwụ Abijah, onye ga-abụ naanị onye ezinụlọ eze a ga-eli. Ọ na-ebu amụma na eze na-eweghara ọchịchị ga-ebili nke ga-eme nke a. Jeroboam nwụrụ, nwa ya nwoke Nadab nọchiri ya.

Ka ọ dịgodị, n'Alaeze Juda, ndị mmadụ guzobere ebe dị elu, nkume dị nsọ na osisi Asherah maka chi ndị mba ọzọ, ọbụnakwa ikwe ka ndị ikom na-agba akwụna n'ụlọ nsọ. Fero Shishak wakporo Jerusalem ma were akụ niile nke eze na ụlọnsọ, gụnyere ọta ọlaedo nke Solomọn, na-akpali Rehoboam ime ọla nchara iji dochie ha. Rehoboam nwụrụ ma nwa ya nwoke Abiya, nwa nwa Absalọm, nọchiri ya. Aịja dị njọ dị ka nna ya, mana Chineke nọgidere na-echebe ya na ezinụlọ ya n'ihi nkwa o kwere Devid. Mgbe Abiya nwụrụ, nwa ya nwoke Asa nọchiri ya.

Esa, n'ụzọ dị iche n'ebe nna ya na nna nna ya nọ, bụ ezigbo eze, dịkwa ka Devid. Ọ na-ekpochapụ nwoke ịgba akwụna n'ụlọ nsọ ma na-ebibi arụsị, na ọbụna chụpụrụ nne nne ya dị ka nne Queen n'ihi ikpere arụsị. Ọ na-eweghachite ihe ọla-edo na ọlaọcha n’ime ụlọ nsọ ahụ. Ma mb͕e ọ nēbuso Beasha nke Israel agha, o were eze na ulo uku eze na ọla-ọcha nye Ben-hedad, bú eze Siria, ka o we mebie ọb͕ub͕a-ndu nke ya na Israel, we buso ya agha. Beasha we si na Rema wezuga onwe-ya, we me ka Esa nye iwu, ka a kwatue ulo-elu Rema, wue Geba na Mizpa. Asa nwuo agadi nwoke, Jehoshafat nwa-ya we nọchiri ya.

Laa azụ n’Izrel, Nedab nọ n’ocheeze. Dị ka nna ya, ọ bụ ajọ mmadụ. Beasha, bụ́ nwa onye Ịsaka, aha ya bụ Ahaịja, kpara nkata igbu ya, o wee nwee ike ibuso ya agha n’ụzọ zoro ezo, ma mee ya na mberede mgbe ha nọchibidoro Gibeton, bụ́ obodo ndị Filistia. O wee gbuo ezinụlọ Jeroboam dum, mezuru amụma Ahaịja onye amụma. Otú ọ dị, Beasha mere otu mmehie ahụ Jeroboam mere. Ya mere, Chineke gwara Jihu onye amụma na ya ga-ebibikwa ụlọ Beasha. Beasha nwụnahụrụ Ila nwa ya nọchiri ya, bụ́ onye e gburu n'oge na-adịghị anya ná nkata nke onye na-anya ụgbọ ịnyịnya ya bụ́ Zimraị duziri. Zimri we buru eze mb͕e Ela-ya nwusiri, mezu kwa amuma Jihu; Otú ọ dị, ndị agha Zimraị kpọsaworo Ọmraị ọchịagha ugbu a dị ka eze ma laghachi na Tiaza ịnọchibido ya. Ebe Zimri hụrụ na ọ na-efunahụ ya, o tinyere ọkụ n'obí ya.

Mmalite nke ọchịchị Ọmraị chere otu ndị agha ihu, ọkara ndị ọ na-achị na-akwado Tibnaị, nwa Gibnat dị ka eze. Ọ zụtara ugwu Shema, bụ́ nke o ji wuo obodo Sameria n’elu ya. Agbanyeghị, ọ bụ eze kacha njọ. O rue, mb͕e ọ nwuru, bú Ehab nwa-ya, we buru eze n'ọnọdu ya; Mgbe ọ lụrụ Jezibel, ada Etbaal, bụ́ eze Saịdọn, ọ malitere ife Bel, wuokwa ya ụlọ nsọ ma guzobe osisi Ashera. Ka ọ dị ugbu a, otu nwoke a ma ama aha ya bụ Hiel onye Betel mere ka a bụrụ ọnụ Jọshụa kpọsara site n’iwughachi Jeriko, bụ́ nke kpatara ọnwụ nke ụmụ ya ndị kasị okenye na nke ọdụdụ.

#### Okirikiri Ịlaịja (17:1-22:54)

##### Oké ọkọchị (17:1-18:46)
Otu onye amụma ọhụrụ bilitere n'Izrel, aha ya bụ Ịlaịja, onye gwara Ehab banyere ụkọ mmiri ozuzo ruo ọtụtụ afọ na-amalite. Chineke gwaziri Ịlaịja ka ọ zoo na Kerith Ravine, ebe ọ na-aṅụ mmiri ma na-enye ya nri site na ugoloọma. Mgbe iyi ahụ kpọrọ nkụ, Chineke gwara Ịlaịja ka ọ gaa Zarefat, ebe nwanyị di ya nwụrụ ga-enye ya nri. Ọ na-enwe obi ụtọ inye ya mmiri, mana mgbe ọ rịọrọ maka achịcha, ọ na-agwa ya na ọ na-achọ ime obere achịcha - naanị nke ga-ezuru ya na nwa ya nwoke nwere ike iri ya dị ka nri ikpeazụ ha. Ịlaịja gwara ya ka o mee ya ihe ọ bụla, na-agwa ya na nri agaghị agwụ ruo mgbe ụnwụ nri ga-agwụ. N'oge na-adịghị anya, nwa nwanyị ahụ di ya nwụrụ dara ọrịa ma nwụọ. Mgbe nwanyị ahụ di ya nwụrụ siri ọnwụ, Ịlaịja kpọlitere ya n'ọnwụ.

Afọ atọ ka e mesịrị, Chineke gwara Ịlaịja ka ọ laghachikwuru Ehab n’ihi na oké ọkọchị ahụ na-abịa ná njedebe. Mgbe Ịlaịja na-aga, o zutere Obedaya, bụ́ onye na-achị ya, bụ́ onye zoro ndị amụma n’oge a na-akpagbu Jezibel, ma gwa ya ka ọ gwa Ehab banyere ọbịbịa ya. N’ịchọ ịkwụsị ife Bel n’ụzọ dị mma, Ịlaịja gwara Ehab ka ọ kpọọ narị ndị nchụàjà Bel narị anọ na narị anọ nke Ashera ka ha bịa n’elu Ugwu Kamel. N’ebe ahụ, ọ baara ndị ahụ mba maka omume abụọ ha, na-agwa ha ka ha họrọ ife Chineke Izrel ma ọ bụ ife Bel.

Mgbe ahụ, ọ na-atụ aro ihe ịma aka: ya na ndị ụkọchukwu ga-akwadebe àjà, wee kpọọ chi ha ka ha zipụ ọkụ iji gbaa ya ọkụ. Mgbe ndị ụkọchukwu nwara ịkpọ ọkụ, ọ dịghị onye bịara. N'aka nke ọzọ, n'agbanyeghị na ndị Izrel wụsara nnukwu mmiri n'elu ebe ịchụàjà ya, mgbe Ịlaịja kpere ekpere maka ọkụ Chineke zitere ya, na-anabata àjà ahụ. Ịlaịja nyere iwu ka e gbuo ndị nchụàjà Bel, ma gwa Ehab banyere mmiri ozuzo na-abịa. Ka ọ na-arịgo n'elu ugwu ahụ, Ịlaịja zigara ohu ya ka ọ lelee anya n'oké osimiri. Mgbe ọ laghachiri ugboro asaa, onye na-ejere ya ozi mechara hụ obere igwe ojii na-ebili n'oké osimiri. Ịlaịja gwara ohu ahụ ka ọ gwa Ehab ka ọ laghachi Jezreel n'ụgbọ ịnyịnya ya, ebe Ịlaịjah jisiri ike gbaa ọsọ n'ihu ya.

##### Ịlaịja nọ na Horeb (19:1-21)
Mgbe ọ nụrụ ihe merenụ, Jezebel yiri egwu igbu Ịlaịja, na-eme ka ọgbaa ọsọ maka ndụ ya. N'ọzara dị nso na Beersheba, Ịlaịja, ike gwụrụ ya, rịọrọ Chineke ka o gbuo ya. Kama nke ahụ, otu mmụọ ozi nyere ya nri, nke na-enye ya ike ịga n'ihu ụbọchị iri anọ ọzọ ruo mgbe ọ ruru Ugwu Horeb, ebe ọ na-ehi ụra n'ọgba. Mgbe Ịlaịja tetara, Chineke gwara ya na ọ ga-agafe. Ala ọma jijiji mere ma ọkụ malitere, mana ọ dịghị nke nwere Chineke.

Kama nke ahụ, Chineke na-apụta n'ụdị ntamu. Mgbe ọ nụrụ nchegbu Ịlaịja banyere igbu ya, ọ gwara ya ka ọ gaa Damaskọs, ebe ọ ga-ete Hazael mmanụ dị ka eze Arama, Jihu dị ka eze Izrel na Ịlaịsha dị ka onye nọchiri Ịlaịjah. Ịlaịja hụrụ Ịlaịsha ka ọ na-akọ ehi. Elisha sị nne na nna ya ka ha sị ya gaa nke ọma, gbuo ehi ya ma sie ha site n'isure ngwá ọrụ ya ọkụ. Ọ na-ekesa anụ ahụ nye ndị agbata obi ya wee gawa iso Ịlaịja.

##### Agha ndị Armenia (20:1-43)
Ben-Hadad nke Abụọ, eze ọhụrụ nke Aram, kpọkọtara ndị agha ma zipụ ndị ozi na-achọ ọlaedo na ọlaọcha niile nke Ehab, na ndị kasị mma n'ime ndị nwunye ya na ụmụ ya. Ka ọ na-ekwenye na arịrịọ a, mgbe ọ gakwuuru ndị ndụmọdụ ya, o kpebiri ịghara ịnabata arịrịọ ọzọ na-arịọ ihe ọ bụla bara uru n'obí ya ma ọ bụ n'ụlọ ndị ọrụ ya. N'ịzaghachi ọnọdụ a, Ben-Hadad wakporo Sameria. N'oge a, Ehab natara amụma na ndị isi ya ga-emeri Ben-Hadad ma ọ bụrụ na Ehab amalite agha ahụ. Ben-Hadad gwara ndị ikom ya ka ha buru ndị agha na-aga n'ihu na ndụ, mana onye ọ bụla na-eto eto na-egbu onye Aramaic ya.

Ndị Aramean, gụnyere Ben-Hadad, malitere ịlaghachi azụ, mana ndị agha Ehab kpatara nnukwu mfu. Onye amụma nke wetara amụma mbụ gwara Ehab ka ọ melite nchebe ya, ebe ọ bụ na ndị Aramaic ga-awakpo ọzọ. Ndị ndụmọdụ Ben-Hadad na-eche na ihe mere ha ji tụfuo bụ n'ihi na Chineke bi n'ugwu, na-eduga ha ịwakpo Aphek, obodo dị na mbara ala, n'oge opupu ihe ubi na-esote. Na nzaghachi nye nke a, Chineke kwetara inye ndị Izrel mmeri ọzọ iji gosipụta ọnụnọ ya ebe niile. Mgbe ụbọchị mbụ ọdachi gasịrị, Ben-Hadad zigara ndị ozi na Ehab, na-arịọ ya ka ọ zọpụta ya. Ehab zigara Ben-Hadad, onye kwuru na ya ga-eweghachi ala nna ya si n'Izrel. Ndị eze abụọ ahụ bịanyere aka na nkwekọrịta ma Ben-Hadad hapụrụ.

Mgbe o nwetaghị onye amụma ọzọ iji ngwá agha ya tie ya ihe, nke mere ka ọdụm gbuo onye amụma ahụ, onye amụma jisiri ike mee ka onye ọzọ mee ya wee pụta n'ihu Ehab, na-agwa ya ilu banyere otu ọdịda ya isi chebe nwoke n'agha pụtara na ọ ga-akwụ ụgwọ ugbu a. Mgbe o wepụrụ ihe e kere eke n'isi ya, Ehab wee hụ na ọ bụ onye amụma, ọ gwara Ehab na ọ ga-anwụ n'ihi na o chebere Ben-Hadad, onye Chineke gwara ya ka o gbuo.

##### Ubi vaịn Nabọt (21:1-28)
Mgbe oge ụfọdụ gasịrị, Ehab nwara ịzụta Ubi vaịn nke Naboth onye Jezreelite. Mgbe Nabọt na-adịghị ere ya n'ihi na ọ bụ ihe nketa ya, Ehab were iwe ma jụ iri nri. Jezebel kwupụtara ụbọchị ibu ọnụ, ebe Ndị akaebe ụgha abụọ boro Nabọt ebubo ịbụ ọnụ Chineke na eze. A tụrụ ya nkume ruo ọnwụ, na-ekwe ka Ehab weghara ubi vaịn ahụ. Na nzaghachi, Chineke gwara Ịlaịja ka ọ chee Ehab ihu ma gwa ya na ọ ga-anwụ n'ubi vaịn nakwa na a ga-ekpochapụ ụmụ ya na Jezebel. Nke a bụ ihe kachasị njọ nke ihe ọjọọ Ehab, na n'ezie ihe ọjọọ nke eze ọ bụla nke Israel. Ehab chegharịrị, ya mere Chineke kwere ka ọdachi Ịlaịja buru amụma bịa n'oge ọchịchị nwa ya nwoke kama.

##### Agha ọzọ ya na Aram (22:1-38)
Afọ atọ gafere na udo n'etiti Aram na Israel. Aram ka nwere Ramoth-Gilead ma, mgbe Jehoshaphat kwetara ka ndị agha Judah soro ya gaa agha n'oge nleta steeti, Ehab kpebiri iweghachi ya. Narị ndị amụma anọ kwenyere na nke a bụ ezi echiche, mana Jehoshaphat rịọrọ ka ya na onye amụma nke Chineke kwurịta okwu. Ehab kpọrọ Mekkaịa, onye ọ na-adịghị amasị ya maka na ọ naghị amụ amụma maka ọdịmma ya. Mgbe ọ rutere, onye amụma aha ya bụ Zedekaya jiri okpu a na-amaghị ama nwere mpi kwuo na Ehab ga-emeri ndị Aramaic.

Michaaya gwara Ehab na ọ bụrụ na ọ wakpo Ramoth-Gilead, ọ ga-anwụ ma Israel ga-enweghị onye ndu mana nke a bụ akụkụ nke atụmatụ Chineke. Zedekaya kụrụ ya aka, na-eduga Michaaya n'ibu amụma mbibi na-abịanụ, Ehab wee gwa onye na-elekọta ụlọ mkpọrọ ya ka ọ tinye Michaaya n"ụlọ mkpọrọ n'enweghị nri ma ọ bụ mmiri ruo mgbe Ehab laghachiri n'enweghị nsogbu.

Ehab na Jehoshaphat malitere mkpọsa ha, na-ekweta na Ehab ga-ekpuchi uwe elu ya ebe Jehoshaphaphat ga-eyi uwe eze ya. Ndị Aramean, n'ịbụ ndị nọ n'okpuru ntụziaka igbu ọ dịghị onye ma e wezụga Ehab, malitere ịchụ Jehoshaphat mana kwụsị ịchụ ha mgbe ha hụrụ na ọ bụghị Ehab. A na-eji ụta ndị Aramaic na-enweghị isi kụọ Ehab n'etiti efere nke ihe agha ya. Ọ hapụrụ agha ahụ wee nwụọ n'uhuruchi ahụ. E liri ya, a na-asa ụgbọ ịnyịnya ya n'ọdọ mmiri ebe ndị akwụna na-asa ahụ, nkịta na-asụkwa ọbara ya.

##### Mgbe Ehab nwụsịrị (22:39-53)
Ahazia, nwa Ehab, nọchiri ya.

Jehoshafat abụwo ezi eze n’ọchịchị ya dum, na-agbaso ihe nlereanya Esa nna ya. O bibibeghị ebe ndị dị elu, ma o mewo ka ya na Izrel dị n'udo. Ọ chụpụwokwa ndị ikom fọdụrụ bụ́ ndị akwụna ụlọ nsọ, e nwekwara onye na-achị ógbè ugbu a kama ịbụ eze n'Edọm. O wuwo ụgbọ mmiri ndị ahịa, ma e bibiri ya n’Ezion-Gebea. Ehazaya tụrụ aro ka ha jikọọ aka na nke a, ma Jehoshafat jụrụ. Ọ nwụrụ, Jehoram nwa ya wee nọchie ya.

Ahazia na-eme ihe ọjọọ ma kwe ka ofufe arụsị nke na-aga n'ihu n'okpuru nna ya.

### 2 Ndị Eze

#### Okirikiri Ịlaịja (na-aga n'ihu) (1:1-18)

##### Mgbe ọnwụ Ehab gasịrị (aga n'ihu) (1:1-18)
Ahaziah dara site na lattice n'elu ala wee merụọ onwe ya ahụ. O zigara otu ndị na-aga Ekrọn ka ha jụọ chi ya, Bel-Zebub, maka ma ọ ga-agbake. Ịlaịja zutere ndị ozi ahụ, onye gwara ha ka ha gwa Ahazia na ọ ga-anwụ ebe ọ nọ maka ịchọ ndụmọdụ n'aka chi na-abụghị onye Izrel. Ahazia zitere ndị isi ụgbọ mmiri abụọ na ndị ikom iri ise onye ọ bụla ịkpọtụrụ Ịlaịja, mana ọkụ gbara ha abụọ n'iwu Ịlaịjah. Mgbe Ahazia zitere ìgwè nke atọ, Chineke gwara Ịlaịja ka ya na ha gaa kwupụta amụma ya n'onwe ya. Ahazia nwụrụ, n'enweghị ụmụ nwoke, nwanne ya nwoke Joram nọchiri ya.

#### Okirikiri Ịlaịsha (2:1-13:25)

##### Mmalite ya (2:1-25)
Ịlaịja na Ịlaịsha si na Gilgal na-aga. Ịlaịja gwara Ịlaịsha ka ọ nọrọ n’ebe ha nọ, ma Ịlaịsha siri ọnwụ na ya ga-eso ya gaa Betel. Ịlaịja gwara ya na Chineke gaje ịkpọrọ ya. O yiri ka Ịlaịsha matara nke a. Ọzọkwa, Ịlaịja gwara Ịlaịsha ka ọ nọrọ n’ebe ha nọ, ma Ịlaịsha siri ọnwụ na ya ga-eso ya gaa Jeriko. N’ikpeazụ, ha rutere Jọdan, bụ́ ebe ndị amụma iri ise nọ. Ịlaịja were uwe mwụda tie mmiri ahụ, mmiri ahụ kewara, ha abụọ gafekwara. Ịlaịja jụrụ ihe Ịlaịsha chọrọ mgbe ọ lawara, Ịlaịsha rịọkwara ka e nye ya òkè abụọ nke mmụọ ya, bụ́ nke Ịlaịja kwuru na a ga-enye ya ma ọ bụrụ na ọ na-ele ya ka ọ na-aga.

Na mberede, ụgbọ ịnyịnya na-acha ọkụ na-adọkpụ duuru Ịlaịja ma jiri oké ifufe rịgoro n'eluigwe. Mgbe o ru uju, Ịlaịsha chiri uwe mwụda Ịlaịja ma jiri ya kewaa Jọdan. Nke a na-eduga ndị amụma ndị ọzọ ka ha mata ya dị ka onye nọchiri anya Ịlaịja, ma chee echiche ịchọ Ịlaịja, onyinye nke Ịlaịsha jụrụ. Ha na-anọgide mana, n'ezie, enweghị ike ịchọta ya. Dị ka ọrụ mbụ Ịlaịsha rụrụ, ọ tụbara nnu n’otu isi iyi dị na Jeriko, dozie nsogbu mmiri ndị obodo ahụ site n’ime ka mmiri dị ọcha. Mgbe Ịlaịsha gawara Betel, ụfọdụ ụmụ okorobịa malitere ịkwa ya emo n’ihi isi nkwọcha ya. Anụ ọhịa bea bịa na-akpagbu ha.

##### Agha Moab (3:1-27)
Joram bu ajọ omume, ma ọ bu ihe-nzube nke Beal wezugara onwe-ya. Mgbe Ehab nwụsịrị, eze Moab jụrụ ịnọgide na-atụnye Izrel ụtụ, n’ihi ya, Joram jikọrọ aka na Jehọshafat na eze Edọm ime ka nnupụisi ahụ kwụsị. Ha wakporo ọzara Edom, ma mmiri gwụla n'oge na-adịghị anya. Ha rịọrọ Ịlaịsha ka o nye ha ndụmọdụ. O buru ụzọ mee ka o doo anya na ọ bụ nanị n’ihi Jehọshafat ka ọ na-eme nke a ma kpọkuo onye na-akụ ụbọ akwara. Ịlaịsha buru amụma banyere iju mmiri na-abịanụ na ndagwurugwu ahụ na mgbakwunye na mmeri Moab kpamkpam.

Mmiri ahụ bịara ma dị ka ọbara n'anya ndị Moab, bụ́ nke ha chere na ọ pụrụ ịbụ nanị n'ihi na ndị eze atọ ahụ gbuworo onwe ha. Otú ọ dị, mgbe ha gafesịrị, Israel meriri nnukwu mmeri ma kwakọrọ ihe n’ala ahụ kpam kpam. Mgbe eze Moab ji nwa ọkpara ya chụọ àjà n’elu mgbidi obodo ahụ, ọnụma dị ukwuu rikpuru ụmụ Izrel ma laghachi.

##### Ụfọdụ ọrụ ebube nke Ịlaịsha (4:1-6:7)
Ịlaịsha zutere otu nwanyị di ya nwụrụ bụ́ onye ndị ji ụgwọ na-eyi egwu ịkpọrọ ụmụ ya nwoke abụọ n'ohu dị ka ugwo. Mgbe ọ chọpụtara na ihe ọzọ o nwere bụ obere ite mmanụ oliv, ọ gwara ya ka ọ gaa jụọ ndị agbata obi ya niile ite. Ọ gwara ya ka ọ wụsa mmanụ n’ite ndị ahụ, na-edokwa ya ruo mgbe ite ọ bụla juru. Elaisha mechara gwa ya ka ọ ree mmanụ, kwụọ ndị ya ụgwọ ma bie ndụ nke fọdụrụnụ. Ọ gakwara Shunem, bụ́ ebe otu nwaanyị gwara ya ka ọ bịa rie nri ma kpebie n’oge na-adịghị anya ịrụ ụlọ ọ ga-eji eme ihe mgbe ọ bụla ọ na-agafe.

Orù-ya Gihezi we gosi ya na o nweghi nwa-nwoke, Elaisha we si ya na ọ gāmu nwa n'otù arọ, dika ugwo ebere-ya. Otu ụbọchị, nwatakịrị ahụ na-enyere ndị na-ewe ihe ubi nna ya aka mgbe ọ na-eme mkpesa na ọ na-egbu ya mgbu n'isi. E weghachiri ya nye nne ya wee nwụọ. Nne-ya we chọ Elaisha, bú onye o zutere n'Ugwu Kamel. Ọ gwara Gihezi ka o mee ngwa ngwa gawa n’ụlọ ma tụkwasị mkpara ya n’ihu nwa okoro ahụ. Mgbe Ịlaịsha na nwaanyị ahụ rutere ebe ahụ, Gihezi gwara ya na nke a emeghị.

Elisha kpere ekpere, gafee ụkwụ, ma dina n'elu nwata nwoke ahụ, onye wee teta. Elisha gara n'ihu na Gilgal, ebe ụnwụ nri na-aga n'ihu. N'ịchọ inyere ndị amụma obodo ahụ aka, ọ gwara onye na-ejere ya ozi ka ọ sie nri. Otu n'ime ndị amụma na-amaghị ama na-agbakwunye mkpụrụ osisi na-egbu egbu n'ime ite ahụ, mana Elisha na-agwakwunye ntụ ọka, na-eme ka nsí ahụ ghara ịdị. Otu nwoke si Bel-Shalish na-abịa na achịcha iri abụọ. Elisha jiri ha mee ihe iji mee ihe n'ụzọ ọrụ ebube nye otu narị mmadụ nri.

Otu onye ọchịagha Siria aha ya bụ Neaman nwere ekpenta. Ọ nụrụ banyere Ịlaịsha n’ọnụ otu nwa agbọghọ Izrel bụ́ ohu, o wee nata eze ikike ka o mee njem ná mgbalị a gwọọ ya ekpenta. O bu ụzọ gaa gakwuru eze Izrel, ma Ịlaịsha mechara kpọọ ya, o zigakwara onye ozi ka ọ gwa ya ka ọ saa ahụ́ ugboro asaa na Jọdan. O mere ihe Ịlaịsha gwara ya, a gwọọkwa ekpenta ya. Neaman nyere Ịlaịsha onyinye ekele, ma Ịlaịsha jụrụ. Neaman nwere afọ ojuju n'iweghachi ụwa na Damaskọs iji wuo Chineke ebe ịchụàjà na ịrịọ mgbaghara Chineke maka mgbe ọ ga-ekere òkè n'ememe okpukpe ndị Siria mgbe ọ na-eso eze. Ka Neaman na-apụ na Gehazaị, chụkwute ya wee ghaa ụgha na ndị amụma na-abịarute ka o nwee ike nweta onyinye ma ọ́ dịghị ihe ọzọ. Dị ka ntaramahụhụ maka nke a, Ịlaịsha kọchara ya ịbụ onye ekpenta.

Ọtụtụ ndị amụma ndị ọzọ malitere ime mkpesa na-ebe ha na-ezukọ na Ịlaịsha pere mpe, ya mere o kwetara ikwe ka ha wuo nke ọhụrụ n'ikperé mmiri Jọdan. N'oge a na-ewu ya, isi anyụike a gbazitere na-ada n'osimiri ahụ mana ọ na-ese n'elu mmiri n'ụzọ ọrụ ebube.

##### Agha ndị Aramean (6:8-8:29)
Ka ọ na-erule n'oge a, Aram na Israel alọghachila n'agha. Ịlaịsha dọrọ eze Izrel aka na ntị ebe ndị Aramean mara ụlọikwuu ọtụtụ ugboro, na-eme ka eze Arame nwee nkụda mmụọ, onye na-achọ ya. Otu ụtụtụ, Elisha tetara wee hụ Dothan, obodo ọ nọ, nke ndị Aramaic gbara gburugburu. Ohu ya tụrụ egwu, ruo mgbe Ịlaịsha gosiri ya ndị mmụọ ozi na-echebe ha. Mgbe ahụ, ọ na-ekpe ekpere ka ndị agha Aramean kpuru ìsì, ha mekwara ya. Mgbe ahụ, ọ kpọgara ha Sameria, ebe anya ha meghere.

Eze Izrel jụrụ Ịlaịsha ma ọ ga-egbu ha, mana Ịlaịsa gwara ya ka o mesoo ha n'ụzọ na-ele ọbịa. Nke a na-eme ka agha ahụ kwụsị, mana n'oge na-adịghị anya Ben-Hadad laghachiri n'agha ma nọchibido Sameria. Ụnwụ nri na-esi na ya apụta na-esiwanye ike nke na n'oge na-adịghị anya, ndị mmadụ na-Iri mmadụ. Eze ahụ chere na ụzọ kachasị mma iji dozie ọnọdụ ahụ bụ igbu Ịlaịsha, na-ata Chineke ụta maka ụnwụ nri ahụ. Ịlaịsha buru amụma na nnukwu ntụ ọka na ọka bali ga-abata Sameria n'oge na-adịghị anya, mana onye ọrụ eze agaghị ata nke ọ bụla n'ime ha.

Ndị ekpenta anọ nọdụrụ n'ọnụ ụzọ ámá Sameria ma kpebie inyefe ndị Aramean n'olileanya na ha agaghị anwụ n'agụụ. Chineke mere ka ndị Aramean nụ ịnyịnya na ụgbọ ịnyịnya n'abalị gara aga, na-eche na ndị Het na ndị Ijipt na-enyere ndị Izrel aka, ha gbapụrụ. Ndị ekpenta ahụ chọtara ogige a gbahapụrụ agbahapụ ma gwa eze. Ndị Sameria wee gaa zuo ogige ahụ, na-ebelata ọnụ ahịa nri n'obodo ahụ. N'ime ọgba aghara ahụ, onye ọrụ eze nke ya na ya nọ mgbe ọ gara ịhụ Ịlaịsha ka a zọpịrị ya.

Ịlaịsha adọọla nwaanyị Shunem aka ná ntị banyere ụnwụ ahụ, ya na di ya gara biri na Filistia. Mgbe ọ lọtara, ọ gakwuuru eze ka ọ rịọ ka e nyeghachi ya ala ya. Mgbe o rutere, Gihezi na-agwa eze otú Ịlaịsha si kpọlite ​​nwa ya nwoke n’ọnwụ. Nke a na-arụ ọrụ maka ọdịmma ya, a na-eweghachikwa ya ụlọ ya na ala ya, yana ihe niile ọ na-akpata. Elaịsha gara Damaskọs, bụ́ ebe Ben-hedad na-arịa ọrịa. Mgbe ọ nụrụ na Ịlaịsha bịarutere, Ben-hedad zigara Hazael onyinye ka ọ jụọ ya ma ọ̀ ga-aka mma. Ịlaịsha gwara Hazael ka ọ gwa eze na ya ga-eme, n’agbanyeghị na ọ ga-anwụ n’ezie, Hazael ga-aghọkwa eze ma mebie Izrel ọtụtụ ihe. N'echi-ya, Hazael we tib͕ue eze, we buru eze n'ọnọdu ya.

Laa azụ na Juda, Jehoram bụ eze. N'adịghị ka nna ya na nna nna ya, ọ bụ onye ọjọọ ma na-agbaso ụzọ Izrel, ọbụnakwa lụọ nwa nwanyị Ehab. Otú ọ dị, e bibighị ya, ọzọ n'ihi ọgbụgba ndụ Chineke na Devid. Ọchịchị ya jupụtara na ọgba aghara, gụnyere nnupụisi na Edọm, nke weghachiri ọchịchị ya, na Libnah. Jehoram nwụrụ ma nwa ya nwoke Ahazia nọchiri ya, onye, dị ka nna ya, sochiri nzọụkwụ Ehab. Ahazia na Joram lụsoro Hazael agha. E merụrụ Joram ahụ, mgbe agha ahụ gasịrị Ahazia gara Jezreel ịhụ ya.

##### Akụkọ Jihu (9:1-10:36)
Ịlaịsha gwara onye amụma ka ọ gaa Ramot-Gilead ma tee onye isi ndị nche eze aha ya bụ Jihu mmanụ dị ka eze. Jihu duuru ndị agha ya gaa Jezreel ịma Joram aka. Joram zitere ndị ozi abụọ, mana ha abụọ sonyeere Jihu. Jihu boro Joram ebubo na ọ na-aga n'ihu na-efe Jezebel arụsị. Joram gbapụrụ, na-adọ Ahazia aka ná ntị, mana a kụrụ ya n'obi n'etiti ubu ya wee nwụọ. Jihu gwara onye na-anya ụgbọ ịnyịnya ya Bidkar ka o tinye ya n'ọhịa Nabọt. Jehu chọkwara igbu Ahazia, mana o meriri ya ahụ, ọ bụ ezie na ọ nwụrụ site na mmerụ ahụ ya na Megido.

A kpọghachiri ozu ya na Jerusalem maka olili ya. Ka Jehu na-abanye Jezreel, Jezebel si na windo lee anya ma jiri ya tụnyere Zimri. Ndị ọnaozi abụọ si na windo chụpụ ya n'iwu Jihu wee nwụọ. Mgbe ndị na-eje ozi abụọ mechara gaa kwadebe ozu ya maka olili ozu dị ka nwa nwanyị eze, ha ahụghị ihe ọ bụla ma ọ bụghị ọkpụkpụ. Nkịta eriwo ya, dịka amụma Ịlaịja si dị.

Jehu degaara Sameria akwụkwọ ozi, na-ama ndị ọrụ obí eze aka ịhọrọ nwa Ehab kachasị ike, tinye ya n'ocheeze ma mee ka ọ maa Jehu aka. Ha jụrụ, ya mere Jihu rịọrọ isi ụmụ iri asaa nke Ehab. Mgbe o tinyere ha n'ime ọnụ ụzọ ámá obodo Jezreel, Jehu gburu ndị fọdụrụ n'Ụlọ Ehab iji mezuo amụma Ịlaịja. Jihu wee gawa Sameria. N'ụzọ, ọ zutere ụfọdụ ndị ikwu Ahazia ma gbuo ha. Ka ọ na-aga n'ihu, ọ zutere Jehonadaba, onye ghọrọ onye ya na ya jikọrọ aka.

Mgbe o mechara rute Sameria, ọ gburu ndị fọdụrụ n'ezinụlọ Ehab. N'okpuru ihe ngosi nke ịkwadebe àjà maka Bel, ọ na-akpọ ndị nchụàjà niile nke Bel. Mgbe àjà ahụ gasịrị, ọ na-eme ka ndị nche banye n'ụlọ nsọ ahụ ma gbuo ha. Ọ na-ebibi nkume dị nsọ ma na-akwatu ụlọ nsọ ahụ, jiri ụlọ mposi dochie ya, si otú a kwụsị ofufe Bel. Otú ọ dị, ọ naghị ebibi nwa ehi ọla edo na Betel na Dan, nke bụ mmehie mbụ Jeroboam. Ka o sina dị, Chineke nwere obi ụtọ na mbibi ya nke okpukpe Bel, ma kwe nkwa na ụlọ ya ga-achị Israel ruo ọgbọ anọ. Otú ọ dị, Jihu adịghị akọ n'ofufe Chineke, ya mere Chineke kwere ka Hazael merie akụkụ buru ibu nke Izrel. Jihu nwụrụ ma nwa ya nwoke bụ Jehoahaz nọchiri ya.

##### Site n'oge ọchịchị Athaliah ruo ọnwụ Ịlaịsha (11:1-13:25)
Athaliah, nne Ahazia, weghaara ocheeze mgbe nwa ya nwoke nwụsịrị ma malite igbu ndị ezinụlọ eze. Nwanne Ahazia, Jehosheba, jisiri ike zoo nwa nwanne ya nwoke Joash. Afọ asaa ka e mesịrị, di Jehosheba, onye nchụàjà Jehoiada, kpọbatara Joash n'ihu ndị agha, ma gwa ndị agha ise niile na a ga-achọ ka ha chebe ụlọ nsọ ahụ na Ụbọchị Izu Ike iji chebe Joash. O nyekwara ha ube na ọta niile sitere n'oge Devid nke e debere n'ụlọ nsọ ahụ. E kpuwere Joash okpueze ma tee ya mmanụ, ma kpọsaa ya eze site n'aka ndị agha. Athaliah kwuru na ọ bụ onye sabo, mana Jehoiada mere ka a kpọghachi ya n'obí eze ma gbuo ya. Mgbe nke ahụ gasịrị, e bibiri ebe ịchụàjà Bel, si otú a kwụsị okpukpe ahụ na Juda. N'ikpeazụ, a kpọghachiri Joash n'obí eze ma chie ya eze.

Jehoahaz dị njọ, ya mere Chineke kwere ka Hazael nọgide na-emegbu Izrel. O chegharịrị, n’ihi ya, Chineke kwere ka agha ahụ kwụsị. Otú ọ dị, Jehoahaz ewepụghị okpukpe Jeroboam, ma ọ bụ wepụ osisi Ashera dị na Sameria. Tụkwasị na nke ahụ, ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ na agha ahụ ekpochapụwo ndị agha Izrel kpam kpam. Jehoahaz we nwua, Jehoash nwa-ya we nọchiri ya, onye nēmegide ihe ọjọ nke ndi-eze Israel buburu. Ọ bu kwa Amazaia bu agha. Isi ihe mere n’ọchịchị Joash bụ ọnwụ Elaịsha. Mgbe Joash gara ịhụ ya, ọ gwara ya ka o si na windo ọwụwa anyanwụ gbapụta akụ́, o wee buo amụma na, n'ihi nke a, a ga-emeri ndị Siria n'Efek.

Jehoahaz bụ ihe ọjọọ, n'ihi ya, Chineke kwere ka Hazael gaa n'ihu na-emegbu Izrel. Ọ na-akwa ụta, ya mere Chineke kwere ka agha kwụsị. Otú ọ dị, Johaaz ewepụghị okpukpe Jeroboam, ma ọ bụ wepụ ogidi Ashera na Sameria. Na mgbakwunye, agha ahụ fọrọ nke nta ka ọ kpochapụ ndị agha Israel kpamkpam. Jehoahaz nwụrụ ma nwa ya nwoke Jehoash nọchiri ya, onye na-aga n'ihu na-eme ihe ọjọọ nke ndị eze Israel gara aga. Ọ na-aga agha na Amaziah. Ihe dị mkpa nke ọchịchị Joash, bụ ọnwụ Ịlaịsha. Mgbe Joash gara ịhụ ya, ọ gwara ya ka ọ gbaa ụta site na windo ọwụwa anyanwụ, ma buru amụma na, dabere na nke a, a ga-emeri ndị Aramaic na Afek.

Ọ gwazie ya ka ọ tụba akụ n’ala. Joash tụbara atọ, bụ́ nke Ịlaịsha were iwe, n’ihi na ọ pụtara na a ga-enwe nanị mmeri atọ n’ebe ahụ. Ọ nwụọ, e wee lie ya. N’oge ndị Moab wakporo, ụfọdụ ndị ikom Izrel bụ́ ndị na-atụ ụjọ ma tụba ozu ahụ n’ili Ịlaịsha. Ozugbo o metụrụ ọkpụkpụ Ịlaịsha aka, ozu ahụ ga-adịghachi ndụ. Agha Hazael na-akpagbu Izrel kemgbe ọchịchị Jehoahaz, ma Chineke ebibighị Izrel n’ihi ọgbụgba ndụ Ebreham na ụmụ Izrel. Hazael nwụrụ, nwa ya nwoke bụ́ Ben-Hadad nke Atọ nọchiri ya. Dị ka e buru n’amụma, Jehoash meriri ya ugboro atọ, weghachite obodo ndị Hazael meriri.

#### Alaeze abụọ ahụ ruo ọdịda Sameria (14:1-17:41)
Amaziah bụ ezigbo eze, mana ewepụbeghị ebe ndị dị elu. Mgbe ọ banyere n'ocheeze, ọ gburu ndị gburu nna ya, mana ọ hapụrụ ụmụ ha dịka iwu Mozis si dị. Amazaya meriri ndị Edọm ma maa Israel aka, mana Jehoash dụrụ ya ọdụ ka ọ nọrọ n'ụlọ. Ha abụọ zutere na Beth Shemesh ma Israel merie Juda kpamkpam, na-agbasa ndị agha Amaziah ma na-ekwe ka Jehoash kwatuo Jerusalem. Jehoash nwụrụ ma nwa ya nwoke Jeroboam nke Abụọ nọchiri ya. Amaziah na-eche nkata aghụghọ ihu ma gbuo ya na Lachish. E liri ya na Jerusalem ma nwa ya nwoke Azaria nọchiri ya, onye gbakere ma wughachi Elath.

Jeroboam nke Abụọ bụ onye ọjọọ. Ọ weghachiri ala ndị Izrel site na Lebo-Hamath ruo n'Oké Osimiri Nwụrụ Anwụ, dịka amụma Jona si dị. Nke a bụ n'ihi na Chineke ekwewo nkwa na ya agaghị ebibi Izrel ma hụ otú ndị Izrel si taa ahụhụ. Ọ nwụrụ ma nwa ya nwoke bụ Zakariya nọchiri ya.

Azaria bụ ezigbo eze, ọ bụ ezie na ebe ndị dị elu ka dị. Otú ọ dị, ọ bụ onye ekpenta, ya mere a napụrụ ya ọrụ ya mgbe nwa ya nwoke Jotam na-arụ ọrụ dị ka onye na-achị achị. Azaria nwụrụ ma Jọtam nọchiri ya.

Zakariah bụ ihe ọjọọ, ma bụrụ onye nkata aghụghọ nke Shallum, onye gburu ma nọchie ya, si otú a mezuo nkwa Chineke kwere Jihu na ezinụlọ ya ga-achị ruo ọgbọ anọ. E gburu Shallum n'onwe ya ma Menahem nọchiri ya, onye wakporo Tiphsah, chụpụ ya ma dọwaa ụmụ nwanyị dị ime ya. N'oge ọchịchị Menahem, Pul nke Asiria (nke a na-akpọkwa Tiglath-Pileser) wakporo Israel.

Menahem na-ebuli ụtụ isi iji kwụọ Pul ma ịpụ na ịkwado ya n'ocheeze. Menahem we nwua, bú nwa-ya nwoke, bú Pekahaia, onye edoro-kwa-ra n'ọnọdu-ya; N'oge Peka na-achị, Pul lọghachiri wee weghara ọtụtụ obodo ndị dị n'ebe ugwu Izrel, tinyere ala niile nke ebo Naftali, ma dọrọ ndị ha bi n'agha laa Asiria. Hoshia, bụ́ onye nọchiri ya dị ka eze, gburu Peka.

Jotam bụ ezigbo eze, mana, ọzọ, a ka na-eji ebe ndị dị elu eme ihe. Ọ wughachiri ọnụ ụzọ ámá dị n'elu ụlọ nsọ ahụ. Arama na Izrel wakporo Juda n'oge ọchịchị ya. Ọ nwụrụ ma nwa ya nwoke Ahaz nọchiri ya. Ahaz bụ eze ọjọọ, ọbụna na-achụ nwa ya n'àjà. Rezin, eze Aram, weghachiri Elath ma nye ya Edọm n'oge mwakpo na-aga n'ihu. Na mgbalị idozi ọnọdụ ahụ, Ahaz degaara Pul akwụkwọ maka enyemaka, nke o nyere site na-ijide Damaskọs, ịchụpụ ụmụ amaala ya ma gbuo Rezin. Ahaz gara Damaskọs izute Pul, ma ka ọ nọ ebe ahụ zigara ihe osise nke ebe ịchụàjà ọhụrụ na Jerusalem, nke e wuru tupu ya alaghachi. O debere ya n'ụlọ nsọ ahụ mgbe ọ bịarutere. Iji gosipụta nkwanye ùgwù ya nye eze Asiria, ọ wepụrụ ọtụtụ ihe ịchọ mma n'ụlọ nsọ ahụ. Ọ nwụrụ ma nwa ya nwoke Hezekaya nọchiri ya.

Hoshea bụ ihe ọjọọ, mana ọ bụghị ihe ọjọọ dị ka ndị eze Israel bu ụzọ. N'oge ọchịchị Hoshea, Shalmaneser nke Asiria wakporo Israel na nzagachi maka mmekọrịta mmekọrịta Israel na Ijipt na ịjụ ịkwụ ụtụ nye Asiria. Shalmaneser meriri Sameria ma chụpụ ụmụ amaala ya na Midia. Ihe a niile mere n'ihi na Izrel emebiela iwu, ọkachasị site n'ofufe chi ndị ọzọ na ileghara ndị amụma anya. Nke a hapụrụ naanị Juda, ọbụnakwa ha bụ ndị ikpe mara maka ịgbaso omume okpukpe nke Israel webatara. Eze Asiria zigara ndị ọ na-achị ka ha weghachite Sameria, nke onye ụkọchukwu Israel du, onye ọrụ ya bụ ịkụziri ha ememe ndị Chineke chọrọ. Ka ha na-eburu nke a, ha ka na-aga n'ihu na-efe chi mba ha.

#### Afọ ndị ikpeazụ nke Alaeze Juda (18:1-25:30)

##### Hezekaya, onye amụma Aịsaịa; Asiria (18:1-20:21)
Hezekaya, bụ́ eze nke iri na atọ nke Juda, mere “ihe ziri ezi n’anya Jehova dị ka Devid nna nna ya mere.” [1] Ọ malitere ime mgbanwe okpukpe dị ukwuu: ime ka àjà a na-achụ n’ụlọ nsọ dị na Jerusalem guzobe, na ibibi ihe oyiyi chi ndị ọzọ, gụnyere Nehushtan, bụ́ agwọ ọla ahụ Mozis kpụrụ n’ala ịkpa, bụ́ nke ndị Izrel ghọworo arụsị. Ọ kụbiri njikọ ya na ndị Asiria ma merie ndị Filistia. Mgbe e nwesịrị Sameria, ndị Asiria wakporo Juda, ma ha laghachiri n'ihi ego. N’oge na-adịghị anya ndị Asiria wakporo ọzọ, zigakwara Hezekaịa ozi egwu na nkwulu, n’eche na ọ chọwo njikọ aka ya na Ijipt.

Ọchịagha Asiria nwaziri ime ka ndị Juda tụgharịa megide Hezekaịa, na-azọrọ na o nweghị ike ichebe ya, ma Hezekaịa eburu ụzọ mee ma kwụsị nke a ime. Mgbe Hezekaya nụrụ ozi ahụ, o zigara ndị ozi ka ha gakwuru Aịzaya onye amụma, bụ́ onye gwara ha na Chineke ga-anapụta Jeruselem na alaeze ahụ n’aka Asiria. Mgbe Senakerib, bụ́ eze Asiria, nụrụ banyere ọganihu Tirhaka, bụ́ eze Kush, ọ laghachiri, ma dọọ aka ná ntị banyere mbuso agha na-abịa. Hezekaya kpere ekpere, Aịzaya zigakwara amụma ọzọ banyere mbibi Asiria. Chineke zipụrụ mmụọ ozi ka o gbuo ndị Asiria, ndị Asiria fọdụrụ wee laghachi n'ụjọ. Ụmụ ya ndị ikom gburu Senakerib, ọ bụkwa nwa nwoke nke atọ nọchiri ya.

Hezekaya dara ọrịa, Aịsaịa gwakwara ya na ọ ga-anwụ. Hezekaya kpere ekpere, Chineke kwetara inye ya afọ iri na ise ọzọ ma ọ bụrụ na ọ gaa n'ụlọ nsọ n'ime ụbọchị atọ. Aịsaịa nyere iwu ka e jiri fig mee ihe, Hezekaya gbakere. Mgbe Hezekaya gara n'ụlọ nsọ ma guzo n'elu steepụ Ahaz, onyinyo ya na-alaghachi azụ nzọụkwụ iri, si otú a na-egosi na okwu Chineke bụ eziokwu. Eze Babilọn zigara onye nnọchi anya Ezezia, onye gosiri ha ihe niile dị n'obí eze. Aịsaịa buru amụma na otu ụbọchị ndị Babilọn ga-eburu ihe niile dị n'obí eze. Otú ọ dị, udo dị maka ọchịchị Hezekaya fọdụrụnụ. Hezekaya wuru olulu mmiri nke nwere ọdọ mmiri na ọwa mmiri tupu ya anwụọ. Nwa ya nwoke Manase nọchiri ya.

##### Ndị eze abụọ jọgburu onwe ha (21:1-26)
Manasseh gbanwere mgbanwe nna ya, gbuo ndị aka ha dị ọcha, ma guzobe ebe ịchụàjà n'ụlọ nsọ ahụ. Nke a mebiri ọgbụgba ndụ Devid na Solomọn, ya mere Chineke kwupụtara na ọ ga-ebibi Jerusalem n'ihi ndapụ n'ezi ofufe nke eze. Nwa ya nwoke Amon nọchiri ya. Amon sooro nzọụkwụ nna ya, ndị ọrụ ya mechara gbuo ya. E gburu ndị ogbugbu ahụ, nwa ya nwoke bụ Josiah nọchiri Amon.

##### Jọshịa na mgbanwe okpukpe (22:1-23:30)
Josaya malitere ọchịchị ya site n'ịrụzigharị ụlọ nsọ ahụ. N'oge mgbalị a, Hilkiah, nnukwu onye nchụàjà, chọtara akwụkwọ Deuteronomy ma mee ka Shaphan, odeakwụkwọ eze, gụọ ya eze. Mgbe Josaya nụrụ iwu ndị e mebiri emebi, ọ na-eru uju ma zigara ndị nnọchi anya na onye amụma nwanyị Huldah iji jụọ ihe ọ ga-eme. Huldah gwara ndị nnọchiteanya ahụ na Chineke ga-ebibi Jerusalem, mana ọ bụghị ruo mgbe Josiah nwụsịrị.

Josaya na-eme atụmatụ emume iji mezigharịa ọgbụgba ndụ Mozis. Nke mbụ, ọ na-agụrụ ndị mmadụ akwụkwọ mpịakọta ahụ ma mee ka ha niile mezigharịa ọgbụgba ndụ ahụ. Mgbe ahụ, o mere ka Hilkiah wepụ ihe niile a raara nye chi ndị ọzọ n'ụlọ nsọ ahụ, kpọọ ha ọkụ na Ndagwurugwu Kidron ma buru ntụ gaa Betel. N'ikpeazụ, ọ chụpụrụ ndị ụkọchukwu nke chi ndị ọzọ, merụọ ebe ndị dị elu ma chụpụ ndị akwụna na ndị na-akpa ákwà nke Asherah n'ụlọ nsọ ahụ.

Mgbe ọ nọ na Betel, n'etiti ibibi ili ndị dị n'ebe ahụ, ọ chọtara ili onye amụma ahụ buru amụma ọbịbịa ya ma chekwaa ya na nke onye amụma Sameria nke nwalere ya. Mgbe ahụ, ọ na-agwa ndị ya ka ha mee ememe Ista, ebe ọ bụ na ememe ya emeela kemgbe ọtụtụ afọ. Ọ na-ewepụ ndị na-ajụ ase na ndị mgbaasị. Ọ bụ eze kachasị mma n'akụkọ ihe mere eme nke Israel na Juda. Josaya gara agha megide Necho nke Abụọ nke Ijipt na eze Asiria, mana Necho meriri ya ma gbuo ya na Megido.

##### Mbibi nke Jerusalem (23:31-25:30)
Necho jidere onye nọchiri Josaya, Jehoahaz, ma mee ka Juda buru ibu. O tinyere nwa Josaya ọzọ, Jehoyakim, n'ocheeze, onye na-akwụ ụgwọ site n'ịbawanye ụtụ isi. Ndị nọchiri Josaya abụọ ahụ bụ ndị ọjọọ.

Nebukadneza nke Abụọ nke Babilọn wakporo, Jehoyakim ghọkwara onye na-akwado ya ruo afọ atọ ruo mgbe ọ nupụrụ isi. Na nzaghachi nye nke a, iji mezuo ihe Chineke kwuru banyere Manase, ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke ndị mwakpo si n'alaeze na alaeze ndị gbara ya gburugburu wakporo Juda. N'oge a, enweghị nkwado sitere n'Ijipt n'ihi na ndị Babilọn awakpolarị ya. Jehoyakimi nwụrụ, nwa ya nwoke Jehoyakimi, onye bụkwa onye ọjọọ, nọchiri ya. Nebukadneza nọchibidoro Jeruselem, ndị Juu wee nyefee onwe ha.

Nebukadneza jidere Jehoyakin na ezinụlọ ya, ma wepụ ihe niile dị n'ụlọ nsọ na n'obí eze, na-emezu amụma Aịsaịa nye Hezekaya. Mgbe ahụ, ọ na-akpọrọ onye ọ bụla gaa mba ọzọ ma e wezụga ndị kasị daa ogbenye. Mgbe ahụ, o tinyere nwanne nna Jehoiachin, Zedekaya, n'ocheeze. Zedekaya bụkwa ihe ọjọọ. N'ikpeazụ, ọ nupụụrụ Nebukadneza isi ma nọchibido Jeruselem ruo afọ abụọ. N'ikpeazụ, ụnwụ nri meriri obodo ahụ ma mebie mgbidi. ntaramahụhụ Zedekiah, nke ọ na-eje ozi na Riblah, bụ ile anya ka e gbuo ụmụ ya tupu e wepụ anya ya ma buru ya gaa Babilọn dị ka onye mkpọrọ.

Nebukadneza we sure Jerusalem ọku, tiyere ulo uku Chineke, na ulo uku ahu, na ulo nile di nkpa. A kwatuola mgbidi ahụ, a na-ebupụkwa onye ọ bụla fọdụrụnụ, ewezuga ụfọdụ ndị ogbenye ka ha na-arụ ọrụ ugbo. + Ọ gbukwara ndị nchụàjà fọdụrụ na Ribla. Ọ họpụtara Gedalaya ka ọ bụrụ gọvanọ ógbè. Otú ọ dị, onye ikpeazụ fọdụrụ n’ezinụlọ eze, bụ́ Ishmel nwa Netanaya, mesịrị gbuo ya, na ọtụtụ ndị Juda na ndị Babilọn gbagara Ijipt. Awel-Murduk ghọrọ eze Babịlọn mgbe Nebukadneza nwụrụ. O we rapu Jehoiakin, nye ya ọnọdu na nri-ya na ihe-oriri-ya;