open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Onuimo

**Onuimo** bụ Ógbè Gọọmentị Obodo nke Imo Steeti dị na Naịjirịa .  Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Okwe. O nwere obodo anọ ya bụ: Okwe, Okwelle, Umuduru-Egbeaguru na Umuna. Ọ bụ ebe obibi nke ndị Naijiria a ma ama dị ka onye na-enyocha ala na-enwe mmetụta; Prọfesọ James Gaius Ibe- USA zụrụ ma bụrụ prọfesọ na-ahụ maka akụ na ụba, ego na nchịkwa azụmaahịa, Dr Dennis Ndububa-onye gụsịrị akwụkwọ na UNN nke fọrọ nke nta ka ọ bụrụ afọ 40 nke ọrụ ọkachamara dị ka dọkịta; Dr. Christian Egede Ibe-Onye ndụmọdụ Neurosurgeon dị na Imo Steeti .Ulọ ọgwụ nkụzi nke Mahadum Ọrụ  Obere na Mahadurk Na-Oruch, Ọchịchị Federal na IkriTaiwo Damilola rụkwara ọrụ n'ebe ahụ. Onye edemede America na onye edemede Dreux Richard bi na Okwe iji mezue ederede ya mgbe ọ nọ na Naijiria.

O nwere mpaghara nke dị iri asatọ na asaa km2  na ọnụ ọgụgụ mmadụ puku narị iri iteghete na iteghete, narị abụọ na iri anọ na asaa  na ọnụ ọgụgụ nkè afọ 2006. &nbsp;koodu ozi nke mpaghara ahụ bụ narị anọ na iri asaa.

## Ọnọdụ ihu igwe
Onuimo na Imo nwere okpomọkụ na-ekpo ọkụ ma ọ bụ okpomọkụ ma ọ bụ savanna ma dị n'ebe dị elu nke mita otu narị na iri abụọ na atọ mara irí iteghete na asaa, ụkwụ narị anọ na isii mara irí asaa na atọ n'elu oke osimiri Nchịkọta: Aw. Nkezi okpomọkụ kwa afọ nke obodo ahụ bụ pacenti ụma iri ise nà asatọ dị ala karịa nkezi Naịjirịa na °C iri abụo na asatọ mara irí asatọ na asatọ, °F iri asatọ nà atọ mara irí iteghete nà asatọ. Imo na-enwekarị ụbọchị mmiri narị abụọ na iri isii na asatọ mara irí asatọ na iteghete, pacenti iri asaa na atọ mara irí isii na asas nke oge  kwa afọ, na mmiri ozuzo ruru ihe dịka 234.25 milimita narị abụọ na iri atọ na anọ mara irí abụọ na ise, sentimita iteghete mara irí abụọ nà abụọ. 

## Ihe ngosi

Usòrò:Nkwo_Umucheke_in_Onuimo_Local_Government.jpg|alt=Umucheke market center in Onuimo|Ụlọ ahịa Umucheke na Onuimo
Usòrò:Umucheke_Health_Center_in_Onuimo.jpg|alt=Umucheke Health Center in Onuimo|Ụlọ Ọrụ Ahụike Umucheke na Onuimo


## Edensibia
Dalaffilla

**Dalaffilla**, nke a na-akpọkwa **Gabuli**, ma ọ bụ **Alu-Dalafilla** bụ 578 m (1,896 ft) stratovolcano dị elu na Etiopia . Ọ bụ ebe kachasị elu nke Gulina . Naanị mgbawa Dalaffilla e dekọrọ mere na 2008 mgbe lava si n'akụkụ ọdịda anyanwụ na ugwu ọdịda anyanwụ ya na-aga na ugwu ọwụwa anyanwụ. 

Dalafilla bụ akụkụ nke Erta Ale Volcanic Segment na ugwu Afar Region nke Ethopia, nke nwere ugwu mgbawa asaa gụnyere Erta Ale, Alu, Dalafilla na Borale Ale . O nwere gradient na-emighị emi n'akụkụ ya nke ala, mana akụkụ elu nke ugwu mgbawa ahụ dị oke elu. 

Mmemme mgbawa ugwu zuru ụwa ọnụ na-akọwa ọnọdụ mgbawa ugwu ahụ dị ka “ebe mgbawa na-ekpo ọkụ, kpọrọ nkụ, na tọgbọrọ n'efu” nke dị ihe ruru otu narị mita n'okpuru ọkwa oke osimiri. Ọ bụ mmadụ ole na ole bi n'ógbè ahụ, bụ́ nke na-enwechaghị nlekota na nyocha sayensị banyere ugwu mgbawa.  Dị ka ihe atụ, n’ihi na e nweghị ndị na-ekiri ihe na-emenụ, a maghị ná mmalite nke ugwu mgbawa n’ógbè ahụ gbawara n’afọ 2008.  Akụkọ mbụ banyere mgbawa nke afọ 2008 kwuru na ọ̀tụ̀tụ̀ arụpụtala lava bụ́ nke tụgharịrị jiri okpukpu iri abụọ buru ibu. A na-echekwa na ebe mgbawa ahụ dị ka ọ dị n'ihu ọwụwa anyanwụ karịa ka ọ dị n'ezie, n'ihi maapụ ochie na nke na-ezighi ezi. 

## Ntụaka
Haferberg

**Haferberg** bụ ugwu, 580.4 m n'elu oke osimiri (NN),  n'ime oke ohia Kaufungen na Hesse na Lower Saxony na Germany .

## Geography
Haferberg nke nwere nnukwu osisi, nke bụ ugwu kachasị elu na Münden Nature Park, dị na oke ugwu Hesse ( Werra-Meißner district ) na ndịda Lower Saxony ( Göttingen district ), 1.25&nbsp;km northwest nke ngafe nke Umschwang, gburugburu 4.5&nbsp;km n'ebe ọwụwa anyanwụ nke Nieste na dị n'okpuru 4&nbsp;km (ebe niile ka uku na-efe efe ) ọdịda anyanwụ nke Kleinalmerode .

N'ókè steeti gbagọrọ agbagọ na mpaghara Haferberg, ugwu Hesse dị n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ yana ndịda Lower Saxony n'ebe ọdịda anyanwụ; ọnụ ọgụgụ ya na-erute ihe dịka 40&nbsp;m ọdịda anyanwụ nke ahịrị dị n'akụkụ Lower Saxon. N'akụkụ oke a nwere akụkụ nke oke n'etiti Meißner-Kaufungen Forest Nature Park (Hesse) yana agbataobi Münden Nature Park (Lower Saxony) n'ebe ugwu ya, nzuko bụ nke ikpeazụ.

Ọ dịghị okporo ụzọ na-eduga na ọnụ ọgụgụ kasị elu nke Haferberg, mana enwere ike iru ya, dịka ọmụmaatụ site na ịga na Umschwang ( 446 m n'elu NN ) n'akụkụ ụzọ Frau Holle . Ndịda ọwụwa anyanwụ na n'akụkụ dị anya nke ngafe a ụzọ ahụ na-eduga n'ugwu Mühlenstein ( 607.2 . m n'elu NN ).

## Ọgba mmiri
Haferberg dị na mmiri dị n'etiti osimiri Fulda na ọdịda anyanwụ na osimiri Werra n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ. Rautenbach na-ebili n'akụkụ ugwu nke ugwu yana Hungershäuser Bach na ndịda ọwụwa anyanwụ, na nso Umschwang; Ha abụọ bụ mpaghara ọdịda anyanwụ nke Werra. Wengebach na-ebili na ndịda ọwụwa anyanwụ nke ugwu ahụ, dịkwa nso na Umschwang, na n'ebe ọdịda anyanwụ, Endschlagbach, nke bụ ndị na-eri nri ọwụwa anyanwụ na ugwu nke akụkụ Fulda, Nieste .

## Ntụaka
Ugwu Ulysses

**Ugwu Ulysses**, bụ ugwu kachasị elu na Muskwa Ranges nke Northern Canada Rockies na British Columbia . Ya na ọnụ ọgụgụ ndị agbata obi bụ akụkụ nke otu aha na-ese na uri epic *The Odyssey*, nke ebe a Ulysses na-awagharị maka afọ 10 tupu ya enwee ike ịlaghachi n'ụlọ Ithaca . 

Dị n'ebe ugwu nke isi mmiri nke Osimiri Akie na ndịda nke Sikanni Chief Lake,  ama ama ya nke ukwuu nke 2,289 m (7,510 ft) bụ ikwu na Grand Pacific Pass, na ọnụ ọgụgụ nne na nna ya bụ nnọkọ a na-akpọghị aha na Fairweather Range, na nso Ugwu Fairweather . 

Arịgoro mbụ ya na 1961. 

## Hụkwa

* Ndepụta ugwu dị na Rockies Canada
* Ndepụta nke ultras nke North America
* Ndepụta nke isi nzụkọ kacha elu nke Canada

## Ntụaka

## Njikọ mpụga

*
Isu

thumb|ISU local government
ISU bụ iche ime obodo na steeti Imo nke Naijiria .  Isi ụlọ ọrụ ya dị n'obodo Umundugba .  Other community are Amandugba, Ekwe, Uburu Ekwe, Isunjaba, Amurie Omanze, Ebenator Ekwe and Oboro Amurie.  [1] Aha a sitere na ndi Isu, otu obere ndi Igbo . 

Amandugba na Umundugba gbara agbata obi bu otu obodo.  [1] Obodo abụọ a enweela ọrụ site na mmiri dị egwu sitere na iyi na iyi na-esikarị n'ike n'ike.  Mmiri ndị ahụ ihe aha na-ejekwa ozi dị ka ebe anwụnta na-ebute ịba na-ebuba ma ọ bụrụ na ifkwa isi nke ọrịa nke ndị dị ka ọgbụgbọ, awụ ọsịsa, ọkụ ọkụ, na nje ndị dị ka guinea worm na tepe worm .  Ọrụ na-adịbeghị anya site n'aka Africa We Care, ọrụ ebere, ozila ọkọnọ nke na olulu mmiri mmiri 

A mara ụlọ akwụkwọ dị n'akwụkwọ ahụ dị ka Akwụkwọ Akwụkwọ Asụsụ German nke Missionary Institute of God's Image (MIGI).  Akwụkwọ akwụkwọ a dị na Amurie Omanze n'ime ime obodo Isu.  Akwụkwọ akwụkwọ Asụsụ German MIGI nwere ikike nke Ministry of Tertiary Education nke Imo steeti.  A na-ምድ German ebe ahụ maka akwụkwọ akwụkwọ na Germany .  Ndị di na nri bụ́ ndị ga-achọ isonyere ụfọdụ ndị ikwu na-agakwa ọtụtụ ihe ọnwụ. 

## Ndị mmadụ
Ọnụ ọgụgụ ndị bi na Isu LGA dị 111,213, nke ọtụtụ n'ime ha bụ ndị agbụrụ Igbo. A na-asụkarị asụsụ Igbo na LGA ebe Iso Ụzọ Kraịst bụ okpukpe a na-eme n'ebe ahụ. A na-eme emume dị iche iche mara mma na Isu LGA na ndị a gụnyere mmemme Igba nta.

## Geography
Isu LGA na-ekpuchi mkpokọta 40 km squared ma nwee nke akwụkwọ nke 26 Celsius C. LGA bụ njikwa nwere nkezi ọsọ ifufe na mpaghara mpaghara na 11 km/h.  Nkezi iru mmiri dị na LGA Isu LGA bụ ozi 71 ebe ahụ nwere ọtụtụ osimiri na iyi na-asọfe na mpaghara ya.

## Ihu igwe
N'Isu, oge ọkọchị na-ekpo ọkụ, na-ekpo ọkụ, na ụfọdụ urukpuru, ebe oge mmiri na-ekpo ọkụ, na-akpagbu ma na-ejubiga ókè. Nkezi okpomọkụ kwa afọ sitere na 65°F ruo 88°F, yana mbelata nke 59°F na elu 91°F dị ụkọ.

Oge kacha mma n'afọ ileta Isu maka mmemme ihu igwe na-ekpo ọkụ, dịka akara oke osimiri/ọdọ mmiri siri dị, sitere na mbubreyo Nọvemba ruo mbido February. 

## Akụ na ụba
Ụbọchị ugbo bụ dị mkpa na akụnaụba akụ na-ahụ Isu LGA ebe a ma maka nyere ọtụtụ ihe dịka ji, akpu na nkwụ.  Azụmahịa na-etokwa na LGA nwere ọtụtụ aha ebe a na-azụta ma na-ere ọtụtụ aha dị na mpaghara ahụ.  Ihe omume akụ na nyere ndị ọzọ nke ndị bi na Isu LGA na-arụ egwuregwu ịwa osisi na ịwa osisi 

## Ntụaka

## Njikọ mpụga
Jordanshöhe

**Jordanshöhe** bụ ugwu, ihe dịka 723 m n'elu oke osimiri (NHN), [1] na Harz na etiti Germany. Ọ dabere na ugwu nke obodo Sankt Andreasberg na mpaghara Goslar na Lower Saxony . N'ebe ọdịda anyanwụ bụ Kuppe . N'elu ugwu ahụ e nwere ụlọ ndị ntorobịa Jordanshöhe na ụzọ ọdịdị ọdịdị nke Jordanshöhe ( *Gesteinskundlichen Lehrpfad Jordanshöhe* ).

## Ntụaka
Ugwu Flechtingen

**Ugwu Flechtingen** ( German ) bụ mpaghara ugwu nwere nkụ, ugwu ugwu ruru 179 m n'akụkụ ugwu ọdịda anyanwụ nke steeti German nke Saxony-Anhalt, aha ya bụ obodo Flechtingen .

## Ebe
Flechtingen Hills dị n'akụkụ Osimiri Aller n'akụkụ ọdịda anyanwụ, Spetze, ụtụ aka nri nke Aller, n'ebe ugwu, ndagwurugwu Ohre dị n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ, nke Ọwa Mittelland na-esikwa na-aga, yana Beber., otu iyi nke Ohre, nke dị na ndịda.

Otu n'ime ugwu kachasị elu na Flechtingen Hills bụ *Butterberg* dị nso na Ivenrode na 176 m n'elu oke osimiri (NN) .

## Geology
N'adịghị ka mpaghara gbara ya gburugburu, okwute ochie na-erute n'elu ugwu Flechtingen. N'ihi ya, ọ na-etolite n'ebe ugwu mpaghara nke bed na Germany, n'ihi na North Germany fọrọ nke nta ka kpamkpam kpuchie site unconsolidated nkume nke Quaternary oge. Ugwu a na-abụkarị nkume mgbawa ugwu na okwute sedimentary nke oge Carboniferous na Permian . N'ebe a na-egwupụta ihe ndị a na nnukwu ebe a na-egwupụta ihe .

Mpaghara mpaghara ugwu bụ akụkụ nke *Flechtingen-Roßlau Scholle*, nke na-aga na ugwu ọdịda anyanwụ site na ịda mbà n'obi nke Drömling kwupụta na ndịda ọwụwa anyanwụ ruo Magdeburg na osimiri Roßlau . Ugwu ọzọ a ma ama na *Scholle* a bụ *Magdeburg Domfelsen*, nke na-eme ka Elbe na-agba ọsọ ma na-ebuli elu mmiri ya nke ọma.

## Njikọ mpụga

*
Ugwu Isto

**Ugwu Isto** bụ ọnụ ọgụgụ kasị elu na Brooks Range, Alaska, USA.  Dị na ọwụwa anyanwụ Brooks Range, n'ebe a maara dị ka ugwu Romanzof, Ugwu Isto dị 5 miles (8.0 km) ndịda nke Ugwu Hubley, ọnụ ọnụ nke abụọ kachasị ogologo na Oke Brooks. Ugwu Isto dị n'ime ebe mgbaba anụ ọhịa nke Arctic na aha ya na 1966 maka Reynold E. (Pete) Isto, onye injinia obodo maka US Geological Survey .   N'afọ 2014, teknụzụ nha ọhụrụ gosipụtara na Ugwu Isto bụ ọnụ ọgụgụ kachasị elu na Oke Brooks. Na mbụ, e kwenyere na Ugwu Chamberlin bụ nke kacha ogologo, ma ugbu a ọ nọ n'ọkwa nke atọ.   

## Hụkwa

* Ndepụta ọnụ ọnụ ugwu nke North America
** Ndepụta ọnụ ọnụ ugwu nke United States
*** Ndepụta ọnụ ọnụ ugwu Alaska
* Ndepụta nke Ultras nke United States

## Ntụaka

## Njikọ mpụga
Osimiri Yewa

thumb
**Ọdo Osimiri Yewa**, Yoruba : Odò Yewa, bụ osimiri na-agafe agafe n'etiti Naijiria na mba Republic of Benin, na-agafe na ndịda site n'ime ime ndịda ọdịda anyanwụ Naijiria wee yie ya n'akụkụ oke osimiri n'akụkụ Bight of Benin . N'otu oge, ọ na-agafe ókèala dị n'etiti mba abụọ ahụ.  Ụdị dị iche iche nke aha ahụ bụ **Yeoua**, ma nwere ụda olu, **Yéoua** na **Yéwa** .  Elu ya bụ ọkwa oke osimiri.  Isi mmalite nke Yewa bụ osimiri Atan na Ilaro. Ndị Yewa tụpụrụ n'ime Badagry Creek nke na-apụ, n'aka nke ya, banye na ọdụ ụgbọ mmiri Legọsì .&#x5B; &#x5D;

Osimiri ahụ dị na mpaghara ihu igwe na-ekpo ọkụ n'Ebe Ọdịda Anyanwụ Afrịka ma bụrụ ebe dị mkpa maka ndị bi n'ógbè ahụ na-akụ azụ.  Akụkụ dị mkpa nke ịkụ azụ n'ógbè ahụ bụ nshịkọ na-acha anụnụ anụnụ (Callinectes amnicola). Na mgbakwunye na ịkụ azụ, osimiri ahụ bụ ihe dị mkpa na-arụ ọrụ igbu osisi na ájá. Ụfọdụ osisi ndị bi n'osimiri na akụkụ ya bụ sedges (dị ka Caịperus atịkuletus, Caịperus papịrus, na Paspalum vaginatum na nkwụ (dị ka Pandanus candelabrum, Raphia hookeri, nakwa  Phoenix reclinata . 

## Mmetọ
Dika etu nyocha siri gosi, osimiri Yewa n'akuku osimiri ndi ozo ka amara na ha na-aputa oke mmiri site n'ime ime obodo na obodo ndi ozo nke a na-aga n'ọdọ mmiri Legọsị. Ihe omume na-ebute mmetọ a gụnyere ọrụ ụlọ ọrụ, ụlọ na ọrụ ugbo. Ndị a nwere ihe ndị na-emetọ ihe na-adịghị ahụkebe nke na-emetụta ihe egwu ahụike nke ahụ mmiri na ndị na-eri ha. 

## Edensibia
Sakito, Nagasaki

N'ihe dị ka afọ 2003, obodo ahụ nwere ọnụ ọgụgụ mmadụ dị puku abụọ, otu narị na iri abụo na isii, na njupụta nke mmadụ dị otu narị na iri ise mara irí ise na asaa  km2 . Ngụkọta mpaghara ahụ dị &nbsp;km2 iri na anọ mara irí na abụọ.

N' onwa Epril nke mbụ n'afọ 2005, Sakito, yana obodo Saikai nke bụbu Ōseto, Ōshima na Seihi niile si na Nishisonogi District , jikọtara ya iji mepụta obodo Saikai . 

## Edensibia
Yaéré

**Yaéré**, nke sitere na aha  Fula **, bụ aha nnukwu ala ahịhịa na savanna na-eme kwa afọ, akụkụ nke nnukwu ala mmiri gbara Ọdọ Mmiri Chad na-adịghị omimi na nke na-agbanwe agbanwe na Mkpokọta Afrika. Yaéré bụ akụkụ nke ọdọ mmiri Chad nke jupụtara na mmiri. 

## Ọdịdị ala
Yaéré n' ekpuchi mpaghara ndị dị n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ Niger, nke Niger, nke ndịda Chad na nke mpaghara ugwu Far  nke Cameroon. Yaéré na-agbasa site na ugwu ndị dị ala na ala nke Ugwu Mandara na ndịda ọdịda anyanwụ ruo Lake Chad n'ebe ugwu. N'ebe ọwụwa anyanwụ, ọ na-ejikọta na ala mmiri na-adịgide adịgide nke dị n'akụkụ Logone. Na mbido oge mmiri, ụrọ ndị mejupụtara ala ahụ na-agbasa ma mepụta efere mmiri na-apụghị ịba mmiri nke mmiri na-anakọta.

A na-ejikọta ya na Ala mmiri na-adịgide adịgide n'akụkụ Osimiri Logone, nke na-asọba n'ime ọdọ mmiri Chad ma n' asọ asọ n'oge na-adịghị anya n'ime savanna Yaéré gbara ya gburugburu. Mmiri ozuzo n' enwekwa mmiri site na Ugwu Mandala, na-eweta ihe bara ọgaranya na ala mmiri. Ọgaranya gburugburu ebe obibi nke Yaéré sitere na ọnọdụ ya pụrụ iche nke idei mmiri na oge ọkọchị.

## Nchekwa
Afọ ụkọ mmiri ozuzo mgbe mmiri ozuzo na-ada, dịka n'afọ1970s, na-esi ike karịsịa na gburugburu ebe obibi a dị nro, na ndị mmadụ bi n'ógbè ahụ nke n' adabere na ịkụ azụ oge.

. Ogige Ntụrụndụ Waza nke Cameroon dị n'akụkụ ndịda ọdịda anyanwụ nke savanna Yaéré.

## Hụkwa

* Isiokwu Lake Chad
* Mpaghara mmiri dị ọcha nke Afrika

## Edensibia
Ọdụ Ọkụ Zamfara

Ụlọ ọrụ ọkụ eletrik Zamfara bụ ụlọ ọrụ ọkụ ele mmiri dị na Zamfara Steeti, Naịjirịa. Ụlọ ọrụ megawatt Otu narị dị n'Osimiri Bunsuru ma onye bụbu Onye isi ala Umaru Musa Yar'Adua nyere ya ọrụ.

## Ihe owuwu
Ụlọ ọrụ China Geo-Engineering Corporation wuru ụlọ ọrụ ọkụ eletrik mmiri ahụ ma were ijeri irí na iteghete mara abụọ iji wuchaa ya.

## Edensibia
Osimiri Ka

thumb|300x300px|Mmiri nke osimiri Sokoto, osimiri Ka n'ebe ndịda
**Osimiri Ka** nke a makwaara dị ka Osimiri Gulbin Ka  bụ osimiri dị n'akụkụ ugwu nke Naịjirịa. N'ịbụ nke sitere na Zamfara Steeti, ọ na-agba ihe dị ka kilomita narị abụọ na iri ise  mi otu narị na iri isii n'ebe ọdịda anyanwụ n'ime Kebbi Steeti ebe ọ na-esonyere Osimiri Sokoto ihe dị ka kilomita otu narị mi iri isii na abụọ n' ebe ndịda Birnin Kebbi, obere oge tupu ọ banye na Osimiri Niger.Osimiri Ka bụ akụkụ nke iyi dị na Naijiria. Osimiri Ka dị nso n'obodo nta Nasarawa na Tunga Lombo. Tụkwasị na nke a, Osimiri Ka na-eje ozi dị ka ókèala ọdịnala nke na-ekewa asụsụ Benue-Congo nke Zuru Emiratị site na ndị Afro-Asiac nke Gummi na Bukkuyun ruo n'ebe ugwu. Ụfọdụ n'ime obodo ochie nke Osimiri Ka bụ Waje, Kyabu, Danko na Warri mkpokọta na Zuru Emirate nke Kebbi Steeti. 

## Ọnọdụ ihu igwe
Osimiri Gulbin Ka bụ iyi nwere koodu mkpụrụedemede mpaghara nke Afrika / ọwụwa anyanwụ etiti . Ọnọdụ ihu igwe ya bụ 11°39'0" N na 4°10'60" E na DMS ma ọ bụ 11.65 na 4.18333. Ọnọdụ UTM ya bụ FN28 na Joint Operation Graphics ya bụ NC31-03.

## Edensibia
Osimiri Zamfara

thumb|Map na-egosi nnukwu osimiri nke Naịjirịa.
**[[Osimiri]] Zamfara** bụ osimiri dị n'akụkụ ugwu nke Naịjirịa. N'ịbụ nke sitere na Zamfara Steeti, ọ na-agba kilomita narị abụọ na iri ise mi otu narị na iri isii n'ebe ọdịda anyanwụ n'ime Kebbi Steeti ebe ọ na-esonyere Osimiri Sokoto ihe dị ka kilomita iri ise mi iri atọ na otu n"ebe ndịda ọdịda anyanwụ nke Birnin Kebbi.

N'ebe kachasị elu, Osimiri Zamfara na-agafe ebe dị mita otu narị na iri asatọ na asatọ, narị isii na iri na asaa n'elu oke osimiri. Osimiri Zamfara nwere aha dị iche iche jikọtara ya na mpaghara dị iche iche ọ na-agafe. Ụfọdụ n'ime ndị a na-ahụkarị gụnyere Gulbi Gindi, Gulbi Zamfara, Osimiri Zamfara, na Osimiri Gindi.

## Mwakpo ndị na-eyi ọha egwu
N'ụbọchị nke isii n'ọnwa Ọktoba afọ 2022, e gosipụtara na mmiri riri ndị obodo bi gburugburu osimiri ahụ mgbe ha na-agbalị ịgbanahụ mwakpo ndị na-eyi ọha egwu.

### Usoro mmiri na ụdị dị iche iche nke mmiri na-asọba n'elu mmiri na iyi Hadejia
A na-enyocha Mmiri nke osimiri  site na iji ozi gafere afọ iri atọ na isii sitere n'afọ 1980 rue 2015, maka nkwadebe ziri ezi na bọọdụ akụ mmiri na efere ahụ. Ihe ọmụma ọhụrụ nke mmiri maka distrikti ahụ: A kọwawo ihe ndị na-adịghị mma n'ụwa na ebe a na-asọba na mmiri Hadeia. A hụla mbelata dị egwu nke ntọhapụ mmiri, site na abụọ n'ime ọdụ atọ dị n'okpuru mmiri. Ka ọ dị, e nwere usoro na-arịwanye elu nke mmiri na-ahapụ site na nke ọ bụla n'ime ọdụ atọ dị n'elu mmiri, n'agbanyeghị nke ahụ, ọ dịghị mkpa. ANOVA [F (5,210) = 106.226, P < 0.05] na nsonaazụ nyocha nke otu gosipụtara nnukwu ọdịiche dị n'etiti ọdụ ndị dị n'elu na ndị dị n"okpuru. Ụzọ n' arịwanye elu nke ntọhapụ na ọdụ ụgbọ mmiri dị n'elu bụ n'ihi nnukwu mmiri ozuzo na mgbasawanye obodo dị nso. Ka ọ dị, nnukwu usoro na-ebelata nke ntọhapụ nke mmiri n' asọba na-emetụta ọtụtụ mgbanwe, n'ụzọ dị ịrịba ama; ọnụego dị elu na-apụ n'anya n'ihi okpomọkụ dị elu, mmiri ozuzo dị ala na ọnụego dị ala dị elu nke ala ájá na mmepe ala sedimentary. Mmiri na ịgba mmiri, ọkachasị n'ebe ndị dị n'okpuru mmiri, nọ n'ihe ize ndụ n'ihi ọnọdụ na ọdịiche ndị a. N'ihi ya, nyocha nke ọdọ mmiri jikọtara ọnụ nke na-eji ihe nlereanya mmiri ga-enyere aka n'ịkọwa mmetụta dị iche iche nke ihe ndị na-enye aka na ịkọwa etu osimiri ahụ ga-esi akpa àgwà na nzaghachi nye mmetụta ndị ahụ.

## Mmetọ
Ebe ugwu Naịjirịa na Zamfara Steeti, n'ihi ntiwapụ ahụ n'ime obodo abụọ, otu ìgwè mere njem wee malite nyocha iji chọpụta ihe kpatara ntiwapụ a. Ndị bi n'obodo ọ bụla kọrọ na otu ụzọ n'ụzọ anọ nke ụmụaka niile nọ n'obodo ha anwụọla n'afọ gara aga. Olulu mmiri ndị dị n'obodo ahụ nwere ọkwa dị elu nke mere ka ụmụaka nọ n'obodo abụọ ahụ nwee ọkwa dị elu na ọbara ha.

## Hụkwa

* Ndepụta osimiri nke Naịjirịa

## Edensibia
Ụlọ Ọrụ Na-enye Ike Mmiri Shiroro

Ụlọ ọrụ ọkụ eletrik Shiroro bụ ụlọ ọrụ ọkụ eletriki nke Osimiri Kaduna na Steeti Niger, Naịjirịa .  Ọ nwere ikike na-emepụta ike nke  megawatts narị  isii, puku narị asatọ iji nye ike karịa ụlọ puku narị anọ na anọ. 

Ụlọ ọrụ ọkụ eletrik Shiroro malitere ịrụ ọrụ n'afọ 1990. 

Akụkọ na-ekwu n'afọ 2019, Shiroro Hydroelectric Power Plant, Niger Staeti enwetala nkwado ego ijeri naira asatọ na ise  dị ka ndị ọrụ ya, Ikikere  Ụlọ ọrụ ọkụ nke ugwu ndịda, mgbanwe nke ọnụ ahịa green bond iji melite mmepụta ya.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ọdụ ụgbọ mmiri na ọdọ mmiri na Naịjirịa
* Ụgbọelu Shiroro

## Edensibia

Òtù:Ȯra Niger
Osimiri Gongola

thumb|300x300px|Osimiri Gongola
thumb
**Osimiri Gongola** dị n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ Naịjirịa, isi iyi nke Osimiri Benue.Mmiri dị n'elu osimiri ahụ yana ọtụtụ n'ime ndị na-eso ya bụ iyi oge, mana ọ na-ejupụta ngwa ngwa n'ọnwa Ọgọstụ na Septemba.Gongola na-ebili na ndagwurugwu ọwụwa anyanwụ nke Jos Plateau ma daa na Gongola Basin, na-aga n'ebe ugwu ọwụwa Anyanwụ ruo Nafada. N'otu oge, Gongola gara n'ihu site ebe a n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ gaa n'Ọdọ Mmiri Chad.Taa ọ na-atụgharị n'ebe ndịda wee gaa n'ebe Ndịda Ọwụwa Anyanwụ ruo mgbe ọ ga-abanye na Osimiri Hawal, isi iyi ya.Gongola na-aga n'ebe ndịda ruo n'Osimiri Benue, na-esonyere ya n'ihu obodo Numan.

Dadin Kowara Mgbochi mmiri dị nso na Gombe, na n'ebe dị ala nke osimiri ahụ. Mgbe e wuru mmiri Kiri, ọnụ ọgụgụ idei mmiri na-agbadata site na otu puku, narị anọ na iri abụo mita kwa sekọnd (puku iri ise ft / s) ruo otu puku, narị abụọ nà iri ise nà isii mita Kwa sekọnd (44,400  ft /s), ebe ọ na-asọ n'oge ọkọchị mụbara site na 5.7 cubic mita ọ bụla  narị abụọ cu ft / S) ruo iri abụo na otu cubic mita buli sekọnd narị  asaa na iri anọ cu ft / sekọnd.   &#x5B;**&#x5D; Osimiri ahụ na-agbadata site na mmiri ahụ emeela ka ọ dị mkpụmkpụ ma bụrụ nke na-adịchaghị agbagharị, na obere ọwa dị iche iche.

A na-akụ ala mmiri ojii na-eme nri na ala mmiri nke Gongola   A na-eto ogho, ahụekere (n'ala), na sorghum ma na-ere ya n'akụkụ ndị ọzọ nke mba ahụ. A na-akụkwa ọka, agwa, akpụ (manioc) , yabasị, ọka (mkpụrụ), na osikapa. Gọọmentị wuru mgbochi mmiri Kiri n'osimiri dị nso na Numan iji nye mmiri maka Ubi shuga. A na-ejikwa efere ahụ dị ka ebe ịta nri maka ehi, ewu, atụrụ, ịnyịnya, na Ịnyịnya ibu.

## Mmetọ
Ụlọ ọrụ National Petroleum Corporation nke Naijiria (NNPC), nke kwupụtara nchọpụta nke mmanụ na gas na Gongola Basin, n'ebe ugwu Naịjiria, kwuru na a chọpụtabeghị ikike azụmahịa nke nchọpụta ahụ site na igwu ala ruo omimi nke dị  puku iri na àtó, narị asaa na otu ft tupu ị kụọ mmanụ na gas n'ọtụtụ ọkwa. Gburugburu ebe obibi ga-ata ahụhụ. A ga-enwe mgbagwoju anya na mbugharị nke obodo, mmetọ na mbibi na ala ugbo na usoro okike mmiri. 

## Edensibia

Òtù:Ȯra Adamawa
Ihe Mgbochi Mmiri Kiri

Ihe mgbochi mmiri Kiri dị na mpaghara gọọmentị Shelleng nke Adamawa Steeti dị n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ nke Naịjirịa, na-egbochi Osimiri Gongola. Ọ bụ otu kilomita mara abụọ n'ogologo, ml irí abụọ n'ịdị elu nke nwere akwa ákwà ụrọ dị n'ime ya. &nbsp;&nbsp;A rụchara mmiri ahụ n'afọ 1982. Mmiri ahụ nwere ikike nke dị nde  narị isii na iri na ise m atọ.&nbsp;

## Ụlọ ọrụ shuga Savannah
E wuru mmiri ahụ iji nye mmiri maka ụlọ ọrụ Savannah Sugar  (SSC), nnukwu ụlọ ọrụ na-akụ okpete na ụlọ ọrụ nhazi nke e guzobere dị ka njikọ aka n'etiti Gọọmentị Naịjirịa nakwa ụlọ ọrụ mmepe nke akụ na ụba (CDC), London. CDC bụ onye na-ahụ maka ọrụ ahụ, e nyekwara NECCO nkwekọrịta iwu ụlọ ahụ, ụlọ ọrụ gọọmentị nwere n'ụzọ dị ukwuu.

Ụlọ ọrụ Dangote  nwetara ụlọ ọrụ Savannah Sugar n'afọ 2002. N'afọ 2009, ụlọ ọrụ ahụ nwere ala dị hekta puku iri atọ na abụọ n'akụkụ mmiri ahụ ma ọ bụ nke dị  puku isii, narị atọ na iri atọ na atọ na-eji ma were ihe dị ka mmadụ puku  ise n'ọrụ.&nbsp;Ụlọ ọrụ ahụ na-emepụta ihe dị ka tọn shuga puku iri ise kwa afọ, na-enye ahịa Naijiria nke na-eri nde tọn ọtọ nà uma otu kwa afọ.&nbsp;&nbsp;A na-akụ ihe karịrị hekta  otu puku nke osikapa a na-agba mmiri na ihe ọkụkụ ndị ọzọ site na iji ọwa mmiri ụlọ ọrụ ahụ.&nbsp;

## Idei Mmiri

### Iju Mmiri nke afọ 2015
N'afọ 2015, idei mmiri rikpuru obodo asaa dị iche iche na steeti Adamawa na-esote nnukwu mmiri si na Mgbochi mmiri Kiri  dị na steeti ahụ. Na mgbalị iji hụ na nchekwa maka ndị ahụ merụrụ ahụ, Ụlọ Ọrụ Nlekọta Mberede nke steeti Adamawa n'okpuru nduzi nke Maazị Haruna Furo nyere ogige nnapụta nke nabatara ndị ahụ meriri. Otú ọ dị, ọ dịghị onye e dekọrọ ọnwụ site na nnukwu idei mmiri ahụ.

## Mmetụta
E wepụrụ ala dị hekta puku iri abụo na iteghete n'akwụghị ụgwọ, n'ikpeazụ na-achụpụ mmadụ puku iri abụọ. &nbsp;Enyemaka maka ịkwaga ezughi oke. Ọwa ahụ emetụtala ala nke Osimiri Gongola. Ọnụ ọgụgụ nke idei mmiri si na otu puku, narị anọ na iri abụo m3/second ruo otu puku narị abụọ na iri ise nà isii m3/send, ebe mmiri na-asọ n'oge ọkọchị si na 5.7 m3/seeknd ruo 21 m3/se nkenke. &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Osimiri ahụ na-agbadata site na mmiri ahụ adịla mkpụmkpụ ma ghara ịdị arọ, na-enwe ọwa dị iche iche.

Ndị bi n'obodo ndị gbara mmiri ahụ gburugburu na-eji ya  eme ihe kwa ụbọchị. Ha na-eji ya maka igbu azụ, ịsa ahụ, ịsa ákwà na ịnakọta mmiri maka iji ya eme ihe. Mgbochi mmiri ahụ na-ewetakwa nsogbu gburugburu ebe obibi na ahụike maka obodo ndị ahụ. E nweela idei mmiri, mbuze ala, mbibi nke ugbo na ụlọ, disentịrị, ịba, ịba ọchananya, ọrịa akpụkpọ ahụ na ọgbụgbọ na ọnyụnyụ.

## Ọdịnihu
Nnyocha nke mmiri ahụ n'afọ 2004 kwuru na ọnọdụ ya "dị mma".N'ọnwa Ọktoba n'afọ 2008, ụlọ ọrụ azụmahịa na mmepe mba United Steeti  nyọrọ arịrịọ maka aro maka iwu ụlọ ọrụ ọkụ eletrik irí atọ na ise MW na mmiri ahụ.&nbsp;

## Edensibia

Òtù:Ȯra Adamawa
Ndepụta mmiri mmiri na ọdọ mmiri na Nigeria

thumb|Otu n'ime nnukwu Ọdọ mmiri na Naịjirịa
A na-eji **Ihe mgbochi mmiri na ọdọ mmiri na Naịjirịa** maka ịgba mmiri, inye mmiri, mmepụta mmiri - ọkụ eletrik ma ọ bụ ngwakọta nke ndị a. Ha dị mkpa karịsịa n'akụkụ ugwu nke mba ahụ, ebe mmiri ozuzo dị ala. 
thumb|Mgbochi mmiri Kainji na Niger Steeti Naijiria na-enye mmiri site na Ọdọ Mmiri Kainji
thumb|Ogige Ntụrụndụ Ọdọ mmiri Kainji  dị na Niger na Kwara steeti Naịjiria
[thumb|Nlegharị anya nke Osimiri Kaduna (site na àkwà mmiri gaa na obodo Makarfi Millenium  Kaduna Steeti]
Ọlụ ngo nke ìhè mgbochi mmiri Niger,  bụ usoro nke ihe mgbochi mmiri atọ na ọdọ mmiri e wuru na ọkara nke abụọ nke narị afọ nke iri abụo na steeti Kwara, Niger, na Kebbi, n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ Naijiria, na osimiri Niger na Kaduna. E wuru nke mbụ n'ime ọdụ ụgbọ mmiri ahụ na Kainji n'afọ 1969. Ọdọ mmiri ya, Ọdọ Mmiri Kainji, na-akwado ọrụ ịgba mmiri na ịkụ azụ na steeti ndị ọ dị. N'akụkụ ọdịda anyanwụ ya, Ogige Ntụrụndụ Ọdọ mmiri Kainji, gụnyere ebe nchekwa egwuregwu Borgu na Zugurma, akwalitewo ụlọ ọrụ njem nleta. A rụchara ihe mgbochi mmiri na ụlọ ọrụ ọkụ eletrik dị na Jebba, otu narị na atọ kilomita (mi iri isii ) site na mgbochi mmiri Kainji , n'afọ 1984, na ihe mgbochi na Shiroro Gorge na Osimiri Kaduna, n'ebe ọdịda anyanwụ nke Bida na steeti Niger, malitere ọrụ n'afọ 1990.

Nnyocha ahụ kpughere na e nwere nnukwu narị atọ na iri abụọ nà atọ, nke dị n'etiti na obere ihe mgbochi mmiri, nke e wuru ma na-arụ ọrụ na Naịjirịa. Ha nwere ikike nchekwa zuru oke nke ihe karịrị iri atọ ugboro otu narị na iteghete m3. Pasent iri asatọ na ise nke nnukwu ọdụ ụgbọ mmiri dị na mpaghara Sudano-Sahelian nke mba ahụ.

Pasent iri asaa na itoolu nwere ihe ndị na-enye mmiri n'ụlọ na ụlọ ọrụ mmepụta ihe,  ebe pasent iri atọ na atọ nwere ịgba mmiri dị ka isi ihe a na-eji eme ihe; pasent iri abụọ na itoolu bụ maka ịkụ azụ, pasent iri na isii maka ntụrụndụ na pasent anọ bụkwa maka mmepụta ọkụ eletrik (HEP). Ihe mgbochi mmiri atọ kachasị ukwuu na-arụ ọrụ ma na-achịkwa mmiri nke osimiri Niger na Kaduna. Kainji, Jebba na Shiroro dam nwere ngụkọta nke  ijeri cubian irí na asatọ mara isii ukwu àlà) na ngụkọta ike nke MW Otu puku, narị iteghete na iri abụọ. &nbsp;Enwere ike ịkewapụta ihe mgbochi mmiri na Naịjirịa n'ụdị dị iche iche, dị ka ọdịdị, afọ, ebumnuche, wdg. Ihe mgbochi mmiri ndị a na-ahụkarị bụ obere ihe mgbochi nke ihe mgbochi mgbochi mmiri dị n'etiti nwere nnukwu ihe mgbochi ole na ole. Enwere ike ịkọwa nke a n'ihi ọnụahịa ha, ọchịchọ ha na nnweta ala. Usoro nke ebe nchekwa mmiri dị na Naịjirịa dabere na mpaghara ahụ bụ n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ, n'ebe ọwụwa anyanwụ, n"ebe ugwu etiti, n'etiti ndịda ọdịda anyanwụ na ndịda. Ụfọdụ n'ime ihe mgbochi mmiri ndị a adaala (na-arụ ọrụ, na-arụ ọrụ na nhazi) n'afọ ndị gara aga n'ihi enweghị mmezi kwesịrị ekwesị. E kwubiri na ịkọwa ihe mgbochi mmiri na Naịjirịa dabere na ọtụtụ ihe, dị ka nnweta ala, ebumnuche, mkpa mmiri, ihe ndị metụtara gburugburu ebe obibi na iwu gọọmentị.

Tebụl dị n'okpuru na-egosi ụfọdụ n'ime nnukwu ọdụ ụgbọ mmiri dị na mba ahụ.

## Edensibia
Ahịhịa na-akụ

thumb|Ahịhịa Barnyard, ahịhịa
ahịhịa na-eto eto bụ ahịhịa ndị na-eto n'etiti ihe ọkụkụ.

N'agbanyeghị na enwere ike iji ụfọdụ ata ahịhịa mee ihe dị ka isi iyi nri, ọtụtụ ndị nwekwara ike imerụ ihe ọkụkụ, ma ozugbo ma na-apụtaghị ìhè. Ahịhịa ihe ọkụkụ nwere ike igbochi uto nke ihe ọkụkụ, metọọ ihe ọkụkụ a gbutere ma gbasaa ngwa ngwa. Ha nwekwara ike ịnabata pests dị ka aphids, fungal rots na nje. Ọnụ ego na-abawanye na mfu na-apụta n'ihi ya. Striga, otu n'ime ahihia a na-akụ ọka na Sub-Saharan Africa, na-ebutekarị mfu nke 40-100% yana ihe ruru ijeri $7 na mfu kwa afọ. Ihe dị ka nde hectare 100 na Sub-Saharan Africa na-emetụta striga. Achọpụtala ahịhịa Barnyard dị ka onye kpatara mfu osikapa zuru ụwa ọnụ yana ụfọdụ ụdị ama ama na-eṅomi osikapa..

Ihe atụ nke ahịhịa ahịhịhịa gụnyere Chickweed, ahịhịrị, dandelion, *striga* na Japanese knotweed.

* Ahịhịa a na-akụ

## Ebem si dee
Nsụda Mmiri Matsirga

**Nsụda Mmiri ''Matsirga*** ([[Asụsụ Tyap|Fantswam]]: *Ka̱byek Tityong*; Hausa: Matsirga; Bekee: River Wonderful) bụ nsụda mmiri dị na Batadon (Hausa: Madakiya) obere obodo dị na Madakiya Wọdụ, okpuru ọchịchị ime obodo, Zangon Kataf , ndịda Kaduna Steeti ,Naijiria . 

Nsụda mmiri ahụ nwere isi iyi ya site na isi iyi dị n'ugwu Kagoro nke na-esi n'oghere anọ dị iche iche nke ihe dị ka mita iri abụo na ise dị elu iji mepụta nnukwu ọdọ mmiri na ala ya.

== Ebe ==
Nsụda mmiri Matsirga dị na Batadon - nke ndị Hausa na-akpọ *Madakiya'', obere ebe obibi na mpaghara Advwan nke Fantswam na Kafanchan Kaduna ndịda Kaduna Steeti - ihe dị ka kilomita narị abụọ na iri abụọ na asaa mi otu narị na iri anọ na otu n'ebe ndịda Kadun. Nsụda mmiri ahụ si na ugwu dị mita 30 n'ịdị elu daa n'ime ndagwurugwu nkume gbara gburugburu. Nsụda Mmiri Matsirga na-esi n'ihu nkume siri ike na-esi na funnel anọ sitere n'okike na-ada. Ọ dị ihe dị ka mita iri atọ n'ogologo ma daba n'ime nnukwu ọdọ mmiri na ala. Ndị obodo na-ezo aka na iyi nke na-abanye na nsụda mmiri dị ka "Mmiri Wonderful".

A kọwawo mpaghara gbara nsụda mmiri Matsirga gburugburu dị ka "ọmarịcha okike, nke dị jụụ  mara mma nke ukwuu".  

## Hụkwa

* Ndepụta nke nsụda mmiri

## Edensibia

Òtù:Ȯra Kaduna
Mayo Kébi

**Mayo Kebbi** bụ osimiri dị na etiti na Ọdịda anyanwụ mba Afrika. Osimiri ahụ na-ebili na Chad, wee na-asọba n'ebe ọdịda anyanwụ n'ime Osimiri Benoué. A na-akpọ Mayo-Kébbi mpaghara na Chad aha ya. Mayo Kébbi bụ isi ụzọ maka Ọdọ Mmiri Fianga, nke Cameroon na Chad kewara.

N'oge gara aga, Mayo Kébbi rụrụ ọrụ dị ka ụzọ isi pụta na paleolake Mega-Chad.  Ọnụnọ nke manatees Afrika na mmiri nke Ọdọ Mmiri Chad bụ ihe akaebe nke a, ebe ọ bụ na manatee dị naanị n'osimiri ndị jikọtara na Oké Osimiri Atlantic (ya bụ, ọ gaghị ekwe omume na ọ malitere iche na Chad Basin).  Nnukwu mmiri nke osimiri Mayo Kébbi bụkwa ihe akaebe nke mbufe mbufe site na Mega-Chad; mmiri dị n'elu taa pere mpe iji gwuo nnukwu ọwa.

## Mmetọ
Dabere na nyocha e mere n'afo 2017, osimiri Mayo Kébbi n' emetọ site na ọla dị arọ dịka: Cu, Cd, Pb, Fe, Mn, As, Zn, Ni na Cr na ụfọdụ sediments na osimiri nke ụfọdụ na-egbu egbu na ndụ anụmanụ mmiri.

## Edensibia
Osimiri Watari

Obodo na-eji mmiri maka ebumnuche ọrụ ugbo n'ógbè ahụ. Enwere mgbapụta mmiri nke n' eziga mmiri site na mmiri ahụ gaa n'akụkụ ndị ọzọ nke  obodo Kano  na obodo ndị ọzọ dị na steeti ahụ dịka Bichi na Bagwai.

Ọ bụ mmiri nke atọ kachasị ukwuu na Kano Steeti nwere ngụkọta nchekwa nke dị 104.55Mm2 otu narị na anọ mara irí ise na ise. Ebumnuche maka iwu mmiri ahụ bụ maka igbochi idei mmiri na ịgba mmiri, ịkụ azụ na uru nke abụọ gụnyere inye mmiri ntụrụndụ na nchekwa ọhịa.Otu n'ime ihe kachasị njọ mere na osimiri Watari bụ Ọdachi ụgbọ mmiri Bagwai n' mkpụrụ ụbọchị iri atọ nke ọnwa Nọvemba afọ 2021. 

## Edensibia

Òtù:Ȯra Yobe
Òtù:Ȯra Kano
Usoro njikọ ihe ọkụkụ

Usoro ihe ubi bụ usoro kredit nke ndị ọrụ ugbo na-akụ owu na United States na ndịda ji ọtụtụ ebe site na 1860 ruo 1940s..

## Akụkọ ihe mere eme
Ndị na-eke ihe ubi na ndị ọrụ ubi, bụ́ ndị na-enweghị ala ha rụrụ, na-enweta ihe oriri na nri n'aka ndị ahịa obodo. Ndị na-ere ahịa na-akwụ ụgwọ n'ubi owu, ndị ahịa na ndị nwe ala bụ ndị mbụ na-akwụ ụgwọ n'ahịa ya. Ihe fọdụrụ gara onye ọrụ ugbo. Usoro ahụ kwụsịrị na 1940 ka ọganihu lọghachiri na ọtụtụ ndị ọrụ ugbo dara ogbenye kwagara n'obodo ukwu na obodo, ebe ọrụ dị ukwuu n'ihi Agha Ụwa nke Abụọ..

Mgbe Agha Obodo America gasịrị, ndị ọrụ ugbo nọ na South nwere obere ego. N'oge agha ahụ, ọdịmma ndị Britain etinyela ego na ubi owuwe ihe ubi na Egypt na India, na-akpata oke mmefu nke ngwaahịa ahụ. Ọnụ ahịa ogho dara n'okpuru ọkwa ndị nwere na 1850s. Usoro njikọ ihe ọkụkụ bụ ụzọ maka ndị ọrụ ugbo, ọtụtụ n'ime ha bụ ndị isi ojii, iji nweta otuto tupu oge ịkụ osisi site na ịgbazinye ego megide uru nke ihe ubi a tụrụ anya ya. Ndị ahịa obodo ahụ nyere nri na ihe ndị ọzọ n'afọ niile n'ụgwọ; mgbe a na-ewe ihe ọkụkụ, ndị ọrụ ugbo nyere ya onye ahịa iji kwụọ ụgwọ ha.

N'ọtụtụ ọnọdụ, ihe ọkụkụ ahụ akwụsịghị ụgwọ ahụ, onye ọrụ ugbo ahụ malitekwara n'afọ na-esote na-acha ọbara ọbara dị ka onye na-ejere ya ozi. Ịrụ ọrụ n'ime usoro ọjọọ nke ịnwa ịkwụ ụgwọ na ịnakọta ụgwọ na-abawanye ụba hapụrụ ọtụtụ ndị ọrụ ugbo na-arụ ọrụ ndụ ha fọdụrụ n'okpuru onye nwe ala ha, na-abụkarị onye ọrụ ugbo ọcha. Tụkwasị na nke a, ndị na-ekere òkè enweghị ịnyịnya ibu ma ọ bụ ngwá ọrụ, mana ndị ọrụ ugbo nwere ha ma nye iwu ka ha nwee òkè ka ukwuu n'ihe ọkụkụ. Onye nwe ya were ndị fọdụrụ. N'oge owuwe ihe ubi, onye ahịa ahụ na-anakọta ụgwọ ya site na ire ihe ọkụkụ ahụ.

Ndị ahịa ga-agbaziri ego iji zụta ihe ma, n'aka nke ha, kwụọ ụgwọ ọmụrụ nwa nke onye ọrụ ugbo yana ọnụahịa dị elu maka ngwaahịa zụrụ na ụgwọ dị otú ahụ. Onye ahịa ahụ siri ọnwụ na a ga-akụ ọtụtụ ogho (ma ọ bụ ihe ọkụkụ ndị ọzọ) (ọ dịghị ihe ọzọ a kwụrụ nke ọma) wee si otú a kwuo ihe ọkụkụ nke onye ọrụ ugbo na-akụ.

Ọtụtụ ubi hụrụ uru ndị ahịa obodo mere ka ndị na-ere ahịa ha mepụta ụlọ ahịa nke ha. Ndị a na-arụ ọrụ n'otu ụkpụrụ ahụ mana ha na-elekwasị anya na akụ na ụba obodo.

## Hụkwa

* Sharecropping, usoro ọrụ ugbo metụtara ya nke mepụtara na post-Civil War South.
* Caspiana Plantation Store, ụlọ akụkọ ihe mere eme nke gosipụtara ojiji nke usoro njikọ ihe ọkụkụ n'etiti 1906 na 1942.

## Ebem si dee
Ndị Naijirian Cansul Ọrụ Mbupụ

Ndị Naijirian  kansul  Ọrụ Mbupụ bụ ụlọ ọrụ nke Gọọmentị etiti nke Naịjirịa .  Kansụl ahụ nwere ọrụ ichebe ndị n' ebupụ na ndị n' ebunye na Naịjirịa yana ngwongwo ya. Ụlọ ọrụ ahụ bụ njikọ nke Naịjirịa Ikikere ọdụ ọdịda ma nọrọ n'okpuru nlekọta nke Ministrị n'ahụ maka ụgbọ njem nke Naijiria. Kansụl ahụ lekwasịrị anya na mbubata na mbupụ nke ibu n'ihe gbasara mbupu site n'ọdụ ụgbọ mmiri gaa n'ọdụ osimiri site na usoro njem. Ọrụ ya bụ iguzobe gburugburu ebe obibi dị irè maka ndị niile metụtara Naijiria site na itinye usoro nchịkwa akụ na ụba zuru oke na nke ọma na ngalaba njem ụgbọ mmiri Naijiria.   

## Akụkọ ihe mere eme
E guzobere Kansụl Ndị Naịjirịa na-ebubata ụgbọ mmiri n'afọ 1978, site n'enyemaka nke UNCTAD, site na iwu nke Iwu Iwu Ndị Naịjarịa. N133 LFN afọ 2004.

## Iwu
Kansụl ahụ na-arụ ọrụ dabere na Atumatu Ndozigharị ọdụ ụgbọ mmiri Federal Federal Gọọmenti ma ọ dị n'okpuru Onye na-achịkwa akụ na ụba  nke Febụwarị afọ 2014 ma kwado ya site na Iwu Minista: Ndị Nigerian kansul ọrụ Mbupụ ọdụ akụ na ụba Iwu afọ 2015; na Iwu Onye isi ala: NigerianShippers" Kansụl  ROrder, 2015.

## Hụkwa

* Ndị Naịjirịa Naịjirị

## Edensibia
Nsụda Mmiri Mayanka

**Nsụda Mayanka** dị na  Suleja, Naijiria; mana ọ bụ ikike nyere ya aha egwu ya Mayanka, naanị mmadụ ole na ole maara ebe akụkọ ihe mere eme a ma ọ bụ narị afọ abụọ nke ndụ ya. N'ụzọ jọgburu onwe ya na egwu, ya mere, akụkụ na-adọrọ mmasị nke akụkọ ebe ahụ niile yiri ka ọ bụ maka Mayanka karịa maka ọdịda, ihe ọ bụla mara mma nke ọdịda ahụ nwere ike inye onye nleta ọ bụla nke oge a.

## Akụkọ ihe mere eme
Mayanka, nke pụtara igbu anụmanụ maka oriri mmadụ, bụ okwu Hausa maka ụlọ igbu anụ, ogwe igbu anụ ma ọ bụ ebe igbu anụ ọ bụla. Mayanka nke Suleja, na ndagwurugwu nke Osimiri Iku, bụ ebe a na-egbu mgbukpọ ndị omempụ a mara ikpe ọnwụ n'oge ndị ọchịchị ọdịnala nke ngalaba ahụ tupu oge ndị ọchịchị.

Obodo Naijiria ọ bụla nwere usoro ikpe ziri ezi dị ka akụkụ nke usoro ọchịchị ya zuru oke, site n'oge a na-echeta ruo mgbe ọchịchị ndị ọzọ malitere, n'ihe gbasara ihe a na-eche dị ka mmejọ obodo na nke mpụ dịka ụkpụrụ ụkpụrụ ya si dị.

Ndị jihadist Shehu Uthman Danfodio chụpụrụ ndị Zage-zagi n'ókèala nna nna ha, isi ụlọ ọrụ ha dị na Zaria na narị afọ nke iri nà iteghete, ebe ha si kwaga n'ebe ndịda gaa n'ebe dị ugbu a iji chọta mpaghara Zazzau ọzọ.

Ya mere, dị ka isi iyi ahụ si kwuo, a ga-emeso nwoke ma ọ bụ nwanyị Fulani ọ bụla a hụrụ na ngalaba ahụ n'oge ahụ dị ka onye nledo jihadisti ma jide ya ma kpọta ya dị ka onye omekome n'ihu ụlọikpe eze Sarkin Zazzau, ka a maa ya ikpe ọnwụ site na mma agha nke Mayanka Hauni.

## Njem
Ndị ọbịa a ma ama na nsụda mmiri ahụ gụnyere: ndị na-aga ije, ndị hụrụ okike n'anya, ndị hụrụ ntụrụndụ n'anya، ndị nchọpụta, ndị nchọpụta. Mmetụta nke ụzọ a na-amaghị ama na-arịgo ugwu ahụ bụ mmetụta nke ga-anọgide n'uche ruo ogologo oge. Ịma mma nke nsụda mmiri ahụ bụ ihe a ga-ahụ. Ụfọdụ ihe ị ga-eso tupu ị gaa ọdịda Mayanka, akpụkpọ ụkwụ, karama mmiri, ihe mkpuchi anyanwụ nakwa okpu ihu.

## Edensibia

Òtù:Ȯra Niger
Nkwado ọrụ ugbo

thumb|Agribusiness: ngosipụta nke traktọ John Deere 7800 na ụgbọala na-adọkpụ Houle slurry, Case IH jikọta onye owuwe ihe ubi, New Holland FX 25 onye owuwe nri nwere isi ọka
**Nkwado ọrụ ugbo** (nke a n'akpọkwa nkwalite ọrụ ugbo) bụ nkwalite gọọmentị a kwụrụ ụlọ ọrụ ugbo, ụlọ ọrụ ugbo na ugbo iji gbakwunye ego ha n'enweta, jikwaa ihe ndị ọrụ ugbo n'enye, ma n'emetụta ọnụahịa na ihe ndị dị otú ahụ.

omumaatu nke ngwa ahịa ndị dị otú ahụ gụnyere: ọka wit, ọka nri (ọka a n'eji dị ka nri, dị ka ọka ma ọ bụ ọka, sorghum, ọka bali na oats), ogho, mmiri ara ehi, osikapa, ahụekere, shuga, ụtaba, mkpụrụ mmanụ dị ka soybeans na anụ dịka anụ ehi, anụ ezì, na nwa atụrụ na atụrụ.

Nnyocha nke afo 2021 nke Nzuko nrị na ụgbọ  chọpụtara na a n'enye ndị ọrụ ugbo ijeri $ 540 kwa afọ n'etiti afọ 2013 na afọ 2018 na enyemaka zuru ụwa ọnụ. Nnyocha ahụ chọpụtara na enyemaka ndị a n'emerụ ahụ n'ọtụtụ ụzọ. Na mba ndị bara ọgaranya, ha na-emebi ahụike site n'ịkwalite iri anụ gabigara ókè.
Ọrụ ugbo na-akwado obodo

thumb|AMAP - ubi nke Conflans..
**Ọrụ ugbo na-akwado obodo** (**Ihe nlereanya CSA**) ma ọ bụ **ịkekọrịta ihe ọkụkụ** bụ usoro nke n'ejikọ ndị n'emepụta ihe na ndị n'azụ ahịa n'ime Usoro nri dị nso site n'ikwe ka onye n'azụ ya debanye aha na owuwe ihe ubi nke otu ugbo ma ọ bụ otu ugbo. Ọ bụ ihe nlereanya ọzọ nke ọrụ ugbo na nkesa nri nke n'enye onye n'emepụta ihe na onye n'azụ ahịa ohere ịkekọrịta ihe ize ndụ nke ọrụ ugbo. Ihe nlereanya ahụ bụ obere ngalaba nke Ọrụ ugbo obodo nke nwere nnukwu ebum n'uche nke iwusi mmetụta nke obodo ike site na ahịa mpaghara.

Enwere ike iwere ọrụ ugbo n'akwado obodo dị ka omume nke Commoning. Ọ bụ ihe atụ nke nchịkwa obodo nke mmepụta na nkesa nke ngwa ahịa na ọrụ. Nhazi nke inye nri site na ịmekọrịta n'akwado usoro nri dị larịị nke inye nri n'aga n'ihu na nhazi nke nkesa na nri. Dị ka ihe nlereanya ebe ndị ọrụ ahịa anaghị emekọrịta ihe naanị dị ka ndị n'asọmpi kama dị ka "ndị otu obodo n'arụkọ ọrụ ọnụ n'ịchụso ọrụ ọnụ maka obodo"  a makwaara ya ma kwado ya site na iwu ọha na eze na mba ụfọdụ. A maara usoro mmekọrịta dị otú ahụ n'etiti nchịkwa ọha na eze na ngalaba n'arụkọ ọrụ ọnụ dị ka Public-Commons-Partnerships (PCP)   ma guzobe ya n'ihe gbasara nri. Dị ka omume ihe atụ nke n'eme ka nri ghara ịdị mma ma "n'eme ka echiche nke obodo dị ka isi iyi nke ụgwọ ọrụ na ohere nke nnwere onwe sie ike"  CSA anabatala dị ka ihe dị mkpa na mgbanwe n'adịgide adịgide na usoro nri ugbo.  

Iji kwụọ ụgwọ maka ịdenye aha na owuwe ihe ubi, ndị debanyere aha na-enweta ma ọ bụ igbe kwa izu ma ọ bụ nke kwa izu nke ihe ọkụkụ ma ọ bụ ihe ugbo ndị ọzọ. Nke a n'agụnye mkpụrụ osisi, akwụkwọ nri, ma nwee ike ịgbasa na ngwa ahịa a mịrị amị, àkwá, mmiri ara ehi, anụ, wdg. Dị ka ọ n'adịkarị, ndị ọrụ ugbo n'anwa ịzụlite mmekọrịta ha na ndị debanyere aha site na izipu akwụkwọ ozi kwa izu nke ihe n'eme n'ugbo ahụ, n'akpọ ha maka owuwe ihe ubi, ma ọ bụ n'eme ihe omume ugbo. Ụfọdụ CSAs n'enye onyinye nke ọrụ kama akụkụ nke ụgwọ ndenye aha.

A n'ejikarị  CSA eme ihe na United States, Canada na UK mana a n'eji ọtụtụ mmepụta na usoro akụ na ụba dị iche iche eme ihe n'ụwa niile na mba Austria na Germany dị ka Solidarische Landwirtschaft (n'ụzọ nkịtị 'ọrụ ugbo ịdị n'otu', nke a n'eme ka ọ bụrụ *Solawi*).
Ahịa ndị ọrụ ugbo

**ahịa ndị ọrụ ugboahịa ndị ọrụ ugbo** ọrụ ugbe dị ka akwụkwọ AP si kwuo,   nakwa ahịa ndị ọrụ ubi na Cambridge Dictionary  ) bụ ahịa mkpọsa anụ ahụ nke ndị ọrụ ugbo n'ere nri kpọmkwem na ndị n'azụ ahịa. Ahịa ndị ọrụ ugbo nwere ike ịbụ n'ime ụlọ ma ọ bụ n'èzí ma n'enwekarị ụlọ, tebụl ma ọ bụ ebe ndị ọrụ ugbo n'ere ihe ha n'emepụta, anụmanụ na osisi dị ndụ, na mgbe ụfọdụ nri na ihe ọṅụṅụ. Ahịa ndị ọrụ ugbo dị n'ọtụtụ mba n'ụwa niile ma gosipụta ọdịbendị na akụ na ụba obodo. Ọnụ ọgụgụ nke ahịa ahụ nwere ike ịbụ naanị ụlọ ahịa ole na ole ma ọ bụ ọ nwere ike ịdị ukwuu dị ka ọtụtụ obodo. N'ihi ọdịdị ha, a n'achịkwa ha nke ọma karịa ụlọ ahịa n'emepụta ihe.

A n'ekewa ha n'Ahịa ọha na eze, nke a n'etinye n'ime ụlọ n'adịgide adịgide, n'emeghe n'afọ niile, ma n'enye ọtụtụ ndị n'abụghị ndị ọrụ ugbo / ndị n'adịghị emepụta, nri a n'ekpokọta na ngwaahịa ndị n'enweghị nri.
thumb|''Auf dem Vogelmarkt'' (ụmụ nwanyị n'enye mgbada na nnụnụ ọhịa), narị afọ nke 18-19<br />
thumb|Ihe osise nke Marguerite Martyn nke Soulard Farmers Market, St. Louis, Missouri, na 1912
Echiche nke ugbu a nke ahịa ndị ọrụ ugbo yiri echiche ndị gara aga, mana ọ dị iche na ụdị ndị ọzọ - dịka akụkụ nke ire ahịa ndị ahịa, n'ozuzu, n'aga n'ihu n'agbanwe n'oge. Ụdị yiri nke ahụ dị tupu Oge mmepụta ihe, mana ọ n'abụkarị akụkụ nke ahịa sara mbara, ebe ndị n'eweta nri na ngwongwo ndị ọzọ n'ezukọta iji ree ngwa ahịa ha. Ebe azụmahịa malitere n'afọ 1930, mgbanwe gaa na ndị n'ere ahịa n'ere ngwa ahịa ndị ọzọ karịa nke ha. Ụlọ ahịa na Ụlọ ahịa nri gara n'ihu n'eme ka ọ bụrụ ihe pụrụ iche na ire ere, n'emeziwanye ahụmịhe ndị n'azụ ahịa,  ka ha n'ewepụ ya na mmepụta na mgbagwoju anya na-eto eto.   &#x5B;**&#x5D;
Osimiri Patigi

Osimiri Patigi ma ọ bụ Osimir iPategi  bụ osimiri na ebe ndị njem nleta dị n'akụkụ Osimiri Niger na Pategi, Kwara Steeti n'etiti etiti nke Naịjirịa.

Pategi bụ ebe a na-eme emume Pategi Regatta kwa afọ na ọtụtụ ihe omume metụtara ịkụ azụ. 

## Akụkọ ihe mere eme
Ndị na-aga ezumike agaala n'ụsọ osimiri a kemgbe e guzobere ya bụ Patigi Emirate.

## Njem
N'ịbụ nke dị n'akụkụ Osimiri Niger, osimiri Patigi  abụghị ụsọ mmiri ájá; kama, ịma mma ya dị n'ala ya siri ike. Ụsọ mmiri ahụ na-ewu ewu n'etiti ndị na-egbu azụ na ndị ọkụ azụ. A na-ahụ ọtụtụ ụdị azụ dị iche iche n'osimiri ahụ, gụnyere ọcha, flathead, na bream.

Ihe omume ụgbọ mmiri Pategi Regatta bu emume na-ewere ọnọdụ kwa afọ ma wuo ụlọ ọrụ nwere ihe maka ndị ọbịa iji nụ ụtọ ememe ahụ.

## Ọnọdụ ihu igwe
Ọnọdụ ihu igwe na-agụnye oge mmiri ozuzo, oge ọkọchị, na  oge ụgụrụ - igbachi n'etiti abụọ ahụ - nke ikuku kpọrọ nkụ mara. &nbsp;&nbsp;N'oge Ụgụrụ okpomọkụ nwere ike ịdaba na iri na isii. 

## Edensibia
Onye na-etinye ihe n'ime akpa

thumb|A na-akpọkarị ihe na-agbagharị agbagharị nke nwere ọtụtụ akụkụ Cambridge roller na United Kingdom na cultipacker na United States; aha ọ bụla sitere na onye na-emepụta ihe na mba ahụ ma ghọọ aha a ma ama maka ụdị ahụ.
thumb|Mgbasa ozi maka Culti-Packer site na C.G. Dunham Company nke Berea, Ohio, USA, na mbipụta Eprel 24, 1915, nke The Prairie Farmer, akwụkwọ akụkọ ugbo. Ihe ndị mbụ a kpọtụrụ aha ndị na-ere cultipackers na mbipụta sitere na oge a. Mgbasa ozi maka ụlọ ọrụ a na-egosi otu na abụọ.
A cultipacker bụ otu ngwá ọrụ ugbo nke na-egbutu unyi, na-ewepụ akpa ikuku, ma na-agbanye obere Nkume, na-emepụta ihe dị nro, nke siri ike. N'ebe a na-agbasa mkpụrụ, ihe na-agbagharị n'ụzọ dị nro na-eme ka ala dị gburugburu mkpụrụ ahụ, na-eme atụmatụ na mkpụrụ na-adịghị omimi na ezigbo njikọ mkpụrụ na ala. 

A na-eji okwu cultipacker eme ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ naanị maka rollers, ebe okwu field roller ma ọ bụ land roller nwere ike izo aka ma ọ bụ na-akwọ mụrụmụrụ ma ọ bụ roller. Ụfọdụ ndị ọrụ ugbo na-emeso okwu ndị ahụ dị ka ndị na-adịghị mma, mana ọtụtụ ndị ọzọ na-emekwa ngwá ọrụ ndị a na-agbatị dị ka klas nke ndị na-agbagharị n'ọhịa. Dịka ọmụmaatụ, C.H. Wendel's Encyclopedia of American Farm Implements and Antiques  na-ekpuchi ụdị ahụ dum dị ka ala rollers. Okwu cultipacker pụtara na Bekee n'ihe dị ka afọ 1914 ma eleghị anya ọ malitere dị ka aha akara nke C.G. Dunham Company nke Berea, Ohio, nke na-akpọsa ụdị "Culti-Packer" malite n'oge ahụ. Ụlọ ọrụ ahụ enweghị subcategory nke ridged-roller n'onwe ya site na mgbatị ọ bụla, dị ka akwụkwọ Wendel na-egosi, mana maka ihe ọ bụla, aha ya maka nsụgharị ya dị mma n'ọtụtụ uche. Ka ọ na-erule afọ 1920 na kemgbe ahụ, a na-eji ya eme ihe n'ọtụtụ ebe, ọ dịkarịa ala na mpaghara ụfọdụ nke US ma ọ bụrụ na ọ bụghị na mba niile. Na Britain, a na-akpọkarị ngwá ọrụ yiri ya Cambridge roller ma ọ bụ Cambridge roll; D.J. Smith's Discovering Horse-dọrọ Farm Machinery na-ekwu, "The Cambridge roll, aha ya bụ ndị mepụtara ya, bụ mgbaaka nke nwere ọtụtụ mgbaaka ma ọ bụ ugwu. "

N'agbanyeghị aro nke nchịkọta ala na akụkụ "packer" nke aha ahụ, ndị na-azụ anụ na ndị ọzọ na-agbagharị ala na-eme ka nrụgide dị elu naanị na ebe dị elu (dị ka clods); nrụgide ntọala na akụkụ ndị ọzọ nke akara ụkwụ adịghị elu karịsịa, nke bụ ikwu, ọ bụghị elu karịa nrụgide ụkwụ mmadụ. Onye na-ama ụma zọsie ike n'otu ebe nwere ike ịkwakọba unyi siri ike karịa ka onye ọrụ ubi na-akwakọba ya. Nke a dabara adaba n'ihi na ọ dị mkpa ka akwa mkpụrụ osisi kwụsie ike, ọ bụghị kọmpat gabiga ókè. A na-eji usoro tupu na mgbe ịgha mkpụrụ, site na iji rollers na-agbaji agbaji, wepụ akpa ikuku, na ịpịa obere okwute, na-eme ka ahịhịa dị larịị, nke siri ike..

## Ebem si dee
Donga River

thumb|Donga River
Osimiri Donga bụ osimiri dị na Nigeria na Cameroon .  Aha ahụ sitere na Mambilla Plateau dị n'ebe i mere Naijiria, bụ nke oke mba ụwa dị n'etiti Nigeria na Cameroon, ma na-ahọba na igwu egwuregwu egwuregwu ga-emecha iche na osimiri Benue na Nigeria .  [1] Mmiri Donga dị kilomita 20,000 (7,700 sq mi) na mpaghara.  N'ebe kacha elu, n'ụdị Benue osimiri na-ebuga 1,800 cubic meters (64,000 cu ft) mmiri mmiri kwa osimiri.. 

Na Steri Taraba, Naijiria, መካከለኛ oke ndị atọ, Baissa, Amboi na Jissaula, n'ime osimiri Donga.  Ha na-edina na mkpọda na n'ala ala Mambilla Plateau, ndị na-azụ nke Gashaka Gumti National Park 

## Mmetọ
Nnyocha na-egosi na ọgwụ ndị na-egbu egbu bụ ihe na-emetọ ihe ndị dị n'ime osimiri Donga.  

## Ihu igwe
Nkeziመቱ afọ bụ ihe dịka 33°C mana oke oyi na-atụ n'anyị January yana oke mmiri ozuzo n'August.  Pasent mmiri ozuzo bụ 40.35% yana iru mmiri 54.98%.  Ọ na-ekpo ọkụ ọkụ nke ukwuu na March na 40.44°C, na nkezi ikuku nke 8.84km/h 

## Hụkwa

* Obodo Cameroon

## Ntụaka
Oramiriukwa River

Pịa Oramiriukwu bụ iyi dị na Imo State, Nigeria nke na-agba 14-kilometre (9 mi) ụzọ ịgbapu n'ime osimiri Otamiri .  [1] Oramiriukwu otu n'ime osimiri ndị dị a okpukpera na Imo Riverdrainage na-agba ọsọ 14.0km site na isi mmiri ya na Abba Isu (Nwangele LGA) wee hapụ n'ime mmiri mmiri mmiri Otamiri.  N'ihi azụta azụ ndị na-akụ azụ na mpaghara egwu azụ azụ n'iche ọrụ dị na Emekuku (Owerri LGA), nchikota azụ̀ iri na asaa nke nwere ụdị iri abụọ na asaa ka e ụzọ n'ụzọ mmirika. 

## Ọgụgụ ọzọ
Icthyofauna of Oramiriukwa River in Imo State, Nigeria.

## Ntụaka

Òtù:Ȯra Imo
Ogunpa River

thumb|Ogunpa River
Usoro osimiri Ogunpa bụ iyi nke atɔ nwere ogologo ogologo ọwa nke 21.5 kilometers (13.4 mi) na mmiri mmiri na-ekpuchi 73.3 square kilometers (28.3 sq mi) na-ekpochapụ egwuregwu nke Ibadan, Nigeria .  Obodo Ibadan dị na ndị iro egwuregwu Nigeria (7º23' N, 3º5' E) bụ nnukwu obodo mepere emepe na Africa ndịda Sahara .  A mara na osimiri Ogunpa nwere ụdị zooplankton iri anọ na ngosi 

## Nchekwa ọha
A mara na a na-ekpofu ihe mkpofu ụlọ n'ụzọ Ogunpa.  Nke a na-ebute mgbe ụfọdụ

Na 1960, ihe ụmụaka 1,000 ndị bi na ya mere ka ha garazie inwe ebe obibi mgbe ịjapapọ n'ụdị ya.  Ebibiri ihe ụlọ ụlọ 500 na 1963 mgbe osimiri ahụ kpuchirikwara obodo ahụ ọzọ.  N'afọ 1978, na-egosipụta ịhụnanya na ikike ozu 32 site na mkpọmkpọ ebe nke idei mmiri ahụ ma bibie ihe ezinụlọ ụlọ 100.  

### Ọdachi
Otú ọ dị, ọ bụ iju mmiri nke August 31, 1980 mere ka ndị Ogunpa mara mba na mba ụwa. Mgbe ihe dị ka awa 10 nke nnukwu mmiri ozuzo dechara ka ọ dị okpukpu anọ ka ọ dị n'oge iju mmiri 1978, obodo Ibadan fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mkpọmkpọ ebe. Ewepụtara ihe karịrị ozu 100 n'ime mkpọmkpọ ebe ụlọ dara ada na ụgbọ ala nke iju mmiri ahụ buru. Ihe karịrị mmadụ 200 nwụrụ na ihe karịrị 50,000 enweghị ebe obibi. 

## Mmetọ
Ibadan bụ otu n'ime mpaghara dị mkpa n'ụwa ebe ijikwa ihe mkpofu siri ike na-ebute nnukwu nsogbu na gburugburu ebe obibi na mberede na eze.  Obodo a, nke nwere ihe ntakiri mmadụ atọ, na-ahụ ọtụtụ ihe mkpofu kwa ụbọchị, na akara usoro mkpọfu siri ike emeela ka mkpofu na-akwadoghị na-etolite, ụzọ mmiri na-ebute ọrịa, na ọrịa na-agbasa.  Pịa Ogunpa, nke na-esi n'ime ime obodo ahụ na-ahọfe ma bụrụ nke ihe mkpofu siri ike metọọ nke ukwuu, plastik, karama na ihe ndị ọzọ na-adịghị adị ndụ, bụ otu ihe atụ.  Aha ahụ, bụ́ isi iyi mmiri dị mkpa nye obodo, ewerela akụ n’ihi ya.  Ọtụtụ ndị mmadụ enwetawokwa ọrịa na-ebute mmiri dị ka ụgbụgbọ, typhoid, na ọkụnyụ 

## Ọrụ Channelisation
N'afọ 1999, Gọọmenti Naijiria weghaara " Channeisation Project" nke si Ogunpa.  Ọtụtụ nsogbu emebiela ha 1977. Ọ bụ ọrịa steeti O steeti egosi ya na mbụ.  Iji usoro nke a, e nyere nyere ikike naira iri iji mechaa usoro nke Ogunpa. 

Ọ bụ ezie na e mere atụmatụ ịrụcha ọrụ ahụ na February 2003, a kọrọ na ụfọdụ ndị ọrụ ngo na-arụ ọrụ na channelisation a gbahapụrụ saịtị ahụ n'arụchabeghị.

## Ntụaka