open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kalu Ndukwe Kalu

**Kalu Ndukwe Kalu** bụ onye sayensị ndọrọ ndọrọ ọchịchị America a mụrụ na Naijiria nke na-ahụ maka ntunyere mmepe ụlọ ọrụ, iwu nchekwa mba, na usoro nhazi. Ọ bụ ugbu, Prọfesọ Nnyocha Pụrụ Iche nke Sayensị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Iwu Nchebe Mba na Mahadum Auburn Montgomery.; na Prọfesụ Docent na Mahadum nke Tampere, nke obodo Finland

## Mmalite na ndụ ọrụ
Kalu nwetara asambodo B. Sc ya na Ọmụmụ gburugburu gburugburu ebe obibi mba ụwa/Sayensị gburugburu ebe obibi na mahadum Rutgers, New Brunswick, NJ, o nwere isi nke abụọ na òmùmù Áko na uche (idi adi) na afo 1980; MBA (ozizi nhazi na omume) na mahadum Atlanta na afo1982; na asambodo Ph. D na sayensi ndoro ndoro ochichi si na mahadum ǹka na uzu nke Texas na afo1994. O nwetekwara nzere nke ndi mechara ogugo dokinta na omumu gbasara ndoro ndoro ochichi (nkuzi ochichi onye kwuo uche ya na ụlọ ọrụ, ịbụ nwa ama ala, na usoro esemokwu mba ụwa) na mahadum Yale site na afo(1996 ruo afo 1999), na nzere nke ndi gụsịrị akwụkwọ n'ezie (iwu Ahụike na Njikwa) na ulo akwukwo ogwu nke Yale site na afo (1998 ruo afo 2000).Ọ kuziwo kwa nkuzi n'ulo akwukwo di iche iche nke gunyere mahadum nke Connecticut, Storrs/Waterbury; na mahadum nke of Tampere, Finland (ulo akwukwo nke njikwa na ndoro ndoro ochichi) dika ọkà mmụta na-egbuke egbuke na profesọ na-abia abia, site na afo 2013 ruo afo 2014. kemgbe ọtụtụ afọ, o chikotawo kwa na mahadum Auburn Montgomery the Jenaral Dwight D. Eisenhower Usoro nchekwa mba: mmemme koleji – mmemme mgbasa ozi nke koleji nke  ndi Agha nke obodo U. S. , Carlisle, PA. ihe nnyocha ya gbadosiri ukwu ike na-ebe ogbasara mmepe nke ulo oru na mgbanwe nke ogbako, nwa amaala na echiche nhazi, nduzi intafazi ozi teknụzụ, teknụzụ na omenala, mgbagwoju usoro mgbanwe, nchekwa obodo na amụma ọgụgụ isi, na ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke nlekọta ahụike na amuma.

## Akwụkwọ

* "Ike steeti, ọchịchị na mmeri ndọrọ ndọrọ ọchịchị na ọchịchị Naijiria" Ebipụtara na afo 2008   "Ịbụ nwa amaala: Eziokwu dị anya na nke ọma" (nke ya na Nada Kakabadse na Andrew Kakabadse deziri) Ebipụtara na afo 2009    "Nkà na ụzụ, omenala, na amụma ọha: nkuzi siri ike sitere na Finland" Ebipụtara na afo 2016    "Ịbụ nwa amaala: njirimara, ụlọ ọrụ, na ihe ịma aka nke ogachara ogbara ohuru" Ebipụtara na afo 2016    "Omenala ndọrọ ndọrọ ọchịchị, mgbanwe, na amụma nchekwa na Nigeria", ebipụtara na afo (2018). ISBN 978-1-13-847597-7

## Ebemside


## Njikọ mpụga

* 

Òtù:Ngalaba mahadum Auburm
Òtù:Ndị gụsịrị akwụkwọ na mahadum teknụzụ nke Atlanta
Òtù:Ndị gụsịrị akwụkwọ na mahadum nke Rutgers
Òtù:Omụmụ amuru na afo otu puku nari iteghete, iri ise na anọ
Òtù:Ndi Nijiria kwabatara na United Stati
Òtù:Ndị ọkà mmụta ndọrọ ndọrọ ọchịchị sayensị nke America
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Ngalaba mahadum nke Connecticus
Ọdọ Mmiri Woodstock

Woodstock Dam dị n'elu Tugela, mpaghara KwaZulu-Natal nke Ndịda Afrịka ma bụrụ isi iyi mmiri maka nke akpọrọ ndịa na bekee Thukela-Vaal Transfer Scheme. E nyere mmiri ahụ ọrụ na afọ 1982, nwere ikike nchekwa nke ọnụ Ọgụgụ ndịa ;373.26 nde bic mita (13.182×10^9 cu ft), na mpaghara elu nke 29.129 Skwer kilomita (11.247 sq mi), mgbidi mmiri ahụ dị mita iri ise na anọ (177 ) [citation needed] elu. Dam ahụ na-arụ ọrụ maka ebumnuche mmiri nke obodo na nke ụlọ ọrụ mmepụta ihe ma enwere ike itinye ya n'ihe ize ndụ dị elu (3). [nkọwa dị mkpa]
none|thumb|250x250px|Ọnọdụ ọdụ ụgbọ mmiri Woodstock na Drakensberg Pumped Storage Scheme

## Hụkwa

* Ndepụta nke ọdọ mmiri na ọdụ ụgbọ mmiri na  Ndịda Afrịka 

## Ndemsibia
Ọdọ Mmiri Kilburn

Kilburn Dam, ụdị mmiri jupụtara n'ala na akụkụ nke Tugela-Vaal ọrụ ngo mmiri na Drakensberg Pumped Storage Scheme, dị mita narị ise (1,600 ) ala karịa Sterkfontein Dam, na Osimiri Mnjaneni, nso Bergville, KwaZulu-Natal, mpaghara Ndịda Afrịka. E nyere mmiri ahụ ọrụ na afọ 1981, nwere ikike nke ọnụ Ọgụgụ ndịa ;36,700 bic mita (1,300,000 cu ft), na mpaghara elu nke narị abụọ na asaa hekta (510 acres), mgbidi mmiri ahụ dị mita iri anọ na asatọ (157 ) n'ịdị elu. Ebumnuche bụ isi nke nzukọ mmiri ahụ bụ iji rụọ ọrụ maka mmepụta nke a na akpọ hydro-electricity na ikike ihe ize ndụ ya dị elu (3).
none|thumb|Ọnọdụ Kilburn Dam na Drakensberg Pumped Storage Scheme

## Hụkwa
 

* Ndepụta nke ọdọ mmiri na ọdụ ụgbọ mmiri na  Ndịda Afrịka 
* Ndepụta osimiri nke  Ndịda Afrịka 

## Ndemsibia
Ọdọ Mmiri Spioenkop

Spioenkop Dam na-ejide Osimiri Tugela na KwaZulu-Natal. Ọ dị n'ime ebe nchekwa okike nke otu aha ahụ. E nyere mmiri ahụ ọrụ na afọ 1972, nwere ikike nke ọnụ Ọgụgụ nkea ;272,265 bic mita (9,614,900 cu ft), na mpaghara elu nke ọnụ Ọgụgụ ndịa ;15.314 uare kilomita (5.913 sq mi), mgbidi mmiri ahụ dị mita iri ise na atọ (174 ) n'ịdị elu. Spion Kop (ugwu) dị kilomita abụọ pom ise n'ebe ugwu nke mmiri ahụ.

## Hụkwa

* Ebe Nchekwa Okike nke Spioenkop Dam
* Osimiri Tugela

## Ndemsibia
Ọrịa Cancer

thumb|280x280px|Otu ụyọkọ mmanụ dị nso na Baton Rouge ExxonMobil Refinery n'akụkụ Osimiri Mississippi na Disemba 1972.
ọrịa cancer Alley (French: Allée du Cancer) bụ aha njirimara mpaghara nyere 85-mile (137km) n'akụkụ osimiri Mississippi n'etiti baton rouge na Orleans ọhụrụ, na parish River nke Louisian a, nke nwere ihe karịrị osisi 200 petrochemical na refineries. mpaghara a bụ 25% nke mmepụta petrochemical na United States'. a na-ewere mpaghara ahụ dị ka mpaghara àjà. na ọrịa kansa N'ihe dị ka otu nde mmadụ, mmadụ iri anọ na isii n'otu nde nọ n'ihe ize ndụ nke ịrịa ọrịa kansa, ma e jiri ya tụnyere nkezi mba nke ihe ruru mmadụ iri atọ n'otu nde. ihe ize ndụ nke ọrịa cancer na-adịghị ala ala na Ntinye uche nke arụmọrụ petrochemical kpaliri "Cancer Alley" moniker.  .s.
Woodland Carbon Code

thumb|woodland Carbon Code
**woodland carbon code bụ ọkọlọtọ UK maka ọrụ igbu osisi maka mbelata mgbanwe ihu igwe. ọ na-enye nkwado onwe na nkwenye na mmesi obi ike gbasara ọkwa carbon ịwepu site na ọrụ okike osisi na ntinye aka ha na mbelata mgbanwe ihu igwe.**

E guzobere koodu ahụ, nke na-akọwapụta atụmatụ na njikwa ihe achọrọ, na 2011 iji kwalite usoro omume kachasị mma maka òtù ndị chọrọ ịmepụta ọhịa iji belata ikuku carbon ha. Nkwado na koodu ahụ pụtara na a na-arụ ọrụ carbon nke osisi ma na-achịkwa ya n'ụzọ na-adịgide adịgide na ụkpụrụ mba; ga-enwe atụmatụ a pụrụ ịdabere na ya maka ọnụọgụ carbon nke a ga-ejide ma ọ bụ kpọchie ya n'ihi ịkụ osisi ahụ; debanyere aha ya n'ihu ọha ma nyochaa ya n'onwe ya; ma mezuo ụkpụrụ na ụkpụrụ doro anya iji hụ na a na a na ya ezigbo uru carbon.
Ọdọ Mmiri Kouga

ọdọ mmiri Kouga  bụ nnukwu mmiri dị n'Osimiri Kouga ihe dị ka  iri abụọ na otu  (iri na atọ mi) n'ebe ọdịda anyanwụ Patensie dị na ebe akporo Kouga Local Municipality, na  Ndịda Afrịka Ọ na-enye mmiri, ịgba mmiri na ndagwurugwu Kouga na Gamtoos yana mmiri ọṅụṅụ na mpaghara nke Port Elizabeth site na Loerie Balancing Dam. E wuru ya n'etiti afọ 1957 na 1969.

Enwere ike ịbanye n'ọdọ mmiri ahụ site na ịgbaso R330 na R331 site na N2 na nke Humansdorp. Ihe niile ma e wezụga kilomita asatọ ikpeazụ (5.0 mi) bụ okporo ụzọ nke tarred ma enwere obere ọwa n'ihu mgbidi mmiri ahụ.

A kpọrọ ya Paul Sauer Dam n'aha Paul Sauer, mana a gbanwere aha ya na afọ 1995.

## Ụlọ Ọrụ Ike Kouga Dam
E nwere ọnụ Ọgụgụ atọ nke 1200 kVA nke bụ hydroelectric turbines a bekee  na ala nke mmiri ahụ, mana ha anaghị eji ha eme ihe ugbu a.

## Hụkwa
 

* Ndepụta nke ọdọ mmiri na ọdụ ụgbọ mmiri na  Ndịda Afrịka 
* Ndepụta osimiri nke  Ndịda Afrịka 
* Ngalaba Na-ahụ Maka Mmiri na Ọhịa nke Ndịda Afrịka 

## Ndemsibia

## Njikọ mpụga

* Kọmitii Nnyocha Mmiri nke South Africa
Ebe Nchekwa Okike nke Spioenkop Dam

Dam Nature Reserve nke Spioenkop ma ọ bụ Spion Kop Nature Reserve bụ **ebe** a na-echebe na KwaZulu-Natal, nke Ndịda Afrịka Ọ dị nso na ebe a ana kpo Ladysmith na Winterton nke bụ obodo kacha nso, ọ dịkwa ihe dị ka hekta nde anọ na narị anọ  (17  mi). Enwere ike iru ebe agha akụkọ ihe mere eme site n'okporo ụzọ.

E guzobere ogige ntụrụndụ ahụ na afọ 1975.

Ọnọdụ ihu igwe dị jụụ, na mmiri ozuzo kwa afọ nke ihe dị ka narị asatọ na iri na anọ mm kwa Skwer mita. Oge mmiri ozuzo bụ n'oge  ọnwa Machị ruo Ọktoba.

## Hụkwa
Ebe ndị a na-echebe na  Ndịda Afrịka 

* Agha nke Spion Kop
* Ọdọ Mmiri Spioenkop

## Ndemsibia

## Njikọ mpụga

* Ihe Na-atọ Egwu Ime na Ógbè KwaZulu-Natal
* Ụzọ Agha
Ihe Mmiri Steenbras

Dam nke Steen bras ("STEE-un bruss"), nke a na-akpọ ugbu a **Steenbras Lower Dam**, bụ ụdị mmiri dị n'ugwu a na-akpọ Hottentots-Holland, n'elu Gordons Bay, nso Cape Town na Ndịda Afrịka Ọ bụ otu n'ime nnukwu ọdụ ụgbọ mmiri isii mejupụtara nke a na akpọrọ Western Cape Water Supply System, na bekee. Ọ bụ obodo Cape Town nwe ya ma na-arụ ọrụ iji nye obodo ahụ mmiri. Mgbidi mmiri ahụ dị mita iri abụọ na asatọ (92 ft) n'ịdị elu na mita narị anọ na iri na abụọ (1,352 ) ogologo; ọ na-ejide ọdọ mmiri nke ọnụ Ọgụgụ ndịa; 36,133 megalitres (1,276.0×10^6  ) n"elu mpaghara nke hekta narị atọ na iri asatọ  (narị itoolu na iri anọ acres) mgbe ọ jupụtara.

N'afọ 1916, a họpụtara ndị akpọrọ na bekee Board of Engineers, ka ha kọọ akụkọ banyere atụmatụ mmụba mmiri maka obodo Cape Town. Atụmatụ ha bụ atụmatụ Steenbras nke ga-agụnye ihe na-adọkpụ na oghere na Osimiri Steenbras. A ga-ejikọta mmiri a na ọdọ mmiri Molteno site na ọwa mmiri dị n'ugwu Hottentots Holland na paịpụ ígwè dị kilomita iri isii na anọ n'ogologo. Ọrụ malitere na atụmatụ ahụ na afọ 1918 ma wuchaa ya afọ atọ ka e mesịrị. Atụmatụ Steenbras nwere ike inye Cape Town ihe ruru nde lita mmiri iri anọ na abụọ kwa ụbọchị ọ bụ ezie na nkezi oriri dị na mpaghara nke nde lita iri abụọ na itoolu kwa ụbọchị. Otú ọ dị, oriri ahụ toro ngwa ngwa ma ọ bụghị ogologo oge tupu Cape Town enwee nsogbu mmiri ọzọ. Iji dozie mkpa maka mmiri ndị ọzọ, e welitere mgbidi Steenbras ma tinye paịpụ ọzọ n'ime obodo ahụ. A rụchara ọrụ a na afọ 1928. Maka ọtụtụ ọkara mbụ nke narị afọ nke iri abụọ ọ bụ isi ọdọ mmiri maka Cape Town mana ugbu a ọ bụ naanị otu n'ime ọtụtụ ihe mgbochi mmiri na-enye obodo ahụ. Enwere ike ime ihe ize ndụ nke Steenbras dị elu (3). [nkọwa dị mkpa]
áká_ịkẹngạ|thumb|Map nke Steenbras Dams na ebe ha na-ejupụta
Dam ahụ dị na Osimiri Steenbras, nke, dị ka  ọtụtụ osimiri dị na Western Cape, nwere obere ihe dị ala ma na-enye mmiri dị elu. A na-akpọ osimiri na mmiri ahụ aha steenbras, azụ dị na Ndịda Afrịka .
áká_ịkẹngạ|thumb|Pipeline si Steenbras na-agafe Osimiri Lourensford na Somerset West
N'afọ 1977, e wuru Steenbras Upper Dam kpọmkwem n'elu mmiri. A na-eji ya eme ihe maka atụmatụ ọkụ eletrik Steenbras nke na-echekwa mmiri nke na-akwado ọkụ eletrik nke Cape Town n'oge kachasị mkpa.

Obodo Cape Town na-enyocha ike na ibuli mgbidi iji mụbaa ikike Steenbras Dam. [citation needed]

## Ndemsibia
Godfrey Okoye

**Godfrey Mary Paul Okoye**,  C.S.Sp. (Ubochi nke iri na iteghete nke onwa Disemba na afo 1913 ruo17ubochi nke iri na asaa n'onwa Machị nke afo1977)O bụ bishọp nke Chọọchị Roman Katọlik na Naịjirịa. Ọ bụ Bishọp mbụ nke obodo Port Harcourt, na-eje ozi site na ubochi nke ato n'onwa Septemba nke afo1961 ruo ubochi nke asaa n'onwa Machị nke afo 1970. Mgbe ọ hapụsịrị diocese nke Port Harcourt, ọ ghọrọ Bishọp nke abụọ nke Enugu, nọchiri Bishọb John Cross Anyogu.

## Akụkọ ndụ
A mụrụ Okoye na ubọchi nke iri na iteghete nke onwa Disemba na afo1913 nye Okoye Nwazulu na Ada Oji na Ifitedunu na mpaghara ọwụwa anyanwụ nke Nigeria, ugbu a bu Anambra Stati. Most Rev. Dr. Charles Heerey, Achịbishọp nke Onitsha, na ubochi nke iri abuọ na asaa nke onwa Julaị na afo1947. N'afọ 1950, ọ ghọrọ naanị onye ụkọchukwu Igbo nke abụọ a nabatara n'ime ọgbakọ nke Mmụọ Nsọ. Okoye tinyere aka nke ukwuu n'ihe omume gbasara Agha Obodo Naịjirịa, nkwado ya doro anya maka Biafra mere ka ndị ụkọchukwu ibe ya nwee nchegbu na a ga-elekwasị ha anya na Naịjirị. Onye na-akọ akụkọ ihe mere eme bụ Adrian Hastings kọwara Okoye dị ka "onye Biafra na-anụ ọkụ n'obi". N'afọ 1977, obere oge tupu ya enwee Iwa ahu hainia, Okoye bibiri faịlụ nke onwe ya na-akọwapụta itinye aka ya n'agha ahụ. Ọ nwụrụ obere oge ka ịwa ahụ gasịrị.

## Hụkwa
 

## Ebemside


## Njikọ mpụga

* Dayosis nke Port Harcourt
* Dayosis Katọlik nke Enugu
Mpaghara Nchịkwa Mmiri Limpopo

**Limpopo WMA**, bụ ihe e jiri mara ya ma ọ bụ mpaghara nchekwa mmiri Limpopo; ma ọ bụ ihe e jere mara ya na bekee bụ ;Limpopo Water Management Area (coded: 1), na Ndịda Afrịka  gụnyere nnukwu osimiri ndị a: Osimiri Limpopo, Osimiri Matlabas, Osimiri Mokolo, Osimiri Lephalala, Osimiri Mogalakwena, Osimiri Sand na Osimiri Nzhelele ma kpuchie ihe mgbochi mmiri ndị a.

* Cross Dam, Osimiri Nwanedi
* Dam Doorndraai Sterk River
* Glen Alpine Dam Osimiri Mogalakwena
* Ọdọ Mmiri Luphephe, Osimiri Luphephe
* Ọdọ Mmiri Mokolo Osimiri Mokolo
* Mmiri Mutshedzi Osimiri Mutshedi
* Nwanedi Dam, na Osimiri Nwanedi
* Nzhelele Dam Nzhelele Osimiri Nzhelele
*

## Ókèala
Mpaghara igbapu mmiri bụ ndịa; A41, A42, A50, A61 ruo A63, A71, A72 na A80.

## Hụkwa

* Mpaghara Nchịkwa Mmiri
* Ndepụta nke ọdọ mmiri na ọdụ ụgbọ mmiri na  Ndịda Afrịka 
* Ndepụta osimiri nke  Ndịda Afrịka 

## Edemsibia
Ndepụta nke Mpaghara Nchịkwa Mmiri

**Mpaghara Nchịkwa Mmiri** nke nkpobere ya bụ nkea; (WMAs) bụ akụkụ nke Ndịda Afrịka nke a na akpọ Catchment Management Agencies (CMAs) na-achịkwa. E guzobere CMA n'ihe gbasara Iwu Mmiri Mba nke afọ 1998. (Ka ọ na-erule n'ọnwa Disemba afọ 2020 ọ bụ naanị CMA abụọ ka e guzobere).

Ndepụta ahụ kwesịrị ịbụ nke zuru ezu, ma dị ka nkọwa nke **Ngalaba Na-ahụ Maka Mmiri** si dị. Ewezuga WMA ndị a, ha nwekwara ọtụtụ ebe mmiri na-adọ (a na-eji ụfọdụ ọdụ ụgbọ mmiri eme ihe maka ịdọ mmiri, ụfọdụ yiri ya mere a na-eji ha abụọ).

## Ndepụta nke Mpaghara Nchịkwa Mmiri

## Hụkwa

* Ndepụta nke ọdụ ụgbọ mmiri na ọdọ mmiri na Ndịda  Afrịka 
* Ndepụta nke ọdọ mmiri nke  Ndịda Afrịka 
* Ndepụta osimiri nke  Ndịda Afrịka 

## Edemsibia


* Mmiri Mmiri
* Map nke Mpaghara Nchịkwa Mmiri
Mpaghara Nchịkwa Mmiri nke Upper Vaal

**Upper Vaal nke mkpo-bere ya bụ; WMA**, ma ọ bụ **Upper Vael Water Management Area** nke akpọrọ na bekee (nke nwere koodu: asatọ), bụ mpaghara nchịkwa mmiri nke gụnyere nnukwu osimiri ndị a: Osimiri Wilge, Osimiri Liebenbergsvlei, Osimiri Mooi na Osimiri Vaal, ma kpuchie Dams ndị a:

* Boskop Dam Osimiri Mooi
* Osimiri Vaal nke Grootdraai Dam
* Klerkskraal Dam Mooi River
* Klipdrift Dam Loop Spruit
* Potchefstroom Dam Mooi River
* Ọdọ Mmiri Saulspoort Liebenbergvlei
* Ọdọ Mmiri Sterkfontein Nuwejaar Spruit
* Vaal Dam Osimiri Vaal

## Ókèala
Mpaghara ọdọ mmiri  C11 ruo C13, C21 ruo C23, na C81 ruo C83.

## Edemsibia

* Mmiri Mmiri
Joseph Obinna Ogba

**Joseph Obinna Ogba** (amụrụ n'afọ 1961 na Ebonyi Steeti, Naịjirịa) bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naịjirị. Ọ bụ onye omeiwu na-anọchite anya Ebonyi Central senatorial district na Seneti Naịjirịa. Ọ bụ onye otu National Assembly nke asatọ na Naịjirịa ma bụrụkwa onye omeiwu a họpụtara na republic nke nke itoolu nke National Assembly.

## Ndụ onwe onye na agụmakwụkwọ
A mụrụ Joseph Ogba na 1961 na Nkalagu, Ishielu Local Government Area nke Ebonyi Steeti, Nigeria. A zụlitere ya na Ishielu obere oge. Ogba gara Command Secondary School na Nkalagu ebe ọ natara General Certificate of Education n'afo 1975. Ọ gara Federal Polytechnic, Oko ebe ọ nwetara Diploma na Higher National Diploma na Mass Communication.

## Ọrụ
Ogba malitere ọrụ ya dị ka onye ọka ikpe na Nigerian Football Referee Association n'afo 1986. N'afọ 1995, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye isi oche nke Nigeria Football Referee Council (Chapter nke Anambra Steeti  ) ma jee ozi n'ọkwa ahụ ruo n'afọ 1997. N'afọ 1997, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye otu Federal Government Delegation na United States na Owuwu ihe onyonyo.

### Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
N'afọ 1998, ọ banyere na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma họpụta ya dịka onye isi oche nke gọọmentị ime obodo Ishielu na steeti Ebonyi. E mesịa, a họpụtara ya dịka Onye isi oche nke ndị isi oche (ALGON) na steeti Ebonyi. N'ihi ahụmịhe ya na bọọlụ, a họpụtara ya dịka onye isi oche, Ebonyi Angels Football Club na 1999 ruo 2002.

Mgbe ọ ka na-eje ozi dị ka Onye isi oche nke Ebonyi Angels, a họpụtara ya ka ọ bụrụ Kọmishọna maka ndị ntorobịa na egwuregwu, Ebonyi Steeti na 2002. N'afọ 2003, mgbe ọ rụchara ọrụ dị ka onye kọmishọna, a họpụtara ya dịka onye isi oche nke Football Association na Ebonyi Steeti. N'afọ 2006, ọ bụ onye isi oche nke kọmitii ahịa na nkwado nke Nigeria Football Federation.

N'oge ntuli aka 2015 na Naịjirịa, Ogba gbara aka bia kwa sonyere na ndị omeiwu ha họpụta ra ka ọ nọchite anya mpaghara Ebonyi Central. A họpụtara ya ka ọ bụrụ onye isi oche kọmitii na-ahụ maka egwuregwu n'etiti ndị omeiwu Naịjirịa. N'afọ 2019, a họpụtara ya ọzọ na ndị omeiwu Naịjirịa maka oge nke abụọ.

## Hụkwa

* Ndepụta ndị si Ebonyi Steeti

## Ebem si de

## Njikọ mpụga

* Joseph Ogba profaịlụ

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Joseph Ogba nke Ebonyi State
Òtù:Ndi si na Ebony steeti
Òtù:Ndi amuru na Ebonyi State
Òtù:Ndi ndoro ndoro ochichi Ebonyi steeti
Òtù:Ndi amuru na 1961
Òtù:1961 births
Netwọk mkpochapụ mmetọ mba ụwa

thumb|akara ngosi
thumb|Netwọk mkpochapụ mmetọ mba ụwa
Netwọk mmetọ mba ụwa (IPEN) (nke bụbu netwọk mkpochapụ mba ụwa) bụ netwọk zuru ụwa ọnụ nke NGO raara onwe ha nye ebumnuche nke iwepụ mmetọ, dị ka ọdu na ágbá, mercury na ọdu na gburugburu ebe obibi, ihe na-emetọ ihe ndị dị ndụ (POPs), kemịkal na-emebi endocrine, na nsí ndị ọzọ.
Maria Neira

María P. Neira (amụrụ n'afọ 1962) bụ dọkịta Spanish, onye ọrụ gọọmentị mba ụwa na onye nnọchi anya mba ọzọ, onye kemgbe afọ 2005, jere ozi dị ka onye nduzi nke

Ahike ọha, gburugburu ebe obibi na ndị na-ahụ maka ọha na eze nke ngalaba ahụike (PHE) nke nzukọ ahụike ụwa (W

nization (WHO).

## Akụkọ ndụ

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Chris Okewulonu

**Chris Okewulonu**  // (Onye amụrụ n'ụbọchị nke iri abụọ na anọ n'ọnwa Disemba, 1960) bụ onye ọka iwu Naijiria, onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye ọchụnta ego. Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye isi ndị ọrụ nke Emeka Ihedioha bụ Gọvanọ nke Imo Steeti site n'ụbọchị nke atọ n'ime ọnwa Juunu, 2019 ruo n'ụbọchị nke iri na ise n'onwa Jenụwarị, 2020. Ọ bụ onye otu People's Democratic Party.

## Mbido ndụ na ọrụ
A mụrụ Okewulonu na Amaeke, Avutu, Obowo n'afọ 1960. A kpọrọ ya n'ọrụ ikpe n'afọ 1986 o wee malite ọrụ ọka-iwu ya na ụlọ ọrụ iwu nke Gọvanọ mbụ na-abụghị onye agha nke Imo Steeti ochie, Onye ịsị oche Sam Mbakwe. Kemgbe ahụ, ọ nọ n'ọkwá na Gọọmentị Naijiria dịka onye a họpụtara n'ime Ụlọ Nzukọ nke Imo Steeti. Ọ rụkwara ọrụ dị ka odeakwụkwọ ukwu, Avutu Development Union site n'afọ 1988 rue n'afọ 1999.

N'afọ 1999, ọ ghọrọ onye na-enyere gọvanọ nke Imo Steeti aka. Ma n'afọ 2001, ọ ghọrọ onye kọmishọna maka Ọrụ, Ụlọ na Ụgbọ njem na Imo Steeti. N'afọ 2004, ọ ghọrọ Onye isi oche / Onye nhazi nke Heartland Football Club ma n'afọ 2006, a họpụtara ya dị ka SSG nke gọvanọ imo steeti. N'afọ 2008, Onye isi ala Naịjịrịa bụ Goodluck Johnathan họpụtara ya ka ọ bụrụ Kọmishọna Federal, na-anọchite anya Ndịda Ebe Ọwụwa Anyanwụ n'ihe gbasara Fiscal Responsibility komishon.

N'afọ 2011, a họpụtara Okewulonu dị ka onye isi nchịkwa nke Ntuli aka maka ịhọpụta  gọvanọ Ikedi Ohakim. ọzọ kwa, n'afọ 2015, a họpụtakwara ya dị ka onye nduzi ukwu nke Chukwuemeka Ihediohaz Gọvanọship Campaign.

N'ụbọchị mbụ nke n'ọnwa Juun afọ 2019, mgbe a ṅụrụ iyi nke Onye Ukwu Chukwuemeka Ihedioha dị ka Gọvanọ Ọchịchị nke Imo Steeti, Okewulonu bụ otu n'ime ndị mbụ a họpụtara ka ha ṅụọ iyi dịka Chima Nwana na a ṅu iyi ka ọ bụrụ Onye isi ndị ọrụ ma bụrụ kwa zie osote Onye isi ndị isi dika m sị kowaa.

## Ihe odide

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:1960 births
Nchịkwa Ihe Mpofu (ụlọ ọrụ)

**Ụtụ isi maka osisi** bụ ụtụ isi nke gọọmentị Joseph Stalin nyere ndị nwe osisi mkpụrụ osisi na USSR na 1944. Ụtụ isi ahụ mere ka ọ dị oke ọnụ inwe osisi n'ugbo, ma nwee nsonaazụ a na-atụghị anya ya nke na-akpata ọtụtụ osisi site n'aka ndị ọrụ ugbo Soviet. Nke a mechara mee ka ụkọ mkpụrụ osisi.

Onye Minista Arseny Zverev tụpụtara echiche a, Stalin atụghị anya nsogbu ndị ọ ga-eweta. Georgy Malenkov kagburu ụtụ isi ahụ na 1954, mgbe e belatara ụtụ isi site na pasent 60 maka ndị ọrụ ugbo..

## Hụkwa

* Ọrụ ugbo na Soviet Union
* Mgbasa ozi nke ụmụ ahụhụ anọ

## Ihe odide
Mgbanwe gburugburu ebe obibi

Mgbanwe gburugburu ebe obibi bụ ihe ma ọ bụ ọgba aghara nke gburugburu ebe obibi na-ebutekarị site na ụzọ na gburugburu ebe obibi.  Mgbanwe gburugburu ebe obibi ihe dị iche iche, dị ka àgwà ndị na-emere onwe ha, nnyonye anya mmadụ, ma ọ bụ anụmanụ anụmanụ .  Mgbanwe ebe obibi na-agụnye ọ bụghị naanị anụ anụ ahụ, ihe ndị dị ka akụ nke ụdị mmegide .

## Hụkwa

* Mgbanwe ihu igwe (echiche zuru oke)
* Mmebi gburugburu ebe obibi
* Okpomọkụ gburugburu ụwa
* Mmetụta mmadụ na gburugburu ebe obibi
* Acclimatization
* Atlas nke gburugburu anyị na-agbanwe agbanwe
* Phenotypic plasticity
* Socioeconomic

## Ntụaka
Obinna Chidoka

**Rt. Hon. Obinna Chidoka** (amụrụ na ụbọchi nke asaa n'onwa Jenụwarị n'afọ1974) bụ nwa amaala Obosi, mpaghara ọchịchị ime obodo nke ebe ugwu Idemili di na  Anambra Steeti. Ọ bụ onye gụsịrị akwụkwọ na Mahadum Lagos na onye otu Ụlọ ndị nnọchiteanya, na-anọchite anya ebe ugwu Idemili na ndida Idemili mpaghara gọọmenti etiti, n'ime Nzuko omeiwu ala Naijiria nke asatọ. Ọ bụ onye isi oche nke Kọmitii Ụlọ na gburugburu ebe obibi na ebe obibi.

N'oge mbụ ya n'Ụlọ Ndị Nnọchiteanya site na ọnwa Juun nke afọ 2007 ruo ọnwa Julai nke 2008, Chidoka kwadoro ọtụtụ ụgwọ na mmegharị dị ka onye otu nke Nzukọ nke isii, n'agbanyeghị na ọ bụ onye kachasị nta n'oge ahụ.

## Ndị otu Kọmitii Ụlọ
Na mgbakwunye na ịbụ onye isi oche nke Kọmitii Ụlọ na gburugburu ebe obibi na ebe obibi, ọ bụ onye otu Kọmitii ụlọ gbasara Ụgbọ elu, Mgbasa ozi mpaghara, Ụlọ ọrụ mmepụta ihe, mmanu ala (n'okpuru mmiri), Ndị ntorobịa na mmepe mmekọrịta ọha, Omenala na Njem Nleta, na Ọdịnaya mpaghara n'ime Mgbakọ nke asatọ.

## Hụkwa

* Ndepụta nke ndị otu Ụlọ ndị nnọchiteanya nke Nigeria, site n'afọ 2015 ruo afọ 2019

## Ebemsidee

Òtù:Mmadu ndi si na Anambra steeti
Òtù:Ndị otu ndọrọndọrọ ọchịchị onye kwuo uche nke ndị otu ụlọ nnọchite anya
Òtù:Ndị gụsịrị akwụkwọ na mahadum Lagos
Òtù:Ndị ndọrọndọrọ ọchịchị Naijiria na narị afọ nke iri abụọ
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Omụmụ afọ otu puku nari iteghete, iri asaa na ano
Òtù:Edemede nwere họdio maycrofọmats
Ebe Nchekwa Gburugburu Ebe Obibi nke Uganda

**Environmental Conservation Trust nke Uganda (ECOTRUST)** bụ òtù na-abụghị maka uru na nke na-abụghị nke gọọmentị nke dị na Uganda. Ọ bụ òtù na-echekwa ihe nke ebumnuche ya bụ ichekwa ma melite ụdị dị iche iche na ọdịmma ọha na eze site na njikwa gburugburu ebe obibi na-adịgide adịgide. ECOTRUST na-arụ ọrụ na ụkpụrụ nke ịnye ego nchekwa na ego.

## Nchịkọta
E guzobere na 1999, ECOTRUST na-arụ ọrụ na mba niile n'ime Uganda na itinye uche ya na mpaghara atọ dị na mba ahụ nke bụ; mpaghara Murchison-Semliki na mpaghara Albertine nke South-Western Uganda, mpaghara Queen Elizabeth National Park na Ugwu Elgon Landscape na Eastern Uganda. A na-amata ihe ndị a niile n'ụwa niile dị ka ebe dị mkpa dị iche iche. Ala ndị a bụkwa mpaghara maka mgbanwe ihu igwe kpatara ọdachi dịka idei mmiri, apịtị na mgbanwe ihu igwe nke na-akpata ụkọ mmiri ozuzo ugboro ugboro na nke a na-atụghị anya ya na oge mmiri ozuzo dị ogologo.

## Inye ego na nkwado
The World Land TrustWLT) bụ otu n'ime ndị na-enye ego maka ECOTRUST nke kwadoro nguzobe nke Corridor Restoration Fund (CRF) nke mere ka e weghachi ụzọ njikọ ọhịa dị n'etiti Bugoma na Budongo na Murchison Landscape nke Western Uganda nke a na-akpọ Bugoma-Budongo Corridor.   Mmemme Mmepe United Nations (UNDP),  Kọmitii ọganihu ime obodo Bangladesh (BRAC) na Ministry of Water & Environment (MWE) kwadoro ECOTRUST n'okpuru ọrụ a na-akpọ  Mweghachi nke ala mmiri na ihe ejikọtara (ADA) Project na Eastern Uganda. E mere ọrụ a na mpaghara ise nwere ohere ịbanye na Lake Kyoga; Butaleja, Budaka, Kibuku, Namutumba, na Kaliro.

## Ụkpụrụ nhazi
ECOTRUST isi ụkpụrụ bụ **ịza ajụjụ** nye onwe anyị, nzukọ ahụ, na ndị ha na ha na-arụkọ ọrụ, Transparency ebe ihe ịga nke ọma ha dabere na iwu ntụkwasị obi, iguzosi ike n'ezi **ihe**, **ịdị mma** na **ịrụkọ ọrụ ọnụ**

## Hụkwa
Ebe Nsọ nke Chimpanzee nke Ngamba Island

## Njikọ mpụga
Mgbasa Ozi

## Ihe odide


*
Fidelis Okoro

Fidelis C. Okoro bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria bụ onye Senator nwere nye ndi Enugu North Senatorial District nke Enugu State na mmalite nke Republic nke anọ nke Naijiria, ọ bu onye otu ndi Alliance for Democracy (AD). Ọ malitere ọrụ dị ka senator na ubochi ịrị abụo na itoolu na ọnwa Mee n'afọ otu puku na narị itoolu na iri itoolu na itoolu 

Mgbe ọ nọsịrị n'oche ya na Senate na June n'afọ otu puku na narị itoolu na iri itoolu na itoolu , a họpụtara Okoro na kọmitii na Senate Services, Industries (onye isi oche), Police Affairs, Agriculture na Niger Delta.
Ọ gbanwere otu ndọrọ ndọrọ chichi ono bu Alliance ka obuzieru People's Democratic Party (PDP) wee bụrụ onye na-akwado Gọvanọ Chimaroke Nnamani.
N'ọnwa Disemba n'afọ puku abụọ na otu , Chief Mike Ejinima, onye na-achọ ibu gọvanọ, tinyere Nnamani, Ike Ekweremadu na David Atigwe, onye otu Enugu State House of Assembly.
A họpụtara ya ọzọ n'ọnwa Eprel n'afọ  puku abụọ na atọ na tiketi PDP.

## Ihe nlereanya


Òtù:Ndị Igbo
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Narị afọ mbụ ndị ndọrọndọrọ ọchịchị Naijiria
Òtù:Narị afọ iri abụọ na ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria
Òtù:Otú ndị mmadụ na ochichi onye kwuo uche ya nke Naijiria
Òtù:Njikọ nke onye kwuo uche ya ndị agha ndị Naijiria
Òtù:Ndị ụka Roman Katọlik Naijiria
Òtù:Ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na ala igbo
Òtù:Mmadụ ndi dị ndu
Òtù:Ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Enugwu state
John Okechukwuemeka

**John Okechukwuemeka**,  ma ọ bụ **Okechukwu Emeka**, (amụrụ ubochi iri na asato n' ọnwa Julaị n’afọ 1962) bụ onye ndọrọndọrọ ọchịchị Naijiria, bụrụbu onye minista na-ahụ maka njem ụgbọ njem, onye a họpụtara ime iwu nke  Anambra North na steeti Anambra,Naijiria na ntuli aka izugbe nke ọnwa Eprel n’afọ 2011, na-azọ ọkwa na People's Democratic Party (PDP) ) ikpo okwu.

## Ihe ndị mere n'oge gara aga
A mụrụ Prince John Okechukwuemeka na ubochi iri na asato  n' ọnwa Julaị n’afọ 1962.
Ọ gara Columbia College of Missouri (1984-1987) ebe ọ nwetara MSc na Business Administration.
Ọ bụ onye isi nchịkwa - Ọrụ na Nigeria Commercial and Industrial Enterprises (1987-1990), mgbe ahụ onye isi nchịkịta na onye isi nchịka (1990-1993) nke otu ụlọ ọrụ ahụ. Site na 1993 ruo 2007 ọ bụ onye isi nchịkwa na onye isi nchịk nke Fichtel & Sachs (West Africa) Ltd.

## Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
N'ọnwa Julaị afọ 2007, a họpụtara Okechukwuemeka ka ọ bụrụ Minista nke Steeti maka njem na kọmitii nke Onye isi ala Umaru Yar'Adua.
A chụpụrụ ya n'ọkwa a n'ụzọ dị ukwuu na 29 Ọktoba 2008.
Okechukwuemeka bụ onye na-ahụ maka njem mmiri.

A họpụtara Prince Emeka ka ọ bụrụ onye na-azọ ọkwa onye omeiwu nke Anambra North na ntuli aka mba nke Eprel 2011, na-emeri vootu 1,156. N'ọnwa Machị afọ 2011, ọ rịọrọ ndị Independent National Electoral Commission (INEC) na  Onye isi nyocha nke ndị uwe ojii, na-ekwu na onye ome iwu Alphonsus Igbeke gbalịrị iji aghụghọ dochie aha ya na ndepụta nke ndị na-azọ ọkwa, n'agbanyeghị na ọ meriri ihe na-erughị 100 vootu.
Na ntuli aka Eprel 2011, Emeka meriri vootu 60,788, n'ihu onye nke abụọ Joy Emordi nke All Progressives Grand Alliance (APGA) na vootu 54,060 na J. Balohun nke Action Congress nke Naijiria na vootu 17,849.
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ejike Asiegbu

**Ejike Asiegbu** // (na-ege ntị) bụ onye Naijiria na-eme ihe nkiri na onye nduzi ihe nkiri nke jere ozi dị ka onye isi oche nke otu omee ihenkiri ndị na-eme egwuregwu nke Naijiria. A họpụtakwara ya n'oge gara aga dị ka onye na-enyere onye isi Biafra Odumegwu Ojukwu aka n'oge ahu, n'afọ otu puku, narị iteolu na iri iteolu n'anọ1(994) Ọgbakọ Mba Ome iwu  na Abuja.

## Agụmakwụkwọ
Ejike Asiegbu gụrụ akwụkwọ praịmarị na ụlọ akwụkwọ Constitution Crescent praimarị na Aba, Abia Steeti, Nigeria, mana ọ gụsịrị akwụkwọ praịmarị na ụlọ akwụkwọ nke St. Maryńs dị na Lokoja, Kogi Steeti.
Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ praịmarị, Ejike Asiegbu gara Abdul Azeez Attah Memorial College, Okene na Kogi Steeti, Nigeria, mana ọ gụsịrị ụlọ akwụkwọ sekọndrị na Christ the King College (CKC) na Onitsha, Anambra Steeti, Naijiria  n'afọ otu puku, nari iri iteolu na iri asatọ (1980).

Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ sekọndrị ya, Ejike Asiegbu gara Mahadum Port Harcourt na Rivers Steeti, Naijiria wee gụsịrị akwụkwọ na nzere bachelọ na Theatre Arts n'afọ otu puku, nari iteolu na iri iteolu n'iteolu (1993).

## Ọrụ
Ejike Asiegbu sonyeere ụlọ ọrụ ihe nkiri Naijiria (Nollywood) n'afọ otu puku, nari iteolu na iri iteolu n'isii (1996) wee mee ihe nkiri mbụ ya bụ "Sylent Night" ihe nkiri nke mere ka ọ bụrụ onye ama ama.
Ọ na-emekarị ihe nkiri na ihe nkiri ya na Pete Edochie, Clem Ohameze, Kanayo O Kanayo na Kenneth Okonkwo.

## Onyinye
Ejike Asiegbu meriri ọtụtụ onyinye nke gụnyere; **Onye na-eme ihe nkiri kacha mma n'afọ na Afrika Magic Viewers Choice Awards*,

* *Onye na-eme ihe nkiri kacha mma na Naịjirịa na City People Entertainment Awards,*
* *Onye na-eme [[Best of Nollywood Awards|ihe]] nkiri kacha mma na ọrụ dị mkpa na Best of Nollywood Awards na*
* *Onye na-eme ihe nkiri kachasị ama na Naịjirịa na Africa Movie Academy Awards.*

## Ndụ onwe onye
Ejike lụrụ Ogechi Asiegbu, ma nwee ụmụ anọ, gụnyere Etochi Ejike Asiegbu.

## Ihe nkiri

* Mba Asịrị
* Ego Na-ezighị Ezi
* Ndị Na-asụ Asụ Asụ
* Bụọ Nri M
* Isusu ọnụ Ikpeazụ
* N'abalị Na-adịghị Egwu Egwu
* Njikọ ndị isi
* Ike ga-agbanwe aka
* Anụ ọhịa wolf
* Ndị Agha Iri Abụọ na Atọ
* Ọgwụgwụ Ego
* Ndị Baron
* Ọnọdụ Mberede
* Omenala
* Oracle
* Ego buru oke ibu
* Oge Ị ga-anwụ
* Ụmụ nwoke Abuja
* Egwuregwu Na-adịghị Nri
* Baron nke Na-adịghị ekwu okwu

## Ebemsidee


## Njikọ mpụga

*  
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Ndi nwoke naijiria igwe onyonto ndi neme ihe nkiri
Òtù:Afo omumu adighi
Òtù:Umu mwoke ndi n'eme ihe nkiri nke 21 senchuri
David Okereke

**David Chidozie Okereke** (bụ onye amụrụ n'abalị iri abụọ na itoolu n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 1997). Ọ bụ onye Naijiria na-agba bọọlụ nke na-anodu n'ihu maka ụlọ ọrụ Serie A Cremonese .

## Ọrụ klọb

### Spezia
O nyere ndị Spezia goolu nke mbụ ya na Serie B n'abali itoolu n'ọnwa Eprel n'afọ 2016 na egwuregwu megidere Novara. N'afọ 2018, o nyere goolu iri na enyemaka iri na atọ n'egwuregwu iri atọ na atọ.

### Klọb
N'abalị itoolu n'ọnwa Julaị n'afọ 2019, ọ bịanyere aka na nkwekọrịta afọ anọ nke Club Brugge.

#### Venezia (onye a gbazitere)
N'abalị iri na abụọ n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 2021, Okereke sonyeere otu egwuregwu Serie A Venezia nke e buliri elu na mgbazinye ego ogologo oge na ohere nhọrọ iji mee ka nnyefe ahụ bụrụ nke na-adịgide adịgide.

### Cremonese
N'abali iri abọụ na asatọ n'ime onwa Julaị n'afọ 2022, Okereke sonyeere Cremonese, na nkwekọrịta afọ atọ maka ego a kọrọ na ọ bụ € 10 nde.

## Ndụ onwe onye
N'abalị iri na ise n'ọnwa Septemba n'afọ 2020, a chọpụtara na ọ na-arịa COVID-19.

## Ndekọ ọnụ ọgụgụ ọrụ

### Klọb

## Nsọpụrụ
**Klọb Brugge**

* Belgian Pro League: 2019 na 20, 2020 na 21
* Belgian Super Cup: 2021

## Ihe odide


## Njikọ mpụga

* David Okereke at WorldFootball.net

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Mafia ndị na-egbu osisi

Ndị omempụ na ezo aka na mpụ a haziri ahazi n'ọhịa nke igbu osisi n'ụzọ iwu na-akwadoghị.

## Brazil
Brazil nwere oke igbu osisi n'ụzọ iwu na-akwadoghị, na mgbukpọ ọhịa na abawanye na 2013. Ndị Mafia na emenye ndị mmegide egwu, agbanyeghị na ha nwekwara ihe gbasara ikike.

## Congo
Congo bụkwa onye ahịa osisi iwu na-akwadoghị metụtara.
## India
Ebe ndị a na echebe ọhịa n'akụkụ ụfọdụ nke India dị ka Jammu na Kashmir, Himachal Pradesh, Karnataka na Jharkhand bụ ndị na adịghị ike maka igbu osisi n'ụzọ iwu na-akwadoghị site n'aka ndị mafia osisi ndị na achịkwa ma ọ bụ na emenye ndị ọrụ ọhịa egwu, ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị mpaghara, azụmaahịa na ụmụ amaala. Òtù ndị na abụghị nke steeti esonyerela njikọ ahụ na mpaghara ndị agha metụtara dịka Kashmir. Mgbe ụfọdụ, ndị ọrụ na-eme ihe ike na-ekpuchi ogbugbu doro anya na-akọ akụkọ ọkụ ọhịa na-abụghị eziokwu.

Ọtụtụ nnyocha na-egosi nnukwu mfu nke oke ọhịa na enweghị isi site na ndị mafia osisi, na ihe karịrị otu nde hekta na gburugburu Chhotanagpur naanị na ebufe n'ụzọ iwu na-akwadoghị site na ngalaba ọhịa ozugbo na ụlọ ọrụ mmepụta ihe, na egwupụta ihe na ụlọ ọrụ na egbutu osisi. E wezụga mmebi gburugburu ebe obibi, mmefu ego ọha na eze nwere ike ịdị ukwuu: Otu atụmatụ 1994 nke osisi ezuru na steeti Karnataka ruru ijeri Rs. 10 (ihe dị ka US $230 nde). Veerappan bụ onye ohi a ma ama nke, ruo mgbe ndị uwe ojii steeti gburu ya na 2004, bụ ọkachamara n'ịkụ osisi sandalwood n'ụzọ iwu na akwadoghị na Karnataka na Tamil Nadu.

Dị ka ọ dị na kol, e nweela ihe omume nke dochie osisi dị ala maka osisi dị elu mgbe a na enye ikike ịzụta osisi maka iji gọọmentị. N'otu ihe mere n'afọ 2005, ndị ọrụ gọọmentị kpebiri na e jiri osisi chir dị ala dochie osisi deodar dị elu maka ndị agha na ụgbọ okporo ígwè; e jidere osisi dị elu n'oge a na ebubata ya n'ụzọ iwu na-akwadoghị gafee ókèala steeti na Punjab.

## Indonesia
Oké ọhịa nke Borneo echewo ogbugbu osisi iwu na akwadoghị ihu nke na eyi ndụ na gburugburu ebe obibi egwu.

## Romania
Ụlọ ọrụ ọhịa na Romania bụ nke ndị na-achịkwa ma ọ bụ ndị na-ahụ maka ọhịa. A na-ewepụta ọkara osisi Romanian niile n'ụzọ iwu na akwadoghị. A na elekwasị anya na ndị na-agafe ndị òtù ndị omempụ ma ọ bụ na anwa itinye iwu ọhịa nke Romania maka ịbọ ọbọ.

## Ihe odide
Ugbo osisi (iwu ụlọ)

Ugbo osisi, ma ọ bụ Ụlọ Osisi Osisi bụ **ụlọ** nwere okpukpu isii na Portland, Oregon's Buckman agbataobi, na United States.

## Nkọwa na akụkọ ihe mere eme
N'ịbụ nke dị na Morrison na Southeast Third, ọ bụ Brett Schulz Architects haziri ụlọ ahụ; Guerrilla Mmepe na Pro-Teck Ihe owuwu rụrụ ọrụ dị ka onye mmepe na onye ọrụ ngo, n'otu n'otu. A na-etinye ihe karịrị osisi strawberry 50 n'èzí ụlọ ahụ. A kọrọ na ọrụ ahụ furu $ 12.7 nde.

## Ihe odide

## Njikọ mpụga
 

* Ugbo Osisi na Mmepe nke ndị agha
Ezigbo Ugbo

Ezi Ugbo bụ ugbo akụkọ ihe mere eme na ebe okpomọkụ na Njide, New Hampshire . N'ịbụ nke dị na New Hampshire Route 113 na Ezi Ugbo Road, ugbo ahụ dabeere gburugburu ụlọ ọrụ ugbo c.1820, George Saltonstall West gbasaa ya n'ime ụlọ ezumike na 1920. Ala 100-acre (40 hectare) gụnyere ọtụtụ ụlọ na ụlọ dị n'akụkụ ọdọ mmiri. E depụtara ugbo ahụ na Ndebanye aha obodo nke ebe akụkọ ihe mere eme na 2012.

## Nkọwa na akụkọ ihe mere eme
Ezigbo ugbo dị ihe dị ka kilomita 6 n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ nke etiti obodo Holderness, n'ihe karịrị 140 acres (57 hectare) nke ala nke Ezi Ugbo Road na New Hampshire Route 113 gafere. Ihe onwunwe ahụ bụ ngwakọta nke ọhịa, ogige mepere emepe, na ala mara mma, ma gụnye ebe obibi, ụlọ ọrụ ugbo, na ụlọ ala gụnyere ụlọ ịsa ahụ, ụlọ egwuregwu, na ụlọ mmiri. Ụlọ bụ isi bụ ụlọ ọrụ ugbo c.1820 nke dị n'etiti ubi ndịda nke Ezi Ugbo/113 nkwụsịtụ. N'ịbụ nke Federal na ụdị ya, e nyere ya ihe ndị dị mkpa nke Mweghachi nke Ọchịchị na 1920s. Obere ụlọ Mweghachi nke Ọchịchị, nke e wuru na 1920s iji nye ndị ọrụ ugbo ụlọ, dị n'ebe dị mkpirikpi n'ebe ndịda ọdịda anyanwụ nke ụlọ ahụ. Obere ụyọkọ ụlọ dị n'ime ọhịa n'etiti Ụzọ 113 na Ọdọ mmiri Squam.

Ọtụtụ ndị ezinụlọ True na-arụ ọrụ n'ugbo ahụ ruo 1888, mgbe Charles Eziokwu malitere ịgbazite akụkụ nke ugbo ahụ maka Camp Algonquin, ogige oge okpomọkụ nke abụọ maka ụmụaka na Ọdọ mmiri Squam ma malite ịnakwere ndị na-ebi n'oge n'ugbo. Otu n'ime ndị bịara n'ogige ahụ bụ George Saltonstall West, onye zụrụ ihe onwunwe ahụ na 1920 wee malite ntụgharị ya ka ọ bụrụ ihe onwunwa oge okpomọkụ. A na-arụ ọrụ na ihe onwunwe ahụ n'akụkụ dị ka ugbo na-arụsi ọrụ ike, ebe ndị West na-ebubata ngwaahịa ya n'ụlọ ha na Chestnut Hill, Massachusetts. E kewara ihe onwunwe ahụ n'etiti ndị nketa ya mgbe George West nwụsịrị na 1959.

## Hụkwa

* Webster Estate, nke dị nso
* Ndepụta National Register of Historic Places na Grafton County, New Hampshire

## Ihe odide

## Ịgụ ihe ọzọ

*
Ndị Ọrụ Ugbo Atọ Na-aga Ịgba Egwú

Ndị Ọrụ Ugbo Atọ Na-aga Ịgba Egwú bụ akwụkwọ akụkọ mbụ nke Richard Powers, nke e bipụtara na 1985.

## Nchịkọta atụmatụ
Akwụkwọ akụkọ ahụ na-agbaso njem nke ụmụ okorobịa Europe atọ nọchitere anya na foto nke August Sander n'ihe dị ka 1913 ma ọ bụ 1914. Akụkọ abụọ yiri ibe ha bụ otu n'ime olu a na eche na ọ bụ onye dere ya, onye aha nna ya, anyị na amụta, na-amalite na P P na enye echiche nke oge a ma gosipụta njikọ nke ihe omume. Olu ndị a na enye echiche nke oge a na teknụzụ, isi isiokwu nke akwụkwọ akụkọ ahụ. Usoro edemede agụmakwụkwọ banyere ọdịdị nke foto, gụnyere ihe Walter Benjamin na Hannah Arendt kwuru n'olu akụkọ nke Maazị P na-agwakọta na akụkọ ahụ.

Akụkọ ahụ malitere site na olu akụkọ nke Maazị P. nke mbụ hụrụ foto e sere n'ọnwa ole na ole tupu Agha Ụwa Mbụ nke ụmụ okorobịa atọ nọ na Germany, foto nke akpọrọ Ndị Ọrụ Ugbo Atọ Na-aga Ịgba Egwú ma na egosi ya na Ụlọ ọrụ Detroit nke Arts.  Akwụkwọ akụkọ ahụ na-agbaso akụkọ ifo nke ụmụ okorobịa atọ a n'oge agha, yana akụkọ Peter Mays, onye nchịkọta akụkọ teknụzụ maka magazin eletrọniki nke afọ 1980, na Maazị P. ♡ onye na akọ akụkọ nke akụkụ nke akwụkwọ akụkọ ahụ bụ onye na-echegbu onwe ya banyere foto na echiche nke foto na teknụzụ.

Akwụkwọ akụkọ Powers mechara dee Galatea 2.2, nke e bipụtara na 1995, na-eji echiche onye mbụ nke onye na-akọ akụkọ Richard Powers iji kọwaa n'ụzọ dị ukwuu ọnọdụ *ndị* Powers dere Ndị ọrụ ugbo atọ na-aga egwu egwu.

*Ndị ọrụ ugbo atọ na-aga* n'ụzọ ha na-agba egwú na-anwa ime ka ọganihu teknụzụ nke kpatara nnukwu ọnwụ na Agha Ụwa Mbụ na ndị mepụtara nka maka ndị mmadụ n'ụdị foto.

## Njikọ mpụga

* Bibliography nke mbipụta nke Three Farmers on Their Way to a Dance.
* Ndepụta nke nyocha na ihe odide banyere ''ndị ọrụ ugbo atọ'' na ụzọ ha na-aga ịgba egwú.
OsisiFam

OsisiFam (data data ezinụlọ osisi) bụ nchekwa data nke osisi phylogenetic nke mkpụrụ ndụ ihe nketa anụmanụ. Ebumnuche ya bụ ịzụlite ihe onwunwe a haziri ahazi nke na-enye ozi a pụrụ ịdabere na ya gbasara ọrụ ortholog na paralog, na akụkọ ihe mere eme nke ezinụlọ dị iche iche.

OsisiFam na-akọwa ezinụlọ mkpụrụ ndụ ihe nketa dị ka otu ìgwè mkpụrụ ndụ ihe ndụ nke malitere mgbe ụdị anụmanụ nwere otu metazoan. Ọ na agbalịkwa itinye mkpụrụ ndụ ihe nketa ndị ọzọ dị ka yea*s*t (S.cerevisiae na S. pombe) na osisi (A. thaliana) iji kpughee ndị a dị anya.

OsisiFam bụkwa nchekwa data ortholog. N'adịghị ka ndị ọzọ na-adabere na nhazi abụọ, OsisiFam na-ewepụta orthologs site na osisi mkpụrụ ndụ ihe nketa. Ọ na-adaba na osisi mkpụrụ ndụ ihe nketa n'ime osisi ụdị zuru ụwa ọnụ ma chọta akụkọ ihe mere eme, ụdị na ihe ndị furu efu. OsisiFam na-eji ozi a nyochaa owuwu osisi, iduzi ọgwụgwọ aka, ma chọpụta mmekọrịta ortholog na paralog dị mgbagwoju anya.

Ihe ndị bụ isi nke OsisiFam bụ ezinụlọ mkpụrụ ndụ ihe nketa nke enwere ike kewaa n'akụkụ abụọ: OsisiFam A na OsisiFam-B. A na-emepụta ezinụlọ OsisiFam-B na-akpaghị aka. Ha nwere ike ịnwe njehie nyere phylogenies dị mgbagwoju anya. A na-eji aka edozi ezinụlọ OsisiFam-A site na ndị OsisiFam. A na-enye aha ezinụlọ na aha node n'otu oge. Ebumnuche kachasị nke OsisiFam bụ igosi ihe onwunwe a haziri ahazi maka ezinụlọ niile.

A na-agba OsisiFam dị ka ọrụ na Wellcome Trust Sanger Institute, a na-etinye ngwanrọ ya na SourceForge dị ka "OsisiSoft".

## Hụkwa

* Homology (biology)
* HomoloGene
* Phylogenetics
* OrthoDB
* Orthologous MAtrix (OMA)
* Inparanoid

## Ihe odide

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ TreeFam
* Osisi dị nro
Luke Chijiuba Ochulor

Air Commodore (la ezumike nká) **Luke Chijiuba Ochulor** jere ozi dị ka onye nchịkwa agha mbụ nke Delta Steeti, Naịjirịa, nke a họpụtara n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 1991 mgbe e guzobere steeti ahụ site na akụkụ Bendel Steeti n'oge ọchịchị ndị agha nke onye isii Ibrahim Babangida.
O nyefere onye gọvanọ a họpụtara ahọpụta Felix Ibru na Jenụwarị n'afọ 1992 na mmalite mba nke atọ nke Naịjirịa.

Ochulor bụ onye Igbo. A mụrụ ya na mpaghara ọchịchị obodo nke Okpofe Ezinihitte na Mbaise Imo Steeti Naịjirịa.
Dị ka gọvanọ steeti, e nyere ya ọrụ iguzobe usoro nchịkwa maka steeti ọhụrụ ahụ ka ọ na-akwadebe maka ntuli aka na ịkwaga na ọchịchị ndị nkịtị.
O mepụtara Mahadum Delta Steeti site na ogige Abraka nke Mahadum Bendel Steeti, wee guzobe kọmitii iji chọpụta ma a ga-ebugharị mahadum ọhụrụ ahụ na Anwai, Asaba, mkpebi nke nwere ike ịkpata ọgba aghara agbụrụ.

N'ọnwa Julaị afọ 2003, Ochulor kpọrọ ndị isi agbụrụ Ijaw, Itsekiri na Urhobo na Delta Steeti ka ha rụkọọ ọrụ ọnụ iji mepụta udo na mpaghara Warri nwere nsogbu. 
Dị ka onye otu Imeobi (nke dị n'ime) ọgbakọ ndị okenye nke Imo Steeti , na afọ 2009 ọ gọnahụrụ asịrị na gọvanọ steeti, Ikedi Ohakim na-akwụ ndị okenye ụgwọ iji gbochie nkatọ.
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Pius Okigbo

**Pius Okigbo** (onwa Febụwarị isii n'afọ 1924 ruo 2000), bụ onye Naijiria a ma ama na-ahụ maka akụ na ụba si n'obodo Ojoto, isi ụlọ ọrụ nke Idemili South mpaghara ọchịchị obodo di na Anambra Steeti; ọ bụ nwanne nwoke nke onye na-ede uri Christopher Okigbo. N'inweta agụmakwụkwọ sekọndrị ya na Christ the King College, Onitsha, Pius gafere ule asambodo nke ulo akwukwo Cambridge na  klaasị nke mbụ n'ọnwa Disemba afọ 1940 na mwepụ site na Mahadum nke London. N'afọ 1941, ọ banyere na Ụlọ akwụkwọ mahadum nke ugwu di na Yaba  Lagos, maka ọmụmụ diplọma na nka (1941-1942). N'ihi ntụgharị nke Yaba College ka ọ bụrụ ebe ndị agha maka Royal West African Force n'oge Agha Ụwa nke Abụọ, na 1942 a kpọfere ya na Achimota College dị na Accra, Gold Coast (nke bụ Ghana ugbu a), ebe ọ gụsịrị akwụkwọ ya na Latin, Grik, akụkọ ihe mere eme, asụsụ Bekee, na akwụkwọ na asambodo diplọma na 1943.

O nwetakwara nzere bachelọ nke sayensị na akụ na ụba site na ọmụmụ onwe ya, mgbe nke ahụ gasịrị, ọ gara Mahadum Northwestern, ebe ọ nwetara MA na Ph.D na akụ na akụ naụba. [mkpa nhota] Dị ka onye ọkà mmụta, o nyere aka nke ukwuu n'ịkwalite okwu agụmakwụkwọ, ụzọ ọhụrụ maka idozi nsogbu akụ na ụba Afrịka. Dị ka onye na-ahụ maka akụ na ụba nke nwere mmetụta maka mgbanwe akụkọ ihe mere eme, Okigbo mere nchọpụta ma dee banyere mmalite, evolushọn na mgbanwe nke nnukwu iwu akụ na ụba ma bụrụ ihe bara uru na nchọpụta ya na itinye n'ọrụ echiche ndị na-asọmpi nke mmepe nke o chere na ọ dị mma maka eziokwu nke akụ na ụba ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Naijiria n' Afrika. O nwetara otuto agụmakwụkwọ na Naijiria mgbe o bipụtara akwụkwọ gbasara ụkpụrụ ndekọ ego nke Naijiria. A họpụtara ya dị ka onye ndụmọdụ akụ na ụba nye gọvanọ nke mpaghara ọwụwa anyanwụ nke Naịjirịa.

Dị ka onye ọkà mmụta na-ahụ maka ego ọha na eze, o nyere ọrụ ya na agụmakwụkwọ ọha na eze na iwu, ọ bụ onyeisi oche n'ọtụtụ kọmitii Naijiria, ọkachasị ndị na-ahụkarị maka ntụziaka akụ na ụba nke mba ahụ. N'afọ 1994, dị ka onye isi oche nke kọmitii na-enyocha ọrụ ụlọ akụ etiti nke Naijiria, o wepụtara akụkọ na-akatọ ọrụ gọọmentị na-arụ n'ịchịkwa ijeri dollar 12.4 nke ego mmanụ na-enweta na akaụntụ abụọ pụrụ iche. A maara akụkọ kọmitii ahụ nke ọma dị ka akụkọ Okigbo.

## Ihe odide
Uche Odoputa

?> 

**Uche Odoputa**  bụ onye na-eme ihe nkiri Nollywood na onye ama - ama na-ahụ maka igwe onyonyo.

## Mbido nd<u>ụ</u>
Uche Odoputa si Orlu, Imo steeti  dị na mpaghara ndịda ọwụwa anyanwụ nke Naịjirịa.

## Ndụ onwe onye
O nwere ntọala a na-akpọ The Uche Odoputa Foundation nke na-etinye aka na ọrụ ndị dị ka; agụm akwụkwọ nke ndị naenweghi nne na nna, ọrụ ahụike maka ndị na-enweghị ihe ùgwù, na nkwado ego maka ndị inyom di ha nwụrụ  anwụ maka ebumnuche azụmahịa.
N'afọ puku abụọ na asaa (2007), ụlọ ọrụ mmanye iwu ọgwụ Naịjirịa (NDLEA) jidere Maazị Uche Odoputa maka ịzụ ahịa ọgwụ ọjọọ ma tụọ ya mkpọrọ afọ abụọ na izu atọ.

## Ebemsidee

Òtù:Onye philantropist nigerian
Òtù:Ndi si imo state
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Onye Naijiria
Òtù:Ndị na-eme ihe nkiri si imo steeti
Òtù:Umu nwoke igbo
Òtù:Ndị nwoke na-eme ihe nkiri nigerian
Òtù:Afọ ọmụmụ efu (ndị dị ndụ)
Òtù:Ndị na-eme ihe nkiri nigerian narị afọ nke iri abụọ na otu
Òtù:Nigeria film ndị nwoke na-eme ihe nkiri
Òtù:Ndị dị ndụ
Òtù:Isiokwu nwere hAudio microformats
Ebe Nchekwa Ankasa

thumb|317x317px|Ebe a na-ahụ ọhịa Ankasa
Ankasa Mpaghara nchekwa bụ mpaghara dị na ndịda ọdịda anyanwụ Ghana, na mpaghara ọdịda anyanwụ nke Ghana, ihe dị ka kilomita 365 n'ebe ọdịda anyanwụ Accra n'akụkụ ókèala ya na Côte d'Ivoire.  Ọ na-agụnye Ogige Ntụrụndụ Nini Suhien na North, na Ankasa Oke ọhịa na South.

Ogige ntụrụndụ ahụ dị ihe dịka square kilomita 500, ma nwee oke ọhịa mmiri ozuzo na-acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ. Ankasa Mpaghara nchekwa bụ naanị ebe a na echebe anụ ọhịa na Ghana nke dị na mpaghara mmiri ozuzo na acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ. Osimiri Ankasa, Nini, na Suhien niile na-agafe ogige ahụ, a makwaara ha maka ngwa ngwa na mmiri ha.  Oké ọhịa ahụ nwere ụdị dị iche iche nke ihe ọ bụla dị na Ghana, nwere ihe karịrị ụdị osisi vascular 800, ụdị urukurubụba 639, na ihe karịrị ụdị nnụnụ 190. Ndụ anụmanụ gụnyere enyí, bongo, agụ owuru, chimpanzee, Diana enwe, na anụmanụ ndị ọzọ. Ewezuga ogige ọhịa nke a họọrọ igbu osisi ruo 1976, ebe ndị ọzọ a na echebe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ihe mebiri emebi.

Ogige ntụrụndụ ahụ gụnyere ebe ezumike ndị nwere ebe mgbaba, ụlọ mposi, na mmiri na agba ọsọ yana ọtụtụ ebe maka ịnọdụ ala na inwe mkparịta ụka.
alt=|center|thumb|436x436px|
Oké ọhịa Ankasa

## Njikọ mpụga

* Ghana Ministry of Tourism - ebe nrụọrụ weebụ
* Ghana Wildlife Society (Nweta June 2014)
* Ọnọdụ nke Nnukwu Apụl n'ógbè ahụ

## Ihe odide
Charles Ndukauba

**Chinedu Charles Ndukauba** bụ onye Naijiria na-eme ihe nkiri na ihe nlereanya onyoonyo. Charles malitere ime ihe nkiri mgbe ọ dị obere. O bu onye amara nke Oma na Ihe nkiri.

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
Ndukauba charles bụ onye Ogboji sitere na Anambra East dị na mpaghara odida anyanwu nke Naijiria, na-adịghị anya na Ȯra Delta. Nne ya bụ onye na azu ahia, nna ya bụ onye isi ụka ma na elekwa ahia na Umuoji. Chinedu Ndukauba bu onye azụlitere nke ọma, nke ano n'ime ụmụ isii, ụmụ nwanyị atọ,umu ano. Ọ gara akwukwo na Holy family high school,Nkpor, Naijiria. Ọ gụsịrị akwụkwọ na Amaka Boys, Onịchạ ebe ọ nwetara diplọma na asusu.

## Oru
Ndukauba bu onye na arusi orụ ime ihe nkiri Ike. Onye na-emepụta chọpụtara Chinedu Ndukauba na nyocha ọ gara gbasara Anambra state broadcasting service. Ọganihu ya bịara na 2022 mgbe ọ rụrụ ọrụ na Ụwa gbasara umuaka na Naijiria.

## Ihe nrite na nhọpụta

## Reference

## External links

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Hilda Baci

**Hilda Effiong Bassey** nke a maara nke ọma dị ka **Hilda Baci** (amụrụ na 20 Septemba, 1996) bụ osinri onye Naijiria, onye na-ejikwa ụlọ nri na onye na-eme ihe nkiri. N'ọnwa Ọgọstụ 2021, ọ turu ugo na asọmpi "Jollof Faceoff".

## Mbido ndụ na ọrụ
Hilda sitere na mpaghara Nsit Ubium, steeti Akwa Ibom, Nigeria. A mụrụ ya na 20 Septemba, 1996. O ritere nzere na sociology site na Mahadum Madonna, Okija . Ọ bụ onye njikwa nke "Dine on A Budget" na Pop Central TV, Dstv Channel 189.

## Ihe nkiri

## Asọmpi Guinness World Record
Na Machị 2023, Hilda kwupụtara na ọ ga-anwa asọmpi maka oge isi nri kachasị ogologo. Ọ bụ Lata Tondon ji ọkwa ahụ n'oge gara aga, onye siri nri were awa 87, nkeji 45 na 2019.

N'abalị 11 n'ọnwa Mee, afọ 2023, ọ malitere asọmpi ya akpọrọ "Cook-a-thon". O rutere ma gafere onye ji ọkwa ahụ n'oge gara aga n'abalị 15 nke ọnwa Mee, afọ 2023.

Na Mọnde Mee 15, 2023, ka ọ kụrụ elekere 7:45 kpọmkwem nke ụtụtụ, Hilda weghara ọkwa ahụ dịka onye siri nri ogologo oge kachasị, dịka o sielarị nri awa 87 na nkeji 50 - nkeji 5 karịa onye ji ọkwa ahụ n'oge gara aga na 2019 

Iji setịpụ ihe ndekọ ọhụrụ nke oge isi nri kachasị ogologo, Hilda setịpụrụ na mbụ isi nri maka awa 96, mana o mechara gbatịa ya ruo awa 100.

nri kachasị ogologo, Hna mbụ ilda setịpụrụ isi nri maka awa 96, manamhe mgbaru ọsọ ya ruo 100 awa. 

Ọtụtụ ndị Naijiria ama ama nke ukwuu gara leta Hilda gụnyere, Gọvanọ nke Lagos State, Babajide Sanwo-Olu; Onye isi ụkọchukwu nke Harvester International, Bolaji Idowu; Onye na-agụ egwu, Tiwa Savage.

Onye osote onye isi ala nke Naịjirịa, Prọfesọ Yemi Osinbajo kpọkwara Hilda n'ekwentị ma gbakwaa ya ume. Hilda nwetara nnukwu nkwado site n'aka ndị Naijiria bụ ndị gbakọtara ma nọnyere ya n'ebe ọ nọ na-esi nri ahụ. Ebe ndị ọzọ na-agbasa aha ya na Social Media.

## Edensibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Nkume koko na-eme ka ọ dịghachi ọhụrụ

Ihe e ji mara cacao na-emezigharị bụ ihe ọkụkụ dị iche iche nke agroforestry bụ nke a na-akụ osisi cacao na ndò nke osisi ndị ọzọ na-eṅomi gburugburu oke ọhịa. A na-eji ụdị ihe ọkụkụ a eme ihe dị ka usoro iji weghachi oke ohia n'ebe ịta nri ehi gbahapụrụ agbahapụ na mpaghara ndị ọzọ nke ala ubi a na-akpachapụghị anya.N'ime nke ndị ọrụ ugbo nwere ike ịmepụta nri na ego ha na-enweta ma na-emegharị ọhịa.A na-akọwa cacao regenerative site n'ubi agroforestry dị iche iche ebe a na-eto osisi koko na ndò nke osisi ndị ọzọ, na-eṅomi usoro okike ọhịa.

Mgbanwe nke cocoa na-eme ka ọ dị ọhụrụ bụ mmeghachi omume megide osisi monoculture cacao, nke a na-emekarị  kpatara mgbukpọ ọhịa n'ebe okpomọkụ [citation needed].
David R. Boyd

**David Richard bụ onye ọka iwu gburugburu ebe obibi Canada, onye ndọrọndọrọ na onye nnọchi anya mba. ọ bụ United Nations pụrụ iche onye na-ahụ maka ikike mmadụ na gburugburu ebe obibii**.

## Mgbalị

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ