open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ogwe dị n'akụkụ

Ogwe áká infr**ala**teral (ma ọ bụ ogwe áká tangent dị ala) bụ halo a na-adịghị ahụkebe, ihe ọhụụ na-apụta dị ka eke na egwurugwu n'okpuru okirikiri parhelic ọcha.  Tinyere oghere supralateral ha na-anọ mgbè niile n'èzí nkè a na-adịghị ahụkebe 46° halo, mànà n'adịghị ka oghere supra lateral, oghere infralateral na-anọkarị n'okpuru okirikiri parhelic.

Ọdịdị nké oghere dị n'akụkụ dị íchè íchè na ịdị elu nke Anyanwụ.  N'etiti ọwụwa anyanwụ na tupu anyanwụ a hụrụ erute ihe dị ka ogo iri ise n'elu horizon nké ụwa, arcs abụọ dị n'akụkụ abụọ (dịka ) nke halo ogo iri anọ na isii, elu ha na-agbanye na halo ogo iri anọ na isii.  Ka anyanwụ a hụrụ na-eru n'elu 68°, arcs abụọ ahụ na-ejikọta na otu oghere concave tangent na halo ogo iri anọ na isii n'okpuru anyanwụ.

Infralateral arcs na-emepụta mgbè ìhè anyanwụ na-abanye n'ụzọ kwụ ọtọ, kristal ice hexagonal dị ka osisi site ná ntọala hexagular ma pụọ site n'otu n'ime akụkụ prism.  Infralateral arcs na-eme ihe dịka otu ugboro n'afọ."Infralateral arc". Arbeitskreis Meteore e.V. Retrieved 2007-04-16. (Including a photo from January 1996 and a 1980 computer simulation of infra- and supralateral arcs relative to a 46° halo.)  A na-ahụkarị ha na halo ndị a na-ejikọta na arcs tangent dị n'elu.

## Hụkwa

* Okpokoro gburugburu
* Ogwe aka
* Ogwe Parry

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Atmospheric Optics - Supralateral & infralateral arcs - gụnyere HaloSim simulations kọmputa na ihe osise crystal.
Usoro Nkọwapụta Nkọwa

Integrated Forecasting System (**IFS**) bụ **usoro** amụma ihu igwe zuru ụwa ọnụ nké European Centre for Medium-Range Weather Forecasts (ECMWF) nké dị na Reading, England, na Météo-France nké dị na Toulouse jikọrọ áká mepụta ma lekọta. A na-akpọkarị mbipụta nkè IFS na-agba ọsọ na ECMWF dị ka "ECMWF" ma ọ bụ "ihe nlereanya Europe" na North America, iji mee ka ọ dị íchè na GFS America.

## Usoro
Ọ na-agụnye ihe nlereanya ikuku na-agbanwe agbanwe nké nwéré usoro nhazi kwụ ọtọ na-agbaso ala jikọtara ya na usoro 4D-Var data assimilation. N'afọ 1997, IFS ghọrọ usoro amụma mbụ na-arụ ọrụ iji 4D-Var. Ma ECMWF na Météo-France na-eji IFS eme amụma ihu igwe, mànà na-eji nhazi na mkpebi dị íchè (a na-akpọ nhazi Météo na France dị ka ARPEGE). Ọ bụ otu n'ime ụdị ndị kachasị n'ụwa niile na-eji n'ụwa nile; ndị na-asọmpi ya kachasị na ụbọchị isii ruo ụbọchị iri gụnyere American Global Forecast System (GFS), Canadian Global Environmental Multiscale Model (GEM na GDPS) na UK Met Office Unified Model.

### Ụdị dị iche iche
ECMWF na-agba IFS n'ọtụtụ nhazi. A na-agba nhazi "HRES" kachasị elu kwa awa isií (00Z na 12Z ruo ụbọchị 10, 06Z/18Z ruo awa iri itoolu) na mkpebi dị larịị nke 9 kilomita site na iji 137 okpukpu dị larịụ. A na-ejikwa usoro "ENS" nke ndị otu irí ise na otu na-agba ọsọ kwà awa iri na abụọ ruo ụbọchị iri na ise na 06Z/18Z ọ bụla ruo ụbọchị isii na mkpebi dị larịị nke kilomita iri na asatọ na okpukpu 137 n'ụzọ kwụ ọtọ. ECMWF na-ejikwa ụdị IFS siri ike karịa ụbọchị 45; a na-agba ụdị a kwa izu, na mmepụta n'ime ụbọchị ise. E nwekwara nsụgharị nke na-agwụ otu afọ. Ụdị ụdị niile ma e wezụga HRES jikọtara ya na ụdị oké osimiri NEMO.

## Ojiji
Ọtụtụ mba ndị otu ECMWF na-eji amụma ụwa nke ECMW F iji nye ọnọdụ ókèala màkà mkpebi ha dị elu, amụma mpaghara dị oke ala. ECMWF amụma bụ n'efu màkà ọrụ ihu igwe nke mba ndị otu ya, mana a na-akwụ ndị ọrụ azụmahịa ụgwọ, ébé data ọrụ dị oke (họrọ mgbanwe site na HRES na ENS n'ime ụbọchị iri) dị maka ndị na-azụ ahịa n'okpuru ikikere Creative Commons na-abụghị nke azụmahịa na-amachibido ọrụ ndị ọzọ (CC-BY ND NC). N'ụzọ dị íchè, mmepụta sitere na GFS na GEM / GDPS na-enye ndị ọrụ niile ikikere n'efu.

Koodu isi iyi zuru ezu nke IFS dị naanị na ọrụ ihu igwe nke mba ECMWF. Koodu isi màkà ụdị ikuku dị màkà ndị ọrụ ndị ọzọ na-abụghị ndị ahịa n'ụdị OpenIFS nke chọrọ ikikere n'efu. Ihe nlereanya ihu igwe EC-Earth dabeere na IFS.

## Ihe odide


## Njikọ mpụga

* Peeji nyocha ECMWF
* Mgbanwe na ụdị ECMWF
* ARPEGE-IFS
* Akwụkwọ IFS
Mgbanwe nke Pacific n'etiti afọ iri

thumb|Mgbanwe kwa afọ nke IPO kemgbe 1871 site na Met Office. A na-anọchite anya usoro ndị dị mma site na ọnụọgụ ọnụọgụ; ọnụọgụ ndị na-adịghị mma na-anọchi anya usoro ndị na-enweghị isi.
The Interdecadal Pacific oscillation (**IPO**) bụ ihe omume ocjeanographic / meteorological yírí Pacific decadal oscillation, mànà ọ na-eme n'ebe sara mbara nké o Pacific. Ọ bụ ezie na PDO na-eme n'etiti latitudes nke Oké Osimiri Pacific na mpaghara ugwu, IPO na-agbasa site na mpaghara ndịda gaa na mpaghara ugwu. 

Oge oscillation bụ ihe dịka afọ irí na ise15 ruo afọ iri atọ. Akụkụ dị mmá nke IPO na-egosipụta site na okpomọkụ karịa nkezi nke Pacific na oyi karịa nkezi ugwu Pacific. A na-akọwa usoro ndị na-adịghị mmá site na ntụgharị nké usoro a, na okpomọkụ na mpaghara ugwu na-ekpo ọkụ.

IPO nwèrè usoro dị mma (ebe ndịda ọwụwa anyanwụ Pacific na-ekpo ọkụ) site n'afo 1922 ruo afọ 1946 na afọ 1978 ruo 1998, na ógè na-adịghị mma n'etiti afọ 1947 na 1976.

## Edensibia
Jacchia Reference Atmosphere

**Jacchia Reference Atmosphere** bụ ihe atụ ikuku nke na-akọwa ụkpụrụ maka okpomọkụ ikuku, njupụta, nrụgide na ihe ndị ọzọ dị n'ebe dị elu site na iri itoolu ruo puku abụọ na narị ise. N'adịghị ka US Standard Atmosphere na ụdị ndị yiri ya, ihe nlereanya Jacchia gụnyere latitudinal, ógè, geomagnetic, na mmetụta anyanwụ, mànà a ghaghị ịgbakwunye ya na ihe nlereanya ọzọ na ala. Ihe nlereanya ahụ, nke mbụ e bipụtara n'afọ 1970 ma melite n'afọ 1971 na 1977, dabere na data na-adọkpụ ụgbọ mbara igwe, a na-ejikwa ya mee ihe na ihe nlereanya ụgbọ mbara igwe na mpaghara ndị metụtara ya. 

Echiche a na-ahụkarị mgbè ị na-eji Jacchia Model bụ na ikuku na-agbagharị na ụwa dị ka ihe siri ike.

Nkwekọ ọnụ ọgụgụ nke Jacchia Model bụ pasent iri na ise.

## Hụkwa

* Ihe osise ikuku
* NRLMSISE-00
* Ọnọdụ ihu igwe nke mba ụwa
* Ọnọdụ ihu igwe US

## Njikọ mpụga

* NASA GSFC ModelWeb Jacchia peeji

## Edensibia

* L. G. Jacchia, Static Diffusion Models of the Upper Atmosphere with Empirical Temperature Profiles, Smithson. Ndị na-eme ihe nkiri na mbara igwe Obs. Nkọwa. [Ihe e dere n'ala ala peeji] [Ihe e dere n'ala ala peeji] (B08448)
* L. G. Jacchia, Revised Static Models of the Thermosphere and Exosphere with Empirical Temperature Profiles, Smithson. Ndị na-eme ihe nkiri na mbara igwe Obs. Nkọwa. [Ihe e dere n'ala ala peeji] Nke 332, 1971. (B10091)
* L. G. Jacchia, Thermospheric Temperature, Density, and Composition: New Models, Smithson. Ndị na-eme ihe nkiri na mbara igwe Obs. Nkọwa. [Ihe e dere n'ala ala peeji] Nke 375, 1977.
Ụbọchị Ọrụ Ugbo na Mmepe Ime Obodo

N'agbata afọ 2009 na afọ 2012, **Ụbọchị Ọrụ Ugbo na Mmepe Ímé Obodo** (**ARDD**) bụ ihe omume a na-eme kwà afọ nkè otu Consultative Group on International Agricultural Research (CGIAR), Earth System Science Partnership (ESSP), Food and Agriculture Organization (FAO), Global Forum on Agricultural Research, GFAR), International Federation of Agricultural Producers (IFAP), na International Food Policy Research Institute (IFPRI) jikọtara.

## Akụkọ ihe mere eme
ARRD atọ izizi bụ ihe omume ndị dị n'akụkụ nke United Nations Climate Change Conference (COP15) nkè emere n'afọ 2009, 2010, na 2011 nà Copenhagen, Denmark, Cancún, Mexico, na Durban, South Africa, n'otu n'otu.  Ihe karịrị mmadụ narị ise bịara n'afọ 2011, ébé ónyé na-ahụ màkà ihe ndị dị ndụ na Britain bụ John Beddington " gosipụtara ihe dị mkpa màkà izere ọdịnihu nke oke ihu ígwé na-akpata nsogbu nri".

Ihe omume nké anọ mèrè na Nzukọ Mba Ndị Dị n'Otu maka Mmepe Na-adịgide Adịgide (UNCSD) nke a na-akpọ Rio afọ 2012, Rio + 20, ma ọ bụ Nzukọ Ụwa nke afọ 2012 na Rio de Janeiro, Brazil. Ọ bụ ụlọ ọrụ Brazil Agricultural Research Corporation (Embrapa) na CGIAR kwadoro ya.

ARDD nké ise na nké ikpeazụ, nkè a na-akpọ Agriculture, Landscapes, and Livelihoods Day 5(ALL-5), mèrè n'akụkụ Forest Day n'akụkụ nke 2012 United Nations Climate Change Conference (COP18) na Doha, Qatar.

N'afọ 2013, ihe omume a jikọtara yá nà Forest Day iji ghọọ Global Landscapes Forum (GLF).

## Edensibia
Ọrụ ugbo na gburugburu ebe obibi

**Ọrụ ugbo na** Concert with the Environment (**ACE**) bụ mmemme nké United States Environmental Protection Agency (EPA), nkè a na-ejikọ aka na mmemme United States Department of Agriculture's Sustainable Agriculture Research and Education (SARE), iji kwado ọrụ nyocha nké na-ebelata ihe ize ndụ nkè mmetọ site na ọgwụ ahụhụ na fatịlaịza soluble.

## Mmalite ya
N'afọ 1991, EPA jikọtara áká na USDA site na Low-Input Sustainable Agriculture Program (LISA), nkè a na-akpọ SARE ugbu a, ma nyefee mmefu ego nke Otu nde dollar na mmemme ahụ. Ihe omume LISA Kwèrè nkwa ịhazigharị ego natara site na dollar EPA màkà dollar kwà afọ.

## Ọrụ
E mepụtara mmemme ACE iji nyéré áká na mgbochi na ibelata mmetọ ugbo. Iji mezuo nké a, mmemme ahụ mepụtara ihe mgbaru ọsọ atọ: 

* iji belata ojiji nkè ọgwụ ahụhụ na fatịlaịza n'ọrụ ugbo
* iji kwalite mmejuputa atụmatụ nchịkwa nri na ojiji nkè ọgwụ ahụhụ na-ebelata ihe ize ndụ na njikwa ihe ndị dị ndụ
* iji chebe ébé ndị na-emetụta gbụrụ-gbúrụ ébé obibi

## Edensibia
Alex Fraser Research Forest

**Alex Fraser Research Forest** bụ 98.02 km2 nke ala okpueze na mpaghara Cariboo nké British Columbia, Canada. Ọ bụ Faculty of Forestry na Mahadum British Columbia na-achịkwa ya, iji mepụta ohere màkà agụmakwụkwọ, nyocha na ngosipụta nke njikwa ọhịa na-adịgide adịgide na ịmepụta ụkpụrụ na-adịgidere adịgide n'ụzọ ego. A na-akpọ ọhịa ahụ Alex Fraser ónyé bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị; a na-akpọkwa Alex Fraser Bridge na Vancouver áhà ya.

## Hụkwa

* Mgbalị nchedo
* Nchedo gburugburu ebe obibi

## Edensibia
Ihe Omume nke Oziọma Maka Ọnọdụ Ihu igwe

The Evangelical Climate Initiative (**ECI**) bụ mkpọsa nkè ndị isi ụka nà òtù US-American na-akwalite usoro ahịa iji wéé belata okpomọkụ ụwa.

## Nkwupụta
Ókwú ECI, na-akpọ màkà ichebe ụwa pụọ na okpomọkụ ụwa, mmetọ, mkpochapụ.

## Akụkọ ihe mere eme
The Evangelical Climate Initiative malitere n'ọnwa Febụwarị n'afọ 2006 site na National Association of Evangelicals. NAE na-arụkọ ọrụ na Center for Health and the Global Environment na Harvard Medical School iji mee ka ndị ọkà mmụta sayensị na ndị isi Ndị Kraịst na-ekwusa ozi ọma gbakọọ aka iji belata mgbanwe ihu ígwé.

Ọ bụ ndị isi ozi ọma iri asatọ na isii na ndị isi nke kọleji ozi ọma irí atọ na itoolu bịanyere áká na ya. Ọnụ ọgụgụ ndị bịanyere aka arịgoola ihe karịrị otu narị ka ọ na-erule ọnwa Disemba 2007, ma ka ọ na na-erula ọnwa Julaị 2011 ihe karịrị ndị isi narị abụọ na iri abụọ nke ndị bishọp bịanyere aha n'ọkpụkpọ ahụ. David P. Gushee, prọfesọ nke ụkpụrụ omume Ndị Kraịst na Mahadum Mercer, nyèrè aka dee akwụkwọ ahụ.

## Hụkwa

* Nlekọta okike
* Nkwado

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Ihe Omume nke Oziọma Maka Ọnọdụ Ihu igwe
* Mgbanwe ihu igwe: Ọkpụkpọ Oziọma maka ime ihe na ndepụta mbụ nke ndị bịanyere aka
Presbyterian Church (U.S.A.) Carbon Neutral Resolution

The Presbyterian Church (USA) Carbon Neutral Resolution bụ mkpebi e mèrè n'ọnwa Juun, n'afọ 2006, 217th General Assembly of the Presbyterien Church (USA), na-agba ndị Presbyterians niile ume 'ịgbalị ozugbo ibi ndụ na-anọpụ iche na carbon'. Ekwenyere na mkpebi ahụ bụ nke mbụ n'ụwa site n'aka otu nnukwu okpukpe màkà ndị na-eso ụzọ ya ịghọ carbon neutral.

Mkpebi ahụ nyekwara Kọmitii ndụmọdụ na Social Witness Policy ntụziaka ka o mee ka nkọwa zuru ezu banyéré otu ndị Presbyterian nwéré ike isi belata ike ha ma kweta na 'iwu Ndị Kraịst na-elekọta ihe okike na nkwa Bible nke iweghachi mmekọrịta ziri ezi n'etiti Chineke, ụmụ mmadụ, na ihe ndị ọzọ e kèrè eke na-akpali ma na-akwalite ndị Presbyterans ime ihe iji belata ike [ha].

Mkpebi ahụ dabeere na akụkọ sitere n'aka otu ndị ọrụ kwadebere màkà Kọmitii ndụmọdụ na Social Witness Policy. Mgbè Kọmitii ndụmọdụ vootu iji yigharịa nyocha nke akụkọ ahụ ruo mgbè Nzukọ Ezumezu nke afọ 2008, ndị Kọmishọna Nzukọ Ezumazu abụọ gafere kọmitii ahụ ma nwee ihe ịga nke ọma n'inweta mkpebi ahụ.

Chọọchị ahụ bu ụzọ kwuo na ya 'nnukwu nchegbu' banyéré okpomọkụ ụwa n'afọ 1990 General Assembly, mgbe ọ dọrọ aka ná ntị na 'okpomọkụ ikuku ụwa (mmetụta okpomọkụ) na-anọchite anya otu n'ime ihe ịma aka gbụrụ-gbúrụ ébé obibi ụwa kachasị njọ na ahụike, nchekwa, na nkwụsi ike nke ndụ mmadụ na gbụrụ-gbúrụ ébé obibi'. N'agbanyeghị nke a, nyocha e mèrè n'afọ 2004 kpughere na ihe karịrị ọkara nke ndị Presbyterian niile emeghị ọbụna 'ụzọ kachasị mfe iji belata ojiji ike ha', nakwa na ọtụtụ ọgbakọ etinyeghị usoro nchekwa ike.

## Hụkwa

* Izere mgbanwe ihu igwe dị ize ndụ
* Mkpịsị ụkwụ carbon
* IPCC Akụkọ Nnyocha nke Anọ, 2007

## Edensibia


## Njikọ mpụga

* The Carbon Neutral Resolution at the Wayback Machine (archived 2007-09-29)
* PCUSA - Electric Stewardship: Plug Into Conservation at the Library of Congress Web Archives (archived 2004-10-18)
* Ntuziaka Chọọchị Presbyterian Maka Ịgafe Carbon Neutral
Oké ọhịa ihu igwe nke Vatican

thumb|Oké ọhịa ihu igwe nke Vatican
Ọhịa ihu ígwé Vatican, nke ga-adị na Bükk National Park, Hungary, bụ nke ụlọ ọrụ carbon offsetting nyere Vatican City. A ga-eme ka oké ọhịa ahụ dị mmá iji gbochie ikuku carbon nkè Vatican mepụtara n'afọ 2007. A kọrọ na Vatican nabatara onyinye ahụ, n'ememe n'ubochi ise n'onwa Julaị afọ 2007, dị ka "naanị ihe nnọchianya", na ụzọ isi gbaa ndị Katọlik ume ime ihe ndị ọzọ iji chebe ụwa. Enweghị osisi a kụrụ n'okpuru ọrụ ahụ na carbon offsets emebeghị.

N'ime ihe dị irè karị iji lụso okpomọkụ ụwa ọgụ, n'ọnwa Mee 2007, Vatican kwupụtara na a ga-ekpuchi elu ụlọ nzukọ Paul VI na panel photovoltaic. E tinyere nrụnye ahụ n'ọrụ n'ubochi irí abụọ na isií n'ọnwa Nọvemba, 2008.

## Hụkwa

* Mmetụta Maka Mgbanwe Ihu igwe
* Izere mgbanwe ihu igwe dị ize ndụ
* Mkpịsị ụkwụ carbon
* Enweghị ike itinye aka na carbon
* Nkwekọrịta Kyoto
* Ndepụta nke isiokwu ndị metụtara Vatican City

## Edensibia
Paradaịs na-emetọ emetọ

Polluting Paradise (German: , nkè a makwaara dị ka Garbage in the Garden of Eden) bụ *ihe* nkiri German nke afọ 2012 nke Fatih Akın duziri. E gosipụtara ihe nkiri ahụ na ngalaba Special Screenings na 2012 Cannes Film Festival. Ọ na-elekwasị ányà n'obodo nta Turkey nké Çamburnu na Sürmene, nkè gọọmentị mèrè ka ọ bụrụ ébé a na-ekpofu ihe.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

*
Right to Clean Air Platform Turkey

Right to Clean Air Platform Turkey (RtCAP) (Turkish: ) bụ òtù na-abụghị nkè gọọmentị nké na-elekwasị ányà na nsogbụ nkè mmetọ ikuku na Turkey.

N'afọ 2023, ha kwùrù na mmetọ ikuku bụ okpukpu anọ nkè ntuziaka World Health Organization.

## Ihe E Mere
Iji chebe ahụike ọha nà eze, RtCAP na-ezube ímé ka ikuku Turkey dị ọcha ruo mgbè ọ ga-ezute ma ọ dịkarịa ala ọkwa dị nchebe nkè World Health Organization (WHO) tụrụ aro.

N'afọ 2018, RtCAP bipụtara aro iwu iri màkà gọọmentị:

# N'ụzọ a pụrụ ịtụkwasị óbị na-atụle mmetọ ikuku
# Iwu iji mezuo ntuziaka mmetọ ikuku nké WHO
# Gụnye PM 2.5 n'elu
# Wepụta data ndị ọzọ màkà ọha na eze
# Jiri ihe ngosi mgbasa ikuku dị ugbu a na nyocha mmetụta gburugburu ebe obibi
# Webata nyocha mmetụta ahụike
# Kwụsị ịkwado mmanụ ala 
# Melite iwu iji gbochie ma kwụọ ụgwọ màkà mmetọ ikuku 
# Kwalite ụzọ ndị ọzọ maka ọrụ mmetọ 
# Imekọ ihe ọnụ n'etiti ngalaba gọọmentị nakwa na NGO na òtù ndị ọkachamara 

## Ndị otu
Ndị otu ikpo ókwú ahụ bụ: CAN Europe, General Practitioner Association of Turkey, Greenpeace Mediterranean, Green Peace Law Association, Green Thought Association, Health and Environment Alliance (HEAL), Physicians for Environment Association, TEMA Foundation (The Turkish Foundation for Combating Soil Erosion, for Reforestation and the Protection of Natural Habitats), Turkish Medical Association (TTB), Turkish Neurological Society, Turkish Respiratory Society, Turkish Society of Occupational Health Specialists (İMUD), Turkish Society of Public Health Specialists (HASUDER), Turkey Yuva, WW 350.org

## Ọrụ
Ikpo ókwu ahụ na-esote site n'aka eze ukwu Byzantium Justinian I ónyé kwetara mkpá ikuku dị ọcha dị na 535 AD, na iwu nke mba Turkey nké na-ekwu na "Ọ bụ ọrụ nke steeti na ụmụ amaala imeziwanye gbụrụ-gbúrụ ébé obibi, ichebe ahụike gbụrụ-gbúrụ ébé obibi na igbochi mmetọ gbụrụ-gbúrụ ébé obibi.

### Coal
N'afọ 2019, ikpo ókwú ahụ gbara ndị omeiwu ume ka ha gbochie mmetọ sitere na ụlọ ọrụ ọkụ eletrik a na-agbapụta na Turkey, ma mee ka a márá na nkwado site na ụlọ ọrụ mgbasa ozi mba. Nzukọ omebe iwu mechara tie vootu iji gbochie mmetọ a. Ha na-emekwa mkpọsa megide enyemaka Turkey màkà coal.

### Akwara ndị ahụ
Ikpo ókwú ahụ na-eme mkpọsa màkà Turkey iji setịpụ oke iwu na ezigbo ikuku ikuku nke a maara dị ka PM 2.5. Ha na-ekwu na enwere ike igbochi ọnwụ karịrị puku iri ise n'afọ 2017 ma ọ bụrụ na PM2.5 nọ n'okpuru ntuziaka WHO. N'afọ 2023, ha bipụtara akụkọ na-ekwu na nkezi PM 2.5 nke Turkey bụ iri abụo, okpukpu anọ nke ntuziaka WHO.

### Nnyocha nke ikuku
N'afọ 2023, otu ahụ kwùrù na ọkara n'ime ụlọ ọrụ nyocha ikuku nke narị atọ na iri isii Ministry of Environment, Urbanization and Climate Change ezughi oke.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Map Air Quality Map (Turkish)
* 2019 World Clean Air Congress na Istanbul
2012 Sahel drought

2012 nwèrè oke ọkọchị na Sahel, mpaghara semiarid nkè Africa nké dị n'etiti Sahara na savanna. Mba ndị dị na mpaghara a bụ Senegal, Mauritania, Mali, Burkina Faso, Niger, Nigeria, Chad, Sudan, na Eritrea. Oké ọkọchị na Sahel na-eme ugboro ugboro ma na-ebelata obere mmiri na-enye ma na-emetụta akụ na ụba nkè mba ndị na-emepe emepe na mpaghara ahụ.

## Oké ọkọchị n'ọdịnihu nke mpaghara Sahel
Oké ọkọchị na-aghọwanye ihe a na-ahụkarị, nke ka njọ ma na-eyi egwu n'ihi okpomọkụ ụwa. Nkọwa nwéré ike ịbụ màkà ọnọdụ mmiri ozuzo bụ mgbakwunye nke ihe omume oceanography a na-akpọ El Niño. Otu echiche bụ na evaporation na-eme n'ụzọ dị elu n'ihi mgbanwe nkè okpomọkụ dị n'elu Oké Osimiri, nkè a na-emetụta oke mmiri ozuzo mpaghara Sahel na-enweta Ihe ọzọ ị ga-eburu n'uche bụ mmeghachi omume nke ikuku anyị na ihe na-akpali akpali dị ka gas na ikuku ikuku na ikuku carbon.
áká_ịkẹngạ|thumb|300x300px|Ógbè Sahel bụ ógbè ruru 1,000 kilomita n'obosara nke gafere Afrịka site n'Oké Osimiri Atlantic ruo n'Osimiri Uhie

## Mmetụta na mmekọrịta mmadụ na ibe ya

### Oké Ụnwụ Ụnwụ
Valerie Amos, UN Humanitarian Chief n'afọ 2012, wepụtara nkwupụta n'ime afọ ahụ na-ekwu na ihe karịrị nde mmadụ iri na ise enweghị nri na-edozi ahụ na West Africa na mpaghara Sahel. Isi ihe kpatara ụnwụ nri ahụ bụ ụkọ mmiri ozuzo nkè Sahel, nké sitere na ngwakọta nkè ihe ọkụkụ na-akụ afọ n'ala na El Niño.

Mauritania na Chad dekọrọ mfu n'ihe ọkụkụ nke ihe karịrị pasenti iri ise ma e jiri ya tụnyere afọ 2011. Ihe oriri dị n'ógbè ndị ahụ metụtara dị ala ma jikọta ya na ọnụahịa ọka na-arị elu site na pasenti iri isii ruo iri asatọ na ise  ma e jiri ya tụnyere nkezi n'ime afọ ise gara aga. Na Chad naanị nsogbu nri a metụtara ihe dị ka nde mmadụ 3.6. N'ébé ndị dị ka Burkina Faso, ihe karịrị nde 2.8 na-ata ahụhụ n'agụụ ma na Senegal, ihe karịrị narị puku asatọ enweghị ihe zuru ezu iji rie.

## Njikọ mpụga

* FAO, *[https://web.archive.org/web/20221010225523/https://www.fao.org/crisis/sahel Nsogbu Sahel nke 2012]*
* SOS Children 2012, Oké ọkọchị Sahel
* *The Guardian's* Poverty Matters Blog May 2012, Baaba Maal: ndị mmadụ nọ na mpaghara Sahel chọrọ nri na mmiri ugbu a
* ABC News, May 2012, UN: Nde 18 na West Africa ịga agụụ na 2012
* CNN, June 2012, A distress call from Africa's Sahel: Millions might beast in fam

## Edensibia
Kọmitii na-ahụ maka mmetụta ahụike nke ikuku na-mmetọ ikuku

Kọmitii na-ahụ màkà mmetụta ahụike nké ikuku na mmeto ikuku (COMEAP) bụ otu ndị ọkachamara sayensị na-enye gọọmentị UK ndụmọdụ onwé ha na ikike na mmetụta ahụike site na mmetọ ikuku. Ndị isi ya na-abụkarị ndị ọkà mmụta ma ọ bụ ndị ọkachamara sitere na ngalaba ndị dị ka kemịkalụ ikuku, ahụike gburugburu ebe obibi, epidemiology, na toxicology; otu ónyé na-enyere áká ịhụ na ọrụ teknụzụ nké kọmitii ahụ nwèrè ike ịnweta ọha na eze.

## Ihe omume
Akụkọ COMEAP na-eme mgbè niile ka akụkọ akụkọ dị ka mmadụ ole na-anwụ site na mmetọ ikuku, na njikọ dị n'etiti mmetọ ifufe na ọrịa. N'afọ 2001, COMEAP dọrọ áká ná ntị na ịnọ ogologo ógè na ụmụ irighiri ihe na-eme ka ihe ize ndụ nkè ọnwụ mberede dịkwuo elu, ọkachasị site na ọrịa obi. Otu n'ime akụkọ ya na-adịbeghị ányá, nké e wepụtara n'afọ 2022, nyochara ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ nyocha ọrịa na-efe efe irí asaá wee kwubie na mmetọ ikuku nwèrè. ike ịbawanye ihe ize ndụ nke mbelata ọgụgụ isi na dementia n'etiti ndị agadi.

COMEAP akọwakwala ihe ize ndụ nke mmetọ ikuku na-eku ume n'ọnọdụ dị iche iche. N'ọnwa Jenụwarị afọ 2019, dịka ọmụmaatụ, ọ kọrọ na mmetọ sitere na particulates ruru okpukpu iri atọ karịa na London Underground karịa n'okporo ámá dị n'okpọ ụzọ dị n'elu, na Northern Line nwéré ikuku kachasị njọ.

COMEAP na-enyekwa ndụmọdụ banyéré otu esi ekwurịta ihe ize ndụ nke mmetọ ikuku na ọha na eze (dị ka site na ọkwa ịdọ aka ná ntị nke otu ruo iri eji na London) na otu ndị mmadụ ga-esi gbanwee omume ha mgbè mmetọ ifufe dị elu.

## Akụkọ
COMEAP ewepụtala ọtụtụ akụkọ gbásárá mmetọ ikuku na ahụike, gụnyere:

* *Ọrịa ụkwara ume ọkụ na mmetọ ikuku n'èzí* (1995)
* *Akụkụ* na Ahụike Na-abụghị nké Biological (1995)
* *Ọnụ ọgụgụ nkè mmetụta nke mmetọ ikuku na ahụike na United Kingdom* (1998)
* *Ntuziaka màkà mmetụta na ahụike nke ikuku ikuku ikuku n'ime ụlọ* (2001)
* *Ọrịa obi na mmetọ ikuku* (2006)
* *Nnyocha nke UK Air Quality Index* (2011)
* Nkọwa nke Ọnwụ na Nbanye n'Ụlọ Ọgwụ metụtara Ozone nke ala (2015)
* Mmetụta ikuku na ọrịa Bronchitis na-adịghị ala ala na-emetụta ogologo ógè (2016)
* *Nitrogen Dioxide* (2018)
* *Mmetụta ọnwụ nke Mmetọ ikuku na-emetọ ikuku na UK* (2018)
* *Mmetọ ikuku na-adịte aka* (2018)
* *Mmetọ ikuku na ọrịa obi* (2018)
* Mmetọ ikuku: Mbelata ọgụgụ isi na Dementia (2022)

## Ndị otu
Ónyé isi óche COMEAP ugbu a bụ Anna Hansell; oche ndị gara-aga gụnyere Frank J Kelly, Jon Ayres, na Sir Stephen Holgate. Ndị ọzọ gụnyere Roy M. Harrison, Jonathan Grigg, David Newby, na H. Ross Anderson.

## Hụkwa

* Air Quality Expert Group (AQEG)

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Official website 
* COMEAP Akụkọ na nkwupụta
Ọrụ DAPPLE

**Oru DAPPLE - DAPPLE Project** (Dispersion of Air Pollution and its Penetration into the Local Environment) bụ **ọrụ** nyocha afọ anọ, nkè UK Engineering and Physical Sciences Research Council kwadoro. Ọ gụnyere njikọ nkè mahadum isii n'etiti afọ 2002 na 2006. Ọrụ ubi dabeere na saịtị dị na njikọ nkè Marylebone Road na Gloucester Place na etiti London.

## Nnyocha njem
Dị ka akụkụ nke ọrụ ahụ, e mèrè nnyocha iji tụọ mmetọ ikuku n'oge njem ma lelee ụzọ njem ise màkà ịgafe London. Ọ bụ otu ndị si Imperial College London na Health and Safety Laboratory, Buxton nkè Dr Surbjit Kaur haziri.

Nsonaazụ, nkè e bipụtara na akwụkwọ akụkọ Atmospheric Environment, gosipụtara na ọkwa mmetọ nke ndị mmadụ na-ahụ dị íchè dabere na ụdị njem ha na-eji. Ụzọ njem kachasị ize ndụ bụ oche azụ nke ụgbọ ala, na-esote njem bọs, ịgba ịnyịnya ígwè, ịga ije, na ụgbọ ala onwé ónyé na-ekpughe ndị mmadụ na mmetọ kachasị àlà.

## Hụkwa

* Mmetọ ikuku na United Kingdom
* Okwu gbasara mmetọ ikuku
* Nkọwa nke mgbasa ikuku
* Ndepụta nke ụdị mgbasa ikuku

## Edensibia
Ụlọ Ọrụ Maka Nnyocha ikukú ikukù

áká_ịkẹngạ|thumb|500x500px|Ụgbọelu FAAM BAe 146 G-LUXE na RAF Fairford na 2012
thumb|Ụgbọelu nyocha FAAM na-apụ na Royal International Air Tattoo, England (2014)
The Facility for Airborne Atmospheric Measurements (FAAM), nké dabeere na ogige Mahadum Cranfield n'akụkụ ọdụ ụgbọ elu Cranfield na Bedfordshire, England, bụ nzukọ nkè njikọ áká n'etiti Met Office na Natural Environment Research Council (NERC).

## Ụlọ ọrụ ahụ
FAAM guzobere site na Natural Environmental Research Council na Met Office, nké mbụ nwéré njikwa isi ma na-eme ya dị ka akụkụ nke National Centre for Atmospheric Science (NCAS), nké bụ akụkụ nkè NERC, iji nye nyocha ụgbọ elu màkà iji ya mee ihe site na UK atmospheric research organizations na mkpọsa ụwa. Ngwá ọrụ bụ ụgbọ elu BAe 146 gbanwere agbanwe, ndebanye aha G-LUXE, nke BAE Systems nwèrè ma ụlọ ọrụ Directflight Limited na-arụ ọrụ màkà ha.
áká_ịkẹngạ|thumb|Ọ tụgharịrị n'oké osimiri n'ụsọ oké osimiri ọdịda anyanwụ nke Scotland nke sitere na oké ifufe na-ekpo ọkụ Friedhelm dị ka e sere foto site na ụgbọ elu nyocha FAAM na ihe dị ka mita 450 n'elu oke osimiri n'oge mmemme nke nyocha oké ifufe.
Ọrụ FAAM rụrụ gụnyere

* Nnyocha mbufe radiative na ikuku doro ányá na nke ígwé ojii;
* Nlele nke kemịkalụ tropospheric;
* Physics igwe ojii na ọmụmụ ihe;
* Ọganihu nke usoro ihu igwe mesoscale;
* Ọdịdị ókèala na ọmụmụ ihe ọgba aghara;
* Mmetụta dịpụrụ adịpụ: nkwenye nké ngwaọrụ ndị dị n'ala;
* Satellite n'ala eziokwu: radiometric measurements na ifufe;
* Ogwe nnwale Satellite;

Ndị ọrụ FAAM nwèrè ngwakọta nke NERC, Mahadum Leeds na ndị ọrụ Met Office, ma na-arụ ọrụ dị ka ónyé na-ejere ọtụtụ UK na mgbè ụfọdụ na mba ndị ọzọ; ọkachasị Met Office n'onwe ya, ma ọ bụ mahadum UK nke NERc kwadoro. Ọ na-efe ihe dị ka awa narị anọ kwà afọ, nkè a na-ahụkarị na nnukwu mkpọsa ebe otu ìgwè nke iri atọ ga-anọ ihe dị ka otu ọnwa na ébé isi, ma eleghị anya n'ébé ọ bụla n'ụwa, na-enye otu mkpọsa sayensị, ọ bụ ezie na ụfọdụ ụgbọ elu si Cranfield na-ewere ọnọdụ.  Ọrụ nzaghachi mberede dị, nke ejirila mee ihe ugboro atọ - na ọkụ Buncefield nke afọ 2005, mgbawa ugwu nke Eyjafjallajökull nke afọ 2010 na mgbawa gas zuru oke nke Elgin; mgbe Eyjafjalljökull gasịrị, ụgbọ elu ọhụrụ, MOCCA - Met Office Civil Contingency Aircraft, a gbanwere ụgbọ elu Cessna 421 ka ọ bụrụ "ónyé mbụ" na-azaghachi" na mberede ọkụ nke Britain.

E guzobere ụlọ ọrụ ahụ n'afọ 2001, na ébé a na-arụ ọrụ nke saịtị BAe na Woodford, na Cheshire. Otú ọ dị, site n'afo 2004 mgbè e butere ụgbọelu ahụ, BAe kpebiri imechi Woodford, ya mèrè n'ikpeazụ, e weghachiri ụlọ ọrụ ahụ na Cranfield, ọ bụ ezie na ọ nwèrè obere njikọ na mahadum ahụ, ndị ahịa mahadum kachasị ukwuu bụ Manchester, Cambridge, Leeds na York.  Kemgbe afọ 2016, FAAM anọwo na-arụkọ ọrụ n'ụlọ ọhụrụ a raara nyé na ngalaba ọhụrụ nke Atmospheric Informatics nke Mahadum Cranfield, na itinye áká ya na Cranfield na-adịwanye nso.

Site n'afo 2008 - 2014 FAAM bụ nke Dr. Guy Gratton, ónyé injinia ụgbọ elu; ọ bụ Maazị Alan Woolley, ónyé ọkà mmụta sayensị na-eduzi ugbu a.

## Hụkwa

* Ebe Nchekwa Mmanụ Hertfordshire
* 2005 Ọkụ ọkụ ọkụ nke ụlọ nkwakọba mmanụ na Hertfordshire

## Edensibia
David Fowler (onye na-ahụ maka ahụike)

**David Fowler**, CBE, FRS (amụrụ n'ubochi mbu n'ọnwa Juun n'afọ 1950) bụ ónyé British environmental physicist, a ghọtara dị ka ónyé nwéré ikike na mmetọ ikuku. Ọ bụ ọkachamara na micrometeorology, mgbanwe ala na ikuku nke gas na ụmụ irighiri ihe, na mmetụta nke mmetọ na ahịhịa.

## Agụmakwụkwọ na ọrụ
Fowler nwetara B.Sc. na physics gburugburu ebe obibi na Mahadum Nottingham n'afọ 1972, Ph.D. sochiri ya n'otu mahadum ahụ n'afọ 1976, tupu ọ kwaga Institute of Terrestrial Ecology na Edinburgh (nke e mechara tinye na Centre for Ecology & Hydrology), ébé ọ nọrọ afọ iri anọ sochirinụ nke ọrụ ya. O dere ihe dị ka akwụkwọ narị abụọ na iri ise ndị ọgbọ nyochara.

## Ọrụ iwu
Ewezuga nyocha sayensị, Fowler arụwokwa ọrụ na itinye sayensị ikuku na iwu ọha na eze na UK na Europe. Ọ bụ ónyé otu kọmitii sayensị iri na abụọ, gụnyere Royal Society Global Environmental Research Committee (nke ọ bụ onyeisi óche kemgbe afọ 2011), na Air Quality Expert Group, nkè ọ bụ ónyé otu ad-hoc.

## Onyinye
Fowler ghọrọ prọfesọ nsọpụrụ nke Mahadum Nottingham n'afọ 1991, a họpụtara ya ka ọ bụrụ Fellow nke Royal Society of Edinburgh n'afọ 1999, na Fellow nke Real Society of London n'afọ 2002. E nyèrè ya CBE n'afọ 2005 màkà ọrụ na sayensị ikuku.

## Akwụkwọ ndị a họọrọ

* 
* 
* 
* 
* 

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Official website 

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Jonathan Grigg

**Jonathan Grigg** bụ prọfesọ Britain nkè iku ume ụmụaka na ọgwụ gburugburu ebe obibi na Mahadum Queen Mary nke London. Ọ bụbu ónyé ndu nyocha nke British Paediatric Respiratory Society ma bụrụkwa osote ónyé isi óche nke Royal College of Physicians' na-arụ ọrụ na mmetọ ikuku ma dee akụkọ "Mmfu ọ bụla anyị na-ewe, mmetụta ndụ nke mmetọ ifufe".

Ọ bụ odeakwụkwọ nke Paediatric Assembly nké European Respiratory Society ruo n'afọ 2017. N'afọ 2020 ọ ghọrọ ónyé isi nchọpụta na National Institute for Health and Care Research (NIHR).

Grigg enweela ihe ngosi mgbasa ozi dị íchè íchè nke Britain gụnyere ịbụ onye sonyere na mmemme Radio 4 Costing the Earth, na ajụjụ ọnụ na Sky News gbásárá akụkọ RCP.

Jonathan Grigg bụ ónyé guzobere Doctors against Diesel, otu na-akwado ngwá ngwá site na ụgbọ ala diesel, vans, na tagzi ugbu a.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Jonathan Grigg na-ekwu maka ahụike ụmụaka.
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Roy M. Harrison

**Roy Michael Harrison** (amụrụ n'afọ 1948) OBE FRS FRSC FRMetS bụ ónyé nkuzi Britain bụ Queen Elizabeth II Birmingham Centenary Professor of Environmental Health na Mahadum Birmingham na UK na ónyé nkuzi pụrụ íchè na Mahadim Eze Abdulaziz na Jeddah, Saudi Arabia.

## Agụmakwụkwọ
Harrison gụrụ akwụkwọ na Henley Grammar School na Mahadum Birmingham ébé e nyèrè ya nzèrè Bachelor of Science na Chemistry na 1969, ya na PhD na Organic chemistry na 1972 na Doctor of Science na Environmental chemistry n'afọ 1989. Nnyocha PhD ya nyochara mmeghachi omume sigmatropic nke tropolone ethers.

## Nnyocha na ọrụ
Harrison bụ ọkachamara na mmetọ ikuku, na-ahụ màkà mpaghara nke ikuku, gụnyere nanoparticles.  Mmasị ya na-agbasa site na isi iyi, site na mgbanwe kemịkal na nke anụ ahụ, na ikpughe mmadụ na mmetụta na ahụike.  Ọrụ ya kachasị mkpa bụ n'ọhịa nke ihe ndị na-emepụta ụgbọ ala, gụnyere ihe ndị mejupụtara ha na nhazi ikuku.  Nké a bụ ihe ndabere nke nghọta dị ugbu a banyéré mmekọrịta nké ikuku na oke n'akụkụ ụzọ na nkesa nha.

Na mgbakwunye na iduzi nnukwu ọrụ na diesel exhaust particles, ọ na-etinye ákà na nnukwu ọmụmụ ihe jikọrọ áká nké usoro na-ekpebi ogo ikuku na Beijing na Delhi.

### Onyinye na nsọpụrụ
Ọrụ Harrison amatala site na ònyìnyé nkè John Jeyes Medal and Environment Prize nke Royal Society of Chemistry na Fitzroy Prize nke Royal Meteorological Society.  Ọ rụrụ ọrụ ọtụtụ afọ dị ka onyeisi oche na / ma ọ bụ ónyé otu kọmitii ndụmọdụ nke Ngalaba Na-ahụ Màkà Gbụrụ-gbúrụ Ébé Obibi, Nri na Ihe Ndị Dị n'Ime (Defra) na Ngalaba Ahụike.  A họpụtara ya ka ọ bụrụ Order of the British Empire OBE na 2004 New Year Honours màkà ọrụ na sayensị gbụrụ-gbúrụ ébé obibi ma họpụta ya dịka Fellow nke Royal Society (FRS) na 2017.

## Edensibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Institute of Air Quality Management

A malitere Institute of Air Quality Management (IAQM) n'ọnwa Nọvemba afọ 2002 iji nyé ébé a na-elekwasị ányà màkà ndị ọkachamara niile na-ahụ màkà ikuku IAQM bụ nnukwu ndị ọkachamara màkà ndị ọkachamara na UK yana olu nwéré ikike màkà UK ikuku.

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ IAQM
* Ebe nrụọrụ weebụ IES
Alastair Charles Lewis

**Alastair Charles Lewis** (Ally Lewis) bụ prọfesọ nke Atmospheric Chemistry na Mahadum York na National Centre for Atmospheric Science (NCAS). Ọ bụ ónyé isi óche nke otu ndụmọdụ sayensị nke gọọmentị UK na-ahụ màkà mmetọ ikuku, Defra Air Quality Expert Group, kemgbe afọ 2019.

Lewis ghọrọ Ónyé isi óche nke Ngalaba Ụgbọ njem Science Advisory Council in 2021. Ọ bụ ugbu a ónyé otu Environmental Sustainability Panel nke UK Civil Aviation Authority. 

## Agụmakwụkwọ
Lewis gàrà Sir Joseph Williamson's Mathematical School, Rochester, wee mụọ kemịkalụ na Mahadum Leeds wee soro PhD na kemịkalị ikuku na nyocha nke Mike Pilling na Keith Bartle lekọtara, nke enyere n'afọ 1995.

## Nnyocha na ọrụ
A maara ya màkà mmepe nke usoro kemịkalụ nyocha nke a na-etinye na nlekota mmetọ ikuku na nyocha kemịkalị ikuku, ọkachasị iji gas chromatography iji tụọ ihe ndị na-agbanwe agbanwe (VOCs) na ihe mejupụtara mmanụ dị ka gasoline na diesel. Ọ bụ ónyé mbụ jiri gas chromatography zuru oke (GCxGC) mee ihe iji guzobe mgbagwoju ányà nke ihe ndị na-eme ka ikuku dị n'ime obodo, rụzuru mgbè ọ na-eme nyocha na Mahadum RMIT, Australia. Ọ rụrụ ọrụ nkuzi na Mahadum Leeds, dị ka nhọpụta jikọrọ aka n'etiti ụlọ akwụkwọ Chemistry na Earth & Environment tupu ọ kwaga na Ngalaba Chemistry nke Mahadum York n'afọ 2003.  Ọ na-arụ ọrụ ugbu a na Wolfson Atmospheric Chemistry Laboratories na York.

N'agbata afọ 2007 na afọ 2012, Lewis rụrụ ọrụ nwa ógè màkà Kansụl Nnyocha Gburugburu Ebe Obibi dị ka Ónyé ndu isiokwu ha màkà mmemme nyocha na teknụzụ ọhụrụ. N'agbata afọ 2008 na 2022 ọ bụ ónyé nduzi sayensị na National Centre for Atmospheric Science, na-ahụ màkà mmetọ ikuku na nyocha nke ikuku.

Lewis ebipụtala ọtụtụ isiokwu nkọwa gbásárá sayensị na iwu mmetọ ikuku na UK, US na China. O gosikwara ọtụtụ ihe na TV na redio na-atụle ikuku ụgbọ ala na mmetọ ikuku n'ime ụlọ. A kpọtụrụ ya aha n'ọtụtụ ébé dị ka ónyé na-enwe obi abụọ banyéré uru nke teknụzụ iwepụ mmetọ ikuku dị ka ụlọ elu anwụrụ ọkụ na usoro nzacha n'akụkụ ụzọ, yana nkwado sara mbara nke nzacha ikuku. Ọ bụ ónyé a ma ama na-akatọ ụkpụrụ ndị na-akwado hydrogen màkà okpomọkụ ụlọ, na-eme ka mmetụta ọjọọ nke ikuku nke NOx na oke mmetọ na mpaghara ndị dara ogbenye pụta ìhè.

Ya na Peter Edwards na York rụkọtara ọrụ iji nyochaa teknụzụ mmetụta ikuku dị ala na David Carslaw na diesel engine NOx emissions. Ọ bụ ezie na ọ bụ ónyé na-emepụta kemịkal, a kpọrọ áhà ya na ndepụta afọ 2015 nke ndị ọkà mmụta sayensị nyocha otu narị kachasị emetụta n'ụwa. Ụlọ ọrụ Science History Institute dere ọrụ nyocha ya n'afọ 2011, akụkụ nke usoro ajụjụ ọnụ ya na ndị ọkà mmụta sayensị ikuku.

## Onyinye na nsọpụrụ
E nyèrè Lewis Desty Memorial Prize na sayensị nkewa na Royal Institution n'afọ 2001, Philip Leverhulme Prize na 'Earth Ocean and Atmospheric Sciences' na 2004, SAC Silver Medal n'afọ 2007 site na Royal Society of Chemistry, na John Jeyes Award màkà gbụrụ-gbúrụ ébé obibi, ike na nkwado na 2012. E nyèrè ya ihe nrite Lord Lewis nke 2022 màkà ònyìnyé dị mkpa màkà mmepe nke iwu sayensị.

## Edensibia

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
London Air Quality Network

thumb|Ụlọ ọrụ na-enyocha mmetọ ikuku na Shaftesbury Avenue, London bụ akụkụ nke London Air Quality Network
London Air Quality Network (LAQN) bụ nchịkọta nkè ụlọ ọrụ na-enyocha mmetọ ikuku na London na South East England. N'ịbụ nke ndị na-eme nchọpụta na King's College, London malitere n'afọ 1993, ọ bụ Environmental Research Group nke Imperial College na-achịkwa ya ugbu a na ego sitere n'aka ndị ọchịchị mpaghara, mpaghara mmelite azụmaahịa, Transport for London, na Defra, ma too ghọọ "usoro nyocha ikuku kachasị ukwuu n'ụdị ya n'ụwa".

Ụlọ nyocha ọ bụla nwèrè ngwá ọrụ na-arụ ọrụ n'onwé ya n'ime ụlọ kwụ ọtọ, nkè a na-ejikarị n'akụkụ ụzọ ma ọ bụ mpaghara obodo ndị ọzọ na-arụsi ọrụ ike, nké na-ewe ihe atụ mmetọ dị íchè íchè ihe dịka nkeji iri na ise ọ bụla, ya mèrè na-enye ohere nyocha dị mkpirikpi na ogologo ógè nke ikuku.

A na-eji data nke netwọk ahụ mepụtara mee ihe iji mee ka nyocha sayensị na ahụike màrà, iwu ọha na eze, na nghọta ọha na eze banyéré nsogbu mmetọ ikuku ruo ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ afọ iri atọ. A na-ejikwa ya emepụta ihe nyocha ikuku dị nso n'ogè, map mmetọ, ọnụ ọgụgụ, na ịdọ áká ná ntị site na ébé nrụọrụ weebụ a raara nyé (londonair.org.uk), ngwa ekwentị ("London Air"), na nri Twitter (@londonaire), ya na akara bọs na ọdụ ụgbọ oloko "ị".

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Official website
Mums for Lungs

Mums for Lungs bụ otu na-enweghị uru, otu na-eme mkpọsa gbụrụ-gbúrụ ébé obibi, nke dị na United Kingdom, nke na-eme ka a márá mmetụta ahụike nke mmetọ ikuku, ọkachasị ụmụaka.

## Akụkọ ihe mere eme
E guzobere Mums for Lungs na London n'afọ 2017 site n'aka obere ìgwè ndị nne na nna, gụnyere onye ọka iwu na-ahụ maka ihe ndị ruuru mmadụ Jemima Hartshorn. A kpaliri ha ime ihe n'akụkụ ụfọdụ site na ahụmịhe onwe ha nke ibi n'obodo na-emetọ okporo ụzọ na akụkụ ụfọdụ site na mgbalị mkpọsa nke Rosamund Kissi-Debrah, ónyé nkuzi ghọrọ ónyé na-eme ihe ike nke ọnwụ nwa ya nwanyị bụ mmetụta nke iku ume na-emetọrọ ikuku. Ìgwè ahụ gbasaa ngwa ngwa site na ndị enyi ole na ole nwéré otu echiche, nke mbụ na ọtụtụ mkpọsa gbụrụ-gbúrụ London wee gaa na ọtụtụ ìgwè ndị mmekọ gburugburu UK. Ọ na-arụkọ ọrụ ọnụ na ndị ọzọ na-eme mkpọsa gbụrụ-gbúrụ ébé obibi, dị ka Choked Up na Clean Cities Campaign, na London Assembly, yana Onye isi obodo London.

N'afọ 2021, Mums for Lungs meriri Sheila McKechnie Foundation Best Community Campaign Award màkà ọrụ ya.

## Mgbasa ozi
Mums for Lungs na-eme mkpọsa n'ọtụtụ ókwú ịdị mma ikuku, gụnyere mgbasawanye nke London Ultra Low Emission Zone; mmetọ sitere n'ọkụ ọkụ ọkụ, mmanụ ọkụ, na mmanụ dizel; ọrụ nke mmetọ na ụkwara ume nwa, ntuziaka ikuku dị ọcha na ebumnuche, okporo ụzọ na-enweghị ụgbọ ala, na njem dị ọcha karịa ịga na site na ụlọ akwụkwọ. Kemgbe afọ 2018, o nyerela aka ịkwado mkpọsa ónyé isi obodo London akpọrọ School Streets, nke na-emechi okporo ụzọ màkà okporo ụzọ n'ụlọ akwụkwọ na-ebuli na oge nkwụsị iji belata mmetụta nke polisi.. E nwèrè ugbu a ihe dị ka atụmatụ narị ise dị otú ahụ na London na narị abụọ ndị ọzọ na-abụghị isi obodo.

## Hụkwa

* Mmetọ ikuku na United Kingdom
* Nne Dị Ọcha Air Force

## Edensibia
UK Dispersion Modelling Bureau

**Peeji a bụ ihe na-adịghịzi adị ma a ga-ewere ya dị ka ihe ndekọ akụkọ ihe mere eme naanị**

UK Dispersion Modelling Bureau bụ akụkụ nke Met Office, ọrụ ihu igwe na ihu ígwé nkè mba UK. Ndị na-ahụ màkà ihu igwe na ụlọ ọrụ ahụ so n'etiti ndị ọkachamara UK na mpaghara ndị dị ka:

* ihu igwe
* Nnyocha nké ikuku na amụma
* Nkọwa mgbasa nke mmetọ ikuku
* Mgbasa nke ụlọ ọrụ mmepụta ihe

## Ọrụ ndụmọdụ
Ọfịs ahụ nwèrè otu ndị ọkachamara na-ahụ maka ikuku na-enye ndụmọdụ, nkwado, na ọrụ ndụmọdụ màkà ụlọ ọrụ, gọọmentị, ndị ọchịchị mpaghara na ndị ndụmọdụ onwé. Ndị otu ahụ nwèrè ọkachamara pụrụ iche na modeling mgbasa nke mmetọ ikuku dị ogologo na nke dị mkpirikpi site na iji NAME, AERMOD, ADMS, BOXURB na ụdị mgbasa ndị ọzọ.

Ọrụ ndụmọdụ nkè ụlọ ọrụ ahụ gụnyere:

* nyocha ịdị elu nke ụlọ ọrụ mmepụta ihe na-ewepụ mmetọ ikuku
* nyocha mmetụta gburugburu ebe obibi ogologo ógè nkè ikuku na-emetọ ikuku
* ihe ngosi ihe nkiri na nyocha nkè ntọhapụ mberede nke mmetọ ikuku
* Nnyocha amụma nke mmetọ ikuku
* Nnyocha nke njem na-agafe ókèala nke ikuku na-emetọ ikuku
* Nkọwapụta ikuku dị mmá n'obodo
* na-enye data ihu igwe pụrụ iche

Ụlọ ọrụ Met na-aga n'ihu na-eme nchọpụta gbásárá ikuku na nyocha ikuku ma na-enye ọrụ dịgasị ichè ichè na UK na ụlọ ọrụ gọọmentị mba ụwa, ego nyocha na ndị ahịa azụmahịa. 

## Hụkwa

* Okwu isi iyi nke ntọhapụ mberede
* Bibliography nke ikuku mgbasa modeling
* Okwu gbasara mmetọ ikuku
* Òtù Na-emepụta Ihe Ndị Dị Mma nke Mmiri
* Ụlọ nyocha nke Air Resources
* AP 42 Nchịkọta nke Ihe Mmiri Na-emetọ Mmiri
* Nkọwa nke mgbasa ikuku
* Òtù Na-amụ Mmiri Na-ekpo Ụzọ
* Ndepụta nke ụdị mgbasa ikuku
* UK Atmospheric Dispersion Modeling Liaison Committee

## Ihe odide

## Ịgụ ihe ọzọ

*  www.crcpress.com
*  www.air-dispersion.com

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ UK Dispersion Modelling Bureau
* UK Atmospheric Dispersion Modelling Liaison Committee (ADMLC) ebe nrụọrụ weebụ
* Ụlọ nyocha nke Air Resources (ARL)
* Òtù Na-emepụta Ihe Ndị Dị Mma nke Mmiri
* Ebe nrụọrụ weebụ Met Office
* Mgbasa mgbasa na modeling nke ikuku na-agbasa
United Kingdom Chemistry na Aerosols nlereanya

**United Kingdom Chemistry** and Aerosols (**UKCA**) bụ ụdị Chemistry-Aerosol-Climate nké obodo nké bụ nyocha nkè Met Office's operational Unified Model. Ọ na-agba n'ime ihe atụ Hadley Center nwèrè ọtụtụ ụtọ nke mkpebi dịgasị ichè ichè na ọkwa dị elu.

Ọ bụ njikọ ákà nkè Met Office na Mahadum Cambridge, Mahadum Leeds, Mahadim Oxford, Mahadam Reading, Mahaduma East Anglia, na Mahadim Lancaster na UK na National Institute of Water and Atmospheric Research nkè New Zealand.

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* UKCA: Ihe nlereanya nke ihu igwe na ihu igwe obodo (Cambridge)
* UKCA Wiki
National Center for Atmospheric Science

**National Centre for Atmospheric Science** (NCAS) bụ ebe nyocha a raara nyé ọganihu nke sayensị ikuku, nkè Natural Environment Research Council (NERC) kwadoro. NCAS bụ otu n'ime ụlọ nyocha isii nke NERC, e guzobere ya n'afọ 2002 iji nyé UK ikike mba na nyocha sayensị ikuku na teknụzụ.

Usoro nyocha NCAS gụnyere:

* Sayensị mgbanwe ihu ígwé (gụnyere ihe nlereanya ihu igwe na amụma)
* Ihe mejupụtara ikuku (gụnyere modeling na amụma ikuku)
* Ọnọdụ ihu igwe (gụnyere ihu igwe dị ize ndụ)
* Nkà na ụzụ màkà ile ányá na imepụta ikuku

NCAS na-enye ndị na-eme nchọpụta na UK ụlọ ọrụ sayensị na ọrụ ndị na-enyere ákà sayensị ikuku dị mma na mba. Ndị a gụnyere ụgbọ elu na-eduga n'ụwa, ngwá ọrụ dị n'ala, na ịnweta ụdị kọmputa na ụlọ ọrụ màkà ịchekwa na ịnweta data sayensị. NCAS adịghị n'otu ébé, a na-ekesa ndị ọrụ ya, ụlọ ọrụ na ọrụ ya n'ọtụtụ mahadum UK na ụlọ ọrụ ndị metụtara ya.

Isi ụlọ ọrụ ahụ dị nà Leeds: National Centre For Atmospheric Science Fairbairn House 71-75 Clarendon Road Leeds LS2 9PH Tel: +44 (0) 113 34 36408

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Official website
Ụlọ Ọrụ Na-ahụ Maka Mmetọ na steeti Haryana

Haryana State Pollution Control Board guzobere dị ka nzukọ iwu kwadoro site na Gọọmentị nke Haryana n'afọ 1974 iji chekwaa ịdị mmá nké mmiri ma gbochie mmetọ mmiri mgbè Gọọmentụ nkè India nyèrè iwu nke Mmiri (Nchịkwa & Nchịkwa nke Mmetọ), afọ 1974. E nyèrè ụlọ ọrụ ahụ ọrụ ọzọ iji gbochie mmetọ ikuku site n'afọ 1981 site na itinye iwu Air (Prevention and Control of Pollution) Act, 1981 na n'ozuzu màkà mmejuputa iwu na iwu gburugburu ebe obibi.

## Akụkọ ihe mere eme
E guzobere Haryana State Pollution Control Board n'afọ 1974 iji chekwaa ma debe ịdị mmá nké mmiri site na ịgafe Iwu Mmiri (Nchịkwa & Nchịkwa nke Mmetọ), afọ 1974 na mgbakwunye ikuku dị n'okpuru Iwu Mmiri nke afọ 1981.

## Hụkwa

* Central Pollution Control Board
* Ụlọ Ọrụ Na-ahụ Maka Mmetọ nke Andhra Pradesh

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Ebe nrụọrụ weebụ gọọmentị
Ógbè Thane South Belapur

**Ógbè Thane** Belapur bụ otu n'ime ógbè mmepụta ihe kachasị ukwuu na India, na ógè ụfọdụ na Eshia niile. N'afọ 2006, ọ nwèrè ụlọ ọrụ 1136 na-emepụta nsị ụlọ ọrụ: 639 N'afọ 1994, ọ mepụtara 100 tọn ihe mkpofu siri ike, pasent iri asatọ nke ya bụ ma acid ma ọ bụ alkaline, na tọn ise nke ihe mkpofu nwèrè halogens na-eme ka o sie ike ịgwọ. Ihe ka ukwuu n'ihe mkpofu a, tinyere ihe mkpofu siri ike nke obodo, emetọla mmiri dị nso.  Mgbanwe ụlọ ọrụ mmepụta ihe màkà afọ 2002-03 bụ Rs. 10000 crores, pasent iri na ise nke a na-ebupụ. Maharashtra Industrial Development Corporation guzobere ụlọ ọrụ mmepụta ihe, n'ébé ugwu nke Thane - Belapur Road na 1963. O nwèrè mpaghara nke 27 km2 ma nwee ihe dị ka 2200 nkeji.: 4 Mpaghara ahụ nwèrè ụlọ ọrụ na-emepụta kemịkal, ákwà, nnukwu ọgwụ na ogige IT,: 9 James Heitzman weere ya dị ka isi belt petrochemical nke India. N'afọ 1971, e nwèrè ụlọ ọrụ iri anọ na anọ na ya na-ewe ndị ọrụ puku iri na isii n'ọrụ, ndị niile si n'èzí mpaghara ahụ na-aga ọrụ.: 203 Ka ọ na-erule ngwụcha puku afọ gara aga, nkwụsịtụ amalitela na ụlọ ọrụ ndị a, na-agbaso usoro nke gbanwere site na ọrụ nke abụọ gaa na ọrụ nke atọ: 205 

## Akwụkwọ nduzi
Ndị nduzi onwé ha bụ akụkụ nke mpaghara a. Ha bụbu ndị ọrụ ụlọ ọrụ mmepụta ihe bụ ndị a chụrụ n'ọrụ. Iwu okporo ụzọ n'ógbè ahụ na-enye ohere ka ụgbọala ụgbọ ala dị arọ banye naanị n'abalị. Ụgbọala ndị a si n'akụkụ niile nke India. Ndị ọkwọ ụgbọala nke ụgbọ ala ndị a nwèrè ike ikwu naanị asụsụ nne ha ọtụtụ ógè, nke nwéré ike ịdị iche na asụsụ ndị a na-asụ n'ógbè ahụ. Tụkwasị na nkè a, ọ na-esiri ha ike ịga ébé ha na-aga n'abalị n'ihi na n'abalị, ndị ọrụ okporo ụzọ ole na ole na-eduzi ha. Ndị ọkwọ ụgbọala a na-ebu adreesị edere ma ọ bụ na Devnagari ma ọ bụ n'asụsụ Bekee. Ndị nduzi onwé ha bụ ndị bụbu ndị ọrụ maara mpaghara ahụ nke ọma, na enweghị ọrụ na ọrụ mbụ ha, ha; site na iji ihe ọmụma ha banyéré mpaghara ahụ, nyéré onwé ha dị ka ndị nduzi.

## Hụkwa

* Ọnọdụ akụ na ụba nke India
* Nsogbu gburugburu ebe obibi na India

## Edensibia
Gujarat Pollution Control Board

Gọọmentị Gujarat guzobere **Gujarat Pollution Control Board** (GPCB) n'ubochi irí na isé n'ọnwa Ọktoba 1974 iji chebe gbụrụ-gbúrụ ébé obibi, gbochie ma chịkwaa mmetọ mmiri na Steeti Gujarat, nke na-ewere ọnọdụ dị mkpa na mmepe na mmepụta ihe nke mba ahụ. Kemgbe ọtụtụ afọ, e nyela Board ahụ Central Acts na Iwu ndị dị mkpa màkà njikwa mmetọ dịka a gwara ya site n'oge ruo n'ogè.

GPCB nwèrè isi ụlọ ọrụ ya na Gandhinagar, Gujarat na ụlọ ọrụ mpaghara iri abụo na asaá na Ahmedabad, Bharuch, Bhavnagar, Godhra, Jamnagar, Mehsana, Rajkot, Surat, Vadodara na Vapi... 

## Hụkwa

* Ramesh Sumant Mehta
* Awaaz Foundation Òtù na-abụghị nke gọọmentị na Mumbai India, na-arụ ọrụ iji chekwaa ma melite gburugburu ebe obibi na maka ihe ndị ọzọ metụtara mmekọrịta mmadụ na ibe ya.

## Njikọ mpụga

* Gujarat Pollution Control Board
* Central Pollution Control Board
* Ministry of Environment and Forest, Gọọmentị nke India
* Ngalaba Ọhịa na Gọọmentị Gujarat
Karnataka State Pollution Control Board

**Karnataka State Pollution Control Board** (**KSPCB**) bụ ụlọ ọrụ iwu kwadoro màkà ịchịkwa mmetọ na steeti India nke Karnataka . Ụlọ ọrụ ahụ na-achịkwa ikuku, mmiri na mmetọ gbụrụ-gbúrụ ébé obibi.

## Akụkọ ihe mere eme
E guzobere Board ahụ na mbụ dị ka Karnataka State Pollution Control Board màkà mgbochi na nchịkwa nkè mmetọ mmiri n'afọ 1974 dị ka ngalaba anọ nke Iwu Mmiri (mgbochi na Nchịkwa nke mmegide), afọ 1974. A gbanwere aha ya ka ọ bụrụ Karnataka State Pollution Control Board n'afọ 1985 mgbè ewepụtara Air (Prevention & Control of Pollution) Act n'afọ 1981. Na mbụ, e nyèrè ụlọ ọrụ ahụ iwu naanị iji mezuo Iwu Mmiri. N'ikpeazụ, e nyèrè ya ikike ịmanye iwu Cess Act (Prevention & Control of Pollution) Cess Act, 1977; Water (Prevention and Control of Pollition) Cesse Rules, afọ 1978; na usoro iwu na ọkwa ndị e mèrè n'okpuru Iwu Nchedo Gbụrụ-gbúrụ Ébé Obibi, 1986.

## Ọdịdị ya
Isi ụlọ ọrụ KSPCB dị na Bangalore. KSPCB nwekwara ụlọ ọrụ mpaghara irí anọ na anọ, nwere ọ dịkarịa ala otu ụlọ ọrụ na mpaghara ọ bụla nke Karnataka.

## Hụkwa

* Nsogbu gburugburu ebe obibi na India

## Edensibia

## Njikọ mpụga

* Official website
PROCONVE

Programa de Controle da Poluição do Ar por Veículos Automotores - PROCONVE (automobiles) and PROMOT (motorcycles) bụ nkewa nkè IBAMA nké na-achịkwa ikuku na Brazil.

A na-ewère ụkpụrụ ikuku nké Europe (nkè a na-eji n'ọtụtụ mba Latin America) dị ka ihe atụ.

A na-eji mkpụrụ édémédé 'L' egosi ụkpụrụ màkà obere ụgbọala. Màkà ụgbọala *ndị dị arọ*, a na-eji 'P' (pesados). Ọnụ ọgụgụ na-egosi ụkpụrụ siri ike màkà klas ọ bụla. Ka ọ dị ugbu a, **Ln** na **Pn+1** jikọtara ọnụ.

## Akụkụ nke oge
Site n'ubochi mbu n'ọnwa Jenụwarị 2012, ụgbọala ọhụrụ niile dị arọ na Brazil ga-agbaso Proconve P7 (dị ka Euro isé)

Site n'ubochi mbu n'ọnwa Jenụwarị 2015, ụgbọala ọhụrụ niile dị na Brazil ga-agbaso Proconve L6 (dị ka Euro isé).

Site n'ubochi mbu n'ọnwa Jenụwarị 2022, ụgbọala ọhụrụ niile dị na Brazil ga-agbaso Proconve L7 (dị ka Euro isii).

Site n'ubochi mbu n'ọnwa Jenụwarị 2023, ụgbọala ọhụrụ niile dị arọ na Brazil ga-agbaso Proconve P8 (dị ka Euro isii).

Site n'ubochi mbu n'ọnwa Jenụwarị 2025, ụgbọ ala ọhụrụ dị mfe na Brazil ga-agbaso ọkwa mbụ nke Proconve L8 (nkezi ụgbọ ala).

## Edensibia