Ndị Efesọs

thumb|Papyrus 49, ihe odide nke narị afọ nke atọ nke Epistle to the Ephesians
**Akwụkwọ ozi e degaara Ndị Efesọs** bụ akwụkwọ nke iri nke Agba Ọhụrụ.Dịka ederede ya si kwuo, ọ bụSkiwa Pọl onyeozi dere akwụkwọ ozi ahụ, nke Ndị Kraịst nabatara n'ọdịnala. Otú ọ dị, malite na afo nke 1792, ụfọdụ ndị ọkà mmụta ekwuola na akwụkwọ ozi ahụ bụ n'ezie Deutero-Pauline, nke pụtara na ọ bụ pseudepigrapha nke e dere n'aha Pọl site n'aka onye edemede mechara nwee mmetụta siri ike n'echiche Pọl. Dị ka otu akwụkwọ sayensị si kwuo, o yikarịrị ka "onye na-eso ụzọ na-eguzosi ike n'ihe dere akwụkwọ ozi ahụ iji chịkọta ozizi Pọl ma tinye ya n'ọrụ na ọnọdụ ọhụrụ afọ iri na ise ruo iri abụọ na ise mgbe ọnwụ nke onyeozi ahụ gasịrị".     

## Isiokwu
Dịka onye ọkà mmụta Agba Ọhụrụ Daniel Wallace si kwuo, enwere ike ikwu isiokwu ahụ n'ụzọ doro anya dịka "Ndị Otu Kraịst, na-emekọrịta ihe! Nọgide na-enwe ịdị n'otu nke Kraịst mere site na ọnwụ nke ya".

Isiokwu ọzọ dị mkpa n'ime Ndị Efesọs bụ idebe ahụ Kraịst (ya bụ, Chọọchị) dị ọcha ma dịkwazi nsọ. 

N'akụkụ nke abụọ nke akwụkwọ ozi ahụ, Ndị Efesọs 4:17-6:20, onye dere ya nyere ndụmọdụ bara uru banyere otu esi ebi ndụ dị nsọ, dịkwa zi ọcha, na nke sitere n'ike mmụọ nsọ nke Kraịst. 

## Ihe ndị mejupụtara ya
Dịka ọdịnala si kwuo, Pọl onyeozi dere akwụkwọ ozi ahụ mgbe ọ nọ n'ụlọ mkpọrọ na obodo Rom (n'ihe dị ka AD nke iri isii na abuo). Nke a ga-abụ ihe dịka otu oge ahụ dị ka Epistle to the Colossians (nke n'ọtụtụ ihe yiri ya) na Epistle maka Philemon. Otú ọ dị, ọtụtụ ndị ọkà mmụta nkatọ ajụla onye dere akwụkwọ ozi ahụ ma na-atụ aro na enwere ike ide ya n'etiti  afo AD iri asato na afo nari.

### Onye dere ya
Amaokwu mbụ dị n'akwụkwọ ozi ahụ na-akọwazikwa Pọl dịka onye dere ya. Ọ bụ ezie na ndepụta mbụ nke akwụkwọ Agba Ọhụrụ, gụnyere iberibe Muratorian na ikekwe akwụkwọ Marcion (ma ọ bụrụ na a ga-ejikọta ya na Epistle degara Ndi Laodiceans), na-ekwu na akwụkwọ ozi ahụ bụ nke e degara Pọl,  n'oge na-adịbeghị anya, enwere ike ịma aka nye onye edemede Pauline na-adabere na njikọ nke akwụkwọ ozi ahụ na-abụghị nke Ndi Pauline, ederede, na Eschatology. 

Onye ọkà mmụta Baibulu Harold Hoehner, na-enyocha nkọwa nke nari abuo na iri asaa na iteghete e dere n'etiti afo 1519 na afo nke 2001, chọpụtara na Pesenti 54% kwadoro onye edemede Pauline, pecenti iri ató na iteghete kwubiri megide onye edemede Paulo na pesenti asaa nọgidere na-ejighị n'aka. Norman Perrin na Dennis C. Duling chọpụtara na n'ime ihe odide isii ndị ọkà mmụta nwere ikike, "anọ n'ime isii ahụ na-ekpebi aha nzuzo, na abụọ ndị ọzọ (Peake's Commentary on the Bible na Jerome Biblical Commentary) ghọtara ihe isi ike n'ịnọgide na-ede Pauline. "N'ezie, ihe isi ike ahụ enweghi ike ngwọta. "  Onye ọkà mmụta Baibulu Raymond E. Brown na-ekwusi ike na ihe dị ka Pesenti iri asato nke ndị ọkà mmụta nkatọ na-ekpe ikpe na Pọl edeghị Ndị Efesọs. : p.47 

E nwezikwara echiche anọ dịkwazi mkpa na agụmakwụkwọ Baibulu nke na-ekwu maka ajụjụ onye edemede nke Pauline.

* Echiche ọdịnala na Paul dere akwụkwọ ozi ahụ na-akwado ndị ọkà mmụta gụnyere Ezra Abbot, Ragnar Asting, Markus Barth, F. F. Bruce, A. Robert, na André Feuillet, Gaugler, Grant, Harnack, Haupt, Fenton John Anthony Hort, Klijn, Johann David Michaelis, A. Van Roon, Sanders, Schille, Klyne Snodgrass, John R. W. Stott, Frank Thielman, Daniel B. Wallace, Brooke Foss Westcott, na Theodor Zahn. Maka ịgbachitere onye edemede Pauline nke Ndị Efesọs, lee Ndị Efesọs: An Exegetical Commentary, Harold Hoehner, peeji nke 2-61. &nbsp;
* Ọnọdụ nke abụọ na-egosi na Pọl kwuru akwụkwọ Efesọs site na ntinye nke onye edemede ọzọ. Ụfọdụ n'ime ndị ọkà mmụta na-akwado echiche a gụnyere Albertz, Benoit, Cerfaux, Goguel, Harrison, H. J. Holtzmann, Murphy-O'Connor, na Wagenführer.
* Ìgwè nke atọ chere na o yighị ka Pọl dere Akwụkwọ Efesọs. N'etiti otu a bụ Allan, Beare, Brandon, Rudolf Bultmann, Conzelmann, Dibelius, Goodspeed, Kilsemann, J. Knox, W.L. Knox. Kümmel, K na S Lake, Marxsen, Masson, Mitton, Moffatt, Nineham, Pokorny, Schweizer, na J. Weiss.
* Ka ndị ọkà mmụta ndị ọzọ na-atụ aro na enweghị ihe akaebe doro anya. Ụfọdụ n'ime otu a bụ Cadbury, Julicher, McNeile, na Williams.

### Ebe, ụbọchị, na ebumnuche nke ide akwụkwọ ozi ahụ
Ọ bụ ezie na ọtụtụ nsụgharị Bekee na-egosi na e degaara "ndị senti nọkwa zi n'Efesọs" (1:1), okwu "n'Efesọs") apụtaghị na ihe odide kacha mma na nke mbụ nke akwụkwọ ozi ahụ, na-eduga ọtụtụ ndị nkatọ ederede, dị ka Bart Ehrman, ile okwu ndị ahụ anya dị ka interpolation. Enweghị ihe ọ bụla e zoro aka n'ime Efesọs n'ihe odide ndị mbụ nwere ike ime ka Marcion, onye jụrụ okwukwe nke narị afọ nke abụọ nke mepụtara akwụkwọ Agba Ọhụrụ mbụ, kwere na e zigara akwụkwọ ozi ahụ na chọọchị dị na mba Laodicea. Maka nkọwa nke a, hukwazi ozi e degaara ndi Laodiceans . 

Ọzọkwa, ọ bụrụ na a na-ewere Pọl dịka onye dere ya, ọdịdị na-abụghị nke onwe nke akwụkwọ ozi ahụ, nke na-enweghị ekele onwe onye maọbụ ihe ọ bụla na-egosi na onye dere ya nwere ihe ọmụma onwe onye banyere ndị natara ya, ekwekọghị na akụkọ dị n'Ọrụ Pọl nke nọrọ ihe karịrị afọ abụọ n' mba Efesọs. N'ihi ihe ndị a, ọtụtụ ndị na-ewere ndị Efesọs dịka akwụkwọ ozi dị gburugburu maka ọtụtụ ụka.   Jerusalem Bible na-ekwu na ụfọdụ ndị nkatọ na-eche na okwu "ndị bụ" ga-esochi ya na oghere iji jupụta na aha "ụlọ ụka ọ bụla a na-ezigara akwụkwọ ozi ahụ".

Ọ bụrụ na Pọl bụ onye dere akwụkwọ ozi ahụ, mgbe ahụ, ọ ga-abụ na e si na Rom dee ya n'oge mbụ a tụrụ Pọl mkpọrọ,  ma eleghị anya n'oge na-adịghị anya mgbe ọ bịarutere ebe ahụ n'afọ iri isii na abuo, ya bù afọ anọ mgbe ya na ndị okenye Efesọs kewara na Miletus. Otú ọ dị, ndị ọkà mmụta na-arụ ụka na onye dere Pọl dere akwụkwọ ozi ahụ na-ekwu na ọ dị n'agbata AD afo iri asaa na iri asato. N'ọnọdụ nke ikpeazụ, ebe onye dere ya nwere ike ịbụ n'ime chọọchị Efesọs n'onwe ya. Ignatius nke Antiọk yiri ka ọ maara nke ọma akwụkwọ ozi o degaara ndị Efesọs, ma gosipụta ọtụtụ echiche nke ya n'akwụkwọ ozi nke ya onwe ya degaara ndị mba Efesọs.

## Nkọwa
thumb|''Saint Paul'', 1740, nke Vieira Lusitano sere. E gosipụtara onye nsọ ahụ na-ekwusa ozi ọma, na-ejide akụkụ nke Epistle to the Ephesians ("avaritia est idolorum servitus", Eph. 5:5) n'aka ekpe ya.

* **Ndị Efesọs 1:1-2.** ekele, site na Pọl gaa na chọọchị Efesọs.
* **Ndị Efesọs 1:3-2:10.** Akụkọ zuru oke banyere ngọzi ndị Oziọma ahụ kpughere. Nke a gụnyere isi iyi nke ngọzi ndị a, ụzọ e si enweta ha, ihe mere e ji nye ha, na nsonaazụ ikpeazụ ha. Akụkụ nile nke Efesọs 1:3-23 nwere nanị ahịrịokwu abụọ dị ogologo ma dị mgbagwoju anya na Grik mbụ. Ọ na-ejedebe na Ekpere siri ike maka ọgaranya ime mmụọ nke ndị Efesọs.
* **Ndị Efesọs 2:11-3:21.** Nkọwa nke mgbanwe n'ọnọdụ ime mmụọ nke Ndị Jentaịl n'ihi ọrụ Kraịst. Ọ na-ejedebe na akụkọ banyere otu esi ahọrọ Pọl ma ruo eru ịbụ onyeozi nye ndị Jentaịl, na-enwe olileanya na nke a ga-eme ka ha ghara inwe nkụda mmụọ ma mee ka ọ kpee ekpere maka ha.
* **Ndị Efesọs 4:1-16.** Isiokwu banyere ịdị n'otu n'etiti onyinye dị iche iche n'etiti ndị kwere ekwe.
* **Ndị Efesọs 4:17-6:9.** Ntuziaka banyere ndụ nkịtị na mmekọrịta dị iche iche.
* **Ndị Efesọs 6:10-24.** Ihe oyiyi nke Agha ime mmụọ (gụnyere ihe atụ nke Armor of God), ọrụ nke Tychicus, na ngọzi ekele.

## Ntọala nke chọọchị ahụ di n'Efesọs
E dekọrọ nleta mbụ na ngwa ngwa Pọl gara Efesọs n'ime ọnwa atọ n'Ọrụ 18:19-21. Ọrụ ọ malitere n'oge a bụ nke Apollos  na Akwila ya na Priscilla gara n'ihu. Na nleta nke abụọ ya na mbido afọ sochirinụ, ọ nọrọ n'Efesọs "afọ atọ", n'ihi na ọ chọpụtara na ọ bụ isi ihe maka mpaghara ọdịda anyanwụ nke Asia Minor. N'ebe a, e meghere ya "ọnụ ụzọ dị ukwuu ma dịkwazi irè",  ma guzobe chọọchị ahụ ma wusie ya ike site na ịrụsi ọrụ ike n'ebe ahụ.  Site n'Efesọs, ozioma ahụ gbasara na mba ofesi "ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ na mba Eshia niile. "  Okwu ahụ "tooro ma nwee mmeri" n'agbanyeghị mmegide na mkpagbu niile ọ zutere n’uzo.

Na njem ikpeazụ ya gaa Jerusalem, onyeozi ahụ rutere Miletus ma, na-akpọkọta ndị okenye nke ụka site n'Efesọs, nye ha ebubo nke ọma,  na-atụ anya na ọ gaghị ahụ ha ọzọ.

Enwere ike ịchọta ihe ndị na-esonụ yiri n'etiti akwụkwọ ozi a na ebubo Milesian:

# Ọrụ 20:19 = Ndị Efesọs 4:2. Okwu ahụ bụ "obi dị ala".
# Ọrụ 20:27  = Ndị Efesọs 1:11  Okwu ahụ bụ "onye ndụmọdụ", nke na-egosi atụmatụ Chineke.
# Ọrụ 20:32  = Ndị Efesọs 3:20  Ikike nke chi.
# Ọrụ 20:32 = Ndị Efesọs 2:20. Ihe owuwu dị n'elu ntọala.
# Ọrụ 20:32 = Ndị Efesọs 1:14,18 "Ihe nketa nke ndị senti.

## Ebumnuche
Ebumnuche nke akwụkwọ ozi ahụ, na onye e dere ya, bụ ihe ọtụtụ ịkọ nkọ.:: 229  C.H. Dodd weere ya dị ka "okpueze nke Paulinism. " :: 229  N'ozuzu, a mụrụ ya site na ọnọdụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya na ọnọdụ nke onye edemede na ndị na-ege ntị. N'ịbụ onye malitere n'ọnọdụ nke ụka nwere ọdịbendị dị iche iche (nke bụ isi Ndị Juu na Ndị Gris), onye edemede ahụ kwuru okwu ndị dabara na okpukpe na ọdịbendị ọdịbendị di iche iche dị na obodo ahụ.   &#x5B;**&#x5D;
áká_ịkẹngạ|thumb|227x227px|Ihe odide German nke ederede, "Otu Onyenwe anyị, Otu okwukwe, Otu baptizim," (Ndị Efesọs 4:5).
Onye edemede ahụ na-agba chọọchị ume ugboro ugboro ka ha nabata otu echiche nke nzọpụta, nke ọ na-akọwa.

Frank Charles Thompson  na-ekwu na isi isiokwu nke ndị Efesọs bụ nzaghachi nye ndị Juu a tọghatara ọhụrụ bụ ndị na-ekewapụkarị onwe ha na ndị Jentaịl ha. Ịdị n'otu nke ụka, ọkachasị n'etiti ndị Juu na ndị Jentaịl, bụ isi okwu nke akwụkwọ ahụ.

## Nkọwa
Ndị Efesọs bụ ndị a ma ama maka usoro iwu ụlọ ya na Efesọs 5:22-6:9,  na-ekpuchi di-nwunye, nne na nna-nwa, na mmekọrịta nna-ohu. N'ime Ndị Efesọs 5:22, a na-agba ndị inyom ume ka ha doo di ha n'okpuru, na ndị di ka ha hụ ndị nwunye ha n'anya "dị ka Kraịst hụrụ Chọọchị n'anya". Ndị ọkà mmụta okpukpe nke Ndị Kraịst, dị ka Katharine Bushnell na Jessie Penn-Lewis, na-akọwa iwu ndị a n'ihe gbasara amaokwu bu ụzọ,  maka Ndị Kraịst niile ka ha "nobe onwe ha n'elu ibe ha".  Ya mere, ọ bụ ụzọ abụọ, nrubeisi nke di abụọ nye ndị nwunye na ndị nwunye na di. Mana dị ka Peter O'Brien, prọfesọ emeritus na Moore Theological College si kwuo, nke a ga-abụ naanị ihe atụ nke nkọwa a nke nrubeisi n'ime Agba Ọhụrụ dum, n'ezie n'ihe odide Grik ọ bụla yiri ya; site na akụkọ O'Brian, okwu ahụ anaghị egosi mutuality. Prọfesọ nke Dallas Theological Seminary Daniel Wallace ghọtara na ọ bụ ndọtị nke Efesọs 5:15-21  mgbe Mmụọ Nsọ jupụtara na ya. 

N'oge na-eduga na Agha Obodo America (1861-65), Efesọs 6:5  na mmekọrịta nna ukwu na ohu bụ otu n'ime amaokwu Bible nke ndị nwe ohu Confederate ji kwado ọnọdụ ịgba ohu. 

## Hụkwa

* Akwụkwọ Ozi Mbụ e degaara Ndị Efesọs
* Ihe odide dị iche iche n'Akwụkwọ Ozi Ndị Efesọs

## Ihe Ndi edeturu
 

## Edensibia
 

* Nkwupụta Dị Mkpirikpi Maka Ndị Efesọs E debere na  Wayback Machine
* Ephesians Online Reading Room - nnukwu nchịkọta nke ihe ntanetị maka Ephesians; Tyndale Seminary
* Akwụkwọ Nsọ Nkwupụta Banyere Ndị Efesọs
* Ndị Efesọs: Ọkpụkpọ nke Ndị Nsọ - Ozi Ndị Efesọs, Audio & Podcast nke Ray Stedman
* Akwụkwọ ọdịyo nke Ephesians na  Ụdị dị iche iche 
*  

## Njikọ mpụga

*  Isiokwu a gụnyere ederede sitere na mbipụta ugbu a nangalaba ọha na eze: Easton, Matthew George (1897). "Ndị Efesọs, Akwụkwọ Ozi e degaara ndị". Easton's Bible Dictionary (New and reviseed ed.). T. Nelson na ụmụ. 
Otú:Pages with unreviewed translations