Mikael Agricola

**Mikael Agricola** ( [ˈmikɑel ˈɑɡrikolɑ] i; c. 1510 - 9 Eprel 1557) bụ onye ụkọchukwu Lutheran nke Finland ghọrọ onye guzobere asụsụ odide na ọgụgụ Finland na onye a ma ama na-akwado Ndozigharị Protestant na Sweden, gụnyere Finland, nke bụbu mpaghara Sweden n'oge ahụ. A na-akpọkarị ya "nna nke asụsụ Finland".

A raara Agricola nye dị ka bishọp nke Turku (Åbo) na 1554, na-enweghị nkwado poopu. Ọ gara n'ihu na Mgbanwe nke ụka Finland (nke bụ akụkụ nke Chọọchị Sweden n'oge ahụ) n'ụzọ Lutheran. Ọ sụgharịrị Agba Ọhụrụ gaa n'asụsụ Finnish ma mepụta akwụkwọ ekpere na ukwe a na-eji na Chọọchị Lutheran ọhụrụ nke Finland. Ọrụ a setịpụrụ iwu nke orthography nke bụ ntọala nke nsupe mkpụrụ okwu Finnish nke oge a. Ọrụ ya zuru oke dị ịrịba ama karịsịa n'ihi na o mezuru ya naanị n'ime afọ atọ.

Ọ nwụrụ n'ọrịa mberede mgbe ọ na-alọta site na njem o mere o nyere aka na mkparịta ụka Nkwekọrịta nke Novgorod yana Tsardom nke Russia.

## Akụkọ ndụ

### Oge ọ malitere
A mụrụ Michael Olaui ma ọ bụ Mikael Olofsson (Finnish: *Mikael Olavinpoika*) na c. 1510 n'obodo nta Torsby dị na Pernå (*Pernaja*), [./&#x3C;i&#x20;id= Uusimaa" id="mwJQ" rel="mw:WikiLink" title="Uusimaa">Nyland] (Uusimaa), n'ihe bụzi n'ime Finland ugbua mana ọ bụ akụkụ Sweden mgbe ahụ. A gụrụ ya aha onye nsọ na-echebe chọọchị Pernå. A maghị kpọmkwem ụbọchị a mụrụ ya, dị ka ọtụtụ nkọwa ndị ọzọ nke ndụ ya. Ezinụlọ ya bụ ezinụlọ bara ọgaranya dị ka ndekọ ego nke onye na-ahụ maka iwu obodo si kwuo. O nwere ụmụnne nwanyị atọ, mana amaghị aha ha. O doro anya na ndị nkuzi ya ghọtara ikike ọ dị ma a bịa n'asụsụ mere na onye isi ya bụ Bartholomeus zigara ya na Viborg (*Viipuri na Finland*; bụzi Vyborg, Russia ugbua) maka Ụlọ akwụkwọ Latin na ọzụzụ ụfọdụ nke ndị ụkọchukwu, ebe ọ gara ụlọ akwụkwọ Erasmus. A maghị ma asụsụ mbụ ya ọ bụ Finnish ka ọ bụ Swedish; Pernå bụ mpaghara na-asụ asụsụ Sweden, mana asụsụ o ji mee ihe n'ọrụ ya na-egosi na ọ bụ onye na-asụ Finnish la amaala. Otú ọ dị, ọ maara asụsụ abụọ ahụ nke ọma dị ka amaala ma eleghị anya bụrụ nwatakịrị nwere asụsụ abụọ.

### Ọmụmụ ihe
Mgbe Michael gụrụ akwụkwọ na Viborg (Viipuri) ọ zawara aha nna Agricola ("onye ọrụ ugbo" gv. "ọrụ ugbo"); aha nna dabeere n'ọnọdụ na ọrụ nna onye bụ ihe a na-ahụkarị maka ndị ọkà mmụta nke ọgbọ mbụ n'oge ahụ. O yikarịrị ka ọ bụ na Viipuri ka ọ malitere ịkpọtụrụ Ndozigharị na Humanism. Onye na-achị Viipuri bụ onye Germany, Johann, onye gbaralarị odobo na nke eze Sweden, Gustav Vasa. Count ahụ bụ onye na-akwado Ndozigharị ahụ, ha nwekwararị ozi Lutheran. 

N'afọ 1536 bishọp Turku zigara Agricola ka ọ ga gụọ akwụkwọ na Wittenberg dị na Jamini. O tinyere uche na nkụzi nke Philipp Melanchthon, onye bụ ọkachamara na Grik. Na Wittenberg Agricola mụrụ ihe n'okpuru Luther. Agricola nwetara ọkpụkpọ aha ịgakwuru Eze Sweden Gustav Vasa site na mmadụ abụọ ahụ na-eweta mgbanwe. O zigaara Gustav akwụkwọ ozi abụọ, ka o kwenye maka ya inweta ego enyemaka. Mgbe nkwenye ahụ bịara, Agricola zụtara ọtụtụ akwụkwọ (ọmụmaatụ, ọrụ niile zuru òkè nke Aristotle). N'afọ 1537 ọ malitere ịsụgharị àgbà ọhụrụ gaa n'asụsụ  Finland. &#x5B;**'&#x5D;</sup>

=== Onye isi Mahadum akaọrụ na ordinarius ===
N'afọ 1539, Agricola laghachiri Turku ma ghọrọ onye isi ụlọ akwụkwọ Turku (Cathedral). O nweghị mmasị n'ọrụ ahụ, na-akpọ ụmụ akwụkwọ ya "anụmanụ ndị a na-azụghị àzụ̀". N'oge ahụ, Gustav Vasa weghaara ihe onwunwe nke ụka mgbe ọ na-eme ka ike ya sie ike mana ọ kwadokwara Ndozigharị ahụ. N'afọ 1544, Agricola natara iwu site na nke eze ka o zipụ ọtụtụ ụmụ okorobịa nwere nkà n'ọfịs ụtụ isi nke [[Stockholm]]. N'ihi ihe ụfọdụ, Agricola erubeghị isi ruo mgbe e zigara iwu ahụ ọzọ n'afọ sochirinụ, n'olu dị egwu. O yikarịrị ka ihe omume a metụtara mmekọrịta ha n'ụzọ na-adịghị mma.

N'afọ 1546 Agricola tufuru ụlọ obibi yana ụlọ akwụkwọ ya nye ọkụ gbàrà na Turku. Na 22 Febụwarị 1548, Gustav Vasa nyere  Agricola iwu ka ọ gbaa arụkwaghịm pụọ n'oge ya dịka onye isi ụlọ akwụkwọ ahụ. N'oge a, Agricola alụọlarị nwanyị, mana akụkọ ihe mere eme maara nwunye ya naanị site n'aha ya: Pirjo Olavintytär (Bridget, "nwa nwanyị nke Olavi"; Birgitta Olafsdotter, Brigida Olaui). A mụrụ naanị otu nwa nwoke ya, [[Christian Agricola]] (Christianus Michaelis Agricola), na 11 Disemba 1550, ma ghọọ bishọp nke [[Tallinn]] n'afọ 1584. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;**'&#x5D;

Mgbe bishọp merela agadi nwụrụ n'afọ 1554, Gustav Vasa doro Agricola nsọ dika*ordinarius* nke Pariishi Turku  – maka ọrụ niile Bishọp nke Turku, ma siri òtù ahụ bụrụ bishọp Lutheran nke mbụ maka Finland niile. Agricola abụụrụghị kpọmkwem onye na-eweta mgbanwe dị aka ike maọbu dị uchu n'ọrụ, n'agbanyeghị na o wepụrụ Canon nke Mass. 

### Ọnwụ Ya
N'afọ 1557, Agricola duziri ndị nnọchi anya gara Russia na njem nnọchiteanya, ọ nọkwa na Moscow site na 21 Febụwarị ruo 24 Machị na-ekwu maka Nkwekọrịta udo, Nkwekọrịta nke Novgorod (1557) . N'abalị itoolu n'ọnwa Eprel, ọ dara ọrịa ma nwụọ na mpaghara Kyrönniemi dị nso n'obodo Uusikirkko (nke bụzi Polyane), ime obodo dị na Isthmus Karelian.  Ụbọchị a bụkwa ụbọchị ọmụmụ Elias Lönnrot a na-emekwa ememe ya na Finland dị ka ụbọchị asụsụ Finnish. O yikarịrị ka e liri Agricola n'ime ụlọ ụka Viipuri, mana a maghị kpọmkwem ebe ili ahụ dị.

## Ihe ndị ọ rụzuru n'akwụkwọ ndị Ọ Dere

### ''Abckiria''
[thumb|208x208px|Peeji mbụ nke ''[Abckiria*]]
Agricola echeelarị echiche gbasara ịsụgharị Àgbà Ọhụrụ n'afọ ọmụmụ ihe ndị mbụ ya. N'oge ahụ, òtù ọ dị, enweghị ụdị asụsụ Finland izugbe e dere ede, ye mere na ọ malitere dewe ya. Akwụkwọ mbụ ya, *Abckiria*, nke a maara ugbu a dịka "ABC-kirja" maọbu akwụkwọ ABC, bụụrụ nke nkwadobe maka ịgụ ihe yana katkizim. E bu ụzọ bipụta ya n'afọ 1543. E tinyere katkizim maka naanị mmadụ ole na ole nwenwuru ike ịzụta [[Akwụkwọ Nsọ|Akwụkwọ nsọ]] dum n'oge ahụ. Mbipụta nke mbụ ya nwèrè peeji iri na isii .

E wepụtara mbipụta nke abụọ na 1551  nke nwere peeji iri abụọ na anọ.

N'afọ 1966, Åke Åbergin, onye na-elekọta ọ́bá akwụkwọ, chọpụtara akụkụ, mgbe ọ na-edozi ihe ndị e ji jide akwụkwọ, ndị sitere na mbipụta a na-amaghị ama (ma eleghị anya mbiputa nke atọ) nke "ABC-kirja" nke gụnyere aha onye na-ebipụta ya, Amund Lauritsanpoika, na ụbọchị mbipụta nke 1559 (afọ abụọ mgbe onye dere ya nwụsịrị) nke peeji asatọ ikpeazụ a na-achọpụtabeghị. O yikarịrị na peeji ndị ahụ bụ n'ihi nnukwu njehie ma mee ka ọ bụrụ akwụkwọ.

=== *Rucouskiria* ===
E bipụtara *Rucouskiria Bibliasta* (na nsupe Finland nke dị ugbua: Rukouskirja; nke pụtara Akwụkwọ Ekpere sitere N'Akwụkwọ Nsọ ") na Maachị 1544. Na.mbido nke akwụkwọ ahụ, Agricola dere maka ọtụtụ isiokwu gbasara [[Education|agụmakwụkwọ]] zuru ezu, na mmetụta nke Mgbanwe Ahụ nwere na Finland. Akwụkwọ ahụ gụnyere okwu odee anọ yana ihe dịka ekpere narị asaa n'isiokwu dị iche iche  o nwerịị ọbụnadị ụdị ekpere iri na abụọ dị iche iche kama abụọ maọbụ atọ ọ na-abụkarị. Ọ bụ ọrụ Agricola kacha nke o dere naanị ya, ma nwee opekata peeji narị itoolu.  Ebe ndị o si weta ihe ndị o dere gụnyere ọrụ Luther, Melanchthon, na Erasmus. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;**&#x5D;</sup>

=== Nsụgharị Agba Ọhụrụ ===
[[Faịlụ:Se_Wsi_Testamenti.png|thumb|207x207px|Ihu akwụkwọ nke [[Se Wsi Testamenti]], ma ọ bụ Agba Ọhụrụ]]
Akwụkwọ Agricola a kacha mara bụ nsụgharị mbụ nke Agba Ọhụrụ n'asụsụ Finland. E dechara ihe odide ahụ na 1548. O nwere peeji narị asaa na iri na asatọ na ọtụtụ ihe osise.

=== Akwụkwọ okpukpe ===
Mgbe Agricola nọ na Wittenberg, ọ sụgharịrị obere Akwụkwọ ekpere atọ n'asụsụ Finland. E bipụtara akwụkwọ ndị ahụ na 1549. 

Käsikirja Castesta Ia Country Christikunnan Menoista gụnyere ụdị maka ime baptizim, alụmdi na nwunye na olili ozu, yana okwu maka ndị ọrịa, iru uju na ọnwụ. A sụgharịrị ya site na ọrụ Olaus Petri dị n'ụdị ndị ahụ ma e wezụga akụkụ nke baptism na alụmdi na nwunye, nke sitere na Luther. O nwekwara obere ihe ndị a sụgharịrị site na ọrụ Caspar Huberinus [de].

*Messu eli Herran echtolinen* gụnyere ụdị maka ọrụ. Ọ dabekwaara na ọrụ Olaus Petri na ihe odide Finland ole na ole. N'akwụkwọ a, Agricola kpughere ọrụ ya ọzọ ya: nsụgharị nke Agba Ochie. 

*Se meiden Herran Jesusen Christusen Pina, ylesnousemus ia tauiaisen Astumus, niste Neliest Euangelisterist coghottuon* na-ekwu maka ntaramahụhụ [[Jisọs Kraịst|Jesus Christ]]. A chịkọtara ha site n'akwụkwọ oziọma anọ. Johannes Bugenhagen, bụ onye nkuzi na Wittenberg nwere mmetụta dị ukwuu n'ebe akwụkwọ a nọ. A sụgharịrị ya karịsịa site n'asụsụ Jamani mama ụfọdụ akụkụ ya nwere mmetụta site n'àgbà nke Sweden yana nsụgharị nke agba ọhụrụ nke Agricola. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;**&#x5D;</sup>
[[Faịlụ:Brev_från_Mikael_Agricola_till_Nils_Bielke_1549.jpg|thumb|Akwụkwọ ozi Mikael Agricola degaara Nils Bielke n'asụsụ Swedish]]
Ụlọ ụka Evangelical Lutheran dị n'America na-echeta Bishọp Agricola kwa afọ na abalị iri n'ọnwa Eprel. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;**&#x5D;</sup>

A na-akpọ [[Chọọchị Mikael Agricola]] na Helsinki aha Agricola. N'otu aka ahụ, Chọọchị Agricola Lutheran na-echeta aha ya na Toronto Canada. A na-akpọ asteroid [[3212 Agricola]] aha Agricola.

N'afọ 2007, afọ narị anọ na iri ise ka ọ nwụsịrị, a họọrọ Agricola dị ka isi a ga-ese ns mkpụrụ ego ncheta, mkpụrụ ego ncheta €10 Mikael Agricola and Finnish language memorative coin. E wepụtara mkpụrụ ego nchịkọta a iji sọpụrụ ọrụ ndụ Agricola dị ka onye nyere aka na mgbanwe Protestant na Finland yana dị ka nna nke asụsụ Finnish. Akụkụ azụ coin ahụ na-egosi mkpịsị akwụkwọ iji zoo aka na onye edemede, ebe akụkụ ihu ya nwere nkọwa nkà nke oyiyi mmadụ.

== Ihe ngosi Foto ==
 

== Hụkwa ==

* Ụbọchị ọkọlọtọ na Finland

== Ihe ndị e Deturu ==

== Edensibịa ==


== Njikọ mpụga ==

*  Foto ndị gbasara Mikael Agricola na Wikimedia Commons 
* *Ịgbasa Okwu E dere ede: Mikael Agricola na Ọmụmụ nke asụsụ Finnish* sitere na Kaisa Häkkinen dere
* Agricola, Suomen胸akielen__wol____wol____wol__ (n'asụsụ(in Finnish)) Finnish Bible Society*Òtù Bible nke Finland''
* Mikael Agricola Society (n'asụsụ Finnish) 
* Ihe ndị metụtara Mikael Agricola na Urus: Usoro na Nnakwere nke Graphic Art na Central na Eastern Europe (narị afọ nke iri na ise na iri na asatọ) nchekwa data

Otú:Pages with unreviewed translations