Abusua

**Abusua** bụ aha na omenala ndị Akan maka otu ndị nwere otu nna nna nke ndị abosom (chi) oge ochie asaa na-achị.  A na-ewere usoro Abusua dị ka nke na-agafe n'ọbara nne (mogya).Enwere ọtụtụ Abusua nke gafere ngalaba agbụrụ dị iche iche na-abụghị nke asaa oge ochie.  Ndị otu Abusua na-ekerịta otu nna ochie n'otu ebe n'ime ọbara ọbara ha, nke nwere ike ịlaghachi azụ ruo ọtụtụ puku afọ.Ọ bụ ihe mgbochi ịlụ onye si otu Abusua.  Abusua dị iche iche bụ Agona (parrot), Aduana (nkịta), Asenie (bat), Oyoko (falcon/hawk), Asakyiri (Udele), Asona (crow), Bretuo (agụ), na Ekuona (oke ehi).

## Ụdị Abusua

### Agona ma ọ bụ Anona
Ndị Agona bụ ndị kachasị na Denkyira ya mere na Asante, Nkawie. Ihe nnọchianya nke Agona bụ parrot. Mgbe onye si Agona ma ọ bụ Anona kelere ya, azịza ya kwesịrị ịbụ "Yaa ako nana". Obodo ụfọdụ nke Agona bụ Tafo, Bodwesango, Fumesua, Edwumako Techiman, Dunkwa, Asienimpon, Trede Ahwaa, Akyem Apedwa, Akiem Oda, Akiem Asene

### Aduana
Aduana kwenyere na n'oge okike, ndị nna nna ha si n'eluigwe gbadata na eriri ọla edo. Ndị ọzọ kwenyere na ha sitere na Asumanya na nkịta nwere ire ọkụ n'ọnụ ya na ọlaedo n' ntì ya du ha. Ha gara Dormaa ebe ha kwenyere na ọkụ ahụ ka na-enwu. Ndị ọzọ kwenyere na site na Asumanya otu akụkụ nke Customs na-aga Akwamu. Ụfọdụ n'ime obodo ndị bụ isi nke Aduana bụ Dormaa na ọtụtụ ndị Bono, Akwamu na Twifo Heman.  Na Asante obodo ndị isi maka Aduana bụ Kumawu, Asumanya, Kwaman, Boaman, Agogo, Banso, Obo-Kwahu, Kwahu Obomeng Apromaase, Akyem Apapam, Tikurom, Kaase, Apagya, Bompata, Kwaso, Akyease, Manso Agroyesum, Manso-Mmebohu, na Manso-Agroyesum.  Akara nke Aduana bụ ọdụm na nkịta.

### Asene
Akara nke Asene bụ ụsụ na obodo ya bụ Kumasi Amakom na Dompoase.  Mgbe onye Asene kelere ya, ọzịza ga-abụ "Yaa Adu nana".  Obodo ndị ọzọ nke Asenie bụ Antoa, Agona, Nkoranza, Wenchi, Atwoma, Kofiase, Abira, Baman, Denyase na Boanim.  Na Adansi Dompoase, ndị otu ezi na ụlọ Asenie bụ ndị ezinaụlọ nke ala ahụ ma ndị ndu ha nwere ikike iduzi pụrụ iche nke ndị nna nna ha nyere ha.

### Asakyiri
Asakyiri na-ekwu na ha bụ ndị mbụ Chineke kere. A ga-ahụ ha n'ógbè Adanse na obodo ha bụ Akorokyere (Akrokere), Asakyiri Amansie, Ayaase, Obogu Nkwanta na Asokore. Mgbe onye si Asakyiri nabatara ya, azịza ya kwesịrị ịbụ "Yaa Ofori nana". Obodo ndị ọzọ nke Asakyiri bụ *Abofuo, Aduanede, Abrenkese, na Apeadu*.Ihe nnọchianya ha bụ nnụnụ na ugo.Ha bụ ezinụlọ kachasị nta n'etiti ndị Akan.

### Asona
Akara nke Asona bụ uko ma ọ bụ anụ ọhịa.  A na-ekwu na ọtụtụ mmadụ n'ozuzu, bụ ndị Asona karịa ndị ọzọ.  Obodo ndị bụ isi bụ Adansi Akrofuom, Kyebi, EWEso na Offinso.  Mgbe onye otu Asona kelere ya, ọzịza kwesịrị ịbụ "Yaa Ofori nana". Obodo ndị ọzọ nke Asona bụ Akyem Begoro, Akyem Asiakwa, New Juaben, Akyem Wenchi, Kukurantumi, Akyem Tafo, Akuapem Amanokrom, Akyem Kwarbeng, Ejura, Feyiase, Manso-Nkwanta, Bonwire, Atwima-Agogo, Abrakaso, Trabuom, Beposo, Toase, na Odum Aase Ntaakrom, Gomoa Asin. Onye isi obodo Asona niile bụ Adansi Akrofuom.   &#x5B;**&#x5D;

### Bretuo
A na-ahụkarị Bretuo na Adansi Ayaase, Mampong, Kwahu, Adankranya, Amprofi Tanoso (Tanoso - nso Akumadan) Amoafo, Asiwa, na Afigyaase / Efiduase. Ihe nnọchianya ya bụ agụ owuru. Ọ bara uru iburu n'uche na onye isi ndị agha Asante megide Denkyira bụ Mamponhene na n'oge gara aga, n'ozuzu, ihe ndị metụtara agha na Asante bụ ngalaba nke Mamponhene. Mgbe onye si Bretuo kelere ya, azịza ya kwesịrị ịbụ "Yaa etwie nana". Obodo ndị Bretuo bụ Jamase, Apaa, Kwahu Abene, Domeabra, Agogo-Hwidiem, Adankranya, Suhum-Kwahyia, Asiwa (isi obodo Bosome Freho District) na Abuotem, Ofoase, Brodekwano, Bosomtwe Beposo.

### Ekoɔna
A naghị ahụ Ekuona n'ọtụtụ dị na Asante.  A na-ahụkarị ha n'etiti Fante mana na Asante, obodo ha bụ Adanse Fomena na Asokore.  Akara nke Ekuona bụ buffalo.  Mgbe a na-ekele ya, azịza kwesịrị ịbụ "Yaa Doku nana".  Obodo ndị ọzọ nke ezinụlọ ahụ bụ Banko, Mprim, Kona, Asokore-Mampon, Berekum, Kokofu-Abuoso, Adumasa, Heman, Abenkyem, Cape Coast, Jukwaa, na Duayaw-Nkwanta.

### Oyoko
Nkịta ọhịa bụ ihe nnọchianya nke Oyoko. Ọ bụkwa ezinụlọ nke Asantehene nke ugbu a si. Obodo ukwu ya bụ Kokofu, Kumasi, Dwaben na Nsuta. Mgbe a nabatara ya, azịza ya kwesịrị ịbụ "Yaa Obiri nana". Obodo ndị ọzọ bụ Bekwae, Mamponten, Bogyae, Dadieso, Obogu, Asaaman Adubiase, Pampaso, Kontanase, Kenyase, na Ntonso.Ihe nnọchianya nke ezinụlọ Oyoko bụ Falcon. Ụfọdụ ndị mmadụ na-akpọ ya 'Ekusi ebusua' ya mere a na-akpọ ndị otu a "Ekusifo" n'akụkụ ụfọdụ na mpaghara ọdịda anyanwụ.

## Edensibia

* Asante, Molefi, African Intellectual Heritage, 1996
* Gyekye, Kwame, Otu edemede banyere echiche nkà ihe ọmụma Afrịka: atụmatụ echiche Akan, 1995

## Akwụkwọ

## Njikọ mpụga

* Asanteman Freeservers nke Abusua