Bono dialect

A na-akpọkwa BONO, onye a ma ama, Bron, na Boro, bụ asụsụ Conto, ma si otú a na-eme ka ndị mmadụ mara mma nke Ankan, Astean, na-amachi dị ka TWI. Ọ na-ekwu okwu site na nde 1.2 na Ghana, nke bụ isi na mpaghara Ghanaan nke Ghanafor nke Brong-Ahafo, na ihe karịrị 300,000 na Ivorn Iltern Overn Ath .t

## Mmekọrịta ya na asụsụ ndị ọzọ nke Akan
Bono na olumba niile nke Akan na-aghọta ibe ya, mana ogo nghọta na-adabere na ebe dị anya n'etiti olumba ahụ. Bono dị nso na Asante, ya mere n'asụsụ dị nso, ebe asụsụ dịpụrụ adịpụ dị ka Fante dịkwa n'asụsụ. Ọtụtụ ndị na-asụ Bono na-asụsụ abụọ ma ọ bụ bidialectal na Asante.

Tinyere echiche Fante, BONO bụ olumba kachasị na nke Akan, na-ejigide ọtụtụ atụmatụ, dị ka mkpụrụ aha nke atọ na nke atọ na nke onye ọzọ

### Ihe dị iche na asụsụ ndị ọzọ nke Akan

#### Ọdịdị ụdaolu

* Bono na-ejikarị /h/ ebe ụdị ndị ọzọ nke Akan emeela ka ọ bụrụ *hy* (/ɕ/) na *hw* (/ɕw/): cf. Bono *hia* vs. ndị ọzọ Akan n'Iso ("ịhụ").
* Bono nwere [l] na [r] n'efu, ebe ụdị ndị ọzọ nke Akan nwere naanị /r/ ma ọ bụ naanị /l/. Dị ka Akan n'ozuzu ya nwere [d] na nkesa na [r], enwere ụfọdụ okwu Bono na [l], [r], na [d] n'efu, dịka fiela/fiera/fieda ("Friday"). Enwere ike ịchọta usoro yiri nke ahụ n'ụdị ụfọdụ nke Asante, dịka akɔlaa/akapraa/akapdaa ("nwatakịrị").
* N'ọtụtụ *asụsụ* Akan, a na-akpọpụta ihe na-ekwusi ike na ụda dị ala, ebe na Bono ọ bụ né, na ụda dị elu.
* N'adịghị ka ụdị ndị ọzọ nke Akan, na ọtụtụ asụsụ Kwa n'ozuzu, nke nwere prefixes vowel aha, ọtụtụ aha Bono nwere ma ọ bụ homorganic nasal prefix ma ọ bụ enweghị prefix nasal ma ọlị: cf. Bono pɔnkɔ vs. ndị ọzọ Akan tocarɔnkɔ ("ịnyịnya"). N'aka nke ọzọ, ọ bụ ezie na ọtụtụ olumba efunahụla ụdaume aha, Bono yana Asante ejigide ya: cf. Bono der na ndị ọzọ Akan nsu ("mmiri"). Asante bụ naanị olumba na-ejigide ma vowel prefix na suffix: cf. Bono wuo, Asante *owu*o, na ndị ọzọ Akan owu ("ọnwụ").

#### Asụsụ

* Akụkụ kachasị mara nke Bono bụ ihe eji eme ihe ngosi nke atọ na nke onye ọzọ. O nwere ike ịbụ na ọ bụ ihe nnọchi anya ochie na BONO mana ọ bụghị ebe ọzọ na Akan.
* A na-ejikarị akara isiokwu Akan eme ihe mgbe a na-emeghị ka isiokwu doo anya, a na-ejikwa ya na isiokwu doro anya na ahịrịokwu siri ike. Otú ọ dị, na Bono, a na-eji isiokwu doro anya eme ihe fọrọ nke nta ka ***ọ bụ***rụ mgbe niile n'akụkụ akara isiokwu, ma ahịrịokwu ahụ bụ ihe siri ike ma ọ bụ na ọ bụghị: cf. ndị ọzọ Akan Kofi Tour ("Kofi gara", na isiokwu doro anya na enweghị akara isiokwu) na__wol____wol____wol__ ("Ọ gara", na akara isiokwu) vs. Bono Kofi National (nke pụtara n'ụzọ nkịtị "*Kofi* ọ gara", na isiokwu doro anya na akara isiokwu). N'otu aka ahụ, Bono chọrọ onye nwe ya yana nnọchiaha nwere ya, dịka. *Kofi ne dan* (nke pụtara "Kofi ụlọ ya"), ọ bụ ezie na nke a bụ ihe a na-ahụ na Fante na Akuapem.
* Na BONO, onye mbụ na-eme ihe na-acha uhie uhie na-eme ka ihe na-acha uhie uhie na-eme ihe na-acha uhie uhie mgbe ha na-eme ozugbo tupu ihe mgbochi, E.G. MBAEG ('Abịara m', ebe olumba Akan ọzọ anaghị ebelata ya, e.G. Mebae ('Abịara m')
* Bono anaghị eme ka ọdịiche dị n'etiti onye nke atọ animate ɔ- na inanimate *ɛ-* prefixes possessive ndị a na-ahụkarị n'asụsụ ndị ọzọ nke Akan, kama iji ɔ- (mgbe ụfọdụ a na-akpọ ya ig) maka ha abụọ: cf. Bono National ("ya/ọ/ọ lara") vs. Akuapem National ("ya/ọ lara") na Nkwado ("ọ lara").

## Asụsụ

### Aha nnọchiaha

## Ihe odide