Asụsụ Bororo

**Bororo** (Borôro), nke a makwaara dị ka **Boe**, bụ naanị asụsụ dị ndụ nke obere ezinụlọ kwenyere na ọ bụ akụkụ nke asụsụ Macro-Jê .  Ọ bụ ndị Bororo, ndị dinta na ndị na-achịkọta ihe na-asụ ya na mpaghara Mato Grosso dị na Brazil .

## fonology
Bororo nwere ndepụta ụdaume dị n'etiti nke ụdaume asaa na consonants iri na ise.  Ihe nnochite anya orthographic, mgbe ha dị iche na IPA, na-egosi na akara nkuku (niile sitere na Nonato 2008, dabere na nsụgharị Americanist ).

### Udaume
Usoro ụdaume nke Bororo bụ ihe na-adịghị ahụkebe n'asụsụ dị iche iche n'ihi na ọ na-amata ịdị gburugburu naanị na ụdaume azụ ya (ọ bụ ezie na Crowell (1979) na-enyocha ụdaume "azụ" na-enweghị okirikiri dị ka etiti  ).

Udaume etiti /e ɤ o/ na-agbanwe ya na ụdaume mepere emepe (ma ọ bụ " lax ") [ɛ ʌ ɔ] n'ụdị ngbanwe efu .

Udaume a na-agbagọghị azụ /ɯ ɤ/ ga-abụ etiti [ɨ ɘ] okwu-n'ikpeazụ. Ọzọkwa, [ɘ] (ya bụ okwu-ikpeazụ /ɤ/) adịghị iche na, na-adịkarịkwa elu dị ka, n'ihu [ɛ]. N'ihi nke a, /ɤ/ na /e/ bụ opekata mpe ejikọta ọnụ-n'ikpeazụ.

#### Diphthong na ogologo ụdaume
Bororo nwere ọnụọgụ bara ụba nke diphthong iri na abụọ:

Udaume niile dị ọcha nwekwara ike ime ogologo oge, ya bụ dị ka /iː eː ɯː ɤː uː oː aː/. N'adịghị ka asụsụ ndị ọzọ nwere ụda ụda ụda ụda ogologo, Otú ọ dị, ndị a dị ụkọ, ma ọ dị ka ọ dịghị ihe mere a ga-eji dị iche iche ụdaume ogologo na otu ụdaume. Nke a na-egosipụta site na mmanye ịgbatị monosyllables, ebe a na-emegharị ụdaume nke monosyllable iji mepụta ụdaume ogologo: dịka ọmụmaatụ, /ba/ "obodo" na-aghọ /baa̯/ [baː].

### Consonants
Na-adịghị ahụkebe maka asụsụ South America, Bororo enweghị ụda ụda olu.

Nkwụsị velar /k/ na-aghọ onye na-achọsi ike [kʰ] n'ihu ụdaume na-abụghị azụ /aei/; the labiovelar approximant /w/ na-aghọ labiodental [ ʋ ] n'otu ebe. Nkwụsị larịị na labialized velar /  g kʷ ɡʷ/ jikota dị ka labialized [kʷ ɡʷ] tupu ụdaume gbara okirikiri /uo/. Nkwụsị ụda olu a na-akpọ velar /g/ lenites ka ọ bụrụ fricative [ ɣ ] n'etiti ụdaume.

### Nhazi okwu na nrụgide
Nhazi mkpụrụokwu canonical dị na Bororo bụ (C)V : ya bụ, ụdaume amanyere amanyere iwu (ma ọ bụ diphthong), nke nwere otu nkwenye mmalite na-ebute ụzọ. Wezụga mkpụrụokwu mbinye ego anaghị agbanwe agbanwe sitere na Portuguese (nke a na-ahụkarị ma na-abawanye), syllables Bororo enwebeghị ụyọkọ mmalite ma ọ bụ codas.

Nchegbu na Bororo na-apụtakarị (ọzọ ma ewezuga okwu mbinye ego Portuguese na-agbanweghị) na mora penultimate. Ebe ọ bụ na diphthong nwere morae abụọ, nke a pụtara na a ga-enwe nrụgide n'ozuzu diphthong na penultimate ma ọ bụ nke ikpeazụ: [ˈbai̯ɡa] "ụta", [kaˈnao̯] "pimple, scale". Tupu ịgbakọta, Otú ọ dị, a na-enyocha diphthongs dị ka syllable monomoraic, na-ekenye nchekasị ọzọ na mkpụrụ edemede penultimate nke ogige ahụ dum: [keˈrakae̯] "mkpịsị aka", site na /kera/ "aka" na /kae̯/ "dijit".

#### Transitive
Dịka ekwuru n'elu, morphemes ndị a na-adakwasị ma ọ bụ na ngwaa nke okwu na-adịghị agbanwe agbanwe ma ọ bụ na onye nnọchi anya nkebiokwu transitive (A).

##### Akụkụ
Bororo na-eji suffixe isii, yana suffix efu /-∅/, iji wepụta akụkụ ụtọ asụsụ : akụkụ atọ doro anya, kewara n'ime "kpọmkwem" na "akara ngosi ". Ndị a bụ naanị affixes a manyere iwu nke ụdị ọ bụla; ha na-adịgasị iche n'ọtụtụ oge, mana ha niile na-amịpụta ma na-ahụkarị. Nhọrọ asaa ndị a niile na-ekewapụ onwe ha.

###### Anọpụ iche
Mgbakwunye a na-ahụkarị na Bororo dị anya bụ nkwupụta ma ọ bụ "nọpụ iche" *-re.* Mgbakwunye a na-enyefe isi okwu, akụkụ na ọnọdụ maka nkwupụta ma ọ bụ ajụjụ ajụjụ: * *'re*** "inyinya buru ibu", '' '''re*** "olee ebe o gara?" Ebe ọ bụ na ọ naghị ebute ozi ọ bụla siri ike, enwere ike ịtụgharị ya ka ọ dị ugbu a ma ọ bụ nke gara aga na Bekee: **', dịka ọmụmaatụ, enwere ike ịkọwa dịka "ịnyịnya ahụ buru ibu" ma ọ bụ "ịnyịnya ahụ buru ibu".

====== Stative ======
Suffix ''-nüre'' na-egosi na omume nke ngwaa kọwara na-aga n'ihu ma ọ bụ dị mkpa maka isiokwu: ''et-ore e-ra- **nüre*** "ụmụaka na-abụ abụ", '''' "the man is (essentially) bad" (contrast with neutral '''' "Nwoke ahụ dị njọ").

====== Ebumnuche / Hortative ======
Mgbakwunye "nzube" - ''wö'' na-egosi na omume a na-ajụ bụ ihe a chọrọ nke ọzọ (n'onwe ya na-ejikarị akụkụ na-anọpụ iche). Ojiji nke a na-achọ mgbe niile onye nominalizer ''dü-'' na postposition '' ,'' "iji mee": '' '''wo''' '' "M hapụrụ ka ị nwee ike ihi ụra" (ma ọ bụ "... ka ị hie ụra").

A na-ejikwa suffix a gosi ọnọdụ mbụ : ''pa-goage- '''wọ''' karo-ji'' "ka anyị rie azụ". Ojiji a anaghị achọ nkebiokwu ọzọ ma ọ bụ '''' ihe owuwu.

====== Na nso nso a ======
A naghị ebufe akụkụ nso nso a site na suffix ''per se'' kama ọ bụghị nke suffix; ya bụ, a ga-aghọta nkebiokwu na-enweghị mgbakwunye akụkụ dị ka ọ na-eme ugbu a ma ọ bụ n'oge gara aga. A pụkwara ịghọta ahịrịokwu ndị na-eji ihe nrịbama akụkụ nke ọzọ dị ka ọ dị ugbu a ma ọ bụ na nso nso a, mana ọ bụ naanị na enweghị suffix na-egosi nke a n'ụzọ doro anya: ''imedü maru-∅'' "nwoke ahụ na-achụ nta".

====== Indirect ======
Enwere ike ịsụgharị suffixes atọ ahụ doro anya dị ka ndị na-apụtaghị ìhè, nke pụtara na omume ha kọwara bụ n'onwe ya kọwara n'okwu ma ọ bụ echiche - dabara n'ụzọ sara mbara na subjunctive n'asụsụ ndị Europe. Verbs akara dị ka indirect ya mere mgbe niile na-eso ngwaa ọzọ (ọkwa na-abụkarị n'akụkụ a na-anọpụ iche): ''imedü ako- '''re''' awagü pega- '''ye''' ,'' "nwoke ahụ kwuru na ube dị njọ / pụtara". Otú ọ dị, suffixes kpọmkwem nwekwara ike ime na nke a; nke na-apụtaghị ìhè na-agbakwụnye naanị nkọwa doro anya nke amaghị ama ma ọ bụ ihe ọmụma nke aka abụọ. Dịka ọmụmaatụ, '' '''ị*** pụtara "Echere m na ị nọ ebe ahụ (ma amaghị m)", ebe * *'re*** ga-apụta "Echere m na ị nọ ebe ahụ (na ị nọ)".

Enweghị affix indirect nke nọọrọ onwe ya. Kama nke ahụ, suffixes atọ ahụ nkịtị na-agbanwe gaa n'ụdị ihe jikọrọ ya na akụkọ ihe mere eme na-edoghị anya mgbe a sụgharịrị ya dị ka ndị na-apụtaghị ìhè. Enweghị nsụgharị na-apụtaghị ìhè nke akụkụ na-adịbeghị anya ''-∅'' ; ihe ọ pụtara na-egosi na a na-ekpuchi ya site na nnọpụiche indirect ''-ye'' . Atụnyere suffixes a na-ahụ anya ozugbo na nke na-apụtachaghị ìhè n'okpuru.


===== Ihe ọjọọ =====
Mgbochi na-adịghị mma ''-ka- / -ga'' - na-ewepụ ngwaa dị ka n'asụsụ bekee, ma nwee ike iso ya na akụkụ ọ bụla: ''a-reru-re'' "ịgba egwu" na-aghọ ''a-reru '''-ka''' -re'' "ịgbaghị egwu". Nke a na-etolitekwa mkpa na-adịghị mma na-enweghị akara ọ bụla pụrụ iche ma ọ bụ ngwakọta: ''a-reru-ka-ba'' "agbala egwu!"

===== Echiche efu =====
The hypothetical suffix ''-mödü-'' na-egosi na a na-eche ihe omume (ma ọ bụ site na ọkà okwu ma ọ bụ na-apụtachaghị ìhè), ma ọ bụghị n'ezie kwuru, na mere: ''u-tu- '''mödü''' -ka-re'' " '''ma eleghị anya''' ọ gara", ''u-tu-mödü-ye'' "(onye kwuru na) ọ gaghị aga". Nke a jikọtara ya na suffix na-anọpụ iche ''-re'' ka ọ mepụta ''-möde'' : ''u-tu-möde'' "ma eleghị anya ọ gara".

===== Ihe na-akpali akpali =====
Suffix inchoative ''-gödü'' na-egosi na ihe na-amalite ma ọ bụ malite: ''meri rekodü- '''gödü''' -re'' "anyanwụ '''amalitela''' ịda".

Mgbakwunye atọ ndị a na-emetụta naanị ngwaa nke na-ebu onye ọrịa ma ọ bụ ihe nkebiokwu transitive (O).

===== Ihe kpatara ya =====
Suffix causative ''-dö'' na-egosi na isiokwu nke ngwaa na-eme ka isi ihe na-eme ihe, na-agbakwụnye ọkwa nke valency : ''i-re a-tu- '''dö*** "Emere m ka ị gaa". N'usoro iwu, suffix a nwere ike itinye ngwaa ọhụrụ ruo mgbe ebighi ebi: *i-re a-dö u-dö e-tu-dö* "Emere m ka ị mee ka ha gaa", mana dịka n'asụsụ Bekee ọ dị ụkọ iji ihe karịrị ogo abụọ.

##### Na-anabata
Mkpebi nke inceptive *-gö* adịghị eme onwe ya; ọ bụ n'ihi njikọta na ihe kpatara ya. N'ihi ya, ọ nwere ma ihe na-akpali akpali ma na-akpata, ya mere n'otu aka ahụ na-agbakwụnye ogo nke valency. Ọtụtụ ngwaa nke enwere ike ịtụgharị na otu okwu dị mfe n'asụsụ Bekee ka a na-eji suffix a kpụrụ: ihe atụ gụnyere *rüdiwa- *'gö*** "ịkụzi", n'ụzọ nkịtị "ime ka ịmalite ịmara" na ''pemega- '''gö*** "ịkwado", n'ụzọ nkịtị "ime ka ịmalite ịdị njikere / mma".

##### dị nso
Mkpebi dị nso *-yagu* na-egosi na ihe na-aga ime ma ọ bụ na-aga ime, ma ọ bụ ọzọ na ọ bụ naanị "ọ fọrọ nke nta" imezu ya: *a-re a-tu- *'yagu*** "ị ga-aga," ''e-re tü- '''yagu''' pu-reo-re'' "ha fọrọ nke nta ka ha yie". Nke a bụ ahịrịokwu na-agafe agafe na Bororo, n'adịghị ka n'asụsụ Bekee; Otú ọ dị, amachibidoro ya kpam kpam na arụmụka bụ isi (ya bụ isiokwu na ihe ahụ bụ otu).

=== Nkpọaha ===
A na-ekewa nnochiaha onwe onye n'ụdị efu na nke ejikọtara. A na-eji fọm n'efu mee ka isiokwu sie ike (akara ya na "fronting" suffix ''-re:'' homophonous na ma ọ bụghị otu na nkwupụta ''re-'' ): ***imi** -re i-tu-re'' "(maka m,) a na m aga". A na-ejikwa ha n'ahịrịokwu "ngwaa" (nke a na-ahụ n'okpuru): ***ema*' -re-o* "ebe a / nke a bụ ya". Ụdị ejikọtara, ka ọ dị ugbu a, a na-eji akara ngwaa isiokwu na ihe, ihe onwunwe na-enweghị ike ịpụnara ya, na ngbanwe ọnọdụ n'ihu. E gosipụtara ndepụta zuru oke nke ụdị n'efu na nke agbụ (ma ọ bụghị ndị nwe ya, nke na-ahụ "Nnweta" n'elu) ka egosiri na tebụl dị n'okpuru.


# Crowell (1979) na-ezo aka *n'ụdị* ejikọtara otu onye mbụ, mana o nyeghị nkọwa ọ bụla gbasara ụdị a ma ọ bụ ojiji ya; ọ nwere ike ịbụ njehie ederede . Nonato (2008) edekọghị ya.
# A na-eji *U-* dị ka onye nke atọ ejikọta aha aha dị ka isiokwu na-enye aka, dị ka isiokwu nke ụfọdụ ngwaa na-adịghị agbanwe agbanwe (na-abụkarị *-tu-* "ịga") na dịka onye na-enweghị ike ịnwe ụfọdụ aha na-adịghị mgbe niile. Ma ọ bụghị ya, enweghị akara nke onye nke atọ.

== Syntax ==

=== Nkebiokwu ntụgharị na intransitive ===
Dịka a hụrụ n'elu, ụdị suffixes dị iche na-emetụta ngwaa na-agbanwe agbanwe na ihe ndị na-agbanwe agbanwe n'otu aka, yana ngwaa nwere ihe ntụgharị n'akụkụ nke ọzọ. Ya mere, ọ na-esote na nkebiokwu intransitive ga-enwerịrị naanị otu ngwaa nke ụdị mbụ (dịka *i-reru-re* "ị na-agba egwu"), ebe nkebiokwu ntụgharị ga-enwerịrị otu n'ime nke ọ bụla. N'okwu nke ikpeazụ, okwu "isiokwu" na-ebute "ihe-ngwaa": dịka ọmụmaatụ, ***a <sub>1</sub>** -re **i <sub>2</sub>** -wiye* " *'ị 1** dụrụ **m ọdụ 2** ". A chọrọ iji bound pronouns ọ bụrụgodị na nkebiokwu ahụ nwere aha zuru ezu n'ụdị isiokwu ma ọ bụ ọnọdụ ihe: ''ime **e 1** -re areme **e 2** -wiye'', okwu maka okwu "ndị ikom ha <sub>1</sub> - mere ndị inyom ha <sub>2</sub> ndụmọdụ" - "ndị ikom na-adụ ụmụ nwanyị ọdụ". 

Ebe ọ bụ na ngwaa ambitransitive dị opekata mpe dị ụkọ na Bororo, Otú ọ dị, na intransitives na postpositional lekwasịrị anya bụ ihe a na-ahụkarị, ugboro nke siri ike "transitive" ewu dị nnọọ obere karịa nke Bekee ma ọ bụ Portuguese.

=== Ee – enweghị ajụjụ ===
Ee-ọ dịghị ajụjụ ("mere/mere..." wdg.) soro otu iwu syntactical dị ka nkwupụta okwu na nke dị mkpa na Bororo. N'ezie, nkebi ahịrịokwu ajụjụ nwere ike ịdị iche na nkwupụta naanị site na ntinye okwu: ature "ị gara", ''ature?'' "ị gara?" Otú ọ dị, ee-enweghị ajụjụ nwekwara ike igosi nke ọma site n'itinye clitic ''= na'' ozugbo ihe a jụrụ ajụjụ: aturena? "ị gara?" Nke a clitic bụ iwu mgbe ajụjụ nke nwere naanị otu okwu na-enweghị ntụpọ, dịka ọmụmaatụ na nnọchiaha: imina ? "m?" 

=== Ajụjụ ozi ("wh-") ===
Bororo nwere okwu ajụjụ isii, ha niile na-ejedebe na ajụjụ morpheme ''-ba'' : ''kabo-ba'' "ihe", ''yogüdü-ba'' "onye", ''kakodiwü-ba'' 'nke', ''ino-ba'' 'how', ''kai-ba'' 'ebe' na ''kodi-ba'' 'ihe kpatara'. Ọ bụrụ na agbanweela akụkụ ajụjụ a n'ụzọ ụfọdụ (dịka ọmụmaatụ site na preposition), ihe ngbanwe na-esonụ ga-enwerịrị akara n'onwe ya na ''-ba'' : ***kabo <sub>1</sub>*' -ba **tabo <sub>2</sub>** -ba imedü maragodü-re* " *'kedu ihe 1** nwoke ahụ **jiri 2** rụọ ọrụ?"

Dị ka ihe atụ a na-egosi, Bororo na-eji wh-movement . Mwepu na iwu a bụ ''pa'', ụdị ọzọ nke ''kai-ba'' "ebee", nke na-esote kama na-ebute isiokwu ya: ''imedü pa?'' "Olee ebe nwoke ahụ nọ?"

=== Nkebi ahịrịokwu copular ===
N'adịghị ka n'asụsụ bekee, ọtụtụ okwu Bororo a haziri nke ọma enweghị ngwaa kpamkpam, nke ikpe nke mbụ (isiokwu) na-ewe suffixes "intransitive-ergative" nke akọwara n'elu. Nkejiokwu ndị a na-adakọkarị ndị e kpụrụ n'iji ngwaa bụ "ịbụ" n'asụsụ bekee: ***pöbö*** - ''re wöe'' " **mmiri** dị ebe a", ***ema*' -re-o* "ebe *'a*' ", wdg.  N'adịghị ka nkebiokwu nwere ngwaa, ndị a na-eji ụdị nnochi anya n'efu naanị (ewezuga ihe onwunwe na-enweghị atụ).

Nkejiokwu dị adị na-egosi ịdị adị nke isiokwu ha, ma ọ bụrụ na ha tozuru oke site na oge na ebe. A na-emepụta ihe ndị a nanị site n'itinye mkpagharị dị mkpa na nkebi okwu aha: *karo-re* "e nwere azụ / azụ dị adị", *karo-re pöbö* *tada* "e nwere azụ dị na mmiri", wdg. Ọ bụrụ na a gbanwee isiokwu nke okwu ndị a site n'inweta, a na-ewere nke a dị ka nkwupụta nke zuru oke: *i-ke-re*, "Enwere m nri" (lit. "nri m bụ").

Nkejiokwu nhata na-egosi njirimara n'etiti akpaokwu abụọ. A na-emepụta ihe ndị a site na nchikota nkebiokwu abụọ nke aha, naanị nke mbụ n'ime ha ka a na-atụgharị: *imedü-re imi*, "Abụ m nwoke". Ọ bụrụ na gbanwetụrụ nkebiokwu ndị a na-abụghị ntụgharị (dịka ọmụmaatụ nwere aha zuru oke karịa nnọchiaha prefixed), ha na-achọ "mgbagwoju anya" particle *rema* (otu) ma ọ bụ *remage* (ọtụtụ) iji mechie nkebiokwu: *Kadagare onaregedü-re Creusa rema* "Creusa bụ nwa Kadagare".

A na-eji nkebiokwu njirimara gosi ihe n'ime otu oghere. Emebere ihe ndị a n'otu aka ahụ na nkebiokwu dị adị, na-esote mgbakwunye nke otu n'ime usoro suffixes *-o, -no,* na *-ce,* nke kwekọrọ kpọmkwem na prefixes deictic *a* -, *mba-* na *ce-* : *karo-re-o'' "ebe a / nke a bụ azụ".

## Ntụaka

## Ọgụgụ ọzọ
 
Otú:Pages with unreviewed translations