Isa Wali

**Isa Wali** (1928  ruo 19 Febụwarị 1967) bụ onye nnọchi anya mba Naijiria nke jere ozi dị ka Kọmishọna Ukwu nke Naijiria na Ghana .  A mụrụ ya na Steeti Kano dị ka nwa nke ise nke Wali nke Kano, Sulaiman, na Hajia Maryam Nene. Ọ bụ onye na-akwado ikike ụmụ nwanyị na ebe ugwu nke Naijiria, na-ekwupụta echiche ya site na ọtụtụ isiokwu ndị katọrọ ihe ọ ghọtara dị ka mmegbu a na-emeso ụmụ nwanyị na mpaghara ahụ.

## Ndụ
**Isa Wali**, amụrụ na abalị iri  abụọ na ise nke onwa Julaị nke afọ  1928 na Suleiman, Wali nke Kano, sitere n'ezinụlọ Gyanawa, ezinụlọ Fulani a ma ama maka nka ha na Iwu Islam. Mgbe nna ya nwụsịrị na afọ 1939, Abubakar na Wali, onye nkuzi Arabic nke jere ozi dị ka otu n'ime ndị ndụmọdụ nke eze Kano zụlitere Isa. Agụmakwụkwọ mbụ ya gụnyere ịgụcha ọmụmụ koran mgbe ọ dị afọ asaa, mgbe ọ debanyere aha na ụlọ akwụkwọ Kwaru  iji malite agụmakwụkwọ ọdịda anyanwụ ya, nke ọ gụsịrị na 1940. Site na 1940 ruo 1943, ọ gara Ụlọ Akwụkwọ etiti nke Kano tupu ọ gaa n'ihu na agụmakwụkwọ ya na ụlọ akwụkwọ nke nkụzi asụsụ Arabic  (SAS) na Kano site na 1943 ruo 1948, ebe ọ "bụ nwa akwụkwọ kachasị elu na klas ya", ọkachasị na ngalaba nke *hadith* na *tafsir*.

Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ na SAS, Isa kwagara steeti Kaduna ịrụ ọrụ dị ka onye ntụgharị na House of Chiefs na House of Assembly. N'afọ 1951, ọ nọrọ ọnwa itoolu na London iji mụọ usoro ndị omeiwu n'ime House of Commons na House of Lords. Mgbe ọ laghachiri steeti Kaduna, ọ rụrụ ọrụ dị ka onye na-enyere ndị odeakwụkwọ aka n'Ụlọ Nzukọ. 

Isa nwere mmetụta dị ukwuu n'etiti klass ọhụrụ nke ndị gụrụ akwụkwọ n'ebe ọdịda anyanwụ nke ndị Naijiria. Ọ rụrụ ụka maka mgbanwe na usoro emirate ma kwado ohere ndị ọzọ maka *talakawa* ('ndị nkịtị') na Native Authority. N'agbanyeghị na ọ na-enwe mmasị na ọdịbendị dị n'ebe ugwu - na-akwado ya karịa iṅomi 'Ebe Ọdịda Anyanwụ' - ọ kwadoro mgbanwe ya n'ụzọ siri ike, n'ihi ya, ọ naghị anọgide na-ejikọta ya n'oge gara aga. N'ihi ọrụ ya dị ka onye ọrụ gọọmentị, ọ zere ikwu okwu n'ihu ọha banyere echiche ya siri ike, Otú ọ dị, ọ na-agbasi ike nke ọma na gburugburu ndị siri ike. Ọ nọ nso na onye ibe ya Gyanawa Fulani Aminu Kano, otu n'ime ndị na-eme mgbanwe na Naịjirịa, ọ bụkwa onye na-akwado ọrụ Sa'adu Zungur, onye na-ede uri na onye na-eme ihe ike.

N'oge ọ na-agụ akwụkwọ, ọ ghọrọ onye na-agụkarị akwụkwọ akụkọ ndị lekwasịrị anya na nsogbu 'nke oge a', ọkachasị Gaskiya Ta Fi Kwabo na West African Pilot. N'ime afọ 1950, o dere ọtụtụ isiokwu maka akwụkwọ ndị a, na-akatọ akụkụ dị iche iche nke ndụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na okpukpe na ugwu  Naijiria, na-arụtụ aka gbasrara ikike ụmụ nwanyị. Ya, n'akụkụ Aminu Kano, nọ "ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ naanị ya" n'ikwu okwu gbasara ụmụ nwanyị na Ugwu Naijiria. N'oge ọkọchị nke afọ 1956, o dere usoro isiokwu ndị e bipụtara na akwụkwọ Nigerian Citizen nke malitere arụmụka sara mbara na ugwu Naijiria . N'otu n'ime isiokwu ndị a, nke akpọrọ "Ezi Ọnọdụ nke Ụmụ nwanyị na Islam", ọ tụlere ọrụ kwesịrị ekwesị ụmụ nwanyị Alakụba na ikike ọha na eze:

Banyere ndụ ọha na eze, ọ dịghị ihe ọ bụla na Islam nke na-egbochi nwanyị ịgbaso ihe ọ bụla ọ chọrọ. Enweghị ihe mgbochi doro anya megidere ya isonye na nsonye ndú ọha - dịka nwanyị di ya nwụrụ nke Onye Amụma na ndị ọrụ ibe ya (Nne nke ndị kwere ekwe) gosipụtara.... 

Akụkọ ihe mere eme nke ndị Alakụba, n'ezie, jupụtara na akụkọ banyere ụmụ nwanyị Alakụba n'ọtụtụ mba ndị bụ ndị ọchịchị dị ebube, ndị ndụmọdụ, ndị ọka iwu na nnukwu ndị ọrụ ọha na eze. Ha duziri ndị agha, ma, mgbe ịdị mkpa ya dapụtara , ọ lụrụ ọgụ dị ka ndị agha dịka ha mere na mmalite Islam - tupu ngwụcha narị afọ nke centuri.     N'ihi mmekọrịta chiri anya ya na Aminu Kano na mbipụta nke isiokwu ndị a,  a manyere Wali ịkwaga Lagos n'afọ 1957, ebe ọ sonyeere Ọrụ Mba Ọzọ. N'agbata afọ 1958 nakwa agọ 1961, ọ nọchitere anya Naijiria na United Nations na New York ma bụrụ onye na-ahụ maka African Affairs Bureau. N'afọ 1964, a họpụtara ya ka ọ bụrụ Kọmishọna Ukwu nke Naijiria na Ghana, ọkwá ọ nọ na ya ruo mgbe ọ nwụrụ n'ihi ọbara mgbali elu n'afọ 1967. : A natara ọnwụ ya na Ghana "na nnukwu mwute ọha na eze na ezi mwute" dị ka onye nọchiri ya, onye nnọchite Isaac Jemide Sagay, onye gara n'ihu kwuo na ọ bụrụ na Isa nwụrụ na Accra, "Ndị Ghana ga-abụ, n'enweghị obi abụọ, nye ya ihe dị nso na olili ozu steeti" 

## Ihe ncheta
N'afọ 2009, Maryam Uwais, nwa nwanyị Isa,  guzobere Isa Wali otu Empowerment Initiative.  Ebumnuche nke atụmatụ a bụ inyere ụmụ nwanyị na ụmụaka ndị na-enweghị ihe ùgwù aka inwe ugwu .

## Gụkwuọ ihe ọzọ
--- Akwụkwọ Reynolds, J.T. (2001).  *Oge ndọrọ ndọrọ ọchịchị (Zamanin Siyasa): Islam na ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke iwu kwadoro na Northern Nigeria, 1950-1966*. United States: University Press of America. ISBN .&nbsp;

## Edensibịa

Otú:Pages with unreviewed translations