Pite Sámi

**Pite Sámi** or **Arjeplog Sámi** (Pite Sami: Bidumsámegiella, Swedish: Pitesamiska, Norwegian: Pitesamisk) is a Sámi language traditionally spoken in Sweden and Norway. It is a critically endangered languagenke nwere naanị ihe dị ka mmadụ 25–50 ndị na-asụ asụsụ obodo fọdụrụ, a na-asụkwa ya ugbu a naanị n'akụkụ Sweden nke ókèala ya n'akụkụ Osimiri Pite n'ebe ugwu Arjeplog na Arvidsjaur nakwa n'ógbè ugwu nke obodo Arjeplog.

## Nchịkọta
Pite Sámi bụ akụkụ nke otu Western Sámi, ya na Southern Sámi na Ume Sámi n'ebe ndịda, Lule Sámi na Northern Sámi n'ebe ugwu. N'ime ndị a, Pite Sámi na Lule Sámi nwere mmekọrịta kacha nso, mana ọtụtụ ihe na-egosikwa na ha yiri Ume na Southern Sámi.

## Ọmụmụ ụdaolu

### Mkpụrụ okwu
Nchịkọta ụdaume Pite Sámi yiri nke a hụrụ na Lule Sámi dị nso, mana enweghị ụda olu dị iche iche nke nkwụsị na affricates kpamkpam.

* A na-achọpụta nkwụsịtụ tupu homorganic nasal (ụgbọ nkwụsịtụ) dị ka nkwụsịtụ a na-ewepụtaghị.
*  na-aghọta dị ka fricative labiodental  na mmalite nke mkpụrụedemede (tupu ụdaume), na dị ka bilabial  na mkpụrụedemede coda (n'ime ụyọkọ ụdaume).
*  dị naanị n'asụsụ nke ụfọdụ ndị agadi na-asụ. A na-eji  ma ọ bụ  dochie ya, dabere na olumba.

### Mkpụrụedemede
Nchịkọta ụdaume Pite Sámi nwere obere ụdaume, ma e jiri ya tụnyere asụsụ Sámi ndị ọzọ na ọkachasị Lule Sámi dị nso. Kama nke ahụ, enwere ọdịiche dị n'ogo ụdaume.

* A na-ahụ ụdaume /i/ na /u/ dị ka laxer [ɪ] na [ʊ] n'otu n'otu, n'ọnọdụ a na-emetụtaghị.
* /e/ na /o/ dị nso na [ie̯] na [uo̯] n'otu n'otu, mgbe a na-ekwusi ike. [na-ese okwu - na-atụle] &#x5B;*&#x20;&#x2013; discuss*&#x5D;
*  dị iche na  n'ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ụzọ abụọ dị ka roft  "ịbịa" vs roftjet 
*  anaghị apụta na mkpụrụedemede na-enweghị nrụgide.
*  nwere ike ịpụta na mkpụrụedemede a na-ejighị n'aka, mana ọ bụ naanị mgbe mkpụrụedemede e ji n'aka bu ya ụzọ nwere .

* Asụsụ ndị dị n'ebe ugwu: Luokta-Mávas na Sweden
* Asụsụ ndị dị n'etiti: Semisjaur-Njarg na Sweden
* Asụsụ ndịda: Svaipa na Sweden

Akụkụ nke olumba ndị dị n'ebe ugwu bụ:

* Enweghị  →  umlaut.
* Ikwu okwu n'ọtụtụ 3 nke nkwụsịtụ dị mfe (ya mere siri ike  ~ adịghị ike  wdg), dịka na Lule Sámi.
*  dị ka nsonaazụ nke Proto-Samic **đ*.

*  dị ka nsonaazụ nke Proto-Samic **đ*. -->

## Orthography
Ruo ogologo oge, Pite Sámi bụ otu n'ime asụsụ Sámi anọ na-enweghị asụsụ edere ede. Òtù Sámi nke Arjeplog mepụtara orthography na-arụ ọrụ na 2008-2011;  Joshua Wilbur kọwara nsụgharị a ma tinye ya n'ọrụ na akwụkwọ ọkọwa okwu *Pitesamisk ordbok samt stavningsregler*, nke e bipụtara na 2016.  N'abalị iri abụọ n'ọnwa Ọgọstụ n'afọ 2019, a kwadoro orthography nke asụsụ ahụ. orthography yiri nnọọ orthograph nke agbata obi Lule Sámi.

### Ihe odide

## Asụsụ

### Ikpe
Pite Sámi nwere ikpe itoolu:

* Aha
* Mkpụrụ ndụ ihe nketa
* Ebubo
* Enweghị mmasị
* Isi agwaetiti
* Ịkụziri ndị mmadụ ihe
* Nkwado
* Ọdịiche
* Onye na-ekwu okwu ọjọọ

[thumb|Nkọwa ntụgharị maka aha ''guolle'' 'azụ̀' nke Israel Ruong, nke echekwara na [Ụlọ ọrụ Swedish maka asụsụ na akụkọ ifo|Swedish Institute for Language and Folklore na Uppsala.]]

### Ngwaa

#### Onye
ngwaa Sámi na-ejikọta maka mmadụ atọ:

* Onye mbụ
* onye nke abụọ
* onye nke atọ

Pite Sámi nwere ọnọdụ ụtọ asụsụ ise:

* ihe ngosi
* ihe dị mkpa
* ọnọdụ
* ikike
* nhọrọ

#### Nọmba ụtọ asụsụ
ngwaa Sámi na-ejikọta ọnụ ọgụgụ atọ:

* otu
* abụọ
* ọtụtụ

#### Oge a na-akpọ
ngwaa Sámi na-ejikọta maka oge abụọ dị mfe:

* n'oge gara aga
* ndị na-abụghị ndị gara aga

* Ugbu a zuru oke
* Ihe zuru oke

#### Ngwaa na-adịghị mma
Pite Sámi, dị ka Finnish, asụsụ Sámi ndị ọzọ na Estonian, nwere ngwaa na-adịghị mma. Na Pite Sámi, ngwaa na-adịghị mma na-ejikọta dịka ọnọdụ (ihe na-egosi, ihe dị mkpa na ihe na-nhọrọ), onye (1st, 2nd na 3rd) na ọnụ ọgụgụ (otu, abụọ na ọtụtụ). Nke a dị iche na ụfọdụ n'ime asụsụ Sámi ndị ọzọ, dịka Northern Sámi, nke na-adịghị ejikọta dịka oge na asụsụ Sámi ọzọ, nke na'ejighị optative.

Maka nsụgharị na-abụghị nke gara aga nke nwere ihe karịrị otu ụdị, nke abụọ sitere na olumba a na-asụ gburugburu Björkfjället na nke atọ sitere na olulu Svaipa. Ọtụtụ n'ụdị ndị ọzọ bụ n'ihi ụdị ndị yiri ibe ha nke asụsụ na-ejikọtaghị.

## Ebe e si nweta akwụkwọ ọkọwa okwu
Ọtụtụ (re) isi mmalite dị na nnukwu nchịkọta nke ihe okwu Pite Sámi, gụnyere ụtọ asụsụ na (morpho) ozi phonological n'ụzọ dị iche iche. Ndị a gụnyere:

* Ignácz Halász bipụtara nchịkọta nke Pite Sámi lexical items na 1896 na nsụgharị Hungarian na German n'akwụkwọ Pite lappmarki szótár és гражданtan .  A na-ede okwu Sámi na-eji ụdị ọkọlọtọ UPA.
* Eliel Lagercrantz bipụtara nchịkọta mpịakọta abụọ nke ihe ndị Sámi na 1939 nke akpọrọ **Lappischer Wortschatz** na nsụgharị German.  Ọtụtụ n'ime ntinye gụnyere ụdị Pite Sámi, nke a na-eji mkpirisi *Arj* (maka Arjeplog, dịka a na-akpọkarị Pite Sáami "Arjeplog Sámi" ). A na-ede okwu Sámi na-eji ụdị ọkọlọtọ UPA.
* Just Knud Qvigstad mepụtara ndepụta okwu nke okwu Pite Sámi na Lappisk ordliste ya: Arjeplog-dialekt (Beiarn-Saltdal-Rana). Ihe odide a e ji aka dee sitere na 1928 ma enwere ike ịchọta ya na Ebe nrụọrụ weebụ Norwegian National Library 
* A na-echekwa nchịkọta Israel Ruong nke kaadị ederede aka na ihe ndị ọzọ nwere ihe ndị Pite Sámi lexical na Swedish Institute for Language and Folklore na Uppsala.
* Ọ bụ ezie na ebughị n'uche dị ka nchịkọta okwu, akwụkwọ edemede Israel Ruong nke 1943 **Lappische Verbalableitung dargestellt auf Grundlage des Pitelappischen**  bụ n'ezie isi iyi bara ọgaranya nke ngwaa ndị sitere na ya. A na-egosi ihe ndị a n'ụdị UPA dị mfe na nkọwa na nsụgharị na German.
* *Arjeplog sameförening* (òtù Arjeplog Sámi) rụrụ ọrụ a na-akpọ Insamling av pitesamiska ord (Nchịkọta okwu Pite Sámi) n'etiti afọ 2008 na 2012, nke edere na nsụgharị mbido nke orthography dị ugbu a. Ndepụta okwu a gụnyere nsụgharị n'asụsụ Swedish na Norwegian.  
* E bipụtara akwụkwọ ọkọwa okwu Pite Sámi na usoro iwu orthographic na 2016 dị ka **Pitesamisk ordbok samst stavningsregler** na usoro akwụkwọ Samica.  Nchịkọta a dabere na ndepụta okwu nke *Arjeplogs sameförening* mepụtara (cf. ihe gara aga), mana yana nhazi dị mkpa na mgbakwunye na-ekpuchi ozi ụtọ asụsụ na phonological site na onye nchịkọta akụkọ (J. Wilbur). Ọ na-agụnye nsụgharị n'asụsụ Swedish na Bekee, ma jiri nsụgharị mbido nke orthography dị ugbu a. Enwere ike ịchọta ebe nrụọrụ weebụ nwere iwu orthographic ndị a na ''Pitesamiska stavningsregler''.
* Enwere ike ịchọta nchekwa data lexical n'ịntanetị na Bidámeums Báhkogirrje. Ọ bụ onye ọkà mmụta asụsụ J. Wilbur (na mmekorita ya na O. Utne na P. Steggo), na-emelite ya mgbe niile, na-edozi ya ma na-edezi ya, ọkachasị na-enyocha nkwekọrịta na ịgbaso usoro orthography;  a na-agbakwunye lexemes na-efu efu mgbe niile. 
* Enwere ike ịchọta nchekwa data lexical a na-achọgharị na-agụnye usoro ntụgharị ntụgharị na-akpaghị aka maka nnukwu akụkụ nke ihe lexical na ''Bidumsame Báhkogirrje'' (cf. ihe gara aga) na '''Nähttadigibáhko''', nke Giellatekno kwadoro na Mahadum Tromsø, yana mmepe nke ngwaọrụ teknụzụ asụsụ maka Pite Sámi site na J. Wilbur. Nke a na-eji orthography ọkọlọtọ. 
* Ngwa ekwentị mkpanaaka a na-akpọ **BidumBágo** (maka usoro gam akporo) na-emepe site na Olve Utne na Norwegian Institute of Local History na National Library of Norway (na mmekorita ya na P. Steggo na J. Wilbur). Ọ nwere ugbu a ihe karịrị 7500 isi ntinye, gụnyere ntinye aka na isi mmalite ochie, ọtụtụ aha ebe, na nsụgharị n'asụsụ Norwegian, Swedish, German na Bekee. Nke a na-eji ọkọlọtọ orthography   ma nwee ike ibudata ya site na otu Facebook BidumBágo ma ọ bụ saịtị akụkọ Pite Sámi na ebe ihe ọmụma Sallto.no.

## Ihe edeturu

## Edemsibia

* 
* 
* 
* 
* Pite Saami Documentation Project. www2.hu-berlin.de/psdp. 2009.05.03.
* 
* 
* 
* 
* [Ihe e dere n'ala ala peeji] "Stavningsregler" In: *Pitesamisk ordbok samt stavningsregler* (=Samica 2), ed. nke Joshua Wilbur dere. Freiburg: Albert-Ludwigs-Universität Freiburg. peeji nke 123-197
* 

## Njikọ mpụga

* 

* 

*