Asụsụ Arosi

**Arosi** bụ asụsụ ndịda ọwụwa anyanwụ Solomon nke a na-asụ n'agwaetiti Makira .  Ndị bi n'ebe ọdịda anyanwụ nke Osimiri Wango na Makira (nke a na-akpọbu San Cristobal Island) na-asụkarị Arosi. Makira dị n'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke Solomon Islands. Álvaro de Mendaña de Neira gara ma kpọọ Makira na 1588. Mgbe ha rutere na Makira, ndị Spanish bụ ndị mbụ dekọtara Arosi, mana ọ bụ naanị okwu isii ka edere na mbụ. Arosi bụ otu n'ime asụsụ ndị a ma ama na Melanesia. 

## fonology
Arosi na-akọwapụta ụdaume 5 na consonants 17, gụnyere imi velar [ŋ] na nkwụsị glottal. N'adịghị ka ọtụtụ asụsụ Oceanic ndị ọzọ, /b/, /bʷ/, /d/, na /g/ anaghị etinye imi. N'agbanyeghi na enwere ụda [j] na Arosi, a naghị ekewa ya na ederede na ụdaume /i/. Chaatị dị n'okpuru na-egosi consonants dị na Arosi. Ọtụtụ akụkụ, mkpoputa mkpụrụokwu na Arosi bụ ụda ụda.  [ 3 ]

Ụda / k, ɡ/ nwere ike ịnwe allophones labialized [kʷ, ɡʷ] mgbe tupu ụdaume agbachie.

### Nhazi mkpụrụedemede
Mkpuruokwu anaghị akwụsị n'otu mkpọkọ; syllable ọ bụla nwere usoro V ma ọ bụ CV.  Tebụlụ dị n'okpuru na-egosi ihe atụ na-egosi ụdị usoro mkpụrụedemede dị iche iche na Arosi:

### Obere ahịrịokwu
Obere ahịrịokwu anaghị agụnye amụma. Obere ahịrịokwu bụ ndakọrịta, ee- mba Ahịrịokwu, yana ahịrịokwu nhata na nkọwapụta. 

#### Ntinye aka
Mkparịta ụka na-abụkarị ngwaa ma ọ bụ aha. Mgbe a na-eme ihe dị ka mkpegharị, a na-eji nnọchiaha mmadụ nke abụọ (n'agbanyeghị mgbakwunye nke *-na* ). Nkwukọrịta ndị ọzọ a na-ejikarị bụ *kaia* 'Amaghị m' na *bwaia* 'Aghọtaghị m'. 

#### Ee-Ee e
Ụdị obere ahịrịokwu na-esote bụ ee-ee-okwu. Ndị a bụ ajụjụ enwere ike ịza 'ee' ma ọ bụ 'mba', na Arosi *io* na *<nowiki/>'ai'a*, n'otu n'otu. Ihe atụ nke ee-ọ dịghị ahịrịokwu bụ *<nowiki/>'o tauaro? Io!* 'Ị na-arụ ọrụ? Ee! '. 

#### Nhata na nkọwa
Ụdị obere ahịrịokwu nke atọ bụ ahịrịokwu nhata na nkọwapụta, nke dị n'ụzọ bụ isi n'ihi na enweghị copula (ngwaa ọ bụla "ịbụ") na Arosi. A na-eji ahịrịokwu nha anya na nkọwapụta iji gosi nhata n'etiti ihe abụọ dị iche iche. 

### Nkpọaha
Na Arosi e nwere ụdị mkpirisi nnọchiaha atọ. Ọnụọgụgụ nke otu, ọnụọgụ abụọ na ọtụtụ dị iche. Mkpọaha aha na Arosi, ruo n'ókè, dị iche na nnọchiaha nke ọtụtụ asụsụ ndị Europe ndị ọzọ. A naghị ekewa nwoke na nwanyị na onye nke atọ na Arosi. N'ihi nnochiaha onye nke atọ enweghị ike ịpụ iche, ọ nweghị ihe yiri 'ya' ma ọ bụ 'she' na Arosi.  Na Arosi, nnọchiaha nwekwara ọnụọgụ abụọ yana otu na ọtụtụ. Enwere ihe dị iche na onye mbụ na-abụghị otu n'etiti ụdị 'gụnyere' (anyị = gị na m) na 'ụdị pụrụ iche [anyị = ya (ma ọ bụ ha) na m] 

### Esemokwu
Asụsụ Melanesia ezughị oke mgbe a na-ekwu maka oge ihe omume. Na Arosi, ọ dị mkpa ịghọta "Oge Action" na "State of Action".  Enwerekwa usoro atọ dị iche iche na Arosi: ebighi ebi, gara aga na ọdịnihu. 

Akara "+" dị na chaatị a na-egosi ọnụnọ ebe akara "-" pụtara "enweghị" ụdị enyere. 

### Nhazi okwu
A na-ekewa aha aha ka ọ bụrụ aha dị mfe na aha akpaokwu. Ọtụtụ okwu ndị metụtara ịkpọ mmadụ ma ọ bụ ihe aha bụ aha dị mfe. Nke a anaghị emetụta aha ndị mmadụ. 

#### Aha dị Mfe
Ekewaghị aha ndị dị na Arosi site na okike. Ụdị aha dị mfe dị iche iche ka e gosipụtara n'okpuru: 

#### Aha ahịrịokwu
N'adịghị ka aha dị mfe, aha phrasal nwere akwụkwọ ọkọwa okwu abụọ. Ọtụtụ mgbe, a na-ejikọta akụkụ okwu okwu ọnụ site na preposition *i*, nke enwere ike ịtụgharị asụsụ Bekee 'nke'. Mgbe ụfọdụ, a na-ejikwa okwu noni *person* . Dịka ọmụmaatụ, dị ka ọ dị na *noni tauaro* 'onye ọrụ' (lit. "onye na-arụ ọrụ") ma ọ bụ na *hua i rumu* 'oil flask *, ebe okwu ndị a jikọtara 'i* kama. 

#### Aha ewepụtara
Tụnyere asụsụ Malaita, Arosi nwere obere aha ewepụtara. prefixes izizi ejiri na Arosi bụ *hai-* na *ha'i-* .  E gosipụtara ụfọdụ ọmụmaatụ nke prefixes ndị a na-eji n'okpuru:

Arosi na-ejikwa suffixes. Mgbakwunye a na-ejikarị eme ihe bụ *-ha*, nke a na-ejikarị eme ihe dị ka suffix na-akpọ aha. 

### Ndị na-ajụ ajụjụ
Nke a bụ ndepụta okwu ajụjụ: 

## Ọnụọgụ
Na tebụl dị n'okpuru ebe a, enwere ntụgharị asụsụ nke ọnụọgụ dị iche iche na Arosi. N'ihi na Arosi nwere usoro ọnụọgụgụ ntọala iri, ị ga-amalite ịhụ otu ụkpụrụ mgbe ị na-agụta ọnụọgụ karịrị iri. Mgbe a na-agụta, ọnụọgụgụ na-emegharị ọzọ wee soro **mana mana**, ma ọ bụ **ma** pụtara *yana* ngwaa **adara** pụtara *gafere, ịgafe* .  Dị ka ị na-ahụ na tebụl, a na-agbakwunye **mana** ma ọ bụ **ma** n'etiti **e ta' ai tangahuru** na **e ta' ai** iji jikọta ọnụọgụgụ maka iri na otu iji mee iri na otu. Site na 100 ruo 999 otu echiche ahụ mgbe a na-agụta ọnụọgụgụ. Okwu maka 1000 na Arosi bụ **meru** . Meru bụ ọnụ ọgụgụ kachasị elu na Arosi. Arosi nwekwara ụzọ dị iche iche e si agụ ihe ndị akọwapụtara na nke pụrụ iche. 

## Ntụaka
ukwuu nke ndị na-asụ asụsụ Trans–New Guinea ọ bụla, yana asụsụ ala nna ọ bụla na New Guinea, ma bụrụ nke abụọ karịa mgbe Papuanotutu naanị. Ọ bụrụ na-ịchọrọ, enwere ike igosi ọnụọgụ abụọ dị ka "nis" maka mmadụ abụọ dị ka ọ dị na mmadụ abụọ. Enweghi ihe nrịbama otutu na-egosi otu di na Kanashi, n'okwu na-adighi nma, a na-ahapurukwa

## Akwụkwọ akụkọ

* 
* 
* 
*
* *E rine nau maea; mana heiaauhi inia, ma tarai rihunai ini haagorohi* (Anglican Holy Communion manual with prayers for daily use and hymns, 1955)

## Njikọ mpụga

* Ederede Liturgical Anglican na Arosi
* Ndepụta okwu ndị bụ isi na Arosi (isi mmalite: ABVD )
* New Testament in Arosi
* Akwụkwọ nyocha Arosi
Otú:Pages with unreviewed translations