Indigenous astronomy

Astronomy ụmụ amaala bụ aha e nyere iji na ọmụmụ ihe gbasara mbara igwe na mmegharị ha site n'aka otu ụmụ amaala. Mpaghara a gụnyere omenala, ihe ọmụma ọdịnala, na mbara igwe. Ndị otu ụmụ amaala na-eme nyocha mbara igwe iji mepụta kalenda mbara igwe nke na-akọwa ihu igwe, njem ụgbọ mmiri, mbugharị, ọrụ ugbo, na gburugburu ebe obibi.[1] N'akụkụ ojiji nke calendric, ìgwè kpakpando nwere aha na akụkọ na-eme ka emume na usoro mmekọrịta mmadụ na ibe ya nwere nkọwa omenala dị omimi na nke miri emi maka otu ụmụ amaala..

## Usoro ihe ọmụma
Astronomy ụmụ amaala bụ akụkụ nke usoro ihe ọmụma ụmụ amaala, nke a na-eji akọwa na ịkọ ọdịdị.[1] Ọ na-agụnye echiche nke mmekọrịta dị ndụ na mbara igwe, ihe ndị dị na mbara igwe na usoro.[2]. Mmekọrịta a dị ndụ bụ ngwaahịa sitere n'ọdịnala nleba anya na itinye aka na ogologo oge, na-amata ọnọdụ ime mmụọ na njikọ nke ihe ndị dị ndụ..

Nnyocha banyere ihe ọmụma, ọdịnala na omume sitere na nkà mmụta mbara igwe nke ụmụ amaala ekpughere ozi sayensị na mmekọrịta mmadụ na ibe ya ha nwere. Nchịkọta ndị Europe gbalịrị igbochi ọdịbendị ụmụ amaala; Otú ọ dị, ọtụtụ ìgwè nọgidere na-enwe ihe ịga nke ọma, na-edebe ọdịbendị ha na nnyefe ihe ọmụma n'etiti ọgbọ. N'ìgwè ụfọdụ, a na-ewere ozi dị ka ihe dị nsọ, ma ọ bụ naanị n'oge ụfọdụ ma ọ bụ site n'aka ndị otu obodo, afọ, ma ọ dị ka nwoke na nwanyị.   Ya mere, ịkekọrịta ụfọdụ ihe ọmụma banyere mbara igwe na ndị na-abụghị ụmụ amaala nwere ike ịbụ ihe na-ekwesịghị ekwesị, na ozi gbasara mbara igwe dịnụ bụ naanị nke ndị nwe obodo nyere ndị nchọpụta n'efu.

## Ihe atụ sitere na mpaghara dị iche iche
Ndị na-enyocha mbara igwe dị iche iche na nkọwa ha, mana ha na-ahụ ihe jikọrọ ha na ụfọdụ isiokwu, omume, na ọrụ.

Na Aboriginal Astronomy, ndị okenye Kamilaroi na Euahlayi na-ekpughe na Emu na Sky, ìgwè kpakpando gbara ọchịchịrị, na-akọwa banyere omume emu na mgbanwe oge, na-akpata ihe oriri na ihe omume ememe.

Ọnọdụ August-September na-egosi mgbe a na-eme emume Bora. A na-eche na ebe ememe Bora na-egosipụta isi ntụpọ gbara ọchịchịrị nke emu (isi ya na ahụ ya), dị ka okirikiri abụọ dị iche iche, jikọtara ya na ụzọ.

Iji kpakpando eme njem n'oké osimiri bụ ihe a na-ahụkarị n'ofe ụmụ amaala, ọkachasị ndị nwere agwaetiti ma ọ bụ mpaghara agwaetiti. Ọmụmaatụ, ndị Bugis nke Indonesia ji ọnụnọ ma ọ bụ na-anọghị nke ụfọdụ kpakpando na ha ịrị elu na ịtọ oge dị ka kompas, na concordance na ndị ọzọ akara dị ka ifegharị, ifufe na ígwé ojii ụkpụrụ.[1] Dịka ọmụmaatụ, enweghị bembé' é, ewu (Coalsack), buru amụma ihu igwe dị jụụ.[2][1] Astronomy Polynesia jikwaa kọmpas kpakpando dị ka ndị Buganese, na-echeta “kpakpando-kpakpando” kpọmkwem yana nbili elu na ịtọ ntụzịaka na mbara igwe..

A na-eji nkà mmụta mbara igwe mee ihe n'ọtụtụ ọdịbendị iji mepụta kalenda ọnwa. Ìgwè ndị Polynesia na agbụrụ ndịda Afrịka jiri ịrị elu heliacal nke kpakpando Pleiades na-achịkwa ọrụ ugbo na ememe.

## Mweghachi na ihe nketa ọdịbendị
Ụfọdụ akwụkwọ agụmakwụkwọ na-ekwu na sayensị niile na-agbanye na ọdịbendị, na ịnakwere nke a bụ ihe dị mkpa iji mepụta gburugburu mmụta dị iche iche ma wepụ usoro ihe ọmụma ọdịda anyanwụ.  Ịnakwere ọdịbendị ndị ọzọ bụ ịkwado ha, na-ekpughe echiche sayensị ndị ọzọ bara uru. A na-ewere nke a dị ka ihe dị mkpa na ọrụ nke ụlọ ọrụ ndị dị ka planetariums, ebe ngosi ihe mgbe ochie, na usoro agụmakwụkwọ ịgụnye.  

E nwere ọtụtụ atụmatụ iji mee ka ọ dịghachi ndụ ma kesaa nkà mmụta mbara igwe nke ụmụ amaala. Na US, ụlọ ngosi ihe mgbe ochie nke Minnesota na onye America na-enyocha mbara igwe, Annette Lee, rụkọtara ọrụ iji wuo usoro omume kachasị mma maka ịkekọrịta Astronomy Indigenous ma mepụta mmemme dị ndụ n'ịntanetị na Indigenous Star Knowledge .  Lee nwetakwara ego NASA iji nye usoro agụmakwụkwọ ụlọ akwụkwọ na Indigenous Astronomy.  

N'Australia, Aboriginal Astronomy egosila na ngosi nke Sydney Observatory kemgbe afọ 1997.  A na-eji nnyocha maka mmepe nke ihe ọmụma mbara igwe nke Aboriginal eme ihe iji mepụta mmemme agụmakwụkwọ na Sydney Observatory, nke a na-akpọ Dreamtime Astronomy .  Ọ na-agụnye ọrụ ndị dị ka ịmepụta planisphere na aha sayensị ọdịda anyanwụ na Boorong maka ihe ndị dị na mbara igwe.

Enwere echiche na ụlọ ọrụ agụmakwụkwọ ọha na eze na-akwado akụkọ ndị ọchịchị na-achị site na nchịkọta ha. Iji tinye ma nabata sayensị ụmụ amaala n'ime ụlọ ọrụ ndị a na-agbanwe ụzọ a na-anakọta sayensị, na-echekwa, ma na-ekerịta ya ma ya mere a na-ewere ya iji nyere aka wepụ ntọala sayensị ọdịda anyanwụ.

## N'aka nri n'eluigwe gbara ọchịchịrị
Omume nke ilele oghere na-eyi egwu ugbu a site n'ịbawanye okporo ụzọ satịlaịtị na gburugburu mbara igwe.[1] Mgbakọ nke gburugburu ụwa, ọkachasị mbara ala dị ala (LEO), site na satịlaịtị na-etinye nnukwu ihe egwu n'ịme nyocha mbara igwe n'ihi nhụhụhụta satịlaịtị na ọgba aghara nke mbara igwe.[2][1] A na-ahụ Satellite n'anya gba ọtọ n'ihi ntule nke ìhè anyanwụ.[1] Mwebata nke mega satịlaịtị, dị ka Starlink n'ime LEO nwere ike imebi omume mbara igwe nke ụmụ amaala yana nnyefe nke ihe ọmụma, ihe nketa, na omenala..

Nkwekọrịta Outer Space na-ekwupụta na ọrụ mbara igwe ga-eme dịka iwu mba ụwa si dị na maka abamuru nke ihe a kpọrọ mmadụ niile. Nchebe maka ikike nke ọdịbendị ụmụ amaala dị n'ogo dịgasị iche iche nke ike. Ikike ime na ime ka ọdịnala ọdịnala nke ndị otu ụmụ amaala na-echebe site na nkwupụta United Nations na ikike nke ndị ụmụ amaala (UNDRIP), nke na-agụnye nkà mmụta mbara igwe ụmụ amaala, na ikike ha ịnọgide na-enwe mmekọrịta ime mmụọ ha na ala. Otú ọ dị, UNDRIP anaghị echebe mmekọrịta ime mmụọ nke ụmụ amaala na mbara igwe, yana dị ka ngwá ọrụ na-abụghị nke iwu kwadoro, ọ nwere ike ọ gaghị enwe ike igbochi mmebi nke nkà mmụta mbara igwe ụmụ amaala site na iji satellite eme ihe. Otú ọ dị, ọgbụgba ndụ mba ụwa na ikike obodo na nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị bụ iwu siri ike karị na-echebe ọdịbendị ụmụ amaala ma nwee ike inyere obodo ụmụ amaala aka inweta ikike nke igwe ojii. E meela ihe ndị na-aga n'ihu, dị ka okike nke 'VisorSat' site na SpaceX iji mepụta satellites na-adịchaghị atụgharị na nke na-akpaghasị, na akụkọ International Astronomical Union 2022 na Silent and Dark Skies welitere profaịlụ nke okwu ahụ ma gosipụta ya na Kọmitii United Nations na Peaceful Outer Space. Nzọụkwụ ndị dị otú ahụ nwere ike ịkwalite imekọ ihe ọnụ na itinye olu ụmụ amaala na usoro atụmatụ maka satellites na mbara igwe.

## Edemsibia

Otú:Pages with unreviewed translations