Akwụkwọ Nkwenkwe na Echiche

The Book of Beliefs and Opinions (Arabic_language" id="mwBw" rel="mw:WikiLink" title="Judeo-Arabic language" typeof="mw:Transclusion">Judeo-Arabic) bụ akwụkwọ Saadia Gaon dere (e dechara 933)  nke bụ nkwupụta mbụ na ntọala nkà ihe ọmụma nke ozizi ndị Juu.

Ọrụ ahụ dị na mbụ n'asụsụ Judeo-Arabic n'asụsụ Hibru, e dekwara okwu ndị sitere na Torah. Judah ben Saul ibn Tibbon mere nsụgharị Hibru mbụ n'afọ 1186, nke aha ya bụ Emunot ve-Deot (Hibru: אמונות ודעות Nkwenkwe na Echiche). E bipụtara nsụgharị a na-akparaghị ókè n'asụsụ Bekee nke Samuel Rosenblatt dere n'afọ 1948.

Okwu mmeghe bu ọrụ ahụ ụzọ, nke nwere isi iri, a rụzuru ya na 933.

## Mmalite na mmeghe
E dere ọrụ ahụ iji gbachitere okpukpe ndị Juu nke ndị rabaị megide okpukpe ndị Juu Karaite, nke jụrụ Oral Torah (Mishnah na Talmud).

N'okwu mmeghe ya zuru ezu, Saadia na-ekwu maka ihe mere o ji dee ya. Obi ya wutere mgbe ọ hụrụ mgbagwoju anya banyere okwu okpukpe nke jupụtara n'etiti ndị ya na ha dịkọrọ ndụ, na-achọta nkwenye na-enweghị ọgụgụ isi na echiche na-enweghị nghọta n'etiti Ndị na-ekwupụta okpukpe ndị Juu ebe ndị na-agọnahụ okwukwe ji mmeri na-etu ọnụ na-emehie ihe ha. Ndị mmadụ mikpuru n'oké osimiri nke obi abụọ ma nwee mmetụta nke njehie ime mmụọ, ọ dịghịkwa onye ga-enyere ha aka, ya mere Saadia chere na a kpọrọ ha ma na-arụ ọrụ iji zọpụta ha n'ihe ize ndụ ha site n'ịkwalite ndị kwere ekwe na nkwenye ha na iwepụ egwu nke ndị nwere obi abụọ.

Mgbe o gosipụtara ihe kpatara ejighị n'aka na obi abụọ na isi ihe nke nkwenye, Saadia kọwara isi mmalite atọ nke ihe ọmụma: ya bụ, nghọta nke mmetụta, ìhè nke ezi uche, na mkpa ezi uche, yana isi iyi nke anọ nke ihe ọmụma nke ndị ahụ na-atụ egwu Chineke, "ezi mkpughe" dị n'Akwụkwọ Nsọ. Ọ na-egosi na nkwenye na nkuzi nke mkpughe anaghị ewepu ọchụchọ onwe onye maka ihe ọmụma mana na ịkọ nkọ banyere isiokwu okpukpe na-agba mbọ igosi eziokwu nke ozizi ndị e nwetara n'aka ndị amụma na ịgbagha mwakpo a na-emeghe ozizi, nke a ga-ebuli site na nyocha nkà ihe ọmụma ruo n'ókè nke ihe ọmụma n'ezie.

## Ihe ndị dị n'ime
Na ngalaba abụọ mbụ, Saadia na-atụle nsogbu metaphysical nke okike nke ụwa (i.) na ịdị n'otu nke Onye Okike (ii.); na ngalaba ndị na-esonụ, ọ na-atụ aro mkpughe (iii.) na ozizi nke nkwenye dabere na ikpe ziri ezi nke Chineke, gụnyere nrubeisi na nnupụisi (iv.), yana uru na demerit (v.). Ihe jikọrọ ya na ngalaba ndị a bụ ndị na-ekwu maka mkpụrụ obi na ọnwụ (vi.), na mbilite n'ọnwụ nke ndị nwụrụ anwụ (vii.), nke, dị ka onye edemede ahụ si kwuo, bụ akụkụ nke ozizi mgbapụta nke Mesaịa (viii). Ọrụ ahụ ji ngalaba na-ekwu maka ụgwọ ọrụ na ntaramahụhụ nke ndụ n'ọdịnihu mechie (ix.). Akụkụ nke iri, banyere ụzọ ndụ kachasị mma maka ihe a kpọrọ mmadụ n'ụwa a, a ga-ewere ya dị ka ihe mgbakwunye, ebe ọ bụ na ndụmọdụ ya maka omume ọma na-agbakwunye agbamume maka echiche ziri ezi na nkwenye ziri ezi dị n'ime ahụ.

Ihe ndị kachasị mkpa dị na ngalaba nke ọ bụla bụ ndị a:

### m Okike nke ụwa
Maka ozizi nke okike ụwa, Saadia na-enye ihe akaebe anọ; atọ n'ime ndị a na-egosi mmetụta nke nkà ihe ọmụma Aristotelian, nke enwere ike ịchọtakwa n'ebe ọzọ n'ihe odide ya. Mgbe ngosipụta ezi uche ya dugara ya na nkwubi okwu na e kere ụwa ex nihilo, ọ gara n'ihu ikwu ma jụ ozizi iri na abụọ nke mmalite ụwa. Akụkụ a nke ngalaba mbụ na-enye nghọta kachasị mma na ihe ọmụma Saadia nwere banyere ndị ọkà ihe ọmụma Gris, nke o nwere ike inweta site n'ịgụ Aristotle. Na njedebe nke ngalaba ahụ, Saadia na-ajụ ajụjụ ụfọdụ megide ozizi okike ndị Juu, karịsịa ndị sitere na echiche nke oge na oghere.

### ii Ịdị n'otu nke Onye Okike
Echiche Chineke malitere site na mmepe nke echiche na ihe ọmụma mmadụ na-ebilite site na echiche ndị kacha mma ruo na echiche ndị kacha dị omimi nke na echiche nke chi, nke karịrị ihe ọmụma ndị ọzọ niile n'ụzọ aghụghọ, bụ n'onwe ya ihe akaebe nke eziokwu ya. Echiche nke Chineke n'okpukpe ndị Juu dị ka onye okike pụtara ihe dị mkpa nke ndụ, ike, na ihe ọmụma. N'otu aka ahụ, echiche nke onye okike na-egosi ịdị n'otu nke Chineke. Maka echiche a, Saadia na-enye ihe akaebe atọ kpọmkwem na atọ na-apụtaghị ìhè, nke ikpeazụ na-egosi na dualism bụ ihe nzuzu. Lee ozizi apophatic na ịdị mfe nke Chineke.

A na-eme ka akwụkwọ nkọwa nke ịdị n'otu zuru oke nke Chineke doo anya site n'ịgọnarị ozizi Ndị Kraịst nke Atọ n'Ime Otu, nke, n'uche Saadia, sitere na nghọtahie nke àgwà atọ nke Chineke akpọọla aha: ndụ, ike, na ihe ọmụma. Ejikọtara ya na mgbagha nke ozizi Atọ n'Ime Otu bụ nkọwa nke echiche dị iche iche gbasara onye Jisọs bụ nke na-ekpughe nghọta ziri ezi nke esemokwu Ndị Kraịst. Lee ụkpụrụ okwukwe ndị Juu: Ịdị n'Otu Chineke.

Iji mee ka nghọta nke echiche otu chi nke Chineke n'ịdị ọcha ya niile, na iji tọhapụ nkwupụta nke Akwụkwọ Nsọ site na mgbagha ha doro anya nke ime mmụọ nke echiche zuru oke nke Chineke, Saadia na-akọwa ihe isi ike niile nke Bible nke na-eche nsogbu a ihu, site na iji atụmatụ nke ụdị iri nke Aristotle, nke ọ na-egosi, nwere ike itinye ya na Chineke. Mgbe ngalaba a gasịrị, onye edemede ahụ gosipụtara mmetụta okpukpe miri emi banyere mmekọrịta ya na Chi nke mkpụrụ obi mmadụ nwere mgbe ezi ihe ọmụma nke Chineke jupụtara.

### iii Mkpughe na Iwu Ndị Dị n'Iwu
Amara Chineke nyere mmadụ "iwu Chineke" ndị e kpughere na Torah dịka ụzọ isi nweta ngọzi kachasị elu. Dịka nkewa Saadia gbaziri site na Muʿtazila mana dabere na echiche ndị Juu, e kewara iwu ndị ahụ n'ime nke uche na nke mkpughe, ọ bụ ezie na ọbụna nke ikpeazụ nwere ike ịkọwa ya n'ụzọ ezi uche dị na ya, dịka ọtụtụ ihe atụ gosiri. Ntugharị, nke Saadia na-awakpo echiche nke òtù Hindu nke "Barahaima" (Brahmans) na mmetụta na mmadụ enweghị onye amụma, na-ewebata akụkọ amụma ya na mgbaghara ya maka ndị amụma. Nke a sochiri nke a bụ ihe ndị dị mkpa na Baịbụl na ntụkwasị obi nke ọdịnala Baịbụl, site na nkọwa zuru ezu nke echiche Ndị Kraịst na nke Alakụba na Iwu e kpughere na Israel kagburu, na site na arụmụka megide usoro mkpesa Hiwi al-Balkhi megide ikike nke Akwụkwọ Nsọ.

### IV Nnwere Onwe ime nhọrọ: nrubeisi na nnupụisi
Ntọala nke ngalaba a bụ echiche nke nnwere onwe nke uche na ime ka ya na ike niile na ihe omniscience nke Chineke dịghachi n'otu. N'akụkụ mmeghe ya, Saadia na-ekwupụta ozizi anthropocentric nke na-ele mmadụ anya dị ka ihe niile e kere eke; na njedebe ya, ọ na-akọwa n'okpuru isi asatọ akụkụ Akwụkwọ Nsọ ndị ahụ nwere ike ịkpata obi abụọ banyere nnwere onwe nke omume mmadụ. Lee Free Will In Jewish thought.

### v Merit na demerit
Ndị mmadụ na-adaba na klas iri gbasara uru, enweghị uru, na okpukpe na omume ọma. Na nkọwa ya banyere abụọ mbụ, ndị na-asọpụrụ Chineke na ndị na-adịghị asọpụrụ Chineke, Saadia na-etinye onwe ya na nsogbu nke nhụjuanya nke ndị na-efe ofufe na ezi ihu ọma nke ndị na'asọpụrụ Chineke. N'ụzọ dị iche, nkọwa nke klas ikpeazụ, nke nchegharị, na-eduga ya n'ịtụle nkọwa zuru ezu, dabere na Bible, nke nchụpụ, Ekpere, na ihe akaebe ndị ọzọ nke nsọpụrụ mmadụ.

### vi Mkpụrụ obi na ọnwụ
Nnyocha nke echiche isii ndị ọzọ na-ebu ụzọ n'echiche ya banyere mkpụrụ obi. Ndepụta a yiri nke Aristotle na Pseudo-Plutarch nyere.[2] Ọ na-ekwu mmekọrịta nke mkpụrụ obi na ahụ, ntọala nke njikọ ha, imekọ ihe ọnụ ha n'ọrụ mmadụ, ịdị n'otu ha ma ọ bụ oge ndụ a họpụtara, nkewa ha ma ọ dị ka ọnwụ, na ọnọdụ nke mkpụrụ obi mgbe ọnwụ gasịrị. Akụkụ ahụ mechiri site n'ịgbagha ozizi nke gilgul ma ọ bụ metempsychosis.

### vii Mbilite n'ọnwụ nke ndị nwụrụ anwụ
N'ebe a, Saadia na-agbagha mgbagha e mere, dabere na okike, ihe kpatara ya, na Bible, na ozizi nke mbilite n'ọnwụ nke ndị nwụrụ anwụ, ma nye ihe akaebe maka ya dị n'omenala. Mgbe ahụ, ọ na-atụle ajụjụ iri metụtara ozizi a, nke na-adọrọ mmasị dị ka "inye nghọta banyere echiche ndị a ma ama na-achịkwa n'oge ahụ, nke, n'agbanyeghị ịdị iche ha, enweghị ike ileghara ọbụna nwoke dị ka Saadia anya" (Guttmann).

### viii mgbapụta nke Mesaịa
Ozizi banyere mgbapụta Ndị Mesaịa dabere ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ kpamkpam na nkwupụta nke Bible na Talmud, afọ a kapịrị ọnụ nke nzọpụta na-edozi site na nkọwa nke amaokwu ndị a ma ama n'Akwụkwọ Daniel. N'akụkụ mmechi, onye edemede ahụ na-agbagha ndị na-eche na amụma Mesaịa na-ezo aka n'oge Ụlọ Nsọ nke Abụọ; ọ na-arụkwa ụka megide ozizi Ndị Kraịst nke Mesaịa.

### ix Ụwa na-abịa
Saadia na-egosi na ụgwọ ọrụ nke ụwa na-abịa na-egosi site na ezi uche, Bible, na ọdịnala, ma na-aza ajụjụ dị iche iche metụtara isiokwu a.

### Ibn Tibbon

Otú:Pages with unreviewed translations