Oguntola Sapara

**Oguntola Odunbaku Sapara** M.D. (9 June 1861 - June 1935) bụ dọkịta ndị Yoruba, si na Sierra Leone, onye nọrọ ọtụtụ ọrụ ya na ndụ ya na Naịjirịa. A maara ya nke ọma maka mkpọsa ya megide ọrịa kịtịkpa..

## Mbido ndụ na agụmakwụkwọ
A mụrụ Oguntola Sapara na Freetown, Sierra Leone, na June 9 1861 ma kpọọ ya Alexander Johnson Williams. Nna ya bụ ohu a tọhapụrụ site na Ilesa na Western Nigeria, nne ya si Egbaland.

Mgbe ọ nọ na London, Sapara tinyere onwe ya n'aka Ida B. Wells n'oge mkpọsa nke abụọ ya na UK (1894), wee sonyere ya n'ụlọ Mrs P. W. Clayden (nwunye onye nchịkọta akụkọ nke The Daily News) iji zipụ akwụkwọ akụkọ Bekee banyere njem Ida na Onye isi ala US, ndị ọchịchị, ndị ụkọchukwu na ndị akwụkwọ akụkọ US. Mgbe ọ kwagara   Scotland, na 1895, Sapara nwetara LRCP na LRCS nke Mahadum Edinburgh, LFPS nke Mahadum Glasgow ma họpụta ya dịka onye otu Royal Institute of Public Health.

## Ọrụ ahụike
Sapara laghachiri na mpaghara Lagos. Na Jenụwarị 1896, a họpụtara ya ka ọ bụrụ onye enyemaka Dọkịta Na-awa Ahụ. Ọ rụrụ ọrụ n'ụzọ na-aga n'ihu na ụlọ ọrụ dị iche iche maka afọ 32 sochirinụ. O nyere ọtụtụ onyinye iji meziwanye ahụike ọha na eze. Ọ lụrụ ọgụ maka iwepụ oghere, hazie otu maka ọzụzụ sayensị nke ndị na-amụ nwa, hazie ụlọ ọgwụ ọha na eze mbụ na 1901, ma chọpụta ihe kpatara ntiwapụ nke ụkwara nta na 1918, nke gụnyere oke mmadụ, ikuku na-adịghị mma na amaghị nke ọha na eze banyere ịdị ọcha.

Ọ bụ onyeisi oche nke Kọmitii Izu Ahụike, na-edu ndị agha gara nke ọma megide ọrịa bubonic, nke metụtara Lagos na 1924. [4]

Na Naijiria n'oge ahụ, ọtụtụ òtù nzuzo, dị ka òtù "Sopona" nke Ndị Yoruba, nwere ike. Mgbe ụfọdụ, ha na-anwa imenye ndị mmadụ egwu, na-eyi egwu na ọ bụrụ na mmadụ akwụghị ego, ọha mmadụ ga-eme ka ọ daa ọrịa ma nwụọ. 

Mgbe onye ahụ jụrụ, otu onye n'ime otu ha ga-gba ya ọrịa kịtịkpa site na itinye ihe mkpofu nke akpụkpọ ahụ nke ndị nwere kịtịkpa. Iji nọgide na-enwe ike, ọha mmadụ guzogidere mbọ ahụike ọha na eze na-agba maka ịgba ọgwụ mgbochi. Sapara sonyeere òtù nzuzo ahụ n**amaghị ama,'' n'ihe ize ndụ dị ukwuu. Mgbe ọ mụtara ihe nzuzo nke ike ha, o nyeere gọọmentị aka ịkwadebe iwu iji machibido ọha mmadụ iwu.[5]

N'akụkụ ikpeazụ nke ọrụ ya, Sapara na-elekọta ụlọ ọgwụ Massey Street, na-eje ozi n'ọtụtụ Lagos. O mere ka gọọmentị gbanwee ụlọ ọgwụ ahụ ka ọ bụrụ Ụlọ Ọgwụ Massey Street, nke Gọvanọ Graeme Thomson meghere na 1926.

Sapara nwere mmasị pụrụ iche na ọgwụ ahịhịa ọdịnala, ma jiri oge dị ukwuu na nyocha sayensị banyere mmetụta ha.[4] Mgbalị ya megide ụfọdụ n'ime òtù nzuzo ndị ahụ n'agbanyeghị, ọ bụ nwa akwụkwọ siri ike nke ọdịbendị Yoruba. Ọ gbachitere ya n'ihe dị ka ohere ọ bụla.[6]

.[4] Onye egwu Jùjú a ma ama bụ Tunde King kụrụ egwu n'oge ọ naeme ememe.[7]

== Ịkpa ókè na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ==
Dị ka onye Afrịka, Sapara nwere obere mmegbu. N'akụkọ o zigara Òtù Nchedo Ndị Na-emegide Ịgba Ohu na Ndị Aborigine, Sapara kwuru na ndị ọrụ ahụike nke Yuropu enweghị ahụ iru ala mgbe e tinyere ha n'ọkwa dị ala karịa ndị dọkịta Afrịka, na n'ọgbakọ nke afọ 1901, ụfọdụ kọwara nke a dị ka "ihe ihere".[8] A na-akwụkwa ndị ọrụ ahụike Afrịka ụgwọ dị ala karịa ndị ọrụ ibe ha na Europe. [9] Mgbe a jụrụ W. H. Langley, onye isi ọrụ ahụike na Naịjirịa, maka ịgbasawanye ọrụ maka ndị dọkịta Afrịka, ọ zaghachiri site na ịwakpo ọrụ ha; n'okwu Sapara, o kwuru eziokwu ahụ bụ na Sapara kwere ka ndị odeakwụkwọ were ezumike ọrịa ogologo oge karịa ka iwu gọọmentị kwere.[10]

Mgbe ọ gara London n'afọ 1912, Mohamed Ali bipụtara.[11] Sapara nọ na ndepụta nke ndị a kpọrọ site na West Afric4th Pan-African Congress, nke e mere na [[Nú Yọk|New York]] na 1924, ọ bụ ezie na ọ nwere ike ọ gaghị.[12]

== Nghọta na ihe nketa ==

* Sapara nwetara ọtụtụ otuto maka nnukwu onyinye ya n'ime afọ 32 nke ọrụ, nke kachasị ogologo n'ime ndị dọkịta na-awa ahụ na Naijiria n'oge ya.[13]
* Eze George nke Ise nke United Kingdom nyere Sapara Imperial Service Order na-ezo aka pụrụ iche na ọrụ kịtịkpa ya na June 1923.
* Na mbido 1924, Owa nke Ijeshaland ji akara **Bashemi** chọọ Sapara mma, utu aha onye isi, iji kwado onyinye ya na ọgwụ.
* A kpọrọ okporo ụzọ dị n'azụ ụlọ ọgwụ ahụ Sapara Avenue na ncheta ya.
* [[James Churchill Vaughan]] gbalịrị n'enweghị ihe ịga nke ọma ịhazi ihe ndekọ nke ọrụ Sapara na ọgwụ ọdịnala. O nyere ikike ikike ụfọdụ n'ime nchọpụta ya na ọgwụ ahịhịa, nke a ka na-ere taa.[4]
* Ihe osise nke [[Oba (onye na-achị achị)|Oloye]] Sapara nke [[Aina Onabolu]] kwụnyere na [[National Gallery of Modern Art, Lagos|National Gallery of Modern Art]] na Lagos.[15]

== Edensibia ==
**Ebe e si nweta ya'''
 
Otú:Pages with unreviewed translations