Nnupụisi Ụmụ nwanyị Abeokuta

**Nnupụisi ụmụnwaanyị Abeokuta** (nke a na-akpọkwa **Egba Tax Riot** ) bụ otu mgbagha nke otu otu ụmụ nwanyị Abeokuta (AWU) duziri na ngwụcha afọ 1940 megide ịtụnye ụtụ isi na-ezighi ezi nke ndị ọchịchị Naijiria na-achị. Ụmụ nwanyị Abeokuta kwenyere na, n'okpuru ọchịchị colonial, ọrụ akụ na ụba ha na-ebelata, ebe ụtụ isi ha na-abawanye.  Ọzọkwa, ha rụrụ ụka na ruo mgbe a na-enye ha nnọchite anya n'ọchịchị ime obodo, e kwesịghị ịchọ ha ka ha kwụọ ụtụ isi n'ebe ụmụ nwoke nọ. N'ihi mkpesa ha mere, ụmụ nwanyị anọ nwetara oche na kansụl ime obodo, na ụtụ isi nke ụmụ nwanyị kwụsịrị. 

## Ọchịchị colonial nke mbụ
thumb| Kola nut n'ahịa Naijiria
N'ịbụ nke dị na ndịda ọdịda anyanwụ Nigeria na ndị Yoruba bi, Abeokuta hiwere na 1830 ma bụrụkwa ebe obibi maka ndị Egba na ndị Owu. N'ihe dị ka afọ 1850, ọchịchị ndị Briten na-achị malitere ịgbasa n'Abeokuta ma soro nwa afọ Egba kpakọrịta nkwekọrịta. Nkwekọrịta nkwekọrịta ahụ nyere ndị Britain ohere ịzụ ahịa ghe oghe site na mpaghara Egba "maka ọchịchị Lagos kwadoro nnwere onwe na oke obodo."  Nkwekọrịta a enyela ndị Egba ikike ikike maka akụ na ụba nke onwe ha, mana n'ikpeazụ, gọọmentị Britain chọtara ụzọ isi tinye aka na usoro ahụ kwụụrụ onwe ya mgbe nsogbu ndọrọ ndọrọ ọchịchị gasịrị na 1897.  Gọọmenti Briten chọrọ ka a hazigharịa usoro ndọrọ ndọrọ ọchịchị obodo ahụ, ya mere, e kere Egba United Government (EUG). Tupu usoro ọhụrụ a, ndị kansụl ime obodo gụnyere opekata mpe otu nwanyị.  EUG, n'ụzọ dị iche, bụ naanị nwoke, mana malitere ịzụlite akụrụngwa ndọrọ ndọrọ ọchịchị na akụ na ụba Abeokuta.  EUG tinyere ego na akụrụngwa na akụ na ụba, na-ewu okporo ụzọ na ahịa yana ịbawanye mbupụ nke ihe ndị dị ka koko, mmanụ nkwụ, mkpụrụ kola, na akwa na-esiji indigo.  Ka ọ na-erule ngwụsị 1800s, Abeokuta apụtala dị ka ebe akụ na ụba na colonial Nigeria ma nọgide na-enwere onwe ya.

## Isi mmalite nke ụtụ isi na Abeokuta
thumb| Map nke Naijiria na-egosi mpaghara Abeokuta
Ọ bụ ezie na Agha Ụwa Mbụ malitere n'afọ 1914 ka ndị ọchịchị na-achị achị nwetara isi n'ịkpaghasị nnwere onwe nke Abeokuta. Ewebata obodo a nke ọma na steeti colonial. Ka emechara nke Abeokuta, ndị ọrụ colonial chere ihe isi ike ihu na mbelata ego ha nwetara. Agha ahụ kpalitere mmụba nke ọrụ mbubata ka o wee nwee ike ịkwụ ụgwọ ụgwọ ọrụ mbupụ nke gọọmentị na-akwụ. Ka oge na-aga, ọrụ mbupụ na-ezughị ezu nke mere na ndị ọrụ colonial rịọrọ ka ụlọ ọrụ colonial kwe ka iwunye ụtụ isi kpọmkwem. Ajụrụrị arịrịọ a. Iji belata mbelata nke ego a na-enweta, ndị ọrụ obodo malitere ịtụ ụtụ maka ịdị ọcha, nke na-emetụtakarị ụmụ nwanyị ugbo na ahịa. Ntara ndị a bụ maka mmebi iwu dị ka ịghara ịsachapụ n'èzí ụlọ ụmụ nwanyị.  Ekesaghị ụmụ nwoke akwụkwọ ịkpọ òkù ụlọ ikpe maka ntaramahụhụ ịdị ọcha ndị a.  N'ikpeazụ, a chọpụtara na nra ahụ bụ iwu na-akwadoghị ma kagbuo ya. E jirizie ụtụ isi dị larịị dochie ha n'ihi mkpa akụ na ụba maka ego sitere n'aka ụmụ nwanyị.  Na 1 Jenuarị 1918, ndị bi na Abeokuta malitere ịtụ ụtụ isi. Site n'atụmatụ ụtụ isi a malitere, a na-atụle ụmụ nwanyị Egba iche na ụmụ nwoke. Ụtụ isi nke ụmụ nwanyị anọghị n'ụkpụrụ ụtụ isi nke gọọmentị colonial jiri na mpaghara ugwu na mbụ. Kama nke ahụ, ụdị ụtụ isi a bụ omenala ndị Yoruba tupu oge ọchịchị, bụ nke na-aghọtaghị ụmụ nwanyị dị iche na ụmụ nwoke, ya mere na-atụ anya ka ụmụ nwanyị nweta ego na-adabereghị na nwoke.  Ebe ọ bụ na enweghị ụmụ nwanyị na kansụl EUG, ụtụ isi nke colonial pụtara dị ka ihe atụ nke ụtụ isi na-enweghị nnọchite anya. Ọnwa isii ka etinyechara ụtụ ahụ, nnupụisi mere n'Abeokuta nke a na-akpọ agha Adubi . Nnupụisi ahụ bụ ndị nnupụisi puku iri atọ na-ebibi ọtụtụ okporo ụzọ ụgbọ oloko na telegraph na ndịda Abeokuta tinyere ogbugbu nke onye na-ere ahịa Europe na onye isi Egba dị elu. Mgbe ọchịchị colonial kwụsịrị nnupụisi ahụ, o mere obere mgbanwe nhazi na nchịkọta, ma ọ wepụghị ụtụ isi nke ụmụ nwanyị. 

## Nnupụisi ụmụ nwanyị
thumb| Onye isi otu umunwanyi Abeokuta (AWU) Funmilayo Ransome-Kuti
N’ihi ọnọdụ ụtụ isi a na-akpagbu, otu òtù ụmụ nwanyị Abeokuta (AWU) pụtara n’okpuru ọchịchị Funmilayo Ransome-Kuti, bụ onye isi nkuzi otu ụlọ akwụkwọ dị n’ógbè ahụ, bụ́ onye nụrụ banyere mgba ụmụ nwanyị ahịa na-agba. Ọ bụ nwunye nwanne ya bụ Grace Eniola Soyinka sonyeere ya n'ọchịchị. AWU, "òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị doro anya na-ejikọta ndị ahịa ahịa na-arụ ọrụ na ụmụ nwanyị etiti dị ka Ransome-Kuti na Soyinka, bụ nke e mere iji mee ka ọchịchị colonial na nhazi nke ndị nna."  Iji kwụsị usoro ịtụ ụtụ isi, AWU dere "atụmatụ iji dochie ụtụ isi dị larịị na ụmụ nwanyị, na ụtụ isi na ụlọ ọrụ ndị si mba ọzọ, itinye ego na atụmatụ obodo na akụrụngwa gụnyere njem, idebe ihe ọcha na agụmakwụkwọ na mkpochapụ nke Sole. Ndị ọchịchị obodo na nnọchi anya ya na ụdị gọọmentị nnọchite anya, gụnyere ụmụ nwanyị."  Ụmụ nwanyị AWU bụ ndị nhazi dị irè, bụ ndị na-alụso ọchịchị colonial ọgụ, na ụdị ụzọ mgbochi dị iche iche. Ọtụtụ ụmụ nwanyị jụrụ ịtụ ụtụ isi ma tụọ ha mkpọrọ ma ọ bụ rie ha nra.

Otú ọ dị, otu ndị inyom Abeokuta adaghị mbà na mbọ ha wee gaa n'ihu na-ezigara Alake nke Abeokuta ọtụtụ arịrịọ n'etiti August 1946 na May 1947. Na 5 October 1946, ndị nnọchi anya AWU zutere ndị Alake mana enweghị nsonaazụ. Ọnọdụ ahụ mere ka ọ dịkwuo njọ mgbe Alake mụbara "ụtụ ụtụ isi nke ụmụ nwanyị, ihe omume nke onye bi na Britain kwadoro."  Ọ bụ mgbe ahụ ka ndị AWU malitere nnukwu ngagharị iwe ha, dị ka ịgagharị n'èzí n'obí eze wee rịọ ka a kwụsị ịtụ ụtụ isi. "N'etiti-October 1946, Funmilayo Ransome-Kuti duuru ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu puku ụmụ nwanyị na-eme njem gaa n'obí iji mee mkpesa banyere mmụba ahụ."  Nzaghachi sitere n'aka ndị ọchịchị colonial bụ obi ọjọọ. Ha tinyere gas anya mmiri na iti ụmụnwaanyị ahụ ihe.

N'agbanyeghị ọnọdụ dị ize ndụ, AWU gara n'ihu na-eme mkpesa wee wepụta akwụkwọ a kpọrọ Mkpesa AWU na 1947 nke kọwara ebubo niile ha boro Alake na SNA. Site na ndepụta mkpesa ahụ, ụmụ nwanyị ahụ mere ngagharị iwe ọzọ na mpụga obí Alake nke were ụbọchị abụọ.  Ihe karịrị puku ndị inyom iri bịaranụ. 

"N'oge ngagharị iwe ahụ, ụmụnwaanyị ahụ ji egwu dịka nke a sụgharịrị n'okpuru ebe a na-akwa Alake: Idowu [Alake] emo, ogologo oge ị na-eji amụ gị mee ihe ngosi na ị bụ di anyị, taa, anyị ga-atụgharị uche. nye iwu, were ikpu anyi were were di n'aru unu...Unu nwoke, isi ikpu ga-abọ ọbọ." 

Mkpesa a mere ka ndị ọchịchị gọọmentị kwe ụmụ nwanyị ahụ nkwa na "a ga-akwụsịtụ ụtụ isi na mkpebi ikpeazụ banyere okwu a gwara ha n'ime ụbọchị atọ." N'ụzọ dị mwute, nke a ghọrọ nkwa efu ọzọ "ka e mere ọtụtụ mwakpo na njide ndị ọzọ." N'atụghị egwu, ụmụ nwanyị ahụ haziri ngagharị iwe ọzọ. Ọzọkwa na 8 Disemba, "ihe karịrị puku ụmụ nwanyị iri mara ụlọikwuu n'azụ obí, na-ajụ ịpụ ruo mgbe a tọhapụrụ ndị inyom niile ejidere. Ha hapụrụ n'obí ahụ na 10th mgbe a tọhapụrụ ndị inyom a tụrụ mkpọrọ."  Mgbe ihe a mechara, ndị AWU gara n'ihu na-ezigara ndị ọchịchị Britain arịrịọ ha ma mesịa kwuo na ha meriri. Na 3 Jenụwarị 1949, "Alake kwụsịrị n'ocheeze na usoro SNA gbanwere ma ụmụ nwanyị anọ nwere ọkwa na usoro nchịkwa ọhụrụ."  Ụfọdụ n'ime ihe ịga nke ọma ndị a mechara kwatuo (Alake ga-alaghachi n'ọchịchị, na ụtụ isi nke ụmụ nwanyị na-ewepụ naanị nwa oge). 

Otu ụmụnwaanyị Abeokuta meriri na Naịjirịa ndị na-achị ọchịchị, mana ha akwụsịghị ebe ahụ. Ụmụnwaanyị ahụ gara n'ihu na-akwado ikike ụmụnwaanyị na Naịjirịa ma na-ekerekwa òkè n'òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị Naijiria. Otu a pụtara dị ka otu n'ime ndị mbụ na-akwado ụmụ nwanyị na-akwado proto-Nationalist na Nigeria.  Funmilayo Ransome Kuti ga-aga n'ihu na-eje ozi dịka onye ndu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na onye isi ọchịchị n'oge ọchịchị. 

## Ntụaka

Òtù:Pages with unreviewed translations