open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dominika

**Dominika** (Asụsụ France: *Dominique*) ézíbóté áhà ya bu **Àkù-ñkịtị nke Dominika**, bu òbòdò àgwè na Ògbu miri Karibbean. Na odida olilé anyanwu ya bu Guadeloupe, na owuwa nleda anyanwu ya bu Martinik. Ívụ bu mgbárí kilometers 754 na ébé kárírí na élú àlà ya bu Morne Diablotins nwéré ogologo rúrú meters 1,447. Ha sị Àkù-ñkịtị nke Dominika wèrè madu ruru 73,897 (2017). Ishiochie ya bu Roseau.

Há gùrù Dominika "Nature Isle of the Caribbean" (nwa Àlà na mmiri nke Karibbean) maka àlà ha si é mésoghị. O bu àlà na mmiri nke kárírí bu nwátà na ébé ha na kpo Antilles Ntạ maka àlà katu náa kéwári e kéwárí na álá ókú àlà, o zịrị na àlà maka ó nwèrè mmiri nkechi ókú. Obodo na mmiri nkeá nwèrè óhiá ugwu ukwu di ndù ndù, búrú úlọ akwukwo ndù, anumanu, na anú élú di ntakírí na uwà. Ámá nke énweghi mmiri na ifufe di na odida anyanwu mmiri, mànà ézù di na etíti àlà nke. Nnùnù omeka Sisserou (madu mara ya ka Mpaghara Amazon), nnùnù àla nka, bu ihe nor na okoloto obodo nke. Àkù Dominika lìlì na ndi madu na báta maka nlénle na ikú ubi.

Christopher Columbus gùrù àlà mmiri nke shí ubochi o hùrù ya, Sundai (Dominica na asụsụ Latin), Önwa iri na otụ 3, 1493. Na afọ nari shí mgbe Columbus bàrà, Dominika nòrò onwé ya na ndi Carib nòrò nga mgbe ndi Europe kúfùrù ha na obodo mmiri gbara Dominika gburu gbúrù. France mèchàrà nweré áká Dominika nyé Njikota Ochíchìézè na 1763. Njikota Ochíchìézè mecha tinyé ochíchì na kú Dominika ímé mpaghara ya na 1805.

Inyeonwé maka ohu Afrika mèrè ébé níle na Mpaghara Britain na 1834, na 1838, Dominika búzọr búrú àlà nke ndi ojie né tinyé ónú na ákíkó obodo. Na 1896, Njikotak Ochíchìézè byàrà ozór I chí Dominika, mé ya ka o bu nkeji mpaghara ézè nwanyị. Na ọkara afọ ochie gárá, shí 1958 rüó 1962, Dominika buzị nkeji obodo di ndu ogẹ-ntạ ha kporo Federation Odida Indies. Na 1978, Dominika nwèrèzi onwé yá.

Òtù:Dominika
Marlon Brando

[thumb|Marlon Brando na ''[A Streetcar Named Desire*]]
*'Marlon Brando, Jr.*' (Önwa ano 3, 1924 – Önwa ishíi 1, 2004) bu mgbe mbu ómeka nke Amerikạ nke rürü na ọkara ohu afo ise. Madu màrà ya maka ómeka o mèrè ka [[Stanley Kowalski]] na *A Streetcar Named Desire* na ómeka o mèrè nke o gbatara ihe onyinyé ka Terry Malloy ime *On the Waterfront*, ha ma abuọo bu nke Elia Kazan kèrè na afo ndi 1950. Na etítỉ ndu ya ómeka nke ndi madu mara ya na nke oma ka nke o nwetere ihe onyinyé ka Don [[Vito Corleone]] na *The Godfather*, [[Colonel Walter Kurtz]] na *Apocalypse Now*, na Paul ime *Last Tango in Paris''.
thumb|Marlon Brando - 1955
Brando bu onye merírírí na ómeka. O bu onye zífùrù ómeka nke "method" na ndi madu mekari ya maka okwu a naghị a numárí, mànà o bu omèmé nke ob.ʼabuọo na nke ndi madu nyere ya áká màkà. Brando bukwárá onye né gbá na uzor maka ihe, nke di ukwu bu American Civil Rights na American Indian Movements.

Òtù:Oméka
Òtù:Ndi Amerika
London

**London** bu íshí ochie England na Njikota Ochíchìézè. O bu ámá ukwu karírí na nke ukwu na NO na nke kárírí madu na o bu nnokota nke ukwu. ọ bụ ámá gbáasàrà kárírí madu na Britain. Ébé ya bu ébé mádu bìrì nke ukwu shí afọr puku abụọ, na mbu ya na gá mgbe ndi Mpaghara Rome kèrè ya, kpó ya Londinium. Ímé London bu ébé di ichié nke City of London, ma ha na kpo ya 'square mile' (mile gbùrù gbúrù) nke ámá íjè orü áhiá. Ngé nwèkwàrà nkeji ya nke shí ógè mediaeval. Shí mgbe ichié 19, áhà nke bu "London" bu ihe mádu na kpo ámá sáará nke gbárá etítì ya gbùrù gbúrù. Na ógè nso, ébé á bu ébé bu ama London na nke ama nléfu ányá nke Greater London, nke nwéré íshí ya na ọtú ochíchì nke mádu tìrì nke yá.

2
Kelis

thumb|Kelis
**Kelis Jones** (aha nna ya bụ **Rogers**, amụrụ ya n'abalị iri abụọ na otu nke ọnwa ọgọstụ, 1979), amaara ya ka **Kelis**  bụ onye na agụ na onye n'ede egwu si Amerikạ. O ritakwara ihe nrite Brit ma nweta kwa mkpokọta nke ugboro abụọ nke Ihe mme mme Grammy￼￼.Amaara ya maka njikota egwu nke atọ ya ọ kpọrọ Tasty.E weputara Tasty na afọ 2003 na  bụ egwu Kelis pụtara ihe; o rèrè gáfè nde abụo na uwa. Ndi madu nyere ya áká maka nka. Njikota edemede nka nwèkwàrà egwu nke ya gbalili ha kporo "Milkshake", o dàrà na nti madu, nor ngahù. Kelia é rélé njikota egwu rúrú nde atọ.

Òtù:Ndi Amerika
Òtù:Égwú

Òtù:Ndi Afrika nke Amerika
Coupé Décalé

**Coupé Décalé** bu otu egwu nke ukwu na madu na gbá nkwà shí Cote d'Ivoire na ndi Ivorie di na mba ébé Paris, France. O jìkotàrà egwu Zouglous na egwu ndi na ó nwèrè egwu na da kạ egwu Afrika nwéré ụdụ di ukwu, na á gbáriá na ha dòsèrè ya ntakírí.

Òtù:Égwú
Dorothy Height

thumb|Dorothy Height
**Dororthy Irene Height** (Önwa ato 24, 1912 — Önwa ano 20, 2010) bu mgbe mbu onye Afrika nor na Amerika nke na lefu ihe anya, ony nkuzi, na onye na jé íjẹ maka iwu mmadu. O bu mgbe mbu onye ishi Nationa Council of Negro Women na afọr di iri ano, na o nwètèrè ihe onyinyé Presidential Medal of Freedom na afọr 1994, na olaédo nke Congressional Gold Medal na afọr 2004.

Òtù:Ndi Amerika
James Dean

**James Byron Dean** (Önwa abụo 8, 1931 – Önwa itoolu 30, 1955) bu mgbe mbu ony oméka nke Amerikạ. Aha ya ka onye mkpa na orü oméka ziri na ishi edemede orü nke madu machara, Rebel Without a Cause; ime ya o mèrè ka okoro nke Los Angeles onye ishi ya e dofùrù; áhà ya bu Jim Stark. Oméka abụo ndi ozor nke tírí orü ya na ishi me ko bu kpakpando na Hollywood bu ka onye nor na onwe ya ha kporo Cal Trask no onyo-na-ga East of Eden, na ka diubi obi o'tó Jett Rink na onyo Giant. Nke madu ji machara ya di na onyonaga ató nkea, nke o mèchàrà ka íshí oméka ya. Onwú ya mere na ógè ngwá ngwá mèrè ka nkoriko ya dí ndu.
thumb|James Dean
Ó bu oméka búrú ishi I bu onye nwere ihe onyinye Academy Award na oge byara mgbe ö nwushichàrà maka o bu ómeka nke karírí. O bu kwa onye mkpuru otu bu onye nwere onyinye abuo mgbe onwu ya gáfèrè. Na 1999, Amrican Film Institute tiri Dean ébé o gbàrà 18 na oméka nke nwoko karírí na AFI 100 Years...100 Stars lost nke ha.

Òtù:Oméka
Òtù:Ndi Amerika
Nka Igbo

alt=Nka Igbo|thumb|Ngwa egwu ọdịnala Igbo
**Nka [[Ndi Igbo|Igbo]]** bụ mpempe nka ọbụla sitere n’aka ndị Igbo . Ndi Igbo n’emepụta nka di iche-iche tinyere ọnụọgụgụ, ihe eji ekpuchi ihu, ihe ndi ọzọ na akwa ndi ọzọ. Achọtara ihe osise si n’ala Igbo na narị afọ nke itoolu nwere ọla nchara a na-ahụ anya n’ala ndị Igbo . Site n' usoro nke ichu ihe ochichi na ima achuya, okwu ndi mara ezi mma n' ihe ọmụma ihe osise biara n' omenaala ndi emezigharị. Ya mere, okwu a nwekwara ike izo aka maka ọrụ nka nke oge a na-emepụta na nzaghachi na arịrịọ na mmekọrịta ụwa.  Ndi Igbo na-eke nka di imérimé nke sóró bu ihu ekp, ihe ha kàrà, olaedo na ákwà, ihe ọzọ sòrò bu igwe di ka oze. Orụ nka ndi Igbo siri nari afọ itoolu buru nke ndi Igbo Ukwu. Ndi Awka na-akpukwa uzu, nke ha ji akpuputa ngwaoru di iche iche, dika, mma, ogu, nsiite, ite, onya, egbe dgz.

## Lee nke ozo
* Ikéngạ

Òtù:Ákíkó mbu
5th Avenue Theatre

**5th Avenue Theatre** (ha na kpo kwa ya 5th Avenue ma nke 5th na onwe ya) bu ihe ukwu na àlà ebe ha na gwu na igba nkwa na iméka nor na Seattle ime Washington nor na Amerikạ. O nwèrè ihe omeme o mere nke ihe oméka na onyo-na-ga shi mgbe o meporo na oge 1926. Ulo ya na àlà bu nke Mahadum Washington mgbe ochie o so kwa ulo akwukwo nke Mahadum Washington. O na rü ka ulo ndi obia Broadway na olíle nke otụ mkpuru, nkwado ya shi ndi-aná-né-égo 5th Avenue Theatre Association. Ulo olíle, nor na uzor 1308 Uzor Ise ime ulo akiko ochie jùrù, nor na ndétu U.S. National Register of Historic Places shí 1978.

Òtù:Washington (nkeji obodo)
Erykah Badu

[thumb|Badu ná a gba [2004 MTV Video Music Awards]]
**Erica Abi Wright** (múrú ya an Önwa abụọ 26, 1971), **Erykah Badu** búrú ihe madu ya na nke ofuma (/ˈɛrɨkə bɑːˈduː/ bu ọtụ ha si é kú ya), bu onye America na doté egwu, na onye né dozi egwu na oméka. Orü ya mékotàrà ihe R&B, Hip Hop na Jazz. Madu màrà ya ofuma maka ihe ó mere maka egwu neo soul, na otú o shi ná kpa agwà di íche, egwu ihe nche na aka nka ya. Madu si nwanyi á bu "First Lady of Neo-Soul" ("Nwanyi Ishi Neo-Soul") mana "Queen of Neo Soul" ("Ezenwanyi Neo Soul".)
thumb|Erykah Badu -  2008
Na ishi mgbe ó né bído Í kwu egwu, Í weríkí ma Badu maka nkechi ishi na cha ichíche o né tí mgbeowula. Madu si otu ó shi né dozi egwu ya di kà Billie Holiday. Ö di na etítì ọtú Soulquarians mgbe mbu, na o mere oméka na ime enyo iche di ka *[[Blues Brothers 2000]]*, *[[The Cider House Rules]]*, na *[[House of D]]*, o mèkwàrà enyo ihe nche *[[Before the Music Dies]]*.

Òtù:Oméka nke nwanyi
Òtù:Ndi Amerika
Òtù:Ndi Afrika nke Amerika
Òtù:Égwú
Ugwu Ọcha

**Ugwu Ọcha**, búrú **Port Harcourt** na asụsụ bekee, bu ishi ochie Nkeji Ochíchìíwú Rivers, na Naigeria. Ó nọr na akụkụ Íyí Ubani na o di na Niger Delta. Ha sị madu na Ugwu Ọcha rùrù 1,620,214 (2007), ébé madu jùrù na Ugwu Ọcha di nde 2.7, na ama Ugwu Ọcha nke ukwu madu nde 5.7 rùrù ya. *Lord Lugard* gùrù Ugwu Ọcha *Port Harcourt* na ncheta *Lewis Harcourt* mgbe ha ne ké uzor mmiri nkà.

Òtù:Ama ukwu nor na Naigeria
Òtù:Nigerian state capitals
2
Seattle

thumb|Seattle shí ugbo mmiri
**Seattle** bu ama ukwu di ukwu-ukwu di kwa na olile anyanwu nke kárá ama ndi ozor na Amerikạ. O bu kwa ama ka I di ukwu na Washington. Uzor Mmmiri nor na àlà di sere nse ime Puger Souns an Mmiri Washington, di 100 miles na nleda anyanwu nkeji Kánada na Amerikạ, ha kporo amaá shi áhà Ozor Seattle, nke mdo Duwamish na Suquamish. Seattle bu mkpuru ama saraasá nke Seattle-Tacoma-Bellvue, nke iri na ise di ukwu, na nke ukwu di na olile odida anyanwu. O nwere madu rúrú nde anó.

## Lee nke ozo
* Njikota Obodo Amerika
* 5th Avenue Theatre

2
Justin Bieber

**Justin Drew Bieber** (mù yá na Önwa ató 1, 1994) bu onye Canada na bu abu pop-R&B. Scooter Braun hürü mmerírí ya na YouTube, ya kpotasia ya ka yá nwà onwe ya bu onye na dozie ihnye maka Bieber. Braun si ka Bieber na Usher hü na Atlanta, Georgia na mgbe óge gáfèrè Bieber bàtàrà orürü Raymond Braun Media Group (RBMG), nke Braun na Usher, na akwukwo I bu abu nke Island Record ne L.A. Reid nyèrè. 
thumb|Justin Bieber (2014)
Abu nke o jị a fútá, "One Time", fùtàrà na úwà na 2009 yá gá ishi 30 na obodo gáfèrè iri. Njikota abu My World, fútárá na Önwa iri na otu 17, 2009, sòrò, nke rúrú platinum na Njikota Obodo Amerika, nke nyéré, na oge áhu, Bieber abu nke fútárá nke kárírí na afor nke áhu, na ó mèrè ka Bieber bu onye na bu abu nke ishi nke nwéré abu asaá nor na ndetu abu Billboard Hot 100. Abu ya nke ozor, My World 2.0, mekwàrà nke ómá mgbe of fùtàrà na ishi na abu irí ne ndi ishi na obodo ichi iche na o bukwa platinum na önwa abuọo mgbe of futara na Njikota Obodo. O futuara mgbe ab ha kpòrò "Baby" fùtàchàrà.

Òtù:Egwu
Òtù:Ndi Amerika
Bob Marley

thumb|Bob Marley na mmérírí egwu, ébé afor 1980.
thumb|Bob Marley in 1980
**Robert Nesta "Bob" Marley** (Önwa abuo 6, 1945 — Önwa ise 11, 1981) bu mgbe mbu onye Jamaikạ na bu abu na onye ne de abu na gwu nkwa. O bu ishi onye na bu na onye ne de egwu na onye na kwu égwu ahiri maka otú The Wailers (1964–1974) na Bob Marley & The Wailers (1974–1981) nke na kwu egwu ska, rocksteady na reggae. Marley bu kwa onye ndi madu mara nke ómá na nke ndi madu karírí ne ti mkpu maka ime egwu reggae, na o bu onye madu si o mere ka ndi madu márá ihe maka egwu Jamaikạ na mmeri Rastafari na uwa.

Egwu Marley madu machara bu kwa "I Shot the Sheriff", "No Woman, No Cry", "Could You Be Loved", "Stir It Up", "Jamming", "Redemption Song", "One Love" na nke ndi ya na The Wailers, "Three Little Birds", na nke futara mgbe o nwùrù "Buffalo Soldier", na "Iron Lion Zion". Njikota abu nke níle nke há kpòrò Legend (1984), fùtàrà na afor ató nke gáfèrè mgbe o nwùrù bu njikota abu raggae nke gáfèrè I ré, bú Platinum (Diamond) iri na U.S., na ö rèrè nde 20 nke abu nka na uwà.

Òtù:Egwu
Marley
Marcus Garvey

thumb|Garvey na afor 1924
**Marcus Mosiah Garvey, Jr.** (Önwa asaato 17, 1887 — Önwa ishii 10, 1940) bu Odogwu Jamaikạ bu onye ne de ihe na onye na lekota ihe gbasara ndi oji.

Òtù:Ndi Jamaikạ
Barbados

thumb|Flag, Barbados
thumb|Coat of Arms, Barbados
**Barbados** bu obodo nor na mmiri di na Antilles Ntà. O di na odida anyanwu ne mmiri Atlantic Olilé Atlantic.

Òtù:Olile anyanwu Amerika
Òtù:Ala no n'ime Amerika
Àbànà

thumb|Àkụlọ Àbànà

**Àbànà** bu jí nwéré ochá odòdo. Na asụsụ Latin há kporo ya *Dioscorea alata*.

## Lee nke ozo
* Jí
* Odòdo

Abana
Abana
Ūfie

**Ūfie** bu àgwà nke owula na cha ìfè nkeowula nke na bányé madu na ányá kà onyé áhù hu ya ka ö ná chá ka àgwà ǹká.

Òtù:Ǹdò ndi nke ūfie
Àgwà

**Àgwà** bu ihe ọfù madu na tà nke kèjiri na ūfie, ochándụ, òtanjele na ndi ozor. Àgwà shi nkèji ìfè nke ya na ányá madu gbakọbàrà, maka ihe nkwesị nor na ányá. Í ké ọdù nke àgwà, Í nweríkí nye àgwà aha nke onuogụgụ Í me ka ö nwé ílụáká.

Agwa
Ịgbó

thumb|Marijuana Buds
**Ịgbó**, bu kwá **Cannabis**, **Marijuana**, na **ganja**, bu ihe onwulà hé ji àkụlō Ịgbó ímé maka ọgwù uchè.

Òtù:Afịfịa
Òtù:Osisi
Ìfulū

thumb|Ìfulū iche ichè nke iri na abuoo na òdùdù enyī ha

**Ìfulū**, ndi madụ màrà ya kwá kà ìgùgù, bu ihe àkụlō na rara nke ìfulū. Zùbe ndu ìfulū bu Í mékotá mkpuru nwóké na ntú nwaanyị ka ha nwéríkí gbáfù mkpuru

Òtù:Ìfulū

## Ókwú mmalite

Okooko osisi si na Middle English , nkè na-ezo áká mà ọka ala na Usoro ọmụmụ ná osisi, tupu e kewaa ná narị afọ nke 17.
Jí

Jị bụ ụdị akwụkwọ nri tuber sitere na Asia, Africa, na Caribbean. Jị ndị a na-edozi ahụ nke ukwuu, na-agbanwe agbanwe, ma nwee ike ịbara ahụike gị uru n'ọtụtụ ụzọ.￼thumb|''Dioscorea sp.''

## Uru jị bàrà

* Ji nwere fibre, vitamin na mineral.
* Iri ji nwere ike ịkwalite ụbụrụ gị.

Jị nwere ike melite ọkwa shuga ọbara gị.￼

## Nke a bụ ụzọ ụfọdụ esi ekpori ndụ ji:

* Jị eghere eghe
* Jị Ibé
* Jị esiri esi etc.

*

## Lee nke ozo
* Àbànà

Òtù:Abụbọ m̀kpòlògwù
Òtù:Nri
Ǹzù

**Ǹzù** (ya bụ *Logic* nà okwu bàkê, okwu siri ekwu λογική logikē na asụsụ Greurikì) bu iụe ịhẹmú maka Í che ihe. Ha ne jí ómárí na ihe mmemmé ómúmú ihe échichè, mànà ha na mú ya na oge imérímé na ílúnílú, nzuógügü, na ọbià komputa. Ómárí ne lé ahú okwú na óka gi ji, ahú nke di ọma, na nke bu ngò. O bu ótu échichè. Na ólúnólú, ómúmú ómárí dàrà na ámá ómáríómá, nke na jü: "Otù ólé ka anyị shi má ihe ányị mà?" Na nzuógügü, ọ bu ómúmú ihe ji òfọ.

Ómárí shì ébé iche iche; nke bú kwá Ndia, China na Greece. Ómárí di na mgbe Aristotle, onye kéré ya na imerime na ámá ílúnílú. Ómúmú ómárí so mgbe mbu trivium nke iche mkpà.

Averroes si ómárí "bu ihe orürü hé jì a ma ihe di iche na ezíokwu na okwu ngò"; Richard Whately, "Ọbia, na Nká Í chéfụtá ihe"; na Frege, "Ọbia nílé nke gbasara íwú eziokwu nke dakotara na ihe níle".

Ómárí kéfù na nkeji abụọ, échichè oganiru na échichè nke nwéfụ. Nke mbu dọrọ ómámma nke nílé shi atụ nke di ímé ímé ihe ha ne lé, na nke échichè nke nwéfu dọrọ ómámma nke i léfụ ihe shí íshí ihe na ihe madu si bu eziokwu. Nke díkà di íchè, búrú nke Aristotle jì, bu nlè na nlé ime ihe na ihe kpákótárá. Ngá nke mbu nwèrè ótụ ihe ọmúmú na ọ lèlè òtú o kèrè. Nke gbárá abụọ chèkòtàrà otù nkeji gi jikodo Í ké nke ótụ. Ha na mu ómári na ómúmú ajüjü okwúnókwú.

Òtù:Ílúnílú maka nzuogügü
Konfúkius

**Konfúkius** (Asụsụ China: 孔子; pinyin: Kǒng zǐ; Wade-Giles: K'ung-tzu, mà Chinese: 孔夫子; pinyin: Kǒng Fūzǐ; Wade-Giles: K'ung-fu-tzu), bu onye échiche na onye ílúnílú. Ílúnílú ya dàr`a na óbị mádu na óbị ndi ochíchí, ezíbóte mmekotá na ñkitị, na eziokwu na ihe mmé ézíbóté ihe. Óbị onwèrè mèrè ka ó gáfè nke ndi ozor di kà nché échìchè Ihe íwú (法家), nché Tao (道家) na mbgè Ọchíchí nke umunna Han (206 BCE – 220 CE). Échìchè Confucius mèrè ka ihe ndi bekee na kpí Confucianism (儒家) dí. Ọ byàrà Europe shí ónyé Italy nke Jesuit Matteo Ricci, ónyé kéré áhà "Confucius" nạ asụsụ Latin.

Òtù:Ílúnílú
Òtù:China
Ọchíchí nke umunna Han

thumb|250px|Ọtúzọr ébé ochíchì Han dákòtàrà na BC 87
**Ọchíchí nke umunna Han** (asụsụ China: 汉朝; asụsụ China nke óménàlà: 漢朝; pinyin: Hàn Cháo; Wade-Giles: Han Ch'ao; 206 BCE – 220 CE) bu ochíchì nke gbárá abụọ nke ndi umunna China, nke Ọchíchí nke umunna Qin (221–206 BCE) gbàrà nke mbu na nke byeará mgbe nkeá gụrụ bu Ọchíchíézè Àtó (220–265 CE). Ọ bụ Liu Bang, díké ogü, nke bídóró yá, na nké há mà kà Onye Mpaghara Gaozu nke Han mgbè ọ nwüchàrị. Óchíchí nké nwèrè mgbé Ọchíchí nke umunna Xin (9–23 CE) fànyèrè ímé ọchíchì ya nke Wang Mang bịdòrò. Ihëá mèrè kà ochíchì nké kéjì abụọ: nke Han Odida anyanwu (206 BCE – 9 CE) na Han Owuwa anyanwu (25–220 CE). Ọchíchí nkèá rùrù nnari ànó, ó bụ mgbè ndi mádu sị China di mpkà nke ógè ólà. Dítúrú ubwá, ndi mbà kárírí na China kpòrò onwé ha kà "Ndi Han".

Ochichi
Ábu

thumb|Abụ "Blake echoing green"
**Ábu** bu ótụ nká édémédé bu na asụsụ di njide Í nye ihü ọma na í metu madu ọbí na ime, ma Í shi fwüo, ihe ọ bụ. Ábu gi di bya kwa ka akwukwu, ma ábu nzuzö, ma ó nweríkí bya ka nká ndi ozọr, di ka Ábu oméka, ábụ nsö, édemede ábu, ma ábu ndi bekee kpòrò 'prose'. O di na akwukwo nsem (nke kachírí Í di ichiè bu *Poetry* na *Oxford Poetry*), mpákota ndi mádu na mpákota saráasa.

Ábu, na okwu gbasara ya, nwèrè mbú di ogologo. Mgbembu mgbè ndi madu chọrí si ihe ábu bu, di ka Aristotle, lèrè na otù ha shi ẹ jí ya na ókwú ime ókwúnókwú, oméka ábu, na ihe óchị. Na mgbe óge gáfèrè, hé lèrè akwu mmẹkwásí, okwu nkeji na okwu dárá na ntị nke ómá. Shi ogẹ nnari 20, nke etiti ya, ha si ábu bu ihe nká asụsụ.
Nkowapụta
Abụ nwere ọtụtụ ihe ọ na-egosi,ana esi n'abu amara akụkọ ihe mere eme nke mmadụ, obodo, anu-ohia ma ọ bụ ndị ọzọ.Esikwa n'abụ ama maka ọnọdụ obi mmadu ya bụ abụ n'egosipụta ma onye nchu ya oji inwe, ọ na enwe nwute,arịrị,obi mgbawa,mmegide, ọnwụ,ndia nria.enwere ọtụtụ ihe abụ n'akowapụta mgbe ana ege ya.

Òtù:Ábu
Òtù:Madu
Ákọ na Uche

thumb|ákọ na uche.
**Ákọ na Uche** bu ihe omúmú nke ihe basiri ihe échìchè maka ihe nọr na uwà na òtù ọ shi bya nge na gini kọ dị màkà, na ímá, óbì ọbọdọ, nchèfwüor ihe, ákọ, na asụsụ. Ya na ájújú màkà ihe nọr na ùwà di íchè (dí kà ihe mmuo, akíkó irò, na nká ndi ozor) màkà ọ na chéfuta ihe, na ọ choro ihe nwéré íshí na ihe eziokwu. Na okwu bekee há nà kpọ ya "Philosophy", ó shị asụsụ Greek na hé dèrè yá ka φιλοσοφία búrú *Philosophia*, búrú "Ifunaya àmàmífé".

Òtù:Ákọ na Uche
Òtù:Madu
Ọmúmú-àlà

thumb|Otúzọ nke ùwà

**Ọmúmú-àlà** (nkè ndi bekee na kpó *Geography*) bù ómúmú Àlà na ágwa yá, na ńdí nor ya na élú, na ihe na-méní n'élú ya. N'ásụsụ bekee, áhà ihe ómúmú nke á sị asụsụ Greek, sí mkpurụ okwu gê ("Àlà") na graphein ("Í dé"), ihe ó pùtàrà bụ "Í dé màkà àlà"; onyé bídóró ijí áhà nke ȧ bụ onye obiạ há kpòrò Eratosthenes (276-194 B.C.).
Ȯ dị nạ ómúmú àlà ukwu, ògbu miri, òrìmili na úgwú. Ihe na-eménu bu ihe dí kà àlà mmarùbe, mmiri na laazú na ufèlè.

## Edensibia

Òtù:Ọmúmú-àlà
Òtù:Geography
Ȯgbà

thumb|Ȯgbà
**Ȯgbà** bu ötú ndi mádu nwéré ihe ha nà kpá ókwú, ihe mmè mmé na ndi ná túfùrù ndi nwéré mkpà na àlà, ágwa na ötú ndí ényì. Ùwà ndi mádu ziri na ndi nwéré oménàlà iche ichẹ na ndi kéré ngà ndi mádù mà kà ébé ánọr.

[700px|center|thumb|Ùwà ndí [China na íchie 10]]

Òtù:Úwà
Òtù:Madu
Ọmúmú-ónúọgụgụ

[thumb|Ónúọgụgụ ndi [Maya]]
**Ọmúmú-ónúọgụgụ** (búrú *Mathematics* na asụsụ bekee) omúmú màkà mà, ụdị, ámá, na ihe gbanwe. Ndi ọmúmúónúọgụgụ nà kpàchányá Í lé ihe nṇòmi, màkà Í rütá ihe bụ ezíbȯté ihe dị na ùwà. Ọmúmú-ónúọgụgụ dị mkpà Í bì ihe né mé na ùwà; ȯ bụ ihe mèrè kà ndi ozor á búghị ndi ọmúmú-ónúọgụgụ na mú ya. Na úbọchị tá, orü di ímérímé jịrị ọmúmú-ónúọgụgụ à rü. Orü, obiạ, ọrü-órü, na Í ruu ihe né jí ọmúmú-ónúọgụgụ Í rü. Ha na kpó ndi na rü nchéchichè nka onye ọmúmú-ónúọgụgụ.

Ọ dị nlụlítá ụkà nke ndi ọmúmú-ónúọgụgụ náa jü màkà ihe ọmúmú-ónúọgụgụ dí kà ónúọgụgụ di nà àlà mgbé mádu ánóghị ya. Onye ọmúmú-ónúọgụgụ Benjamin Peirce si ọmúmú-ónúọgụgụ bụ "obiạ nke ha nè jị ẹ rü ihe di mkpà". Albert Einstein, nà áká ozor, sị na "otụ íwú ọmúmú-ónúọgụgụ kwùrù ihe bu ùwà nke ányí na hü, ọ dígí ézíbóté; na mgbe ha gi bu ézíbóté, ha gágị à bụ ihe bu ùwà nke ányí na hü."

!Omumu-onuogugu
Albert Einstein

thumb|Albert Einstein, 1921
**Albert Einstein** (Önwa atȯ 14, 1879 — Önwa atȯ 18, 1955) bu mgb´mbu onye échịchẹ ọmúmú-mkpúrụ-ùwà, onye ílúnílú na ódẹ ákwúkwó. Ọ bụ nke mádu sị ȯ bụ ónyé di mkpà na ónyé mádu màchà nke ómá na ùwà obiạ na mgbè nílé. Ọ bu onye kpátárá onyịnyé Nobel Peace Prize na 1921 na ímé ọmúmú-mkpúrụ-ùwà "màkà orürü ya nà ọmúmú-mkpúrụ-ùwà, na ihé o tùrù búrú 'photoelectric effect.' O bu ónyé Ju nkè onye German nke Swiss, na mádu màrà yá kà mpá ọmúmú-mkpúrụ-ùwà nke ohürü.

 

 

Òtù:Ọmúmú-mkpúrụ-ùwà
Einstein
Òtù:Ọ̀mụ̀ntụdị
Amamihe

**Amamihe**, utu aha Sayensị (búrú *Science* na asụsụ bekee) bu ihe éjị ẹ tu ihe ómárí màkà ihe nor nà àlà há gí jí ẹ ké íwú na ihe kààkà maka uwa nke há mùrù. Mgbe ómárí kárùrù, ọ dị ọtu hé shị né mé ihe gi gbanwe kà nke ọtu ė shì nẹ mẹ ihe nke bu nke di nma gị bu nke ndi amamihe gi ji e me ihe na amamihe. Iheȧ bu nlė na nlė, í lé otụ ihe dị, Í mà ihe, ómúmú-ónúọgụgụ, na Í jé ihe. Í bu amamihe bu Í nwéré ómárí zírí na ȯ bụ ézíbóté ihe nà ihü mádụ dí íche íche (ńdíá gà dírí ndi amamihe). Í ji ihe è tú ézíbóté uzọr é jị nė mė ihe ga bu ihe éjị na kpo mádu onye amamihe.

Òtù:Amamihe
Paul Robeson

thumb|Paul Robeson - 1930s
**Paul LeRoy Bustill Robeson** (Önwa anọ 9, 1898 – Önwa mbu 23, 1976) bu mgbé mbu onyé ùwà nílé na kwú bú ábù nke mmèmmé bass-baritone, onye oméka nke onyo-na-ga na nke ogbo, All-American na kwü na úkwú, ọdẹ ákwúkwó, onye òkà okwu nke ólúnólú, onye ómúmú na onye íkpe na onye ha mà ka onye na kwu okwu gbásárá ndi na tá áfúfú. Onye dị na íshí ọgeanírú íwú ndu, Robeson bu mgbe mbu onye áhiá ìgwè, onye íjè ụdó, ónyé ọtú Phi Beta Kappa, na onye tara ịta Ihe ine orü Spingarn na Ihe ine orü ụdó Stalin. Mádu màchàrà ya na ụwá màkà ihe nká ȯ méchàfùrù, na ihe okwu ȯ kwúfùtàrà na íshí ihe Jim Crow ndi Njikota Obodo Amerika tinyèrè màkà ndi ojié.

Robeson merie ihe akadamiiki mfọn Rutgers University, ebe ọ ghọrọ onye na football All - American na klas valedictorian. Ọ natara ya LL.B. si Columbia Iwu School, mgbe egwu na-akpọ ke National M Njikọ ( NFL ). Na Columbia, enye ama ọkwọ ete ye mere ngbanyụ - kampos nwetara ndien, ke ama okokụre ukpep, enye ama akabade edi soÚ na Harlem Renaissance na arụmọrụ ke Akwa Edidem Jones niile Chineke Chillun ọkọdọ Nku . Robeson butere ya mba nka malitegharịa na ihe nkiri udeme ke Great Britain, edozi na London nke na-esote ọtụtụ afọ ya na nwunye ya Essie.

Robeson ọzọ pụtara ìhè dị ka Othello ke Savoy Ụlọ ihe nkiri tupu ghọọ mba ofesi cinematic kpakpando site na ọrụ ke Gosi ubom Sanders nke osimiri. Enye ama akabade edi esiwanye attuned kwupụta na ahụhụ niile omenala ma iche iche. Ndida megide ndụmọdụ , nke dọrọ aka ná ntị ya aku na uba n'iyi ma ọ bụrụ na ọ ghọrọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị nọ n'ọrụ , ọ ewepụta ya nkiri ọrụ na -akwadokwa ọchịchị kpatara nke Republican agha nke Spanish Civil War . Ekem enye ama akabade edi ifịk ifịk ke Council n'Afrika Affairs (CAA).

N'oge Agha Ụwa nke Abụọ , ọ na-akwado America agha mgbalị ma merie accolades ya portrayal nke Othello na Broadway . Otú ọ dị, akụkọ ihe mere eme nke na-akwado ya pro - Soviet atumatu ada nnyocha si FBI . Mgbe agha ahụ biri , ndị CAA ama enịm ke Attorney General si List nke ịgba mgba okpuru -ahazi (AGLOSO) na Robeson e nyochaworo ke ini ekedide isua McCarthyism . Ruru ya mkpebi ghara recant ya n'ihu ọha onwe nke pro - Soviet atumatu , enye ama gọrọ agọ a paspọtụ nke US State Ngalaba ya, ego , N'ihi ya, plummeted . Enye ama ọwọrọ aka Harlem bipụtara ma a n'oge ruo n'oge dị oké egwu nke United States na atumatu . Ya ikike njem e mesịrị e weghachiri eweghachi site na Kent nkeji Dulles , ma ọrịa ya mebiri . Ọ lara ezumike nká ma na o biri ndụ nke na- afọ nke ndụ ya naanị na Filadelfia.

Òtù:Ndi Amerika

Òtù:Ndi Afrika nke Amerika
Nti

Nti bụ aha nna.  Ndị ama nwere aha nna:

* Collins Agyarko Nti (amụrụ 1958), onye ndọrọndọrọ ọchịchị Ghana
* Opoku Nti (amụrụ 1961), onye egwuregwu bọọlụ Ghana
* Theophidack Nti (1977–2017), onye egwuregwu bọọlụ Ghana
Lech Wałęsa

**Lech Wałęsa** (múrú yá na Önwa itoolu 29, 1943) bu onye ndọ-ndȯ nké Poland, ndózí ọtú-áhiá, na onyé íjè íwú madu. Onyé íshí, ọ kèrè ya nà onye ozor Solidarność, ọtú-áhiá ndí sovier, nà ȯ nwètèrè onyinye Nobel Peace Prize na afọr 1983, nà ȯ bu Íshí Poland na afọr 1990-95.

Òtù:Ndi Poland
Ákíkó mbu

thumb|Nikolaos Gyzis
**Ákụkọ́ mbụ** bu ọmúmú ihe mèrè na ùwà madu na mbu. Ndi ọmúmú ndi ne dé màkà akíkó mbu bu ndi ákíkó irò. Na ngá ọ bu ihe jírí ákíkó Í lé ógè dárá ní, na ọ di mgbe ọ chọrí hü mà ọ dị nnòmi nọr na ímé ya na ihe gbakotárá na ihe wéfùtàrà na ihe méréní. Ndí ákíkó irò na lụta ụka màkà agwà akíkó mbu na ihe ọ dị mkpà màkà. Ihe ndi á dí kà Í kȯwá màkà ọmúmú ya Í zí ihe gị dị mmá na ógè nke gị bya. Ákíkó mbu di ímérímé na oménàlà iche iche, mà ha enwéghị ihe kwádoro ya si ọ bu eziókwu, bụ ihe há sị bu óbị oménàlà ndi áhù, mà ha bughị ihe ezibote ndi mádu gi si mèrè; ọ bu ihe bu irò. Ihe mere mgbe mádu à búghí uzọr è détù ihe ákíkó mbu bu ihe ha na akpọ *oge mbu ákíkó mbu* (prehistory).

!Ákíkó mbu
Omaha, Nebraska

**Omaha** bụ ama ukwu kárírí na ivụ mádu ímé nkeji obodo Nebraska, Njikota Obodo Amerika, na ȯ bụ ochíe ndi íshí Douglas County. Ȯ nọr na Odida-etítì Njikota Obodo na Oshimiri Missouri, nke rúrú mile 20 (30&nbsp;km) shí olile anyanwu ónú Oshimiri Platte. Omaha bụ íkú na àlà Omaha-Council Bluffs ama sárā, nke nwéré Council Bluffs, Iowa, gáfèrè Oshimiri Missouri shí Omaha. Ȯ nọr na olile Kansas City, Missouri shí mile 190.

Na í kà àkà 2009 shí ỌgüMàdu nke Njikota Obodo, Omaha nwèrè mádu rúrú 454,731, nke méré ya ama ukwu nke sáráasá gbárá 40. Í jí ámá úlọ ya, Omaha kèrè onwe ya Í gba 60 na ama sárā ímé Njikota Obodo na afọr 2000, jírí mádu ha kàrà àkà rúrú 837,925 di nà nkeji ya di asáatọ. Mádu bírí ya rùrù nde 1.2 dírí ya gbụrụgbúrụ mile 50 (80&nbsp;km) shí etítì ama ukwu, nke kéré Ámá Omaha Ukwu.

Òtù:Nebraska
Nkárí asụsụ China nke óménàlà

**Nkárí Asụsụ China nke óménàlà** bu ihe nkárí ndi China hé jị é dé ihe nke hé kèrè na mgbé búrú nkárí China hé kèrè na afọr 1946. Ọ nè kwú nkárí hé tìrì na ákwúkwó nke ndi Taiwan, Hong Kong, mà ȯ nwèríkí bụ njikota akwukwo ómárí nke Kangxi. Ọ tù ahú nkárí ndi China dị bịdọrọ na édémédé ndi Ọchíchí nke umunna Han, na ọ dị chạ òtu áhü rúrú ichie 5. Áhà "Asụsụ China nke óménàlà" dị Í zi nà ọ dị íchie na Nkárí asụsụ China nke ǹkịtị, nke ndi Ọchíchì ndi Ohanézè China nke nkịtị na àlà úkwú nke China wéfutàrà na afọr ńdí 1950s.

[80px|thumb|left|Ótụ nkárí ndi China nke óménàlà nke [orunotu nè tí. Nká sxi "Anxi".]]
Há nè jí Nkárí Asụsụ China nke óménàlà nà Taiwan (Ohaneze nke China), Hong Kong na Macau. Ha nè jí yá nà àlà úkwú nke China mgbe Ọchíchìíwú China nke ndi Madu mèrè ya kọ di òferè na afọr ndi 1950s an 1960s. Na ndi obodo nọr na ngáfè mmíri nke China, nke ábúghị Singapore na Malaysia, nkárí oménàlà bu ihe há ne jí ede ihe, mànà onúgọgụgụ akwúkwó ákíkó ohürü nke ndi China nọr na Ostraliya, USA na Kanada nè tó na nkárí ofere, nke ndi biárabiá nke China nor na obodo nke ndi áhù. Onúgọgụgụ akwúkwó ákíkó ohürü nor na intanet bu nke China nor na ngáfè mmírí mèrè ka mádu kpàtá nkárí ne ȯ chọrọ. Na ne ozor, madu ne jí nkárí China nke ofere na àlà úkwú nke China, na Singaport na Malaysia ka ihe fútárá di mkpà. Nlụlịta okwu màkà nkárí nke abụọ tèrè mgbe ȯ nọr na ȯgbà ndi China.
thumb

Òtù:China
Ílú

thumb
thumb
**Ílú** bu ihe ókwú nke mádu màchàrà, náa sị, nke kwàdòrò na ihe mkpà ihe mádu ne jé na ùwà. Ha bùkwà ihe échìchè. Ílù na byá shí omenala ndi madu nílé na asụsụ nílé. Omenala nílé nwèrè ílú.

Òtù:Édémédé
Ilu
Ilu
New York City

[thumb|Shí na élú áká èkpè: [Etítìámá Manhattan, Íshí Ọtú Mbà, Ọpịpị Owere, Times Square, Unisphere na Queens, Ogwè Brooklyn, na Òzizi Manhattan nwéré Ugbo bekee nke Élémmiri Staten]]

**New York** bu ama ukwu kárírí ívu mádu na Njikota Obodo Amerika, na etítì ama sárá nke New York, nke bu ótụ na ùwà kárírí madu. Bu ama oganiru, New York nwèrè íké na áhiá ùwà nílé, nká, oménàlà, ndọùwé, ọtúihe, ómúmú, na mmemmé. Ka onye jídéré Íshí Ọtú Mbà, ọ di kwà mkpà na ihe ne me na ùwà. Ha na kpo ámá nke New York City ma ọ bu City of New York Í me ka ya na nkeji obodo New York gị dị ichè, nke ọ nọr.

Dí nà ébé ugbọ na bía di na ikpele mmiri nke Atlantic nke Olile owuwa Nkeji Obodo, ama nke nwèrè nkeji ise: The Bronx, Brooklyn, Manhattan, Queens, na Élú mmiri Staten. Ha kàrà àkà na 2008 sí na ama nke nwèrè mádu gáfè nde 8.3, na nke àlà gbárá gburụ gbúrụ nke mile 305 (790 km2), New York City bu ébé mádu nọkọtàrà ká ama ndi ozor na Nkeji Obodo. Ama sárá nke New York nwèkwàrà mádu ká ébé ndi ozor na mgbà áhù, nwé mád ha kà àkà nde 19.1 na gbụrụ gbúrụ mile 6,720 (17,400 km2). Na nke ozor, nke Njikota Kà Àkà Gbúrù nwéré ama sárá New York nwèrè mádu rúrú nde 22.2 na afọr 2009 nke ỌgúMádu kàrà àkà, na nke kárírí kwa na Njikota Obodo.

Òtù:New York
Ho Chi Minh City

right|220px|thumb|Ho Chi Minh City in Vietnam
right|320px|thumb|Ho Chi Minh City

**Ho Chi Minh City** bụ ama ukwu nor na étíti ala ana-kpo Dong Nam Bo, Vietnam.

Ho Chi Minh City bu no na ala kpo kpo no bu ala no kpo kpu "achicha"

Òtù:Vietnam
Vincent van Gogh

[thumb|''Nsé-onwé'' Önwa itoolu nke 1889 (F 627), mmánu na ákwúkȯ ntènté, 65 × 54 cm., [Musée d'Orsay, Paris.]]

**Vincent Willem van Gogh** (Önwa àtó 30, 1853 – Önwa asaa 29 1890) bu mgbe mbu onye Dọọch bu Ọ'shí-Nkwúnàányá onye ntènté nke orü ya di mkpà na ǹkà ichié 20 màkà otu àgwà nor na ǹkà ya na charírí nke kpátárá mádu na ányá. Ọ tàrà afúfú nchèkasị na íshí ya kófùrù na mgbe gáfèrè mgbe mbu na ndu ya, na ȯ nwürü na mgbe mádu amághị ya na afọr ó dị 37 shí mgbe ȯ gbàrà onwe yá égbè.

Na mádu à túfùgịrị yà ȯnu, ewù màkà yá tòrò na afọr byárá mgbe ȯ nwüchàrà. Na úbọchị nke ta, ndi mádu sị ọ bu onye ǹkà di mkpà na nke díkárí ọmá na ákíkó mbu na onye nyérírí ihe na nke ǹkà ógè nsò. Van Gogh è téghị ihe rüo mgbe ọ di na mgbèdè írí na abụọ ndu yá, na ǹkà nke ó kèrè kárírí fùtàrà na afọr abụọ gáwá nke ȯ gùchàrà. O kèrè orü ǹkà rúfwuó púkú abụọ, nke nwéré nke òtìté 900 na nsè 1,100. Mànà màkà ha mághị ya na ndu ya, orü nwèrè àgbà na ǹkà ọmúmú-òhúrü nke byárá mgbe ndu ya mèchàrà. Na úbọchi ta orü ya-dí kà nke ó sèrè onwé ya, na àlà, na íshí ndi mádu na ìfulūánwü-dì na ǹkà di ókȯ ȯnu na nke mádu màkàrì.

Van Gogh bìrì na mbu ó di dímkpà na orü di ne ré ǹkà na ȯ fụrụ íjè na ímé Den Haag, London na Paris, na mgeb ȯ fùchàrà ȯ rü ka ónyé nkúzí na England. Ihe ȯ chọrí bu na mgbe mbu bu onye ụkò Jésu na Í gbaasà okwu Jésu, shí 1879 ȯ rürü ka onye íjè okwu Jésu na ébé ha na bá àlà na Belgium. Mgbe ógè nké ȯ bu mgbe ó bịdọrọ Í sé mádu shí ébé ȯ nọr, na ímé afọr 1885 ó tèrè orü ya ukwu nke mbu The Potato Eaters. Éféré àgwà ya na ógè áhù jùrù na àgwà nke chárá kà ájá na o zígì àgwà nke chárírí ka nke ȯ gi kè. Na Önwa àtó nke afọr 1886, ȯ gàrà Paris na ngáhù ȯ hùrù nkwúnàányá nke ndi France. Na ógè gáfèrè ȯ gàrà nledà anyanwu France na ȯ hùrù ánwü chárá ike nà ányá. Àgwà ya charìrì na élú na orü ya, na o nwètèrè ágwà nke ya di iche nke mádu gi ma mgbe ȯ nọr na Arles na 1888.

Nkè íshí ya kófùrù nke bànyèrè na ímé ihe ȯ tèrè bu ihe nkwúlítá okwu shí mgbe ȯ nwụrụ. Na nke ndí mádu ne mè ka ȯrià ya di kà mmá, ndi nsikwụ tìrì yá ka onye ǹkà di íwé màkà órià gàrà na uzọr orü ya. Nke onye nsikwụ ǹkà Robert Hughes si bu na orü Van Gogh nke mgbèdè zịrị onye ǹkà nor na élú orü ya, di ya na áká na "onye nke ọnụ nke mmili ótụ na úrè na dọ ya bu ihe ọ chọrọ".

Òtù:Vincent van Gogh
Òtù:Madu
0

Adi ji **otu** na **1** mata hena:
* **[[Otu|0]]** - Onu agugu otu
* **[[0]]** - Afo mbu bidoro mgbe a muru Jisos Kraist
Mba Mmiri

**Mba Mmiri** bu ebe Oshimiri Orimiri shi na puta Í banye na Mmiri Nuukwu Atlantic, ebe mmanu akwụ juru ebe ha ne ré.

## Ọmúmú-àlà
Ȯra na akụkụ mba mmiri:
* Ȯra Abia
* Ȯra Akwa Ibom
* Ȯra Bayelsa
* Ȯra Cross River
* Ȯra Delta
* Ȯra Edo
* Ȯra Imo
* Ȯra Ondo
* Ȯra Rivers

Òtù:Naigeria
Òtù:Ȯra Abia
Òtù:Ȯra Akwa Ibom
Òtù:Ȯra Bayelsa
Òtù:Ȯra Cross River
Òtù:Ȯra Delta
Òtù:Ȯra Edo
Òtù:Ȯra Imo
Òtù:Ȯra Ondo
Òtù:Ȯra Rivers
Oshimiri Orimiri

**Oshimiri Orimiri**, 4,100 km, bu otu oshimiri di na Odida Afrika karírí oshimiri ndi ozor na ebe áhu.

## Obodo no n'akuku Osimiri Orimiri

* Guinea
* Mali
* Niger
* Naigeria

## Ȯra Nigeria no n'akuku Osimiri Orimiri

no n'akuku Osimiri Orimiri. 

## Ama ukwu no n'akuku Osimiri Orimiri

## Osimiri, nke aga n'ime Osimiri Orimiri

* Osimiri Benue
* Osimiri Kaduna
* Osimiri Sokoto

## Lee nke ozo

* Mba Mmiri
* Osimiri Nil
* Osimiri Congo
* Etemete mmírí

## Links n'aga n'ezi

* Websit of Wetlands International: "The Niger River and its deltas", looked up on 22 February 2016.

## References


Òtù:Oshimiri
Òtù:Afrịka
Òtù:Naigeria
African Short Stories

Ihe a abughi ya!
Gini bu "African Short Stories" n'olu Igbo. Biko ka onye-isi edemede a wepu isi okwu a.

## Lee nke özö
* Chinụa Achebe
Nka na Uzu

[thumb|Mgbe ichié 20 rùrù, mádu málịlị nzù rüo mgbe he nweríkí háfu ga élí ígwé Í [Ngariá mbàla|gariá mbàla.]]
thumb|Artwork in Nocen 41
Nka na 

Nka na ụzụ bụ otu n'ime aka ọrụ e ji mara ndị Igbo. Eji ịhe nka na ụzụ ụfọdụ ebi obi ezi na ụlọ, ebe ụfọdụ bụ ihe achọ mma. Ịhe ndị a bụ ihe nka na ụzụ ; ikwe, okway, eku, egbe, ipi eze, ipi egbe, ọgụ , mma, ịkpụ ite ụlọ.

Eji ipi egbe na ịkpụ ụzụ mara ndị Ọka na ndi Nkwere, nwere ipi eze mara ndị Umudioka. E jikwazi ịkpụ ite ụlọ marakwa ndi Igboukwu na ndị Anam.

Nka na ụzụ bu okwu nke ógè ótù nké gbásárá ihe oganiru . Màkà nke á, ọ na ekwu maka ihe nílé nnọọ na okpúrù ǹkà, ihe orü, obiạ, na ihe ihe ǹkà ozor. Na nke ozor o nwèriki kwu ihe jikotari Í gi nye nzù uzor, ómúmú ihe obụla gbasárá nzù, ma ihe ȯbulà fútárá màkà nzù.

## Ebensidee

Òtù:Nka na Uzu
Òtù:Amamihe
Ǹkà

**Ǹkà** bu ihe fútárá mgbe ha mà úmá dosèrè ihe na nke gi bànyà na úche màdu kọ métú ya óbị. Ímé ya di ihe iche iche màdu ne me, ne ké, na ihe ha na púfùta na óbị, di kà ábu, ndemende, onyo-na-ga, nsèrè, íhé ha kpụrụ ukpú, na òtite. Ha na jú ihe bụ ǹkà na ílúnílú nke ọmúmú-mmā (nke ndi bekee na kpọ *aesthetics*).

Òtù:Ǹkà
Osasco

70px|left

**Osasco** (Osasku) bụ kachasiri city south Brazil.

## Lee nke ozo
* Commons:Osasco.
* http://www.osasco.sp.gov.br
* https://web.archive.org/web/20080530101138/http://www.osascobrazil.com/
Monzón

300px|right
thumb|right|200px|Monzón castle
**Monzón** bụ village no na South ala ana-kpo Huesca (Spain).

Òtù:Spanish towns
Òtù:Huesca
Rhodocene

**Rhodocene**, nke ha ma na mgbe mbu kà bis(η5-cyclopentadienyl)rhodium(II), bu ọgwù àlà jikọtárá ya na ihe he kèrè bụ [Rh(C5H5)2]. Mkpuru ya bụrụ molecule nke otuotu, nwèrè atom nke rhodium nke fabènyè ímé etemete planar abụo nke atom carbon ise nke ha ma kà gbùrù gbúrù cyclopentadienyl na ndózi nfábànyé.

Òtù:Amamihe
Ọgụ Towton

thumb|Òtù Richard Caton Woodville shì sé ya.
Ha lụrụ **Ọgụ Towton** mgbe Agha England nke Rose na önwa àtọ, 29, 1461, nà ákùkù ogbe nke nwere áhà nka ime Yorkshire. Ọ bu ọgụ "nke oke mmadu kárírí Í nwü na àlà England". Na ákíkó ndi déré ya, díke karírí 50,000 shí Úlọ York na Lancaster lụrụ óké ọgụ kárírí amani, na há di na mgbìgbọ snow di na ubochi nke áhu, nke by Sunday nke Palm. Edémédé ákíko ọhürü gbàrà gburùgbúru na ízu gáfere ọgu nka, na ọ si madu di 28,000 nwụrụ na àlà ọgụ áhù. Ọgụ nke nwètàrà mgbanwe na ochichi England, Edward onye Ise kúfùrù Henry Ishii ka Ézè England, ya chufu ndi íshí Lancaster na ndi nkwado ha fwüor na obodo.

Òtù:Ákíkó mbu
Ogu Towton
The Pit and the Pendulum (fim 1961)

**The Pit and the Pendulum** bu fim họrọ nke Roger Corman dọrọ, nke Vincent Price bàtàrà, na Barbara Steele kwa, na John Kerr, na Luana Anders kwa. Screenplè nke Richard Matheson dèrè jèrè akíkó nke ntà Edgar Allan Poe kèrè nke nwere áhà nke kwa. Bírí na Spain nke íchiè nke 16, akíkó nke kowàrà ákíkó nke ótu okoro onye England nke jéré ótù úlọ ézè nke nsọ Í tu akíkó gbasara otu nwanne ya nwanyi shi nwü. Mgbe ihe oke njọ fùtàrà maka okwu nka, dị ka ọfù mmuo, okoro nke hụrụ onwe ya ime ihe ogbugbu ọgọ ya nwoke kèrè mgbe ákíkó nke güwàrà.

Òtù:Fim
Algeria

thumb|250px|right|Ebe Algeria no n'ime Afrịka.
thumb|250px|right|Flag ndi Algeria
**Algeria** bu otu obodo no na Afrịka. Mádu jùrù ya nke 40,400,000 (2016). Íshi oche Algeria bu ebe ana-kpo Algiers, nwéré madu ha sị rùrù, 3,500,000 (2011).

## Lee nke ozo
* Afrịka

 

 

Òtù:Ala no n'ime Afrịka
Botswana

thumb|250px|right|Ebe Botswana no n'ime Afrịka.
thumb|250px|right|Ọkọlọtọ nke Botswana
Botswana, nke a na-akpọ n'ụzọ isi ala Republic of Botswana, bụ obodo gbara gburugburu n'ala na Ndịda Afrịka. Botswana bụ ala mbadamba, ebe ihe dị ka pasentị iri asaa (70%) nke oke ala ya bụ akụkụ nke Ọzara Kalahari. Ọ nwere oke na South Africa n'akụkụ ndịda na ndịda-ọwụwa anyanwụ, Namibia n'akụkụ odịda anyanwụ na ugwu, Zambia n'akụkụ ugwu, ya na Zimbabwe n'akụkụ ugwu-ọwụwa anyanwụ. Botswana bu otu obodo no na Afrịka. Mádu jùrù ya nke 2,155,784 (2014).

Íshí oche Botswana bu ebe ana-kpo Gabarone, nwéré madu ha sị rùrù, 231,626 (2011).

## Lee nke ozo
* Afrịka

Òtù:Ala no n'ime Afrịka
Cape Verde

thumb|250px|right|Ebe Cape Verde no n'ime Afrịka.
thumb|250px|right|Flag ndi Cape Verde

Cape Verde ma ọ bụ Cabo Verde, nke gọọmentị Republic of Cabo Verde, bụ obodo agwaetiti na steeti agwaetiti dị na etiti oke osimiri Atlantic n'akụkụ oke osimiri ọdịda anyanwụ Afrịka. Cape Verde bu otu obodo no na Afrịka. Ọ na-agụnye agwaetiti iri dị n'elu ugwu mgbawa nwere ngụkọta ala nke ihe dị ka 4,033 square kilometers (1,557 sq mi)

## Lee nke ozo
* Afrịka
* Òbòdò àgwè

Òtù:Ala no n'ime Afrịka
Pithole, Pennsylvania

thumb|Ébé pithole na 2009. Ébé ndi mbiambia nọr na élú ügwü.
**Pithole**, ma ọ bukwa Pithole City, by ámá mmuo nọr na ime Cornplanter Township, na Venango County, ime nkeji obodo US nke Pennsylvania. Ó rùrù mile 6 shí Oil Creek State park na Drake Well Museum, ébé mmanu crude bụzor fụtá na áhiá na ụwa nile. Otu mádu na ime Pithole shi tó bukwa òtù ọgụgụ ha shi da. Na otu Pithole nọr ka ébé òlìlé ihe ngwa-áhiá mmanu crude mèrè ka oke ndi madu shi ma ya.
Ọrià Parkinson

**Ọrià Parkinson** (nke ha makwa ka Parkinsons, idiopathic parkinsonism, primary parkinsonism, PD, ma paralysis agitans) by ihe ọrià éréré uvúrè na ihe ọ dọrọ na àhú. Ó shì mgbe mkpuru-ọbàrà nwèrè dopamine nwürü na ime ya nke substantia nigra, ébé ètítì ọvuru; ha mághị ihe ne bido mgbugbu mkpuru ọbàrà nke. Na mbido ya, he zírí na àhúhú ndi ọn na rió bu ihe gbásárá éjìjè, dí ka mmàrube, áká ike, éjije nwányọ na íjé éjìjè arü dị. Mgbe ó mèzì, ihe gbasara àgwà madu nwèriki tyé nsogbu, ihe di ka dementia bu ihe oke ndi ọrià Parkinson nwère mgbe órià rùrù íshí ya. Nsogbu ndi ọzọr bu kwa ihe gbására ihe àhú ji a hu uwa, ihe ürá na ihe óbì mmadu. Ọrià Parkinson di na oke ndi íkèrémi, na ndi nwéré ya, ọ bu ndi kárá áfọr 50 kà Í nwe ya.

Oria Parkinson
Sudan

thumb|250px|right|Ebe Sudan no n'ime Afrịka.
right|150px
thumb|250px|right|Flag ndi Sudan

Sudan bu otu obodo no na Afrịka. Isi obodo ya bu Khartum. Aha nke okwa bu **Repoblik Sudan**.

## Lee nke ozo
* Afrịka

Òtù:Ala no n'ime Afrịka
Dammam

**Dammam** (الدمام Ad Dammām) bu ama ukwu nor na ama Eastern Province ime obodo Saudi Arabia.

Òtù:Ama ukwu nor na Saudi Arabia
Òtù:Asia
Corbin Bleu

[thumb|Corbin Bleu, [Flórídạ afo 2007]]
**Corbin Bleu Reivers** (mù yá na 21 Febrụwarị 1989 na Brooklyn, nor na Nú Yọk ime ọbọdọ Amerikạ) bu onye Amerikạ na bu abu pop-R&B.

Bleu
Bleu
Òtù:Egwu
Political parties nile no la Nigeria

Page nkea bu nga adi de **political parties nile no la Nigeria**.

### Fourth Republic (1999-present)
* Action Congress (AC)
* African Democratic Congress (ADC)
* Alliance for Democracy (AD)
* All Nigeria People's Party (ANPP)
* All People's Party (APP)
* All Progressives Grand Alliance (APGA)
* National Democratic Party (NDP)
* New Democrats (ND)
* People's Democratic Party (PDP)
* People's Redemption Party (PRP)
* People's Salvation Party (PSP)
* United Nigeria People's Party (UNPP)
* Fresh Democratic Party (FDP)
* Communist Party of Nigeria (CPN)
* Progressive Peoples Alliance (PPA)
* People Progressive Party (PPP)
* Masses Movement of Nigeria (MMN)
* Democratic Alternative (DA)
* Nigeria Peoples Congress (NPC)

### Political parties (1996-1998)
* Committee for National Consensus (CNC)
* Democratic Party of Nigeria (DPN)
* Grassroots Democratic Movement (GDM)
* National Centre Party of Nigeria (NCPN)
* United Nigeria Congress Party (UNCP)

### Abortive Third Republic
* National Republican Convention (NRC)
* Social Democratic Party (SDP)

### Second Republic (1979-1983)
* Greater Nigerian People's Party (GNPP)
* National Party of Nigeria (NPN)
* Nigeria Advance Party (NAP)
* Nigerian People's Party (NPP)
* People's Redemption Party (PRP)
* Unity Party of Nigeria (UPN)

### First Republic (1960-1966)
* Action Group (AG)
* Borno Youth Movement (BYM)
* Democratic Party of Nigeria and Cameroon (DPNC)
* Dynamic Party (DP)
* Igala Union (IU)
* Igbira Tribal Union (ITU)
* Kano People's Party (KPP)
* Lagos State United Front (LSUF)
* Mabolaje Grand Alliance (MGA)
* Midwest Democratic Front (MDF)
* National Council of Nigeria and the Cameroons / National Council of Nigerian Citizens (NCNC)
* Niger Delta Congress (NDC)
* Nigerian National Democratic Party (NNDP)
* Northern Elements Progressive Union (NEPU)
* Northern People's Congress (NPC)
* Northern Progressive Front (NPF)
* Republican Party (Nigeria) (RP)
* United Middle Belt Congress (UMBC)
* United National Independence Party (UNIP)
* Zamfara Commoners Party (ZCP)'''

## Parties ozo no na internet
* Democratic Socialist Movement
* National Conscience Party
* New Democrats

## Lee nke ozo
* Conservatism
* Moderate
* Liberalism

Nigeria
Vung Tau

right|220px|thumb|Vung Tau
right|220px|thumb|Vung Tau

**Vũng Tàu** bụ ama ukwu nor na étíti ala ana-kpo Ba Ria-Vung Tau, Vietnam.

Vũng Tàu bu no na ala kpo kpo no bu ala no kpo kpu "achicha"

Òtù:Vietnam
Ńnú odẹne

**Ńnú odẹne** bụ ótu nnu na tọ bọribọri, mkpụrụ ya dị ka ugègbè.

## Lee nke ozo

* Ńnú

Nnu odẹne
Nnu odẹne
Nnu odẹne
Lady Gaga

**Stefani Joanne Angelina Germanotta** (*Lady Gaga*) bụ nwanyị n'agụ egwu nke Amerikạ . A mụrụ ya n'abali iri abụọ na asatọ nke ọnwa atọ, afọ1986 na New York City, nọ na New York ime ọbọdọ Amerikạ.
thumb|Lady Gaga interview in  2016

Òtù:Egwu
Òtù:Ndi Amerika
Nha Trang

right|220px
right|220px|thumb|Nha Trang

**Nha Trang** bụ ama ukwu nor na étíti ala ana-kpo Nam Trung Bo, Vietnam.

Nha Trang - Wikivoyage

Òtù:Vietnam
Azụ

Unfish (: Der Unfisch) ***Azụ*** Ihe nkiri na-atọ ọchị nke 1997 nke Robert Dornhelm duziri.  họọrọ ihe nkiri ahụ dị ka ntinye Austrian maka Best Foreign Language Film na 70th Academy Awards, mana anabataghị ya dị ka onye a họpụtara.

## Ndị na-eme ihe nkiri

* Maria Schrader dị ka Sophie Moor
* Eva Herzig dị ka Maria Johler
* Andreas Lust dị ka Carl
* Georges Kern dị ka Herr Landauer
* August Schmölzer dị ka Bürgermeister
* Karl Merkatz dị ka Herr Johler
* Bibiane Zeller dị ka Frau Johler
* Rudolf Wessely dị ka Pfarrer

## Hụkwa

* Ndepụta nke ntinye na 70th Academy Awards maka Best Foreign Language Film
* Ndepụta nke ntinye Austria maka onyinye Academy maka Best Foreign Language Film

## Edensibia

## Njikọ mpụga

*
Björk

**Björk Guðmundsdóttir** (21 Novemba 1965), márá kà **Björk**, bụ onye Aisland na kwu egwu ne de ábụ. Àgwà égwú ya di íchè na ó nwe máud mara ya na egwu rock, jazz, egwu nkwa elektriki, egwu ndi ichie, na egwu omenala. Ukwe àtọ́ Björk bàrà na Usoro Egwu 10 nke UK mgbe afọ-dum 90. Ọ̀jíkọ́ Egwu ọ́ nọ̀ sì nà mgbe ó rùtèrè áfọ̀ 2003 Björk rèrè ikpo-ukwe rúrú ńdè 15 nà ụ̀wà nile. Ó gbálìrì Ònyìnyé BRIT nke ànọ́, Ònyìnyé Ihunuche Ukwe MTV nke ànọ́ kwa, ótù Ònyìnyé MOJO, Ònyìnyé Ihunuche Ukwe UK nke àtọ́, na màkà "ábụ̀ ukwe ya rúríté mkpụrụ óbì, ndọkwasi ihnye ukwe na ólú ya di íchè" ọ́ gbálìrì Ònyìnyé Ihnye Eze nke Nka ndi Suwidinu. Há kpàtụ̀kwàrà Björk màkà Ònyìnyé Grammy 13.
Toshiro Mifune

**Toshiro Mifune** (Önwa ano 1, 1920—Önwa ishíi 24, 1997) bu mgbe mbu ómeka nke Japan nke rürü na ọkara ohu afo ise. 

Madu màrà ya maka ómeka o mèrè ka Yodore tenshi *[[Rashomon]]* na ómeka o mèrè nke o gbatara ihe onyinyé ka Terry Malloy ime *[[Shichinin no Samurai]]*. Na etítỉ ndu ya ómeka nke ndi madu mara ya na nke oma ka nke o nwetere ihe onyinyé ka Vito Corleone na *[[Shogun]]*, Otoko ha tsuraiyo na *[[Yojimbo]]*. 

## Lee nke ozo

* James Dean

## Links n'aga n'ezi

* Toshirō Mifune na IMDb, looked up on 20 February 2016.

## References


Mifune
Mifune
Biyi Bandele

**Biyi Bandele-Thomas** (há mụ̀rụ̀ yá nà áfọ̀ 1967) bụ̀ òdé égwú òmẹ́kà nke ńdị́ mádụ̀ mà kà Biyi Bandele naanị. Há Makarị ya kà onye dị ḿkpà na ọ̀tụ́ ńdị́ Naijiriya nē dé ihnye. Ó kèrè ákwụ́kwọ́ ózí-ọ̀hụ́rụ̀, ózí ígwẹ̀, ònyònyo, na ékwé ńtị̀-ózí.
Nchi

**Nchi** bu obere anu-ohia ana ata ata.
Ana ejiya esi ofe ejiriaka akworokwo esi ya.
Enwere ike ijiye rie eba na-ofe achara.

Ndi suru asusu bekee na-akpoya BUSH MEAT (Hare)
Chicago

thumb|right|210px|Chicago
**Chicago** bu ama ukwu kárírí ívu mádu na Njikota Obodo Amerika, na etítì ama sárá nke Illinois, nke bu ótụ na ùwà kárírí madu. Bu ama oganiru, Illinois nwèrè íké na áhiá ùwà nílé, nká, oménàlà, ndọùwé, ọtúihe, ómúmú, na mmemmé. Ka onye jídéré Íshí Ọtú Mbà, ọ di kwà mkpà na ihe ne me na ùwà. Ha na kpo ámá nke **The Windy City** ma ọ bu *City of Chicago* Í me ka ya na nkeji obodo Illinois gị dị ichè, nke ọ nọr.

Òtù:Illinois
Fernanda Montenegro

thumb|Fernanda Montenegro
**Arlette Pinheiro Esteves Torres** (16 Ọktoba 1929) bu onye Brazilian bu ọmẹka.

## References

Òtù:Brazilian
Murilo Rosa

thumb|Murilo Rosa
**Murilo Araújo Rosa** (21 Ọgọọst  1970) bu onye Brazilian bu ọmẹka.

## References

Òtù:Brazilian
Glória Pires

thumb|Glória Pires
    
**Glória Maria Cláudia Pires de Morais** (23 Ọgọọst  1963) bu onye Brazilian bu ọmẹka.

## References

Òtù:Brazilian
Bà Rịa

**Bà Rịa** bụ ama ukwu nor na étíti ala ana-kpo Ba Ria-Vung Tau, Vietnam.

Bà Rịa bu no na ala kpo kpo no bu ala no kpo kpu "achicha"

Òtù:Vietnam
Christopher Lee

thumb|right|de Lee na áfọ̀ 2013

**Sir Christopher Frank Caradini Lee**, CBE, CStJ, (27 nke Ọ́nwá 5, 1922 - 2015) bụ̀ ónyé onye Àlá Bekee bụ òmẹ́kà nà ọ̀bụ́ ábụ̀. nwa Lee bìdòrò ị́ mẹ̀ kà ndi ájọ̄ nà há màkàrì yá màkà ihnye ó mẹ̀rẹ̀ kà Kauntu Dracula nà úsòrò òzìjè nke Mmẹ-ójọ́ Anyịke. Ihnye ózọ́ mádu màrà ya màkà bụ kwa nwa Francisco Scaramanga nà òzìjè James Bond nke The Man with the Golden Gun (1974), Saruman nà òzìjè gbà àtọ́ The Lord of the Rings (2001–2003) nà òzì àtọ́ The Hobbit film (2012–2014), nà Count Dooku nà òzìjè nke ògụ àbúo nke Star Wars (2002, 2005).

Lee
Agnes Monica

thumb|Agnes Monica

**Agnes Monica** (mụ̀rụ̀ nà Jakarta, 1 nke Ọ́nwá 6, 1986) bụ̀ onye na bụ̀ ábụ̀ na òmẹ́kà shí na obodo inudonisiya. Ó bìdòrò ọ́rụ́ nà áhiá ọ́jị́ mgbè ọ́ dị̀ áfọ̀ ishii ka nwá ábụ̀. Ọ bụ́ọ́lá njịkọta-ábụ̀ nke ụ́mụ̀ńtàkị́rị́ nke àtọ́. Ó mẹ̀tụ̀kwàrà ị́ bụ onye òzí ihnye ńzíté ụ́mụ̀ńtàkị́rị́. Ka àgbọ́ghọ̀, Agnes mèghèrè ọrụ onwe ya ị gbákọ̀tá ihnye òmẹ́kà. Ihnyé ómẹ̀kàrà nà ị́tá ńzíté Pernikahan Dini mẹ̀rẹ̀ ká ọ́ gbálíté ya na ogbo ọ́jị́. M̀gbè ó mẹ̀rẹ̀, ọ́ mẹ̀rẹ̀ ị́ bụ́ àgbọ́ghọ̀ nke kárírí ị́ rí ụgwọ̀-ọrụ.

Òtù:Egwu
Òtù:Ndi Indonesia
Nsibiri

**Nsibiri** (há màkwà ya dikà **nsibidi**: mkpụrụ okwu nka di ébé nile n' ụ̀wá bekee, **nchibiddi** maọbụ **nchibiddy**) bụ ihe úsòrò inye ákàrà dị díàlà na mpaghara ọdida anyanwụ nke Naijiriya nke há sì bụ ọ́mází-ákàrà, mànà ọ́ dị ndi ọma sị na ó nwèkwà ihnye ákàrànókwú. Ihnye ákàrà nsibiri kàrà nka ruó ìchié ímérímé: Nke ízízì ákàrà nke nsibiri bidòrò nà í kpụ ihnye ìtè na ụ̀lọ̀ há hụ̀wàrì na àlà na àgbàtà Atakpa shí nà ètítì ógè áfòohü 400 nà 1400. Há tàrà ndí Ejagham kà ndí áká nsibiri shífùrù.

Ákàrà nsibiri dị puku, nke há mà dị 500 nke hé détùrù. Hé zìrì há mgbe ichie na ụ́lọ̀ nkuzi. Ákàrà ndi a kárìrì ị gbásà ihnye ihunaya na ọyị; nke dị nà áká agha dị nsọ nà uzuzo. Ha nè jí nsibiri à ká ájí ụ́lọ̀, ihnye ọba, ihnye igwẹ̀ (dị́ kà òzè), ákwụ́kwọ́ óshíshí, ọ̀pià, nà ǹkì. Ọ́ bụ̀ ndí òtụ́  ágụ nzùzò ndi Ekpe (nke há màkwà kà Ngbe ma Egbo) kárí í ji ya; ndi ọ̀tú ā dí nà ànyị̀m Àkwá Ị̀bọ̀m nà ebo Ejagham, Efik, ndi Igbo, na ndi okoko ha.

Ọ́márí nsibiri na úféshì shì nà ákwụ́kwọ́ TD Mazwell dèrè na áfọ̀ 1904 nke ó dètùrù ákàrà ha. Na àzí mgbe ńdí Bekee byàrà mkpaghara nà àgbàtà nga, nsibir kébìrì àbúọ̀ nà ákùkù nke ǹzùzò na ǹkítì dị sam-sam nà ndi nwaanyi nwèríkí ji ya. Ùmẹ́ mpaghara dị kà nkúzí úféshì bekee nà ihnye Éféfé Kristi na íjèóbì hà mèrè kà ndi má nsibiri dátù nke ukwu, ọ́ bụ̀ ihnye mẹrẹ na ọ́ bụ̀ naani ndi dị kà ndi Ekpe mà ya è dé. Ha ne ji kwa nsibiri e de uche ndi Ekpe taa. Há vùrù nsibiri gá na Kuba na Ayiti mgbe Áhía Óhù Ukwu Mmiri, ébé áhu kà ọ́ ghàrà ka ákàrà anforuana na veve.

## Ị̀tà
[thumb|250px|alt3=Another picture of a proper noun in nsibidi|Áhà nwátà nwáóké há nà kpọ́ 'Onuaha' òtù JK Macgregor shù détù ya nà áfọ̀ 1909. Nwa Macgregor tàrà ákàrà nke àbụọ̄ dị nà ihü kà mmébì ákàrà-mkpịrị Bekee nke [N] nà [A], yā sị ákàrà nke ọ̀dụ̀ bụ̀ nsibiri nkịtị. Macgregor chétùrù ihnye ntinye ihnye Yuropu tìrì nà nsibiri nke na gbata ukwu.](https://ig.wikipedia.org/wiki/Us%C3%B2r%C3%B2:Onuaha.jpg)

Ọ́márí ébé nsibiri è fúólé.

Òtù:Ákàrà édémédé
Òtù:Ásụ̀sụ̀ Ìgbò
Òtù:Ásụ̀sụ̀ àgbàtà Àkwá Ìbòm
Òtù:Ákíkó mbu
Barack Obama

**Barack Hussein Obama II** (1961-) bụ onye isi ala United States site na 2009 ruo 2017. Obama bu onye ojii nke chiri obodo Amerika.
thumb|Official portrait of Barack Obama
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Ndi Amerika

Òtù:Ndi Afrika nke Amerika