Asụsụ Yawalapití

**Yawalapiti** (Jaulapiti) bụ asụsụ Arawakan nke Brazil . A kọrọ na ndị Agavotaguerra (Agavotoqueng) na-asụ otu asụsụ.  Ndị na-asụ asụsụ ahụ bi n'otu obodo dị n'akụkụ osimiri Tuatuari, nke dị n'akụkụ osimiri Kuluene, nke dị n'ebe ndịda nke Xingu Indigenous Park ( Upper Xingu ), na steeti Mato Grosso . 

## fonology

### Consonants
Yawalapiti na Waurá, asụsụ Arawakan nke nwere otu obere otu, na-ekekọrịta ngwa ekwentị yiri nke ahụ. A na-ekewa akụkụ ndị bụ isi na tebụl na-esonụ.

Enweghị plosives ma ọ bụ affricates ekwuputara n'asụsụ ahụ. The palatal  na-egosi na ọ bụ allophone nke  na-eme n'ihu ụdaume ihu , eg [puˈluka] "mpaghara" vs. [naˈciɾu] " nwanne nne m". Ọzọkwa, fricative  dị na mgbanwe n'efu na ogbo ya ekwuputara na  otu, eg [iˈʂa ~ iˈʐa] "ụgbọ mmiri". 

Enwekwara ụfọdụ mgbochi phonotactic nke na-akọwapụta ụdị consonants ekwenyere ka ọ pụta ìhè n'ọnọdụ ụfọdụ n'ime okwu. Dịka ọmụmaatụ, ụda  enweghị ike ime tupu ụdaume , na abụọ nke ikpeazụ bụ nanị na etiti etiti. N'otu aka ahụ, mmiri mmiri  a na-ahụ ya naanị n'ọnọdụ etiti na ọ dịtụbeghị mbụ  . Maka onye na-enweghị olu , ọ bụ naanị akụkụ rhotic nke a na-ekwe ka ọ pụta ìhè n'ọnọdụ ọ bụla na n'ihu ụdaume ọ bụla. Ọkara ụdaume  a na-ahụ ya na mbido, etiti na nke ikpeazụ, mgbe  adịghị eme na ikpeazụ ọnọdụ. 

Nkwụsị glottal bụ akpaaka n'okwu mmalite ma ọ bụ na-agwụ na ụdaume, ya bụ okwu dị ka  A na-akpọ "mmiri" dị ka  . 

### Udaume
Asụsụ Yawalapiti nwere ma ụdaume ọnụ na nke imi, dịka egosiri n'okpuru.

Ọ bụ ezie na ụdaume imi na-emekarị tupu ma ọ bụ mgbe consonants imi, dịka  " mmanụ pequi " ma ọ bụ  " termite",  enwere ọnọdụ ebe a na-ahụ ya na mpaghara ndị na-abụghị imi, dịka  (ihe na-emesi ike).  Ụdaume dị mfe nwere ike ịmepụta diphthong dị iche iche, tumadi  . 

N'adịghị ka Waurá, Yawalapiti enweghị  ụda. Nke a bụ n'ihi na Proto-Arawak **e* etolitela ka  mgbe, n'otu oge ahụ, Proto-Arawak **i* na **ɨ* ejikọtala na-akpata  na Yawalapiti. 

### Ụdị ụda olu
Mkpụrụokwu dị na Yawalapiti nwere ike ịbụ ụdị V, CV na, naanị n'ọnọdụ ikpeazụ, (C) Vʔ. Nchegbu ahụ nwere ike ịdaba na mkpuruokwu ma ọ bụ n'ikpeazụ nke okwu. 

## Ọmụmụ ihe ọmụmụ

### Nhazi ọkwa na suffixes derivational
Dị ka asụsụ Arawakan ndị ọzọ, Yawalapiti bụ agglutinative na-eji affixes, karịsịa suffixes, na-ebuga ndị bụ isi grammatical mmekọrịta. Enwere ike kewaa suffixes aha ọnụ ụzọ abụọ: nhazi ọkwa na suffixes derivational.

Ụdị morpheme ndị a na-ejikọta na adjectives mgbe ha na-ezo aka na aha nke chọrọ nhazi ọkwa, dịka na ọmụmaatụ na-esonụ.
  
Na ụdaume mmalite aha na ngwaa, a na-ejikarị ụdị *ni-* na *pi-* na mgbọrọgwụ malite na *u*, ebe prefix *aw-* na-apụta n'usoro tupu *a* . N'okwu na ngwaa na-amalite na nkwenye, ụdị *ti-* na-apụta naanị mgbe mgbọrọgwụ malitere na *h* (n'ọnọdụ ndị ọzọ niile, a na-eji *hi-* ). Otu mmadụ nke atọ bụ n'ezie sekọmfik nke e nwetara site na prefix onye ozi nke atọ na otu suffix *-pa* . Mgbe aha na-amalite na *p*, *k*, *t*, *m*, *n*, *w* na *j* gbanwere site na nganiihu nke onye nke abụọ otu ma ọ bụ ọtụtụ, ụda mbụ ha na-edobe mgbanwe morphophonemic ndị a. 

: *p* → *ɾ*
: *k* → *tʃ*
: *t* → *ts*
: *m* → *ɲ*
: *n* → *ɲ*
: *w* → Ø
: *j* → Ø

Ya mere, ọmụmaatụ,  "isi" na-aghọ  "isi gị" (ma  "isi m"),  "ihu" na-aghọ  "ihu gị" (ma  "Ihu m") na  "saliva" na-aghọ  "ọnụ gị" (ma  "Asọ m").

Ewezuga prefixes nwere, aha alienable na-anatakwa suffixes nwere ike ịgbaghara, dịka ọ dị na  "akụ", nke na-aghọ  "akụ m",  "akụ gị",  "akụ ya", wdg.

### Nkpọaha nọọrọ onwe ya
Edepụtara nnọchiaha ndị nọọrọ onwe ha nke onye mbụ na nke abụọ na tebụl n'okpuru. 

## Syntax
Site n'echiche nke ụdị, usoro ihe mejupụtara ya na Yawalapiti bụ SVO. N'ime ihe owuwu genitive, onye nwe ya na-ebute ụzọ ihe nwere. Otú ahụ ka ọ dịkwa maka ndị ọzọ na-agbanwe agbanwe, karịsịa ihe ngosi na ọnụọgụgụ, ebe adjectives nweere onwe ha ime tupu ma ọ bụ mgbe ha gachara. 

## Ihe ndetu

## Ntụaka
mmadụ 443 ndị a nyochara na-ekwu na ha na-asụ asụsụ ahụ, n'agbanyeghị na ọtụtụ n'ime ha anaghị asụ ya dị ka asụsụ n'agbanyeghị na ọtụtụ n'ime ha anaghị asụ ya dị kaobodo ha. A na-eji ya dị ka asụsụ asụsụ n'ahịa karịa n'ụlọ.

*  
* 

## Ọgụgụ ọzọ

* Carvalho, Fernando O. de. 2016. Nrụgharị ime na ntụnyere na Yawalapiti: Palatalization na Rule Telescoping . *Akwụkwọ akụkọ International nke American Linguistics* 82 (3).
Otú:Pages with unreviewed translations