Asụsụ Yapunda

**Yapunda**, ma ọ bụ **Yeri**, bụ asụsụ Torricelli nke Papua New Guinea .

Yeri bụ asụsụ e mere atụmatụ na mmadụ 100-150 na-asụ. Ndị na-ekwu okwu nwere nkà kachasị na-abụkarị afọ 40 ma ọ bụ karịa. Ndị na-ekwu okwu na-eme ka ndị na-eto eto na-ekwukarị ụdị asụsụ a dị mfe karị ma ọ bụ na-akwado iji Tok Pisin, English Creole, nke bụ asụsụ zuru ụwa ọnụ nke a na-eji obodo ndị gbara agbata obi.

Obodo Yeri bụ obodo dị iche iche nwere n'akụkụ osimiri Om. N'ịbụ nke dị na ugwu Torricelli, obodo ahụ dị na mbụ n'ime ọhịa. Ọtụtụ ndị obodo ahụ kpebiri ịkwaga nso n'osimiri ahụ, ebe ole na ole nọrọ n'azụ wee nọgide na-ebi n'ime ọhịa.

A haziri obodo Yeri dị ka usoro ezinaụlọ nna. N'ihe dị ka afọ 2012, e nwere ezinụlọ asaa n'ime obodo ahụ. Enwere akụkọ mgbanwe nke nwanyị a na-alụ ọhụrụ n'etiti obodo na ebo dị iche iche, ebe obibi ndị nna nna na-esote alụmdi na nwunye. 

## Ọnọdụ Asụsụ
A na-ewere asụsụ Yeri ka ọ dị njọ, ma ọ bụ dị oke egwu. A naghị enyefe Yeri n'ọgbọ ndị na-eto eto na ndị ọkà okwu dị ugbu a na-agbada n'ike n'ike. 

UNESCO na-eme atụmatụ na ndị ọkà okwu 10-99 fọdụrụ.

## Udaume na Consonants
Asụsụ Yeri nwere ụdaume ise nke egosiri na eserese dị n'okpuru. Abụọ n'ime fọnịm ndị a, /i/ na /u/, nwere ma glide na ụdaume allophone . Mgbe ụdaume adịghị arụ ọrụ, a na-akpụkọtakarị ha nkenke ruo n'ókè nke ihichapụ kpamkpam.

Yeri nwere consonants iri na atọ na mgbakwunye na ụdaume ise dịlarị n'ọgbakọ ekwentị ya. Enwere plosives atọ, otu fricative, imi atọ, na ihe dị ka atọ.

A na-enyocha abụọ n'ime nso nso a dị na mbo, [j] na [w], dịka ụdaume nke ụdaume ha dabara /i/ na /u/. Ọ bụ ezie na egosiri ha na tebụl, a naghị ewere ha dị ka ụda ụda olu n'ihi nkesa ha n'ọnọdụ ụda olu. 

## Ụtọ asụsụ
Yeri gosipụtara usoro okwu bụ isi nke SVO ( Isiokwu, ngwaa, ihe). Na ederede, OV na-adịkarị. 

Akara akara ọnụọgụ na-apụtakarị site na suffixation, nke pụtara na morpheme na-ejikọta na njedebe nke mgbọrọgwụ. N'okwu a, ọ na-ejikọta na aha. 

Asụsụ Yeri nwere naanị ihe mkpọmkpọ okwu maka ọnụọgụgụ 'otu' na 'abụọ'. A na-eme ọtụtụ ihe dị iche iche site na ijikọta ihe mpụtara maka 'aka' na 'ụkwụ', ebe otu aka dabara na 'ise', aka abụọ ruo 'iri,' aka abụọ otu ụkwụ ruo 'iri na ise,' na ihe ndị ọzọ. A nwekwara ike ijikọ ihe ndị dị n'okwuokwu maka 'aka' na 'ụkwụ' yana ọnụọgụgụ iji mepụta ọnụọgụgụ ndị dị n'etiti etiti ise. Mpɛn pii no, nkyekyɛm 9 yɛ *hɨlogɨl woli wiam wiam,* ebe *hɨlogɨl woli nà* ‘aka’ na *wiam* asụgharị ‘abụọ’. Yabụ, nkebi ahịrịokwu maka ọnụọgụ 9 nke a sụgharịrị n'asụsụ Bekee ga-abụ 'aka abụọ.' 

Na Yeri, naanị nwoke na nwanyị ka a na-ede akara na aha onye nke atọ. Yeri na-akọwapụta ụdị nwoke atọ: nwoke, nwanyị na nke na-adịghị ndụ. Ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ na a naghị ekewa nwoke na nwanyị n'ọtụtụ. 

Yeri na-enyocha ụdị ajụjụ abụọ dị iche iche, polar na ọzọ. A na-eji ma ọ bụ nkebiokwu ikpeazụ morpheme akara ajụjụ polar ma ọ bụ na-arị elu ụda. Ajụrụ ndị ọzọ akara site na iji njikọ, dị ka 'ma ọ bụ'.

Enweghị iwu ihe na-eme mkpọtụ n'asụsụ ahụ. Yeri nwere ihe owuwu dị mkpa maka ndị bara uru na ebe ndị na-eji infixes ihe ndektị ahụ na-emegide prefixes nke ihe ndekịrị ihe ndị a na-eji n'isi olu olu. 

Maka ọmụmaatụ nke ntọala ụda olu na-agbanwe agbanwe, lee ihe atụ n'okpuru. Ahịrịokwu ihe atụ na-eji Iwu Leipzig Glossing .*te-Ø sɨsekia kɨ wy-aria yem*

 3- SG. F aghụghọ ugbua 3 SG. F -2-eme. R2 PL

 'Ọ na-agha gị ụgha (pl).' Tulee prefix *y-* maka ihe 'you (pl)' nke ahịrịokwu dị n'elu na infix  maka ihe 'azụ' na ihe atụ dị n'okpuru. Ngwa n'onwe ya, 'anyị' na ihe atụ a, na-eji prefixes na-edepụta ihe.*ye ta nwa<ne>gutɨ nanu-la hebi*

 2 SG FUT 2 SG -1 PL -ọkụ. R SG. M > azụ- SG 1 PL

 'Ị (sg) ga-esi anyị azụ.' Yeri na-eji juxtaposition na-enweghị morpheme doro anya dabara na bekee 'na' iji chịkọta ahịrịokwu arụmụka. A na-eji ihe owuwu a maka ahịrịokwu dị mgbagwoju anya. A na-ejikwa juxtaposition maka nhazi okwu aha. 

A na-enweta ihe onwunwe na Yeri site na nnochiaha genitive ma ọ bụ site na nchikota. Ụdị juxtaposition dabere n'usoro nke onye nwe ya na onye nwe ya. 

## Ịgbanwe koodu na Yeri
Ụfọdụ ndị na-asụ asụsụ na-eji 'asụsụ ugwu' mgbe ha nọ n'ime ọhịa. Ọ na-egosipụta okwu dị iche karịa ọkọlọtọ. A na-eji okwu a pụrụ iche eme ihe n'ihi nkwenye na ụdị aha pụrụ iche maka ụfọdụ ndị na-ekwu okwu ga-achụpụ mmụọ ọjọọ ndị bi n'ugwu. Ndị dinta na ndị bi n'ime ọhịa na-eme omume a iji gbochie ihe egwu. Ndebanye aha amaara maka okwu a nwere oke. 

## Ntụaka

## Ọgụgụ ọzọ

*  
Otú:Pages with unreviewed translations