Asụsụ ehihie

Noon (Non, None, Serer-Noon, Serer -Non) bụ Asụsụ Cangin nke Senegal nke a na-asụ na mpaghara Thiès (14°47'0"N / 16°55'0"W).  nwere ọnụ ọgụgụ ndị na*-* 10,000  - 50,000  n'ụwa niile, na-eme ka asụsụ a bụrụ ihe na-adịghị ike. Ethnologue -akọ na ọ bụ 84% cognate (na 68% comprensible) na Lehar, n'ụzọ bụ isi a dị iche iche dialect, na 68% cognate na ndị ọzọ Cangin asụsụ.

Ndị Noon na-akọwa onwe ha dị ka ndị Serer. Otú ọ dị, asụsụ ha, nke a na-akpọkarị Serer-Noon na echiche na ọ bụ olumba Serer, enweghị njikọ chiri anya na asụsụ bụ isi nke ndị Serer, Serer-Sine.

## Ọnọdụ
 ka ọtụtụ asụsụ obodo na Senegal, a na-amata asụsụ Noon dị ka otu n'ime asụsụ mba nke mba ahụ.

## Orthography
A tụpụtara Mkpụrụ akwụkwọ Latịn maka Noon na 2001 ma gọọmentị Senegal nabatara ya na 2005.  Mkpụrụ akwụkwọ ahụ nwere mkpụrụedemede , dị ka edepụtara n'okpuru ebe a.

### Isiokwu Ndị A Na-ekwukarị
A na-agbakọta isiokwu ndị doro anya *-ii, -um* na *-aa*, na njikọ ya na akara klas, na aha ma ọ bụ ebe na-egosi.

Ihe atụ:

*hal halii 'ọnụ ụzọ (ebe a) *'

*oomaa oomaanaa 'nwatakịrị (ebe a) *'

*kowkaa 'nwatakịrị (ebe a) *'

*pe' pe'faa 'nwa ewu (ebe a) *'

*misoo' misoorum 'ihe mkpuchi isi (n'akụkụ gị) *'

*<nowiki/>'Bongo' (ebe a) *'

Tụkwasị na nke a, a na-agbakwunye isiokwu ndị doro anya na adjectives n'otu ụzọ ahụ a na-ejikọta aha na Noon.

Ihe atụ:

*túuyaa wi'aswaa 'ọnụ ụlọ ọhụrụ (ebe a) *'

*kaanfii fimo'tafii 'ụlọ mara mma (ebe a) *'

*tediktaa tihoo'tataa 'osisi buru ibu (ebe a) *'

### Akụkụ Ndị Dị n'okpuru
Na Noon, nsonaazụ - (n) aa na-egosi nke ahịrịokwu dị ala na -ɗa na-egosi na ahịrịokwu nke dị ala. Ihe kpatara imeso -ịdị="517" href="./Morpheme" id="mwArI" rel="mw:WikiLink" title="Morpheme">morphemes ndị a dị ka nsonaazụ bụ n'ihi mgbanwe morphophonological na **'- (n) aa'','' na ọrụ ụtọ asụsụ ha na okwu maka - (n" aa na -ɗa. Ntinye ụdaume imi n'ime okwu a na-etinye na njedebe nke aro na-egosi na morpheme bụ okwu phonological na okwu ọ na-esote. Anyị na-ahụkwa ụdaume Glottalized na ụfọdụ ụdaume imi na-agbanwe na ahịrịokwu ndị dị n'okpuru. ''-ịdị'' abụọ ''- (n) aa'' na -ɗa nwere nkọwa ụtọ asụsụ karịa nkọwa okwu dịka ha na-egosi okwu ahụ dum, na-akọwa ọrụ ya na ahịrịokwu ahụ.

''N'ihi ya, n'ihi ya. 'Anyị ga-eri nri, mgbe ị bịara' (nke e dere n'ụdị: 'Mgbe ị bịara, anyị ga-eri.') ''

''Ọ bụ ebe ọkụ na-ekpo ọkụ, ọ bụ ebe dị. 'Ọ bụrụ na ị hụ nwa ya nwoke, gwa ya ka ọ bịa. **

Otú ọ *-ịdị*, n'adịghị ka -*ɗa*, nke bụ morpheme na-egosi aro, enwere adverb ɗa nke nwere ike ịsụgharị *<nowiki/>'naanị*' ma ọ bụ 'dị ka nke a / nke ahụ'. Ị nwere ike ịhụ ọdịiche dị n'etiti ụdị abụọ ahụ, ebe ọ bụ na adverb na-ekewa mgbe niile, ebe ọ na-ebu ihe ọ pụtara n'onwe ya.

Ihe Nlereanya:

*Maŋgoocaa ñamsi ɗa 'A na-eri mango naanị ya*'

### Akụkụ Ajụjụ
N'ime ehihie, a na-eji nsonaazụ *- (n) e* egosi ahịrịokwu ajụjụ n'ozuzu.

Ihe atụ:

*Fu hay kihay kuwise? 'Ị na-abịa echi? *'

*Fu hotin kowkiigoone? 'Ị hụla nwa m? *'

Maka ahịrịokwu ajụjụ ọzọ, a na-eji nsonaazụ *- (n) oo*.

Ihe atụ:

*Fu waa' ki'an musúnoo miis? 'Ị ga-amasị gị ka ị ṅụọ mmiri ma ọ bụ mmiri ara ehi? ' (e dere ya n'ụdị: 'Ị ga-achọ ịṅụ mmiri ma ọ bụ mmiri ara ehi?*'

*Ọ bụ n'ihi na ọ bụ n'oge a ka a ga-eji ya mee ihe? 'Ị nọ n'èzí ma ọ bụ n'ime? *'

Ihe Nlereanya:

*Bañóo! sụgharịrị ka, 'Hell!*'

## Usoro ọnụọgụ
Noon nwere Usoro quinary-decimal. Ụdị ọzọ maka 'otu', wɪtnɔː, na-eji naanị na usoro ịgụta ọnụ. 'ezie, ọ bụ ihe a na-ahụkarị maka Noon iji Wolof ma ọ bụ French dị ọcha mgbe ọ na-agụta n'elu ọnụ ọgụgụ site na 100 gaa n'ihu.

## Ihe edeturu
Obolo bụ aha ụmụ amaala nke obodo dị n'ebe ọwụwa anyanwụ Delta nke Osimiri Niger, nke a maara nke ọma dị ka Andoni (mmaliteObolo bụ aha ụmụ amaala nke obodo dị n'ebe ọwụwa anyanwụ Delta nke Osimiri Niger, nke a maara nke ọma dị ka Andoni (mmalite
Òtù:Pages with unreviewed translations