open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Otu Na-ahụ Maka Ikike Ruuru Mmadụ na Mba Naijiria

E guzobere **Otu Na-ahụ Maka Ikike Ruuru Mmadụ na Mba [[Naijiria]]** (“**NHRC**”) site na iwu nke amadebere maka **Otu Na-ahụ Maka Ihe Ndị Ruuru Mmadụ** (Ndezigharị), na afọ 1995, nke iwu **NHRC** megharịrị, na afọ 2010. Otu nkea na ahụ maka usoro na egbochi **mmebi iwu** nke na-echekwa ikike mmadụ nke ndị bi na obodo **Naijiria**. Ọ na-enyocha ikike ruuru mmadụ na Naịjirịa, na-enyere ndị e metọrọ aka maka imebi ikike ruuru mmadụ aka, ma na-enye aka n'ịwepụta amụma gọọmentị nke Naịjirịa gbasara ikike oruuru mmadụ. 

Otua na-arụ ọrụ na nyocha na nlekota nke ọtụtụ ọnọdụ ikike ruuru mmadụ kemgbe ọ malitere.  Otu nke Amnesty International welitere olu tinyere ihe gbasara ụjọ ndị uweojii na Naịjirịa na enye Otu Na-ahụ Maka Ikike Ruuru Mmadụ na Mba Naijiria na afọ 2012. 

Onye Isi Ode Akwukwo ugbu a bụ Anthony O. Ojukwu Esq. 

## Hụ kwa

* Ihe ndị ruuru mmadụ na Naịjirịa
* Otu Na-enyocha Mmebi Ikike Ndị Ruuru Mmadụ na Nigeria

## Ebe Nsi Dee
 

## Njikọ dị na mpụga

* National Human Rights Commission, saịtị ọrụ
*
Ikike inwe ihe

**Ikike nke ihe onwunwe** ma ọ bụ **ikike nke inwe akụ na ụba** (cf. nwe ) na-anọkarị na nkewa nke ikike mmadụ maka mmadụ nkịtị gbasara ihe onwunwe ha. Nkwenye na ozuzu nke ikike nke ihe onwunwe bụ nchọpụta na adighị afuchi anya na ọ na-abụkarị nke amachiri ebe ọ bụ na ndị nwe iwu nwe ya (ya bụ ụlọ ọrụ ) yana ebe eji ya imepụta ihe karịa iri ya eri. 

A nabatara ikike inwe akụ na ụba na Nkeji edemede 17 nke Universal Declaration of Human Rights,  mana amatabeghị ya na Intanashọnalị Covenantị ọn Sivụl and Politikal Raits ma ọ bụ Intanashọnali Kọnvenantị ọn Ikọnọmik, Soshial andị Kọlchọralị Raits .  Mgbakọ European on Human Rights, na Protokọl 1, edemede 1, kwenyere na ikike maka ndị eke na ndị iwu "ịnụ ụtọ ihe onwunwe n'udo", dabere na "mmasi izugbe ma ọ bụ iji kwụọ ụgwọ ụtụ isi".

## Nkọwa
Ebumnuche nke ikikere nke ihe onwunwe dịka etu esi ghọta ya n'oge a nwere akụ na ụba  enwere ma ọ bụ nke nwee, ma ọ bụ nke ihe onwunwe enwetara ma ọ bụ nke mmadụ enwetere site n'ụzọ ziri ezi. Na- abụghị na mmegide kama na tule nke a, ụfọdụ atụmatụ na-agbachitere ikike zuru ụwa ọnụ nke ihe onwunwe nke onwe, n'echiche nke ikike nke mmadụ ọ bụla iji eweta ihe onwunwe ụfọdụ, dabere na nkwupụta nke akụ sitere n'okike nke ụwa ma ọ bụ echiche ndị ọzọ nke ikpe ziri ezi . 

### Afrika
The African Charter on Human and Peoples' Rights (ACHPR) protects the right to property most explicitly in Article 14, stating: A na-enwetakwa ikike ihe onwunwe na Nkeji edemede 13 nke ACHPR, nke na-ekwu na nwa amaala ọ bụla nwere ikike isonye na gọọmentị nke obodo ya, ikike ịha nhatanha na ọrụ ọha na eze yana "ikike ịnweta ihe onwunwe na ọrụ ọha nha nha anya nke mmadu nile n’iru iwu ”. Nkeji edemede 21 nke ACHPR nakweere ikike mmadụ niile nwere iji tufuo akụ na ụba ha yana na a ga-egosipụta ikike a naanị maka ọdịmma ndị mmadụ, ndị nwere ike ghara ịnapụ ikike a. Nkeji edemede 21 kwukwara na "ọ bụrụ na omee ka ndị a chụpụrụ achụpụ nwere ikike iji nwetaghachi ihe onwunwe ya n'ụzọ iwu kwadoro yana ịkwụ ụgwọ zuru oke". 
When the text of the UDHR was negotiated, other states in the Americas argued that the right to property should be limited to the protection of private property necessary for subsistence. Their suggestion was opposed, but was enshrined in the American Declaration of the Rights and Duties of Man, which was negotiated at the same time and adopted one year before the UDHR in 1948. Article 23 of the declaration states: 
After failed attempts to include the right to protection of property in the European Convention on Human Rights (ECHR), European states enshrined the right to protection of property in Article 1 of Protocol I to the ECHR as the "right to peaceful enjoyment of possessions", where the right to protection of property is defined as such: 

* Iwu ala Bekee
* Ozizi ikike
* Nwunye Nwanyi lụrụ Nwanyi 1882
* Iwu ihe onwunwe
* Ikike ikike (akụnụba)
* Ahịa ụlọ
* Mmepe ụlọ
* Ala ala afụ

## Ihe edeturu
Ikike ịrụ ọrụ

thumb|baajị mkpọsa,Ikike ịrụ ọrụ
**Ikike ịrụ ọrụ** bụ echiche na ndị mmadụ nwere ikike dị ka mmadụ ị rụ ọrụ, ma ọ bụ na-ekere òkè na-ịrụpụta ọrụ, na enweghi mgbochi site n'ime otú ahụ. Ikike ịrụ ọrụ bụ nke e dere na Nkpebi Ụwa Nile Maka Ikike ndị ruuru mmadụ ma matakwa na Iwu mba ụwa maka ikike ruuru mmadụ site na nsonye ya na Ọgbụgba ndụ mba ụwa gbasara ikike akụ na ụba, mmekọrịta mmadụ na ibe ya, na omenaala, ebe ikike ịrụ ọrụ na-egosi mwulite akụ na ụba, mmekọrịta mmadụ na ibe ya,na omenaala ike.

## Nkọwa
Nkeji edemede 23.1 nke Nkpebi Ụwa Nile Maka Ikike ndị ruuru mmadụ kwuru: 

Ọgbụgba ndụ mba ụwa gbasara ikike akụ na ụba, mmekọrịta mmadụ na ibe ya, na omenaala kọwara na Akụkụ nke Atọ, Nkeji edemede 6: 

Akwụkwọ ikike nke Africa na ikike ruuru mmadụ na ndị mmadụ makwaara ikike a, na-ekwusi ike ọnọdụ na ịkwụ ụgwọ, ya bụ ikike ndị ọrụ . Nkeji edemede 15, kwuru: 

## Akụkọ ihe mere eme
Okwu a bụ “ikike ịrụ ọrụ” bụ onye ndu onye isi ọhaneze na Frans bụ Louis Blanc chepụtara maka ọgbaghara nke mbido narị afọ nke iri na itoolu na enweghị ọrụ na mmalite nsogbu ego afọ 1846 nke digidere ruo na ọgbagharamgbanwe nke Frans nke afọ 1848 .  Ikike onwunwe akụnụba bụbu ajụjụ dị oké mkpa na mbido oge ọchịchọ maka ndọrọ ndọrọ ọchịchị nnwere onwe na ịha nha, na imegide naanị ndị ọchịchị ị nwe akụnụba. Akụnụba nwere ike ị bụ ihe ndabere na-akwado ịhụ na ikike nke ibi ndụ zuru oke, ma ọ bụbu naanị ndị nwere akụnụba ka e enyeburu ikike obodo na nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị na mbụ, dị ka ikike ịme ntuli aka . Ebe ọ bụ na ọ bụghị mmadụ niile nwere akụnụba, e depụtara ikike ịrụ ọrụ iji nye mmadụ niile ohere i bi ndụ dị mma.  Taa, ịkpa oke na-adabere n'inwe ihe akụnụba bụ ihe a matara dị ka nnukwu ihe iyi egwu nye ịha nha n'irite uru nke ikike ruuru mmadụ nye mmadụ niile, na iwu megide ịkpa oke na akọrọngwa mba ụwa nye ikike ruuru mmadụ na -agunyekarị akụnụba dị ka ala a gbadoro ụkwụ machie ịkpa oke (Lee Ikike ịha nha n'ihu iwu ). 

## Nkatọ
Paul Lafargue, na *The Right to be Lazy* (1883), dere, sị: "Na iche na ụmụ ndị nwoke ndị dike nke ụjọ hapụrụ onwe ha ka  okpukperechi nke ọrụ mebie ha, ruo n'ókè ịnakwere, kemgbe 1848, dịka onye mmeri nke mgbanwe, iwu na-egbochi ọrụ ụlọ ọrụ ruo awa iri na abụọ. Ha na-ekwupụta ikike ịrụ ọrụ dị ka ụkpụrụ mgbanwe. Ihere mee ndị otu ọrụ nke Frans! Naanị ndị ohu gaara eme ụdị ihe ahụ. " 

## Hụ kwa

* Ọrụ dị mma
* Nha ụgwọ nye nha ọrụ
* Ọrụ zuru ezu
* Ụkpụrụ ọrụ mba ụwa
* Enweghị ọrụ
* Ikike oru
* Nkwa ọrụ
* Ụkpụrụ ọrụ otu ndị ngagharị iwe
* Ọjụjụ ọrụ
* Iwu ikike ịrụ ọrụ
* Iwu Nkwa Nweta Ọrụ Ime Obodo Mahatma Gandhi
* Iwu i me ntuli aka nke ndi ntorobịa
* Ikike ndị ntorobịa
* Afọ nke ịzọ ọkwa
* Ubochi awa asato
* Ikike oge ezumike

## Ebemsidee

 
Òtù:Ikike ịrụ ọrụ
Oru ugbo

thumb|Local farm
thumb|Olu ugbo
Ọru ugbo bụ aka ọrụ e jiri mara ọtụtụ mba na obodo di n'elu ụwa. A na-arụkari ọrụ ugbo n'ime ime obodo ebe enwere obosara ala. Nwoke, nwanyi, okorobịa na agbọghọbịa na-arụ ọrụ ugbo. A bia na ala Igbo, a ga-asị na obodo nile na-arụ oru ugbo. N'ezie, e ji ọrụ ugbo mara ndi Igbo. Ọtụtụ ihe ana-arụpụta na ọrụ ugbo bụ akpụ, ji, ede, ose, ndukwu, osikapa, ọka, ojoko na tomato. E nwekwara mkpụrụ osisi di iche iche a na-akọpụta na ọrụ ugbo dịka oloma, ube, ụdara, ụtụ, mangolo, une were diri gazie. Akwụkwọ nri ndi a na-akọpụta bụ ugu, arịgbe, keremkerem, ụgbọgurụ, nchụanwụ, keremkerem, elimieọnụ, anyụ, ọkazị na ndi ọzọ. Mgbe ufọdụ, ana-etinyekwa fatịlaịza n'ihe akọrọ ka owere mipụta erimeri nke ọma. Ana etinyekwa pesticides ka ọchụpụ ụmụ ahụhụ na anụmanụ na atakacha ihe akụru na ugbo. Ọrụ ugbo chọrọ mmiri, aja di mma na ala di larịị. Akụkụ ọrụ ugbo ọzọkwa bụ izụ anụmanụ dika ikpa okụkụ, ewu, ehi, atụrụ na anụ ndi ọzọga. Otụtụ mba ụwa na ndi gọọmentị wepụtara anya na ebe ndi ọrụ ugbo nọ. Ha na -eme ka ọnụ ahịa ihe arụtara na ugbo daba ọfụma. Ha na-akụzikwara ndi mmadụ ọgbara ọhụ eji arụ ọrụ ugbo ma na-enyekwa ego mgbazinye ka ngwaahịa ndi ọrụ mịta nnukwu mmịmmị.

## Oge eji arụ ọrụ
Ọrụ ugbo nwere mgbe e ji arụ ya. N'oge gboo, ọ bụ oge udu mmiri ka e ji arụ ọrụ ugbo. Mmiri mbụ zocha, ndị ọrụ na-aga sụcha ala, kwado ya maka ọkụkọ ihe ubi. Mgbe mmiri nke abụọ zochara, ọrụ na-ebiri oku. Mgbe ahụkwa, ala ajụọla oyi, dị larịị ma dịkwa nro. Ọ na-abụ n'ihe dịka ọnwa nke atọ na afọ. Mgbe ahụ, a na-etinye ọka, ji, ede, akpụ na ihe ndị ọzọ na ala ka ha mịpụtawa. Ihe ndị ọzọ a na-etinyekwa na ala bụ nduku na àgwà. Ọ bụ mmiri ozizo na-ama ya na-eme ka ihe akọrọ ma abụba dịkwa mma ịwepụta nri ebe oburu ibu. Abia n'ihe gbasara akwụkwọ nri dịka tomato, ose, aṅara na ụziza, a na-agha mkpụrụ ya ma hapụ ya ka otilite. Mgbe o tolitere, a na-efopu ya ma kọgharịa ya nke ọma, ka ọ nwe ike ịmepụta nri nke ọma.

Ma ugbua, e meela ka ọtụtụ ihe gbanwee na ebe ọrụ ugbo dị. Ọ bụ n'ihi ka ihe siri di. Oke ide na ntụgharị ihu eluigwe emeela ka e nwee nyocha miri emi were chọpụta na e nwere ike ịrụ ọrụ ugbo oge ọkọchị. E nwekwara obodo ndị na-ako ji ma ihe ndị ọzọ oge ọkọchị. Ha gụnyere obodo ndị ahụ dị mmiri nsọ dịka ndị nọ na okpuru ọchịchị obodo Anambra West, Anambra East, Ogbaru. na Ayamelum.

## Akụrụngwa e ji arụ ọrụ ugbo
E nwere ọtụtụ akara ngwa e ji arụ ọrụ ugbo. Ụfọdụ bụ ihe ndị mgbe gboo jiri were ruo oge ugbua. Ha gụnyere mma, mbazụ, ekete, ọgụ, na ndị ọzọ. Ugbua, e nwelaa akarangwa ọhụrụ na enyere aka ka ọrụ na-aga ọsọsọ dịka traktọ. E nwekwara ebe eji anụmanụ arụ ọrụ ugbo. Ihe ndia nile na-eme ka ọrụ na-aga serere-werere.

## Ebensidee
Arã

**Arã** bụ otu n'ime ihe abụọ dị na elu ihe ndi dọkinta bekee na–akpọ "ventral rigọnụ toso nke primates" . N'ime ụmụ nwanyị, ọ na-arụ dika ihe ndi bekee na akpọ mamari glandị, nke na–agbapụta mmiri arã nwata amụrụ ọhụrụ na añu.  Ma nwanyị na ụmụ nwoke na–enwe arã na esi na otu ihe ndi bekee na–akpọ "embryological tishụ. N'oge ntolite, ihe a na akpọ estrogens, yana uto homonụ, na-ebute ịkpụ arã ukwu n'ime ụmụ nwanyị na nke obere na ndi ọzọ. ịịkpụ arã na ndi nnekwu anụmanụ ndị ọzọ na-abukari na-oge ime.

N'ime ụmụ nwanyị, ara na-ekpuchi akwara pectoralis ma na-agbatịkarị site na ọkwa nke ọgịrịga nke abụọ ruo n'ọkwa nke isii nke dị n'ihu oghere mmadụ ; ya mere, ara ara na-ekpuchi ọtụtụ akụkụ obi na mgbidi obi. Na ihu nke obi, **anụ ahụ** nwere ike ịgbatị site na clavicle (collarbone) ruo n'etiti sternum (ọkpụkpụ). Na akuku obi, akwa ara nwere ike gbasaa na axilla (akpa abu), ma nwee ike iru azu dika akwara latissimus dorsi, na-agbatị site na ala ala n'ọkpụkpụ humerus (ọkpụkpụ nke ogwe aka elu) . Dị ka a mammary gland, ara na-emi esịnede dị iche iche n'ígwé nke anụ ahụ, predominantly abụọ na ụdị: adipose anụ ahụ ; na glandular anụ ahụ, nke na-emetụta ọrụ lactation nke ara.  : 115
J.C

**Jean-Claude Peters** (a mụrụ: May 25, 1994 [afọ 26]), onye a kacha mara amara na **J.C**, bụ onye Canada na-egwu egwu. A mụrụ J.C na London, England, ma kwaga Canada mgbe ọ dị nanị afọ abuo.

## References
Ọrụ Nkuzi

Ọrụ Nkuzi bụ izi ihe n'ụdị di iche iche ka e wee nwee mmụta na mbawanye. Ọ bụ otu n'ime akaọrụ di na mba ụwa nile. Ọ bụkwa otu n'ime akaorụ dibara mgbe gbo, site na okike ụwa. E nwere otụtụ ụzọ esi akuzi nkuzi nke gụnyere ịkpa nkata, imụ ọrụ, ọzụzụ, nyocha na ikwado. Aha a na-akpọ ndi na-arụ a bụ ***[https://tryengineering.org/teachers/teacher-resources/?language=en Ndi Nkuzi]***. E nwere ndi nkuzi na ngalaba di iche iche na n'ogo di iche iche dika na ụlọ akwụkwọ, ulọ ụka na ụlọ ọrụ. A na-ahụ ndi ọrụ nkuzi ka ndi mara ihe ma nwekwa oke mmụta. Ọ bụ n'ihi na ha na-aga ọzụzụ pụrụ iche na ụlọ akwụkwọ ma nwekwaa akara nzere. Mana ọbụghi ndi nkuzi nile nwere akara nzere na nnukwu ụlọ akwụkwọ. E nwere ndi ọrụ nkuzi bụ ọpụrụ iche na akaọrụ dika ikpụ ihe, ịse ihe na ọrụ aka di iche iche. Ma nwekwa ndi ọrụ nkuzi na ụlọ akwụkwọ prima, sekọndịri na mahadum di iche iche. 

## Udi Ndi Nkuzi
E nwere ndi nkuzi na ngalaba ụlọ akwụkwọ di iche iche na mba ụwa nile. Otu ihe jikọtara ha dum bụ na ha na-akuziri ndi mmadụ ka ha si na itibọrịbọ pụta ma nweta mmụta ga-enyere ha aka igbanwe ndụ ha ka ọkawanye mma. E nwekaraa ndi nkuzi kpuru isi na ndi nwere olusi di iche iche. Ọtụtụ ebe ha na-arụ gụnyere:

Ulọ akwụkwọ ntakara bu ebe ndi nkuzi na-akuziri ụmụntakiri ndi nọ na-agbata afọ abụọ were rue afọ ise. Umụntakiri a bụ ndi na-amụ ka esi ekwu okwu. Ka ọdi tata, ọtụtụ ndi nne na nna na-akpọgakwa ụmụ ha ndi erubeghi afọ abụọ na ụlọ akwụkwọ ntakara ka ndi nkuzi nọ ebe ahụ na-elekọta ha tutu ruo mgbe ha gbasara ọru maọbụ mechie ahia.

Ulọ akwụkwọ prima maọbụ elementiri bụ ebe ana-akuziri ụmụntakiri di na agbata afo isii were ruo afọ iri na otu. Ha na-ebido na elementiri nke mbụ were ruo na nke isii mgbe ha ga-ele ule were banye sekọndịrị. Ndi nkuzi nọ ebe ahu na enwere klas ma kuzicha ihe gbasara akwụkwọ (class subject) were ruo mgbe ụmụntakiri ahụ ga-agafe na klas ọzọ.

Ulọ akwụkwọ sekọndịrị na Koleji bụ nkeji ebe ụmụntakiri tolitegoro ma marakwa ihe. Ndi nkuzi ha na-akuziri ha ebe ọpụrụ iche iji nyere ha aka inweta ọrụ nka, inyere onwe ha aka ma ibanyekwa na nnukwu ụlọ akwụkwọ mahadum maka mmụta di elu. 

Ulọ akwụkwọ mahadum bụ ejesia ọgwụ na mmụta ebe ndi nkuzi na-arụ ọlụ. Ndi nkuzi nọ ebe ahụ bụ ọkacha mara na ngalaba di iche iche na mmụta. Ebe ahụ ka enwekwara ndi nnukwu ọka mmụta na ihe nile. Ọ bụ na mahadum ka ndi nkuzi na-azụpụta ndi dibia oyibo, ndi nkuzi, ndi ọrụ nchekwa, ndi injinia, ndi ọka ikpe, ndi nkuzi igbo, ndi nlekọta ọba akwụkwọ na ndi ọzọ 

## Ebensidee
Ọrụ Bekee

Ọrụ Bekee bụ ọrụ ndi gụrụ akwụkwo, ndi ọkachamara na ndi maara nke ekwe na-akụ na nhazi na nchikọta ụlọ ọrụ. Aha na-ewu ewu a na-akpọkwa ya bụ ***[https://www.bbc.com/igbo/afirika-43739384 Ọrụ Oyibo].*** Ihe a na-akpọkwanụ onye na-arụ ya bụ **o''nye ọrụ oyibo ma ọbụ onye ọrụ bekee.**'' A na-ahụkarị ndi ọrụ bekee na ụlọ ọrụ goomenti nile, ụlọ ọba ego na nnukwu ụlọ ọru ebe a na-ede ma na ahazi akwụkwọ ọrụ. Ọ bụ orụ a na-ahụ dika ihe enweghi mgbakasi ahụ. Ọrụ a nwekwara nkwalite na ọkwa dika afọ ole onye ahụ rugoro. Nkea pụtara na mmadụ nwere ike site na ọbere onye rigide ruo na agadi na ọrụ oyibo. A na-akwụ ndi ọrụ bekee ụgwọ ọnwa, nke gbadoro ụkwụ na ọkwa onye ahụ nọ. E nwere ọtụtụ ihe e jiri mara ndi ọrụ bekee. Ha gụnyere ụdiri ekike ha na-eke aga ọrụ, etu ha si eme omume na etu ha si ekwu okwu. Ka ọ di taa, e jizikwa igwe kọmputa arụ ọtụtụ ọrụ na ụlọ ọrụ nile enwere ndi ọrụ bekee. Nwoke na nwanyi na-alụkwa ọrụ bekee mana onwere ọtụtụ ndi na-ekwetaghi na ụmụ nwanyi ha ga-arụ ọrụ bekee n'ihi na ha kwenyere na ụdiri ọrụ ahụ ga-eme ka ndi nwanyi ha waa nnukwu anya. Ma ka ọ di ugbua, ọrụ bekee agazuola mba nile nakwa mmadụ nile.

## Ebensidee
Pericoma Okoye

Pericoma Okoye

Aha Omumu

Chief Pericoma Mezuo Okoye bu onye egwu Naijiria, onye ode egwu na onye odinaala. Enwekwara ike isupe aha nke mbu ya 'Pericoma' dika 'pericomo' 'Perry-Coma' na Perry-Koma'. A maara ya nkeoma n'ala igbo nile site na udi egwu o na-agu na okwukwe siri ike na omume nke okpukpe odinaala ndi'igbo a na akpo Obeah

## Ndụ mbido
Amụrụ Okoye na Naịjirịa, ọkachasị na steeti Imo, mpaghara ọwụwa anyanwụ nke ndị Igbo bụ Naịjirịa biri. Amuru ya na obodo ana akpo Arondizuogu, obodo ndi nwere ochichi ime obodo ato: Ideato North, Okigwe na Onuimo .

## Onye isi ala
Okoye bụ Onye isi ala nke obodo Arondizogu dị na steeti Imo ruo mgbe ọ nwụrụ na 2017. 

## Udị egwu
E nwere ike ịkọwa ụdị egwu ya nke ọma dị ka "ịtọpụta omenaala, ilu, yana ọdịnaala ndị Igbo". 

## Ọrụ Ihe Nkiri
Ọ pụtara na ihe nkiri akpọrọ *Lion Of Africa* n'akụkụ Nollywood, Pete Edochie . Ihe nkiri ahụ, nke dị n'akụkụ abụọ, bụ akụkọ ndụ ya na nwata. 

## Ndụ onwe
Okoye bu onye kwenyesiri ike na onye na-eme okpukpe ọdịnala ndị Igbo, Obeah.  

Okoye bụ nna nke onye na-ahụ maka ịntanetị na Nigeria na onye na-egwu egwu Speed Darlington .     

## Omenala okpukpe
Pericoma Okoye mgbe ọ dị ndụ bu onye amoosu ama ama ma ọ bụ 'onye dibịa' dịka ọ bụ onye egwu dịka ụlọọrụ ntaakụkọ Naịjirịa kọwara, Legit.  Aha Otutu ya 'Arusi Makaja' nwekwara ike ịkọwa nke a, dịka 'Arusi' mgbe atụgharịrị ya n'asụsụ Bekee pụtara 'chi' ma ọ bụ 'ibu'. N'oge emume Ikeji  e kwuru na ọ rụrụ ọtụtụ ihe arụ nke megidere ọtụtụ iwu nke ihe ndi bekee kporo physics. Oke dị mma nke ndị mmadụ si Arondizuogu, obodo ya, kwenyere na ọ bụ obere chi. Otutu ngosipụta nke “ike karịrị nke mmadụ” ma ọ bụ “ịgba afa” dịka a na-akpo ya, na mmeri agbanweghi agbanwe na asọmpi niile, mere ka aha ya bụrụ "Ọdụm nke Africa". 

## Mkpa
Okoye bụ onye ama ama na Naịjirịa dịka onye isi ala ọdịnala n'Imo steeti. Ọ bara oke uru ma ruo oru pụtara ìhè na mmepe nke emume Ikeji   emere na obodo ya. Emume a nke a na-eme n'onwa nke ano n'afo ọ bụla bụ ebe obodo Naijiria si enweta ego site na mba ofesi, dika ọ na-adọta ndị njem si n'akụkụ ụwa niile. 

* *Nnukwu Esemokwu*
* *Ikeji Izuogu*
* *Obodo Aghoka*
* *Igatakwuteya Aja*
* *Izu Ka Mma Na Nne Ji* 

## Ọnwụ
Ubochi iri na isii n'ọnwa nke abuo dị n’afọ 2017, a kọrọ na ọ nwụọla. 

## Ntughari
 
Òtù:Category:Ndi Egwu
Òtù:Category:2017
Òtù:Category:1935
Ọrụ Aka

thumb|Artisans africain
Ọru Aka bụ ọrụ e ji emepụta ihe nka di iche iche. Ihe a na-akpọ ndi na-arụ ya *bụ ndi ọrụ aka*. Ndi ọrụ aka bụ ndi gara ọzụzụ were turu ugo na nka di iche iche. Ha jiri anya nka na nkuzi ha natara na-arụpụta ihe ndi gụnyere oche, akwa ndina, tebulu na kabinet. Ndi nọ na otu iji osisi aruputa ihe ndia ka a na-akpọ ***ọkwa nkà.*** Ndi ọrụ aka gụnyekwara ndi na-akwa akwa, ịkpa akwa, ndi na-esi nri, ndi na-edozi ụlọ, ndi na-eme achịcha, ndi na-edozi ụgboala di iche iche, ndi na-akpa isi, ịkpụ ụzụ na ndi na-edozi akarangwa mebiriemebi. Ọtụtụ n'ime ha bụ ndi nwere onwe ha ma chọtakwa ụmụ ọrụ na-enyere ha aka na ụlọ ọrụ ha. Ọtụtụ bụ ndi ewere na ụlọ ọrụ bekee ka ha na-edozi ihe ndi mebiri emebi ebe ahụ, dika ọkụ, eletrik na jeneratọ. Ọru Aka bụ otu ụzọ di mkpa ndi mmadụ si enye onwe ha ọrụ ma na-ekesakwa ọrụ na ala anyi ọkachasi ugbua ọrụ gọọmentị na adighi. Ndi ọrụ aka jupụtara ebe nile. A naghi-achọ ha achọ na okporo ụzọ m'oli.  

N'oge mbụ, ndi chọrọ ịmụ ọrụ aka na-aga na nke onye nwere ya, kwụọ ya ụgwọ. Ha na-akwụziri ndi ahụ ụru, ihe dịka otụtụ onwa mọbụ otụtụ afọ tupu e duo onye ahụ ka ọmalite nke ya. O ka nwekwara ebe ọ di otu ahụ mbọchi taa. Ma enwekwaziri ọtụtụ ụlọ akwụkwọ, ebe ndi mmadụ na-agakwa mụọ ọrụ aka. Ha na-agụ ya ka e si agụ akwụkwọ na mahadum tupu ha turu ugo pụta mepekwa ya n'ụdị pụrụ iche. Nwoke na nwanyị na-arụ ọrụ aka n'ihi na igbo kwetara na “aka aja aja na-ebute ọnụ mmanụ mmanụ, a rụọ n’anwụ, erie na ndo, ike kete, o rie, onye rụọ, ya erie. Ọzọkwa bụna orụ aka bụ maka ndi na-agba mbọ. I jimatụ, a nahụta ndi igbo dika ndi na-agba mbọ. Ya mere e jiri kwuo so "onye Igbo bụ onye e ji ịgba mbọ mara. Ọ na-agba mbọ ịkpata nke ọ ga-eri, nke ọga-eji nyere nne na nna ya na ọha izugbe aka."
## Ebensidee
Dumebi Agbakoba

### Dumebi Agbakoba
A mụrụ Dumebi Agbakọba n'afọ 1983 na Lagos. A zụrụ Dumebi na Lagos nke dị na Nigeria, Ọ gara akwụkwọ n'ụlọ akwụkwọ 'Rye St Anthony dị na Oxford n'obodo London. N'afọ 2008 ọ laghachiri obodo London ebe o bidoro ọrụ imepụta ihe di iche iche eji achọ mma ma rụkwa n'ụlọ ọrụ na-ebipụta akwụkwọ Magazin. Ọ bụ onye nta akụkọ, osi nri, onye nchịkọta na -ahụ maka ọrụ nka .

### Ebensidee
Akaọrụ

Ndị ndi e jiri igbasi mbo ike mara na mba niile. E kwuru okwu si na ebe obula i gara, o buru na ihughi nwa Igbo, sie ebe ahu puo na mmadu agaghi ebi ebe ahu. Tupu ndi ocha abia kuziere anyi oru bekee,  ndi  igbo nwere udi oru di iche iche, ha bu: ite nkwu,itu ihe otutu, ikpa anumanu, ikpu uzu, iko oru ugbo, ikpu ite, ikpa ekete, ime dibia,azumahia, nka na uzu,iku azu,ichu nta, iku egwu,iji mmiri,igba mgba,igba mkponala,igba afa,isi nri dgz.

Ndị Igbo bụ ndị eji ọtụtụ aka ọrụ mara. Ha nwekwara oru ogbara ọhụrụ ha na-arụ nke ụfọdụ n’ ime ha gụnyere ndi a:ọrụ nkụzi, kapinta, dibịa bekee, ịnya ụgbọala , nọọsụ, poliis, ọrụ injinịa , ịkpa ekete, ọrụ ụlọ akụ , amị, ide akwụkwọ , idozi ozu,  iku azụ, ikwa akwa, ikwo ụgbọala , ife ụgbọelu , ikwo ụgbọ mmiri, ipi Komputa, dgz

### 

### '''Ọrụ Naanị Nwoke Na Arụ'''
N’ime oru ndi a e depụtara n'okpuru , ndi a ka a maara dika oru ndi nwoke na-aru;

Ite nkwu, ichu nta, ikpu uzu, kapinta, mesin, injinia, inya ugbo ala, katapila, ugbo elu      dgz.  

### '''Oru Naani Nwaanyi Na-Aru'''
Ịkpụ aziza, ịkpa ịsị , ịkpụ ite, ịkpa ute, ikechi ogiri, ọkpa na agidi, iku nwa, ịgba akwuna akwuna.  

**Oru Nwoke Na Nwaanyi na aruko onu**   

Ịkpa anụmanụ , nkụzi , nọọsụ, azụmahịa, poliis, ọrụ ụlọ aku     wdg.

## '''Ebemsidee'''
Iku azu

Ndịgbo nwere ọtụtụ aka ọrụ e ji mara ha nke otu n'ime ya bụ ịkụ azụ. Ọ  bụ ndị bi na akụkụ mmiri na akụkari azụ , oge ọbụla ha nọ na mmiri na akụ azụ. Ngwa ọrụ ha ji akụ azụ gụnyere ukpo na ibolo, ha abụọ bụ karị ihe e ji karị akụ azụ , ebe ufodu jikwa ngiga akụ azụ. Ndi e ji ịkụ azụ mara n'ala Igbo bụ Anam, Ogbaru, Atani, Osomala, Aguleri, Delta, Umerum na obodo ndi ozo bi nso n'mmiri. 

## Abọ foto

File:BD-fishermen.jpg|thumb|Ndị Ọkụ Azu
Image:
File:Srah Srang, Angkor, Camboya, 2013-08-16, DD 03.JPG|thumb|Srah Srang, Angkor, Obodo Camboya, 2013-08-16, DD 03
Image:
File:Vissers aan Galatabrug.JPG|thumb|ndị na akụ azụ 

File:Pescadores de la isla de Janitzio.jpg|thumb|ndị na akụ azụ ji ụgbọ 

## '''Ebensidee'''
Zainab Ibrahim Kuchi

**A họpụtara Hajiya Zainab Ibrahim Kuchi** A họpụtara Hajiya Zainab Ibrahim Kuchi dịka onye ozi ala na-ahụ maka ọkụ na onye ozi ala n'ihe gbasara steeti Niger Delta site n'aka onye isiala Naijiria gara aga Goodluck Jonathan. A họpụtara ya na-ọnwa July n'afo 2011. Ọ bụkwa onye ọchụnta ego bụ onye choputara ma bụrụkwa onye isi nke otu Daralkuchi.

## Ọrụ
Zainab bụkwa onye ọka iwu na onye ọchụnta ego nwere ahụmihe afọ iri atọ na ise maka iwu na njikwa. Ọ malitere n’afọ 1981, ebe ọ rụrụ ọrụ n’isi ụlọ ọrụ ikpe na Niger steeti. Mgbe NYSC ya gachara, e jigidere ya n'ọrụ na Mịnịstrị nke Ikpe ziri ezi nke Minna o jere ozi ebe ahụ ihe dị ka afọ asatọ na ọkara. Zainab rụrụ ọrụ na Central Bank of Nigeria  site na-onwa Mee afọ 1989 ruo onwa Disemba afọ 2004 mgbe ọ lara ezumike nká ịmalite ụlọ ọrụ nke ya na-ahụ maka ndụmọdụ gbasara iwu. Ya onwe ya bụ onye nchọpụta na onye isi ụlọ ọrụ nke otu Daralkuchi. 

### Ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị
Onyeisiala gara-aga bụ Jonathan họpụtara ya dịka  minista na kabịnet ya ịnọchite Niger steeti. A họpụtakwara ya dịka minista steeti maka ọkụ. Na ọnwa Nọvemba afo 2011, ọ kwupụtara mbinye aka nke nkwekọrịta ya na ụlọ ọrụ Sinohydro . Ụlọ ọrụ ndị China nwere bụ nke ha ga-arụ ebe ana-enye ọkụ site mmiri dị megawatt puku atọ na iri na ise na ebe akpọrọ Mambilla plateau dị na Taraba steeti . N'ọnwa Ọktoba 30, n'afor puku abụọ n'iri na abụọ, mgbe ọgbakọ ndị isi gọọmentị Federal Executive (FEC) gachara, Onye isiala bụ Jonathan tụziri ka ka ọ gbanwee ọrụ ya na onye minista steeti n'ahụ maka Niger Delta gara aga bụ, Dairus Ishaku . Onye isi ala Jonathan kwuru na obere nchigharị kabịnet o mere bụ iji mee ka ngalaba dị iche iche nwee ike mezuo atụmanya nke ndị Naijiria

Na ọnwa Septemba 11, n'afo puku abụọ na iri na atọ, a chụrụ Zainab dị ka mịnịsta na-ahụ maka mịnịstrị okụ n'oge nzukọ FEC ya na ndị minista asatọ ndị ọzọ.     

N’afọ puku abụọ na iri n'anọ, a họpụtara ya dịka onye nhazi mkpọsa ọkwa onyeisiala nke Goodluck Jonathan na Niger steeti.   

## Ntụgharị

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Category:Ụmụ nwanyị rụrụ ọrụ dịka onye ozi na gọọmentị Naijiria
Òtù:Ndị afọ amụrụ ha furu efu
Òtù:Ụmụ nwanyị ndọrọ ndọrọ ọchịchi nke afọ otu nari gbara iri abụọ n'otu
Ichu nta

Ịchụ nta bụ nnukwu ihe na ndụ ndị Igbo ma nenyekwa ha obi ụtọ. Ịchụ nta bụ otu n'ime aka ọrụ e ji mara ndi Igbo. N'isi ụtụtụ , ehihie na abalị ka ndi ji ịchụ nta mere aka ọrụ ji anọ n'ime ọhịa. Ụmụ ikorobia na ndị okenye na achụ karịa nta. 

Ịchụ nta bụ nnukwu ihe na ndụ ndị Igbo ma nenyekwa ha obi ụtọ. Ịchụ nta bụ otu n'ime aka ọrụ e ji mara ndi Igbo. N'isi ụtụtụ , ehihie na abalị ka ndi ji ịchụ nta mere aka ọrụ ji anọ n'ime ọhịa. Ụmụ ikorobia na ndị Ịchụ ndị okenye bụ ndị ji ịchụ nta mere aka ọrụ.  Ịchụ nta bụ nnukwu ihe na ndụ ndị Igbo ma nenyekwa ha obi ụtọ. Ịchụ nta bụ otu n'ime aka ọrụ e ji mara ndi Igbo. N'isi ụtụtụ , ehihie na abalị ka ndi ji ịchụ nta mere aka ọrụ ji anọ n'ime ọhịa. Ụmụ ikorobia na ndị okenye bụ ndị ji ịchụ nta mere aka ọrụ. Ịchụ nta bụ nnukwu ihe na ndụ ndị Igbo ma nenyekwa ha obi ụtọ. Ịchụ nta bụ otu n'ime aka ọrụ e ji mara ndi Igbo. N'isi ụtụtụ , ehihie na abalị ka ndi ji ịchụ nta mere aka ọrụ ji anọ n'ime ọhịa. Ụmụ ikorobia na ndị okenye bụ ndị na-achụ nta.Mgwa e ji achụ nta gụnyere egbe, mma, ụta , mkpakana na akpa. Anụ ndi dinta na egbukari bụ ; ọkwa, ele, nchi, ezi ọhịa , mgbada na enwe,  

## Ebesindee
Ikpa anumanu

thumb|onye ozuzu aturu na aturu ya
Ịkpa ụmụ anụmanụ bụkwa aka ọrụ eji mara ndi Igbo. Ha na-akpa ehi Igbo, ewụ , ezi, okụkọ, atụrụ, nkita. Anụmanụ ndi ozo ndị Igbo na-akpa bụ ezi. Ndi e ji ikpa ehi mara na ala Igbo bụ  ndị Abakaliki na ndi Ohaozara

.

## '''Ebensidee'''
Ite mmanya/nkwu

Ndị Igbo na Naijiria bụ ndị eji ite nkwụ wee mara . E ji mmanya ọcha /nkwụ eme emume niile na emume ọdịnala nile a na-eme n'ala Igbo .E ji ite nkwụ /mmanya mara ndi Igbo. Ọ bụ ndị ji ya mere aka ọrụ ji ya eri jụ afọ site na n'ihe ha tetara na nkwụ na nkwo. Dika omenaala, nwoke Igbo na-ete nkwụ /mmanya ọcha. Mmanya ọcha, nkwụ ma ọ bụ ngwo na aba na anya ma  na-egbukwa egbu, ọ na-esite na ọmụ nkwụ dị iche iche apụta. A na-ewepụta mmanya ọcha ahụ site na ifuru osisi nkwụ. Mmanya nkwụ na-arụ ọrụ dị mkpa n'ọtụtụ emume na ala Igbo.

Ndi eji ite mmanya wee mara bụ ndị Enugu Ezike, Ikeduru na ndị Udi, ebe  esi eweta mmanya ngwo n'uju bu Ugwuoba na Oba. Otu o sila dị, ndị Enugwu bụ ndị a ma ama dịka ndị na-akụ nkwụ kacha mma. Iji maa atụ, ndị Udi bụ ndị amara maka 'aneke achime'. Nke a bụ aha jikọtara mmanya nkwụ ha n'ihi oke mma ya. Ndị Akpugo na ndị Agbani nke Nkanu Enugu na-agbanyekwa mmanya ọma n’ụba. Ọ bụ na Akpugo ka ndị Enugwu na-agakarị zụta oke nkwụ ha ji eme emume. A na-ere mmanya a n’ahịa Oboo na ahịa Orie Mba, ha niile dị n’ugo. 

Nwoke Igbo na ama ụdị nkwụ site na ị detụ ya ire. Ogwuduani bụ mmanya nkwụ sitere na nkwụ dara ada, ana-ahapụ nkwu a ka ọ nọrọ ihe dị ka izu atọ ma ọ bụ anọ tupu usoro ịpị aka ya amalite. N’aka nke ọzọ, na-akụ nkwuenu n’ọbụ aka ya na-adaghị. Ihe nkwụ  mmanya na-arị elu na nkwụ na eriri ya. Isị mmanya a ka ihe kacha mma n’ihi na ọ na-atọ ụtọ mgbe ụfọdụ n’ọnụ. Enwere ike inye ya nne nke na-enye nwa ara ka ọ bawanye mmiri ara ya. Ka o sina dị, ndị agadi na-ahọrọ ogwuduani n’ihi na ọ ka ike.
## abọ foto

File:Buffalo horn used to drink palm wine - Lulua - Royal Museum for Central Africa - DSC06282.JPG|thumb|mpi anụ eji anu mmanya nkwu

File:Bouteille Bamum-Musée ethnologique de Berlin.jpg|thumb|ite mmanya


## Ebensidee
Ahmed Mu'azu

**Ahmed Tijani Mu'azu**, OON, (amụrụ na ụbọchị isii nke ọnwa itoolu n’afọ 1957), bụ onye nlekọta isi oche gara aga nke Independent National Electoral Commission . Ọ nọchiri Mahmood Yakubu n'ụbọchị itoolu n'ọnwa itoolu n'afọ 2020 mgbe oge ọchịchị mbụ ya gwụrụ,

## Mmụta na ọrụ
Amụrụ Mu'azu na Gombe, Gombe Steeti . O nwere Mmụta ya na Gombe Steeti, Kaduna Steeti na Borno Steeti n'ime afo 1964 na afo 1975.  N'ọnwa June afo 1976, ọ banyere ndị agha ụgbọ elu nke Naijiria ebe ọ nwere isi mbido ọzụzụ ndị agha ya na  Ụlọ mmụta mgbachite Naijiria ruo ọnwa Disemba afo 1979 mgbe e nyere ya ọkwa onye ọkwọ ụgbọ elu. Site na-afo 1979 ruo afo 1991, ezigara ya ọrụ njikwa ụgbọ elu na ọdụ ụgbọ elu Murtala Muhammed na Mallam Aminu Kano International Airport . N’afọ 1988, Mu’azu mere ọrụ mmụta ya nke obere ndị ọrụ na ọdụ ndị agha na ndị isi ndị agha dị na Jaji . N'ime afọ 1991 na afọ 1992, ọ gara ọrụ ndị isi na ndị ọrụ na Ghana Armed Forces Staff College, dị n'obodo Teshie, Accra.  

Site na 2003 ruo 2004, ọ bụ onye otu National War College, Ọmụmụ nke iri n'abụọ na National War College mgbe ahụ (ugbu a, National Defense College) . N'afo 2005, o nwetara MSc na mmụta usoro dị omimi na Mahadum nke Ibadan . 

Mu'azu nwetara ọkwa air vice marshal na-afọ 2007 wee laa ezumike nká n'onwe ya n'afọ 2013. N’afọ 2016, onye isi ala Naịjirịa, Muhammadu Buhari, họpụtara ya dịka kọmishọna National Independent National Electoral commissiont.   

## Onye Nlekọta isi oche INEC
N'ụbọchi itoolu n'onwa iri n'otu nke afo 2020, a họpụtara Mu'azu dị ka onye nlekọta isi oche nke Independent National Electoral Commission iji nọchie Mahmood Yakubu onye oge ọchịchị mbụ ya gwụrụ. 

## Ntụgharị

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Category:Ndị otu Independent National Electoral Commission
Òtù:Category:Ndị is ndị agha ụgbọ elu Naijiria
Òtù:Category:Ndị amụrụ n'afo 1957
Òtù:Category:Ndị gụrụ akwụkwọ na Nigerian Defence Academy
Òtù:Category:Ndị gụrụ akwụkwọ na Mahadum nke Ibadan
Òtù:Category:Ndi si Gombe Steeti
Ifesinachi Comedy Nwanyanwu

**Ifesinachi Comedy Nwanyanwu** (amuru na **abali abuo n’ime abali iri-isii n’onwa mbu n’ulo** 1975) bu onye ihe **nlere anya nke ala anyi n’ile anya, onye n’egwu-egwu, onye ukwe** na onye oru gbasara gburugburu. Ọ bụ Curator nke  lọ 33  na Abuja na Onye guzobere na onye isi oche nke ENACOF .
thumb| N'azụ mkpuchi. Ihe - Plastic karama okpu. Afọ 2014
Amuru ya na abali abuo n’ime abali iri- isii n’ime onwa nke June 1975 n’Enugu State, Nigeria . Ifesinachi toro na Nsukka. Ọ malitere ọrụ ya dị ka onye na-agụghị akwụkwọ na-amụ Crop Production tere aka na Mahadum nke Ugbo na Markurdi, Benue State .  Ifesinachi kwagara Lagos ma lekwasị anya na ụgbọelu na-ebu ihe. Ọ dabere na Abuja ebe ọ bịara na puku abuo wee chọpụta ozugbo, oke mkpa ọ ga-eme n'ọhịa nka na isi obodo Nigeria .

## Ọrụ
áká_èkpè|thumb| Kedu ihe na-eme? Ihe - Akwụkwọ akụkọ. Ọnọdụ: Ulọ iri atọ na atọ. Afọ puku abụọ na iri na abụọ.
Ọ bụ onye nchoputa na Executive Director nke Environmental Art Collective Foundation (ENACOF), na onye na-elekọta “One Environment” ikpo okwu nke mere nke ọma ịhazi mbipụta 2 nke One Environment Hybrid 2016  na 2017  - okpokoro gburugburu, nzukọ ọmụmụ na ebe a na-amụ ihe. maka ndị ọkachamara na ụmụaka lekwasịrị anya n'okwu metụtara gburugburu ebe obibi na ọtụtụ ọrụ ndị ọzọ dị ka nhicha, ebe obibi maka ụmụaka ma ọ bụ ịkọ ọrụ osisi.  Ọ bụ onye nkwado na onye na-elekọta ụlọ ngosi ihe nzuzo House 33,  tinyere onye edemede Beasts Of No Nation, Uzodinma Iweala . 

## Kwuo na ọrụ
áká_ịkẹngạ|thumb| Tebụl Cofee Elo. Ihe - Osisi. Afọ puku abụọ na ịrị na abụọ.
Onye natara onyinye nturu ugo nke Nigeria, ma ugbu a onye nlekọta nke Ụlọ iri atọ na atọ , ihe na-agbaze ihe maka ndị na-ese ihe na ndị omenaala na Abuja, Isi Obodo nke Nigeria. Ọ bụkwa Onye mebere Librarian na British Council na- akwado Maker Library Network.

## Ọrụ
áká_ịkẹngạ|thumb| Vintage Ndụ. Ihe - Osisi. Afọ puku abụọ na ato. Ọnọdụ: Ulọ iri atọ na atọ.

* Oriri Site Ọnwa
* Otu ngwakọ Gburugburu Ebe obibi 
* Ogige gburugburu ebe obibi  
* Radioacustica: redio Czech
* Mkpofu: Uwe si Akpa Dangote
* Inye nwanyị Ike: Umụ nwanyị Na-emepụta Ihe site na ikpo ahihia 
*  Iku Osisi puku ise 
* Mkpocha
* Ugbo Nchi maka IDP Camp na Edo State
* Ọrụ Ngo
* Omebe ọbá akwụkwọ Abuja
* Onodi maka Umụaka 

## References
áká_ịkẹngạ|thumb| Onyeisi oche. Ihe - Osisi. Afọ 2010.

* http://ifyart
* 
* 
* 
* https://web.archive.org/web/20220318190741/http://www.iicdcenter.org/blog/2018/4/21/upcycling-the-new-economy-12-days-workshop
* https://web.archive.org/web/20170517160001/http://www.lucidlemons.com/event-eden-i/
* https://www.youtub/watch?v=-_vhfvXkaiA
* https://www.youtube.com/watch?v=rZD4Y4c_9V0
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ọrụ Dibia/Ezenwanyi

Ọrụ Dibia/Ezenwanyị bụ ọrụ omenaala na eji ichụaja, ife mmụọ na ibu arụsị eje ozi. E nwere dibia nwoke ma nwekwaa dibia nwanyị. Na akụkụ obodo ndi na Anambra North Senatorial Zone na aha oyibo, ya bụ obodo ndi ahụ di na mba mmili dika Anam, Nsugbe, Aguleri, Umueri, Nando na Awkuzu, ihe a na-akpọ ụmụ nwanyị na-eme dibia bụ ***Ezenwanyị*** mọbụ ***dibia mmiri***. Ọtụtụ ndi dibia bụ ọnatarachi. Nke pụtara na ọrụ dibia/Ezenwanyị ahụ mara ha. O nwere ike ọ bụrụ na nna ha maọbụ nne ha nwere aka ọrụ ahụ, ọ wee maa ha ibụ ndi oje ozi nke arụsi ahụ, n'ihi na a ga-enwerịrị isi ga-ebu ogwe. Dibia na Ezenwanyị nile nwere ọrụ nke ha na-arụ pụrụ iche. Ọtụtụ ndị dibia na Ezenwanyị na-ebu agha megide ndi ibiara igbu mọbụ imegbu ndi chọrọ ha ọru. Ọtụtụ na-agwọ ọgwụ na-enyere ndi ahịa ha aka ire ahia mọbụ chekwaba ha. Ọtụtụ na enye ọgwu maka nria nria di iche dika dimgba, akwụkwụ, iba na ọria ndi ọzọ. E nwere dibia/Ezenwanyị na-achọpụta ihe furu efu na onye zuru ya. Mgbe gboo, ndi dibia/Ezenwanyị anaghi ahụ ọnu ego mọbụ kwuo ihe ndi ahia ha ga-akwụ ha. Ọ bụ ha gwọcha, onye ha jere ozi enye ha ihe masịrị ha. Ha na anarakwa ya na obi ọcha. Ekike ndi dibia/Ezenwanyị nabụkarị akwa ọbara ọbara, akwa ọcha na akwa ojii. Ha na-anya akpa a na-etinye ọgwụ, mkpa akwụkwọ na ihe ofufe nru ha. Ha na-enwekwa onye nso, onye na-ebutere ha ihe onyinye na ihe ndi ọzọ ha nwetara ebe ha gara ọrụ.

## Udiri Dibia di Iche Iche
Enwere ọtụtụ dibia na-arụ ọrụ di iche iche:

Dibia afa

Dibia mkpọrọgwụ na mkpa akwụkwọ

## Ebensidee
Ebe ozi gọọmenti etiti nke Naijiria

Federal Ministry of Justice bụ ngalaba iwu nke gọọmentị etiti nke Naịjirịa, ọkachasị maka iwebata ikpe n'ihu gọọmentị nke gọọmentị bidoro ma ọ bụ nke gọọmenti were.  Isi ụlọ ọrụ nzukọ a dị na mpaghara Maitama dị na Abuja. 

## Nhazi
Onye bụ onye isi Ụlọ ọrụ ozi ikpe ziri ezi a bụ Ọka iwu ukwu nke gọọmentị etiti na-ejekwa ozi dị ka onye ozi nke ikpe ziri ezi. Onye isi ala na-ahọpụta onye ọka iwu ukwu ahụ, onye na e yere ya aka bu onye odeakwụkwọ na-adịgide adigide bụ onye ọrụ gọọmentị. Mgbe ọnwa Juun afọ 2019, onye ọkaiwu ukwu bụ Abubakar Malami. Onye odeakwụkwọ na-adịgide adịgide bụ Dayo Apata. 

Ngalaba dị iche iche n’ụlọ ozi a n'ahụ  maka:

* Ikpe Ọhaneze,
* Ikike ụmụ amaala,
* Akụkọ iwu,
* Ego na nchịkwa
* Atụmatụ, nyocha na ọnụ ọgụgụ,
* Ndepụta iwu,
* Iwu mba na Iwu ntụnyere,
* Ịgba akwụkwọ obodo,
* Ndị ọka iwu,
* Njikwa Ndi oru na
* Nweta. 

## Ndepụta nke ndị ozi

* Taslim Elias, CFR, GCON (1960–1966)
* GIM Onyiuke, SAN (1 Maachị 1966 - 29 Julaị 1966)
* Nabo Graham Douglas (1966–1972)
* Dan Ibekwe (1972–1975)
* Augustine Nnamani, CON (1975-1979)
* Richard Akinjide, SAN (1979-1983)
* Kehinde Sofola, SAN (Ọktọba 1983 – Dec. 1983)
* Chike Ofodile, SAN (1984 – Aug. 1985)
* Bola Ajibola, SAN (12th Sept. 1985– 4th Dec. 1991)
* Clement Akpamgbo, SAN (1991–1993)
* Olu Onagoruwa  (1993–1994)
* Michael Ashikodi Agbamuche, SAN (1994–1997)
* Achiji Abdullahi Ibrahim, OFR, SAN (1997 – Mee 1999)
* Kanu Godwin Agabi, SAN (June 1999 – Jan. 2000)
* Bola Ige, SAN (3rd Jenụwarị 2000– 23rd Dec. 2001)
* Kanu Godwin Agabi, SAN (2002-2003)
* Akin Olujimi, SAN (Julaị 2003 – Julaị 2005)
* Bayo Ojo, SAN, FCI ARB, (UK) (Julaị 2005 – Julaị 2007)
* Michael Aondoakaa, SAN (26 Julaị 2007–10th Feb. 2010)
* Adetokunbo Kayode, SAN (10th Feb.2010–17 March 2010)
* Mohammed Bello Adoke, SAN, CFR (6 Eprel 2010– 29 Mee 2011)
* Mohammed Bello Adoke, SAN, CFR (2 Julaị 2011– Mee 2015)
* Abubakar Malami, SAN (11th Nov. 2015 – ugbu a)

## Hụ kwa

* Ebe ozi  gọọmenti etiti nke Naijiria
* Ebe Ozi ikpe ziri ezi
* Ọrụ oyibo Obodo Naịjirịa
* Ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke obodo Naijiria

## Ntughari
 

## Njikọ dị na mpụga
Ebe nrụọrụ weebụ gọọmentị http://www.justice.gov.ng/
Òtù:Category:Ebe ozi dị iche iche gọọmenti etiti nke Naijiria
Òtù:Category:Ebe Ozi ikpe ziri ezi
Sani Ndanusa

Sani Ndanusa nwetara asambodo ndị bekee kpọrọ MSc na Waste na Water Engineering na MahadumLoughborough, United Kingdom. Ọ bụ onye isi nchịkwa ndị isi nke bọọdụ mmiri ndị Niger State Water Board (site na 1999 ruo 2001), wee bụrụ onye ode akwụkwọ na-adịgide adịgide nke bọọdụ a.  N'ọnwa Disemba afo 2003, o kwuputara na bọọdụ mmiri a ga-akpọ ọkọnọ mmiri oñụñụ mkpa, kwụpụ ndị n'akpu aja eji arụ ụlo, ndị na-asacha ụgbọ ala yana ndị n'akọ ifuru n'ebe oburu ibu. Ndị azụmahịa ahụ aghaghị ịchọta ebe ndị ọzọ ha ga-esi nweta mmiri. 

A họpụtara ya ka Kọmishọna Na-ahụ maka njem na mmepe akụrụngwa dị iche iche. N’otu oge ahụ, ọ bụ onye osote onye isi ala nke Tennis Federation nke Naijiria (NTF) ruo afọ anọ, a họpụta ya ka ọ bụrụ onye isi NTF n’afọ 2001 Ọ bụkwa onye isi oche nke Kọmitii Olympic nke Obodo Naijiria n'afo 2008..  A họpụtara Ndanusa dịka osote onye isi nke Njikọta Egwuregwu Tennis nke mba Afrịka n'ọnwa Eprel afo 2003 ma hoputakwa ya n'afo 2007. 

Onye isi ala bụ Umaru Yar'Adua họpụtara ya dịka Onye Ozi nke Ntorobịa, Egwuregwu na mmepe mmekọrịta mmadụ na ibe ya na onye isi oche ọrụ egwuregwu mba Naijiria n'ọnwa Disemba afo 2008.  N'ọnwa Nọvemba afọ 2009, enwere esemokwu mgbe ndị  Olympic kọmittii nke Naijiria (NOC) ekweghị ka Sani Ndanusa bụrụ onye a họpụtara ịbụ onye isi oche nke NOC N'ọnwa Disemba 2009, Sani Ndanusa ñụrụ iyi na Naịjirịa ga-eziga ọrụ kacha mma site na mba Africa na 2010 Commonwealth Games N'ọnwa Disemba 2009, Sani Ndanusa ñụrụ iyi na Naịjirịa ga-eziga ọrụ kacha mma site na mba Africa na New Delhi . 

## Ntụgharị
 

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Category:Ebe ozi gọọmenti etiti dị iche iche na Naijiria
Òtù:Category:Ndị gara Mahadum Loughborough
Òtù:Category:Ndị amụrụ n'afo 1957
Solomon Arase

**Solomon Ehigiator Arase** (amụrụ na June 21, 1956 ma nwụọ na Ọgọst 31, 2025) bụ onye uwe ojii lara ezumike nká na Naịjirịa nke jere ozi dị ka onye isi nyocha ndị uwe ojii na Naijiria nke iri na asatọ (IGP) A họpụtara ya dịka onye isi nyocha ndị uwe ojii (IGP) n'afo 2015 site n’aka onye isi ala bụ Goodluck Jonathan mgbe achụrụ Suleiman Abba n’ọrụ.  Tupu a họpụta ya dịka IGP, Arase bụ onye isi ndị isi ngalaba na-achịkọta ọgụgụ isi nke ndị uwe ojii Naijiria, akpọrọ Ụlọ ọrụ ọgụgụ isi na nyocha ndị omempụ.

## Ndụ na ọrụ
A mụrụ Arase n'ụbọchị iri abụọ n'otu n'ọnwa juun, afo 1956 na-ọchịchị mpaghara Owan West dị na Edo steeti na ndịda Naijiria. Ọ gara Mahadum Ahmadu Bello maka ọmụmụ akwụkwọ ya. ọ gụsịrị akwụkwọ were nzere ndọrọ ndọrọ ọchịchị pụta n'afọ 1980. mgbe otu afọ gara, E were ya na-ọrụ ndị uwe ojii Naijiria n'ụbọchị nke mbụ n'ọnwa Disemba, afọ 1981.  O nwetere nzere okokporo ọzọ na Iwu na Mahadum Benin ma nzere nna ukwu na Mahadum Lagos. 

Mgbe Arase na-arụ ọrụ uwe ojii, ọ jere ozi n'ọkwa dị iche iche gụnyere ịbụ onye isi ndị uwe ojii na Akwa Ibom Steeti yana ije ozi ngalaba ọgụgụ isi dị ka onye enyemaka onye isi nyocha ndi ụwe ojii. Ọ bụ onye otu ndị na-ahụ maka nchekwa na Naịjirịa ma rụọ ọrụ na Namibia n'oge ọrụ nchekwa udo nke United Nations. 

Arase lara ezumike nká n'ọrụ uwe ojii n'ụbọchị iri abụọ n'otu n'ọnwa Juun, afọ 2016. N'ụbọchị iri abụọ n'otu n'ọnwa Juun, afọ 2016 onye isi ala bụ Muhammadu Buhari họpụtara Ibrahim Kpotum Idris ka ọ bụrụ onye nnọchi anya onye isi nyocha nke ndị uwe ojii nke Naijiria.  Mgbe lara ezumike nká ya na ọrụ ndị uwe ojii, a họpụtara Arase dịka onye isi oche nke ndị otu ọrụ maka mmejuputa iwu steeti nke mgbochi mkpakọrịta mmepe obodo Development Edo Steeti. 

## Ntughari
 
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Category:Ndị amụrụ n'afọ 1956
Òtù:Category:Ndị gụrụ akwụkwọ na Mahadum Ahmadu bello
Òtù:Category:Ndị Edo steeti
Òtù:Category:Ndị Delta steeti
Òtù:Category:Ndị Uwe ojii Naijiria
Aspirants (web series)

**Aspirants** bụ usoro ntanetị nke Viral Fever (TVF) nke Arunabh Kumar kere. Ọ bụ Deepesh Sumitra Jagdish dere ya na Apoorv Singh Karki bu onye duziri ya ndị mere ihe nkiri a bụNaveen Kasturia, Shivankit Parihar, Abhilash Thapliyal, Namita Dubey na Sunny Hinduja.  Akụkọ a na-agbaso ndị enyi atọ, Abhilash, Guri na SK (Shwet Ketu) ndị na-akwadebe maka ule UPSC na Rajnder Nagar, Delhi . 

N'ihe dị ka ụbọchị asatọ n'ọnwa Mee nke afọ 2021, egosipụtala usoro ise na ịntanetị na ọwa Youtube TVF. Ngwụcha oge ihe nkiri a gosiri n'ụbọchị asatọ nke ọnwa Mee afọ 2021. 

## Ogige
*Aspirants na TVF* gbasara oge gara aga na ugbu a nke ndị enyi atọ, *Abhilash*, *Guri* na *SK*, bụ ndị na-achọ UPSC. Oge gara aga na-akọwa ndụ UPSC Aspirant ha na Old Rajinder Nagar, Delhi na mgba ha gbara ịme nke ọma na nyocha ahụ, ebe ugbu a na-enyocha ndụ ha na mpụga Rajinder Nagar dị ka ndị okenye. 

## Nkedo

### Isi

* Naveen Kasturia dị ka Abhilash Sharma
* Shivankit Parihar dị ka Gurpreet Singh (Guri)
* Abhilash Thapliyal dị ka Shwet Ketu Jain (SK)
* Anwụ na-acha Hinduja dị ka Sandeep 'Bhaiya' Singh Lohan
* Namita Dubey dị ka Dhairya

### Ntighari

* Kuljeet Singh dị ka Nwanne nwoke nne ma ọ bụ nna Walia.
* Bijou Thaangjam dị ka Pema Rijiju
* Neetu Jhanjhi dị ka Nwanne nwanyị nne ma ọ bụ nna Walia 
* Nupur Nagpal dị ka Pragati
* Abhishekh Solanki dị ka PA Abhilash's
* Darius Chinoy dị ka onye isi Abhilash
* Preeti Agarwal Mehta dị ka Anuradha Tiwari IAS
* Sandeep Sharma dị ka Manohar Prakash Sir
* Jaspal Sharma dị ka S. Chandrakant (Isi akụkọ)

## Ngosi

## Egwu ihe nkiri

Egwú ahụ bụ Rohit Sharma, Tushar Mallek, na Nilotpal Bora ha mere ya. mkpụrụokwu egwu ahụ bụ Deepesh Sumitra Jagdish, Avinash Chouhan, na Hussain Haidry dere ya. Egwú gunyere olu Nilotpal Bora, Arnab Dutta, Parul Mishra, Rohit Sharma, na Noxious D. Song *Dhaaga* nke sitere mbụ na TVF nke gara aga bụ Ezinụlọ Yeh Meri ka ejiri ya mee ihe na usoro ahụ.

## Nnabata
Rahul Desai nke Onye Mmekọ Ihe nkiri dere, *Ole ndị bụ ndị ntorobia na agbọghọbịa a?* *Gịnị na-eme ha ọkọ?* *Maka mma ma ọ bụ njọ, Aspirants abụghị usoro ahụ.* 

## Ebensidee

## Njikọ mpụga

* Aspirants at IMDb
Òtù:Category:Usoro ntanetị nke India
Òtù:Category:Hindi telivishọn ọdịnaya metụtara anatara
Ifeoma Nwoye

**Ifeoma Nwoye** (onye amụrụ na mbọchi nke mbu na ọnwa nke ise, Mee na afọ 1993)  bụ onye obodo Nigeria na'gba mgba

Nwoye zọrọ asọmpi n'egwuregwu Commonwealth nke afọ 2014 ebe o ritere ọla nchara na ihe mmemme freestyle 55kg . 

## Ebemsidee
 
Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ann Chiejine

**Ann Agumanu-Chiejine** (onye amuru na abali abuo nke onwa abuo n’afọ 1974) bu onye nche ndi n’egwu boolu nke ala Nigeria nke gbara  egwu bọọlụ ụmụ nwanyi nke mbụ na mba ụwa 1991 FIFA Women's World Cup na 2000 Summer Olympics .  O bu onye osote onye nkuzi  otu egwu bọọlụ umu nwanyi Naijiria nọ na-okpuru afọ iri na asaa. 

## Nkwanye Ugo

; Nigeria

**Onye egwu**

* Asọmpi Women'smụ nwanyị n'Africa (4): 1998, 2000, 2002, 2004

**Onye na-enye aka nchịkwa**

* Onye mmeri nke ndi nwanyi Afrika : 2016

## Hụ kwa

* Naịjirịa na 2000 Summer Olympics

## Ntughari
 

## Njikọ dị na mpụga

* Ann CHIEJINE – FIFA competition record
* Anna CHIEJINE at the International Olympic Committee
*  

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Ụlọ ọgwụ Mahadum na-akuzi ihe na Lagos steeti

Ụlọ ọgwụ Mahadum na-akuzi ihe na Lagos steeti nke a na-akpọ LASUTH  bụ ụlọ ọgwụ na-akụzi nke Lagos steeti nwe, Nigeria, nke dị na Mahadum Lagos steeti. Ọ dị na Ikeja - isi obodo steeti ahụ.

Ụlọ ọrụ LASUTH Mahadum Lagos Steeti na Mahadum Medicine kere ọdịdị ha. E guzobere ụlọ ọgwụ a n'afọ 1955 site na obere ụlọ ahụike si na mpaghara ọdịda anyanwụ. A gbanwere ya n'ụlọ ọgwụ nkuzi n'afọ July 2001 
thumb| ebe nlekọta nwa
thumb| lwa Ahụ Mberede

## Mmezu
N'ụbọchị iri na abụọ n'ọnwa Novemba afọ 2015 ka emere transplanti akụrụ nke mbụ gara nke ọma n'ụlọ ọgwụ a. 

## Ntughari
 
Òtù:Category:Ụlọ ọgwụ dị na Lagos
Òtù:Category:Ụlọ ọgwụ eguzobere n'afọ 1955
Geopolitical zones of Nigeria

thumb| Mpaghara mpaghara ala isii nke ala Nigeria
Mpaghara **geopolitical** bụ ngalaba nhazi nke Nigeria . Emepụtara mpaghara isii ndị a n’oge ọchịchị onye isi ala bụ General Sani Abacha . A na-ekekọrịta akụnụba akụ na ụba, nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị, na nke mmụta na mpaghara Nigeria.       : 98

## Ihe kpatara Mpaghara
Emebeghi mpaghara isii ahụ dabere na mpaghara obodo, kama ọ bụ steeti nwere agbụrụ ndị yiri ya, na / ma ọ bụ akụkọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị a na-akọkarị n'otu mpaghara.  Nigeria nwere ihe dịka agbụrụ 400 na asụsụ 450. Ọ dị ndị gọọmentị mkpa ijikọ otu ụdị dị iche iche maka ịkekọrịta akụ nke ọma.

## Ntinye aka maka usoro iwu mmata
Ọtụtụ otu dị iche iche na ndị mmadụ n'otu n'otu na Naịjirịa gụnyere Afenifere Renewal Movement site n'aka onye ode akwụkwọ mgbasa ozi nke ala ya, bụ Maazị Yinka Odumakin, Ohaneze Ndigbo, onye ọdee akwụkwọ ya mgbe ochie, Chief Ralph Uwechue na Ijaw National Congress site n'aka Onye isi ala ya, Maazị Joshua Benameisigha ekwuola na A ga-anabata ngalaba mpaghara isii nkewa zonal dị ugbu a na iwu obodo Naịjirịa wee wusie ike ka ọ rụọ ọrụ dịka ngalaba gọọmentị na ngalaba ọhụrụ maka Naịjirịa. 

Dị ka Chief Nengi James, onye mmume na Niger Delta, "ka akụkụ niile nke ala ahụ wee bụrụ otu, a ga-amata mpaghara ọchịchị mba dị iche iche n'iwu obodo." Otu ndị a na-akwagide idozi ikike nke na mpaghara mpaghara ga-achị onwe ha ma jikwaa ihe dị n’ime oke ala ha na gọọmenti etiti Naịjirịa. 

## Mpaghara geopolitical isii na Naijiria na steeti ndị mejupụtara mpaghara mpaghara ọ bụla.

## Ntughari
 
Òtù:Nkeji nke Nigeria
Òtù:Ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Nigeria
Omenụkọ

*Omenụkọ* bụ akwụkwọ nke Pita Nwana dere. Akwụkwọ nka bụ nke izi e dere n'asụsụ Igbo. Ọ gbasara ndụ Igwegbe Ọdụm, onye ndọrondọrọ ọchịchị nke si Arọchukwu.

Nwana dere *Omenụkọ* na 1933 mana ọ bụ na 1935 ka e bipụtara ya.
Bebi Airstrip

**Ọdụ ụgbọ elu Bebi** (bụ ọdụ ụgbọ elu na-ejere  Bebi ozi na Cross River Steeti  nke Naịjirịa  . Ọ na-ejekwa ozi dị ka ọdụ ụgbọ elu maka Ugwu Ntụrụndụ Obudu . Ụzọ ụgbọ elu ahụ dị kilomita iri na asatọ  (mi iri na otu) ọwụwa anyanwụ nke obodo Obudu .

Bebi VOR-DME (Ident: **BEB** ) bụ 0.72 nautical miles (1.33 km) site n'ọnụ ụzọ ụzọ ụgbọ elu nke iri. 

## Hụ kwa

* 
* 
* Ụgbọ njem na Naijria
* Ndepụta ọdụ ụgbọelu na Naịjirịa 

## Ebensidee
 

## Njikọ dị na mpụga

* SkyVector - Bebi Airstrip 

Òtù:Category:Uzo esi aga na Wikidata
Òtù:Category:Ọdụ ụgbọelu dị na Naịjirịa
Obudu Dam

Mgbochi Osimiri **Obudu** dị na okpuru ọchịchị gọọmenti ime obodo Obudu nke Cross River Steeti na ndịda ọwụwa anyanwụ nke Naịjirịa . Ọ bụ ngwongwo zuru ụwa ọnụ nke dị elu nke mita iri ise na mkpokọta nke mita narị anọ na iri abụọ na ise, ma nwee ikike nke nde m3 anọ na ụma abụọ .  .  Mmiri a dị n'ime ime ime ụlọ okpuru okwute Obudu, mpaghara na-adịghị ezi ala nke ọrụ ụgbọ ala na-ebelata ala.  E nyere iwu mmiri ahụ na 1999 maka iji ogbugba mmiri n'ubi, ịkụ azụ, yana maka ntụrụndụ na ebum nuche njem.  Na Septemba 2000, onye ochichi kachasi elu na okpuru ochichi ime obodo Obudu, Uti Agba, kwere nkwa na ndi obodo ya ga echedo ulo oru ndi a wuru na mmiri. 

Oke mmiri ozuzo na ọnwa Julaị afọ 2003, tinyere ntọhapụ nke ngafe mmiri si na Mgbochi mmiri Lagdo na Cameroon, mebiri ọwa mmiri ahụ ma bute idei mmiri nke bibiri ụlọ narị abụọ. Ego emeputara iji mezie mmebi ahụ na mezue ọrụ ịgba ala ahụ ruru ihe dị ka nde Naira narị atọ na iri ise.  Ntụle nchekwa nke 2004 kwuru na achọrọ ọrụ ozugbo iji weghachite ọwara mmiri, na-akwụ ụgwọ ihe ruru nde Naira iri abụọ na iri asaa na abụọ.  Na Julaị 2009, gọọmentị etiti nyere ọmịiko maka nlekọta injinia nke ọrụ ndozi na dam ahụ gụnyere imezigharị ma ọ bụ dochie akụkụ hydro-n'ibu, ntinyere eletriki na akụrụngwa injinia obodo.  Mmachi a emeela ka mmiri dị na Obudu belata, na-ebute oke ụkọ mmiri onunu n'oge ọkọchị.

## Ebensidee
 
Òtù:Ȯra Cross River
Òtù:Category:Ntọala 1999 na Nigeria
Òtù:Category:Dams emechara na 1999
Òtù:Category:Dams na Nigeria
Òtù:Category:Uzo esi aga na Wikidata
Salisu Matori

A hoputara Salisu Ibrahim Musa Matori dịka Senator n'ahụ maka mpaghara ndịda Bauchi nke Bauchi Steeti, Naijiria na mbido Mba Naijiria nke anọ, Ọ dọrọ ndọrọ ọchịchị n'okpuru People's Democratic Party (PDP). Ọ batara ụlọ ọrụ n'ụbọchị iri abụọ na itoolu n'ọnwa Mee afọ 1999. 

Mgbe o wesịrị oche na sineti n'ọnwa Juun afọ 1999, a họpụtara Matori dịka onye isi oche kọmitii na-ahụ maka njem, Omume ụmụ nwanyị, ọrụ ugbo, ego na oruru, mmụta, njem nlegharị anya na omenaala.  N'ọnwa August afọ 2000, akpọrọ ya na akụkọ sitere n'aka otu kọmitii nke onye isi ya bụ Senator Idris Kuta bụ onye nyochara nrụrụaka ego na nkwekọrịta ndị Senate. E boro Senator Matori ebubo na o tinyere ego karịrị ụgwọ mkpuchi nke ụgbọ ala nke mgbakọ mba, mana emesịrị hapụ mpụ niile mgbe ndị otu nyochara nyocha chọpụta na-aka ya dị ọcha. Ka ndọrọ ndọrọ ọchịchi 2003 n'abịa nso, e mereya onye isi oche nke nzukọ mgbasa ozi Abubakar Rimi. N’ọnwa Febụwarị afọ 2003 ọ tụgharịrị banye otu ndọrọndọrọ ọchịchị All Party People's Party (ANPP). 

Na-afọ 2010 Matori bụ onye otu Kọmitii na-ahụ maka ịme atụmatụ na atụmatụ nke ndị mgbago ugwu haziri iji hụ na a họpụtara onye ugwu na ndọrọ ndọrọ ọchịchi onye isi ala na-afọ 2011 karịa Onye isi ala Goodluck Jonathan bụ onye ndịda. 

## Ntughari
 

Òtù:Mmadụ ndi di ndụ
Òtù:Category:Ndị otu ndọrọ ndorọ ọchịchị Peoples Democratic Party
Òtù:Category:Ndị Bauchi Steeti
Òtù:Category:Ndi ndọrọ ndọrọ ọchịchi ọtu nari iri abụọ
Òtù:Category:Ndi otu sinetị (Naijiria)
Òtù:Ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchi otu narị iri abụọ n'otu
Òtù:Afọ ọmụmu uru efu (ndị dị ndụ)