HIV/AIDS

**Virus kurang daya tan ngelaban penyakit** (**HIV**) nya siti virus retro ti nyerang sistem imun. Enti nadai berubat, iya tau ngujungka mayuh macham penyakit nyengkaum **sindrom kurang daya tan ngelaban penyakit ke diulih** (**AIDS**). Iya nyadi penyakit ti ulih diseliahka. Iya ulih diatur enggau chara berubat lalu nyadi gaya pengerai kronik ti ulih diatur. Taja pan nadai chara ngubat tauka vaksin HIV, chara berubat antiretroviral ulih ngelaunka pejalai penyakit tu, lalu enti dikena sebedau penyakit nya majak balat, ulih ngemanjaika timpuh idup orang ke idup enggau HIV ngagai tikas ke semak enggau standard. Orang ke positif HIV ti benung berubat tau ngarapka diri idup baka selama, lalu mati enggau virus nya, ukai ari iya. Chara ngubat orang ke positif HIV (orang ke idup enggau HIV) enggau efektif ngaul rejimen ubat sepemanjai umur dikena nagang virus, ngasuh beban virus enda ulih ditemu.

Pengawa berubat dikemendarka enggau naka pengelengkas pengudah diagnosis digaga. Orang ke positif HIV ke ngembuan beban virus ke enda ulih ditemu asil ari berubat timpuh panjai enggau efektif nadai risiko ngerembaika HIV nengah chara seksual. Kimpin UNAIDS enggau gerempung di serata dunya udah ngenataika pekara tu nyadi Enda Ulih Dikesan = Enda Ulih Dirampit.

Enti nadai berubat, igi penyakit tu ulih ngachau sistem imun, lalu pengujung iya nyadi AIDS, kekadang begunaka timpuh betaun-taun. Berindik ari kena rampit keterubah iya, individu engka enda beratika sebarang simptom, tauka tau ngasaika timpuh pandak penyakit baka influenza. Dalam timpuh tu orang nya engka enda nemu diri positif HIV, tang taja pia iya deka ulih ngerembaika virus nya. Biasa iya, timpuh tu ditangkan enggau timpuh pemeram ti panjai enggau nadai simptom. Pengujung iya rampit HIV tu nambahka risiko kena rampit jangkitan bukai baka tibi, pia mega jangkitan oportunistik bukai, enggau tumor ti jarang nyadi ba orang ti ngembuan fungsi imun ti normal. Renggat laun mega suah dikaitka enggau berat tubuh ti enda sengaja nurun. Enti nadai berubat orang ke idup enggau HIV ulih ngarapka diri idup pengelama 11 taun. Peresa tumu ulih nunjukka enti begunaka chara berubat dikena nagang pengerembai tu sereta dikena nyeliahka ari ngerampit orang bukai.

HIV ngerekai kelebih agi nengah seks ti enda dijaga (nyengkaum seks tumbung, mulut enggau puki), jarum hipodermik ti kamah tauka meri darah, sereta ari indai ngagai anak maya ngandung, beranak, tauka nusu. Sekeda ai tubuh baka ai liur, peluh enggau ai mata enda ngerembaika virus tu. Seks oral bisi mimit risiko ngerembaika virus tu. Chara dikena nyeliahka diri ari kena rampit HIV sereta nagang pengerekai nyengkaum seks ti likun, chara berubat dikena nagang penyakit berampit ("PrEP"), chara berubat dikena nagang penyakit berampit ba orang ti baru udah kena rampit ("PEP"), ngubat sida ti kena rampit, enggau program betukar jarum. Penyakit ba anak mit suah ulih ditagang enggau meri indai enggau anak mit ubat antiretroviral.

Diaku di serata dunya ba pun taun 1980-an, HIV/AIDS udah meri empas ti besai ngagai mensia mayuh, sekalika nyadi penyakit tauka nyadi pun diskriminasyen. Penyakit tu mega meri empas ekonomi ti besai. Mayuh penemu ti salah pasal HIV/AIDS, baka penemu ti madahka iya ulih berampit nengah chara kasual ti ukai seksual. Penyakit tu udah nyadi subjek mayuh kontroversi ti bekaul enggau pengarap, nyengkaum penetap Gerija Katolik ti enda nyukung ngena kondom nyadika chara nagang. Iya udah narit ati ari sukut perubat enggau politik entarabansa sereta mega belanja ti besai kenyau ari iya dikelala dalam taun 1980-an.

HIV berampit ari primata bukai ngagai mensia di barat-tengah Afrika ba pun ngagai tengan kurun ke-20. AIDS keterubah iya dikelala Palan Nagang enggau Nyeliahka Penyakit (CDC) Amerika Serikat dalam taun 1981 lalu pun iya—rampit HIV—dikelala ba pun dekad nya. Entara keterubah iya AIDS mudah dikelala nyentuk taun 2024, penyakit tu dipelabaka udah ngujungka pemadu mimit 42.3 juta iku orang mati di serata dunya. Ba taun 2023, 630,000 iku orang mati ketegal kebuah ti bekaul enggau HIV, dipelabaka 1.3 juta iku orang bulih HIV lalu urung 39.9 juta iku orang di serata dunya idup enggau HIV, 65% ari sida nya ba Kandang Afrika Gerempung Pengerai Sedunya (WHO). HIV/AIDS dianggap nyadi pandemik —penyakit ti nyadi ba kandang endur ti besai sereta benung chakah ngerekai. Institut Pengerai Nasional Amerika Syarikat (NIH) enggau Yayasan Gates udah besemaya deka meri $200 juta ti fokus ngagai pengawa ngaga chara ngubat AIDS ba renggat dunya.

## Kereban sanding

## Laman web ke bukai

* UNAIDS – Program Begulai Gerempung Bansa Beserakup bekaul enggau HIV/AIDS
* HIVinfo – Penerang pasal chara ngubat, nagang, enggau mansik HIV/AIDS, Opis Pengerai enggau Servis Mensia Amerika Serikat
* 2018 Pekara ti dikemendarka ari Gerempung Antivirus Antarabansa